جلسه 1398/09/18

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير آيات 17 تا 32 سوره عبس

موضوع: تفسیر آیات 17 تا 32 سوره عبس
﴿قُتِلَ الْاِنْسانُ ما اَکْفَرَهُ (17) مِنْ اَیِّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ (18) مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ (19) ثُمَّ السَّبیلَ یَسَّرَهُ (20) ثُمَّ اَماتَهُ فَاَقْبَرَهُ (21) ثُمَّ اِذا شاءَ اَنْشَرَهُ (22) کَلاَّ لَمَّا یَقْضِ ما اَمَرَهُ (23) فَلْیَنْظُرِ الْاِنْسانُ اِلی طَعامِهِ (24) اَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا (25) ثُمَّ شَقَقْنَا الْاَرْضَ شَقًّا (26) فَاَنْبَتْنا فیها حَبًّا (27) وَ عِنَباً وَ قَضْباً (28) وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً (29) وَ حَدائِقَ غُلْباً (30) وَ فاکِهَةً وَ اَبًّا (31) مَتاعاً لَکُمْ وَ لِاَنْعامِکُمْ (32) ﴾سوره مبارکه «عبس» که در اوایل بعثت نازل شد گرچه با همه سور مکی و مدنی در آن جامع مشترک سهیم است لکن خصوصیتی برای این سور مکی مطرح است که در کمتر سور آن خصوصیات مطرح است قرآن کریم مثل کتاب های عادی نظیر مکاسب، کفایه و مانند آن نیست در تفسیر باید طرزی مطالب را از قرآن به دست آورد که پیغمبر شاخص شناخته شود طوری که جای پیغمبر، غیر از علی غدیر کسی نمی تواند بنشیند. برخی از تفسیرها پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) را در حدّی می آورد که صاحب سقیفه هم می تواند جای او بنشیند. تفسیر یک کار عادی نیست شما ملاحظه کردید ما فکر آسمان ها را کردیم فکر زمین را کردیم فکر مکتب را کردیم فکر غدیر را کردیم فکر سقیفه را کردیم اگر ـ معاذالله ـ این ﴿عَبَسَ وَ تَوَلَّی﴾[1]
که به معنی عبوس کردن و روبرگرداندن از یک اعمایی بود که پنج جهت در او بود این به حضرت برمی گشت؛ معنای آن این است که خدای سبحان آبروی پیغمبر را در تمام این طبقات آسمان ها حفظ نکرد؛ حالا حادثه ای در مکه در یک قسمتی واقع شد شما باید آبروی حضرت را نزد همه این فرشته ها ببرید؟ برای اینکه این را که مستقیماً خودت نفرمودی به پیغمبر در زیر گوش او که نگفتی ﴿فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ﴾[2]
این را در یک نامه نوشتی و به دست همه فرشته های مدبّرات امر دادی ﴿بِاَیْدِی سَفَرَةٍ ٭ کِرَامٍ بَرَرَةٍ﴾[3]
دادی. اینها نظیر مامور پُست نیستند که از درون پاکت باخبر نباشند اینها کاملاً می دانند درون این نامه چه نوشته است ﴿مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ﴾[4]
است، ﴿بِاَیْدی سَفَرَةٍ﴾ است، ﴿کِرَامٍ بَرَرَةٍ﴾ است، از عرش تا فرش همه ملائکه را خبر کردی که او عبوس کرد؟ این چه طرز پیغمبر داشتن است؟ این چه طرز رهبر را معرفی کردن است؟ مفسّر باید به فکر آسمان هم باشد.
همه کلمات ائمه (علیهم السّلام) نورانی است؛ ما در این زیارت ها عرض می کنیم: «کَلامُکُم نُورٌ»[5]
این نافله هایی که دستور می دهند فلان کار مستحب است این نور است واجب ها هم نور است آن اسرار ادعیه هم نور است می گوییم: «کَلامُکُم نُورٌ» منتها نور درجاتی دارد؛ یک وقت نور شمع است یک وقت نور این چراغ هاست یک وقت نور شمس است. به وجود مبارک امام صادق (سلام الله علیه) عرض کردند که ما در عصر غیبت چه دعایی بخوانیم؟ فرمود این دعا را بخوانید: «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی نَفْسَکَ فَاِنَّکَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی نَفْسَکَ لَمْ اَعْرِفْ نَبِیَّکَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی رَسُولَکَ فَاِنَّکَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی رَسُولَکَ لَمْ اَعْرِفْ حُجَّتَکَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی حُجَّتَکَ فَاِنَّکَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی حُجَّتَکَ ضَلَلْتُ عَنْ دِینِی»[6]
خیلی از ادعیه است که از ائمه (علیهم السّلام) سؤال کردند که ما در دعای آخرین سجده چه بخوانیم؟ فرمود فلان دعای مغفرت آور را بخوانید. در تعقیبات چه بخوانیم؟ فرمود فلان دعا.[7]
ملاحظه فرمودید که دعاها فراوان است بسیاری از این ادعیه مربوط به طلب مغفرت است حُسن عاقبت است حُسن معیشت است شفای بیمار است و مانند آن، همه اینها نور است؛ اما همین سه خط یا سه جمله براهین عمیق فلسفی در آن است.
اولین جمله این است که خدایا من تو را به خوبی بشناسم چرا؟ برای اینکه من به پیغمبر نیازمند هستم پیغمبر خلیفه مستخلف عنه است من مستخلف عنه را نشناسم خلیفه را نمی شناسم پیغمبر که انتخابی نیست تا ما به او رای بدهیم تو باید انتخاب کنی، ما هم که تو را نمی بینیم. ما طرزی باید خدا را بشناسیم که جانشین او را بشناسیم تا مستخلف عنه را نشناسیم خلیفه را نمی شناسیم. حالا کسی آمده معجزه آورده گفت که من جانشین الله هستم ما باید طرزی الله را «اَلدَّانِی فی عُلُوِّهِ وَ العَالِی فی دُنُوِّهِ»[8]
بشناسیم که او بتواند جانشین داشته باشد اولاً؛ جانشین او هم فقط همین آقا می تواند باشد ثانیاً؛ این برهان یعنی برهان است؛ «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی نَفْسَکَ» این را به زراره فرمود، فرمود عصر غیبت بگو توفیق خداشناسی را به من بده، من اگر خدا را به خوبی نشناسم پیغمبر را نمی شناسم برای اینکه پیغمبر جانشین اوست شناخت هر خلیفه فرع شناخت مستخلف عنه است، شناخت هر نائب فرع شناخت منوب عنه است.
«اَللّهُمَّ عَرِّفْنی رَسُولَکَ»؛ خدایا من نبی را بشناسم نبوت را بشناسم تا گرفتار سقیفه نشوم برای اینکه کسی به جای پیغمبر می نشیند که پیغمبر را خوب بشناسد امام خلیفة الرسول است نه منتخب مردم. مردم که رای ندادند امام، امام بشود. الله تعالی فرمود فلان شخص یعنی علی و اولاد علی جای پیغمبر نشستند ما اگر مستخلف عنه را نشناسیم خلیفه او را چگونه بشناسیم. برهان یعنی برهان مسئله است؛ شما در این دعاهای اول تا آخر مفاتیح را بررسی کنید برهان در آن نیست؛ خدایا! من نیازمندم خدایا من مشکل دارم خدایا خدایا خدایا خدایا! همین است کار ما هم همین است انسان هم که فقیر محض است.
پرسش: ...
پاسخ: آن هم همین! در موارد ذات اقدس الهی به حضرت رسول (صلی الله علیه و آله وسلّم) فرمود: ﴿وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ﴾ کذا، ﴿وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ﴾ کذا، ﴿وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ﴾ کذا حتی ﴿وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مَرْیَمَ﴾[9]
اما ﴿وَ لاَ تَکُن کَصَاحِبِ الْحُوتِ﴾[10]
مثل او نباش که قهر بکنی حضرت که قهر نکرد.
پرسش: ...
پاسخ: خلیفه بود اما فوراً گفت: ﴿لا اِلهَ اِلاَّ اَنْتَ سُبْحانَکَ اِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمینَ ٭ فَاسْتَجَبْنا لَهُ﴾[11]
خلیفه ای بود که ﴿فی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ﴾[12]
در شب تار در دل ماهی آنجا گفت «یا الله»؛ طوری گفت «یا الله» که ﴿فَاسْتَجَبْنا لَهُ﴾، این نشانه قُرب کامل یونس (سلام الله علیه) است. غرض این است که وجود مبارک پیغمبر آن طور نبود که قوم خودش را ترک کند با همه آن رنج ها. حضرت فرمود به خدا عرض کن: «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی رَسُولَکَ فَاِنَّکَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْنی رَسُولَکَ لَمْ اَعْرِفْ حُجَّتَکَ» ولیّ عصر جای پیغمبر می نشیند منتخب مردم که ـ معاذلله ـ نیست من اگر مستخلف عنه را نشناسم نبی را نشناسم امام را نمی شناسم. شما تمام این مفاتیح را که بگردید این گونه از دعاها کم است، این دعای معرفتی است، یک؛ راجع به اصول دین است، دو؛ برهان فلسفی است، سه؛ اما غالب این ادعیه دارد که خدایا مشکلات ما را حل کن.
غرض این است که در تفسیر، انسان نه فقط مواظب مرجع ضمیر باشد که ضمیر به چه کسی برمی گردد! باید طرزی پیغمبر را شناخت که قرآن این کاره است، دارد پیغمبر را معرفی می کند دین را معرفی می کند طرزی پیغمبر به دست مفسّرین بیاید که غیر از علی کسی نتواند جای او بنشیند. اگر ـ خدای ناکرده ـ او را مثل فردی از علمای معمولی معنا کنیم او این طور در می آید البته صاحب سقیفه هم انتظار هم دارد خیلی ها هم همین طور عمل کردند، چون نتوانستند خودشان بالا بیایند حضرت را پایین آوردند، تا بتوانند جای او بنشینند در تفسیرهای اینها این رنگ هست این بو هست خیلی از این حرف ها ثبت در تفسیرها دارد حالا اگر شاعری آمده از بزرگان ادب که بعضی از دوستان اشعاری از او نقل کردند او اگر یک وقت این تعبیراتی که در بعضی از روایات آمده مثلاً ضمیر به حضرت برمی گردد از آن طرف هم حضرت را معنا کرد که:
بنواخت نور مصطفی آن استن حنّانه را ٭٭٭ کمتر ز چوبی نیستی حنّانه شو حنّانه شو[13]

این شعرها را هم گفته است، وجود پیغمبر یک مرد آسمانی است به این ستون تکیه داده بود، ستون هم همان درختی بود که در آن اول مسجد مدینه سقف نداشت همان تیری بود که در آنجا کاشتند یا از چوبی بود کاشتند تتمه درخت خرما بود حضرت به این چوب تکیه می داد و سخنرانی می کرد به حضرت عرض کردند اجازه بدهید منبری درست کنیم منبری درست کردند حضرت وقتی که از این ستون حرکت کرد بیاید روی منبر بنشیند ناله این ستون بلند شد. همین شاعری که بعضی از دوستان نوشتند که در آنجا این ضمیر را به حضرت برگرداند همان شاعر است که می گوید این پیغمبر آن چنان در این چوب اثر کرد که این چوب ناله کرد. در روایات ما هم هست، حضرت این ستون را بغل کرد آرام شد.[14]
الآن هم که الآن هست در همان مسجد النّبی جایی به عنوان استن حنّانه است.
بنواخت نور مصطفی آن استن حنّانه را ٭٭٭ کمتر ز چوبی نیستی حنّانه شو حنّانه شو
آن وقت فقط صاحب الغدیر جای این می نشیند نه صاحب السقیفة! باید طرزی قرآن را معنا کرد که عظمت پیغمبر محفوظ باشد، نه آسمانی ها کوتاه بیایند نه زمینی ها زبانشان دراز بشود. یا ضمیر به حضرت برنمی گردد یا اگر ضمیر به حضرت برگشت آن روایتی که ائمه فرمودند: «اِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ جَمِیعُهُ عَلَی مَعْنَی اِیَّاکِ اَعْنِی وَ اسْمَعِی یَا جَارَةِ»[15]
به آن معنا کرد مواظب همه جهات هستند. فرمود تنها لفظ که نیست یک اصل حاکمی بر سایر آیات است. فرمود قرآن بر این «اِیَّاکِ اَعْنِی وَ اسْمَعِی یَا جَارَةِ» نازل شد اگر ﴿لَئِنْ اَشْرَکْتَ﴾[16]
است از همین قبیل است اگر ﴿عَبَسَ وَ تَوَلَّی﴾ است از این قبیل است؛ یعنی به در می گویم تا دیوار گوش کند؛ چون مخاطب اصلی است فرمود «اِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ جَمِیعُهُ عَلَی مَعْنَی اِیَّاکِ اَعْنِی وَ اسْمَعِی یَا جَارَةِ» این همان مَثل معروف عرب ها است که ما هم در فارسی می گویم به در می گویم تا دیوار گوش کند.
غرض این است که این حواس ها باید جمع باشد این قرآن مثل رسائل و مکاسب و کتاب عربی نیست که ما فقط ببینیم که این ضمیر به چه کسی برمی گردد به چه چیزی برمی گردد؛ طرزی باید قرآن را بشناسیم و بشناسانیم که پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) در اوج قرار بگیرد که جز غدیر کسی جای او ننشیند. اینها چون دیدند دسترسی ندارند به آن مقام، حضرت را پایین آوردند. یکی از مباحث سنگینی کلامی بین ما و آنها همین است، عصمت را شک دارند جبر را شک دارند در خیلی از موارد مثلاً غیب را شک دارند درباره عصمت حرف دارند؛ خدا غریق رحمت کند مرحوم علامه امینی را این بزرگواری که همشهری ایشان هم هست درباره الغدیر این حرف ها را گفت.
پرسش: ...
پاسخ: بله همین است. یک مفید می خواهد؛ حالا ما که آن حدّ نیستیم یک طلبه ساده ایم حق نداریم آن حرف را بزنیم ولی مفید به صدوق گفت تو حدیث خودت را بگو، تو چه کار به این حرف ها داری؟ بخوانید یعنی بخوانید! این مفید است اگر غیر از مفید بود کسی مگر می توانست به صدوق بگو، تو درباره «سهو النّبی» چرا حرف می زنی؟ او فحلی بود، او زبانش باز است، گفت تو محدّث هستی حرف خود را بزن، تو چه کار به این مسائل داری؟ این را چه کسی گفته؟ شیخ مفید گفته است علیه چه کسی گفته؟ علیه صدوق گفته است؛ گفت تو یک محدّث هستی تو که از علوم عقلی و کلامی خبر نداری. ما جرات نمی کنیم اصلاً نقل بکنیم حق هم با ماست این جاها را رد می کنیم چون صدوق و عظمت صدوق و صاحب «من لا یحضره الفقیه» و آن مقام را دارد؛ ما جرات هم نمی کنیم حق هم با ماست که جرات نکنیم، اما شیخ مفید می خواهد. آن کتابش هم چاپ شده که صریح گفته، تو در این کارها نیستی تو یک محدّث هستی؛ این مفید است. این مفید است که در عالم رؤیا می بیند که فاطمه زهرا (سلام الله علیها) آمده دست حسنین را گرفته، نزد او گفت «علمهما الفقه»؛ بعد دید که مادر سید رضی و سید مرتضی فردا آمده و گفت «علمهما الفقه»،[17]
این مفید داست. ما یک طلبه کوچکی هستیم نسبت به صدوق بله، این وظیفه ماست؛ اما مفید ساکت نمی نشیند، حریم پیغمبر باید محفوظ باشد آن اوج باید محفوظ باشد عظمت پیغمبر محفوظ باشد عرش رفتن پیغمبر باید محفوظ باشد، تا احدی جز غدیر نتواند جای او را پر کند. آنها تا توانستند پایین آوردند پایین آوردند که سقیفه هم بتواند جای او بنشیند. غرض این است که این کارها را مرحوم صاحب الغدیر و دیگران این کارها را انجام دادند. ما باید مواظب آسمان باشیم مواظب زمین باشیم مواظب صدر اسلام باشیم تا یک آیه را معنا کنیم، تفسیر تنها ضمیر و مرجع ضمیر و اینها نیست.
بعد ذات اقدس الهی وقتی این عظمت ها را ذکر فرمود، فرمود مرگ بر انسان! ما او را طرزی آفریدیم که گفتیم کل این نظام را در بخش مادی مسخّر تو کردیم من هر وقت این برنامه های «آسمان شب» را می بینم بحث های نجوم نگرانم. اینها وقتی ستاره باعظمت مشتری را که می بینند خیلی، نه کاملاً می شود مشتری را تسخیر کرد عمق، ظاهر و باطن آن را شناخت. فرمود من برای شما مسخّر کردم؛ منتها ما رفتیم به طرف ورزش و غیر ورزش و به جان هم افتادن و الآن عظمت ما در این است که المپیاد کجا پرچم ما را بالا می برند؛ چقدر پایین آمدیم! اینها کمال نیست فرمود چرا آسمان نمی روید؟ چرا زمین نمی روید؟ من برای شما آفریدم مسخّر شما کردم برای چه دارید دعوا می کنید؟ از یک طرف فرمود: ﴿سَخَّرَ لَکُم مَا فِی السَّماوَاتِ وَ مَا فِی الارْضِ﴾؛ [18]
هیچ ستاره ای در آسمان و زمین نیست مگر اینکه تسخیرپذیر است؛ شما مسخِّر نیستید ولی من برای شما رام می کنم، چطور این اسب ها را رام کردم؟ اینها یک حیوان وحشی بودند؛ این اسب هایی که تربیت نشدند سوار شدن آنها آسان نیست. فرمود من همه اینها را برای شما رام کردم، افسار این شتر باعظمت را گفتم یک بچه چهار پنج ساله می تواند بکشد ﴿سَخَّرَ لَکُم﴾ زمین را ذلول و نرم کردم برای شما، شما دنبال چه می گردید؟ دنبال کدام المپیاد می گردید؟ چرا خودتان را ارزان می فروشید؟ این خدا با این جلال و عظمت می فرماید: ﴿قُتِلَ الْاِنسَانُ﴾ مرگ بر او، این کجا دارد می رود؟ چرا می گوید خدا نیست؟ چرا می گوید قیامت نیست؟ چرا می گوید انسان می پوسد؟ چرا این حرف ها را می زند؟ ما راه را صاف کردیم.
این ضمیر که مذکر آورده شد با اینکه سَبیل مؤنث است؛ منتها چون مؤنث مجازی است نه مؤنث حقیقی، یک؛ و برای اینکه تطابقی بین همه ضمایر حاصل شود چون همه ضمایر مذکر است، دو؛ لذا ضمیر را مؤنث نیاورد نفرمود «ثم السبیل یسرها»؛ فرمود: ﴿قُتِلَ الْاِنسَانُ مَا اَکْفَرَهُ ٭ مِنْ اَیِّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ﴾ او به چه چیزی می خواهد بنازد؟ اگر معارف است که اگر کسی اهل معارف باشد خاضع و خاشع است، اگر قسمت های بدنی است که قبلاً هم گذشت به اینکه هر چه که نگاه بکنی از تو انسانِ یک متر و نیمی بالاتر است، ﴿اِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْاَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولا﴾[19]
آسمان از تو بزرگ تر است،[20]
﴿لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ اَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاس﴾. کوه از تو سنگین تر است اگر تو همین قدّ و قواره مادی هستی اما اگر ﴿وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی﴾[21]
[22]
باشی بله این ﴿وَ حَمَلَهَا الْاِنْسانُ﴾ آسمان بار امانت است، اما انسان این کار را می تواند بکند گرچه درباره امانت یک بیان نورانی از حضرت امیر در نهج هست.[23]
فرمود: ﴿ثُمَّ اَماتَهُ﴾ چون ما فقط می بینیم چه چیزی مرفوع است بگوییم فاعل است بگوییم «مات زیدٌ»، «مات» فعل است و «زیدٌ» فاعل است همان آقا که اشعارش را بعضی از برادرها نوشتند همان شخص می گوید:
مات زیدٌ زید اگر فاعل بدی ٭٭٭ کی ز مرگ خویشتن غافل بدی[24]
«مات زید زید اگر فاعل بود ٭٭٭ لیک فاعل نیست کو عاطل بود.
شما فاعل نحوی را با فاعل فلسفی فرق بگذارید بله «مات» فعل است و «زید» فاعل است اما مرگ که فعل زید نیست حادثه ای است که بر زید وارد می شود این مورد فعل است نه مصدر فعل. بله دنبال نحو و صرف و رفع و نصب می گردید بله «مات زید» زید فاعل است ولی:
مات زیدٌ زید اگر فاعل بدی ٭٭٭ کی ز مرگ خویشتن غافل بدی
فاعل آن است که فعل از آن صادر بشود موت که از آن صادر نمی شود. فرمود این در حقیقت اماته است؛ ﴿یُحْیی وَ یُمیتُ﴾[25]
[26]
روح را از او گرفت و این شده مرده. ﴿فَاَقْبَرَهُ﴾؛ یعنی «جعله فی القبر»، این «جعله فی القبر» این است.
اما بحث اینکه ما یک بار می میریم یا بیش از یک بار، این در بحث های سور قبلی گذشت که ﴿اَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ اَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ﴾[27]
کجاست؟ اگر موت قبل از حیات دنیا را حساب بکنیم اضافه می شود، حساب نکنیم کمتر می شود؛ به هر حال ما موتی داریم و برزخی داریم یک ساهره قیامتی داریم و بهشتی داریم ـ ان شاءالله ـ از هر مرحله ای می میریم وارد مرحله بعد می شویم تا به جایی که روایات ما هست که خود مرگ را می میرانند یعنی انتقال تمام شد. مرگ به صورت کبش املح در می آید مرگ را می میرانند یعنی دیگر مرگی به معنای انتقال در کار نیست.[28]
(«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم اِذَا دَخَلَ اَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَ اَهْلُ النَّارِ النَّارَ قِیلَ یَا اَهْلَ الْجَنَّةِ فَیُشْرِفُونَ وَ یَنْظُرُونَ وَ قِیلَ یَا اَهْلَ النَّارِ فَیُشْرِفُونَ وَ یَنْظُرُونَ فَیُجَاءُ بِالْمَوْتِ کَاَنَّهُ کَبْشٌ اَمْلَحُ فَیُقَالُ لَهُمْ تَعْرِفُونَ الْمَوْتَ فَیَقُولُونَ هُوَ هَذَا وَ کُلٌّ قَدْ عَرَفَهُ قَالَ فَیُقَدَّمُ وَ یُذْبَحُ ثُمَّ یُقَالُ یَا اَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ وَ یَا اَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ قَالَ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ وَ اَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ الْآیَةَ.) قبل از آن مرحله سخن ﴿اَماتَهُ فَاَقْبَرَهُ﴾ است، بعد ﴿ثُمَّ اِذا شاءَ اَنْشَرَهُ﴾ هر وقت، نه اینکه اگر بخواهد و اگر نخواهد منتشر نمی کند نه، یقیناً منتشر می کند؛ اما حالا چه وقت منتشر می کند؟ ﴿اِذا شاءَ﴾ نه اینکه اگر بخواهد البته در قدرت او هست ولی زمانی که بخواهد خودش منتشر می کند که می شود «یوم النشور».
﴿کَلاَّ لَمَّا یَقْضِ ما اَمَرَهُ﴾ اینها که بهانه است او وسیله ای برای افتخار ندارد چرا حکم الهی را که خدا امر کرده است امتثال نمی کند؟ حالا برهان اقامه می کند ﴿فَلْیَنْظُرِ الْاِنْسانُ اِلی طَعامِهِ﴾ این مستحضرید یک روایت نورانی در ذیل همین ﴿فَلْیَنْظُرِ الْاِنْسانُ اِلی طَعامِهِ﴾ هست که حضرت فرمود منظور از این طعام نه یعنی حصر بکنیم نه، طعام ظاهری هم برهان عقلی است و قرآن هم بر این تکیه می کند و اما عمده حضرت فرمود: ﴿فَلْیَنْظُرِ الْاِنْسانُ اِلی طَعامِهِ﴾ «عِلْمُهُ الَّذِی یَاْخُذُهُ مِمَّنْ یَاْخُذُهُ»؛ [29]
ببیند علم خودش را از غدیری می گیرد یا ـ خدای ناکرده ـ از سقفی می گیرد علمش را از چه می خواهد بگیرد. این روایت در ذیل همین آیه است که ﴿فَلْیَنْظُرِ الْاِنْسانُ اِلی طَعامِهِ﴾ یعنی طعام معنوی که علم است «عِلْمُهُ الَّذِی یَاْخُذُهُ مِمَّنْ یَاْخُذُهُ»؛ آن هم یکی از مصادیق این است ﴿فَلْیَنْظُرِ الْاِنْسانُ اِلی طَعامِهِ﴾ که ما چه کار کردیم؟ ما در پیدایش این طعام یعنی یک نان که بخواهد بیاید سر سفره باران می خواهد؛ البته درست است که از چاه و چشمه آب برمی آید، ولی اصل همه اینها از باران است اگر بارانی نباشد ما در درون زمین نه چشمه ای داریم و نه آبی. ﴿اَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا﴾؛ بعد ﴿ثُمَّ شَقَقْنَا الْاَرْضَ شَقًّا﴾ زمین را می شکافیم از دو نظر: یکی اینکه آب از پایین بیاید بالا، یکی اینکه ریشه ها و شاخه های این حبّه گندم بعد از اینکه ما این حبّه را زنده کردیم، ریشه دار شد و شاخه و خوشه دار شد، خوشه آن باید بیاید بالا، ریشه اش باید برود پایین، ما از دو طرف زمین را باز کردیم و از طرفی هم زمین را برای رفتن باران باز کردیم زمین را برای جوشیدن آب از چاه و چشمه باز کردیم از هر نظر زمین را شکافتیم. ﴿اَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ٭ ثُمَّ شَقَقْنَا الْاَرْضَ شَقًّا ٭ فَاَنْبَتْنا فیها حَبًّا﴾؛ ما این کار را کردیم چون کار زارع همین است؛ در سوره مبارکه «واقعه» گذشت که زارع می آید این بذرها را از انبار می آورد در این زمین شیار شده می پاشد، این یک کار مادی است او گندم ها را از انبار به مزرعه منتقل کرد و ریخت؛ اما آن که این زمین را می شکافد و این حبّه ها را در دل زمین می برد و این حبّه های مرده را زنده می کند و به او ریشه می دهد و زمین را می شکافد تا به درون برود و به او خوشه و شاخه می دهد و زمین را می شکافد تا بالا بیاید این کار خداست؛ لذا در سوره «واقعه» فرمود شما حرث کارتان است ﴿اَ فَرَاَیْتُمْ ما تَحْرُثُونَ ٭ اَ اَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ اَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ﴾؛[30]
اینجا هم فرمود ما این کارها را کردیم این ﴿فَاَنْبَتْنا فیها حَبًّا ٭ وَ عِنَباً وَ قَضْباً﴾ درخت انگور و سبزی ها و بغولات که بعضی از سبزی ها خوراک انسان است بعضی از سبزی ها خوراک غیر انسان و زیتون و درخت خرما و حدائق و بوستان ها انبوه و پُر و میوه و مرتَع؛ هم میوه درست کردیم هم مرتَع برای چه کسی؟ میوه ها و آن انگورها و آن خرماها و اینها را ﴿مَتاعاً لَکُمْ﴾ آن «اَبّ»؛ یعنی مرتَع و آن پوست ها و اینها را ﴿وَ لِاَنْعامِکُمْ﴾.
یک بیان نورانی از امام سجاد (سلام الله علیه) است که از این قِران به ما آموخت که چه یاد بگیریم. فرمود در فضل علم و دانشمندان الهی همین بس که خدای سبحان علما را با ملائکه یکجا ذکر کرده، در اوایل سوره مبارکه «آل عمران: » ﴿شَهِدَ اللَّهُ اَنَّهُ لا اِلهَ اِلاَّ هُوَ وَ الْمَلائِکَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ﴾[31]
که فرمود: ﴿اُولُوا الْعِلْمِ﴾ را کنار ملائکه ذکر کرده است.[32]
در آن حدیث این جمله نیست ولی از آنجا می شود فهمید از اینکه خدا می فرماید که ما این میوه ها و این درخت ها و برگ ها و سبزی ها و اینها را خلق کردیم ﴿مَتاعاً لَکُمْ وَ لِاَنْعامِکُمْ﴾ یعنی به فکر اینها نباشید، اینها یک طعام مشترکی است، به فکر آن وجه مشترک باشید که با ملائکه شریک باشید وگرنه اینها ﴿مَتاعاً لَکُمْ وَ لِاَنْعامِکُمْ﴾.
﴿فَاِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ﴾ اینها هست تمام اینها آزمون است وسیله است، داشتن اینجا کمال و هنر نیست همه اینها امتحان است، وقتی آن روزی که ما یک دستور می دهیم یک تشر می زنیم و کل جهان می لرزد ﴿فَاِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ﴾ آن روز هر کس گرفتار کار خودش است، بعد از ما جمع هستند ولی اجتماع نیست؛ اجتماع آن است که با روابط و ضوابط دارد زندگی می کند یا یکی از اینهاست یا هر دو. زندگی اجتماعی با روابط و ضوابط اداره می شود روابط ما خانوادگی ماست پدر و فرزند است برادر است خواهر است فامیل است ارحام است یک عده «واجب النّفقه» هستند یک عده برادرند یک عده هم دوست هستند که کارها با روابط حل می شود کارهای خانوادگی فامیلی قبیلگی و دوستی با روابط حل می شود. بخشی از کارها با ضوابط حل می شود خرید و فروش است و اجاره است و مانند آن. در صحنه قیامت نه روابط است نه ضوابط، ﴿لا بَیْعٌ فیهِ وَ لا خُلَّةٌ﴾[33]
چون بیع عبارت از مطلق داد و ستد است، نه جا برای ضوابط است که آدم چیزی بخرد و چیزی بفروشد نه جای دوست بازی است. اینجا برادری است پدری است خلّه هستند خلیل هستند دوست یکدیگرند بسته اند ارحام یکدیگرند، مشکل یکدیگر را حل می کنند؛ اما آنجا فرمود: ﴿لا بَیْعٌ فیهِ﴾ این «لا» «لا» ی نفی جنس است اسم آن مرفوع نیست، ولی چون تکرار شد اسمش مرفوع است ﴿لا بَیْعٌ فیهِ وَ لا خُلَّةٌ﴾ نه روابط است و نه ضوابط، هر کسی بار خودش را دارد و مهمان خودش است؛ فرمود چنین عالمی است. از دیگری هم فرار می کند چون مشکل خودش را می خواهد حل کند کاری با دیگری ندارد؛ چون اصلاً برادری در کار نیست، چون همه باهم از خاک برمی خیزند و پدر و پسری در کار نیست اینها در دنیا پدر و پسر بودند اما اینجا همه از خاک برمی خیزند این طور نیست که یکی از دیگری متعدد باشد چون این طوری نیست هر کدام گرفتار کار خودش است مشکل کار خودشان هستند ﴿یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اَخیهِ ٭ وَ اُمِّهِ وَ اَبیهِ ٭ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنیهِ ٭ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ﴾.
 

[1] عبس/سوره80، آیه1.

[2] عبس/سوره80، آیه13.

[3] عبس/سوره80، آیه15 - 16.

[4] عبس/سوره80، آیه14.

[5] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج2، ص616.

[6] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص337.

[7] البلد الأمين و الدرع الحصين ، الكفعمي العاملي، الشيخ ابراهيم، ج1، ص14.

[8] صحیفه سجادیه، انصاریان، حسین، ج1، ص251.

[9] مریم/سوره19، آیه16.

[10] قلم/سوره68، آیه48.

[11] انبیاء/سوره21، آیه87- 88.

[12] زمر/سوره39، آیه6.

[13] مولوی، دیوان شمس، غزل شماره 2131.

[14] کشف الغمة فی معرفة الائمة (ط - القدیمة)، ج 1، ص24.

[15] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج4، ص115.

[16] زمر/سوره39، آیه65.

[17] خصائص الائمة(ع) (خصائص امير المؤمنين)، السيد الشريف الرضي، ج1، ص29.

[18] لقمان/سوره31، آیه20.

[19] اسراء/سوره17، آیه12.

[20] غافر/سوره40، آیه57.

[21] حجر/سوره15، آیه29.

[22] ص/سوره38، آیه72.

[23] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص213.

[24] مثنوی معنوی، دفتر سوم، بخش177.

[25] بقره/سوره2، آیه258.

[26] آل عمران/سوره3، آیه156.

[27] غافر/سوره40، آیه11.

[28] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج8، ص344-345.

[29] المحاسن، البرقي، ابو جعفر، ج1، ص220.

[30] واقعه/سوره56، آیه63- 64.

[31] آل عمران/سوره3، آیه18.

[32] التفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری علیه السلام، ص625.

[33] بقره/سوره2، آیه254.