جلسه 1398/09/24

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره تكوير/ آيات 1 تا 24



موضوع: تفسیر سوره تکویر/ آیات 1 تا 24
﴿اِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ (1) وَ اِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ (2) وَ اِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ (3) وَ اِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ (4) وَ اِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ (5) وَ اِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ (6) وَ اِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ (7) وَ اِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ (8) بِاَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ (9) وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ (10) وَ اِذَا السَّماءُ کُشِطَتْ (11) وَ اِذَا الْجَحیمُ سُعِّرَتْ (12) وَ اِذَا الْجَنَّةُ اُزْلِفَتْ (13) عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ (14) فَلا اُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ (15) الْجَوارِ الْکُنَّسِ (16) وَ اللَّیْلِ اِذا عَسْعَسَ (17) وَ الصُّبْحِ اِذا تَنَفَّسَ (18) اِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَریمٍ (19) ذی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکینٍ (20) مُطاعٍ ثَمَّ اَمینٍ (21) وَ ما صاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ (22) وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْاُفُقِ الْمُبینِ (23) وَ ما هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنینٍ (24) ﴾. سوره مبارکه «تکویر» که در مکه نازل شد و محور اصلی این سوره هم قسمت معاد و وحی و نبوت است این ده آیه اول تا آیه چهاردهم، آن اشراط ساعت را ذکر می کند. این کلمه «اذا» که ظرف است و شرط را به همراه دارد مستحضرید که اسم است و اضافه می شود و جزء مختصات فعل است و باید بر سر فعل دربیاید نه اسم؛ لذا گفتند ﴿اِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ ٭ وَ اِذَا النُّجُومُ انکَدَرَتْ ٭ وَ اِذَا الْجِبَالُ﴾ که بعد از «اذا» اسم است بازگشت آن به این است که «اذا کوّرت الشمس و انکدرت النّجوم و سیرت الجبال» که «اذا» بر سر فعل باید در بیاید و آن جمله فعلیه هم «مضاف الیهِ» «اذا» است.
گاهی برخی از کلمات باعث می شود که معنای کلمه دیگر تغییر پیدا می کند اگر «اذا» «فجاةً و دفعةً» را می فهماند و تکویر تدریج را می فهماند؛ یعنی این امر تدریجی، دفعتاً شروع می شود نه اینکه این امر دفعی خواهد بود، این امر تدریجی است ولی سابقه ای برای آن نیست مقدماتی برای آن فراهم نشد دفعتاً این امر تدریجی رخ می دهد.
در این بخش ها فرمود: ﴿وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ﴾؛ وقتی این نامه ها منشور شد این نامه ها باید به نامه های اعمال برگردد، اگر به نامه های اعمال برمی گردد معلوم می شود که این ﴿عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ﴾ آورنده آن صحف هم خود این نفوس اند، این نفوس اند که آن نامه ها را می آورند. اگر آن صحیفه ها مربوط به اسرار عالَم باشد نه اعمال انسان ها، با ﴿عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ﴾ تنافی ندارد اما اگر مربوط به نامه اعمال باشد معلوم می شود که این صحفی که منشور می شود ناشر آن در حقیقت خود انسان است، برای اینکه ﴿عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ﴾. حالا ببینیم درباره معاد همان سه راهی که درباره مبدا است همان سه راه هم هست یا نه؟
«بیان ذلک» این است که در مبداشناسی سه راه گفتند هست، چون هر شناختی هر سلوکی از این اضلاع سه گانه مثلث تشکیل می شود: یکی سالک است یکی مسلَک است یکی «مسلوکٌ الیه». سالک آن رونده است مسلَک آن راه است، «مسلوکٌ الیه» آن هدف و نتیجه و مقصد است. در هر راهی همین طور است گاهی این اضلاع سه گانه مثلث جدای از هم هستند مثل اینکه کسی در اثر سیر در آفاق بررسی آسمان و زمین و آیات الهی این انسان متفکّر که سالک است مسلَک او سیر در جهان است و آیات آفاقی است و اسرار عالم را می بیند تا به معرفت خدا برسد سالکی است که اهل معرفت است و مسلَکی است به نام جهان بینی و هدفی است به نام «معرفة الله»، اضلاع سه گانه مثلث جدای از هم هستند.
گاهی دو ضلع متحدند و ضلع ثالث جداست؛ مثل انسانی که در آیات آفاقی فکر نمی کند در آیات انفسی فکر می کند براساس «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»[1]
[2]
[3]
اینجا سالک و مسلَک یکی است؛ یعنی انسان درباره خودش فکر می کند تجرّد خودش را فکر می کند صدر و ذیل خودش را فکر می کند بدء و ختم خودش را فکر می کند خاطرات خودش را فکر می کند نظم درونی خودش را فکر می کند کاری به این و آن ندارد ﴿سَنُریهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فی اَنْفُسِهِمْ﴾[4]
آنجا که انسان در آیات انفسی فکر می کند تا به خدا برسد آن متفکر با ابزار و مقدمات فکری او یکی است سالک با مسلَک یکی است شخص در درون خود سفر می کند به معرفت خدا می رسد «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ».
یک وقت است که جزء اوحدی از اولیای الهی است این در آیات آفاقی فکر نمی کند در آیات انفسی فکر نمی کند این راه ها را قبلاً طی کرده است، می خواهد از خدا به خدا برسد با مطالعه در اسمای حُسنای خدا با مطالعه در «جوشن کبیر» به الله برسد با ﴿هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ﴾ به خدا برسد؛ یعنی در اسمای خدا در اوصاف خدا فکر می کند تا به خدا برسد اینجا مسلَک با هدف یکی است، مقصد با صراط یکی است، کثرتی در کار نیست، از خدا غیر خدا را نمی خواهد «بک عرفت» را می خواهد «اَنْتَ دَلَلْتَنِی»[5]
را می خواهد از او به خود او پی می برد با بررسی اوصاف او به راه او پی می برد. درباره حضرت امیر (سلام الله علیه) گذشته از آن راه های اول و دوم، این راه سوم را هم بازگو کردند. اینکه وجود مبارک حضرت امیر فرمود: «آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَر»[6]
این درباره حضرت امیر و امثال حضرت امیر است که می گویند راهمان طولانی است شما که می گویید: «لَوْ کُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ یَقِیناً»[7]
شما که به مقصد رسیده اید، شما بخواهید از آیات آفاقی به الله برسید که رسیده اید از آیات انفسی به معرفت خدا برسید که رسیده اید کدام راهتان طولانی است؟ از خدا به خدا، یعنی در اوصاف نامحدود الهی سیر کردن و این نامحدود را بهتر شناختن طولانی است درست است، «آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَر» و مانند آن که از اوصاف خدا به خدا برسیم، با مطالعه «جوشن کبیر» خدا را بشناسیم، نه با مطالعه آسمان و زمین، نه با مطالعه انفس و مانند آن.
این سه راه است که گاهی درباره خداشناسی، سالک و مسلَک و «مسلوک الیه» از هم جدا هستند گاهی سالک و مسلَک متحدند «مسلوک الیه» جداست گاهی مسلَک و «مسلوک الیه» متحدند سالک جداست. درباره معاد هم همین طور است گاهی انسان با مطالعه اسرار عالم پی می برد که هدفی است سالک غیر از مسلک است و مسلک غیر از «مسلوک الیه».
گاهی با بررسی آثار خود قیامت، اشراط خود قیامت، روز پنجاه هزار سال خود قیامت در همین زمینه طی می کند قیامت را بهتر می شناسد. وقتی زید بن ارقم از وجود مبارک حضرت رسول (علیه و علی آله آلاف التحیة و الثناء) سؤال می کند شما که در برابر قرآن می فرمایید که ﴿اِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّک ﴾ هزار سال است[8]
و در قیامت پنجاه هزار سال است «مَا اَطْوَلَ هَذَا الْیَوْمَ»! خیلی این روز طولانی است. حضرت می فرماید: «وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ»؛ قسم به ذات کسی که جانم در دست اوست، این پنجاه هزار سال برای مؤمن به اندازه «صَلَاةٍ مَکْتُوبَة»[9]
(«وَ رَوَی اَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ قَالَ: قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا اَطْوَلَ هَذَا الْیَوْمَ فَقَالَ وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ اِنَّهُ لَیُخَفَّفُ عَلَی الْمُؤْمِنِ حَتَّی یَکُونَ اَخَفَّ عَلَیْهِ مِنْ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ یُصَلِّیهَا فِی الدُّنْیَا. ) است، او معطلی ندارد یک نماز واجب ـ حالا نماز ظهر ـ با تعقیباتش می شود ده یا پانزده دقیقه، چطور پنجاه هزار سال، آن هم معلوم نیست سال دنیایی است که 365 روز است یا سال آخرتی است که هر روز آن مثلاً این قدر است، برای مؤمن به اندازه یک نماز است، آن کسی که اینجا معطل نشد و کسی را معطل نکرد ﴿یَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ﴾[10]
نبود، نه خودش را معطل کرد نه دیگران را معطل کرد، نه صدّ ﴿عَن سَبِیلِ اللَّهِ﴾ شد راه دیگران را هم نَبَست؛ چون برخی ها با عمل طالحشان راه دیگران را هم می بندند برخی ها هم سوء نظر دارند راه دیگران را می بندند آنها که ﴿یَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ﴾ یک گروه دیگری هستند غرض این است که اگر کسی خودش معطل نبود ساکن نبود بیراهه نرفت راه کسی را هم نَبست ﴿یَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ﴾ نبود، روزی که پنجاه هزار سال است که هر سالش چند روز است و روز آن هم هزار سال است این برای او به اندازه «صَلَاةٍ مَکْتُوبَة» است. همین آیاتی که برای قیامت ذکر می شود نظیر «جوشن کبیر» ی است که جزء اسمای حسنای الهی است «جوشن کبیر» و امثال «جوشن کبیر» نظیر آیات توحیدی، اسمای حسنای خدا را ذکر می کنند؛ این ﴿اِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ﴾ و ده ها آیه دیگر، وصف قیامت را ذکر می کنند. اگر کسی با بررسی اسرار عالم پی به قیامت ببرد این سالک و مسلک و «مسلوک الیه» اضلاع سه گانه مثلث اند از هم جدا هستند. یک وقت است که با بررسی اوصاف معاد به معاد پی می برد یعنی مطالعه او در قرآن کریم، می شود تفسیر موضوعی، تفسیر موضوعی او هم به این است که اسمای قیامت، آثار قیامت، احکام قیامت، مواقف قیامت اینها را به خوبی بررسی می کند. از قیامت به خود قیامت پی می برد اینجا مسلک و «مسلوک الیه» یکی است؛ این نظیر «بِکَ عَرَفْتُکَ وَ اَنْتَ دَلَلْتَنِی» که از خدا به خدا پی می برند بررسی می کند و مطالعه می کند تا به عمق آن برسد.
این «اذا» ها ظرف است اگر مفید فجاه و دفعی باشد در آن افعال بعدی اثر می گذارد آنها را هم دفعی می کند، اگر تدریجی آنها محفوظ باشد یعنی این امور تدریجی دفعتاً حاصل می شود. فرمود این لحظه ها که به تدریج باشد آن صحیفه ها را ما باز می کنیم رونمایی می کنیم، خود انسان می فهمد که چه چیزی آورده است. اگر این صحیفه اعمال، غیر از آن نامه هایی است که انسان آورده باشد بعد از نشر آن صحائف انسان می فهمد پس انسان آن را حاضر نکرده است؛ اما اگر نه، این صحفی که ﴿نُشِرَتْ﴾ فاعل آن مشخص نیست که چه کسی نشر می دهد، این همان نفسی باشد که ﴿اَحْضَرَتْ﴾ آن نفسی که نامه اعمال خودش را حاضر می کند او منشور می کند او منتشر می کند؛ اگر این باشد مسلک و «مسلوک الیه» یکی است و سالک جداست و از نظر دیگر انسان چون در حقیقت خودش این نامه ها را حفظ کرده است باطن او همه این نیت ها را دارد می شود گفت که در حقیقت سالک و مسلک و «مسلوک الیه» یکی است که خود شخص در حقیقت بهشتی می شود همان طوری که ﴿وَ اَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً﴾[11]
مؤمنان و مجاهدان الهی هم در حقیقت روح و ریحان می شوند.
ببینید در بخش پایان سوره مبارکه «واقعه» دارد که ﴿فَاَمَّا اِن کَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ ٭ فَرَوْحٌ وَ رَیْحَانٌ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ﴾؛[12]
بسیاری از مفسران ﴿فَرَوْحٌ﴾ را می گویند یعنی «فله روح»![13]
[14]
[15]
ما که دلیلی نداریم بر اینکه چیزی تقدیر بگیریم؛ اگر وزان بهشت و بهشتی وزان جهنم و جهنمی باشد چه دلیلی بر تقدیر است؟ در پایان سوره «واقعه» دارد که ﴿فَاَمَّا اِن کَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ ٭ فَرَوْحٌ وَ رَیْحَانٌ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ﴾ ما چرا بگوییم «و له روح و له ریحان»؟
پرسش: ...
پاسخ: نه، اما مبتدا که معلوم است ﴿فَاَمَّا اِن کَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ﴾ این شخصی که از مقرّبین است روح و ریحان است؛ همان طوری که ﴿وَ اَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً﴾، این کسی که ظالم است خودش گُر می گیرد، این شخصی که مقرَّب است خودش روح و ریحان می شود خودش معطر است خودش دائماً در التذاذ است. اگر دلیلی داشتیم روایتی داشتیم، «علی الراس»؛ اما اگر دلیلی نداشتیم روایتی نداشیم چه محذوری دارد که ﴿فَرَوْحٌ وَ رَیْحَانٌ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ﴾ نظیر ﴿وَ اَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً﴾ باشد؛ همان طوری که خود این شخص گُر می گیرد اینجا ﴿نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ ٭ الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الافْئِدَةِ﴾[16]
است ـ معاذالله ـ این آتش از درون در می آید نه از بیرون و چون از درون درمی آید نه از بیرون، این شخص مرتّب می سوزد می شود یک انسان نسوز؛ مثل اینکه آن درخت از جهنم رشد می کند درختی است که آبش آتش است یعنی با آتش رشد می کند ﴿اِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِی اَصْلِ الْجَحِیمِ﴾[17]
اگر درباره جهنم این طور است که خود قاسط هیزم است چه عیب دارد که ﴿اَمَّا اِن کَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ﴾ خود این شخص روح و ریحان باشد؟ نه «فله»، «فله» که سرجایش محفوظ است، دارای جنت است روح دارد ریحان دارد اما خودش معطر است خودش ریحان است خودش نور است.
روایات فراوان است که در صحنه قیامت آن روز شمس و قمری که نیست ﴿اِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ﴾ اگر شمس و قمری در کار نیست همه اولین و آخرین جمع اند نور آن صحنه را چه کسی می دهد؟ نور را هر کسی باید به همراه خودش ببرد. خدا مرحوم مجلسی (رضوان الله علیه) را غریق رحمت کند! این روایات باب معاد را مفصّلاً جمع کرده و خدا سیدنا الاستاد مرحوم علامه طباطبایی را غریق رحمت کند! بعد از اینکه آن بحث های عقلی ایشان تمام شد چند جلد بحار را تدریس کردند که ما این چند جلد بحار را خدمت ایشان درس خواندیم و اصراری هم داشتند که این روایت ها را هر چند بعضی از این راوی ها ضعیف بودند اینها را بخوانند با اینکه مستحضرید روایت هایی که در این زمینه سند آنها ضعیف باشد، نام بردن از اینها، حالا برای چیست؟ می فرمود نخیر، اینها بزرگانی اند که به وسیله اینها، کلمات نورانی اهل بیت به ما رسیده است ما باید نام اینها را ببریم؛ حالا یک وقت است که «محمد بن مسلم» است و «زرارة بن اعین» است اسم اینها را بردن با برکت همراه است. بعضی از راویان اند که شناخته شده نیستند، نه اینکه حالا ضعیف اند حتماً اصرار داشتند که روایت را ما بخوانیم می فرمودند که به وسیله اینها این کلمات نورانی به ما رسیده است؛ به هر حال این هم یک نگاه است یک نحوه به روایت نگاه کردن است فرمود نه، باید بخوانیم؛ بعد از اینکه حالا آدم همه این مراحل را درس خواند و درس گفت واقع ما چند جلد بحار را خدمت ایشان درس خواندیم. این روایات مثل «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ» بلکه قوی تر و غنی تر و علمی تر است یک «لَا تَنْقُضِ» را اگر به دست یک اصولی بدهید چه برکاتی دارد؟ الآن چهل پنجاه جلد کتاب یا رساله درباره همین یک خط است «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ اَبَداً بِالشَّکِّ وَ اِنَّمَا تَنْقُضُهُ بِیَقِینٍ آخَر»[18]
آن روایات از این اگر علمی تر و دقیق تر و پربرکت تر نباشد کمتر از این که نیست. سرّش این است که آن روایاتی که مربوط به مبدا و معاد و کلام و فلسفه و اینهاست متاسفانه متروک است آنجا باید مشخص بشود که چگونه می شود بالاخره همین یک جمله که حضرت فرمود: قسم به کسی که جانم در دست اوست این پنجاه هزار سال برای مؤمن به اندازه یک نماز متکوبه است این یقیناً از «لَا تَنْقُضِ» علمی تر است پربرکت تر است. الآن با صرف نظر از تکرار مکرّرات و تقریرات شما پنجاه تا رساله عمیق علمی از علمای نجف و قم و جاهای دیگر درباره همین یک خط دارید استصحاب را چند نفر کتاب نوشتند؟ چه علمای نجف چه علمای قم چه علمای مشهد چه علمای دیگر هر کدام مبنایی دارند برداشتی دارند همین یک خط است. این جمله که قسم به ذات کسی که جانم در دست اوست این پنجاه هزار سال برای مؤمن به اندازه صلات مکتوبه است؛ این صلات چه صلاتی است که کار پنجاه هزار سال را می کند؟ لذا صلات می شود «مِعْرَاجُ المُؤْمِن»[19]
برای اینکه انسانی که بتواند یک نماز او به اندازه آن پنجاه هزار سال باشد از این طرف هم نماز باید نمازی باشد که ظرف پنجاه هزار سال را طی کند این چه نمازی خواهد بود، آن وقت «الصَّلَاةُ مِعْرَاجُ المُؤْمِن» معنایش باید آنجا روشن بشود.
خدا مرحوم ابن بابویه را غریق رحمت کند! این روایت نورانی را ایشان در من لا یحضر نقل کرد که «انَّ الْمُصَلِّی یُنَاجِی رَبَّهُ»[20]
«الْمُصَلِّی مَنْ یُنَاجِی مَا انْفَتَل». نمازخوان دارد با خدا مناجات می کند نه تنها منادات. منادات «یا الله و یا الله» برای کسی است که احساس دوری می کند اما مناجات نجواست به او نزدیک شد؛ «یا الله» نمی گوید می گوید «الله». اگر کسی به نجوا رسیده است الآن شما دو نفر کنار هم نشستید وقتی حرف می زنید نمی گوید «آی فلان کس»! صدا که نمی زنید، چون ندا برای افراد دور است اما وقتی کنار هم هستید باهم حرف می زنید نجوا برای اوست. «انَّ الْمُصَلِّی یُنَاجِی رَبَّهُ» که گفت «اصلّی قربة الی الله».
این روایت را شما جمع بکنید می بینید که این روایت کجا و «لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ» کجا، یا «رُفِعَ... مَا لایَعْلَمُونَ»[21]
[22]
«الْمُصَلِّی مَنْ یُنَاجِی مَا انْفَتَل». کجا! این خصوصیات برای او می شود اگر کسی بخواهد در همین بحث ها از معاد، معاد را بشناسد مسلک با «مسلوک الیه» یکی است به هر حال این اسرار را می فرماید وقتی که اینها وضعشان روشن شد صحیفه ها منشور شد ﴿عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ﴾ آن روز می فهمد که چه آورده و چه کار می خواهد بکند درباره معاد هم همین طور است به وجود مبارک پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) فرمود: «اَنَا وَ السَّاعَةُ کَهَاتَیْن »[23]
این دو تا انگشت خود را کنار هم گذاشت فرمود من و قیامت این طور هستیم یعنی من کاملاً قیامت را می شناسم. آن وقت وجود مبارک حضرت امیر دارد که «لَوْ کُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ یَقِیناً»؛ بعد آنجا که این هم در کلمات نورانی حضرت است در اواخر نهج البلاغه «آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَر» راه طولانی است کدام راه طولانی است؟ شما که خودتان می گویید اگر پرده کنار برود برای من فرقی نمی کند! آنکه «الرَّاحِلَ اِلَیْکَ» است «قَرِیبُ الْمَسَافَة»[24]
است «راحل الی الله» است یعنی مسلک غیر از سالک است اما اگر خود مسلک، «الله» باشد در «الله» بخواهد سفر بکند که «سفر من الحق الی الحق بالحق» است، او در «جوشن کبیر» دارد فکر می کند خدا این است خدا این است خدا این است خدا این است دارد فکر می کند. مسلک و صراط همان هدف است؛ مثل یک گوهرشناسی که این طلا را گرفته مرتّب بررسی می کند ببیند که این عیارش چقدر است. یک وقت است که یک کسی می خواهد طلا بخرد از طلافروش سؤال می کند که عیار آن چقدر است، این سالک و مسلک و «مسلوک الیه» همه از هم جدا هستند؛ یک وقت خودش طلاشناس است جوهرشناس است یک طلای خاصی به دستش رسید دارد بررسی می کند که این چند عیار است از خود این شیء به این شیء پی می برد از دیگری سؤال نمی کند خود این را بررسی می کند تا به عمقش برسد. مسلک او با مقصدش یکی است، از خود این طلا دارد خود این طلا را می شناسد نه با راه های دیگر، نه با ابزار دیگر، نه با آزمایش های دیگر، نه از کسی بپرسد.
پرسش: سالک هم مظهر صفات واجب تعالی است.
پاسخ: البته ذات الهی که مقدور احدی نیست، در همه بحث های قبلی ملاحظه فرمودید؛ فصل اول و دوم اینها منطقه ممنوعه است ما در فصل سوم کار می کنیم اما در برهان چرا! ما مکلف به برهان هستیم نه به عرفان، شهود مقدور کسی نیست اما این «جوشن کبیر» را، آن «مناجات شعبانیه» را و اینها را انسان خوب می تواند بفهمد چون الفاظی است که «لها مفاهیمٌ»؛ ما مفهوم «الله» را خوب می فهمیم مفهوم غیر متناهی را خوب می فهمیم چون این مفهوم غیر متناهی، غیر متناهی است به حمل اولی و متناهی به حمل شایع است این غیر متناهی مفهومی است در ذهن ما در کنار ده ها مفهوم دیگر. این غیر متناهی که غیر متناهی به حمل شایع نیست، گوشه ای از این حرف مرحوم آخوند صاحب کفایه بیان کردند. الآن شما ببینید مثلاً کلمه «شخص» که می گویند، یکی از وحدت های نُه گانه تناقض وحدت حمل است که «و وحدة الحمل اعرفن جدواها». [25]
اگر شما بگویید «الشخص شخصٌ» بعد بگویید «الشخص لیس بشخصٍ، الشخص کلی» این تناقض نیست چرا؟ چون «الشخص شخصٌ» به حمل اولی شخص، شخص است اما به حمل شایع، خود این شخص کلی است و مصادیق فراوانی دارد، بر تک تک اینها صادق است این شخص است این شخص است آن شخص است آن شخص است. کلمه «شین» و «خاء» و «صاد» به حمل اولی شخص است اما به حمل شایع مصداق فراوانی دارد؛ «فرد» هم همین طور است این «فرد» به حمل اولی فرد است «الفرد فردٌ»، اما به حمل شایع کلی است چون قابل صدق بر کثیرین است.
ما معنای غیر متناهی را درک می کنیم به خوبی هم درک می کنیم؛ اما این غیر متناهی، غیر متناهی به حمل اولی است متناهی به حمل شایع است؛ برای اینکه ده ها مفهوم در ذهن ماست یکی هم مفهوم غیر متناهی است اگر مصداق غیر متناهی بود که جا برای غیر نمی گذاشت. ما به برهان مکلف هستیم وظیفه هم داریم، قرآن هم با برهان سخن می گوید موظفیم ذات را با برهان می شناسیم صفات ذات را با برهان می شناسیم اما بخواهیم با عرفان بشناسیم شهود بکنیم این منطقه اول و دوم ممنوع است چون با خود ذات کار داریم. ذات نه جزء دارد که ما گوشه ای از ذات را بفهمیم، نه همه اش قابل دیدن است محال یعنی محال! هیچ ممکن نیست کسی ذات اقدس الهی را با عرفان مشاهده کند؛ یعنی همان طوری که ما محبت را می یابیم صداقت را می یابیم درد را هم می یابیم. طبیب به درد علم حصولی دارد اما مریض درد را با تمام وجود می چشد او علم حضوری دارد نه علم حصولی. ذات اقدس الهی را انسان بخواهد مشاهده بکند، بخواهد بعض او را مشاهده کند او که بسیط محض است، بخواهد همه را مشاهده کند که نامتناهی است؛ لذا منطقه ای محدود است، احدی راه ندارد نه انبیا و نه اولیا. با شهود نمی شود ذات اقدس الهی را شناخت فصل اول و فصل دوم منطقه ممنوعه است و ما هم ملکف به عرفان نیستیم مشاهدات ما در بخش افعال خداست اوصاف فعلی خداست آثار الهی است، قرآن را می شود مشاهده کرد ولایت را می شود مشاهده کرد نبوت را می شود مشاهده کرد امامت را می شود مشاهده کرد به اندازه خودمان اینها افعال الهی است اینها ظهورات الهی است اینها تجلیات الهی است همان طوری که در نهج البلاغه نسبت به اصل عالم فرمود: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِه »[26]
درباره قرآن هم فرمود: «فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ اَنْ یَکُونُوا رَاَوْه »[27]
اینها بله تجلیات الهی است فیوضات الهی است حقایق خارجی است می شود اینها را مشاهده کرد حالا اگر خود پیامبر باشد نبوت را «بتمامها» مشاهده می کند اگر خود امام باشد ولایت را «بتمامها» مشاهده می کند شاگردان آنها باشند به اندازه خودشان نبوت را ولایت را امامت را این چیزها را به اندازه خودشان مشاهده می کنند ولی مفهوم نبوت را ما خوب می فهمیم مفهوم امامت را خوب می فهمیم ما ملکف به برهان و دلیل هستیم نه ملکف به عرفان. عرفان جزء نوافل معرفتی ماست ولی برهان جزء فرائض است بر ما واجب است با برهان اینها را بفهمیم برهان با مفهوم کار دارد با صور ذهنی کار دارد استدلال است استدلال با مفهوم کار دارد.
غرض این است که آن دو منطقه در شهود ممنوع است، همین کارها در معاد هم است اگر کسی با اسرار عالم با نظم عالم بفهمد مقصدی است میزانی هست؛ اینجا سالک غیر از مسلک هست سالک و مسلک غیر از «مسلوک الیه» اند با ادله و نظم عالم می فهمد که روزی است «بالله این عالم ویران شده شاهی دارد»[28]
«باللّه این کشور ویران شده شاهی دارد ٭٭٭ بر در او دل غم دیده پناهی دارد. یک حساب و کتابی به هر حال هست این طور نیست که هر کسی از بین برود. یک وقت با بررسی خود آیات معاد می خواهد معاد را بشناسد؛ او مثل اینکه با بررسی «جوشن کبیر» می خواهد خدا را بشناسد با بررسی آیات ولایت می خواهد «ولی الله» را بشناسد با بررسی آیات «نبی الله» بخواهد نبوت را بشناسد؛ اینجا هم مسلک و «مسلوک الیه» یکی است.
«علی ای حال» ﴿عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ﴾؛ برخی ها هستند که وقتی خودشان را گم کردند هرگز به خدا نمی رسند و چون به خدا نرسیدند هم سهمی ندارند. خیلی ها هستند که خودشان را گم کردند در سوره مبارکه «حشر» که دارد: ﴿لاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَاَنسَاهُمْ اَنفُسَهُمْ﴾[29]
همین است فرمود شما اگر خدا را فراموش کردید خودتان را گم می کنید. ببینید بعضی ها واقعاً خودشان را گم کردند یعنی خودشان را پیدا نکردند تمام تلاش و کوشش آنها این است که زمین را آباد کنند باغ را آباد کنند فرزندان را تامین کنند خودشان را با دست خالی بروند پس معلوم می شود که خودشان را فراموش کرده است. فرمود: ﴿لاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَاَنسَاهُمْ اَنفُسَهُمْ﴾ خدا را فراموش کردند خدا هم اینها را از یاد خودشان بُرد. لذا به فکر همه چیز هستند مگر به فکر خودشان. یعنی به فکر این هستند که زمین را باغ را مزرعه را مرتع را آباد کنند و خودشان را نه. این بزرگان اهل حکمت مخصوصاً صدر المتالهین اینها اصرار دارند کسی که درختی زندگی می کند هرگز ترقّی نمی کند چرا؟ چون درخت هرگز ترقّی نمی کند، با اینکه شاخه هایش بلند است میوه می دهند می گویند هیچ ممکن نیست درخت ترقی بکند چرا؟ برای اینکه این که بالا می آید و میوه می دهد اینها فروعات درخت است وگرنه دهن درخت، مغز درخت، سر درخت، اینها در لجن است درخت کجایش بالا می آید؟ مغز درخت دهن درخت سر درخت بالا می آید یا شاخه های فرعی آن بالا می آید؟ فرمود بعضی ها مثل درخت زندگی می کنند سرشان در خاک است خاکی فکر می کنند، بعد این فروعات آنها بالا می آید این بُرجشان بالا می آید این بُرج که بالا آمده این شاخه های فرعی اوست اینکه خود او نیست اینکه سرش در لجن است، او که ترقّی نمی کند این مرتّب فقط می خواهد بسازد تا گران بشود بفروشد. همه مان قرآن را می بوسیم حرفی در آن اما مثلاً نهج البلاغه بخواهیم به دست کسی بدهیم ببوسیم و بدهیم، این کمتر است رسم نیست. کتاب وسائل را به دیگری بخواهیم بدهیم، ببوسیم و بدهیم این جور که نیست. اما قرآن را می بوسیم می دهیم یک کسی قرآن را به ما داد می بوسیم می گیریم؛ ولی سیدنا الاستاد من دیدم که این نهج البلاغه را که خدمت ایشان دادیم، او بوسید؛ این خیلی فرق می کند، روحاً یک کسی به روایت دل بسته باشد احترام کند، باور دارد که عترت قرآن ناطق اند همین کار را می کند. دیگری را ما ندیدیم که حالا نهج البلاغه را ببوسد، دیدیم که ایشان می بوسد، چون فهمید همان حرف هایی که در قرآن است آمده در روایات. اگر کسی این طوری فکر بکند یعنی بررسی بکند خودش را بشناسد می فهمد که اگر درختی زندگی کرد ریشه او در دل خاک است. در روایاتی که صاحب وسائل نقل می کند این است می فرماید کسی که مدام بُرج بسازد و بالا برود منتظر است که گران بشود و بفروشد دیگران بی مسکن هستند به هر حال زائد بر نیاز خودش مرتّب بُرج می سازد. در روایات مسکن کتاب وسائل در آنجا حضرت فرمود فرشتگانی هستند که می گویند: «یَا اَفْسَقَ الْفَاسِقِینَ اَیْنَ تُرِیدُ»[30]
این شخص انسان است یا درخت؟ حتماً یعنی حتماً این روایات باب مسکن را ببینید، این روایت بوسیدنی نیست؟ «یَا اَفْسَقَ الْفَاسِقِینَ اَیْنَ تُرِیدُ». اقتصاد یعنی چه؟ یعنی پول ها را، در روایات هم هست همین ها فرمودند: «سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْبِنَاءَ وَ الْمَاءَ وَ الطِّین »[31]
کسی که درختی فکر می کند کسی که آن انسانیت اصیل خودش را از دست داد، خدا سنگ و گِل را بر او مسلط می کند؛ فرشته ها حق دارند بگویند: «یَا اَفْسَقَ الْفَاسِقِینَ اَیْنَ تُرِیدُ» یا نه؟ این ﴿عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ﴾ یعنی این! چیز دیگری که نیست، یعنی همین حرف هایی که قرآن فرمود و ائمه فرمودند همین حرف ها را آن شخص ﴿عَلِمَتْ﴾. «اعاذنا الله من شرور انفسنا و سیئات اعمالنا».
 

[1] مصباح الشريعة، المنسوب للإمام الصادق (ع)، ج1، ص13.

[2] متشابه القرآن و مختلفه، ابن شهرآشوب، ج1، ص44.

[3] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج4، ص102.

[4] نوح/سوره71، آیه17.

[5] مصباح المتهجد، الشيخ الطوسي، ج2، ص582.

[6] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص328.

[7] عيون الحكم و المواعظ، الليثي الواسطي، علي بن محمد، ج1، ص415.

[8] حج/سوره22، آیه47.

[9] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج4، ص123.

[10] حج/سوره22، آیه25.

[11] جن/سوره72، آیه15.

[12] واقعه/سوره56، آیه88 - 89.

[13] التبيان في تفسير القرآن، الشيخ الطوسي، ج9، ص514.

[14] تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، ج 8، ص35.

[15] التفسير الكبير (مفاتيح الغيب)، الرازي، فخر الدين، ج29، ص437.

[16] همزه/سوره104، آیه6 -7.

[17] صافات/سوره37، آیه64.

[18] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج2، ص356، أبواب الحیض، باب44، ح2، ط آل البيت.

[19] سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، القمي، الشيخ عباس، ج2، ص268.

[20] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج1، ص210.

[21] التوحید (للصدوق)، ص353.

[22] الامالی (للمفید)، النص، ص188.

[23] الأمالي، الشيخ المفيد، ج1، ص188.

[24] مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، ج 2، ص583.

[25] شرح المنظومة، ج 1، ص256.

[26] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص96.

[27] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص135.

[28] دیوان حکیم الهی قمشه ای، ص100.

[29] حشر/سوره59، آیه19.

[30] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج5، ص311، أبواب أحكام المساكن، باب5، ح7، ط آل البيت.

[31] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج6، ص531.