جلسه 28 ـ حدیث معرفت امام

بسم الله الرحمن الرحیم


حديث معرفت امام


بحث ما راجع به معنای معرفت بود.
روایاتی راکه مرحوم کلینی دراین باب نقل کرده
بودند، مطرح می کردیم و اگر بیانی داشتند به آن
بیان اشاره می کردیم. بحث خیلی مفصل است. اگر همة
این روایات را مطرح کنیم، طول می کشد ازبحث های
دیگر می مانیم. لذا چند تایی ازاین چهارده تا
روایتی که درکافی شریف هست، را گلچین کنم.
ولی کسانی که می خواهند تقریر کنند وتحقیقاتشان
کامل باشد، درپاورقی تقریراتشان این روایات را
بیاورند. بحاررا هم كه روایات متعددی دارد. هم نگاه كنند.
خوب ما روایت اول را مطرح
کردیم، روایت اول انما یعبدالله من یعرف الله این
روایت اول بود، بیان مرحوم مجلسی راهم ما نقل کردیم،
اجازه بدهید یک مطالبی، یک توضیحاتی مرحوم
ملا صالح مازندرانی دارند، اینها راهم من اشاره بکنم، که بحث کامل
شود. مرحوم مازندرانی تا جایی که من یادم هست،
بررسی سندی نمی کند، وفقط به محتوا و دلالت می پردازد.
حالا یا مفروغ عنه می گیرد یا فعلابه بررسی اسناد
کاری ندارد.
خوب، این روایت اول دوتا
نکته دارد این دو تا نکته را من بگویم و شما یادداشت
کنید.
راوي
پرسید معرفت خدا یعنی چه؟ امام فرمودند: «تصدیق الله و
تصدیق رسوله و موالاة علی»
عليه السلام
این عبارت را مرحوم مازندراني می خواهند توضیح دهند. می فرماید
که این موالاة علی، عليه السلام عطف بر تصدیق خداست، خوب
موالاة یعنی چه؟ الموالاةضد المعاداةوفیه تصدیق
بولایة علی عليه السلام مع زیادة هی محبة بالغة له،
می گوید که تصدیق به ولایت علی عليه السلام این
محبت فوق العاده هم باید داشته باشد[1]. اینجا ایشان می فرماید ازاین
روایت استفاده می شود، که معرفت این است: تصدیق به
ولایت امیرمؤمنین، عليه السلام مع زیادة، آن زیاده
چیست؟ هی
المحبـةالبالغة لعلی بن ابی طالب. عليه السلام
خیلی به مولا عشق بورزد، دوست داشته باشد. والإتمام به، این را
توضیح می دهد. این إتمام به علی عليه السلام
یعنی چه؟ ای الاقتداء به؟ فی عقائده[2]و
اعماله و اقواله، معرفت یعنی این. عقائد هم ازعلی است.
اعمالم، سلوکم، اقوالم همه اش ازمولاست.
و فیه، این نکتة
ظریفی است که مرحوم مازندرانی می فرماید:
دراین روایت، و فيه دلالة علی انّ العمل معتبر فی تحقق المعرفة، ما اگر عملمان مطابق با رفتار امام
نباشد، معرفت نداریم. معرفت یعنی این. و هو کذلک، نظر ما
همین است. لأنّ من لم یمتثل بأوامره، کسی که اطاعت نکند اوامر
مولا را، ولم ینزجر عن نواهیه، دست بردار نباشد،
ازچیزهایی که آقا از آن نهي مي كند. فهو لیس من اهل المعرفة،
اصلا این عارف نیست. این معرفت ندارد. ولا من اهل العلم، ازاهل
علم هم نیست. بعد آیه می آورند، انّما یخشی الله
من عباده العلماء، علماء[3] هستند که ازخدا
می ترسند. خوب این بیان ایشان نسبت به روایت اول.
روایت دوم را ما خواندیم.
اماتبیین نشد. یک مطلبی را که بی ارتباط با بحث
نیست، درجلد 4 مرآة
دیدم، ذیل فرمایش امیر المؤمنین: اللهم و انی لأعلم ان العلم لا يأرز کله إلی آخر...
جلد 4، صفحة 2. یک بیان جالبی مرحوم مجلسی دارند من فقط
آن نکته اش را اشاره می کنم، حرفی است ازشیخ بهایی
نقل می کند، که این فرمایش ازامیر المؤمنین عليه السلام
دلیل براین است که عدم خلّوءِ الارض من امام، این
روایتی است که ازآقا: و انك لا تخلی الارضک من حجة لک علی خلقک ظاهرا
لیس بالمطاع أو خائف مغمور...
دراینجا بیانی را ازمرحوم بهایی نقل می کند
که دلیل براین است که زمین ازحجت خالی نمی شود. بعد
می فرماید که با این ويژگي ها و کذا ما یفیده
الحدیث، اشاره به حدیثی که مورد اتفاق است بین خاصه وعامه
که من مات ولم یعرف امام زمانه. بعد می گوید که «ظاهرة علی ما ذهب
الیه الامامیة». این حرف
ما را تأیید می کند. شاهد هم این یک کلمه است.
می گوید اینجا اشکالی به ما می کنند، یشکلون
علینا، به ما اشکال می کنند، که اگرما راهی به رسيدن به امام
عليه السلام نداشته باشیم، وصول به امام عليه السلام نداشته باشیم،
اخذ مسائل دینی ازامام عليه السلام ممکن نباشد، فأی ثمرة تترتب
علی مجرد معرفته، چه فایده ای دارد؟ مهم این است امام
عليه السلام را بشناسیم. امااگر امام عليه السلام را شناختیم
ولی دست رسی به او نداشتیم. چه فایده ای این
معرفت دارد؟ حتی یکون
من مات و لیس عارفا به فقد مات میتة الجاهلیة.
مرحوم مجلسی به نقل ازشیخ بهایی (البته بعضی را هم
ازخودش) دوتا جواب دارد. یک جواب نقضی دندان شکن و یک جواب
حلی.
جواب نقضی اش این است، ان
تشنيعكم علینا مقلوب علیکم، همین اشکال را ما به شما می کنیم.
شمایی که می گویید مراد از امام زمان صاحب الشوکة، هر
قدرتمندی من ملوک الدنیا کائن من کان هرکس می خواهد باشد،
زمامدارشد، فهد باشد، صدام باشد، هرکس باشد. وقتی زمامدارشد، عالما کان أو جاهلا، [4] مرحوم مجلسی
می فرماید: ما به شما نقض می کنیم. شما که می گویید
امام زمان همة ملوک دنیا هستند. عالماً، جاهلا، عدلاً، فاسقا، خوب اگرمراد
ازامام زمان این است، فأی ثمرة تترتب علی معرفة الجاهل الفاسق،
شناخت یک چنین کسی چه فایده ای برای ما دارد
که اگر این را نشناسیم مات میتة الجاهلیة، این جواب
نقض است.
اما
جواب حلی.لیست الثمرة منحصرة فی مشاهدته و اخذ المسائل عنه،
اینها آمده اند محصور کرده اند. ثمرة معرفت امام را در دیدن امام و
گرفتن مسائل ازامام، اینها یکی ازثمرات است. بل نفس
التصدیق بوجوده، همین روایت قبلی؟ تصدیق الله، بعد تصدیق
الرسول والامام، نفس التصدیق بوجود الامام، وأنه خلیفة الله فی
الارض، یعنی که او جانشین
خداست. این امرمطلوب لذاته. هذا
رکن من ارکان الایمان، من اراد الله بداء بکم،
چرا؟ جعلکم الله ارکانا لتوحیده. این رکن ایمان است. بعد
می فرماید کتصدیق من کان فی عصر النبي صل الله عليه و اله وسلم
نبی بوجوده و نبوته، کسی که درعصر پیغمبر اکرم صل الله عليه و اله وسلم
بود، مثل اویس قرني که پیغمبر صل الله عليه و اله وسلم را
ندید، بگوئیم چه فایده ای دارد؟ ازپیامبر صل الله عليه و اله وسلم
مستقیم مسائل اخذ نکرد، پیامبر را ندید. پس معرفت پيامبر صل الله عليه و اله وسلم
براي او چه فایده دارد؟ معرفت منحصر به اخذ مسائل نیست، خود تصدیق
به وجود پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم و تصدیق به نبوت
پیامبر اکرم، صل الله عليه و اله وسلم خود همین امری است
مطلوب.[5]
روایت دوم را که من ظاهرا مطرح
کردم، بررسی سندی هم شداین است: لا
یکون العبد مؤمناً حتی یعرف الله و رسوله والائمة،
بشناسد ائمه را و امام زمانش را بشناسد، خوب بعد شناخت چه؟ یرد إلیه و
یسلم له، یک عبارتی است دراینجا نیاز به بیان
دارد. ثم قال کیف یعرف الآخر و هو یجهل الاول،[6]
مرحوم مازندرانی می فرماید: مراد ازاول خدا و پیامبر است.
ببینید در روایت آمده بود: عبد مؤمن نیست مگر این
که خدا ورسول و ائمه را بشناسد. اول خدا و رسول، خوب کیف یعرف الآخر،
یعنی امام وحال آنکه خدا و رسول را نشناخته است. این یک
بیان. بیان دیگرشان این است. که مراد ازاول ائمة قبل
ازحضرت مهدی (عج) است. کیف یعرف حضرت مهدی (عج) را حال
آنکه ائمة قبلی را نشناخته. دراینجا مرحوم آقای مازندرانی
یک بیان لطیفی دارد، می فرماید: لعل المراد
بالاول الله و رسوله و فیه، بیان این است می فرماید
که این ردّ برمخالفین است. مخالفین اصلا خدا و پیامبر صل الله عليه و اله وسلم
را نشناخته اند. چون معنا ندارد، تفکیک بکنید. اگر آخر را نشناخته،
اول را هم نشناخته می گوید مخالفین چه می گویند؟
می گویند عرفنا علی، عليه السلام ما علی عليه السلام را
می شناسیم. بانه امام مفترض
الطاعة، ما می شناسیم. علی
بن ابی طالب عليه السلام امام است. امام مفترض
الطاعة است. و هم لم یعرفو الله و رسوله،
و حال آنکه اینها نه خدا و نه پیامبر را نشناخته اند. چرا؟ چون
اینها خدایی را که شناختند، آن خدایی است که بخلافت
علی عليه السلام امر نکرده است. خدایی است که خلافت را به مردم
واگذار کرده؟ مردم، شوراء، و اجماع و إلی آخر. خوب نه به آن
خدایی که علی عليه السلام را خلیفه قرار داده است. نه به
آن خدایی که علی عليه السلام را حجت بعد ازرسول الله صل الله عليه و اله وسلم
قرار داده است. پس خدایشان غیرازماست می فرماید: لأنهم عرف الهاً لم یأمر بخلافة
علی، و لم یجعله حجة بعد رسوله، این خدایشان است.
پیامبری را شناختند که لم ینص بخلافة علی،
عليه السلام پیامبری صل الله عليه و اله وسلم را شناختند که خلافت
علی (ع) را اشاره ای نکرده است. و لم یصرح بإمامته، به امامت
علی عليه السلام تصریحی نکرده است. خوب پس خدایی
که خلافت علی عليه السلام و امامت و حجت اورا مطرح نکرده است، این لیس بإله، الإله الموصوف بهذه الصفاة،
این اله نیست. والرسول المنعوت بهذه النعوت لیس بالرسول، آن
رسولی که تنصیص نکرد برامامت امیر المؤمنین عليه السلام
این رسول نیست. فهم لما لم یعرف الاول، حالا ببینید
مطلب چیست. می فرماید کیف یعرف الآخروهو یجهل
الاول، یعنی چگونه امام زمان را بشناسد؟ و حال آنکه هنوزخدا را
نشناخته. هنوز پیامبر را نشناخته است. این بیان اول مرحوم
مازندرانی. بعد می فرماید که و یحتمل. احتمال دوم، ان
یکون المراد بالآخرامام زمان و بالاول الائمه قبله، ائمة قبل. یعنی
یعرف الآخر من لم يعرف الاول، یعنی چگونه بشناسد امام زمان را
کسی که امام قبل را نشناخته. چرا نمی تواند؟ و الحال ان امامة الآخر تفردبالنص الاول.
امامت امام بعدی ازکجا معلوم می شود؟ بالنص به امامت قبل. ایشان
می فرماید: بیان اول النصب ببعض احادیث هذا الباب. بحثی
است به این که کسی که امام زمان را نشناسد، درهمین دنیا
این مسلمان است؟ یا به ظاهر با او معاملة مسلمان می شود؟
مخالفین مسلمان هستند؟ کما این که اکثرا همین را می گویند.
یا نه مخالفین هم مشکل دارند؟ کما این که صاحب صاحب حدائق
بیان می کند. باید به آن بپردازیم ان شاء الله.
خوب مرحوم مجلسی دراینجا بیان دارد، می فرماید
که لا یکون العبد مؤمنا یعنی مصدقا بالمعارف التی
یجب علیه فلا یفلح الا بها، اصلا نجات ندارد، مگربه
اینها. خوب به چه؟ ما لم یحصل له معرفة الله، شناخت خداوتصدیق به وجود خدا، وحدت خدا، صفات خدا،
تا می رسد والتصدیق
بجميع ما جاء به پیامبر صل الله عليه و اله وسلم
ازطرف خدا، و
معرفة الائمة کلهم، لا یکون العبد مؤمنا حتی، مراد این است. همه را باید بشناسد.
و امام زمانه، اینها را بشناسد به عنوان: بالامامة، اینها امام هستند. آيا اين کفایت می کند؟ نه و وجوب الرد
إلیهم و الأخذ عنهم، اینهاست معرفت. و اطاعته، وذلک لأنه، معرفت
ازجانب اینها است. و بتعریفهم و هدایتهم فکل عبد یحتاج
فی معرفته إلی امام زمانه، خوب و معرفت امام به چه ممکن است؟ یتیسر له بالنقل من
الامام السابق علیه،
تنصیص ائمة قبل. پس شناخت امام زمان متوقف بر چیست؟ شناخت
امامهای قبل است. فیحتاج فی معرفة امام زمان الی معرفة الائمة کلهم. ازاین بیان مرحوم مجلسی می خواهد
همان تفسیر دوم مازندرانی را تأیید کند. خوب بعد می فرماید
که یرد إلیه یعنی چه؟ یسلم له یعنی چه؟
اینها را بیان می کند. بیان لجهة احتیاج الی معرفة امام زمان. ایشان چند تا بیان می آورد.
یک: سبب
اعتبار معرفة الائمة هو توقف
معرفة امام الزمان علی معرفة الائمة السابق عليه،
می گوید تا ائمة سابق را نشناسیم، امام زمان را نمی توانیم
بشناسیم. لذا فرمودند کیف یعرف الآخر و هو یجهل الاول. پس
محور بحث مرحوم مجلسی همان بیان دوم مرحوم مازندرانی است.
این یکی. لان
امامة کل لاحق انما تعرف بالنص السابق،
این یک بیان.
دوم: أو ان طریق المعرفة واحد. تمام حرف مرحوم مجلسی همان بیان دوم مرحوم
مازندرانی است. اصلا به بیان اول اشاره نمی کند.می
فرماید که یا این را بگوییدکه اصلا طریق
معرفت یکی است. فلو علم امام زمانه، امام عصر را اگر بشناسد،
بوسیلة معجزه، فقد تواترت المعجزات عن السابقین. اگر به وسیلة
معجزه امام زمان را شناخت، همین کانال و همین طریق، ائمة قبل را
معرفی می کند. «و اما معرفة امام زمانه» امام زمان را چگونه بشناسد؟ و مدخلیته فی
الایمان، شناخت امام و اینکه شناخت امام درایمان انسان
دخیل است و دخالت دارد. فلما تواترعن النبی،
صل الله عليه و اله وسلم هرکجا
این روایت را مرحوم مجلسی فرموده این کلمه را دنبالش
آورده، لما تواترعن النبی، من مات و لم یعرف امام زمانه مات
میتة الجاهلیة،
خوب بینید تمام این بیانات مرحوم مجلسی با محوريت
تفسیر دوم است. درآخر با نیم سطر به تفسیر اول اشاره می کند.
می فرماید: و ما قیل، قیل مشعربه ضعف است. و ما قیل
ان المراد بالاول هو الله یعنی شناخت خدا، فلا یخفی ما
فیه، چرا لا یخفی؟[7] یخفی
بیان مرحوم مازندرانی بیان قوی ای است. و نسب به
روایات است. این کسانی که ائمه را نمی شناسند، نه به
عنوان این که فرزند رسول الله هستند، بلکه درحد یک راوی
عادی و معمولی نمی شناسند. همان گله ای است که آقای
اربلی مطرح می کند. مرحوم اربلی صاحب کتاب کشف الغمة. او دربین اهل سنت بوده. به اصطلاح بعضی ها
ازشیعه های معتدل است. آنجا گله می کند. می گوید من
ازشما تعجب می کنم[8].
خوب این بیان مرحوم مازندرانی است که کسانی که این
طور برخورد، اصلا امام عليه السلام را نمی شناسند خوب اینها خدا نشناخته اند،
پیامبر صل الله عليه و اله وسلم را نشناخته اند، عرضم همین است تا برسیم به
بیانات دیگر ایشان.






[1] نگاه کنيد درکتابهاي رجالي عامه
يکي ازعوامل جرح و قدح را حب علي ميدانند نه زياده درحب علي عليه السلام، بلکه
خود حب علي. عليه السلام ممکن است براي بعضي ها تعجب آور باشد. باورنکنند. هدي
الساري را که مقدمه ي فتح الباري، ص483 است نگاه کنيد. هدي الساري دربحث تضعيف،
بخاطر اعتقاد مي گويد تشيع حب علي عليه السلام است. حب علي عليه السلام و تقديمه
علي ابي بکرو عمر. خوب اما، غالي درتشيع چيست؟ رفض آن دوتا را رافضي مي گويند.
غالي دررافضي چيست؟ اعتقاد به سب وشتم و رجعت و إلي آخر. اينها همه مي شود قدح.
البته سب و شتم شيخين را مي گويند غلو دررفض است، اما سب علي بن ابي طالب عليه السلام
نه، اشکالي ندارد. اين را شما مراجعه کنيد.



[2]. خدا رحمت کند آية الله العظمي اراکي
رضوان الله تعالي عليه، ايشان کتابي دارند تقريبا هزار صفحه است. که درآنجا ايشان
بياني به اين مضمون دارند که: تطورو تهذيب و تبيين عقايد با امير المؤمنين. عليه السلام بود.و مولا بودکه شروع کردند به تبيين مسائلي
مانند:خدا مکان ندارد و جسم نيست و ازاين قبيل مسائل فرمايش آقاي اراکي را مطالعه
کنيد. بالأخره عقايد را از علي بن ابيطالب عليه السلام بايد گرفت.



[3].
فاطر:28.



[4] يک وقت حسن البکر قبل ازصدام آمده بود نجف اشرف
رفته بود كليدار حرم براي او قرآن برده بود به عنوان قرآنهاي تحفه و قديمي و گفت
آقا اين قرآن از سه هزار سال قبل است، ايشان گفت عجب خيلي مهم است از آن نگهداري
کنيد. ببينيد اين مي شود ولي أمر! و مي گويند اطاعتش واجب است. که اين قدر اين
حاليش نيست که تاريخ نزول قرآن سه هزارسال نيست که. مثل آن بنده ي خدا که گفت من
قرآني دارم به خط حضرت يوسف. خوب اين خيلي مهم ترازاولي است بايد از آن نگهداري
کنيم.



[5].
مرأه العقول4/25/ ذيل حديث2 باب معرفه الامام... .



[6].
اصول كافي 1/180 ح2 باب معرفه الامام و... .



[7].
مرآه العقول2/301 باب معرفه الامام. عليه السلام و... ح2.



[8] مي گويد با يکي از اهل سنت با هم
مي رفتيم گذرمان حرم امام كاظم عليه السلام افتاد
ازکنار حرم شريف امام کاظم عليه السلام او حاضر نشد بيايد داخل حرم، بيرون نشست
تا من رفتم زيارت کردم و آمدم. خوب همين آقا مي رود کنار قبور معمولي. بعد مي گويد
من ازابن جوزي گله مند هستم. ابن جوزي در کتاب صفة الصفوه را نوشتي، مي گويد خوب
تو نگاه کن آمدي هرکس را صفوة يعني شخصيت ها، يعني نخبگان، تو آمدي هرکس را به
عنوان نخبه آوردي، حتي بعضي نخبه ها را اسمشان را هم بلد نيستي، مي گويد رجل، رجل
رجل چند تا رجل دارد. مي گويد اصلا اسمشان را هم بلد نيست. بالاخره توصيف مي کني،
اما اسم امام کاظم. عليه السلام را
درکتابت نمي آوري. اسم امام رضا عليه السلام را نمي آوري، اسم امام ديگر را نمي آوري. اين چه تعصبي است؟ اين چه عصبيتي
است؟ خوب اينها واقع مطلب اصلا نسبت به ائمه عليه السلام اعتنايي نعوذ بالله نمي کنند. يا به قول آن بنده
خداي اردني مي گويد به ما اشکال وارد است. اشکال وارد است ما به فرهنگ اهل بيت
عليه السلام اعتنا نمي کنيم. ازعلماء اردن
است. مي گويد نه درعقائد، نه دراحکام، نه دراخلاق، نه درتفسير، اصلا گذاشتيم کنار،
فرهنگ اهل بيت عليه السلام را، بله دو
جا فقط وقتي که خواسته باشيم حمله کنيم به شيعه، ازاهل بيت عليه السلام حرف مي گيريم، که به آنها بزنيم، يا خواسته باشيم
تقويت کنيم مباني خودمان را، مي گوييم امام جعفر صادق عليه السلام فرمود. و الا اصلا اعتنا نمي کنيم.