جلسه 1398/09/20

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير سوره عبس/ تفسير آيات 33تا 42


 

موضوع: تفسیر سوره عبس/ تفسیر آیات 33تا 42
﴿فَاِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ (33) یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اَخیهِ (34) وَ اُمِّهِ وَ اَبیهِ (35) وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنیهِ (36) لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَاْنٌ یُغْنیهِ (37) وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (38) ضاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (39) وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ (40) تَرْهَقُها قَتَرَةٌ (41) اُولئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ (42) ﴾. بنا شد یک بازنگری در این سوره مبارکه معروف به «عبس» ارائه شود چون این سوره در مکه نازل شد و مطالب اصلی سور مکی اصول اعتقادی و خطوط کلی اخلاق است این سوره هم برابر همان خطوط کلی اعتقادی و اخلاقی را ذکر فرمودند. در مکه آنها معتقد بودند که خالق آسمان و زمین خداست که ﴿وَ لَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّه﴾[1]
[2]
مدبّر کلّ هم که «ربّ الارباب» است آن هم برابر آیات سوره «یونس» برمی آید که آن کسی که مدبّر کلّ است و این ارباب و آلهه جزء را تدبیر می کند او خداست و او «ربّ العالمین» است؛ اما آلهه و اربابی که اینها به ربوبیت و الوهیت اینها معتقد بودند اینها کارهای جزئی جهان را به استقلال ـ معاذالله ـ به عهده دارند و اینها می توانند عبادت کننده های خود را به خدا نزدیک کنند و شفیع اینها نزد خدا بشوند؛ لذا گفتند ﴿ما نَعْبُدُهُمْ اِلاَّ لِیقَرِّبُونا اِلَی اللَّهِ زُلْفی ﴾[3]
این شفاعت را بالاستقلال ـ معاذالله ـ برای اینها قائل بودند اینها اصلاً لیاقت شفاعت ندارند «فضلاً» از استقلال.
«فتحصّل ان هاهنا اموراً: » اینها موحد کلّ بودند؛ یعنی خدا را به عنوان خالق کل قبول داشتند به عنوان «ربّ العالمین» قبول داشتند اما به عنوان ارباب متفرقه، آلهه متفرقه، اله زمین و اله انسان، مدبّر انسان و نافع انسان، اینها را نمی پذیرفتند و می گفتند این ارباب و آلهه و خدایان ما اگر معبود ما باشند ما را به آن «ربّ العالمین» نزدیک می کنند ﴿ما نَعْبُدُهُمْ اِلاَّ لِیقَرِّبُونا اِلَی اللَّهِ زُلْفی ﴾ که قرآن کریم توحید افعالی را ثابت کرد ربوبیت غیر خدا را باطل کرد الوهیت غیر خدا را باطل کرد آن را در بحث های توحیدی است.
در جریان معاد راساً منکر بودند حالا یا قائل به استحاله بودند یا قائل به استبعاد بودند یا در ابهام بودند یا در شک بودند به هر حال معاد را هرگز نمی پذیرفتند؛ لذا بسیاری از سور قرآنی در جریان معاد اصرار دارد که انسان هرگز تلف نخواهد شد جهان یاوه نیست باطل نیست انسان نمی پوسد، بلکه با مرگ از پوست به در می آید و مانند آن. این سوره بخش های اخلاقی را هم در همین سور مکی به عهده دارد؛ اول این سوره با اخلاق شروع شد پایان آن هم با معاد ختم شد.
در جریان ﴿عَبَسَ وَ تَوَلَّی﴾[4]
مثلثی ترسیم شده است که یک ضلعش آن شخصی بود که اعمی بود پنج صفت داشت که هر کدام از آنها شایسته تکریم بودند یا شایسته ترحّم بودند اکرام، احترام یا ترحّم برای هر کدام از این خصوصیات پنج گانه ضلع اول. ضلع اول مربوط به آن سائل است که او اعمی بود او «یتزکّی» بود، او ﴿یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکْری﴾[5]
بود، او ﴿جاءَکَ یَسْعی﴾[6]
بود، او ﴿وَ هُوَ یَخْشی﴾[7]
بود؛ اهل سعی بود اهل خشیت بود اهل تزکیه روح بود اهل تذکره نفس بود و نابینا؛ این ویژگی پنج گانه مربوط به ضلع اول بود.
ضلع دوم مربوط به آن مستغنی بود که حرف در او اثر نمی کرد که ﴿اَن رَآهُ اسْتَغْنَی﴾ بود ﴿وَ ما عَلَیْکَ اَلاَّ یَزَّکَّی﴾[8]
بود حرف هم در او اثر نمی کرد این هم یک آدم مستغنی بود که ﴿اِنَّ الْاِنْسانَ لَیَطْغی ٭ اَن رَآهُ اسْتَغْنَی﴾.[9]

ضلع سوم که مربوط به حضرت بود ﴿فَاَنْتَ لَهُ تَصَدَّی﴾[10]
بود که بر اساس این خصوصیت ها بود که هرگز این «انت» به حضرت خطاب ندارد و آن ﴿عَبَسَ وَ تَوَلَّی﴾ هم به حضرت خطاب ندارد و شواهد فراوان عقلی و نقلی هم بود که این عبوس و مانند آن مربوط به حضرت نیست طبق شواهد قرآنی و شواهد عقلی.
اما از اینکه سؤال شد که چرا سخن از دفاع از فقیر نبود فقط از نابینا سخن آمد و آن شخص مستغنی بود سرمایه دار بود در قبال آن سرمایه دار، فقیر را باید پروراند فقر را باید احترام کرد جواب آن این است که در این قسمت آن شخصی که اعمی بود و این فضایل را داشت؛ اعمی بودن خصوصیتی است که جنبه بین المللی و جهانی دارد هر انسان نابینایی چه غنی باشد چه فقیر باید به او کمک کرد. اما جریان غنا در برابر مال، آن را در سوره مبارکه «قلم» مشخص کرد کاملاً بحث سرمایه و سرمایه داری را محکوم کرد فرمود: ﴿وَدُّوا﴾ همین سرمایه دارها ﴿لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ ٭ وَ لا تُطِعْ کُلَّ حَلاَّفٍ مَهینٍ ٭ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمیمٍ ٭ مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ اَثیمٍ ٭ عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنیمٍ ٭ اَنْ کانَ ذا مالٍ وَ بَنینَ﴾[11]
چون سرمایه دار است خودسر است این همه آیات در مذمّت او و نکوهش اوست که اینها می خواهند با روغن مالی، مسئله نظام و حکومت را حل کنی. «دُهن» و «وهن»، هر دو مذموم است؛ «دُهن» یعنی روغن، «مُدهِن»؛ یعنی روغن مال؛ یعنی کار را با روغن مالی و با بی اساسی و بی ریشه گی می خواهید حل کنید، «وهن» هم به معنی سستی است.
یک بیان نورانی از حضرت امیر (سلام الله علیه) است که «مَا عَلَیَّ مِنْ قِتَالِ مَنْ خَالَفَ الْحَقَّ وَ خَابَطَ الْغَی مِنْ اِدْهَانٍ وَ لَا اِیهَان »؛ [12]
(«وَ لَعَمْرِی مَا عَلَیَّ مِنْ قِتَالِ مَنْ خَالَفَ الْحَقَّ وَ خَابَطَ الْغَیَ مِنْ اِدْهَانٍ وَ لَا اِیهَان . ) نه ما روغن مال هستیم نه سست کار. نه با روغن مالی کار را حل می کنیم شُل و رها و اینها، نه با وهن و سستی؛ «مَا عَلَیَّ مِنْ قِتَالِ مَنْ خَالَفَ الْحَقَّ وَ خَابَطَ الْغَی مِنْ اِدْهَانٍ وَ لَا اِیهَان »؛ ما اهل روغن مالی نیستیم ما اهل سستی نیستیم. این بیان نورانی حضرت امیر را از این گونه آیات گرفتند که ﴿وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ﴾؛ اینها می خواهند تو روغن مالی کنی با مسامحه و شُل و وِل کاری حل کنی این طور نیست؛ باید طوری باشد که غنی و قوی باشی. حتی در سوره مبارکه «توبه» که در مدینه نازل شد فرمود گرچه شما به کسی حمله نمی کنی، اما آن قدر ستبر و قوی و غنی باشید که هیچ بیگانه در شما طمع نکند ﴿وَ لْیَجِدُوا فیکُمْ غِلْظَةً﴾[13]
این ﴿وَ لْیَجِدُوا﴾ امر غایب است؛ کفّار امر حاضر را گوش نمی دهند چه رسد به امر غایب. ضمیر به کفار برمی گردد؛ یعنی کفار حتماً باید از شما بترسند. این اسلام هراسی دو معنا دارد یک معنای بسیار بدی است که هرگز اسلام این امر را ندارد نظام این را ندارد مردم این را ندارند مسلمان ها این را ندارند، اینکه بخواهند به این حمله کنند به آن حمله کنند این نبود.
بارها به عرض شما رسید که ما شعرهایی آیینی اشک و گریه برای شهدا داریم، اما یک فردوسی نداریم که عظمت این شهدا را، عظمت این مبارزه، عظمت این پیروزی را بازگو کند، جای فردوسی خالی است؛ او فیلسوف بود حکیم بود فقیه بود نام آور بود جنگ آور بود. بسیاری از این خصوصیت هایی که بعد از جریان عملیات مرصاد، آن بزرگی که شما ایرانی ها و مسلمان ها و حوزوی ها و دانشگاهی کردید این یک فردوسی می خواهد که آن عظمت را روشن کند، نگاه کنید! نمی خواهیم از خودمان تعریف کنیم ولی ما ما ایرانی های مسلمان، خیلی بزرگ هستیم! الآن روی کره زمین مثل ما کسی نیست چرا؟ برای اینکه ما در کشور خودمان بودیم کاری به کسی نداشتیم و این صدّام به ما حمله کرد همه هم گفتند برای چه چیزی حمله کردی؟ او را وادار کردند که به ما حمله کرد. ده سال ما در این کشور کشته و شهید دادیم دو سال جنگ داخلی بود که فقط خورد بود نه زد و خورد. آن ده سالی که منافقین این را ترور بکنند و آن را ترور بکنند، آن بیش از هفتاد نفر را، آن دفتر رئیس جمهوری را، شهید باهنر را، شهید رجایی را، شهید قدّوسی را کوچه و پس کوچه این همه شهید که بر ایران تحمیل کردند دو سال بود بعد جنگ هشت ساله شروع شد. ما جنگ مان در حقیقت ده سال بود نه هشت سال آن دو سال فقط خورد بود نه زد و خورد فلان جا شهید بدهیم فلان جا شهید بدهیم فلان جا شهید بدهیم این هشت سال زد و خورد بود بعد آنها دیدند که پیش نمی برند اصرار کردند، مسئولین این اطراف ایران را وادار کردند بیایند حضور امام که قطع نامه را قبول بکنند امام قبول نکرد به هر حال تا مصلحت ایجاب کرد که امام قطع نامه را قبول کرد. حالا که قطع نامه را قبول کردند نگاه کنید عظمت ایران را! نگاه کنید بدرفتاری دشمن را! امام که قطع نامه را قبول کرد همه عزیزان ما سپاهی ما ارتشی ما بسیجی ما همه از جبهه ها به خانه هایشان آمدند جبهه خالی شد خالی! همین صدّام که اصرار می کرد شما قطع نامه را قبول کنید وقتی جبهه خالی شد همه عزیزان آمدند در خانه هایشان این منافقین که در چنگ او بودند اینها را وادار کرد عملیات مرصاد را انجام بدهند؛ حالا همه جبهه ها خالی است آنها هم با همه توانی که داشتند حمله کردند یک بخشی از ایران را هم دوباره گرفتند در عملیات مرصاد کاملاً باید یادتان باشد، استاندار جنوب می گفت که آقایان! اگر عصر امروز نیاید فردا صبح دیر است؛ تازه این عزیزان خسته بودند به خانه هایشان آمدند این یعنی چه؟ بدترین بی عهدی را اینها کردند در عملیات مرصاد اگر یادتان باشد این کار را کردند عده زیادی را هم شهید کردند بخشی از خاک ایران را هم گرفتند خدا غریق رحمت کند مرحوم شهید صیاد شیرازی (رضوان الله علیه) را و سایر عزیزان ما را که اینها زود رفتند جبهه و اینها را سرجایشان نشاندند شد؟
اینکه عرض می کنم مثل شما الآن روی کره زمین کسی نیست حالا گوش بدهید! عملیات مرصاد با فداکاری تمام شد. صدّام را خدا گرفت چون قدرت دستش بود به کویت حمله کرد به عنوان اینکه کویت یک جای زرخیزی است، نفت فراوانی دارد کشور کوچکی هم هست گفت اینجا یکی از استان های عراق است. حمله کرد به کویت و کویت را گرفت آنچه هم که مقدورش بود غارت کرد. من عکس امیر کویت را در روزنامه ها دیدم که دستش از عبای مطلّا درآمده، نزد همین غربی ها دستمال درآورده گریه کرده و از آنها کمک خواست که بیایید من سرمایه نفتی دارم بیایید مرا نجات بدهید. آنها هم به طمع نفت کردند و به هر حال به حمایت کویت آمدند و صدّام را سرجایش بنشانند و از کویت بیرون کنند، تا اینجا شد؟ همه کسانی که اتّحادیه تشکیل دادند، هم به بیت امام گفتند هم به مسئولین گفتند، هم به غالب ایرانی ها گفتند که شما هم چهار تیر در شرق عراق بزنید که ما با سرمایه کمتر صدّام را خاموش کنیم؛ ما گفتیم این کار را نمی کنیم شما جنگ دارید به طمع نفت آمدید، ما قطع نامه را قبول کردیم ما پای امضای خودمان ایستاده ایم. این جا فردوسی می خواهد اینجا چون جای گریه نیست، اینجا مردانگی است. یک تیر از ایران خارج نشد؛ نه مردم این کار را کردند نه مسئولین این کار را کردند؛ گفتند صدام یک آدم بدی است اهل جهنم است و آخرت در دنیا هم بسیار کار بدی کرد بله، خونخوار است خونریز است هتّاک و اینها است؛ اما حالا که قطع نامه را قبول کردیم ما حالا چرا برای حمایت شما تیراندازی کنیم؟ اگر از این طرف چهار تیر می انداختند یک گوشه ای از عراق را هم می گرفتند حق مسلّم بود. مگر قطع نامه این نبود که تمام خسارت های جنگ را عراق بپردازد؟ قطع نامه این بود و صدّام باید بپردازد این کار را نکرد این را چه کسی تربیت کرد؟ این را همین قرآن تربیت کرد قرآن فرمود شما اسلام هراسی به این معنا نداشته باشید که کسی از شما بترسد فلان جا حمله کنید یا حمله نکنید، این یک امر مذمومی است؛ اما یک اسلام هراسی مقدس خوب الهی است و آن این است که به قدری نیرومند و قوی باشی که هیچ کس طمع نکند به شما بی ادبی کند ﴿وَ لْیَجِدُوا فیکُمْ غِلْظَةً﴾؛ این ﴿وَ لْیَجِدُوا﴾ امر غائب است، یعنی آنها حتماً باید بترسند آنها که به خدا و قیامت معتقد نیستند آنها امر حاضر را گوش نمی دهند نه امر حاضر را. این امر غائب است نسبت به آنها درونش امر حاضر است نسبت به ما یعنی به قدری غیرتمند و مبارز و موشکی و پهبادی باشید که بیگانه طمع نکند همین! الآن هم به لطف الهی ایران به همین سمت دارد می رود فرمود حتماً دشمن باید از شما بترسد. الآن هیچ عاقل با چهار تا بیل و کلنگ به جنگ قله دماوند نمی رود، قله دماوند ایستاده است مرتّب دارد خیر می رساند؛ اما هیچ عاقلی طمع نمی کند با چهار تا بیل و کلنگ برود دماوند و قله دماوند را فتح کند، فرمود شما این رور باشید قله دماوند باشید ﴿وَ لْیَجِدُوا فیکُمْ غِلْظَةً﴾ یعنی آن قدر قوی باشید که غلظت شما ستبری شما عظمت شما را دیگران بیابند؛ معنای آن این است که از نظر نظامی خیلی قوی باشید از نظر فرهنگی خیلی غنی باشید از نظر اقتصاد خیلی قوی باشید که بیگانه به شما طمع نکند بله نه زمینه آشوب را فراهم کند، نه فقری بر شما تحمیل کند، نه تحریمی را بر شما تحمیل کند این طور باشید؛ این دستور قرآن است ﴿وَ لْیَجِدُوا فیکُمْ غِلْظَةً﴾ امر غایب است مفید وجوب است. آنها نه امر حاضر را گوش می دهند نه امر غایب را، در حقیقت خطاب به ماست که ﴿وَ اَعِدُّوا لَهُم مَا استَطَعْتُم مِن قُوَّةٍ﴾[14]
باشید مستقیم باشید ﴿خُذُوا حِذْرَکُمْ﴾[15]
باشید و مانند آن.
اینها را ذات اقدس الهی در مکه و مدینه به پیروان قرآن و عترت تفهیم کرد. اما در مکه فرمود آنها که وضع مالی شان خوب بود ﴿اَنْ کانَ ذا مالٍ وَ بَنینَ﴾ اینها فکر می کردند که با دُهن و تدهین و اینها حل می شود نخیر! با ﴿وَ لْیَجِدُوا فیکُمْ غِلْظَةً﴾ حل می شود با ستبری حل می شود با روغن مالی و با مسامحه کاری و با ندانم کاری و با سستی و با فساد و اینها نمی شود کشور را اداره کرد. اینکه عرض کردم در این هفت میلیارد یا هشت میلیارد نمی بینید، در کدام قسمت از کره زمین این گونه از گذشت را شما دیدید؟ نیست، اینها را قرآن تربیت کرد، این روحیه باعظمت را قرآن فرموده. اما فرموده اهل دُهن و وهن نباشید با روغن مالی نمی شود کشور را اداره کرد اینها هم درباره سرمایه دار بود که پشت سر هم گفت، او این امور را می خواهد، چون وضع مالی او خوب است.
در سوره مبارکه «توبه» که آن البته در مدینه نازل شد فرمود اینها که وضع مالی شان خوب است حواسشان جمع باشد، اگر از راه حلال جمع کردند که خدا امضا می کند اما اگر از راه حرام جمع کردند همان طوری که ما از جنگل هیزم نمی آوریم، خود این شخص هیزم جهنم است ﴿وَ اَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً﴾[16]
ما از جای دیگر فلز نمی آوریم داغ بکنیم همین سکه ها را داغ می کنیم می مالیم. ببینید در سوره مبارکه «توبه» فرمود کثیری از احبار و رهبان اموال مردم را می خورند و در راه خدا ﴿وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاَ یُنفِقُونَهَا فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ اَلِیمٍ ٭ یَوْمَ یُحْمَی عَلَیْهَا﴾[17]
همین سکه های حرام را که اختلاس کردند یا نجومی گرفتند، همین سکه ها را داغ می کنیم به پیشانو به پهلو یا پشت اینها این سکه های داغ را می چسبانیم اینها را نقره داغ می کنیم طلاداغ می کنیم و همین اسکناس ها می شود کاغذ نسوز. یک وقت است انسان از جای دیگر آهن می آورد داغ می کند این خیلی دردناک نیست؛ یک وقت همین سکه های اختلاسی را می گوید ما داغ می کنیم. این ﴿یَوْمَ یُحْمَی﴾ ضمیر به چه برمی گردد؟ یعنی ما از جای دیگر سکه می آوریم؟ درهم و دینار می آوریم؟ یا همین ها را می آوریم؟ آیه قبلش را ملاحظه بفرمایید فرمود: ﴿وَ الَّذِینَ یَکْنزِونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ﴾ طلا و نقره ﴿وَ لاَ یُنفِقُونَهَا فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ اَلِیمٍ ٭ یَوْمَ یُحْمَی﴾، این ﴿یُحْمَی﴾ به چه چیزی برمی گردد؟ به همین ذهب و فضه برمی گردد، ما از جای دیگر سکه نمی آوریم آهن نمی آوریم همین نقره و همین طلای اختلاسی و نجومی را داغ می کنیم به پیشانی اینها می مالیم تا غم و اندوهشان بیشتر بشود ﴿یَوْمَ یُحْمَی عَلَیْهَا فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوَی﴾ یعنی داغ می کنیم. این بیانات نورانی حضرت امیر است در نهج البلاغه که اگر حرف اثر نکرد «فَآخِرُ الدَّوَاءِ الْکَی »[18]
این «کَی» اجوف واوی است، «کَوی یکوی»؛ یعنی داغ کردن؛ این «واو» تبدیل به «یاء» می شود، می شود «کیّ». اینکه حافظ می گوید: «علاجِ کیّ کنمت کآخر الدواء الکیّ»،[19]
نه «علاج، کِی کنم»! این مشدّد است، یعنی به هر حال داغ می کنم «علاجِ کیّ کنم» چرا؟ چون «کآخر الدواء الکی»؛ این «آخر الدواء الکیّ» عبارت نهج البلاغه است آخرین راه داغ کردن است.
اینجا هم فرمود ﴿فَتُکْوَی﴾ اجوف واوی است؛ ﴿فَتُکْوَی بِهَا جِبَاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُم﴾؛ حالا این ﴿عَبَسَ وَ تَوَلَّی﴾ باید ببیند که چرا این سه قسمت را گفت؟ اول پیشانو بعد پهلو بعد پشت! برای اینکه آدم یک فقیری و یک آبرومندی را که اول می بیند، اول عبوس می کند این کیست که آمده؟ بعد کم کم نیمرخ صورت را از او برمی گرداند بعد پشت می کند و به او بی اعتنایی می کند؛ سه تا کار می کند. این آیه می گوید ما همین سه جا را داغ می کنیم اول که چهره اش را نسبت به این آبرومند عبوس کرد این را داغ می کنند؛ اینکه نیمرخ برگشت پهلویش را داغ می کنیم، وقتی به این آبرومند پشت کرد پشتش را داغ می کنیم، به آن طرف کاری نداریم، این طرف را کار داریم؛ قرآن به چه نحوی بگوید؟ اینکه می بینید اباذر (رضوان الله علیه) شمشیر به دوش گرفته در همان شام، گفت «یا مرگ یا «واو»»، ترجمه فارسی همان شعار رسمی اباذر است دیدند اباذر شمشیر گرفته در بازار دارد راه می رود این شعار را می دهد: «لا اضع السیف من عاتقی حتی توضع الواو فی مکانها»؛[20]
من شمشیر کشیدم مگر اینکه «واو» سرجایش باشد. اینها نمی دانستند که او چه می گوید خوب گوش دادند، گفتند خلاصه حرف او این است «یا مرگ یا واو»! گفتند کدام مرگ کدام «واو»؟ گفت اینها یعنی معاویه در همین شام، در جلسات قرائت قرآنشان تصمیم گرفتند کم کم این واو را بردارند این واو ﴿وَ الَّذِینَ﴾ را چرا؟ برای اینکه اگر این واو ﴿وَ الَّذِینَ﴾ برداشته بشود معنایش این است که احبار و رهبان نمی توانند اکتناس کنند، اما غیر آنها می توانند، کار معاویه این بود غرضش این بود که این آیه درباره احبار و رهبان است نه درباره ما مسلمان ها. اصل آیه این است: ﴿یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اِنَّ کَثیراً مِنَ الْاَحْبارِ وَ الرُّهْبانِ لَیَاْکُلُونَ اَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ وَ الَّذینَ﴾ اگر این «واو» ﴿وَ الَّذِینَ﴾ را بردارند این ﴿الَّذِینَ﴾ بیان همان احبار و رهبان می شود ﴿الَّذینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فی سَبیلِ اللَّهِ﴾ اصرار آنها این بود که این واو را بردارند تا ﴿الَّذینَ یَکْنِزُونَ﴾ برای احبار و رهبان باشد یعنی آنها اگر اکتناز بکنند بد است کاری با مسلمان ها ندارد.
اباذر فهمید در جلسه قرائت قرآن اموی ها که کارشان همین قرآن به نیزه کردن است و تصمیم گرفتند این «واو» را بردارند آن شعار را در بازار دارد که «لا اضع السیف من عاتقی حتی توضع الواو فی مکانها»؛ تا زنده ام نمی گذارم شما دست به این واو بزنید اینکه می گویند یک واو کم و زیاد ندارد همین است.
بنابراین درباره اغنیا این طور به سرعت جلو آمد اما آنجا که از اعمی خبر داد برای همین مورد نزول بودن او و خصیصه ای بود که در زمینه نزول همان آیه مطرح بود.
پرسش: ...
پاسخ: چون رسول الله یکی است اصلاً صحبت اضلاع نیست، ما می خواهیم بگوییم طبق این تثلیث، آن ضلع سوم هرگز رسول الله نمی تواند باشد.
پرسش: ...
پاسخ: همان شخصی که تولّی کرد یا آن سرمایه داری که این فقیر را و آبرومند را دید
پرسش: ﴿عَبَسَ﴾ و ﴿تَوَلَّی﴾ هر دو یکی هستند؟
پاسخ: نخیر «استغنی» برای آن شخص است، آن شخص استغنا دارد و ﴿وَ ما عَلَیْکَ اَلاَّ یَزَّکَّی﴾ دارد، این ﴿عَبَسَ﴾ یک، ﴿تَوَلَّی﴾ دو، همین ﴿اسْتَغْنی﴾ بله، ﴿عَبَسَ وَ تَوَلَّی﴾ برای آن شخصی است که این کارها را کرده یعنی مستغنی است و متکبّر است و مانند آن است حالا یا عین آن شخص است یا شخص دیگر ولی یقیناً به پیغمبر برنمی گردد برای اینکه در سوره مبارکه «قلم» که قبلاً آمد آن ﴿وَ اِنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ﴾[21]
به حضرت گفته شد.
پرسش: ...
پاسخ: نه گاهی مثلاً از افراد خیلی مهم است به آنها می گویند؛ اما یک آدم بیگانه ای باشد، حالا قرآن داعی ندارد که بگوید. حالا آن مروان بود یا آن عثمان بود چون بعضی از این نقل ها دارد که عثمان بود بعضی از نقل ها دارد که دیگری بود به هر حال یک آدم بدی بود.
درباره بخش های وسط آن، آیات کشاورزی را ذکر کرد که مشابه آن در سوره مبارکه «رعد» گذشت. در سوره «رعد» آیه سه به بعد این است که ﴿وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الارْضَ وَ جَعَلَ فِیهَا رَوَاسِی وَ اَنْهَاراً وَ مِن کُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِیهَا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهَارَ اِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ﴾؛[22]
بعد فرمود: ﴿وَ فِی الْاَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ اَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْاُکُلِ اِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ﴾.[23]
در سوره مبارکه «قیامت» بخش پایانی اش فرمود این یک قطره آب بود که ما یک جایش را چشم یک جایش را گوش، یک جایش مغز، یک جایش قلب، یک جایش دست قرار دادیم. در اینجا می فرماید یک تکه خاک است یا یک هکتار خاک است؛ خاکش یکی، آبش یکی، هوایش یکی، باغبانش یکی، تمام تشکیلاتش یکی است؛ اما ما انواع میوه ها را انواع رنگ ها را انواع برگ ها را انواع طعم ها را همه اینها را از همین مشترکات درآوردیم و فرمود: ﴿وَ فِی الارْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ﴾ این زمین ها در کنار هم اند خاکش که یکی است کودش که یکی است آفتابش که یکی است بارانش که یکی است باغبانش که یکی است؛ یکی میوه خیلی ترش در می آید یکی میوه خیلی شیرین در می آید برگ ها اصلاً شبیه هم نیستند میوه ها شبیه هم نیستند ﴿وَ فِی الارْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ﴾ اینها با اینکه در کنار هم اند آب هم یکی است هوا هم یکی است؛ اما ﴿جَنَّاتٌ مِنْ اَعْنابٍ﴾ انگورهای گوناگون، کشاورزی های گوناگون، خرماهای گوناگون، بعضی دو شاخه اند و دو میوه اند بعضی تک میوه ای هستند ﴿یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ﴾ آبشان هم یکی است؛ اما ﴿نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْاُکُلِ﴾ مثل اینکه یک قطره آب را ما یک جا چشم کردیم، یک جا گوش کردیم یک جا دست کردیم یک جا دل کردیم، یک جا روده کردیم یک جا معده کردیم.
این دعای نورانی سه جمله است، دو جمله اش که معروف است «یَا مَنِ اسْمُهُ دَوَاءٌ وَ ذِکْرُهُ شِفَاءٌ» اما این جمله سوم خیلی علمی و شیرین است «یَا مَنْ یَجْعَلُ الشِّفَاءَ فِیمَا یَشَاءُ مِنَ الْاَشْیَاءِ»[24]
خدایا تو مثل طبیب نیستی که فقط تابع باشی که کدام دارو برای کدام درد خوب است، چیزی را که تو بخواهی دارو می شود، هر چه را تو بخواهی. حدّی ندارد، تو خواستی با یک دم، بیماری شفا پیدا کند می توانی، با یک آب می توانی، با یک قرائت می توانی، با یک حبّه قند می توانی، با یک میوه می توانی، با یک دارو هم می توانی؛ «حکم آنچه تو اندیشی لطف آنچه تو فرمایی»[25]
«در دایره قسمت ما نقطه تسلیمیم ٭٭٭ لطف آنچه تو اندیشی حکم آنچه تو فرمایی. «یَا مَنْ یَجْعَلُ الشِّفَاءَ فِیمَا یَشَاءُ مِنَ الْاَشْیَاءِ» بله اگر کسی طبیب باشد باید بگوید مثلاً برای درمان فلان بیماری فلان قرص خوب است اما
طبیب اگر دوا دهد در آن دوا شفا بُوَد ٭٭٭ حبیب اگر جفا کند در آن جفا وفا بُوَد
هر چه او داد شفاست هر چه او داد! چقدر این جمله شیرین است خدا می داند!
غرض این است که این بخش ها را فرمود در بخش پایانی هم مسئله معاد را ذکر کرد که فرمود شما که درباره معاد مشکل جدّی دارید بدانید آن کسی که قدرت اساسی دارد و اینها را خلق کرد دوباره خلق می کند وقتی آن صیهه جهان پیما کل جهان را زیرورو کرد هر کسی از بستگانش فرار می کند این از آن برادر فرار می کند آن برادر هم از این فرار می کند پدر از فرزند فرار می کند فرزند از پدر فرار می کند هر کسی گرفتار کار خودش است برهان اینکه ﴿یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اَخِیهِ﴾ هر کسی از کسی فرار می کند این است که ﴿لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَاْنٌ یُغْنیهِ﴾.
پرسش: ...
پاسخ: بله اینجا هم چون این کسی که به علاقه «ما کان» است یعنی کسی که در دنیا برادر بود آنجا خبری نیست این هم مؤید همان است این چون همه شان از خاک برمی خیزند این طور نیست که یکی از دیگری متولد شده باشد، منتها آنها که در دنیا باهم بودند یک علقه ای است، اگر مردان الهی باشند فرمود برای اینکه یک لذّت بیشتری ببرند ﴿اَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ مَا اَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِم مِن شَیْ ءٍ﴾[26]
ما اینها را جمع خانوادگی می کنیم در بهشت هم یکجا هستند لذتی فوق لذت است اینها که «کانوا فی الدنیا آبائاً و ابنائاً و بنات» وگرنه در آخرت همه از خاک برمی خیزند این طور نیست که کسی پدر کسی باشد. ولی آنها که مؤمن اند برای اینکه لذت بیشتری ببرند ﴿اَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ مَا اَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِم مِن شَیْ ءٍ﴾؛ ﴿مَا اَلَتْنَاهُمْ﴾ یعنی ما کم نمی آوریم چیزی از اعمال اینها کم نمی آوریم پاداش اینها سرجایش محفوظ است یک چیز زائدی به اینها می دهیم که دور هم بهتر لذت می برند همین! اینکه فرمود به لحاظ «ماکان» است.
در برابر اینها، ﴿وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ﴾ خیلی شاداب و سفید و خوشحال اند چهره ها را تقسیم می کند که ﴿وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ ٭ اِلی رَبِّها ناظِرَةٌ﴾؛[27]
﴿وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ﴾ اینجا فرمود بعضی ها عقیده شان خوب عملشان صالح، بعضی عقیده شان بد و کافر هستند عملشان بد است. پس «هاهنا امور اربعة: » کافر عقیده اش بد مؤمن عقیده اش خوب عملش خوب آنکه مؤمن است عقیده اش خوب است سفیدرو در قیامت می آید، یک؛ نه تنها سفیدروی و چهره زیبا دارد با نشاط و بشّاش هم هست، دو؛ اینها که حالا زیبا هستند مثل یوسف همیشه که خوشحال نیستند یک وقت نگران اند. فرمود اگر جمالشان جمال یوسفی است لبخند هم دارند خوشحال هم هستند؛ هم ﴿وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ﴾ هم ﴿ضاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ﴾ اگر یوسف در حال خنده و نشاط باشد با یوسف عادی فرق می کند. فرمود اینها چهره شان زیباست خیلی زیبا هستند خندان هم هستند خوشحال هم هستند؛ در قبال کفار چهر ه شان زشت است عبوس کرده و دردناک و گریان هم هستند، حالا گریه در آن نیست چرا؟ آن که عقیده اش سالم است می شود یوسف آن که عملش سالم است می شود یوسف خندان؛ آن که عقیده اش ناسالم و باطل است می شود سیاه روی؛ آن که عملش طالح است غباری روی این صورت سیاه نشسته؛ فرمود: ﴿وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ ٭ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ﴾؛ پس آنها که عقیده سالم دارند ﴿وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ﴾ دارند آن عقیده های سالم که دارای عمل صالح اند ﴿ضاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ﴾؛ این دو فضیلت مربوط به مؤمن با عمل صالح. دو رذیلت و زشتی مربوط به کافر بدعمل است ﴿وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ﴾ غبارگرفته است یک، حالا خود وجه چیست؟ ﴿تَرْهَقُها قَتَرَةٌ﴾ به زودی معلوم می شو که این سیاه صورت است؛ حالا غبار که آمده مبادا خیال بکنید این صورتش سفید است و حالا غبار آمد، نخیر! این «ترهقُ» یعنی قریب است وقتی گفتند این شخص مُراهق است، یعنی نزدیک به بلوغ است، مراهق بودن، رهیق بودن به همین معناست. «ترهقُ»؛ یعنی «تقرب»؛ بلافاصله این صورت سیاه می شود؛ صورت سیاه آن هم غبارآلود. آنها صورت مؤمنین سفید و خندان. آن صورت سفید خندان، یوسف جمال خندان مؤمنین اند این سیاه چاله هایی که غبار روی آن است کفار هستند چرا؟ چرا این دو رذیلت است؟ برای دو رذیلت خودشان ﴿اُولئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ﴾، یک؛ ﴿الْفَجَرَةُ﴾، دو؛ چون کافرند سیاه صورت اند چون فاجرند غبارگرفته اند. آنها چون مؤمن اند سفیدصورت اند چون با عمل صالح اند شاداب و خندان اند که ـ ان شاءالله ـ نصیب همه شما، همه ملت اسلامی همه شهدای ما و همه صالحین ما بشود.
 

[1] لقمان/سوره31، آیه2.

[2] زمر/سوره39، آیه38.

[3] زمر/سوره39، آیه3.

[4] عبس/سوره80، آیه1.

[5] عبس/سوره80، آیه4.

[6] عبس/سوره80، آیه8.

[7] عبس/سوره80، آیه9.

[8] عبس/سوره80، آیه7.

[9] علق/سوره96، آیه6 - 7.

[10] عبس/سوره80، آیه6.

[11] قلم/سوره68، آیه9-14.

[12] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص23.

[13] توبه/سوره9، آیه123.

[14] انفال/سوره8، آیه60.

[15] نساء/سوره4، آیه71.

[16] جن/سوره72، آیه15.

[17] توبه/سوره9، آیه34 - 35.

[18] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص162.

[19] دیوان حافظ، غزلیات، غزل430.

[20] الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، ج 3، ص232.

[21] قلم/سوره68، آیه4.

[22] الرعد/سوره13، آیه3.

[23] الرعد/سوره13، آیه4.

[24] الأمان من أخطار الأسفار والأزمان، السيد بن طاووس، ج1، ص163.

[25] دیوان حافظ، غزل شماره 493.

[26] طور/سوره52، آیه21.

[27] قیامه/سوره75، آیه22 - 23.