جلسه 15

بسم الله الرحمن الرحیم





برخی گفته اند رجال نجاشی از رجال طوسی اخذ کرده است یا خیر؟ اول باید بحث شود آیا رجال نجاشی متاخر است یا خیر؟ گفته اند متاخر است زیرا در ترجمه شیخ در رجال نجاشی نام کتاب رجال او هم نوشته شده است. البته این شاهد تام نیست زیرا اضافه کردن به کتاب بعد از تألیف شایع است. در ترجمه شیخ خود نجاشی مقداری زیر ترجمه را خالی گذاشته است که بعداً آن را تکمیل کند و به هرحال این دلیل بر اخذ از رجال شیخ نیست.
صاحب قاموس گفته بود کتاب نجاشی بر شیخ مقدم است زیرا بعد از شیخ کتاب را نوشته است. البته اگر ناظر بر کتاب شیخ باشد می تواند دلیل بر ارجح بودن باشد لکن چنین چیزی اثبات نشده است و مصادر شیخ در اختیار نجاشی هم بوده است. لذا اولاً تاخر از رجال نجاشی موخر بودن معلوم نیست. اخذ که اصلاً معلوم نیست و ناظر بودن هم معلوم نیست.
مرحوم بروجردی می گوید فهرست نجاشی برای تصحیح فهرست طوسی بوده است. لکن اولاً فقط در الف با فهرست طوسی مشترک است و در این باب هم تصحیح ندارد بلکه تماماً تقریباً اورده است.
نسخه های فهرست طوسی
دو نسخه چاپی وجود دارد که بسیار غلط زیاد دارد. آیا نسخه اصل به دست کسی رسیده است؟ ابن داود در کتاب خود از نسخه بخط مؤلف مطلب نقل می کند. اما معلوم نیست اصل این نسخه در اختیار او بوده است. شاید در کتابخانه ابن طاووس بوده و او به آنجا می رفته و آن را می دیده است. زیرا ابن طاووس از نوادگان شیخ بوده و کتابخانه بزرگی داشته است که کتب خطی شیخ را هم داشته است.
یک نسخه خطی وجود دارد که تفاوت های بسیاری با نسخه های معمول دارد و نقل به معنا است. البته نه نقل به معنایی که ناسخین انجام بدهند. ظاهراً عمداً این گونه شده است. البته محتوا تغییری نکرده است.
ممکن است دو نسخه اصلی به خط شیخ باشد. از قرائن استفاده می شود که نسخه اولیه همان است که مبنای مجمع الرجال است و تعابیرش متفاوت است. مثلاً در ترجمه سید مرتضی ادام الله ایامه بوده است و در نسخه جدید رضی الله عنه شده است. نسخه متفاوت اباعبدالله برای شیخ مفید دارد و در نسخه های رایج شیخ مفید نوشته شده است. احتمال می دهیم که شیخ اول آن نسخه را نوشته و بعدها دوباره آن را تحریر کرده است و نسخه های کنونی از این تحریر چاپ شده اند.
ممکن است نسخه جدید بعد از رجال تحریر شده باشد. اینکه دیگران دست کاری کرده باشند بعید است. زیرا غیر از مؤلف نباید این گونه عبارات را تغییر دهد.
ابن داوود به نسخه خط شیخ دست رسی داشته است. آیا نسخه اولیه دست او بوده است یا نسخه دوم؟ هنوز کار مفصلی در این زمینه نکرده ایم. اگر نسخه اول دست او بوده است احتمال دارد نسخه دوم اشتباهاتش کمتر بوده و هرچه ابن داود نقل کند موردقبول نخواهد بود. به هرحال نسخه دوم قاعدتا معتبر تر است. اضف الی ذلک که ابن داوود فرد دقیقی نبوده است و نقل به مضمون هم می کند.
از قرائنی استفاده می شود که بعد از تحریر جدید هم اضافاتی به فهرست داشته است که در این نسخه های موجود نیست. مثلاً:
6117 - 52 - الحسين بن عبیدالله الغضائري
يكنى أبا عبد الله كثير السماع عارف بالرجال و له تصانيف ذكرناها في الفهرست سمعنا منه و أجاز لنا بجميع رواياته مات سنة إحدى عشرة و أربعمائة.
6191 - 34 - علي بن الحسين بن موسى
بن بابويه القمي يكنى أبا الحسن ثقة له تصانيف ذكرناها في الفهرست روى عنه التلعكبري قال: سمعت منه في السنة التي تهافتت فيها الكواكب دخل بغداد فيها و ذكر أن له منه إجازة بجميع ما يرويه.
6268 - 18 - محمد بن علي بن محبوب
الأشعري له تصانيف ذكرناها في الفهرست روى عنه احمد بن إدريس و محمد بن احمد بن يحيى العطار و غيرهما.
هیچ کدام از این موارد در فهرست نیست. مخصوصاً در مورد حسین بن عبیدالله الغضائری در لسان المیزان تعبیر می کند که شیخ در رجال و فهرست او را ذکر کرده است و ترجمه ای از او نقل می کند. ابن حجر البته آدم دقیقی نیست و اشتباهاتش کم نسیت. اما در خصوص این مورد عبارت فهرست مؤید ایشان است.
نسخه های چاپی یکی چاپ هند است که مقدمه آن انگلیسی است. صاحب ذریعه تعبیر کرده است که بعضی از اصحاب ما ترتیبی از فهرست شیخ طوسی مرتب کرده اند که در سال 1005 تمام شده است و چاپ هند از روی آن چاپ شده است. آیا خود چاپ خانه این ترتیب را درست کرده است یا برخی از علماء؟ از عبارت آقابزرگ استفاده می شود که دیگران ترتیب داده اند و ایشان چاپ کرده اند. باید مقدمه انگلیسی ترجمه شود تا معلوم شود.
صاحب سماء المقال می گوید محدث بحرانی گفته است که عبدالله بن سلیمانی ماهوری کتاب معراج الرجال در شرح فهرست شیخ نوشته است که معروف به دقت نظر و فوق العادگی است و از باب الف و ب عبور نکرده است. از سماء المقال فهمیده می شود که این تصحیحات اجتهادی است.
493 - عمرو بن ميمون و كنية ميمون أبو المقدام.
585 - كردين بن مسمع بن عبد الملك بن مسمع يكنى أبا شيبان.
506 - عمر بن محمد بن سالم بن البراء يكنى أبا بكر المعروف بابن الجعابي
این مواردی است که ما اثبات کرده ایم شیخ طوسی اشتباه کرده است. این تصحیحات معراج الرجال برخی ممکن است اشکالات شیخ را درآورده است و تصحیح کرده است. این کار اصالت کتاب را از بین می برد. تصحیح باید تصحیح از تصحیفات نساخ باشد نه اشتباهات مؤلف را پیدا کند و تغییر دهد.
در چاپ نجف تهذیب مطلبی از کافی نقل شده است که مصحح آمده است از نسخه موجود کافی آن را تغییر داده است. این تغییر کتاب است. شاید نسخه ای که دست شیخ بوده است با نسخه های کافی موجود متفاوت باشد.
در فهرست شیخ طوسی اشتباهات زیادی است. مثلاً اشخاص زیادی را از ابن بطه نقل می کند که روی ابن ابی عمیر عن حسن بن محبوب عنهم. ابن ابی عمیر بسیار نادر از ابن محبوب نقل می کند و با مقایسه با رجال نجاشی می بینیم خیلی از این ها ابن ابی عمیر مستقیم از آنها نقل کرده است. این ها اشتباهاتی است که از ابن بطه وارد این کتاب شده است. مطالبی که در مورد قمی ها در این کتاب است باید با احتیاط با آن برخورد کرد ولی بغدادی و کوفیون را خوب توضیح داده است.
به قول حاج آقا منقولات رجال ابن غضائری از همه کتب رجالی اقوی است. هرچند تضعیفاتش موردقبول ما نیست.
ترتیب کتب رجالی از لحاظ اعتبار:
    1. رجال نجاشی
    2. رجال طوسی
    3. فهرست طوسی
    4. رجال کشی