جلسه 5 ـ معرفی کتب رجالی

بسم الله الرحمن الرحیم



معرفي كتب رجالي

موضوع: معرفی کتب رجالی
کتاب های شیخ طوسی
شیخ سه کتاب رجال دارد و ظاهراً اول فهرست را نوشته است بعد رجال و بعد کتاب اختیار معرفة الرجال را. ظاهراً فهرست و رجال را قبل از وفات سید مرتضی یعنی تا 436 نگاشته است ولی کتاب سوم را ظاهراً تا 456 نوشته است.
رجال نجاشی
رجال نجاشی ظاهراً بعد از فهرست و رجال شیخ تألیف شده است. ازآنجاکه وفات نجاشی 450 است قهرا قبل از کتاب کشی (اختیار الرجال) خواهد بود. رجال نجاشی کثیراًما ناظر به فهرست شیخ است و احتمال این کتاب نیز قبل از وفات سید مرتضی نوشته شده است.
شناخت زمان تألیف کتاب به این نکته کمک می کند که انسان می داند کلام متأخر نویسنده ی کتاب چیست و کدام حرف را اول زده است و از کدام حرف برگشته است. زیرا کتب متأخر نسبت به کتاب متقدم ارزش بیشتری دارد.
رجال کشی
اما در مورد رجال کشی می گوییم: مؤلف او محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشی است که در مورد او گفته شده است: کان ثقة عیناً بصیرا بالرجال و الاخبار مستقیم المذهب حسن الاعتبار. بااین حال در مورد او گفته است: روی عن الضعفاء کثیراًما. بنابراین بسیاری از مشایخ او شاید ضعیف باشند.
کشی از شاگردان محمد بن مسعود عیاشی سمرقندی است و منتسب به مدرسه ی عیّاشی است. عیّاشی خانه ای داشته که در حکم یک دانشگاه بوده است. از پدر عیّاشی به او صد هزار دینار ارث رسیده بود و او آن ها را صرف علم و علماء کرده بود. گفته شده است که در خانه ی او یکی مشغول نوشتن بود و یکی مشغول نسخه برداری و مانند آن. نجاشی در مورد منزل او می گوید: منزل او مرتع و استراحت گاه شیعه بوده است.
متأسفانه ما از این حوزه ی عظیم اسلامی که حوزه ی مشرق زمین و حوزه ی سمرقند و اطراف آن حتی یک کتاب به شکل مستقیم به دست ما نرسیده است و کیفیت و شرایط و کتاب هایی که از آن حوزه بروز کرده است برای ما شفاف نیست.
کَشّ شهری نزدیک سمرقند است. در بعضی از کتب به آن کَسّ تعبیر شده است که ظاهراً معرب کشّ است زیرا در عربی شین به سین تبدیل می شود مثلاً قاشانی به قاسانی تعبیر شده است.
کشی در طبقه ی کلینی و اندکی از او متأخر است. اواسط قرن چهارم.
راویان او عمدتاً هارون بن موسی تَلّعُکبُری و جعفر بن قولویه است که از او نقل کرده اند.
نجاشی در مورد کتاب کشّی تعبیر کرده است: کتاب کثیر العلم لکن فیه اغلاط کثیرة. ظاهراً کتاب مزبور اسم خاصی نداشته است و به نام کتاب الرجال بوده است. در مورد او دو اسم دیگر نیز گفته شده است که عبارت اند از: (معرفة الرجال) و (معرفة الناقلین عن الائمة السالمین) که هیچ یک از آن دو ثابت نیست که اسم کتاب بوده باشد.
شیخ طوسی از آن کتاب یک اختیار کرده است و نام آن اختیار الرجال است (نه اختیار معرفة الرجال) این همان نامی است که شیخ در فهرست و جای دیگر به نام آن تصریح می کند. اصل این کتاب (کتاب کشی) در اختیار ما نیست و به همین دلیل خصوصیات آن دقیقاً برای ما مشخص نیست.
کتاب اختیار الرجال شیخ؛ تلخیص رجال کشی
شیخ در عبارتی علت تألیف این کتاب را توضیح می دهد و می فرماید: ان هذه الاخبار اختصرتها من کتاب الرجال لابی عمرو محمد بن عمرو بن عبدالعزیز و اخترت ما فیها. این را شیخ در سال 456 در نجف به شاگردانش املاء کرده بود. ظاهراً کتاب در حین املاء نگاشته شده بود و جزء تألیفات اواخر عمر شیخ بوده است زیرا شیخ در سال 460 از دنیا رفته است و این کتاب از دو کتاب دیگر یعنی فهرست و رجال شیخ متأخر است.
بعضی گفته اند که ما از عبارت فوق شیخ استفاده می کنیم که شاید او یک سری از اخبار را از کتاب الرجال به شکل اختصار نقل کرده است. ولی حدس ما بیشتر به این سمت است که شیخ بعدازآنکه رجال و فهرست خود را نوشت، دیده است که این دو کتاب مشتمل بر اخبار و روایاتی که در مورد رجال است نبوده است و فقط به ثقه بودن و عین بودن و مانند آن بسنده شده است شاید او احساس کرده است که کتابی که در مورد اخباری که درباره ی رجال است نیز بنویسد درنتیجه از رجال کشی آن قسمت هایی که مربوط به اخبار رجال بوده است را استخراج کرده و نوشته باشد. حتی شاید بعضی از روایات را به اختصار نقل کرده باشد. حتی دیده ایم که در ترجمه ی یکی از افراد حدیثی را ذکر کرده است و بعد اضافه کرده است که حدیث مزبور طویل بوده است. بنابراین شاید این کتاب به عنوان تکمله ای بر آن دو کتاب نوشته شده باشد. مثلاً دیده شده است که بعضی از کتاب هایی که نام آن ها در فهرست شیخ آمده است در کتاب اختیار الرجال وجود ندارد. شاید غرض شیخ از نوشتن این کتاب، حذف اغلاطی که در رجال کشی است بوده باشد البته میزان صحت این ادعا مشخص نیست. قُهبایی نیز گفته است که اصل این کتاب (رجال کشی) در مورد رجال عامه بوده و بعد شیخ آن را مخصوص رجال خاصه کرده است و رجال عامه را از آن حذف کرده است. ثبوت این ادعا نیز مسلم نیست. به هرحال مشخص نیست که داعی شیخ از نگاشتن آن کتاب چه بوده است و شاید تکمیل کردن دو کتاب قبلی خود بوده است.
محتوای کتاب کشی (اختیار معرفه الرجال)
اصل کتاب کشی به ترتیب اصحاب ائمه بوده است مثلاً باب اول در مورد اصحاب فلان امام و هکذا ولی در کتاب موجود چنین باب بندی مجزایی نیست مثلاً باب اول این گونه شروع می شود: ابتدا چند حدیث در فضل روایات از ائمه نقل می کند و بعد وارد شُرطة الخمیس می شود که سربازان امیر مؤمنان علی علیه السلام است و بعد وارد شرح حال سلمان، اباذر، عمار و سایر صحابه پیغمبر اکرم (ص) که اصحاب امیر مؤمنان علیه السلام نیز بوده اند. ظاهراً شروع این کتاب از زمان وفات رسول خدا (ص) است و از کسانی که با اهل بیت علیهم السلام یک نوع ارتباطی داشته اند شروع می شود. بعد در مورد کسانی که به سنت رسول خدا (ص) باقی ماندند و کسانی که مرتد شدند را مطرح می کند. سپس چند روایت مختصر در مورد اصحاب امام حسن و امام حسین علیهم السلام مطرح می کند و بعد به سراغ اصحاب امام باقر علیه السلام می رود. اصحاب امام رضا علیه السلام را بر اصحاب امام باقر علیه السلام مقدم می کند.
عناوینی که در این کتاب است گاه عنوان یک راوی است مانند: ما روی عن زراره. گاه از دو راوی بحث می کند که بین آن ها رابطه ای بوده است یا حتی در یک روایت اسمشان باهم جمع شده است. ما در فحصی که کردیم یکی دو مورد یافتیم که نمی دانیم که ارتباط آن دو باهم چه بوده است. عنوان بعضی از عناوین نیز عام است مانند غلات، فطحیه، اصحاب اجماع و مانند آن.
مطالب کتاب او را می توان به سه قسم کلی تقسیم کرد:
قسم اول روایاتی است که از ائمه ی معصومین در مورد روات واردشده است. او هر چه روایت بوده از ضعیف و قوی و مانند آن را نقل کرده است و التزامی نداشته است که فقط روایات صحیحه را نقل کند مثلاً روایاتی در مورد لعن زراره (که کسی از او بالاتر نیست.) نقل کرده است. او در مورد این روایات غالباً توضیحی ارائه نمی کند و گاه در مواردی توضیحاتی ارائه کرده است. مثلاً در ترجمه ی یونس بن عبدالرحمان دیده است که قمی ها روایات متعددی در ذم او نقل کرده اند و او از این کار تعجب می کند و یک صفحه در مورد آن بحث می کند. این بخش از کتاب بسیار مهم است زیرا به وسیله ی آن شرایط اجتماعی و جو حاکم در زمان اهل بیت را می توانیم بشناسیم و با نزاع هایی که بین جناح های مختلف اصحاب اهل بیت بوده است و تقیه هایی که در آن زمان حاکم بوده است و کیفیت برخورد اهل بیت با روات آشنا شویم. حتی روایات کاذبه ای که نقل می کند نیز برای ما مفید است زیرا کیفیت روایات کاذبه را نیز متوجه می شویم.
قسم دوم مطالبی است که کشی از سایر علماء نقل می کند. مثلاً از عیّاشی و فضل بن شاذان و مانند آن ها مطالبی را نقل می کند.
قسم سوم مطالبی است که خود کشی اضافه کرده است مثلاً اصحاب اجماع را معرفی می کند و یا روایاتی است که خود کشی ناقل آن ها است. بنابراین وقتی شیخ از مطالب کتاب تعبیر به اخبار می کند و می فرماید: ان هذه الاخبار اختصرتها من کتاب الرجال لابی عمرو محمد بن عمرو بن عبدالعزیز. شاید مراد او صرف اخبار ائمه نبوده باشد بلکه منقولات مختلف باشد اعم از اهل بیت و مشایخ روات و امثال ایشان.
حتی در بعضی از موارد در کتاب شیخ می خوانیم که می فرماید: قال الکشی. حتی شاید بعضی از موارد نقل شیخ از کشی نباشد بلکه عین عبارت خود کتاب کشی بوده باشد یعنی در کتاب کشی آمده باشد: قال الکشی.
اسناد کتاب نیز گاه به ترتیب و کامل ذکرشده اند و مثلاً کشی می گوید: حدثنی العیاشی... و مشخص می شود که عیّاشی شیخ او بوده است.
گاه از باب اجازه است مثلاً می گوید: وجدت بخط فضل بن شاذان و یا جبرئیل بن احمد مانند آن.
گاه نیز به شکل مرسل روایتی را نقل می کند و به لفظ رُوِیَ به کسی نسبت می دهد. گاه کاملاً مرسل است و گاه بعضی از اوایل سند افتاده است.
اعتبار کتاب کشی
البته در کتاب مزبور تحریفات و تصحیفات بسیاری وجود دارد و حتی صاحب قاموس الرجال مدعی شده است که کمتر ترجمه ای است که از تحریف در امان مانده باشد و از میان هزار عنوانی که در کتب کشی است ده یا دوازده عنوان را استثناء می کند که در آن ها تصحیف نیست. بنابراین صاحب قاموس قائل است که مواردی که کشی به آن متفرد است مورد اعتماد نیست. ما در مواردی که صاحب قاموس الرجال در آن ها ادعای تحریف کرده است را به دقت بررسی کردیم و ماحصل آن این شد که در یک سری از آن موارد حق با ایشان است و در آن ها تحریف رخ داده است و حتی بعضی از این موارد به گونه ای بوده است که صاحب قاموس باذوق بسیار و دقت فراوان خود تشخیص داده است. گاه اسم ها غلط شده و گاه عبارت سقط و یا زیادی دارد و یا گاه نام راوی با راوی دیگر جابجا شده است و مانند آن. علاوه بر این باز یک سری موارد دیگری از تصحیف را یافتیم که صاحب قاموس ذکر نکرده است. اما اکثر مواردی که صاحب قاموس الرجال ذکر می کند و ادعای تحریف می کند واقعاً مورد تحریف قرار نگرفته است. البته بعضی از موارد از این قبیل است که عبارت کشی خیلی قشنگ نیست و شفاف نیست که در آن نیز تحریفی صورت گرفته باشد.
البته به نظر ما اغلاط کتاب کشی هرچند بسیار زیاد است ولی به گونه ای نیست که نتوان از آن کتاب استفاده کرد. البته استفاده از آن کتاب منوط به دو شرط است:
    1. یکی اینکه منقولات آن مخالف با سایر کتب نباشد.
    2. دوم اینکه مطلبی که نقل می کند غرابت نداشته باشد و عجیب نباشد. مثلاً گاه در ترجمه ی کسی می گوید که تا صد و هفتادسال عمر کرد که احتمال دارد اصل آن این بود که تا سال صد و هفتاد عمر کرده باشد.
بنابراین مجرد انفراد کشی به یک قول موجب عدم قبول نیست.
از کتاب کشی چاپ های مختلفی در دسترس است یکی چاپ بمبئی است یک چاپ تحقیق نشده است و یکی چاپ آقای مصطفوی است که انصافاً برای آن زحمت کشیده است و فهرست بسیاری خوبی بر آن زده است که ما هیچ کتابی را ندیدیم که به این خوبی دارای فهرست باشد. البته کتاب همچنان از اغلاط خالی نیست.
 
معرفی منابعی که در این درس به آن ها اشاره می کنیم:
    • مقدمه ی قاموس الرجال
    • سماء المقال
    • رساله ی آقای خامنه ای در مورد فهرست شیخ
    • کتاب های آیت الله سبحانی
    • توضیحاتی در رجال علامه بحر العلوم آمده است.
    • البته بهترین منبع در هر بحث خود کتاب است و دیدن مقدمه ی آن و مؤخره ی آن و یا حاشیه هایی که به آن کتاب زده می شود.