جلسه 17 ـ ویژگی های رجال نجاشی

بسم الله الرحمن الرحیم



ويژگي هاي رجال نجاشي

موضوع: ویژگی های رجال نجاشی
ویژگی های رجال نجاشی که در مباحث رجالی اهمیت زیادی دارد.
    1. صاحب قاموس می نویسد نجاشی حارث را در اول بدون ال دارد و در انتها کتاب الحارث و الحرث آمده است. حارث را در اول کتاب حرث ننوشته است. زیرا با حرب مشتبه می شود. ایشان ظاهراً به اسماء ال نمی دهد. الحسن و الحسین را هم که با ال آورده است در باب الف ذکر کرده است. ظاهراً تنها اسمی که با ال آمده است و در باب الف نیست العباس است. این نکته خیلی مهم نیست.
    2. نجاشی عطف به ضمیر مرفوع متصل بدون فصل را جایز می داند. مثلاً ثقه و ابوه می گوید. طبق قواعد معمول نحوی باید گفته شود ثقه هو و ابوه. لکن ایشان می گوید ثقه و ابوه. از این نکته توثیق خیلی از افراد به صورت ضمنی فهمیده می شود. در برخی موارد مثلاً می گوید ثقه و ابوه کان عالماً. آیا باید بخوانیم ثقه و ابوه. کان عالماً. یعنی او و پدرش موثق هستند و او عالم است. یا ثقه. و ابوه کان عالماً. یعنی او ثقه است و پدرش عالم است. به هرحال ظاهراً همان ترجمه اول با اینکه مخالف مشهور نحوییون است ولی مراد نجاشی است.
یک بحث داشتیم در مورد اصول رجالی که 4 اصل را بحث کردیم: رجال شیخ و فهرست شیخ و رجال کشی و رجال نجاشی. سپس به سراغ جوامع آمدیم و فقط کتاب آقای خویی را بحث کردیم. برای مراجعه به جوامع یک نکته را باید لحاظ کنیم. جوامع نباید مانع از رجوع به اصول شود. باید به کتب دست اول مراجعه کرد. البته برخی جوامع عبارات کتب اولیه را با تصرفاتی نقل می کنند مثل جامع الروات که نباید به آنها اعتماد کرد. امتیاز معجم الرجال عدم دخل و تصرف در عبارات است.
فهرست شیخ طوسی
فهرست طوسی دو چاپ دارد یکی هند و دیگری نجف. در مورد چاپ هند گفتیم که ترتیب کتاب را بهم زدن چه مشکلاتی بهمراه دارد. الآن یک نکته جدید را می خواهم اضافه کنم: در خیلی از تراجم به اتکاء ترجمه قبلی عبارات اختصار دارد.
مثلاً در یک سند آمده است علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن حماد بن عثمان عن عبیدالله بن الحلبی. در سند بعد به اتکاء این سند می نویسد:
علی عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن حماد عن الحلبی... ما اگر از کتب متاخر و جوامع استفاده کنیم این قرینه از ذی القرینه منفک می شود و نمی توانیم خصوصیات سند را پیگیری کنیم.
یا مثلاً گفته ابن بطه عن احمد بن ابی عبدالله... در ترجمه بعدی می گوید بهذا الاسناد عن احمد.
یا درجایی گفته راویان زیادی دارد که به اختصار یکی را ذکر می کنیم. در ترجمه بعدی می گوید این شخص ایضاً از روات او است. یعنی این فرد هم یکی از شاگردان قبلی است. اگر این ها از هم جدا شوند معنای ایضاً را نخواهیم فهمید.
صاحب قاموس الرجال می گوید قهبائی ترتیب اصلی را بهم زده است در حالی که از عناوین رجال نجاشی نکاتی استفاده می شود که از این ترتیب قهبائی استفاده نمی شود.
گاهی در کتاب های متاخر اشتباهاتی هم رخ می دهد که البته این اشتباهات در معجم الرجال کم هستند. اما به عنوان مثال می گوییم: نجاشی در کتاب خودش در ترجمه خودش نوشته:
253 - احمد بن علي بن احمد
بن العباس بن محمد بن عبد الله بن إبراهيم بن محمد بن عبد الله بن النجاشي الذي ولي الأهواز و كتب إلى أبي عبد الله علیه السلام يسائله (يسأله) و كتب إليه رسالة عبد الله بن النجاشي المعروفة و لم ير لأبي عبد الله علیه السلام مصنف غيره ابن عثيم بن أبي السمال سمعان بن هبيرة الشاعر بن مساحق بن بجير بن أسامة بن نصر بن قعين بن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد بن خزيمة بن مدركة بن إلياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان. احمد بن العباس النجاشي الأسدي مصنف هذا الكتاب. له كتاب الجمعة و ما ورد فيه من الأعمال و كتاب الكوفة و ما فيها من الآثار و الفضائل و كتاب أنساب بني نصر بن قعين و أيامهم و أشعارهم و كتاب مختصر الأنوار و مواضع النجوم التي سمتها العرب.
برخی این احمد بن العباس را یک عنوان دیگر کرده اند و برخی نیز یک احمد دیگر را هم اضافه کرده اند و 3 عنوان درست کرده اند.
در کتاب آقای خویی احمد بن عباس یک عنوان است و احمد بن علی عنوانی دیگر که بینشان هم فاصله است.
مراجعه به کتاب محقق خویی برای بحث و پردازش مطالب خوب است ولی جای اصول اولیه را نمی گیرد. وصیتی کاشف اللثام در پایان کتاب دارد که ازجمله آن موارد آن است که مطلب را از مصدر اصلی بگیرید و به حکایات اعتماد نکنید.
نکاتی در مور د کتب رجالی
حماد بن عثمان روی عن عبیدالله روی عنه
از این تعبیر نمی فهمیم که آیا در حدیث گفته است حدثنا یا گفته حدثنی یا گفته قال یا گفته عن و یا... این تعابیر مدالیل مختلف دارد که در بحث ها می توانند تعیین کننده باشند.
کتب جوامع برای کتاب سردستی و آدرس دهی و کار سریع و مختصر است. کار تحقیقاتی و اساسی با مراجعه به اصول به دست می آید. لذا معجم الرجال که از همه دقیق تر است را انتخاب کردیم و توضیح دادیم.
محقق کرکی در پاسخ به اینکه برای اجتهاد باید چه کنیم گفته است در رجال برای مبتدی باید به خلاصه علامه مراجعه کنید. البته معجم الرجال خیلی خیلی کامل تر از خلاصه علامه است.
معرفی اسناد
در بین متاخرین حدیث را به صحیح و حسن و موثق و ضعیف تقسیم می کنند. احیاناً گاهی اصطلاح قوی را هم اضافه می کنند که تقسیم را پنجگانه می کند. به هرحال این اصطلاحات در بین قدما اصحاب مستعمل نبوده است. اولین بار از علامه حلی شیوع پیدا کرده و قبل از او ابن طاووس آن را وضع کرده است. اصل اصطلاح از عامه است که تقسیم سه گنه ای دارند به صحیح و حسن و ضعیف. ما یک موثق هم اضافه کرده ایم. قدما اصطلاح صحیح را بکار می بردند ولی به معنای لغوی آن منظورشان بوده است. صحیح یعنی سالم و بدون نقص. یعنی فی نفسه قابل اعتماد و عمل و افتاء است.
اخباریون در این تقسیم بندی به اصولیون بسیار اشکال کرده اند و بدعت دانسته اند. مطلب عمده این است که آیا قدما همه روایات را قابل اعتماد می دانسته اند یا برخی را غیر قابل اعتماد می دانسته اند؟ اگر همه روایات را قبول داشتند علامه با این کار برخی روایات را کنار گذاشته است و اگر این گونه نبوده است علامه در واقع تلاش کرده است ضابطه مند کند.
حدیث صحیح: شهید ثانی در درایه می گوید: هو ما رواه عدل امامی ما اتصلت روایته الی المعصوم بروایه العدل الامامی عن مثله فی جمیع الطباقات و من غیر شذوذ و عله
چند قید در این تعریف لحاظ شده است:
    1. راوی عادل باشد. فاسق نباشد
    2. امامی باشد. 12 امامی
    3. این دو خصوصیت در همه طبقات رعایت شده باشد
    4. طبقات متصل باشند و ارسالی در کار نباشد
شذوذ و علت مانع نیست. شاذ یعنی آنچه مشهور نیست. یعنی خبری که این خصوصیات را داشته باشد ولی شاذ باشد باز هم صحیح است.
برخی گفته اند همه عدول امامی هستند. یعنی غیر امامی عادل نیست. البته غیر امامی عادل هم وجود دارد. برای اینکه این اشکال را کسی وارد نکند بگوییم امامی عادل یعنی امامی را بر عادل مقدم کنیم که این اشکال را هم کسی نگیرد.
ضابط بودن شرط قبول خبر است. غیر ضابط یعنی کسی که اشتباهاتش از متعارف بیشتر است. شهید ثانی در برخی کلماتش فرموده اینکه ضبط را شرط نکردیم این است که عدالت این قید را تامین می کند. زیرا عادل بدون حساب و کتاب حرف نمی زند. صاحب معالم بر او اعتراض کرده است که بحث بر این است که غیر ضابط بودن قصد اشتباه می کند و این با عدالت منافات ندارد.
اگر یک نفر در سلسه سند امامی عدل ضابط نباشد حدیث صحیح نخواهد بود. ضبط نسبت به کتاب غیر از ضبط نسبت به حافظه است. این نکته را هم باید توجه داشته باشیم.
نکته ای که در این تعریف اصلاً لحاظ نشده است این است که اگر خبری راویانش عدل ضابط امامی باشند واقعاً ولی ما خبر نداشته باشیم. مثل:
علی بن ابراهیم عن ابیه عن اسماعیل بن مرار عن یونس بن عبدالرحمن عن ابی الحسن الرضا علیه السلام. در این سند اسماعیل بن مرار مردد است و باقی عدل امامی هستند. اگر اسماعیل فی الواقع عدل امامی بود آیا این خبر فی الواقع صحیح است یا خیر؟ طبق اصطلاح آقایان به این خبر ضعیف اطلاق می شود نه خبر مردد بین ضعیف و صحیح. در واقع اگر عدل امامی اثبات نشد، ضعیف است. لذا به تعریف قید ثبت اضافه می کنیم.
ما ثبت روایته من العدل الامامی ما اتصلت روایته الی المعصوم بروایه العدل الامامی عن مثله فی جمیع الطباقات...
اثبات هم اعم از علم و علمی است.
لذا یک خبر ممکن است نزد کسی صحیح باشد و نزد شخص دیگر ضعیف باشد.
رابطه صحیح به اصطلاح قدما و متاخرین عموم و خصوص من وجه است. اصطلاح قدما: معمول به (صحیح، حسن، موثق، ضعیف) اصطلاح متاخرین: عدل امامی (معمول به، غیر معمول به)
تعریف روایت حسن: (با مسامحه): ما ثبت روایته من الامامی الممدوح مدحاً معتداً به ما اتصلت روایته الی المعصوم بروایه مثله فی جمیع الطبقات.
تعریف روایت موثق: روایتی که غیر امامی که توثیق شده باشد نقل کرده باشد.
تعریف روایت ضعیف: روایتی که غیر از این آن ها آن را روایت کند.
در این تعاریف سه گانه اول یک سری قیود مشترک است:
    1. اتصال
    2. ضبط
    3. ثبوت: لازم نیست از طرق امامی اثبات شود. بلکه از هر راهی که حجت شرعی باشد ثابت شود.
مدح معتد الیه یعنی مدح حسنی که در روایت کردن موثر باشد. لذا شاعر بودن مدح هست ولی ربطی به روایت ندارد لذا معتداً به نیست.
اگر یک نفر در سند باشد که ضعیف باشد روایت ضعیف می شود. اگر یک نفر عدل امامی نباشد روایت صحیح نیست. اگر همه روات مردد باشند بین امامی ممدوح یا غیر امامی موثق، آیا روایت حسن است یا موثق؟ پاسخ مبتنی بر این است که آیا حسن اشرف است یا موثق؟ هرکدام اعلی باشد نتیجه دیگری خواهد بود زیرا نتیجه تابع اخس مقدمتین است.
    • راوی صحیح عدل امامی ضابط است. روایت صحیح آن است که همه رواتش صحیح باشند.
    • راوی حسن امامی ممدوح ضابط است. روایت حسن آن است که همه رواتش حسن یا بهتر از حسن یعنی صحیح باشند.
    • راوی موثق غیر امامی موثق ضابط است. روایت موثق آن است که همه رواتش موثق یا بهتر یعنی حسن یا صحیح باشند.
    • راوی ضعیف غیر این موارد سه گانه است. روایت ضعیف روایتی است که یکی از رواتش حداقل ضعیف باشد.
در واقع روایت به نام ضعیف ترین راوی نام گذاری می شود.
اینکه کدام یک ازاین روایات موردقبول است یک بحث اصولی است و در مسئله حجیت خبر واحد باید بحث شود. ظاهراً خبر موثق را بهتر از خبر حسن می دانند.
خیلی از تعبیرهای «حسن» که در کلمات فقها وجود دارد در واقع صحیح است. یعنی شخص امامی است که شخص فقیه به دنبال کلمه ثقه در مدح ها می گردند و پیدا نمی کنند و می گویند حسن است. مثلاً برخی ابراهیم بن هاشم را حسن می دانند. لکن فقط کلمه ثقه نیست که دلالت بر وثاقت می کند. ایشان از بزرگترین ثقات هستند که باید سر جای خود بحث شود. لذا برخی سختگیری خارج از اعتدال در مورد صحیح ممکن است وجود داشته باشد. باید درباره راه های اثبات وثاقت بحث تفصیلی شود.
روایت قوی را برخی به معنای موثق می دانند. برخی قوی را هم عرض حسن می دانند. قوی غیر امامی ممدوح است. قوی را برخی امامی غیر ممدوح و غیر مذموم (مهمل) می دانند. تعبیر قوی در اصطلاح علامه معلوم نیست به کدام معنا است. علامه از این کلمه در خلاصه خیلی استفاده می کند.
تقسیمات دیگر حدیث
در درایه شهید ثانی و دیگر کتب حدود 50 اصطلاح در مورد حدیث آمده است که اصلاً لازم نیست وارد آن بحث شویم. دو سه اصطلاح را فقط مناسب است الآن و مقداری را هم بعداً بحث می کنیم:
    1. مرسل: خبری که نوعی سقط در آن وجود داشته باشد. در اول یا وسط یا آخر حدیث. مرسل از اقسام ضعیف حساب می شود به شرط اینکه واسطه محذوف (شخصاً او وصفاً) معلوم نباشد.
گاهی ارسال مقطوع به نیست. ولی مشکوک است. یعنی احتمال می دهیم ارسال در کار باشد. آیا این روایت مرسل است؟ باید بحث شود اصاله عدم الارسال و از این قبیل اصل ها داریم یا خیر؟
    2. معلل: خبر علت (بیماری) دار. یعنی به حسب ظاهر خبر صحیح است ولی با دقت بیشتر قرائنی به دست می آید که در این خبر اشکالی وجود دارد. این خبر که احتمال اشکال در آن وجود دارد معلل گفته می شود. اگر اصاله عدم العله داشته باشیم این خبر حجت خواهد بود و الا فلا. لذا باید مبانی آن بحث شود.
به صورت خلاصه می گوییم و بعداً تفصیل می دهیم که ما با توجه به مشکلاتی که در علم رجال هستیم باید قائل به انسداد صغیر در علم رجال شویم لذا تا ظن معتنا به نداشته باشیم نمی توانیم به خبر عمل کنیم. اما مطلق ظن معتنا به حجت است.
    3. معلق: نوعی خبر مرسل است بشرطی که اول خبر حذف شده باشد. معلق انواع و اقسامی دارد:
        4. یکی اینکه اول سند را حذف کند و بعد واسطه را در مشیخه یا کتاب مستقل مثل فهرست شیخ یا اجازه ذکر کند. مثل فقیه و تهذیب و استبصار
        5. گاهی اول سند را به اعتبار سند روایت قبل حذف می کند. مثلاً می گوید عده من أصحابنا عن سهل بن زیاد عن احمد بن محمد بن ابی نصر. سند بعدی این است که سهل بن زیاد عن احمد بن محمد بن ابی نصر. عده من أصحابنا را به اعتبار قبلی حذف می کند. در کافی این تعلیقات بسیار زیاد است. شیوه های کشف تعلیق را بعداً بحث می کنیم.
گاهی گفته می شود کلینی روایت می کند که فلان و فلان. این که روایت را بدون سند می گوییم تعلیق است. باید بگوییم کلینی این گونه می گوید یا تعابیری از این قبیل که دلالت بر جزم ما بکند. لذا تعبیر «رُوِیَ» دلالت بر تعلیق نمی کند.
    6. مرفوع: خبر مرسلی که وسط آن افتاده باشد.
    7. تحویل: مثلاً می گوییم احمد بن محمد بن عیسی عن صفوان بن یحیی و ابن ابی عمیر عن معاویه بن عمار. معنای سند این است که احمد بن محمد بن عیسی از دو نفر نقل می کند و این دو نفر از یک نفر نقل می کنند که آن معاویه بن عمار است. این سند طبیعی است. اما سند محول سندی است نوعی عطف غیر عادی در آن باشد. مثلاً علی ابن ابراهیم عن ابیه و محمد بن یحیی عن احمد بن محمد جمیعاً عن ابن ابی عمیر. در این سند اگر واو را به همان نحو قبل معنا کنیم جمیعاً بی معنا خواهد بود. در حقیقت ما اینجا دو نفر را بر دو نفر عطف کرده ایم. علی ابن ابراهیم عن ابیه یک سند است. محمد بن یحیی عن احمد بن محمد هم یک سند است. و ابراهیم بن هاشم که انتها آن سند است و احمد بن محمد که انتها سند دیگر است جمیعاً از ابن ابی عمیر نقل می کنند.
وقتی واو عطف، عطف یک طبقه بر طبقه دیگر نباشد تحویل خواهد بود. طرق شناخت تحویل چیست؟
در تحویل یک معطوف داریم و یک معطوف علیه. در معطوف اول سند مبهم است (خلاف ظاهر است) در معطوف علیه آخر سند مبهم است (خلاف ظاهر است) برای تشخیص تحویل باید آخر سند معطوف علیه و اول سند معطوف مشخص شود. اصلی ترین راه برای شناخت تحویل همین است. گاهی ما قرائنی داریم که دلالت بر اصل تحویل می کند ولی چگونگی آن را مشخص نمی کند. مثلاً در تهذیب آمده است:
محمد بن یعقوب عن علی ابن ابراهیم عن ابیه و محمد بن یحیی عن احمد بن محمد جمیعاً عن ابن ابی عمیر.
کلمه جمیعاً شاهد بر این است که تحویل درکار است. اما آیا محمد بن یحیی عطف بر علی بن ابراهیم است یا عطف بر ابراهیم بن هاشم است یا عطف بر کلینی؟ با پیدا کردن طبقه راوی می توانیم برخی از این احتمالات را می توانیم برطرف کنیم. با مراجعه به اسناد مشابه طبقه راوی کشف خواهد شد. مثلاً می توان فهمید کلینی در طبقه ای نیست که بتواند از احمد بن محمد نقل کند. لذا این احتمال از بین می رود.
گاهی اوقات قرینه ما لفظی است و گاهی خارجیه. قرینه لفظی همه جوانب تحویل را روشن نمی کند. گاهی اصل تحویل یا آخر سند اول یا اول سند دوم را مشخص می کند. مثلاً کلمه جمیعاً یا کلاهما یا کلهم بعد از اسم یک راوی قرینه قطعیه بر تحویل است. معمولاً آخر سند قبلی در این روش هم مشخص می شود. ولی اول سند دوم را مشخص نمی کند. زیرا ممکن است عطف دو طبقه بر یک طبقه باشد. یعنی احتمال دارد علی ابن ابراهیم به ابن ابی عمیر دو طریق داشته باشد، یکی با یک واسطه و یکی با دو واسطه. یکی بواسطه پدرش و یکی بواسطه محمد بن یحیی عن احمد بن محمد. که با احتمال دوم هم جمیعاً درست خواهد بود.
قرینه لفظی دوم:
علی بن ابراهیم عن ابیه و ابوعلی الاشعری عن محمد بن عبدالجبار عن ابن ابی عمیر
اگر ابوعلی الاشعری عطف بر ابی باشد باید ابی علی الاشعری باشد. همین مرفوع بودن نشان می دهد عطف بر علی بن ابراهیم است. این قرینه اول سند دوم را مشخص می کند ولی انتها سند اول را مشخص نمی کند. یعنی علی ابن ابراهیم از پدرش ابراهیم بن هاشم و ابراهیم از محمد بن عبدالجبار نقل می کند. ابوعلی اشعری هم محمد بن عبدالجبار نقل می کند. یعنی ابراهیم بن هاشم و ابوعلی الاشعر هر دو از محمد بن عبدالجبار نقل می کنند. اما راوی از ابوعلی الاشعری خود کلینی است نه علی بن ابراهیم. زیرا عطف یک طبقه است بر دو طبقه.
برای کشف کامل تحویل باید انتهای سند اول و ابتدای سند دوم را بدانیم.
مثال دیگر:
محمد بن یحیی عن احمد بن محمد و ابو داود عن الحسین بن سعید.
ابوداود عطف بر محمد بن یحیی است. سند دوم با ابو داود شروع می شود. اما سند اول با کدام ختم می شود؟ اگر کلمه جمیعاً هم داشتیم انتها سند اول هم مشخص می شد. یعنی این گونه بود:
محمد بن یحیی عن احمد بن محمد و ابو داود جمیعاً عن الحسین بن سعید.
کلمه ابوداود تحویل را می فهماند. قبل از جمیعاً دو نفر است لذا به نظر طبیعی می آید لکن دو نفری که قبلش است یکی مجرور و یکی مرفوع است. این دو باهم جمیعاً نمی شوند. معلوم می شود راوی حسین بن سعید دو نفر هستند. انتها سند اول باید احمد بن محمد باشد.
متأسفانه برخی از نساخ غیر فنی به اجتهاد خود ابو داود را ابی داود کرده اند زیرا متوجه تحویل نبوده اند.
طبقات قرینه بدی نیست ولی گاهی اوقات راهگشا نیست.
برای طبقات باید مشایخ کلینی را بشناسیم. لیستی از مشایخ معروف کلینی عبارتند از:
    1. احمد بن ادریس: ابوعلی الاشعری. معمولاً از محمد بن عبدالجبار یا محمد بن حسین بن ابی الخطاب روایت می کند.
    2. احمد بن محمد العاصمی. معمولاً از علی بن الحسن الفضال یا محمد بن احمد نهدی روایت می کند.
    3. احمد بن محمد بن عقده. راوی زیادی نیست ولی برای تمییز از قبلی ذکر شد.
    4. الحسین بن محمد الاشعری. معمولاً از عبدالله بن عامر (عموی او) یا احمد بن اسحاق روایت می کند.
    5. حمید بن زیاد. معمولاً از حسن بن محمد بن سماعه (ابن سماعه) روایت می کند.
    6. علی بن ابراهیم. معمولاً از پدرش ابراهیم بن هاشم یا محمد بن عیسی بن عبید؟ روایت می کند.
    7. علی بن محمد. علان کلینی است که از صالح بن ابی حماد یا سهل بن زیاد روایت می کند.
    8. علی بن محمد بن بُندار. معمولاً از احمد بن ابی عبدالله (خالد) البرقی روایت می کند.
علی بن محمد های کافی معمولاً مطلق است و باید از مروی عنه او را شناخت.
    9. محمد بن اسماعیل النیسابوری. فقط از فضل بن شاذان روایت می کند.
    10. محمد بن جعفر رزاز ابوالعباس الکوفی. معمولاً از ایوب بن نوح یا محمد بن خالد طیالسی یا محمد بن عبدالحمید یا محمد بن عیسی بن عبید روایت می کند.
    11. محمد بن یحیی العطار. معمولاً از محمد بن حسین بن ابی الخطاب یا احمد بن محمد بن عیسی روایت می کند.
    12. ابو داود که در اسناد کافی زیاد نیست ولی در اسناد تحویلی معمولاً هست. فقط از حسین بن سعید یا علی بن مهزیار (که مشخص نیست کیست) روایت می کند.
    13. عده من أصحابنا که معمولاً از احمد بن محمد بن خالد البرقی (که به او احمد بن ابی عبدالله هم گفته می شود) یا احمد بن محمد بن عیسی یا سهل بن زیاد روایت می کند.
مشایخ کلینی در ابتدا کتاب تجرید اسانید الکافی بروجردی به صورت مفصل آمده است. به نحو اسم بردن و با مقداری اغلاط در اول کافی آمده است. آقای بروجردی 32 نفر را نام برده اند. ظاهراً بیش از 40 تا است ولی عمده مشایخ همین 12 تا است. در کتاب محقق خویی هم
تمرین
از صفحه 1 تا 50 جلد 3 کافی همه اسناد تحویلی و تعلیقات استخراج شود. و شرح تعلیق و تحویل داده شود.