جلسه 11 ـ سید حسنی

بسم الله الرحمن الرحیم


سيد حسني


براي تکميل
بحث اجازه بدهيد تفصيل نظر ميرزاي قمي را راجع به خطبه البيان را هم بياوريم
(البته روز دوشنبه اشاره اي به آن شد) مرحوم ميرزاي قمي خطبه را از نظر سندي مورد
تأمل و مناقشه قرار داده و رد مي کند. البته مرحوم والد ما در كتاب الشيعه و الرجعة[1]
اين خطبه را تقطيع مي کنند و در موارد متعددي از آن استفاده مي کنند با آن بياني
که از ايشان نقل کردم. يعني مطالبي که با مسلمات ما نمي سازد و قابل توجيه نيست مي گوييم
بلا شک اينها از مدسوسات غلات است.
مرحوم قمي مي فرمايد
اين خطبه در کتابهاي دست اول نيامده است. مي فرمايد اولا:
انتساب اين خطبه به مولا ثابت نشده است. چرا؟ چون در هيچ يك از کتب معتبر اماميه
اين خطبه را من نديدم يعني نقل نکردندوبر اين مطلب تاکيد ميفرمايد. سپس از کتابهاي
دست اول، و مولفين معروف مثل مرحوم کليني شروع مي کند. مي فرمايد روساي شيعه که مدار
مذهب اماميه بر آنها است و عمده اخبار و آثار اهل بيت:، از ايشان رسيده است عبارتند از:
1.شيخ بزرگوار
ثقه الاسلام، کليني است.2.رئيس المحدثين و فقيه ائمه الطاهرين ابن بابويه قمي است.
3. موسس احکام الشريعه مهذب الاصول و الفروع في مذهب الشيعه محمد بن النعمان مفيد
4. سيد مرتضي، ببينيد ايشان چه جوري تعبير مي کند، و زبده آل طه و ياسين، فخر
العلويين، مروج الدين، مشيد المذهب باليقين، سيدنا الاجل السيد المرتضي، 5. و مجدد
الطريقه الحقه، شيخ الطوسي.
بعد مي فرمايد
که هيچ يک اين خطبه را ذکر نکرده اند. بعد يک مرحله مي آيد پائين تر (تنزل مي كند)،
مي فرمايد که شريف رضي هم نياورده است[2]. مي فرمايد و همچنين
شرف السادات، نقيب اهل الشرف، السيد جليل الرضي، که جامع نهج البلاغه است و همت
ايشان مصروف اين بود، که منتخبات خطب و رسائل امير المومنين علیه السلام را
ذکر کند ولي اين خطبه را نقل نکرده است. من به ايشان با کمال تواضع اين عرض را
دارم: که همت ايشان اين نبوده است، که هر چقدر از حضرت علي علیه السلام
رسيده جمع کند، خير، بلکه جمع هرآنچه که جنبه بلاغي دارد مراد ايشان بوده است[3].
خلاصه مي خواهم عرض کنم که اشکال مرحوم قمي شايد وارد نباشد. اما اشکال قبلشان
همين است که بزرگان ما شيخ الطائفه، شيخ مفيد، سيد مرتضي، ابن بابويه، هيچ يک از
اينها اين خطبه را نقل نکرده اند. چرا ما اينقدر روي اين خطبه تامل و توقف مي کنيم.
خيلي ازمسائل ملاحم، ومطالبي که راجع به حضرت مهدي عجل الله تعالی فرجه الشریف
است در اين خطبه آمده است. و مرحوم والد تقطيع کرده اند و يک مقداري از آن را نقل
کرده اند خيلي از مطالب و بحثها در اين خطبه آمده است.
اين هم تصفيه
حساب مرحوم قمي با اين خطبه[4].
بعد مي فرمايد
که همچنين احدي از علماي معتبر که به او اعتماد باشد نديدم که اين خطبه را نقل
کند. از قدما شروع کردند تا آمدند دوره خودشان.
بعد مي فرمايد
(مرحوم قمي) بله، اين خطبه و نظير آن از کلمات که مشابه به آن است، همانند: خطبه
تطنجيه و خطبه افتخاريه و شايدخطبه نورانيه، مي فرمايد که اين و نظاير آن در کلمات
بعضي از متسنمين مسلک تصوف و در کتابهاي صوفيه [5]از
جمله در کتاب مناقب حافظ رجب برسي[6] وجود داردکه عباراتش
را نقل مي کند. پس ايشان آمدند و تصفيه حساب کرده اند که اصلا اين خطبه اعتباري
ندارد.
بعد مي فرمايد
قاضي سعيد، حرفي داردکه نقطه مقابل اينهاست.کلام قاضي سعيد قمي در شرح حديث غمامه
مذکور است، ]ايشان(قاضي سعيد)درآنجا ادعاي بزرگي
کرده است[. ميرزاي قمي مي فرمايند: قاضي سعيد مي گويد که اين خطبه به سبب
شايع بودن در ميان علماي شيعه و غير شيعه، بي نياز از ذکر سند است. عجب! يعني
اشتهار اين خطبه در بين همه مسلمين، شيعه و غير شيعه ما رابي نياز مي کند از بررسي
سندي. سپس متن كلام او را نقل مي کند: فعن مولانا امير المومنين علیه السلام، انه خطب ذات يوم، فقال:… و عين خطبه و بيانش را نقل مي کند و مي فرمايد کلام در
صحت سند اينها است. حافظ برسي نقل کرده ولي نزد حقير، به صحت نرسيده است.
بعد مرحوم قمي
نسبت به مرحوم مجلسي مي فرمايد: خاتم المحدثين، حجه الله علي العالمين، قدوة المتشرعين المويد بلطف
الله الخفي و الجلي،مولانا محمد باقر ملجسي، مي خواهد
بفرمايد ايشان با آن همه تبحري که در بحار الانوار و اخبار ائمة اطهار عليهم
السلام، داشته اين حديث رانياورده است. آياخود شما به بحار مراجعه کرديد؟ مي فرمايد
که هر چند بحار در نزد حقير نيست. من کتاب بحار را ندارم که ملاحظه شود. چقدر
اينها امين هستند، چقدر در نقل دقيق هستند.
مي فرمايد: من
خود بحار راندارم لکن در رساله اعتقادات، خود ايشان مي فرمايند: آنچه بررسي کرده
است، حاصلش اين است که من اين را مراجعه کردم و به نتيجه نرسيدم و اين روايت را در
كتاب اعتقادات رد مي کنند. پس در کتاب بحار مي فرمايد من نديدم، اما در کتاب
اعتقادات به اين اشاره کرده و رد مي کند ما هم که در بحثهاي قبل گفتيم که در بحار
الانوار اشاره شده و رد شده است. يعني باز مويد فرمايش ايشان است بعد مطالب مفصلي
از آن کتاب مي آوردو در آخر مي فرمايد لاعبرة بما رواه البرسي، و غيره من الاخبار الضعيفه،
مي فرمايد از اينجا ظن قوي حاصل ميشود که در بحار نياورده است اين را. چرا؟ چون
مجلسي اصلا حرفهاي برسي را اگر متفرد در نقل باشد ايشان قبول ندارد. سپس مرحوم قمي
ميفرمايد آخوند ملا محسن فيض، ايشان هم همينطور، و اينکه در تفسير شان، کتاب صافي،
همتشان مصروف اين است که هرکجا حديثي باشد از احاديث ائمه:، به ادني مناسبت آن را ذکر مي کند، حتي مکرر از کتاب مصباح الشريعه
که به نظر من ]قمي[، معتمد علماي ما
نيست. ولي مرحوم فيض در صافي از آن هم استفاده مي کند، مورد اعتمادعلماي ما نيست،
ايشان مي فرمايد در عين حال اين را نقل نکرده است و آخوند ملا محمد باقر در بعضي
جواب مسائل فرموده است که راوي آن کتاب شقيق بلخي است (اشاره به کتاب مصباح
الشريعه) شقيق بلخي که از صوفيان اهل سنت است وربطي به امام صادق علیه السلام
ندارد. در آن كتاب حکايات چند نقل شده است که معلوم است از معصومين نيست. خلاصه مي فرمايد
که هر چه مناسب تفسير آيات باشد آن را نقل مي کند در عين حال از خطبه البيان و نظائر
آن در کتاب صافي اثري نيست. بعد مي فرمايد با وجود آنکه اکثر عبارات قابل تاويل
است. ولي در کتاب قرة العيون، نسبت اين خطبه و خطبه
تطنجيه به امير المومنين علیه السلام داده شده است. مي فرمايد که استناد او
به کتاب حافظ رجب برسي است.( باز به کتاب حافظ رجب برگشت. و امثال او.) حاصل اينکه
صحت انتساب اين کلمات به جناب ولايت مئاب بر حقير ظاهر نشده است، پرونده اش را
ببنديد. بعد مي آيد يک سري مسائلي را از خطبه نقل مي کند که در تناقض است با آيات.
خدا مي فرمايد که خلقت آسمان و زمين در ستة
ايام، اينجا مي فرمايد طرفة
عين. اينها را خودمرحوم قمي نقل مي کند سپس در مقام توجيه بر مي آيند. اينجا دقت
کرديد فرمودند که خيلي از عبارات اين خطبه قابل توجيه است ولي مشکل اساسي مشکل سند
است. و در کتابهاي دست اول و دست دوم ودست سوم ما نيامده است. فقط يک نفر نقل کرده
است که آن هم مشکل دارد. تا اينجا و بالاخره مشکل سندي آن حل نشد.
مرحوم والدمان
در كتاب الشيعه و الرجعة از ص 146 شروع مي کنند به نقل اين خطبه و
نظر خودشان را در پاورقي دارندکه ما کلام ايشان را در دو جمله خلاصه مي کنيم
فرمودند که بايد در اين خطبه تفصيل دهيم و تفکيک کنيم و آنهايي که قابل توجيه است
توجيه کنيم و آنهايي که قابل توجيه نيست، رد مي کنيم ومن حيث المجموع بعض مطالبش
لا يصدر عنهم و مي فرمايد خطبه شريفه مشتمل است بر بعضي فقراتي که مدسوس است، کما
في النسخه التي کانت عند المحقق القمي. محقق قمي نسخه اش از آن نسخه هايي بوده که
عبارات مدسوس درآن بوده است. که اين «لايوجب القا جميع الخطبه»،
ما همه خطبه را رد نمي کنيم،مبنايشان اين است و بر اساس اين مبنا ايشان شروع مي کند
خطبه را به تفصيل با همان سندي که ما اشکال بر آن داشتيم،[7]
از عبد الله بن مسعود نقل مي کند. خطبه را نقل مي کند بعد از نقل خطبه باز تفکيک
دارد،تقطيع مي کند، المهدي المنتظر و اصحابه، عنوان شرائط گزينش اصحاب است، همان
اصحاب خاص، که 314 نفر هستند، اين همه باز صحبت شود، که 314 يا 313، هستند که زنان
هم جزء اين عدد هستند يا جداي از اين عدد هستند. به هرحال هنگام خروج نه ظهور، چند
دفعه اي حضرت خارج مي شوند، خودشان رانشان مي دهند بعد دوباره مخفي مي شوند، در
كنار صفا خودشان را نشان مي دهند، اينها مي آيند صفا، حضرت دوباره مخفي ميشوند، مي روند
به مدينه، اصحاب خودشان را به مدينه مي رسانند (اين اصحاب)، دوباره آنجا خودشان را
دو سه دفعه اين اتفاق مي افتد که خلاصه به حضرت عرض مي کنند هر کجا بروي ما در
کنار تو هستيم، حضرت به اصطلاح امروز اگر تعبيرم درست باشد و الا استغفار مي کنم.
يک برگه اي يا تعهد نامه مي گذارند جلوي آنها، اين شرائط پذيرش است، پائينش هم
امتيازات، بيست و نه يا 30 شرط، اينها را بخوانيد و امضا کنيد. من امتيازاتي هم
براي شما قائل هستم. اين شرائط را اينها مي بينند و مي خوانند و امضا مي کنند. بعد
حضرت هم تعهد خودشان رانسبت به آنها دارند. اين قضيه را مي گويند مي پذيريم و امضا
مي کنيم. بيعت مي کنند. اين قضيه در خطبه البيان آمده است در جاي ديگر هم نيست.يا
اينکه المهدي المنتظر و انقياد الناس له، يا المهدي المنتظر والحسني که هدف از نقل
و بررسي اين خطبه، همه به خاطر حسني بود. ما مي خواستيم بگوييم روايات حسني چقدر
اعتبار دارد که به خطبه البيان منجر شد؟ و اين بحث طويل و عريض، ثم يسير بالجيوش حتي يصير بالعراق و
الناس خلفه و امامه وعلي مقدمته رجل اسمه عقيل، و علي ساقته رجل اسمه حارث و يلحقه
رجل....
امام زمان
وارد خاک عراق مي شوند با لشکرهاي مفصل من اولاد الحسن، (حسني که مي گويند به اين
خاطر است که از اولاد امام حسن علیه السلام است) في اثني عشر الف فارس،
فارس در برابر راجل است يعني همه سواره نظام هستند. اينها مي آيند فيقول يابن العم انا احق بهذا الامر.
لأني من ولد الحسن و هو اکبر من الحسين.
ميزان و ملاک سن شد. فيقول المهدي اني انا المهدي، مهدي من هستم، حسني مي گويد هل
عندک الايه «المعجزه» او العلامه، فينظر المهدي الي الطير، آن سه علامتي که قبلا
اشاره شد. حضرت اشاره ميکند کبوتر روي دست حضرت مي آيد و صحبت مي کند.(اين را فقط
من در اينجا ديدم) ينطق
بقدرة الله و يشهد له بالامامة، مي گويد امام زمان
و ولي امر ايشان است.دوم، چوپ خشک را در زمين فرو ميکند فيخضر و يورق. سوم، ياخذ
جلمودا، کان في الارض من الصخر، سنگ را حضرت دست مي گيرد و فشار مي دهد و به دست
خودشان مي سايند. و يعجنه مثل الشمع، مثل موم مي شود. فيقول الحسني الامر لک.
اينها نشانه هايي
هستند که به خاطر خودش نبوده است به خاطر اين بوده که حجت بر نيروها و ديگران کامل
شود. «و تسلم جنوده و يکون علي مقدمته رجل اسمه کاسمه...»، اين قصه در اين خطبه
آمده است. ما اول بايد مشکل سند خطبه را حل کنيم.
المهدي المنتظر و فتح، خراسان، ثم يسير حتي يفتح خراسان ثم يرجع الي
مدينة الرسول فتسمع بخبره جميع الناس فيأتيه اهل اليمن و اهل الحجاز و تخالفه
ثقيف.نيروها
از آنجا حرکت مي کنند. فتوحاتي قبلا شده است که يابه دست حسني است يابه دست؟ حالا
آن بحثي است به موقع اشاره خواهيم کرد، اينجا هم قضيه فتح خراسان در اين روايت
آمده است. خوب يسير المهدي الي الشام حرکت حضرت به سوي شام است. باز در اينجا آمده
است، درگيري حضرت با سفياني و هلاک سفياني به دست خود حضرت. من از شما حاضرين سوال
مي کنم شما جايي ديديد که سفياني چه طوري هلاک مي شود؟ آنچه که معروف است نسبت به
دجال است دجال به دست حضرت اعدام مي شود يا حلق آويز مي شود. يا اينکه درگير مي شود
حضرت عيسي علیه السلام با دجال، با سلاحي كه به او مي زند «و يذوب کما يذوب
الملح». خوب حالا اين باشد يا آن باشد ظاهرا با هم ديگر تنافي آنچناني ندارد.
بالاخره كشتن دجال در حکومت حضرت عجل الله تعالی فرجه الشریف است. و
ما وارد تفصيلاتش نمي شويم و حضرت عيسي علیه السلام هم باشد فرمانده کل
نيروهاي مسلح است. حضرت عيسي چهار منصب دارد، در زمان حضرت مهدي عجل الله تعالی فرجه الشریف،که يکي از آنها فرماندهي نيروهاي مسلح است. خوب، هرچه هست در ارتباط با دجال است.
اما قتل سفياني به دست حضرت مهدي يا در دوران او اين جريان در اينجا آمده است،
فيقول السفياني يابن العم استبقني اکون لک عونا... يابن العم، يعني گويا از
فاميلهاي ايشان است. فيقول، امام مي فرمايند ما تقولون في ما يقول، فإني آليت علي
نفسي، اقدامي نکنم مگر با شما مشورت کنم. يقولون لا نرضي حتي تقتله، يعني وقتي
اسيرش کردند، چون بعد از نماز عشا دستگيرش مي کنند، حضرت مي فرمايند چه کارش کنيم
چه برنامه اي برايش اجرا کنيم. آنها مي گويند لا نرضي حتي تقتله، لانه سفک الدماء
التي حرم الله، خونهاي زيادي ريخت. دربحث سفياني إن شاء الله بحث خواهيم کرد،
ماموريت او چقدر است؟ حمل إمرئه تقريبا نه ماه. بالاخره در همين حد است، مشهور
همان نه ماه است. اما حمل إمرئه در فقه ديگران تا هفت سال هم گفتند، که قرافي
اشکال مي کند که اين چه رحمي است که هفت سال نگه مي دارد، مي گويند كه قوي ترين
رحم، رحم فيل است که چهار سال بيشتر نمي تواند نگه دارد. اما هفت سال، حالا حمل
إمرئه طبق فقه ما نه ماه يا کمتر، در همين حد است. مدت حکومت سفياني نيز در همين
حد است، که عمده فعاليتش هم دو ماه است. و حدود آن عراق و شام (فلسطين، اردن،
لبنان، سوريه، همه اينها را شام مي گويند) و اسطخر(خوزستان، جنوب ايران) و حجاز و
ماموريتش درگيري با شيعه است، او ناصبي است. با شيعه درگير است. در اينجا دارد که
دستگير که شد: فيقول لهم المهدي شانکم، شما مي گوييد خون ريخته است، اشکال ندارد
هر کاري را كه مي خواهيد انجام دهيد. فياخذه جماعة (همه در حضور حضرت
مهدي عجل الله تعالی فرجه الشریف است) فيضجعونه عليجانبشاطئ البحيرة تحت شجرة مدلاة زير يک درخت، فيذبحونه، همان
کاري که خودش مي کرد. سر او را مي برند. فيذبحوه کما يذبح الکبش، قبل از آن حضرت
امير علیه السلام مي فرمايد: ان المهدي يقدم بخيله و رجاله و جيشه و کتائبه
و جبرئيل عن يمينه و ميکائيل عن شماله و النصر بين يديه و الناس يلحقونه في جميع
الافاق. (مردم گروه گروه به ارتش حضرت ملحق مي شوند) حتي ياتي اول الحيره، ]حيره در عراق است و نزديک کوفه[. قريبا من السفياني و يغضب لغضب الله سائر خلقه.همه به عصبانيت مي افتند
همه ناراحت مي شوند از کار سفياني حتي الطيور من السماء ترميهم باجنحتهم و ان
الجبال ترميهم بالحجاره و تجري بين المهدي و السفياني حرب عظيم ]کجا؟ در خود عراق[. حتي يهلک جميع
عسکر السفياني همه کشته مي شوند و ينهزم معه شرذمة قليله گروهي فرار مي کنند
فيلحقه رجل من انصار المهدي او را تعقيب مي کنند اسمه صباح معه جيش فيستأسره، او
را اسير مي کنند اين قضايا در عراق اتفاق مي افتد.[8]







[1]. الشيعة و الرجعة، ج1، ص146.



[2]. البته من اين فرمايش را از ايشان نمي پذيرم. مبناي شريف رضي در
نهج البلاغه چيز ديگري بود. مبنايش جمع آوري کل ما ورد از امير المومنين نيست تا
اين اشکال وارد باشد. اسم کتاب با خودش است، نهج البلاغه، آن کلمات حضرت، خطب حضرت
که جنبه بلاغت دارد آنها را جمع کرده است. لذا مستدرک نهج البلاغه اي که مرحوم
کاشف الغطا نوشته است، آن اسم بر مسمي است.[نهج البلاغه] جزوه است نه مستدرکي که
مرحوم ميرجهاني يا مرحوم محمودي نوشته است(حشرهم الله مع امير المومنين). آقاي مير
جهاني چهار جلد نوشته است، آقاي محمودي شنيدم من 11، 12 جلد آن در بازار است و باز
هم ادامه دارد. ولي اين مستدرک به آن معنا نيست، آقاي محمودي خيلي زحمت کشيده است،
هر خطبه اي که از امير المومنين بود کلماتي که در نهج البلاغه نبوده ايشان آورده
بود، ولي به عنوان مستدرک اين موضوع است و فرمايشات امير المومنين قطعا بيش از اين
است، من در کتاب ابن هيثم بحراني ديدم، ظاهرا در مقدمه بود، که مي فرمودند در مکه
بيست جلد خطب حضرت بود. ابن هيثم نقل مي کند خطب حضرت، نامه هاي حضرت، همان پنج
سالي که حکومت در دست حضرت بود، بلاد اسلام که در محدوده عراق نبود، شرق و غرب
کشورهاي اسلامي و غير اسلامي امروز تمام زير پرچم مولي الموحدين بود. حضرت
مکاتبات، نامه ها و سفرايي داشته اند، قطعا حجم کلمات و خطب بيش از اين بود، ولي
مستدرکي که مرحومين نوشته اند اين جنبه را در نظر نگرفته اند، بلکه هر چه از حضرت
بوده است را جمع کرده اند. ولي مرحوم سيد رضي، آن جانب بلاغي را در نظر گرفته اند،
پس اشكالي که مرحوم قمي وارد مي کنند، با تمام تواضع عرض مي کنم،وارد نيست. يعني
نبودن اين خطبه در نهج البلاغه دليل بر نفي آن نيست.



[3] و با تمامي احترامي که براي سيد(رضي) بزرگوار
قائل هستيم چقدر هم اين بزرگوار زحمت کشيده اند، شما ببينيد اشارات مرحوم تستري را
در بهج الصباغة، چقدر تکفيري ها و سلفي ها و اين بد خواهان به اين عبارت (لله درفلان)
استناد مي کنند،مي گويند، ببينيد حضرت در نهج البلاغه فلاني را مدح مي کند.يا
(اقام الاود)که مي گويدمراد فلاني است. لله در فلان، يعني خليفه دوم. هرکسي يک
حرفي زده است، ببينيم آقاي تستري چه مي گويند، در بحث خيلي قوي وارد مي شود مي فرمايد
که سيد با تمام تواضع بايد گفت که اشتباه کرده است. نظير هم برايش مي آورم، يکي دو
مورد ديگر که اصلا از امير المومنين نيست. از کس ديگر است يکي اش هم همين است
مراجعه کنيد.



[4] اسم کتاب مرحوم قمي جامع الشتات است در دو جلد
قطور، و هر جلد آن شايد بيش از دو برابر شرح لمعه است.اين پنج جلدي که الان هست
کامل نيست و فقط جلد اول چاپ سنگي است. .



[5] مرحوم قمي با صوفيها خيلي درگير بوده است.



[6] قرن هفتم يا قبل از آن.



[7]. الشيعه و الرجعة، ص146.



[8]. الشيعة و الرجعة، ج1، ص158.