جلسه 1398/09/05

بسم الله الرحمن الرحیم



تفسير آيات 25 تا 41 سوره نازعات

موضوع: تفسیر آیات 25 تا 41 سوره نازعات
﴿فَاَخَذَهُ اللَّهُ نَکالَ الْآخِرَةِ وَ الْاُولی (25) اِنَّ فی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی (26) اَ اَنْتُمْ اَشَدُّ خَلْقاً اَمِ السَّماءُ بَناها (27) رَفَعَ سَمْکَها فَسَوَّاها (28) وَ اَغْطَشَ لَیْلَها وَ اَخْرَجَ ضُحاها (29) وَ الْاَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها (30) اَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها (31) وَ الْجِبالَ اَرْساها (32) مَتاعاً لَکُمْ وَ لِاَنْعامِکُمْ (33) فَاِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْکُبْری (34) یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْاِنْسانُ ما سَعی (35) وَ بُرِّزَتِ الْجَحیمُ لِمَنْ یَری (36) فَاَمَّا مَنْ طَغی (37) وَ آثَرَ الْحَیاةَ الدُّنْیا (38) فَاِنَّ الْجَحیمَ هِیَ الْمَاْوی (39) وَ اَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی (40) فَاِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَاْوی (41) ﴾. سوره مبارکه «نازعات» که در مکه نازل شد و محور اساسی سور مکی اصول دین است بخشی از آنها قسم مهمش درباره توحید است، قسمت های معاد و وحی و نبوت زیر مجموعه بحث توحید؛ گاهی بحث معاد مهم است سایر مسائل زیر مجموع آن است و اساس، تربیت انسان از یک سو و معادگرایی اوست از سوی دیگر؛ گرچه اعتقاد به مبدا سهم تعیین کننده ای دارد، ولی عقیده به معاد حرف اول را می زند؛ یعنی انسان وقتی معتقد باشد که عمل زنده است قول و فعل او زنده است و انسان آزاد نیست که هر حرفی بزند و هر کاری بکند انسان در گرو کار خودش است: ﴿کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهینَةٌ[1]
؛ ﴿کُلُّ امْرِئٍ بِما کَسَبَ رَهینٌ﴾؛ [2]
مرهون است در گرو است، یک آدم بدهکار باید گرو بدهد.
در دنیا یک آدم بدهکار وقتی گرو می دهد خانه خود یا زمین خود یا فرش خود را گرو می دهد؛ درباره مسائل آخرت انسان که گرو می دهد که نمی تواند به خدا، زمین و خانه گرو بدهد خود انسان را گرو می گیرند. «رهین» این بر وزن «فعیل» به معنی مفعول است؛ عین مرهونه در اختیار مرتهن است آزاد نیست، باید فکّ رهن کرد رهنی که ذات اقدس الهی قبول می کند خود جان انسان است، هم ﴿کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهینَةٌ، هم ﴿کُلُّ امْرِئٍ بِما کَسَبَ رَهینٌ﴾ یک آدم بدهکار گرو می دهد حالا چرا ما بدهکار باشیم که ما را گرو بگیرند؟ باید آزاد باشیم آزادی نعمت خوبی است بهترین نعمت آزادی است. می بینید بعضی ها می گویند من نمی توانم ترک کنم، عادت کردم این «عادت کردم» یا «نمی توانم ترک کنم» یعنی چه؟ یعنی من در رهن کار خودم هستم و هر چه آن کار دستور بدهد من انجام می دهم! این بد است، چون انسان باید آزاد باشد.
در دعاهای نورانی ماه مبارک رمضان وجود مبارک پیغمبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) در آخرین جمعه ماه شعبان در آن خطبه نورانی چه فرمود؟ فرمود: «اِنَّ اَنْفُسَکُمْ مَرْهُونَةٌ بِاَعْمَالِکُمْ فَفُکُّوهَا بِاسْتِغْفَارِکُم »؛[3]
فرمود شما آزاد نیستید شما بدهکار هستید و بدهکار را گرو می گیرند. ماه مبارک رمضان ماه فکّ رهن است، بیایید خودتان را آزاد کنید. اینکه می بینید مردان الهی آزاد هستند هیچ چیزی اینها را نمی تواند این طرف و آن طرف بگرداند برای اینکه آزاد هستند و در رهن چیزی نیستند. در دعای ماه مبارک رمضان حضرت فرمود آقایان! این ماه، ماه فکّ رهن است: «اِنَّ اَنْفُسَکُمْ مَرْهُونَةٌ بِاَعْمَالِکُمْ» بیایید فکّ رهن کنید: «فَفُکُّوهَا بِاسْتِغْفَارِکُم ».
در این بخش ها هم مشابه همان فرمایشات را دارند. فرمود فرعون بود با همه قدرت ها ما عذاب دنیا و آخرت را بر او تحمیل کردیم، چون حجت الهی بر او تمام شد و او عالماً عامداً حجت الهی را پشت سر گذاشت، اما سحره فرعون وقتی حق را تشخیص دادند سنگین ترین مجازات را که لَاُصَلِّبَنَّکُمْ فی جُذُوعِ النَّخْل[4]
دست راست و پای چپ، دست چپ و پای راست را قطع می کنم قطع کرد و اینها دست از ایمان برنیاوردند، این می شود عبرت. ساحران مصر از کفر به ایمان عبور کردند. فرمود این قصه این اثر را دارد، این پایان بخش قبلی است.
اما در جریان معاد فرمود بعضی ها خیال می کنند که احیای مجدد انسان ها سخت است فرمود ما کارهای سنگین و مهمی را انجام دادیم برای ما اینها آسان است. گاهی درباره خلقت خود انسان می فرماید: ﴿هَلْ اَتَی عَلَی الْاِنسَانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئاً مَذْکُوراً﴾؛[5]
به زکریا (سلام الله علیه) فرمود: خَلَقْتُکَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَکُ شَیْئاً[6]
این شَیْئاً قبلاً هم به عرض شما رسید که خبر «کان» نیست که این «کان»، «کان» ی ناقصه باشد؛ لَمْ تَکُ شَیْئاً «لیس» ی تامه است، یعنی چیزی نبودی؛ یعنی انسان چیزی نبود ما او را ایجاد کردیم، نه اینکه از مواد قبلی انسان ساختیم. یک مرحله هم که نطفه بود قابل ذکر نبود که ﴿هَلْ اَتَی عَلَی الْاِنسَانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئاً مَذْکُوراً﴾ یعنی قابل ذکر نبود. یک مرحله اصلاً چیزی نبود، یک مرحله که ما او را آوردیم قابل ذکر نبود. حالا دوباره انسان بخواهد احیا بشود خیلی آسان است برای اینکه روحش که موجود است از بین نرفته، بدن او پراکنده شده جمع می کنیم.
درباره آسمان ها می فرماید شما خلقت خود را بگویید که چگونه دوباره انسان زنده می شود، بزرگ تر از شما را خدا خلق کرد، مهم تر از شما را خدا خلق کرد، اینها نزد خدا آسان است. در سوره مبارکه «مؤمنون» یک ارزیابی کرد، بعد از اینکه در سایر سور فرمود ما هر چه آفریدیم برای شما آفریدیم، آسمان با همه گستردگی اش، زمین با همه وسعت و عمقش، همه اینها را ﴿سَخَّرَ لَکُم مَا فِی السَّماوَاتِ وَ مَا فِی الارْضِ﴾؛ [7]
چیزی در عالم نیست که انسان نتواند از آن استفاده کند یا برای انسان نباشد منتها حالا آن هنر را ندارد حرف دیگری است. فرمود ما همه چیزی که در آسمان و زمین است برای بهره برداری شما مسخر کردیم؛ ما مسخِّر هستیم نه شما، ولی برای شما رام کردیم پس کل نظام همین است.
در سوره مبارکه «مؤمنون» فرمود ما چیزی به انسان دادیم که به جهان ندادیم این مضغه بود علقه بود عظام شد فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً اینها کار مثلاً طبیعی است؛ اما ﴿ثُمَّ اَنشَاْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ﴾[8]
که ﴿وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی﴾[9]
[10]
دادیم این در انسان است و غیر انسان نیست. لذا آن بار امانت را انسان می تواند بکشد غیر انسان نمی تواند بکشد. اگر کسی باربر امانت نبود و خائن بود آن گاه از این به بعد قرآن تقسیم بندی می کند می گوید تو آن روح الهی را که نداری آن ملکه امانت را که نداری، همین انسانی هستی که شصت هفتاد کیلو وزن داری، همین! اگر این است اَ اَنْتُمْ اَشَدُّ خَلْقاً اَمِ السَّماءُ بَناها، ﴿لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ اَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاس﴾،[11]
﴿اِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْاَرْضَ﴾[12]
کوه از تو سنگین تر است آسمان از تو سنگین تر است هوا و زمین از تو سنگین تر است تو چه داری؟ تو هفتاد هشتاد کیلو وزن داری همین! اگر آن روحی که ثُمَّ اَنشَاْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ اَحْسَنُ الْخَالِقِینَ[13]
آن را داری؛ بله اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ وَ الْجِبالِ فَاَبَیْنَ[14]
این «ابا»، «ابا» ی اشفاقی است نه «ابا» ی استکباری. «ابا» ی استکباری مذموم است که ﴿اَبی وَ اسْتَکْبَر﴾[15]
یعنی بتواند و نکند. اما «ابا» ی اشفاقی که مورد مذمت نیست، این «ابا» که در قرآن است به دو قسم تقسیم شده است «ابا» ی اشفاقی است مربوط به سماوات و ارض است در حمل امانت. یک «ابا» ی استکباری است مثل شیطان که ﴿اَبی وَ اسْتَکْبَر وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ﴾ این «ابا» مقدورشان نبود «اشفقن» یعنی مقدورشان نبود به زحمت افتادند.
کاری که از انسان برمی آید از آسمان و زمین برنمی آید برای اینکه ﴿وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی﴾ در آن است اگر انسان آن ﴿وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی﴾ را که امانت الهی است کنار بگذارد، همین بدن باشد که «وَ هُوَ یَاْکُلُ وَ یَشْرَبُ وَ یَمْشِی فِی الْاَسْوَاق »[16]
باشد و چیزی نباشد؛ چندین آیه دارد که آسمان از تو بهتر است زمین از تو بزرگ تر است آفتاب از تو بزرگ تر است ماه از تو بزرگ تر است تو چه هستی؟ تو یک انسانی هستی که هفتاد هشتاد کیلو وزن داری. اینکه فرمود: ﴿اِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْاَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولا﴾،[17]
یعنی این! ﴿لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ اَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاس﴾ این است. پس اگر انسان، انسان باشد از آسمان و زمین بالاتر است، اگر انسان نباشد زمین بزرگ تر از آن است، وزین تر است سنگین تر است آسمان از او بالاتر است. پس این دو طایفه از آیات که یک طایفه می گوید از انسان کاری برمی آید که از آسمان و زمین بر نمی آید و ما آسمان و زمین را برای تامین رفاه انسان خلق کردیم، این یک طایفه؛ طایفه دیگر می گوید که زمین از انسان بالاتر است آسمان از انسان بالاتر است ستاره ها از انسان بالاتر هستند. فرمود عده ای ﴿کَالْاَنْعامِ بَلْ هُمْ اَضَل﴾[18]
[19]
اگر این شد ـ معاذالله ـ بله، ﴿اِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْاَرْضَ﴾ چگونه داری تکبر می کنی؟ برای چه داری تکبّر می کنی؟ ﴿اِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْاَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولا﴾، ﴿لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ اَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاس﴾، اَ اَنْتُمْ اَشَدُّ خَلْقاً اَمِ السَّماءُ بَناها؛ این سه چهار طایفه آیه برای همین است.
در این بخش در آن صدد نیست که انسان را بی ارزش و بی حیثیت کند، می فرماید شما از خلق مجددتان نگران هستید؟ این عظمت را چه کسی خلق کرده است؟ کارهای مهم تر را او خلق کرد، خلق مجدد شما که کاری ندارد دوباره بخواهد آسمان و زمین خلق کند که کاری ندارد؛ چون قبلاً که هیچ نبود اینها را خلق کرد. فرمود: اَ اَنْتُمْ اَشَدُّ خَلْقاً اَمِ السَّماءُ بَناها، آنجا ببینید فَاَبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَها وَ اَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْاِنْسانُ همان سوره مبارکه «مؤمنون» فرمود: ﴿فَتَبارَکَ اللَّهُ اَحْسَنُ الْخالِقینَ﴾[20]
با خلق آسمان و زمین که «تبارک الله» نفرمود، «احسن الخالقین» برای «احسن المخلوقین» است.
پرسش: ...
پاسخ: منظور این است که انسان که موجود است، ذات اقدس الهی به انسان موجود بالفعل که قصص انبیا و اولیا و مسجود بودن جدّشان را شنیده دارد استدلال می کند، انسان ابتدایی که نیست. اینکه در آیاتی است در روایات است «یا بن آدم، یا بن آدم»؛ این سند فخر و شرف را ذکر می کند، شما چنین شناسنامه ای دارید، پدرتان مسجود همه فرشته ها بود شما بچه همان پدر هستید، چرا این قدر خودتان را ارزان می فروشید.
منظور این است که این را الآن خطاب می کند به جامعه ای که همه چیزها را فهمیدند؛ فرمودند: اَ اَنْتُمْ اَشَدُّ خَلْقاً شما مشکل معاد را درباره چه می بینید؟ می گویید خیلی کار مهم است، نه، خیلی مهم تر از شما را خدا خلق کرد اَ اَنْتُمْ اَشَدُّ خَلْقاً اَمِ السَّماءُ بَناها. حالا درباره آسمان و زمین یک مقدار سخن می فرماید. در سوره مبارکه «انبیاء» فرمود که مجموعه آسمان و زمین یک جِرم و ماده بسته بودند، ﴿اَنَّ السَّماوَاتِ وَ الارْضَ کَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا﴾[21]
اول یک ماده بسته بودند، همه این سماوات سبع و ارضین، یک ماده بسته بودند، رتق بودند یعنی بسته. بعد ما فتق کردیم باز کردیم و تنظیم این بسته را باز کردن، در شش مرحله است که ﴿خَلَقَ السَّماوَاتِ وَ الارْضَ فِی سِتَّةِ اَیَّامٍ﴾[22]
[23]
[24]
این «یوم» نه در مقابل لیل است، یک؛ نه مجموع شب و روز است که می گویند صلات لیلیه، دو؛ نه بخشی از دهر است، این سه؛ تطورات شش گانه است؛ حالا هر تطوری و هر طوری چند میلیارد سال طول کشید؟ این «لست ادری». اما به هر حال شش دوره و شش مرحله طول کشید تا سماوات و ارض سامان بپذیرد که ﴿خَلَقَ السَّماوَاتِ وَ الارْضَ فِی سِتَّةِ اَیَّامٍ﴾. بعد هم فرمود ما اول وضع زمین را تا حدی درست کردیم نه کامل: ﴿ثُمَّ اسْتَوَی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخَانٌ﴾[25]
قبل از اینکه ما سماواتی را تنظیم بکنیم، یک مُشت گاز و دود بیشتر نبود، دخان بود گاز بود دود بود؛ آن گاه ﴿فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ﴾[26]
ما همین یک مشت گاز را شمس و قمر کردیم از جای دیگر که نور نیامد، همین یک مشت دخان را ما شمس و قمر کردیم بعد هم دخان می کنیم ﴿اِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَت ﴾[27]
می شود. اگر قدرت با علم نامتناهی بود «کما هو الحق»، این کارها را به آسانی انجام می دهد؛ ذلِکَ حَشْرٌ عَلَیْنا یَسیرٌ[28]
برای ما خیلی آسان است.
فرمود: اَ اَنْتُمْ اَشَدُّ خَلْقاً اَمِ السَّماءُ بَناها ما این آسمان را با این سبک ساختیم در آن مراحل چندگانه این شش مرحله را بیان فرمود که ثُمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ[29]
؛ ﴿وَ الْاَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها﴾ آن هم فی یَوْمَیْنِ دو روز برای زمین، دو روز برای آسمان، دو روز دیگر هم برای «بین الارض و السماء» مجموعاً می شود شش طور و شش مرحله. اما آنکه فرمود: ﴿وَ قَدَّرَ فِیهَا اقْوَاتَهَا فِی اَرْبَعَةِ اَیَّامٍ﴾[30]
آن ﴿اَرْبَعَةِ اَیَّامٍ﴾ هیچ کاری با این سِتَّةِ اَیَّامٍ﴾ ندارد. این سِتَّةِ اَیَّامٍ﴾ یعنی شش مرحله، آن ﴿اَرْبَعَةِ اَیَّامٍ﴾ یعنی فصول چهارگانه است که تامین ارزاق مردم در چهار فصل است به دلیل قوت؛ یعنی ﴿وَ قَدَّرَ فِیهَا اقْوَاتَهَا فِی اَرْبَعَةِ اَیَّامٍ﴾ در فصول چهارگانه اقوات مردم و روزی مردم تامین شده است چون اگر همیشه بهار یا پاییز یا زمستان یا تابستان باشد نه ارزاق و میوه ها و این گندم و جو و اینها تنظیم نخواهد شد. آن چهار روز هیچ ارتباطی با آن شش روز ندارد ولی در این جریان شش روز فرمود یک مشت دود بود که ما این را شمس و قمر کردیم ثُمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ بعد فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فی یَوْمَیْنِ؛ اینجا هم فرمود: رَفَعَ سَمْکَها؛ ﴿سَمْک﴾ یعنی ارتفاع در برابر عمق. گاهی جسم را که می سنجند می گویند طول و عرض و سمک، گاهی می گویند طول و عرض و عمق. اگر انسان پایین بایستد می گوید طول و عرض و سمک؛ بالای چاه بایستد بالای حوض بایستد می گوید طول و عرض و عمق؛ فرقی نمی کند اگر از بالا نگاه بکنیم این می شود عمق از پایین نگاه بکنیم می شود ارتفاع؛ طول و عرض و ارتفاع، طول و عرض و عمق، فرقی نمی کند. اینجا ﴿سَمْک﴾ یعنی ارتفاع، رَفَعَ سَمْکَها این سیاه چاله ها هم راه خاص خودشان را دارند هیچ بی نظمی و پراکندگی و مانند آن نیست.
وَ اَغْطَشَ لَیْلَها وَ اَخْرَجَ ضُحاها شب آسمان ها را تاریک کرد و روز آسمان ها را روشن کرد. مستحضرید با اینکه قرآن کریم بر اساس تحقیقات علمی تنظیم شده است، ولی آداب محاوره فرهنگ محاوره یک چیز دیگر است؛ ظاهرش این است که شب و روز مخصوص آسمان است آفتاب مادامی که هست روز است وقتی رفت می شود شب؛ در حالی که شب و روز مربوط به زمین است نه برای آسمان. زمین هر لحظه دارد شب و روز درست می کند، این کره زمین وقتی الآن در این حالت حرکت است رو به آفتاب است اینجا روز است پشتش شب است، وقتی برگشت از این طرف آنجا می شود روز آن قسمتش می شود شب، وقتی از این طرف برگشت آن قسمتش می شود روز؛ شب و روز را زمین دارد درست می کند نه آسمان. اما قرآن شب و روز را به آسمان اسناد می دهد وَ اَغْطَشَ لَیْلَها وَ اَخْرَجَ ضُحاها. سرّش این است که ما یک علم داریم یک فرهنگ محاوره؛ مسئله علمی و تحقیق علمی را قرآن سرجایش تنظیم کرده است با مردم حرف زدن باید با فرهنگ محاوره باشد. تمام منجّمین چه در ایران چه در غیر ایران، اخترشناسان چه در شرق چه در غرب همه شان می دانند که زمین حرکت می کند، این طور نیست که آفتاب حرکت بکند زمین حرکت می کند؛ اما همه شان در تقویم ها می نویسند آفتاب وقتی طلوع می کند طلوعش این است غروبش این است فلان ساعت طلوع می کند فلان ساعت غروب می کند مگر آفتاب طلوع می کند؟ این آفتاب سرجایش محفوظ است این سیر خاص خودش را دارد. اما این زمین همین که در حرکت وضعی به این سمت حرکت کرد ـ زمین طلوع کرد یعنی زمین طلوع کرد ـ زمین به این قسمت آفتاب رسید اینجا می شود روز، وقتی برگشت به این قسمت رسید اینجا می شود شب. شب و روز را زمین تعیین می کند، اما وقتی که تقویم می نویسند می گویند طلوع آفتاب فلان وقت است غروب آفتاب فلان وقت است. ما یک فرهنگ محاوره داریم یک تحقیقات علمی. غرض این است که بحث علمی یک بحث است فرهنگ حوار و محاوره و حرف زدن با مردم به نحو دیگر است. همین آقایی که تقویم می نویسد می گوید طلوع شمس این است غروب شمس این است، وقتی کلاس درس رفت می گوید شمس طلوع ندارد و غروب ندارد این زمین است که به دور خود که می گردد هر لحظه یک گوشه اش شب است یک گوشه اش روز است.
غرض این است که نمی شود گفت که پس قرآن بر اساس هیات بطلمیوسی حرف می زند؛ قرآن بر اساس فرهنگ محاوره سخن می گوید. وَ اَغْطَشَ لَیْلَها وَ اَخْرَجَ ضُحاها بعد وَ الْاَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها؛ این بخشی از زمین قبلاً آماده شد اینکه دارد ثُمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ بخش میانی تنظیم کار آسمان است بعداً مسئله «دحو الارض» پیش می آید وَ الْاَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها هم «دحو الارض» و گسترش زمین بعد از بخشی از آسمان هاست و هم وَ الْاَرْضِ وَ ما طَحاها از همین قبیل است. آن گاه سوگند یاد می کند وَ الْاَرْضِ وَ ما طَحاها آن کسی که گستره زمین پیکره زمین نظم زمین را به عهده داشت و اداره کرد سوگند به او. حالا این نظم دقیق ریاضی را که ذکر می کند می فرماید حالا که زمین دحو شد و گسترده شد برای تامین ارزاق شما مرتع درست کرد مزرع درست کرد، این بخش های بدنی را دارد تنظیم می کند؛ اَخْرَجَ مِنْها از زمین، آب زمین را، یک؛ چراگاه زمین را، دو. این «اکل» اختصاصی به انسان ندارد در حیوانات هم هست، «رَعی» هم به معنای چِرایی حیوان مخصوص نیست. اینکه برادران یوسف به وجود مبارک یعقوب (سلام الله علیه) عرض کردند که یوسف را اجازه بده ما ببریم[31]
﴿اَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ﴾.یعنی در مرعی، شام و نهار خودمان را تامین می کنیم. آن بیان نورانی امام سجاد از قِران فهمیده می شود حضرت فرمود در فضل عالم به علم همین بس که در بخش های اوایل سوره مبارکه «آل عمران» ذات اقدس الهی علما را با ملائکه یکجا ذکر می کند که فرمود: ﴿شَهِدَ اللَّهُ اَنَّهُ لا اِلهَ اِلاَّ هُوَ وَ الْمَلائِکَةُ وَ اُولُوا الْعِلْم﴾[32]
این بیان نورانی امام سجاد است.[33]

این بخش هایی که قرآن می فرماید: ﴿مَتاعاً لَکُمْ وَ لِاَنْعامِکُمْ﴾،[34]
[35]
﴿کُلُوا وَ ارْعَوْا اَنْعامَکُمْ﴾[36]
خود انسان باید بفهمد که چه خبر است. از قِران انسان و دام باید بفهمد که اینجا چه می خواهد بگوید و چه خبر است. آنجا از قِران علما با ملائکه طبق تحیل امام سجاد معلوم می شود که چه خبر است؛ اما اینجا را خود انسان باید بفهمد که این از بُعد حیوانی او دارد سخن می گوید.
فرمود: اَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها ٭ وَ الْجِبالَ اَرْساها که «رواسی» همان اوتاد و میخ برای اینکه زمین روی آن گسل هایی که دارد نلرزد با کوه و سلسله جبال این را میخکوب کرده است؛ «رواسی»؛ یعنی اوتاد! این همان بیان نورانی حضرت امیر است که در خطبه اول نهج البلاغه آمده است که «وَ وَتَّدَ بِالصُّخُورِ مَیَدَانَ»[37]
که مفعول است «مَیدان»؛ یعنی نوسان. اضطرابِ حرکتِ جنبشِ خطرزایِ زمین را به وسیله این کوه ها تنظیم کرده است «وَ وَتَّدَ بِالصُّخُورِ مَیَدَانَ»؛ یعنی اضطراب یعنی نوسان «مَیَدَانَ اَرْضِهِ»؛ این اَرْساها این است مَتاعاً لَکُمْ وَ لِاَنْعامِکُمْ اینجا جای فرشته ها که نیست.
حالا آن صحنه کوبنده که آمد شما چه می کنید در آنجا؟ ﴿طَامّة﴾؛ یعنی کوبنده، فروبر، غرق کننده فَاِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ که اشراط قیامت است علایم قیامت است الطَّامَّةُ الْکُبْری آن روز یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْاِنْسانُ ما سَعی هر کاری که کرده آن روز به یادش می آید و در آن روز وَ بُرِّزَتِ الْجَحیمُ لِمَنْ یَری جهنم خودش را خوب نشان می دهد. در آیات قبلی هم داشتیم که وقتی جهنم جهنمی ها را از دور ببیند فریاد می آورد: ﴿اِذا رَاَتْهُمْ مِنْ مَکانٍ بَعیدٍ سَمِعُوا لَها تَغَیُّظاً وَ زَفیراً﴾[38]
رؤیت را به انسان ها نسبت نمی دهد؛ جهنم وقتی از دور تبهکار را ببیند فریاد می زند ﴿اِذا رَاَتْهُمْ﴾؛ یعنی «رات جهنم» این جهنمی ها را از دور، ﴿سَمِعُوا لَها تَغَیُّظاً وَ زَفیراً﴾ . وَ بُرِّزَتِ الْجَحیمُ لِمَنْ یَری؛ اما البته مؤمنین که وارسته زندگی می کردند وَ اَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی ٭ فَاِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَاْوی وقتی که خودش را آزاد کرد؛ وجود مبارک حضرت امیر فرمود که من این را به بند کشیدم «هِیَ نَفْسِی اَرُوضُهَا بِالتَّقْوَی»[39]
به بند کشیدم آن وقت راحتِ راحت است هم در دنیا راحت است هم در آخرت.
 

[1] مدثر/سوره74، آیه38.

[2] طور/سوره52، آیه21.

[3] فضائل الأشهر الثلاثة، الشيخ الصدوق، ج1، ص78.

[4] طه/سوره20، آیه71.

[5] انسان/سوره76، آیه1.

[6] مریم/سوره19، آیه9.

[7] لقمان/سوره31، آیه20.

[8] مؤمنون/سوره23، آیه14.

[9] حجر/سوره15، آیه29.

[10] ص/سوره38، آیه72.

[11] غافر/سوره40، آیه57.

[12] اسراء/سوره17، آیه37.

[13] مؤمنون/سوره23، آیه14.

[14] احزاب/سوره33، آیه72.

[15] بقره/سوره2، آیه34.

[16] الاختصاص، الشيخ المفيد، ج1، ص94.

[17] اسراء/سوره17، آیه37.

[18] اعراف/سوره7، آیه179.

[19] فرقان/سوره25، آیه44.

[20] مؤمنون/سوره23، آیه14.

[21] انبیاء/سوره21، آیه30.

[22] اعراف/سوره7، آیه54.

[23] یونس/سوره10، آیه3.

[24] حدید/سوره57، آیه4.

[25] فصلت/سوره41، آیه11.

[26] بقره/سوره2، آیه29.

[27] تکویر/سوره81، آیه1.

[28] ق/سوره50، آیه44.

[29] فصلت/سوره41، آیه11.

[30] فصلت/سوره41، آیه10.

[31] یوسف/سوره12، آیه12.

[32] آل عمران/سوره3، آیه18.

[33] التفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری علیه السلام، ص625.

[34] نازعات/سوره79، آیه33.

[35] عبس/سوره80، آیه32.

[36] طه/سوره20، آیه54.

[37] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص2.

[38] فرقان/سوره25، آیه12.

[39] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص284.