جلسه 9 ـ معرفی فهرست شیخ

بسم الله الرحمن الرحیم



معرفي فهرست شيخ

 
موضوع: معرفی فهرست شیخ
گاهی از اوقات در توصیف یک فرد می گویند: «له کتاب». کتاب هرچند اعم از اصل است ولی اینکه تصریح نمی کنند که کتاب او اصل است یا نه این خود قرینه بر این است که کتاب او اصل نیست. بنابراین اگر شیخ در مورد کسی می فرماید: له کتاب و اصل این علامت این است که کتاب مزبور غیر از اصل است. (به اصطلاح اطلاق سکوتی یا مقامی به تعبیری قرینه بر اصل نبودن کتاب اوست.)
مثلاً کلمه ی (لمس) شامل لمس به ید، قُبله و مانند آن را می شود ولی اگر در دادگاه در خصوص جرم کسی بگویند: فلانی زن نامحرم را لمس کرده است مراد از آن خصوص لمس است نه قُبله و امثال آن زیرا در دادگاه اگر قیوداتی مانند قُبله که در اشتداد حکم دخالت دارند وجود داشت حتماً باید ذکر می شد. همچنین اگر بگویند فلانی در حال احرام زن نامحرمی را لمس کرده است مراد از آن تقبیل و مانند آن نیست بلکه همان لمس است زیرا در این مقام اگر قیوداتی مانند تقبیل و امثال آن وجود داشته باشد او به سؤال از خصوص لمس کفایت نمی کرد و آن قیودات را نیز ذکر می کرد زیرا این قیودات چیزهایی است که عرف احتمال دخالت در اشتداد حکم را باوجودآن قیودات می دهد ازاین رو عدم ذکر آن ها قرینه بر این است که وجود نداشته اند.
ولی اگر امام علیه السلام در روایتی بالبداهه فرموده باشد اگر کسی زن نامحرم را لمس کند کفاره اش فلان چیز است در اینجا دلیلی وجود ندارد که مراد امام علیه السلام خصوص لمس به ید باشد (برخلاف صاحب جواهر که قائل است لمس انصراف به لمس با ید دارد و حال آنکه چنین نیست.)
 
اما انگیزه ی شیخ در تألیف فهرست با بررسی مقدمه ی ایشان در فهرست شفاف می شود:
بسم الله الرحمن الرحيم الحمد للّه وليّ الحمد و مستحقّه، و صلّى اللّه على خيرته من خلقه محمّد و الأطائب من أرومته و سلّم تسليما.
اما بعد: فإنّي لمّا رأيت جماعة من شيوخ طائفتنا من أصحاب الحديث عملوا فهرست كتب أصحابنا و ما صنّفوه من التصانيف و رووه من الأصول، (باید دقت داشت که در مورد اصول تعبیر به روایت می شود ولی در مورد تصانیف، مؤلف کتاب را مصنّف می نامند. این نکته را باید دقت داشت زیرا عبارتی از شیخ در عده است که آن را خوب تفسیر نمی کنند و آن اینکه در مورد حجیّت خبر واحد می فرماید: اگر آن روایت را به اصل معروفی ارجاع دهند و راوی آن ثقه باشد قابل قبول است. مراد از راوی، مؤلف اصل است نه روایت کننده ی روایت.) و لم أجد منهم أحدا استوفى ذلك، و لا ذكر أكثره، بل كلّ منهم كان غرضه أن يذكر ما اختصّ بروايته و أحاطت به خزانته من الكتب، (از این عبارت استفاده می شود که اگر کسی فهرست می نوشت خصوص آنهایی بود که خودشان روایت کرده بودند و در کتابخانه اشان نگهداری می کردند ولی فهرست شیخ تعمیم داشته است و حتی کتاب هایی را ذکر کرده است که حتی خودش آن ها را ندیده بود و در کتابخانه اش نبوده است.) و لم يتعرّض أحد منهم لاستيفاء جميعه، إلّا ما كان قصده أبو الحسين (در بعضی نسخ ابو الحسن است که غلط است.) احمد بن الحسين بن عبیدالله رحمه اللّه، (ابن غضائری معروف) فإنّه عمل كتابين: أحدهما ذكر فيه المصنّفات، و الآخر ذكر فيه الأصول، (از این عبارت استفاده می شود که کتاب یا باید اصل باشد و یا تصنیف) و استوفاهما على مبلغ ما وجده و قدر عليه، غير أنّ هذين الكتابين لم ينسخهما أحد من أصحابنا، و اخترم هو رحمه اللّه، (اگر کسی جوان مرگ شود و قبل از چهل سالگی از دنیا رود به آن اخترام می گویند.) و عمد بعض ورثته إلى إهلاك هذين الكتابين و غيرهما من الكتب! على ما يحكى بعضهم عنهم. (از این عبارت استفاده می شود که این دو کتاب را کسی استنساخ نکرده است و با از بین رفتن نسخه ی اصلی دیگر کسی نسخه ای از آن را در دست نداشته است ولی اینکه سایر کتاب او مانند رجال او را کسی استنساخ نکرده است برداشت نمی شود بنابراین ممکن است رجال او باقی مانده باشد هرچند نسخه ی اصلی آن در دست ما نیست ولی بعید نیست استنساخ شده باشد. عبارت و غيرهما من الكتب! شاید مراد سایر کتاب های کتابخانه ی او باشد نه کتاب هایی که او نگاشته است.)
و لما تكرّر من الشيخ الفاضل- أدام اللّه تأييده- (گفته شده است که شاید مراد ابن براج بوده باشد.) الرغبة فيما يجري هذا المجرى، و توالى منه الحثّ على ذلك، و رأيته حريصا عليه، عمدت إلى كتاب يشتمل على ذكر المصنّفات و الأصول. و لم أفرد أحدهما عن الآخر، لئلّا يطول الكتاب لأنّ في المصنّفين من له أصل فيحتاج إلى أن يعاد ذكره في كلّ واحد من الكتابين فيطول. (چون افراد گاه هم اصل دارند و هم تصنیف همه را یکجا ذکر کرده است تا کتاب طولانی نشود.)
و رتّبت هذا الكتاب على حروف المعجم التي أوّلها الهمزة و آخرها الياء، ليقرُب على الطالب الظفر بما يلتمسه و يسهل على من يريد حفظه أيضا.
و لست أقصد ترتيبهم على أزمنتهم و أوقاتهم، بل ربما يتّفق ذكر من تقدّم زمانه بعد ذكر من تأخّر وقته و أوانه، (زیرا کتاب او بر اساس طبقات تنظیم نشده است.) لأنّ البُغية (غرض) غير ذلك.
و إذا ذكرت كلّ واحد من المصنّفين و أصحاب الأصول فلا بدّ من أن أشير إلى ما قيل فيه من التعديل و التجريح، و هل يعوّل على روايته أو لا لا، (یعنی هرکسی را که ذکر می کنم این نکته را می گویم که آیا تعدیل شده است یا تجریح. البته شیخ خود در مقام توثیق و تضعیف کردن افراد نیست. بلکه نکاتی که دیگران در مورد تعدیل و تجریح کسی گفته اند را بیان می کند و اینکه آیا طائفه به روایات فردی اعتماد می کردند یا نه.) و أبيّن عن اعتقاده و هل هو موافق للحق أم هو مخالف له لأنّ كثيرا من مصنّفي أصحابنا و أصحاب الأصول ينتحلون المذاهب الفاسدة و إن كانت كتبهم معتمدة. (و اینکه تصمیم داشتم بیان کنم که آیا مذهب یک فرد موافق با مذهب حقه است یا نه زیرا بسیاری از صاحب تصنیف و اصول مذاهب باطله ای داشته اند هرچند کتابشان مورد اعتماد بوده است.)
باید دقت داشت که
اولاً: شیخ ابتدا می فرماید: فإنّي لمّا رأيت جماعة من شيوخ طائفتنا من أصحاب الحديث عملوا فهرست كتب أصحابنا و ما صنّفوه من التصانيف و رووه من الأصول این عبارت نشان می دهد که طائفه درصدد بیان کتاب شیعه بودند (أصحابنا) و بعد فاضل (ابن براج) از شیخ می خواهد که همین مسلک ادامه یابد (و لما تكرّر من الشيخ الفاضل- أدام اللّه تأييده الرغبة فيما يجري هذا المجرى،) این ممکن است دلالت داشته باشد که شیخ نیز به سراغ مصنفات و اصول شیعه رفته باشد. بنابراین موضوع کتاب (أصحابنا) است.
ولی بعد اضافه می کند که در توصیف افراد ذکر می کند که آیا مذهب او موافق مذهبِ حقه است یا نه و اضافه می کند که لأنّ كثيرا من مصنّفي أصحابنا و أصحاب الأصول ينتحلون المذاهب الفاسدة بنابراین ممکن است کسی جزء أصحابنا باشد ولی فطحیه نیز باشد. بنابراین مراد از أصحابنا کسی نیست که مذهبش موافق حق باشد. از مطالب کتاب شیخ استفاده می شود که زیدیه جزء أصحابنا نیست ولی چون آن ها با أصحابنا ارتباط نزدیکی داشتند شیخ از آن ها نیز نام برده است. ولی فطحیه، واقفیه و امثال آن داخل در أصحابنا است.
ثانیاً: شیخ اضافه می کند: و إن كانت كتبهم معتمدة. یعنی اشعار دارد به اینکه شیخ اگر از ارباب مذاهب فاسده سخن می گویند این مخصوص به مواردی است که کتب آن ها مورد اعتماد بوده است. اگر کسی به فهرست شیخ نگاه کند متوجه می شود که شیخ در ارباب مذاهب فاسده به ذکر کتب معتمده ایشان بسنده کرده است. مثلاً در توصیف علی بن الحسن الطاطري، می نویسد: كان واقفيّا، شديد العناد في مذهبه، صعب العصبيّة على من خالفه من الإماميّة! و له كتب كثيرة في نصرة مذهبه، و له كتب في الفقه، رواها عن الرجال الموثوق بهم و برواياتهم، فلأجل ذلك ذكرناها. بنابراین شیخ کتاب های غیر معتمد را یا ذکر نمی کرده و یا اگر ذکر می کرده تصریح می کرده که کتاب او فاسد و غیر معتمد است. البته مراد از کتاب معتمد کتابی نیست که هرچه در آن است قابل قبول است بلکه مراد این است که روی هم رفته آن کتاب ضاله نیست و قابل اعتماد بوده است. مثلاً اگر کتابی در اثبات مذهب واقفیه بوده است جزء کتب ضاله بود و شیخ آن ها را نقل نکرده است.
همچنین شیخ در مورد کتب واقفیه غالباً ذکر کرده است که او هرچند واقفی بوده است ولی کتاب معتمدی نیز دارد.
ثالثاً: شیخ گاه تعبیراتی در مورد روات دارد مثلاً می فرماید: له کتاب و گاه می فرماید: له مسائل و گاه می فرماید: له اصل. مراد از مسائل ظاهراً همان استفتائات بوده است یعنی گاه بعضی از علماء از معصوم سؤال هایی می کردند و به شکل مکتوب ارائه می دادند معصوم نیز در ذیل آن نکاتی را اضافه می کرد. این استفتائات عمدتاً کتبی بوده است نه شفاهی. همچنین گاه شیخ می فرماید: له نوادر. مراد از نوادر کتاب هایی است که باب بندی خاصی نداشته است و اخبار آن ها کشکول مانند بوده است. گاه آمده است: له روایات. یعنی گاه افراد راوی روایات هستند نه اینکه کتابی نگاشته باشند.
تمرین
از اول اصحاب الصادق رجال شیخ عناوین اولیه از ثانویه جدا شود.