جلسه 5 ـ سید حسنی

بسم الله الرحمن الرحیم


سيد حسني


قبل از ورود به بحث دوباره روش را عرض
مي کنم. روش بحث ما در بررسي روايات مهدويت با محوريت کتب اربعه است. ما در ابتدا
روايتي را از کتب اربعه عرضه مي کنيم، و سند آن را بررسي مي کنيم، بعد بررسي دلالي
(فقه الحديث) مي کنيم. البته [اين بررسي]بر اساس شروح کتب اربعه است.
کتاب شريف کافي را بر اساس شرح علامه
مجلسي و شرح ملا صالح مازندراني، و وافي (اگر بياني داشته باشد) بيان مي کنيم.
در مرحله بعد، روايات مشابه اين روايت
را از حيث مضمون در کتابهاي ديگر شيعه، بررسي مي کنيم، چرا که نمي خواهيم روش
روايات به روايت و به اصطلاح تجزيه اي را وارد شويم. مي خواهيم موضوعي بحث کنيم.
نمي خواهيم روايات کافي شريف را از اول هر روايتي که هست [بررسي کنيم] زيرا ممکن
است از روايت اول، يک دو تا روايت راجع به ولادت ايشان، در آخر يکي راجع به سفراي
ايشان،و در لابه لاي روايت، يک روايت راجع به حکومت حضرت باشد.[لذا اگر] همين طور
ما بياييم يک به يک اين [روايات را به ترتيب بررسي کنيم] به نظر من خيلي نتيجه نمي دهد.
موضوعي بررسي مي کنيم يعني يک روايت را بررسي مي کنيم از کتب اربعه، آن وقت ببينيم
مضمون روايت چيست. عرض کنم [مثلا مطالب يک روايت هم]، راجع به علائم ظهوراست،(
علائم حتمي، علائم غير حتمي)،هم راجع به سفياني[است]، هم راجع به يماني[است هم]
راجع به حسني است.[وهم] راجع به نفس زکيه است.
ما يک موضوع از موضوعاتي که در اين
روايت آمده رامحور قرار مي دهيم. ومشابهاتش را در کتابهاي ديگر جمع مي کنيم تا بشود
بحث موضوعي. يک موضوع را تنقيح مي کنيم، وارد موضوع ديگر مي شويم.
آن وقت [اين] روايات مشابه گاهي در کتب
خود ما است. (کتابهاي درجه دوم وسوم، نه کتبي که از نظر اعتبار به منزله کتب اربعه
باشند،) و گاهي در کتب اهل سنت است. کتب اهل سنت هم همينطور، اينجور نيست که همه
کتابها را آنها قبول داشته باشند. اخيرا هم مطلع هستيد که اينها سعي مي کنند
ازمرجعيات[کتب مرجع] خودشان را خلاص کنند. [لذا]مي گويند ما هيچ کتابي را قبول
نداريم الا بخاري و مسلم. کانه قبل از بخاري [متولد194هـ] و مسلم [متولد204هـ]،
مردم مسلمان نبوده اند و بعد از بخاري و مسلم هر کس هر چه نوشته به خيال خودشان
اباطيل نوشته است. مستدرکات هر چه است اباطيل است، کتابها هر چه هست اباطيل است. و
حال آنکه اين حرف را خود مسلم هم نمي زند. خود بخاري هم نمي گويد. [البته] اين حرف
از احمد شنيده شده است، که اگر در کتاب من چيزي نباشد صحيح نيست. اما بخاري چنين
حرفي را نزده است. بلکه مي گويد: «کم من حديث صحيح ترکته، چه بسيار احاديث صحيحي
بوده و من اينها را رها کرده ام و نياورده ام». [درهر حال]، کتابهاي اهل سنت هم در
يک رتبه نيستند، رتبه اول يا بخاري است يا مسلم، در اين دو تا کتاب (که تعمد بوده
ياچيز ديگر) يک روايت در ارتباط با حضرت مهدي علیه السلام نيامده است کلمه
مهدي در اين صحيحين نيست. گويا ابا داشته اند روايتي که مشتمل بر اين کلمه باشد
بياورند.علي اي حال درمورد کتب اهل سنت هم همينطور، رده بندي وجود دارد.
ما نياييم از مثلاً کنزالعمال مطلبي
نقل کنيم و به رخ آنان بکشيم، نه ما کنز را قبول داريم ونه آنها، شما عوض اينکه از
کنزمطلب نقل کنيد مدرک کنزرا ببينيد، اين مهم است که او از کجا نقل مي کند. به آن
مراجعه کنيد.
پس ما بعد از بررسي روايات کتب اربعه و
بررسي مشابهات از کتب خودمان، کتب اهل سنت را هم بررسي مي کنيم. ببينيم اينها هم
روايات رانقل کرده اند يا نه؟
مرحله بعدي ما آشنايي با اولين منبع،و
اولين مصدر از مصادري است که در بين اهل سنت ياکتب خودمان (غير از کتب اربعه) اين
روايت رانقل کرده باشند.در آنجا هم در دو مرحله کار مي کنيم، بدون عجله که اين بحث ها
بالاخره فورا به نتيجه برسد و تمام شود. چون براي ما آنقدر که آشنائي با شيوه بحث
مهم است، آشنايي با خود بحث مهم نيست[1].
خلاصه ماهم در اينجا سعي مي کنيم با
اين شيوه [بحث را دنبال کنيم]، روش اين است وقتي که ما کتاب را نقل کرديم، [مثل]
قديمي ترين کتاب اهل سنت که از ابن حماد است.[ببينيم] ابن حماد چقدر اعتبار دارد؟
آيا مورد تاييد است؟ کتابش چقدر اعتبار دارد؟ بعد به کتب خودمان مي پردازيم، اگر
کتب خودمان باشند. اين کتاب چقدر اعتبار دارد؟ مثل همين کتاب هدايه، يا فرض کنيد
کتاب اشعثيات يا برخورد مي کنيم به کتاب الاستغاثه که کتابهاي قديمي هستند، ولي
چقدر اعتبار دارند، از قدما چه کسي اين را قبول دارد؟ استناد به روايات اين کتاب
مي شود؟ بعد از اينکه خود کتاب بررسي شد فرض اين است که يک روايت در اين کتاب
نيست. و ما مرتبا نمي توانيم هر روز راجع به کتاب الاستغاثه، يا کتاب الجعفريات،
يا کتاب هداية
خصيبي، بحث کنيم [بلکه]يک دفعه بحث مي کنيم
که اگر باز در موضوعات ديگر، روايت ديگري در اين کتاب باشد ما قبلا آن را تنقيح و
بحث کرده باشيم. که ارزش فلان کتاب اين است، حجمش اين است، از نظر ما اينقدر
اعتبار دارد يا اعتبار ندارد؟ بعد از آن خود سند را بررسي مي کنيم، يک نکته اي
مغفول است که بعضي از کتابها به چه طريق به دست ما رسيده است. کتاب کافي شريف، در
آن بحثي نيست. يک سري کتابهايي هست که خود آن طرفي که مي گويد من از او نقل کردم
با هزار ليت و لعل است. نمي دانيم اين کتاب به وسيله چه كسي نقل شده است؛ چرا كه
فاصله زماني مؤلفش چهار صد پانصد سال است. مي گويد بله اين کتاب نسخه خطي اش را به
قلم مولف، يکي از آقايان ديده است، همچنان که يکي از دوستاني که من قبول دارم
برايم نقل کرده است که او ديده است. خوب چه شد؟ يکي از دوستاني که من قبولش دارم
گفته از يک اقايي دريکي از کتابخانه هاي يکي از مدارس انطاکيه نسخه خطي اش را به
قلم خودش ديده است. اين شدسند و مدرک؟ بيست تا، سي تا، چهل تا، پنجاه تا روايت، از
آن کتاب به استناد چنين طريقي، خوب ما يک دفعه سند را بررسي مي کنيم طريق را بررسي
مي کنيم، که اگر در روايات ديگر به اين سند و طريق رسيديم مشکل را بررسي کرده
باشيم و اثباتا حرف را زده باشيم. بعضي از دوستان مي خواستند که مباني را مفصل
بگوئيم، من اگر مي خواستم وارد بحث مباني رجالي و درايه و مانند اينها بشوم، خلاصه
يک بحث گسترده مي شود که ما نمي رسيم.
وقتي فرض کنيد مي خواهيم شخصي را تضعيف
يا توثيق کنيم. رجال اهل سنت را مطرح ميکنيم. رجال اهل سنت که هستند؟ و چه مقدار
براي ما حجيت دارد در بين ما رجال خودمان معروف هستند؟ رجال طوسي، مرحوم کشي،
مرحوم نجاشي است. اينها براي خودشان کتابهايي دارند، شيخ طوسي کتابهايي دارد،
رجالش است، فهرستش است، مشيخه اش است و حرفهايي هم در کتب ديگر و نظراتي دارند. در
بين اهل سنت چه؟ آيا رجال اهل سنت را ما مي شناسيم، کتبشان را مي شناسيم؟ بنده اگر
بخواهم به طور تفصيل وارد شوم، خيلي از بحث ها مي ماند، بنده اشاره اي خواهم
کرد.بالاخره پدر علم رجال شعبة
بن حجاج است. استارت را او زده است طبق نقلي که دارند. شاگردهايي را تربيت کرده
است که عمده آنان،عبد الرحمن بن مهدي و يحيي بن سعيد قطان است. بعد همينطور تا رده هاي
پائين، بعد از اينها يحيي بن معين و علي بن مديني را داريم. همينجور بيائيم تا
بخاري و بعد از بخاري 5 تا 6 رده هستند. حرف چه کسي قول فصل است؟ و روي حرف چه کسي
تامل دارند؟ ما بايد پرونده بحث ديگري را در اينجا باز کنيم، سختگير داريم که به
آن مي گويند متعند، متساهل داريم، بعضي ها هستند متساهلند، نسبت مي دهند به تساهل،
بعضي ها متشددند، سخت گير هستند خوب اينها که هستند؟ کدامشان متساهلند؟ کدامشان
متشددند؟ آقاي ابن حبان جز کدامشان است؟الان گاهي مباحثي را بخواهيم مطرح کنيم، از
نظر بنده خيلي طول مي کشد از اصل بحث مي مانيم ولي اگر رسيديم به جاهايي که نياز
باشد ما اينها را اشاره مي کنيم. روشن شد که بحث ما موضوعي است. يعني يک موضوع را
مطرح کرده و رواياتي که پيرامون آن موضوع آمده است را بحث مي کنيم.
فرض کنيد ما مشکل حمداني را حل کرديم و
گفتيم مشکل ندارد، ولي [باز هم سند] مشکل دارد [زيرا] طريق به ابو شعيب و محمد بن
نصير بر مي گردد.حال اگر اين [دواسم]، [دو] نفر باشند[2]
که اين محمد بن نصير قطعا مشکل دارد، ولي [سند] طريق ديگر دارد، [که] ابو شعيب
[است]،. اما طبق مراجعه اي که بنده به مستدرك الوسائل کردم، ايشان به خود هداية (هداية خصيبي)
طريق ارائه کردند، چهار جا اين طريق را مولف مي آورد که واو ندارد. [لذا اينگونه]
مي شود ابو شعيب محمد بن نصير، که [ابوشعيب] مي شود کنيه محمد بن نمير، (نصير)،
[البته بنابراين مطلب هم که] باشد سند مشکل دارد مگراينکه از قرائن ديگر خواسته
باشيم استفاده کنيم، اجازه دهيد يک نکته ديگر را هم[که مبناي مجلسي است] اشاره
کنم.به سيصد تا روايت، برخورد مي کنيم به رواياتي که مجلسي مي فرمايد ضعيف است.
بعضي ها ازاين عبارت مي خواهند استفاده کنند بالاخره [مرادازضعيف]، ضعيف اصطلاحي
است.[به دو مطلب بايد اشاره کنم] يکي مطلبي که مرحوم مامقاني راجع به اصطلاح مجلسي
دارد،وديگري مطلبي که خود مجلسي[دراين باره] دارد. مرحوم مامقاني در جلد 3 چاپ
قديم، در شرح حال مسعدة بن صدقه، مي فرمايد: هر کجا که مرحوم مجلسي در مرآة العقول
فرمودند: [ضعيف]، اين اطلاق علي من لم يثبت وثاقته است نه ضعيف اصطلاحي، وثاقتش
نزد ايشان ثابت نشده است. اين حرفي است که مرحوم ما مقاني گفته است.کما اينکه خود
مرحوم مامقاني در مجهول يک اصطلاح خاصي دارند، دوازده هزار مورد را، اکثرش را
ايشان مي فرمايد: مجهولٌ مجهولٌ با اينکه اينها مجهول نيستند به فرمايش مرحوم آقا
بزرگ تهراني مراجعه کنيد، ايشان مي فرمايد: منظورمرحوم مامقاني از [مجهول اينست]
که من به جايي نرسيدم،در تحقيقاتم به نتيجه نرسيدم. منظور از مجهول، مجهول اصطلاحي
نيست که از اقسام ضعيف است.
مرحوم کليني مطلبي نقل مي کند و در طي
آن مي فرمايد: وذکرت ان امورا قد اشکلت عليک،لا تعرف حقائقها لاختلاف الرواية
فيها...وقلت: انک تحب ان يکون عندک کتاب کافٍ يجمع فيه من جميع فنون علم الدين ما
يکتفي به المتعلم ويرجع اليه المسترشد و يأخذ منه من يريد علم الدين والعمل به
بالآثار الصحيحه عن الصادقين:.
تو از من خواستي که چيزي بنويسم که روايات صحيحي باشد. اين را از من خواستي. فاعلم يا اخي ارشدک الله،انه لايسع احدا
تمييز شيء مما اختلفت الرواية فيه عن العلماء: برأيه الا علي ما اطلقه العالم بقوله
علیه السلام: «اعرضوها علي کتاب الله فما وافق کتاب الله عزوجل فخذوه،وما
خالف کتاب الله فردوه»… و نحن لا نعرف من جميع ذلک الا اقله
ولا نجد شيئا احوط واوسع من رد علم ذلک کله الي العالم علیه السلام وقبول ما
وسّع من الامر فيه بقوله علیه السلام :«بايما اخذتم من باب التسليم وسعکم»
اين حرف مرحوم کليني است.[3]
ولي مرحوم مجلسي
بر نه هزار تا از روايات اطلاق ضعيفٌ مي کند. چگونه با اين فرمايش قابل جمع است.
يا حرف مرحوم مامقاني را بگيريم، «در معناي ضعيف و مجهول» يا نه، (چرا اجتهاد در
برابر نص كنيم) حرف خود مرحوم مجلسي را بگيريم. مي فرمايد: قوله بالاثار الصحيحه استدل به الاخباريون، همين شده مستمسک و دستاويز اخباري ها علي جواز العمل
بجميع اخبار الکافي وکون کلها صحيحة.
اخباريون گفتند که تمام روايات کافي
شريف صحيح است (کون کلها صحيحة)،
اگر اين حرف درست باشد ماديگر نيازي به بررسي سندي نداريم؟ نيازي به علم رجال
نداريم؟ و ان
الصحة عندهم غير الصحة باصطلاح المتاخرين،
در حالي که صحيح در بين قدماء يک اصطلاحي است براي رواياتي که محفوف به قرائن صحت
است. و اين غير صحيح در اصطلاح متاخرين است [که به روايتي مي گويند که] راويان عدل
و امامي باشند. چه فرقي مي کند شيخ بگويد که فلان راوي ثقه است.فلان روايت صحيح
است. يا کليني بفرمايد؟ کليني کلي فرموده، و اين کلي منحل مي شودبه افراد، يعني
اين روايت صحيح است،اين صحيح است. منحل مي شود. شيخ مي فرمايد که فلاني موثق بوده
حرفش راقبول مي کنيد. روايت مي کنيد، وقتي شيخ كليني مي فرمايد حرفش را قبول نمي کنيد؟
بلکه بعضي از اخباريون پا را فراتر گذاشته اند و گفته اند: «ان الصحه عندهم بمعني التواتر.
صحت نزد قدما به معناي تواتراست ». تمام روايات کافي متواتر هستند. والکلام فيها
طويل. حالا بنده نگفتم مبناي مرحوم مجلسي را ضمنا از اين بيان معلوم خواهد
شد[اينکه مي گويند] مرحوم مجلسي اخباري است [اينگونه] نيست. برخي کم لطف هستند،و
بعضي صحبت ها را به برخي افراد نسبت مي دهند. نسبت به مستدرک الوسائل اشاره شد،
بعضي نظر مثبت ندارند، نگاه هم به آن نمي کنند. آقا بزرگ تهراني مي فرمايد[4]
درس آخوند خودم بودم، درسي که پانصد الي هفتصد نفر شرکت مي کردند اکثرا مجتهد يا
قريب به اجتهاد. و آخوند در درسش مي فرمود که اصلا [فحص] از معارض کامل نمي شود
مگر بعد از مراجعه به مستدرک اين مبناي آخوند بود. و در عمل همين طور بود ايشان
بعد ازدرس مجلس استفتايي داشت ما هم شرکت مي کرديم، وقتي به استفتائات مي رسيد که
مي خواستند نظر بدهند ايشان مي فرمودند مستدرک را بياوريد. ببينيم مستدرک چيزي
دارد. اين روش آخوند است. بعد مي فرمود شيخ الشريعه که بيشتر از آخوند بود، کان في
المستدرک من الغالين، يعني در مستدرک خيلي غلو مي کرد. شيخ الشريعه اخباري است؟
بعد مي فرمايد: و كذا
شيخنا الاية الأتقي. مرحوم ميرزا محمد
تقي شيرازي شاگرد ميرزاي شيرازي بزرگ و صاحب انقلاب 1920 ميلادي عراق. ايشان هم
همينطور، کثيري از فقها و بزرگان مبنايشان اين است. خلاصه کم لطفي نشود. به بعضي
از کتاب هاي حديثي ما. مرحوم مجلسي اينجا حرف اخبار يون را مي زند و بعد مي فرمايد
قدفصلنا القول في ذلک في المجلد الآخر من کتاب بحار الانوار. ما اين حرف اخباريون
را در جلدآخر از کتاب خودمان نقل کرديم. بحار الانوار. يعني نظر خودمان را بيان
کرديم. حالا اينجا خلاصه قول را بيان مي کنيم. «خلاصة القول في ذلک و الحق عندي...»
ببينيد چه مي خواهم بگويم «ان وجود الخبر في امثال تلک الاصول
المعتبرة مما يورث جواز العمل به»
وجود روايت در اصولي که معتبر است در بين شيعه مما يورث جواز العمل به، پس چرا به
اسناد مراجعه مي کنيد. «لکن لابد من الرجوع الي الاسانيد»
از بررسي سندي ما مستغني نيستيم. چرا؟
«لترجيح
بعضها علي البعض، عند التعارض».
اگر معارض داشته باشد ما ناچاريم بررسي سندي کنيم «فان کون جميعها معتبرا لا ينافي کون
بعضها اقوي»،
رواياتي که در اصول باشد معتبر است اين منافات ندارد بعضي ها قويتر هستند که ما
عند التعارض بايد بررسي سندي کنيم. اين عبارت را بخوانم برايتان معلوم شود مبناي
مجلسي چيست؟ و آيا مي توانيم بگوييم ايشان اخباري است. «و اما جزم بعض المجازفين»،
بعضي اين زورگوها آمدند ادعاي جزم کردند. «بکون جميع الکافي معروضا علي القائم
علیه السلام ». تمام روايات کافي بر حضرت امام عجل الله عرضه شده است. چه
کسي مي گويد،« لکونه في
بلدة السفراء» اين کافي شريف در شهر بغداد
نوشته شد. شهر بغداد هم محل سفرا بوده، «فلا يخفي ما فيه علي ذي لب» ضعف
استدلالشان بر عقلا مخفي نيست.کتاب در بلدة السفرا نوشته شده باشد چه ربطي دارد که
بگوييم تمام رواياتش بر حضرت امام عجل الله عرضه شده است. «نعم، عدم انکار المهدي و آبائه:» مي فرمايد: «عليه، (بر كليني) و علي امثاله في
تاليفاتهم و رواياتهم مما يورث الظن،المتآخم للعلم بکونهم علیه السلام راضين
بفعلهم ومجوزين للعمل باخبارهم».
از اين مطلب (ومطلب ديگري هم که ايشان درآخر وجيزه دارند)[5]
ما استفاده مي کنيم که آيا ايشان همه روايات کافي را قبول دارد؟ و اين نُه هزار
جايي که فرموده: ضعيفٌ، يعني همان ضعيف اصطلاحي هست؟
حالا وارد بحث مي شويم، البته از بحث
قبل هم توضيحات مجلسي را پيرامون روايت كافي بيان نکردم. اين هم در جلسه بعد بيان
مي شود. رواياتي که در ارتباط با حسني آمده از پنج تا ظاهرا تجاوز نمي کند. يکي در
کافي شريف آمده يک بياني از مجلسي در ارتباط با آن روايت آمده که من بخشي را گفتم
و بخش ديگرش را اشاره خواهم کرد. بياني هم متفاوت از شاگرد ايشان ملا صالح
مازندراني هست، اين راهم بيان مي کنيم و ميرويم روايات بعد. آن روايت مفصلي که
مرحوم ابن طاووس از سليلي نقل مي کند و سپس آن روايتي که الزام الناصب نقل ميکند
اين سه روايت معرکه آرا است. ما بتوانيم از عهده حل معضل بربياييم. يک روايت مرحوم
يزدي که اساسا از عقد الدرر نقل مي کند. آنجا مرسل آمده است. ولي ايشان مسند نقل
مي کند. به خطبه البيان نسبت مي دهد. ما بايد در دو يا سه محور بحث کنيم:
1. اعتبار
خطبة البيان:
خطبه البيان از چه زماني؟ چون خطبة البيان ملاحم زيادي دارد. و ما همينجور بخش بخش
از آن را مي آوريم. براي يک بار بايد بررسي کنيم اعتبار خطبه البيان را که علما
درباره آن چه مي گويند؟ قبول دارند يا رد ميکنند؟ سندش را رد مي کنند يا متنش را
رد مي کنند؟ هر کسي که اين را قبول دارد بر چه اساسي است؟ ابتدا سراغ عبد الله بن
مسعود مي رويم، عبد الله بن مسعود رابايد بررسي کنيم،ببينيم آيا ايشان مي تواند از
حضرت علي علیه السلام نقل کند يا نمي تواند؟ و ابن مسعود چقدر ارزش دارد؟






[1]. امام وقتی به نجف اشرف مشرف شدند و بحث فقه شروع کردند.
این روش را از حضرت امام پسندیدند، به ایشان فشار آوردند که
یک مقداری سریعتر بحث کنید که جلو برویم تا ما
یک دوره فقه را به این شیوه ببنیم. آن بزرگوار می گویند
که حضرت امام اینگونه جواب دادند: که در بحث خارج که نمی آیند
همه ابواب فقه را بررسی کنند. البته نادرا اتفاق می افتد که
بعضی از فقها از اول تا آخر فقه را بحث کنند. ایشان می فرمایند
که در بحث خارج روش این است که دو تا کتاب رابحث کنند، یکی کتاب
صلاة و دیگری کتاب معاملات،کتاب صلاة مطرح می شود به این
علت که روایات زیاد دارد و قواعد کم دارد. کتاب معاملات که مطرح
می شود به عکس است یعنی قواعد زیاد دارد،روایات کم
دارد. یک فقیه یک مجتهد کسی است که با این دو تا
آشنا باشد. با روایات و با قواعد. اگر با روایات و قواعد آشنا شد هر
حرف فقهی را در اختیارش بگذارید، خیلی راحت طبق
موازین می تواند استنباط کند و نتیجه گیری کند.



[2] بر فرضی که واو باشد نه اينكه كلمه ابوشعيب را كنيه محمد بن
نصير بدانيم.



[3] . مراة العقول، 1/22 مقدمه مولف.



[4] . الذريعة الي تصانيف الشيعة، ج2، ص109 ذيل
ترجمه كتاب الأشعثيات رقم 436.



[5] . رجال مجلسي، ص409 و مرأة العقول 1/22 مقدمه
مؤلف.