جلسه 4 ـ دسته بندی منابع و مراجع رجال

بسم الله الرحمن الرحیم



دسته بندي منابع و مراجع رجال

موضوع: دسته بندی منابع و مراجع رجال
منابع و مراجع رجال را می توان از دیدگاه های مختلف دسته بندی کرد. این دسته بندی گاه اصلی است و گاه موضوعی مانند اینکه مؤلف آن شیعه است یا سنی. دسته بندی ازنظر اعتبار و عدم اعتبار و به تعبیر دیگر ازنظر طرح مباحث رجالی تا چه اندازه سودمند است.
تقسیمات صاحب قاموس الرجال
صاحب قاموس الرجال در یکجا می گوید: که رجالِ عام از زوایای مختلف قابل تقسیم شدن است. بعد مناقشه می کند که رجال نجاشی کتاب رجال نیست بلکه فهرست است و رجال چیزی است که مبتنی بر طبقات باشد و حال آنکه چنین ابتنایی در رجال نجاشی نیست.
بنابراین مناسب است این بحث مطرح شود که آیا تقسیمی که صاحب قاموس الرجال ارائه می کند و رجال را به رجال عام و رجال خاص تقسیم می کند آیا تقسیم صحیحی است یا نه؟
ما با مراجعه به کتب مصطلحات رجال چنین تقسیمی (تقسیم به عام و خاص) را مشاهده نکردیم. همچنین اینکه ایشان می فرماید: رجال چیزی است که مبتنی بر طبقات باشد و اسامی رجال به ترتیب اصحاب ائمه تدوین شده باشد نکته ای است که وجه آن را نیز متوجه نشده ایم. صاحب قاموس الرجال نیز دلیلی بر مدعای خود ارائه نمی کند و آن را از باب ارسال مسلمات می داند.
کتاب هایی که بر مبنای جرح وتعدیل نوشته شده است از قدیم الایام به کتاب رجال معروف بوده است. این کتاب ها غالباً توسط عامه نوشته شده است و آن ها نیز عمدتاً روی جرح وتعدیل و طبقات اهتمام داشتند و مراد از طبقات نیز این نبوده است که به ترتیب طبقات روات نوشته شده باشد بلکه منظور کتاب هایی است که به طبقات روات توجه داشته اند و لو اینکه به ترتیب الفبا نگاشته شده باشند. اکثر کتب عامه به این منوال نگاشته شده است. البته کتاب طبقات ابن سعد بر اساس طبقات راوی نگاشته شده است.
توثیق و تضعیف و طبقات در علم رجال بحث می شود و کتابی که متعرض برخی از این امور سه گانه می شود کتاب رجالی است و اینکه بگوییم رجال مبتنی بر طبقات است حرف صحیحی نیست.
در میان خاصه نیز به سبب اهتمامی که به ائمه ی معصومین داده می شده زندگی ائمه و اصحاب ایشان یک نوع ملاک و معیار مهم به حساب آمده است و به این جهت یک سری کتاب ها بر اساس طبقات روات نوشته شده است. اما ازآنجاکه چنین اهمیتی در میان اهل سنت نبوده است و فقط نسبت به رسول خدا (ص) چنین اهتمامی داشته اند نگاشتن بر اساس طبقات در میان آن ها رایج نبوده است.
البته بعضی از کتاب ها هرچند در موضوع رجال نگاشته نشده است ولی بحث غالب آن ها در مورد رجال است. رجال نجاشی و فهرست شیخ از این قبیل است و بحث های مربوط به توثیق و تعدیل و طبقات است.
به هرحال تقسیمی که صاحب قاموس الرجال ارائه می کند تقسیم به رجال عام و رجال خاص است. مراد ایشان از رجال عام همه ی بحث هایی است که در موردقبول و رد افراد دخالت دارد.
مراد از رجال خاص کتاب هایی است که بر مبنای طبقات نوشته شده باشد.
بعد در تقسیمات رجال عام این تقسیمات را ارائه می کند:
    1. رجال مجرد که ظاهراً مراد ایشان چیزی است که فقط به طبقات می پردازد.
    2. معرفة الرجال
    3. تاریخ الرجال،
    4. فهرست،
    5. مذمومین و مجروحین
    6. مشیخه
مشخص نیست که کتابی که در مورد تاریخ الرجال نوشته شده است آیا به شرح حال تاریخی رجال می پردازد یا اینکه غرض اصلی آن ها معرفت و شناخت مدح و ذم رجال و طبقات آن ها است. تاریخ بخاری و امثال آن که مربوط به تاریخ رجال است بیشتر به مدح و ذم و طبقات است و مراد آن ها از طبقات اعم از ذکر مشایخ الروات و یا اصل راوی است زیرا ذکر مشایخ روات در شناخت طبقات راوی بسیار مهم است.
به هرحال این تقسیم بندی در کتب رجال به این شکل که ایشان ارائه می کند دیده نمی شود و بین آن عناوین تفکیک دقیقی وجود ندارد. بنابراین ما این تقسیم بندی را نمی پسندیم. بلکه به سراغ تقسیم بندی بر اساس منابع و مراجع رجال می رویم.
تقسیم ما از کتب رجالی
منابع رجال به منابع عامه و خاصه تقسیم می شود و عمده ی تقسیم بندی ما روی منابع خاصه است. تقسیم ما بر اساس اعتبار کتب و به تعبیر دیگر اصالت و عدم اصالت آن و تحقیقی بودن و عدم آن است.
به هرحال کتب رجال را می توان به چهار دسته تقسیم کرد:
    1. اصول اولیه: اصولی که حرف ها آن کتاب سندیت دارد و به عنوان منابع و مدارک اصلی رجال موردتوجه است.
    2. اصول ثانویه: منحصر است به رجال ابن داود و خلاصه ی علامه که کتاب هایی هستند که فی نفسه آن مدرک و اصالت را ندارند ولی از یک سری منابع قدیمی نقل می کنند که امروزه در دست ما نیست. اگر ما به آن منابع دسترسی داشتیم از این دو کتاب بی نیاز بودیم. همچنین این دو از اصول اولیه ی موجود مطالبی را نقل می کنند که با نسخ موجود در دست ما متفاوت است که بحث است که به سبب قرب زمانی آن ها به اصول اولیه آیا آنچه آن ها از آن اصول نقل کرده اند معتبرتر است یا آنچه از نسخ در دست ماست. مثلاً ابن داود کثیراًما از خط شیخ طوسی نقل می کند.
    3. جوامع: کتاب هایی است که عمدتاً به جمع کتاب های قبلی و مطالبی که در آن ها است پرداخته شده است. بعضی از آن ها عین تعبیر علماء قبلی را ذکر می کنند و بعضی مضمون آن را نقل می کنند. اکثر کتب متأخر داخل در جوامع است.
    4. کتب تحقیقی: مثلاً خلاصه ی علامه در این دسته است. این کتاب ها کتابی است که در مورد روات تحقیق می کنند و به صحت وسقم آن ها می پردازند. البته این کتب نیز از جنبه ای داخل در کتب جوامع هستند ولی ما در این تقسیم بندی به وجه غالب کتاب توجه می کنیم. مثلاً معجم رجال حدیث هرچند حاوی تحقیقات متعددی است ولی وجه غالب در آن این است که جزء کتب جوامع قرار می گیرد. سماء المقال، حاشیه ی وحید بر رجال میرزا، رجال بحر العلوم و قاموس الرجال جزء کتب تحقیقی رجال هستند.
تقسیمات اصول اولیه
اصول اولیه را در یک تقسیم بندی کلی به اصول خمسه و غیر اصول خمسه تقسیم می کنیم. اصول خمسه عبارت اند از: رجال شیخ، فهرست شیخ، فهرست نجاشی، رجال کشی و رجال ابن غضائری. البته رجال ابن غضائری مستقلاً در دست ما نیست ولی عین عبارت آن در مجمع الرجال و احیاناً در رجال ابن داود و خلاصه علامه آمده است. از مجموع این ها می توان یک دید جامعی نسبت به رجال ابن غضائری داشت. این کتاب ها راویان بسیاری را شامل می شوند و حرف های اساسی و رکن نکات رجالی را در بردارند.
ازجمله اصول اولیه ی غیر خمسه می توان رجال برقی، اختصاص منسوب به شیخ مفید (که نوشته ی ایشان نیست) مشیخه ی تهذیب، فقیه و استبصار، رساله ی ابو غالب زُراری، اختصاص (که مطالب رجالی بسیاری را در بردارد.)
البته یک سری کتب دیگر است که شمردن آن ها از اصول ثانویه خیلی صحیح نیست مانند: معالم العلماء ابن شهرآشوب، ارشاد مفید، رساله ی ادبیه ی مفید، فهرست شیخ منتجب الدین.
تقسیمی دیگر برای کتب رجالی
از یک دیدگاه دیگر نیز می توان کتب رجالی را به سه قسم اصلی تقسیم کرد
    1. یا فهرست هستند: فهرست نجاشی و فهرست شیخ.
    2. یا بر مبنای طبقات نگاشته شده اند: رجالی کشی و رجال شیخ
    3. یا بر مبنای مدح و ذم نگاشته شده اند: ضعفاء ابن غضائری.
البته باز خاطرنشان می کنیم که مراد ما از این تقسیم بندی فوق وجه غالب موجود در این کتب است و الا همه ی آن کتاب ها به مباحث مدح و ذم توجه دارند. مثلاً رجال کشی به مسئله ی مدح و ذم توجه کاملی دارد ولی رجال را بر اساس طبقات نگاشته است.
تقسیمی دیگر
یک تقسیم بندی دیگر نیز هست و آن اینکه کتاب هایی است که بر مبنای اسناد مشابه نوشته شده است. ازجمله کتاب جامع الرواة، معجم رجال الحدیث، کتاب های آیت الله بروجردی مانند: تجرید الاسانید تهذیب و کافی و البته یک سری از آن ها چاپ نشده است.
مراد از اسناد مشابه این است که اشخاص، با در نظر گرفتن اینکه اسم آن راوی در اسناد دیگر نیز آمده است و مشخصاتش احیاناً در آن اسناد موجود است مورد شناسایی قرار گیرند. مثلاً در یک سند، ابن ابی عمیر عن حماد عن الحلبی روایت می کند. برای شناخت حماد، به سایر اسنادی که ابن ابی عمیر و حلبی در آن وجود دارند می رویم و مشاهده می کنیم که در عمده ی آن ها حماد بن عثمان آمده است.
عمده ی فایده ی این کتاب ها در تمییز مشترکات است همچنین از طریق آن ها طبقات روات، مشایخ روات، اصل راوی، اهمیت علماء به آن و مواردی از این قبیل را می توانیم شناسایی کنیم.
موضوع علم رجال
در قاموس الرجال در مورد موضوع علم رجال آمده است: موضوع کتب رجالنا الشیعةُ و من روی لهم او رووا عنهم (یا به نفع شیعه روایت کرده باشند یا از شیعه روایت کرده باشند.)
البته موضوع عامی در مورد جمیع مسائل رجالی نمی توانیم ارائه کنیم بلکه باید در مورد هر کتاب موضوع اختصاصی همان کتاب را نقل کنیم. مثلاً تعبیر به شیعه در عبارت فوق مبهم است آیا مراد از آن ها دوازده امامی است (که قطعاً این نکته مراد نیست.) آیا مراد از آن ها کسی است که امامت امیر مؤمنان علی علیه السلام را به شکل بلافصل قبول دارد هرچند ممکن است زیدی، اسماعیلی، واقفی، فطحیه و مانند آن باشد. البته ما در کتب رجال این تعمیم را مشاهده نمی کنیم.
موضوع رجال شیخ
اصحاب ائمه است (من روی عن الائمه) حتی شیخ، ابوجعفر منصور دوانیقی، ابوبکر، عمر و عثمان را نیز ذکر کرده است. البته او یک باب تحت (عنوان من لم یرو عنهم) نیز دارد. بنابراین روات او اختصاصی به شیعیان ندارد.
موضوع فهرست شیخ و فهرست نجاشی
موضوع این دو کتاب أصحابنا است. ظاهراً مراد از آن ها امامی به معنای اعم است بنابراین زیدیه از این تعبیر خارج است.
توضیح اینکه بعضی حتی خلفا سه گانه را امام می دانند و امام علی علیه السلام را خلیفه ی چهارم و بعضی نیز امام علی علیه السلام را اولین خلیفه می داند. در میان دسته ی دوم جمعی مانند زیدیه قائل اند که رسول خدا (ص) امیر مؤمنان علی علیه السلام را به اسم، به عنوآنجانشین خود معرفی نکرده بلکه اوصافی را برای جانشین خود بیان کرده است که فقط بر امیر مؤمنان علی علیه السلام قابل تطبیق است. این دسته قائل به تعیین وصفی هستند.
این برخلاف امامیه است که قائل هستند رسول خدا (ص) امیر مؤمنان علی علیه السلام را به اسم تعیین کرده است.
بنابراین زیدیه از تعبیر أصحابنا خارج است ولی جمیع دیگر فرق شیعه مانند واقفیه، فطحیه و ناووسیه داخل هستند. بنابراین در فهرست شیخ و نجاشی این افراد و اثنی عشریِ که کتابی نوشته اند سخن به میان آمده است. البته بعضی از این افراد کتاب ننوشته اند ولی راوی عمده ی یک کتاب می باشند به گونه ای که کتاب مزبور از طریق آن راوی شناخته شده است و به این جهت، کتاب به آن راوی نیز نسبت داده شده است و حتی گاه ارتباط آن راوی به آن کتاب به گونه ای بوده است که همان راوی مؤلف حکمی آن کتاب تلقی شده است. مثلاً امالی شیخ را گاه به امالی ابن شیخ تعبیر کرده اند این بدین سبب بوده است که پسر شیخ، راوی آن بوده است و الا تمامی کتاب را شیخ املاء کرده و نوشته است. یا مثلاً نوادر احمد بن محمد بن عیسی تألیف حسین بن سعید است نه احمد بن محمد. یا مثلاً عبدالله بن احمد بن عامر رساله ای از پدرش نقل می کند که او از امام رضا علیه السلام روایاتی را نقل کرده است و خود او به جای پدرش به نام صاحب کتاب شناخته شده است.
موضوع رجال کشی:
موضوع این کتاب به درستی مشخص نیست. اصل رجال کشی مفقود است و رجال موجود هم موضوع مشخصی ندارد ولی شاید موضوع آن اصحاب ائمه باشد و کسانی که یک نوع ارتباطی با ائمه داشته اند و ائمه در مورد آن ها اظهارنظر کرده اند حتی گاه روایتی از ائمه هم ندارند.
موضوع رجال ابن غضائری:
ابن غضائری هم در اصل چند کتاب داشته است که یک مربوط به ضعفاء و یکی هم در مورد ثقات و یک کتاب به نام اصول و مصنفات و یکی هم در مورد جرح وتعدیل. کتاب اصول و مصنفات از بین رفته است. نسخه ای از کتاب ضعفاء او در دست است که ظاهراً عین نسخه ی اصلی نیست و موضوع آن ظاهراً ضعفاء شیعه را بحث کرده است. پراکنده هایی از کتاب ثقات او نیز در رجال علامه است.
 
معرفی اجمالی کتب خمسه:
ما در این مقام، ادعاها را نقل می کنیم و دلیل آن ها را ذکر نمی کنیم و ان شاءالله در بحث تفصیلی به دلیل آن ها خواهیم پرداخت.
ترتیب تاریخی کتب رجالی
کشی تقریباً معاصر و اندکی متأخر از کلینی است و حدود نیمه ی اول قرن چهارم می زیسته است. اصل کتاب رجال کشی در دست نیست بلکه اختصاری از آن که توسط شیخ تدوین شده است در دست است.
بعد ضعفاء ابن غضائری است. ابن غضائری معاصر نجاشی و کمی از او بزرگ تر است. از قرائن استفاده می شود که او مانند هم مباحثی و رفیق بزرگ تر نجاشی بوده است و شاید حدود ده سال بزرگ تر از نجاشی بوده است. کتاب ضعفاء او قطعاً قبل از سایر کتب نوشته شده است.