جلسه 1 ـ فهرست بحث های رجالی

بسم الله الرحمن الرحیم



فهرست بحث هاي رجالي

محتويات
0.0.1- بحث سوم راوی شناسی

موضوع: فهرست بحث های رجالی
ابتدا باید یک سلسله بحث های مقدماتی را بیان کرد که سعی ما بر این است که آن ها را به اختصار مطرح کنیم. بحث هایی مانند تعریف علم رجال، علم درایه و علم تراجم و فرق بین این ها و فایده ی علم رجال و مانند آن.
ما بحث اصلی را بر سه محور اصلی تقسیم می کنیم:
1. منبع شناسی (بررسی منابع رجال)
2. سند شناسی
3. راوی شناسی
بحث اول منبع شناسی
منابع رجال، خود به پنج قسمت از بحث تقسیم می شود:
    1. دسته بندی منابع یعنی ازنظر موضوعی چه سلسله منابعی وجود دارد.
    2. ویژگی های کلی کتب رجال و مصطلحات اختصاصی آن ها. اصطلاحاتی است که یا مخصوص کتب رجال است یا احیاناً در کتاب های دیگر نیز به کار می رود که باید توضیح داده شود مانند کلمه ی (مولی) که مثلاً در کتاب نجاشی این لفظ بسیار دیده می شود.
    3. یک سری مباحث کلی کتب رجال مانند اینکه باب اسماء در کتب رجال با باب کنی چه تفاوتی دارد یا اینکه ترتیب حروف الفبایی کتب رجال چگونه است. مثلاً در کتب رجال سنی عَلاء در باب عین و لام قرار نمی دهند. و یک سری مباحث مخصوص هر یک از کتب رجال به شکل جداگانه است.
    4. یک سری بحث های فرعی مربوط رجال و مقایسه ی اعتبار آن ها باهم. مثلاً مقایسه ی رجال علامه و ابن داود که چه فرق هایی دارند و ازنظر اعتبار هرکدام در چه سطحی هستند.
    5. کتب مرتبط با رجال. مانند کتب ضبط، انساب (یعنی کلماتی که یاء نسبت در آن است و یا انساب طالبیین و سادات و مانند آن)، تراجم و تاریخ، درایه، حدیث و مانند آن. البته کتب دیگری مانند لغت هم ارتباط به رجال دارند ولی ارتباط آنچه گفته شد با رجال نزدیک است.
بحث دوم
خود به دو تقسیم اصلی تقسیم می شود:
    1. معرفی اجمالی (هم رجال عامه و هم خاصه را بحث می کنیم.)
    2. معرفی تفصیلی (این بخش مخصوص رجال شیعه است.)
کتب رجال خاصه به چهار قسم تقسیم می شود:
    1. اصول اولیه
    2. اصول ثانویه
    3. جوامع
    4. کتب تحقیقی
اصول اولیه خود به دو تقسیم دیگر تقسیم می شود:
    1. اصول خمسه (رجال شیخ، رجال نجاشی، فهرست شیخ، رجال کشّی و رجال ابن غضائری)
    2. سائر اصول
در اصول ثانویه آنچه مهم است رجال ابن داود و رجال علامه است. البته بعداً توضیح داده می شود که چرا به آن ها اصول گفته می شود.
در میان جوامع نیز بیشتر معجم رجال الحدیث را بحث می کنیم.
در مورد کتب تحقیقی نیز به قاموس الرجال، حاشیه ی وحید بر رجال ابوعلی (که از بهترین کتب رجالی است.)، سماء المقال تستری و احیاناً بعضی از رساله های مختصر مانند رساله ی ابو بصیر نوشته ی سید مهدی خوانساری اشاره خواهیم کرد و این رساله از بهترین کتاب های رجالی است که به تعبیر آیت الله زنجانی در موضوعات رجالی هیچ موضوعی در هیچ کتابی تا این حد محققانه وارد نشده است. از دیگر کتب، سماء المقال، مستدرک حاجی نوری که یک محقق تمام عیار در رجال است.
بحث دوم سند شناسی
بحث بعدی در مورد سند شناسی است ما برای آن یک تقسیم چهارگانه ارائه کرده ایم:
    1. تقسیمات سندی احادیث. احادیث از جهت اسناد به تقسیماتی تبدیل می شود که این خود دو قسمت دارد:
    • اقسام چهارگانه ی حدیث: صحیح، حسن، موثق و ضعیف. البته قوی را نیز ضمیمه ی آن می کنیم.
    • اقسام موردنیاز اسناد بعضی از این اقسام را مفصل و بعضی از را با توضیح کمتری بحث می کنیم
    2. سند به عنوان منبع رجال. منابعی که در بخش قبل مطرح بود بیشتر ناظر به کتب مربوط به رجال بود. در اینجا به کتبی که مربوط به اسناد است اشاره می کنیم که خود منبع عظیمی از کتب رجالی را شامل می شود. مانند بحث از سند مشابه و مشترک و کیفیت استفاده از اسناد مشابه در اسناد رجالی، شیوه های تعبیر از روات و طبقات و مانند آن.
    3. معرفی کتب سنددار مانند کتب اربعه. کتب اربعه شیوه های خاص سندی دارند که باید موردبحث قرار گیرد.
    4. تحریف در اسناد، عوامل تحریف، روش های کشف تحریف. آیا در اسناد اصالة عدم الخطاء جاری می شود یا نه.
بخش سوم به دو بخش معرفی اجمالی و تفصیلی تقسیم می شود. معرفی تفصیلی آن نیز به سه قسم تقسیم می شود:
    1. اعتبار روایات
    2. کیفیت روایات این کتب
    3. اعتبار کتاب ها از جهت نسخه های موجود و مصادر آن ها مطلبی را مثلاً کافی نقل می کند و بعد تهذیب آن را نقل کرده است که باید بحث کرد که نقل کدام یک مقدم است.
در کیفیت روایات این کتب شش بحث اصلی داریم:
    1. اختلاف کتب اربعه در کیفیت روایات. مثلاً روایات کافی غالباً کامل است ولی در تهذیب و استبصار گاه روایتی ناقص بحث می شود، من لا یحضر غالباً ناقص است. یا اینکه کسی که در اول اسناد تهذیب واقع شده است صاحب کتاب است و اینکه خلاف آن هم هست یا نه.
    2. تعلیق، تحویل و ارجاع ضمیر به کتب اربعه. این اصطلاحات نیز باید توضیح داده شود.
    3. طرق مختلف اخذ حدیث و بیان معنای حدثنی در کتب حدیثی و رجالی شیعی. هشت طریق معروف برای اخذ حدیث وجود دارد مانند، سماع، اجازه، مناوله و مانند آن و اینکه کلمه ی حدثنی به کدام یک از این طرق ناظر است. مثلاً اگر حدیثی بدون اجازه است آیا حدثنی در مورد آن به کار می رود؟ اخبرنی آیا مختص به سماع و قرائت است یا در مورد روایت به اجازه هم به کاربرده می شود؟
4. طرق مَشیَخه و نقش آن ها در احادیث و اینکه آیا لازم است در اسناد مشیخه بحث شود.
5. تعویض اسناد. صاحب سماء المقال بحث هایی در این مورد بیان کرده است. آیات الله صدر و مانند ایشان این بحث را مطرح کرده اند.
به هرحال در بحث سند شناسی تا اینجا مباحث کلی سند را مطرح می کنیم ولی در آن به تک تک روات کاری نداریم. (البته بحث هایی هست که از جهاتی سند شناسی و از جهاتی راوی شناسی و از جهاتی منبع شناسی است. مثلاً بحث سند به عنوان منبع رجال مربوط به منابع رجال است ولی چون نقطه ی ثقل آن مربوط به سند شناسی بوده است آن را در گروه دوم جای دادیم. به هرحال بررسی دقیق جایگاه این مباحث چیز مهمی نیست.)
0.0.1- بحث سوم راوی شناسی
راوی شناسی دو تقسیم اساسی دارد:
    1. بحث های مربوط به توثیق و تضعیف
    2. بحث های مربوط به سایر مباحث است مانند بحث وحدت و تعدد عناوین، بحث اختصار در نسب مثلاً در مواردی می توانیم به جای ابن عیاش، عیاشی بگوییم که شخص را به جدش نسبت می دهیم. همچنین بحث از طبقات و مانند آن. این بحث ها را گاه اجمالی و گاه تفصیلی بحث می کنیم.
توثیق و تضعیف خود به سه قسمت تقسیم می شود:
    1. بحث مصطلحات
    2. بحث توثیقات عامه مانند اکثار روایت از اجلاء، ایراد روایت در کتب مفتی به، اصحاب اجماع، مشایخ من لا یروون و لا یرسلون الا عن ثقه، مشایخ نجاشی، اسناد کامل الزیارات و تفسیر علی بن ابراهیم، من لم تستثنی من روایات محمد بن احمد بن یحیی (که صاحب نوادر الحکمه است.) که بحث می شود که کسانی که استثناء نشده اند آیا معتبر هستند یا نه،
    3. بحث تعارض توثیق و تضعیف
بحث مصطلحات خود به سه قسم تقسیم می شود البته این بحث به گونه ای به منابع رجال مرتبط می شود ولی این سه قسم ارتباط نزدیکی به راوی شناسی دارد ازاین رو آن را از بحث منابع خارج کردیم:
    1. مصطلحات مدح
    2. مصطلحات ذم مثلاً ضعیف الحدیث یا ضعیف فی حدیثه یا ضعیف فی الحدیث آیا باهم فرق دارند. مثلاً وحید در مقدمه ی رجال ابوعلی این بحث ها را مطرح کرده است.
    3. مصطلحات مذهب که بحث می شود که مذاهب مختلفی که افراد دارند بر چه گونه است. البته مراد مذهب هایی است که در روایات ما مطرح است مانند، واقفیه، فطحیه، ناووسیه و مانند آن که در قبول سند دخالت دارد. البته این بحث مبادی تقسیم سندی احادیث است یعنی وقتی می گوییم که احادیث به صحیح، حسن، موثق و ضعیف تقسیم می شود مراد از موثق غیر امامی ثقه است که بحث می شود که غیر امامی چه مذهبی دارند.
این تقسیمات، بر اساس استقراء است نه منطقی و به شکل نفی و اثبات یعنی گشتیم و موضوعاتی که باید طرح می شد باهم محاسبه کردیم و تقسیم فوق را ارائه کرده ایم. این دلیل نمی شود که به جز این مباحث، بحث های دیگری وجود نداشته باشد. البته می شد بحث های فوق را بین نفی و اثبات دایر کرد ولی این بحث بی فایده بود. مثلاً می شد بحث رجال را تقسیم کنیم بین سند و غیر سند. که البته بحث غیر سند خیلی وسیع و پرشاخه است ولی این تقسیم، غرض ما را تأمین نمی کرد.
البته بحث ترتیب مباحث که آیا اول منابع رجال را کاملاً بحث کنیم و بعد به سراغ سند شناسی رویم و بعد راوی شناسی، به نظر ما روش مناسبی نیست. مثلاً برای شناخت منابع رجال باید بحث سند شناسی را تا حدی بحث کرده باشیم. یا برای بحث سند شناسی گاه باید به سراغ بحث های راوی شناسی رویم.
به نظر ما ترتیب مناسب بحث ها به این گونه باید باشد:
    1. مقدمات رجال و بحث های مسائل رجال
    2. دسته بندی منابع رجال
    3. معرفی اجمالی اصول اولیه ی رجال که همان اصول خمسه است.
    4. معرفی اجمالی معجم رجال الحدیث. به سبب اهمیت خاصی که این کتاب دارد باید آن را اجمالاً معرفی کنیم و شیوه ی استعمال این کتاب را بیان کنیم.
    5. تقسیم احادیث از جهت سند که در آن اقسام اربعه را بحث می کنیم و بعدازآن به سراغ سایر اقسام اسناد می رویم.
    6. معرفی اجمالی کتب اربعه
    7. سند به عنوان منبع رجال یعنی بحث هایی که در مورد اسناد مشترک است.
    8. معرفی اجمالی کتاب هایی که بر اساس اسناد مشترک تنظیم شده است مانند جامع الرواة، معجم رجال الحدیث که در آخر آن تفصیل طبقات روات را بحث کرده است. تجدید الاسناد آیت الله بروجردی، مباحث آیت الله زنجانی
    9. اختلاف کتب اربعه در کیفیت روایات
    10. تعلیق، تحویل و ارجاع ضمیر در کتب اربعه (این یکی از بحث های اختلاف در کتب اربعه است ولی به سبب اهمیت آن، این بحث را مقدم کرده ایم.) این بحث بسیار طولانی و مفصل است که البته کمتر در بحوث حوزوی به آن پرداخته می شود.
    11. بحث های اجمالی تمییز مشترکات، وحدت و تعدد عناوین، شیوه های تعبیر از روات و طبقات. این بحث ها برای شناخت تعلیق و تحویل و ارجاع ضمیر لازم است.
    12. مصطلحات مدح و ذم و مذهب
    13. توثیقات عامه
    14. تعارض توثیق و تضعیف
    15. تحریف در اسناد
    16. طرق مختلف اخذ حدیث و معنای حدثنی و اخبرنی در احادیث شیعی
    17. طرق مشیخه و نقش آن ها در احادیث
    18. تعویض اسناد
    19. مباحث باقیمانده در مورد منابع رجال مانند اینکه رجال نجاشی و شیخ از چه کتاب هایی اخذشده اند. مثلاً اگر ثابت کنیم که یکی از مصادر رجال نجاشی، کتاب فهرست شیخ است این به ما در فهم رجال نجاشی کمک بسیاری می کند و بسیاری از عبارات نجاشی برای ما روشن تر می شود.
    20. بحث تفصیلی تمییز مشترکات با وحدت و تعدد عناوین و طبقات