جلسه 6 ـ کتب رجالی و اصول خمسه (رجال شیخ)

بسم الله الرحمن الرحیم



كتب رجالي و اصول خمسه (رجال شيخ)

موضوع: کتب رجالی و اصول خمسه (رجال شیخ)
اولین کتاب که بحث کردیم رجال کشی بود و امروز به سراغ رجال شیخ می رویم.
تألیف رجال شیخ بعد از فهرست ایشان است زیرا ایشان کثیراًما در کتاب رجال به فهرست خود ارجاع می دهد و ما حدود 25 تا 27 مورد از این ارجاعات را در فهرست یافته ایم.
بااین حال ما ازآنجاکه رجال شیخ با رجال کشی شباهت های بسیاری دارند آن را بر فهرست شیخ مقدم داشته ایم.
شیخ متولد 385 و متوفای 460 است. ما شاید محقق و عالمی مانند شیخ پیدا نکنیم زیرا کتاب های ایشان مصادر فنون مختلفی از علوم است. ایشان در هر فنی لااقل پنج تا هشت کتاب تألیف کرده است. در حدیث، کتاب تهذیب و استبصار دو کتاب از کتب اربعه است که ایشان تألیف کرده. در علم کلام، کتاب تمهید الأصول و غیبت را نگاشته، در علم رجال سه کتاب از چهارکتاب موجود و مهم را نگاشته است که عبارت اند است از: اختیار الرجال، فهرست و رجال. در فقه، کتاب نهایه، مبسوط و خلاف را نمی توان مدنظر نداشت. در اصول، کتاب عُدة الأصول را نگاشته که حتی شاید قبل از ذریعه ی استاد خود سید مرتضی آن را نگاشته. او کتاب فوق را در زمان حیات استاد خود نگاشته است. در کتاب دعا، مصباح المتهجد را نگاشته. در تفسیر، تبیان را نوشته که از مهم ترین تفاسیر است و مجمع البیان درواقع یک تحقیق خوبی در مورد تبیان ایشان است.
نام کتاب رجال شیخ همان گونه که شیخ از آن در فهرست یادکرده است عبارت است از: کتاب الرجال الذین رووا عن النبی و الائمة الاثنی عشرة علیهم السلام و من تأخر عنهم.
احیاناً از آن کتاب به کتاب ابواب نیز تعبیر شده است و اختصاراً به کتاب الرجال معروف است.
شیخ در مقدمه خصوصیات این کتاب را ذکر کرده است و می فرماید:
اما بعد فإني قد أحببت إلى ما تكرر سؤال الشيخ الفاضل فيه، (شیخ فاضلی از او درخواست می کند) من جمع كتاب يشتمل على أسماء الرجال، الذين رووا عن النبی و عن الأئمة علیهم السلام من بعده إلى زمن القائم علیه السلام، ثم أذكر بعد ذلك من تأخر زمانه عن الأئمة علیهم السلام من رواة الحديث أو من عاصرهم و لم يرو عنهم. (شیخ این بخش را خودش اضافه کرده است هرچند مورد تقاضای آن عالم فاضل نبوده است.) و أرتب ذلك على حروف المعجم، التي أولها الهمزة و آخرها الياء، (این را شیخ به این جهت ذکر می کند که ترتیب در آن زمان صرفاً به شکل الفبا نبوده و گاه به شکل حروف ابجد بوده و یا مواردی دیگر ازاین رو شیخ اشاره می کند که ترتیب مزبور به آن گونه است که اولش همزه و آخرش یاء است.) ليقرب على ملتمسه طلبه، و يسهل عليه حفظه، و أستوفي ذلك على مبلغ جهدي و طاقتي، و على قدر ما يتسع لي زماني و فراغي و تصفحي. و لا أضمن أني أستوفي ذلك عن آخره (تضمین نمی کند که همه ی روات را ذکر کرده باشم.) فإن رواة الحديث لا ينضبطون، و لا يمكن حصرهم لكثرتهم و انتشارهم في البلدان شرقا و غربا، غير أني أرجو أنه لا يشذ عنهم إلا النادر، و ليس على الإنسان إلا ما تسعة قدرته و تناله طاقته. و لم أجد لأصحابنا كتابا جامعا في هذا المعنى إلا مختصرات قد ذكر كل إنسان طرفا منها، إلا ما ذكره ابن عقدة من رجال الصادق علیه السلام، فإنه قد بلغ الغاية في ذلك، و لم يذكر رجال باقي الأئمة علیهم السلام. و أنا أذكر ما ذكره و أورد من بعد ذلك من لم يورده (يذكره)، (بنابراین در باب اصحاب الصادق، کتاب ابن عقده از مصادر اصلی کتاب رجال شیخ است.).
اهم مباحثی که در مورد رجال شیخ مطرح است عبارت اند از:
    1. ترتیب العناوین
    2. تکرر العناوین
    3. تعداد العناوین
    4. شمول العناوین و عدمه
    5. توثیق و تضعیف و مذهب
    6. اختصار و تفصیل در تراجم
    7. مصادر الکتاب
    8. اعتبار الکتاب
ترتیب عناوین
ترتیب عناوین شیخ بر اساس حروف معجم است البته این ترتیب کاملاً در آن ها رعایت نشده بلکه فقط در حرف اول رعایت شده است. یعنی هرکسی که نام اولش با همزه بود در همزه آورده شده است و این ترتیب در حرف دوم رعایت نشده است. حتی اسم هایی که یک نام دارند یکجا ذکر نشده اند. همه ی ابراهیم ها در یکجا نیامده اند. بعضی از ابراهیم ها در ابتدای باب اول و بعضی در آخر و بعضی در وسط آمده اند. در کتاب رجالی شیعه قبل از ابن داود ترتیب کامل اسماء رعایت نمی شد البته غالباً اسامی یکسان را در کنار هم می آوردند. رجال ابن داود اولین کتابی است که ترتیب کامل اسامی در آن رعایت شده است. به هرحال عدم رعایت این نکته در کتاب شیخ موجب شده است که یافتن یک نام در کتاب او مشکل باشد.
البته در باب اصحاب الصادق یک ترتیب خاصی رعایت شده است.
دیگر اینکه واو قبل از هاء ذکرشده است. برخلاف یک سری از کتب عربی مانند لسان العرب که واو بعد از هاء است.
همچنین اسماء و کنی و القاب از هم تفکیک شده است به این گونه که ابتدا باب اسماء ذکر می شود و بعد کنی و بعد القاب و بعد احیاناً باب نساء.
تکرار عناوین
اسم یک راوی احیاناً در چند باب تکرار شده است مثلاً در اصحاب الصادق و کاظم و یا بیشتر تکرار شده است و علت آن این بوده که یک فرد گاه از اصحاب چند امام بوده است. حتی گاه اسماء روات در یک باب تکرار شده است و این موارد، کم نیست و شاید به دویست مورد بالغ می شود. گاه آنچه در ترجمه ی این روات ذکر کرده است دارای اختلاف کمی است و گاه عیناً مانند همان عبارت است. شاید گاه اختلاف به این سبب بوده که شیخ اعتقاد داشته است که آن ها هرچند نامشان مشابه است ولی دو نفر هستند و گاه که عین عبارت است شاید شیخ فراموش کرده که قبلاً از آن راوی سخن گفته بوده است مثلاً گاه یکی را در ابتدای باب و دیگری را در آخر باب ذکر کرده و به سبب فاصله ی زیاد فراموش کرده و آن را تکرار کرده و هرچه فاصله بیشتر می شود تکرار بیشتر می شود. البته گاه فاصله ی آن ها کم بوده است که احتمال فراموشی کم است و بیشتر احتمال تعدد آن دو راوی است. بنابراین نگاه به فاصله ی بین دو راوی هم نام در احتمال تعدد و احتمال غفلت شیخ تأثیرگذار است. احتمال وجه این غفلت ها این بود که شیخ اسامی رجال را از مصادر مختلف اخذ می کرده و گاه فراموش می کرده که نام فرد را قبلاً ذکر کرده بود یا نه مخصوصاً که به ترتیب کامل الفبایی نبوده و این اشتباه تشدید می شده.
گاه اسامی بعضی از روات را، هم در باب اصحاب الائمه آورده است و هم در باب من لم یرو عنهم و حال آنکه شیخ در مقدمه تصریح کرده بود که من لم یرو عنهم را در بابی جداگانه ذکر کند و اسامی آن ها را با اصحاب ائمه مخلوط نکند. در مورد علت این تعدد نظرات مختلفی ارائه شده است و بهترین نظریه این است که در بعضی موارد که البته اندک است باید قائل به تعدد روات شد لااقل اینکه شیخ آن ها را دو نفر می دانسته است. در بسیاری از موارد غفلت شیخ موجب تکرار شده است.
صاحب کشف اللثام در آخر کتاب می فرماید: احادیث را باید از کتب اولیه اخذ کرد زیرا کثیراًما دیده شده است که در نقل و انتقالاتی که در کتب بعدی رخ داده است، احادیث تغییر کرده است. بر این اساس کتاب شیخ که از اصول رجالیه است حائز این اهمیت است که در آن نکاتی وجود دارد که در کتبی که از آن مطالب را اخذ کرده اند وجود ندارد بر این اساس، به هم زدن ترتیب کتاب و به اصطلاح منظم کردن آن موجب از بین رفتن قرائن متعددی می شود که در کتاب وجود داشته است. حداقل اینکه کتاب دارای مشکل داشته باشد که می توان یک فهرست به آن اضافه کرد. مثلاً لسان العرب را تنظیم کرده اند که موجب شده است که یک سری مطالب در آن از بین برود مثلاً صاحب کتاب گاه از واژه ی تقدم و تأخر استفاده کرده است که آن ها از بین رفته است.
تعداد عناوین
گاه از هشت هزار و نه هزار عنوان سخن گفته شده است. ما بر اساس نسخ معتبر شیخ تعداد آن را 6346 دانسته ایم. نصف این مقدار که حدود 3177 عنوان در اصحاب امام صادق علیه السلام آمده است. یک نسخه ی عتیق از شیخ (به خط محمد بن سر آهنگ) در کتابخانه ی لندن بوده است که به تاریخ 533 برمی گردد (حدود 73 سال بعد از وفات شیخ) که ما آن را بررسی کردیم. البته حتی عناوین متعدد را نیز در این شماره حساب کرده ایم.
در یک نسخه ی دیگر از شیخ (به خط ابن خاتون) که به تاریخ 1026 است عناوین بسیاری در متن و هامش زائد بر نسخه های معتبر وجود دارد. این عناوین همه در نسخه های چاپی منعکس شده است و تفکیک هم نشده است که کدام در نسخ قدیمی است و کدام در نسخ جدید. البته عناوینی هم که حدود 12 عنوان است در نسخ معتبرِ است که در نسخ چاپی نیست ولی حدود هشتادوپنج عنوان در نسخه ی چاپی هست که در نسخه ی معتبرِ وجود ندارد. در این نسخ 6416 عنوان وجود دارد و اصحاب امام صادق علیه السلام در آن 3223 مورد است.
آماری که ازاین پس داده می شود بر اساس نسخه های خطی است نه نسخه های چاپی.
بحث بعدی این است که اصحاب ائمه ای که در این کتاب ذکرشده است چه مقدار از اصحاب ائمه را پوشش می دهد و چه مقدار از اصحاب ائمه از قلم شیخ افتاده است. عناوین بسیاری حتی در کتب احادیث خود شیخ مانند تهذیب و استبصار است که در کتاب رجال شیخ نیامده است. این حالت در غیر اصحاب الصادق بیشتر است و در اصحاب الصادق کمتر دیده می شود. با توجه به اینکه تهذیبین از تألیفات اوایل شیخ است و او اوایل تهذیب را در زمان شیخ مفید نوشته است و حتی در کتاب خود از شیخ مفید به ادام الله ظله تعبیر می کند و شاید کل تهذیبین را قبل از نوشتن رجال کامل کرده باشد و شاید رجال بعد از ده، بیست سال بعد از تهذیبین نوشته شده باشد. همین شاهد بر آن است که شیخ این عناوین را از کتب حدیثی استخراج نکرده است بلکه ظاهراً از کتب رجالی متقدم استخراج کرده است. مضافاً بر اینکه شیخ در سال 408 وارد بغداد شد و در آن زمان در بغداد جنگ و درگیری و کشتارهای مردمی و مانند آن بود و در خانه ی سید مرتضی گاه می ریختند و اذیت می کردند. بعد که نوبت به شیخ مفید رسید مشکلات کلامی مختلفی وجود داشت و شیخ هم در آن زمان به جای شیخ الطائفة بیشتر شیخ المتکلمین بوده است و هرچند او در آن زمان فقیه هم بوده است ولی جنبه ی کلامی در او بیشتر بوده است. این نوع فعالیت ها و سایر فعالیت های شیخ موجب شده بود که او فرصت بسیاری نداشته باشد. در 448 از بغداد فرار می کند و آن زمانی بوده است که طغرل وارد بغداد می شود و وارد منزل شیخ می شوند و کرسی و یک سری وسایل خانه ی او را می سوزانند و خانه اش را غارت می کنند. او در آن زمان وارد نجف می شود و حوزه ی نجف را تأسیس می کند.
شیخ طوسی کتاب غیبت را در 448 یعنی در اوج بحران نوشته است و حتی در آن زمان کمترین تزلزل روحی در او دیده نمی شود و حتی در کتاب خود سخن از وضعیت خود را نمی کند و حال آنکه علماء در کتب خود به این نکات اشاره می کردند مثلاً می نوشتند که آن مطلب را در حال فرار نوشته اند.
لذا با توجه به وضعیت اجتماعی و مشکلات و شداید زندگی شیخ طوسی طبیعی است که خیلی از روات را نقل نکرده است و خیلی موارد تکرار اتفاق افتاده است.
عناوین موجود در کتاب شیخ در مورد پیامبر بسیار کمتر است و در نسخه ی خطی 469 و در نسخه ی چاپی 470 مورد است این در حالی است که اصحاب پیغمبر که در کتب عامه است بسیار بیشتر است و مثلاً در کتاب اُسد الغابة تعداد آن ها به 7703 مورد بالغ می شود. اما در مورد اصحاب ائمه (به جز امام صادق علیه السلام) چون کتاب خاصی در دست نیست کاملاً مشخص نیست که شیخ چه مقدار از آن ها را نقل کرده است.
توثیق، تضعیف و مذهب
رجال شیخ هیچ اختصاصی به مؤمن، امامیه و یا شیعه ندارد بلکه حتی از عامی، منافق و غیر آن ها و حتی ابوبکر و عمر و عثمان و معاویه و عمرو بن عاص و زیاد بن ابیه و عبیدالله بن زیاد و حتی منصور دوانیقی و حسن بن صالح بن حیّ (رئیس فرقه ی صالحیه از زیدیه) و عبدالله سبأ و رؤسای خوارج و غیره را ذکر کرده است.
در مقابل، حتی در مورد اصحاب رسول خدا (ص) از امیر مؤمنان علی علیه السلام نام برده است و در اصحاب امیر مؤمنان علیه السلام از امام حسن و حسین علیهماالسلام نام برده است و کلاً نام ائمه را در جزء اصحاب پدرشان ذکر کرده است. بنابراین از این کتاب نمی توان مذهب روات را استفاده کرد.
اما در مورد توثیق و تضعیف، ابواب اولیه ی کتاب تقریباً خالی از آن ها است مثلاً از ثقة و ضعیف تقریباً خالی است و گاه از الفاظ مادحه و مانند آن استفاده شده است که آن هم نه به سبب مدح بوده بلکه در مقام معرفی و شناساندن شخص از این الفاظ استفاده می کرده است. همچنین است در مورد ذم.
از باب اصحاب الباقر علیه السلام وثوق و تضعیف شروع می شود و مثلاً پنج نفر را توثیق و یک نفر را تضعیف می کند. (از حدود 460 عنوان) در باب اصحاب الصادق نیز همچنان این اثر دیده نمی شود و فقط حدود یک نفر را در کل سه هزار نفر توثیق می کند.
توثیقات و تضعیفات از باب اصحاب الکاظم علیه السلام شروع می شود.