جلسه 16 ـ آشنایی با معجم رجال حدیث

بسم الله الرحمن الرحیم



آشنايي با معجم رجال حديث

موضوع: آشنایی با معجم رجال حدیث
این کتاب ویژگی های خاصی دارد. تقریبا در بردارنده همه اطلاعات منابع رجالی به همراه عباراتشان است. شیخ و کشی و نجاشی و برقی و ابن غضائری و...
از طرف دیگر به دلیل نشان دادن موارد روایت یک شخص در کتب اربعه کمک به شناخت راوی و تمییز مشترکات می کند. به اصطلاح این کتاب از جوامع رجالی محسوب می شود. ایشان در اول جلد اول خصوصیات کتاب را در 12 عنوان بیان می کند.
خصوصیات کتاب معجم رجال الحدیث
1. هر مطلبی را از کسی نقل کنیم مستقیم است و اگر غیر مستقیم باشد تصریح می کنیم که خودمان ندیده ایم و غیر مستقیم و باواسطه نقل کرده ایم. این خصوصیت بسیار خوبی است و حفظ امانت کرده است.
2. تنها رجال ابن غضائری را یا خلاصه علامه حلی یا رجال ابن داوود و مجمع الرجال نقل می کنیم. و نقل مستقیم نداریم زیرا کتابش در دسترس نیست.
3. در ترجمه هر شخص ایشان روات و مروی عنه را ذکر می کند. بخصوص در مورد کتب اربعه همه راوی و مروی عنه را می آورد.
الثالثة: قد ذكرنا في ترجمة كل شخص جميع رواته و من روى هو عنهم في الكتب الأربعة، و قد نذكر ما في غيرها أيضا، و لا سيما رجال الكشي، فقد ذكرنا أكثر ما فيه من الرواة و المروي عنهم،
ما فکر می کنیم که این گونه نیست و اکثر روات و مروی عنه رجال کشی را نیاورده است. ظاهر این تعبیر این است که هر راوی که در رجال کشی اسمش آمده است ما در این کتاب ترجمه می کنیم و راوی و مروی عنه او را مشخص می کنیم. ظاهراً این گونه عمل کرده است. شاید منظور ایشان چیز دیگری باشد و ما درست برایمان مفهوم نشد منظور از این عبارت چیست.
این خصوصیت بسیار سودمند است. در انتهای هر جلد یک قسمتی دارد به نام تفصیل طبقات الرواه. ایشان نام هر راوی را که می گوید اگر روایاتش کم باشد همانجا راوی و مروی عنه او را بیان می کند.
جعفر بن عمران:
روى عن أبي بصير و روى عنه علي بن الحكم.
الكافي: الجزء 4، كتاب الحج 3، باب فضل الحج و العمرة و ثوابهما 28، الحديث 13 و التهذيب: الجزء 5، باب ضروب الحج، الحديث
جعفر بن عنبسة:
روى عن عباد بن زياد الأسدي و روى أبو علي الأشعري، عن بعض أصحابنا عنه.
الكافي: الجزء 5، كتاب النكاح 3، باب إكرام الزوجة 151، الحديث
و روى عن عبادة بن زياد و روى أبو عبد الله الأشعري، عن بعض أصحابنا عنه.
الكافي: الجزء 5، كتاب النكاح 3، باب ما يستحب من تزويج النساء عند بلوغهن 19، الحديث
و في نسخة من الوسائل أبو علي الأشعري، بدل أبي عبد الله الأشعري.
و روى عن عبادة بن زياد الأسدي و روى أبو علي الأشعري، عن بعض أصحابه، عنه.
الكافي: الجزء 5، كتاب النكاح 3، باب الغيرة 177، الحديث
در هر ترجمه ابتدا شرح حال راوی را از کشی و فهرست و رجال شیخ و بعد برقی و... نقل می کند. سپس وارد بحث بعدی می شود. ایشان ازآنجاکه اسناد کامل الزیارات و تفسیر قمی را ثقه می داند در اینجا به آن تذکر می دهد برای بیان ثقه بودن او. بعد از اینکه توضیحات در مورد کامل شد طریق صدوق به او را بررسی می کند و می گوید ضعیف است یا خیر. متأسفانه طریق شیخ طوسی در فهرست را ذکر می کند ولی طریق او در مشیخه تهذیب و استبصار ذکر نمی کند. شیخ طوسی در تهذیب و استبصار روایات را نصفه بیان می کند و بعد طریق خود به راوی را در مشیخه ذکر می کند. ایشان طریق شیخ را در تهذیب و استبصار ذکر نمی کند و فقط در مورد طریق شیخ صحیح و غیر صحیح می کند و معلوم نیست طریق او در فهرست است یا طریق او در تهذیب و استبصار.
سپس طبقه او در حدیث را ذکر می کند. راوی عنه و مروی عنه او را ذکر می کند. اگر تعداد روایات کم باشد در ترجمه او ذکر می کند و اگر تعداد روایات شخص زیاد باشد آدرس های تفصیلی را در آخر همان جلد ذکر می کند.
ایشان اگر ده عنوان هم داشته باشد همه آن عناوین را ذکر می کند. و به هر عنوان یک شماره می دهد و سپس می گوید این همان شخص است. لذا به تعداد عناوین راوی نداریم بلکه کمتر است. جامع الروات این مشکل را دارد که در تمییز مشترکات اجتهاد کرده است و آنهایی که متحد هستند (به نظر خودش) در یک عنوان ذکر کرده است. اما ایشان همه را عنوان جدا داده و شواهدش را بیان می کند و با علامت = عناوین مرتبط را مشخص می کند. این مساوی ها نشان از اتحاد قطعی نیست. بلکه اتحاد احتمالی را هم مساوی می دهد. گاهی دو عنوان هستند که یکی غلط است و یکی درست است ولی این اشتباه واقع شده است و به آن توجه کنید. البته این مساوی ها کامل کامل هم نیست. ممکن است مواردی دیگر را هم بتوان مساوی گذاشت که ایشان نگذاشته است.
5. کتاب معجم رجال حدیث به ترتیب حروف الفباء است. اما چند خصوصیت دارد. «بن» را جزء حروف الفباء حساب می کند. احمد بن علی به همین صورت ترتیب می دهد ولی متعارف این است که احمد و علی را در ترتیب لحاظ کنند. لذا ابراهیم بن هاشم را بر ابراهیم الجزری مقدم داشته است.
همچنین مثل «زراره» ای که دنباله ندارد مقدم است بر «زراره بن اعین».
در کتب متعارف ابی را هم حساب نمی کنند. مثلاً علی بن ابی رافع بن و ابی را حساب نمی کنند و علی و رافع را حساب می کنند. ولی ایشان رعایت می کند. البته «ال» را حساب نمی کنند و متعارف هم همین است.
ایشان در ترجمه روات عناوین مختلف را ذکر می کند ولی شرح حال را ذیل یک عنوان ذکر می کند و سایر عناوین را به آن ارجاع می دهد. معمولاً هم همان عنوانی که نجاشی گفته است را ملاک و معیار قرار می دهد و شرح حال را آنجا ذکر می کند.
گاهی اوقات چند عنوان را باهم قاتى می کند. اختلاف کتب و اختلاف نسخ را هم در ادامه ذکر می کند.
در تفصیل طبقات الرواه مثلاً حریز ص 467 آدرسی را که اول می دهد مواردی است که حریز در اول سند بوده است. راوی مشیخه را حساب نکرده است و همه را به ترتیب الفباء مشخص کرده اند. اول مروی عنه ها را بیان می کند و راوی ها را تغییر می دهد. سپس مروی عنه بعد و راویان مختلف. اول مروی عنه را به ترتیب حروف الفباء و ذیل هر مروی عنه به ترتیب حروف الفباء راوی مرتب کرده است.
حريز
*روى عن أبي جعفر ع و روى عنه حماد بن عيسى، التهذيب: ج 1، ح 97. (الإستبصار: ج 1، ح 142). [1]

و روى حماد بن عيسى عمن أخبره عنه، الفقيه: ج 3، ح 173. [2]

*و روى عن أبي عبد الله ع، الفقيه[3]
: ج 1، ح 146، 1073، ذيل 1343، 1474. و الفقيه: ج 2، ح 10، 373، 684، 718، 1031، 1064، 1079، 1094، 1095، 1107، 1205، 1284، 1530. و التهذيب: ج 1، ح 1021.
و روى عنه أبو أيوب.[4]
الكافي: ج 7، ك 3، ب 26، ح 9 و ك 4، ب 10، ح 1 و ك 5، ب 23، ح 5. و الفقيه: ج 4، ح 127، 252. و التهذيب: ج 6، ح 759. و التهذيب: ج 10، ح 249، 875.
و روى عنه أبو أيوب الخزاز[5]
. التهذيب: ج 6، ح 793 (الإستبصار: ج 3، ح 36 و فيه أبو أيوب فقط).
و روى عنه أبو عبد الله البزا الكافي: ج 1، ك 4، ب 61، ذيل ح
و روى عنه ابن رئاب. التهذيب: ج 5، ح
و روى عنه ابن مسكان. الكافي: ج 2، ك 1، ب 97، ح
و روى عنه أبان. الكافي: ج 3، ك 4، ب 96، ح 2 و الفقيه: ج 3، ح 876 و التهذيب: ج 3، ح 973،
و روى عنه حماد. الكافي: ج 2، ك 3، ب 4، ح الكافي: ج 3، ك 4، ب 15، ح 1 و الكافي: ج 4، ك 2، ب 13، ح 10، و ب 25، ح 2، و ب 39، ح 4، و ك 3، ب 15، ح 1، و ب 19، ح 2 و 5 و ب 58، ح 7 و ب 77، ح 2 و ب 79 ح 7 و ب 99، ح 2 و ب 173، ح 7 الكافي: ج 5، ك 2، ب 49، ح 15 و ب 58، ح و الكافي: ج 6، ك 4، ب 4، ح 3، و ك 6، ب 9، ح 4 و الفقيه: ج 2، ح 922، 976، 1033، و الفقيه: ج 3، ح و الفقيه: ج 4، ح و التهذيب: ج 1، ح 879 (الإستبصار: ج 1، ح 727) و 1149 و التهذيب: ج 4، ح 411، 588 (الإستبصار: ج 2، ح 259) و التهذيب: ج 5، ح 212، 385، 400 (الإستبصار: ج 2، ح 776). و 402 (الإستبصار: ج 2، ح 778) و 822، 1007 (الإستبصار: ج 2، ح 591) و 1025، 1046 (الإستبصار: ج 2، ح 610) و 1049، 1071، 1080، 1090 (الإستبصار: ج 2، ح 637) و 1143 (الإستبصار: ج 2، ح 653) و 1147 (الإستبصار: ج 2، ح 656) و 1177
در کتاب جامع الرواه استقصاء ناقصی در مورد روایات اشخاص دارد ولی بنای محقق خویی استقراء تام بوده است و همه روایات اشخاص را ذکر می کند.
در این کتاب، اول اسماء بعد کنی بعد القاب و بعد نساء است. اما در ترتیب مروی عنه اول معصومین به ترتیب زمان و بعد کنیه ها (ابو => ابن) بعد اسماء. در ترتیب بسیار دقیق است ولی به هرحال اشتباهات انسانی رخ داده است و ممکن است مقداری پس و پیش باشد.
در مورد آدرس دادن تهذیب و استبصار را به صورت جلد کتاب و شماره حدیث آدرس می دهد. استبصار را هم در پرانتز در ذیل تهذیب آدرس می دهد. استبصار تقریباهمه روایاتش در تهذیب است. تهذیب و استبصار دو شماره در هر حدیث می دهد. یک شماره مسلسل که از اول کتاب تا آخر کتاب می رود. یکی هم رقم حدیث هر باب. محقق خویی شماره مسلسل را رعایت کرده است.
کافی چاپ تصحیح غفاری مد نظر محقق خویی است. به ترتیب جلد و کتاب و باب و حدیث آدرس می دهد. برای باب ها شماره گذاری می کند. مثلاً جلد 3 کتاب 4 باب 32 حدیث 3.
کتاب فقیه به چاپ نجف آدرس می دهد نه چاپ آقای غفاری.
السادسة: قدمنا - في بيان المروي عنهم في كل مورد - الأئمة ع مع رعاية الترتيب بينهم[6]
، و بعد ذلك ذكرنا الكنى، و بعدها الأسماء على ترتيب حروف التهجي، و بعدها الألقاب، ثم المرسلات، ثم المضمرات و كذلك في ذكر الرواة، فذكرنا الكنى، ثم الأسماء على الترتيب، ثم الألقاب.
و قدمنا ما لم يذكر فيه الراوي إما من جهة الإرسال أو التعليق أو من جهة ذكره في المشيخة على ما ذكر فيه.
یعنی اگر راوی مبهم بود مثلاً بعض اصحابها، راوی قبلی را مد نظر می گیرد.
جایی که راوی وجود ندارد، یا به دلیل ارسال یا تعلیق یا ذکر مشیخه، موارد بدون راوی را مقدم کرده ایم.
آدرس رجال و فهرست و نجاشی و... را به صورت شماره عنوان بیان می کند ولی نجاشی نزد محقق خویی آدرس نداشته است.
القاسم بن یحیی عن جده عن حسن بن راشد عن ابی عبدالله...
ایشان در قاسم بن یحیی از سبطش تعبیر می کند. یعنی نام جد را می گوید و قاسم بن یحیی را تعبیر به سبطش می کند.
گاهی اوقات مثلاً جعفر عن ابیه بوده است. این ابو الجعفر معلوم نیست. در باب القاب عنوانی درست کرده است به عنوان والد جعفر. البته این تعبیر منشاء برخی غلط ها شده است. مثلاً:
ابن جمهور عن ابیه. این تعبیر در 30 – 40 مورد در کافی آمده است. ایشان ابیه را جمهور دانسته است و گفته راوی از جمهور ابنه است. لکن جمهور اسم جد اوست که به اسم جدش شناخته می شده است.
جمهور
روى عن ابن محبوب و روى عنه ابنه. الكافي: ج 1، ك 4، ب 110، ح
مثال دیگر قولویه است که با محمد بن قولویه اشتباه گرفته است.
ما در نرم افزار بجای ابن جمهور عن ابیه در تفصیل طبقات نوشته ایم: «اب ابن جمهور»
درمجموع این کتاب بهترین کتاب در طبقات رجال است و جامع الرجال در مقابل این کتاب اصلاً حرفی برای گفتن ندارد. تنها کتاب روشمند و فنی در رجال در حال حاضر همین کتاب است. هرچند ممکن است نظرات محقق خویی را ما قبول نداشته باشیم. ولی مواد خام را بسیار خوب به دست ما می دهد.
نکات ریز تر:
محقق خویی در مورد رجال و فهرست شیخ و نجاشی به نسخه های دیگر هم مراجعه کرده است. ایشان مخصوصاً در رجال شیخ به نسخه خطی زیاد مراجعه کرده است و نسخه چاپی را پرغلط می دانسته است.
ترتیب بین مروی عنه و راوی در دو جای دیگر این کتاب هم رعایت شده است. یکی اختلاف الکتب و اختلاف النسخ.
اختلاف الكتب و النسخ [7]

روى الصدوق بإسناده، عن علي بن مهزيار، عن الحسن بن سعيد عن الحارث بن محمد بن النعمان الأحول صاحب الطاق، الفقيه: الجزء 4 باب النوادر و هو آخر، أبواب الكتاب الحديث
كذا في الطبعة القديمة أيضا، و لكن في الوافي الحسين بن سعيد و هو الصحيح فإن علي بن مهزيار إنما يروي عن الحسين دون الحسن.
روى محمد بن يعقوب بإسناده عن علي بن مهزيار، عن الحسن بن سعيد عن زرعة، الكافي: الجزء 3، كتاب الحيض 2، باب المرأة ترى الدم قبل أيامها 3، الحديث
كذا في هذه الطبعة، و لكن في الطبعة القديمة و المرآة: الحسين بن سعيد و هو الصحيح لما ذكرناه، و لموافقته لما في التهذيب: الجزء 1، باب حكم الحيض و الاستحاضة و النفاس الحديث
و روى أيضا بإسناده عن علي بن مهزيار، عن الحسن بن سعيد، عن محمد بن الفضيل، الكافي: الجزء 2، كتاب الإيمان و الكفر 1، باب صفة النفاق و المنافق 168 الحديث
یا در مورد حریز که مفصل تر است آمده است:
اختلاف الكتب
روى الصدوق بإسناده عن حريز، عن أبي جعفر ع (على ما هو ظاهر الضمير في قوله و روى عنه حريز أنه قال إلخ).
الفقيه، الجزء 1، باب قضاء صلاة الليل، الحديث
و لكن الشيخ رواها بإسناده عن حريز، عن عيسى بن عبد الله القمي عن أبي عبد الله ع، التهذيب: الجزء 2، باب المواقيت، الحديث
روى الشيخ بإسناده عن حماد عن حريز، عن أبي جعفر ع، التهذيب: الجزء 2، باب أحكام السهو، الحديث 1440، و الإستبصار: الجزء 1، باب الشك في فريضة الغداة، الحديث، 1403، إلا أن فيه حريز عن زرارة عن أبي جعفر
و روى بسنده عن إسحاق بن جرير، عن حريز، عن أبي عبد الله ع، التهذيب: الجزء 1، باب حكم الحيض و الاستحاضة و النفاس، الحديث
و لكن في الكافي، الجزء 3، كتاب الحيض 2، باب معرفة دم الحيض من دم الاستحاضة 10، الحديث 3، و الجزء 5 كتاب النكاح 3، باب السحق 188، الحديث 2، إسحاق بن جرير عن أبي عبد الله ع بلا واسطة و هو الصحيح، لعدم ثبوت رواية إسحاق بن جرير، عن حريز في شي ء من الروايات.
همانطور که می بینید ترتیب تفصیل طبقات مروی عنه و راوی رعایت شده است. البته گاهی هم رعایت نشده است.
در طبقات الحدیث جایی که صحیح است را ذکر کرده است و موارد بحث برانگیز در اختلاف الکتب ذکر کرده است. البته گاهی هم در همان طبقته فی الحدیث ذکر می کند.
در ادامه در چند صفحه بعد آمده است:
و وقع به عنوان حريز بن عبد الله في أسناد جملة من الروايات تبلغ مائة و واحدا و ثلاثين موردا.
فقد روى عن أبي عبد الله ع و عن أبي بصير و بحر السقاء و بريد و بريد بن معاوية العجلي و بريد العجلي و زرارة و زرارة بن أعين و الفضيل و الفضيل بن يسار و محمد بن مسلم.
و روى عنه، جميل و حماد بن عيسى و حماد بن عيسى الجهني و عبد الله بن بحر و عبد الله بن مسكان و عثمان بن عيسى و علي بن رئاب و القاسم بن محمد الجوهري و محمد بن عمارة و منصور و ياسين الضرير.
اختلاف الكتب
روى الصدوق بإسناده عن محمد بن القاسم الجوهري، عن أبيه، عن حريز بن عبد الله، عن أبي عبد الله ع، الفقيه، الجزء 4، باب ميراث مولود يولد و له رأسان، الحديث
و لكن في الكافي الجزء 7، كتاب المواريث 2، باب آخر منه 54 الحديث 1، و التهذيب، الجزء 9، باب ميراث الخنثى، الحديث، 1278 القاسم بن محمد الجوهري بدل محمد بن القاسم الجوهري، عن أبيه، و في الطبعة القديمة من التهذيب محمد بن القاسم الجوهري، عن حريز بن عبد الله.
روى الشيخ بسنده عن الحسين بن سعيد، عن حماد، عن حريز بن عبد الله عن أبي عبد الله ع، التهذيب، الجزء 5، باب الطواف الحديث، 403، و الإستبصار، الجزء 2، باب المريض يطاف به أو يطاف عنه، الحديث 779، إلا أن فيه، الحسين بن سعيد، عن حريز بن عبد الله بلا واسطة، و الصحيح ما في التهذيب، فإن الشيخ رواها بعينها
گاهی محقق خویی خودش تمییز مشترکات می دهد ولی غالباً این کار را نمی کند ولی مواد خامش برای استنباط خودمان در این کتاب فراهم است.
گاهی اوقات که تمییز مشترکاتش خیلی واضح بوده است را جدا کرده است. مثلاً حماد – حماد بن عیسی – حماد بن عثمان را جداگانه ذکر کرده است و حماد خالی مردد بین این دو نفر است. این ها را جداکرده است. اما مثل محمد بن یحیی. دو عنوان دارد که یکی شیخ کلینی است و یکی که شیخ کلینی نیست. این ها را دو عنوان کرده است زیرا دو نفر هستند.
یا علی ابن ابراهیم را چند عنوان داده است که یکی شیخ کلینی بوده است و سایرین معروف نیستند.
محمد بن مسلم هم یک معروف و چند غیر معروف دارد که این ها را ایشان جدا کرده است. لذا برای مراجعه به این کتاب یکی دو نفر پس و پیشش را هم باید ببینیم.
اواخر کتاب ناقص در آمده است. مثلاً جلد 23 آخرین راوی السکونی است که خیلی آدرس ها را نداده است. ظاهراً صدام ممانعت هایی برای چاپ بوجود آورده است و ایشان فقط درانتهای کار تلاش داشته است که کار تمام شود. جلد آخر مخصوصاً نواقص بسیاری دارد و آدرس هایش را ذکر نکرده است.
معجم الرجال از رجال نجاشی و رجال و فهرست شیخ و کشی و ... نقل می کند. لکن در کتب متاخرین مثل خلاصه علامه یا ابن داوود یا ابن شهرآشوب یا امل الآمل یا تذکره المتعلمین شیخ حر اگر ترجمه ای باشد آن را هم ذکر می کند. برخی از این ترجمه ها علماء هستند و راویان حدیث نیستند.
همه روات موجود در کتب اربعه در این کتاب آمده است. راویان موجود در سایر کتب به صورت اتفاقی در این کتاب است. راویان کامل الزیارات و تفسیر قمی را هم کامل آورده است به دلیل مبنای ایشان. البته ایشان از مبنایشان در کامل الزیارات برگشته اند.

[1] وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَال .

[2] رَوَى حَمَّادُ بْنُ عِيسَى عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ .

[3] وَ رَوَى حَرِيزٌ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَال ….

[4] عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَال .

[5] الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع .

[6] ترتیب زمانی.

[7] معجم رجال الحديث ج: 4 ص: 348.