جلسه 27

بسم الله الرحمن الرحیم





محتويات
0.1- تمییز مشترکات و توحید مختلفات
0.1.1- اختصار در نسب
0.1.2- تعریب و تعجیم

0.1- تمییز مشترکات و توحید مختلفات
این دو بحث بسیار مهم است و به هم بسیار مرتبط هستند. توحید مختلفات بحث از اتحاد یا عدم اتحاد عناوین مختلفه است. بحث تمییز مشترکات بحث در این است که یک عنوان بر افراد مختلف تطبیق می شود و در این بحث می خواهیم تشخیص دهیم در هر مورد منظور کدام شخص است.
بحثی باید درباره شیوه های تعبیری روات داشته باشیم. مصنفین گاهی در نسب افراد اختصار ایجاد می کنند. مثلاً آیا محمد بن حسن بن جمهور همان محمد بن جمهور است یا خیر؟ اولین مرحله از بحث امکان اتحاد است. وقتی امکان اتحاد اثبات شد، در قدم بعدی بحث در قرائنی خواهد بود که اثبات کند متحد هستند. بحث اختصار در انساب برای فهم امکان اتحاد کاردبرد دارد.
رابطه بحث شیوه های تعبیری با تمییز مشترکات چیست؟ اول باید بپرسیم منشاء ایجاد اشتراک در اسماء چیست؟ اصل در اسماء این است که مشترک نباشند زیرا اسم برای تفهیم و تفاهم است و اشتراک خلاف اصل است. منشاء های مختلفی ممکن است وجود داشته باشد که یکی از آنها اختصار در نسب است.
0.1.1- اختصار در نسب
در مورد انساب خیلی اوقات اختصار ایجاد می شود. معمولاً این گونه است که برخی اجداد حذف می شوند و به برخی اجداد نسبت داده می شوند. اجدادی که حذف نمی شوند و باقی می مانند باید یکی از این دو خصوصیت را داشته باشند. یا غریب باشند و یا معروف باشند. افرادی مثل بابویه، قولویه، جمهور و... اسامی غریب هستند و به همین دلیل باقی مانده اند. غریب یعنی افراد مسمی به این اسم کم هستند. لذا در ذهن باقی می مانند. اما مثل فضیل و فضال و... شایع تر هستند. البته غرابت و شیوع تشکیکی هستند.
گاهی یک اسم به دلیل شهرت آن شخص در میان اجداد باقی می ماند. مثلاً شیخ صدوق را محمد بن علی بن بابویه می گویند زیرا علی پدر ایشان فرد سرشناسی بوده است و از رؤسای محدثین بوده. لذا نامش در نسب پسرش باقی مانده است. یا جعفر بن قولویه را جعفر بن محمد بن قولویه گفته می شود. زیرا محمد هم فرد معروفی بوده است. یا ابن الرضا به فرزندان امام رضا اطلاق می شود و این تعبیر در بین اهل سنت شایع است. به دلیل ولایت عهدی امام رضا شهرت فراوان داشته و همه فرزندان ایشان به ابن الرضا معروف هستند.
اصولاً کلمه بنی فلان مثل بینی زراره یا آل نوبخت از یکی از این دو قبیل است. زراره خودش معروف است و نوبخت اسمش خاص است.
هر اسمی از اسماء یک قبیله نیست. نمی توان خاندان هرکسی را به نام بنی فلان نامید. باید شخصی باشد که یا شهرت داشته باشد یا اسم خاص داشته باشد که در طول تاریخ باقی بماند. انتساب هایی که در مقاله پنجم مامقانی انتساب هایی را بیان کرده اند که خیلی از آن ها صحیح نیست. این بحث سماعی است و باید استعمال شده باشد.
اختصار در نسب اولاً سماعی نیست بلکه قیاسی است. یعنی الزام ندارد سماع شده باشد. قاعده خاصی هم ندارد. البته قاعده اولیه این است که طوری تعبیر شود که به اشتراک نیانجامد. هرچند برخی اوقات به اشتراک انجامیده است. گاهی این گونه بوده که به صورت مشترک ولی با قرینه استعمال شده و بعدها قرینه از بین رفته است و تبدیل به مشترک شده است.
علی بن احمد. علی بن طاهر. علی بن ابی جید همه اسامی یک نفر است از مشایخ نجاشی
ابن هدیه شخص دیگری است که تعابیر مختلفی در مورد اوست که از مشایخ شیخ مفید است.
نجاشی خود شیوه های تعبیری مختلفی دارد.
صاحب قاموس تذکر می دهد که اختصار در نسب جایش در عنوان شخص نیست. عنوان را باید کامل گفت. در خلال توضیحات می توان اختصار کرد. موقع امضاء کردن می توان اختصار کرد. محقق کرکی در امضاء می نویسد علی بن عبدالعالی. حال آنکه عبدالعالی جد چندم اوست. ترجمه کننده نباید در عنوان اختصار در نسب کند.
در ترجمه ابن قولویه، شیخ طوسی می گوید جعفر بن محمد بن قولویه. نجاشی تعبیر می کند جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه. معلوم نیست شیخ طوسی نام کامل او را می دانسته است یا خیر؟ ما حتی تردید داریم که شاید قولویه هم پدر موسی نباشد.
حسن بن فضال هم حسن بن علی بن محمد بن فضال است. احمد بن فضال هم احمد بن حسن بن علی بن محمد بن فضال است. این ها را گاهی به اختصار بیان می کنند. شاید فضال هم جد اعلی او بوده است. مترجم اگر اطلاع دارد که این عنوان اختصار دارد نباید مختصر بیان کند. لذا اگر در ترجمه عنوانی وارد شود قاعده این است که نویسنده بیش از این از نسب فرد نمی دانسته است. لذا باید ببینیم در چه مقامی این تعبیر آمده است. آیا در اسناد مفصل آمده است یا اسناد مختصر. آیا در شرح حال بوده یا در فهرست کردن افراد. این نکات را باید مد نظر قرار داد.
لذا قاعده خاصی ندارد و با ممارست باید بتوان آن را کشف کرد.
اختصار در نسب موجب اشتباهاتی شده است. مثلاً در معجم رجال الحدیث عنوان جمهور بن احمرعجلی را به جمهور ارتباط داده اند. و 50 – 60 آدرس می دهد. ما مردد هستیم. در سند آمده است: ابن جمهور عن ابیه است. مراد از ابن جمهور در کافی حسن بن محمد بن جمهور است. پدرش محمد بن جمهور است. ابن جمهور عن ابیه را در مرکز کامپیوتری اب ابن جمهور نوشته ایم نه جمهور. زیرا جمهور جد اعلی اوست. در همه موارد همین گونه عمل شده است.
مثال دیگر: علی بن عبدالصمد التمیمی که در اسناد روایات تعادل و تراجیح آمده است. برخی از اجلاء به اختصار در نسب توجه نکرده اند و او را به علی بن عبدالصمد دیگر قاتى کرده اند و گفته اند این ها دو نفر هستند و فکر کرده اند نام واقعی هر دو بدون اختصار علی بن عبدالصمد است. اما صحیح این است که علی بن محمد بن علی بن علی بن عبدالصمد یک نفر است که ابن طاووس می گوید ابوالحسن علی بن عبدالصمد. در برخی اسناد از پدربزرگ او علی بن عبدالصمد نقل شده است. از پدر پدربزرگش به عنوان علی بن عبدالصمد هم نقل روایت شده است. لذا این علی بن عبدالصمد به سه نفر اطلاق می شود. حاجی نوری به این شخص که می رسد می فرمایند و الظاهر انه اختصار فی النسب. نه درست کردن یک عبدالصمد دیگر در این طبقه.
0.1.2- تعریب و تعجیم
- اسم ها تحولات مختلفی در زبان های مختلف پیدا می کنند. گاهی به آن تعریب یا اعجام می گویند. زبان ها بر هم تأثیر می گذارند. مباحث کلی زبان شناسی و مباحث جزئی آن باید دانسته شود. مسئله تعریب را مقداری توضیح می دهیم. چند مثال که نه مطرد است و نه منعکس. ولی دانستن آن خالی از لطف نیست.
در تبدیل حروف مخرج مشترک تایر بسزا دارد. در خود عربی متقاربین در هم ادغام می شوند یا ابدال قاف به باء یا میم به باء. قاعده یرملون از موارد ابدال حروف است.
الف به عین. آبادان عبادان
ب ض ح ف به هم تبدیل می شوند. آبی به آوی.
پ به ب یا ف تبدیل می شود. پوران به بوران پیروز به فیروز. پارسی به فارِسی. اسپند به اسفند. پروردین (پروریدن) به فروردین. پهلوی به بهلوی یا فهلوی. پماد به ضماد یا شاید ضماد به پماد
ت د ط به هم تبدیل می شود. ت به ط. توس به طوس. تهران به طهران. اریستو کراس به ارسطو
چ به صاد یا. چین به صین. چک به صک. چرم به صرم.
د به ذ یا بالعکس. دال اگر ماقبل صحیح و ساکن باشد مثل کرد دال تلفظ می شود. ولی اگر متحرک باشد یا حرف عله مثل گنبد یا شاد ذال تلفظ می شود. گنبذ و شاذ فارسی صحیح است.
آنآن که به فارسی سخن می رانند در موضع ذال دال را ننشانند
ماقبل وی ار ساکن جز وای بوذ دال است وگرنه ذال معجم خوانند
این شعر را به خواجه طوسی نسبت داده اند.
بغداد هم ظاهراً باغ داد بوده است که فارسی است. باغ داذ در اصل فارسی است. تحولات معمولاً در قرون اولیه بوده است. خیلی از اصطلاحات دیوانی و دولتی بوده است. در فارس حکومت منسجم وجود داشته است لذا اصطلاحات دیوانی نوعاً معرب هستند. مثل خراج و... . همدان همذان. شادان همان شاذان است. بادمجان همان باذمجان است.
ژ به ج تبدیل می شود. ژاپن در کتب قدیم جابن بوده است ولی الآن یابان تلفظ می شود. پیژامه در واقع پاجامه بوده است. ژرژ به جورج. چمدان یا جامه دان.
سین به صاد. اصفهان در واقع سپاهان بوده است.
شین به سین. مثل شکر به سکر که اصلش فارسی یا هندی است. موشه به موسی مو یعنی آب و شه یعنی گرفته شده است. در زبان عبری. موشه یعنی از آب گرفته شده. به عربی که آمده است موسی شده است. نیشابور به نیسابور. محله ای در نیشابور بوده است به نام شاش که به ساس تبدیل شده است. یا چاچ به ساس تبدیل شده است. پادشاه یا بادشاه. بئر شِیَع همان سبع است. شوشتر به تستر. شاپور به سابور. بیاع سابوری همان شاپوری است که نوعی دیبا و پارچه ای است که در شوشتر بافته می شده است و بیاع سابوری یعنی فروشنده پارچه شاپوری که در شوشتر بافته می شده.
تفرش به طبرس و طَبرِسی شده است.
تغیرات زبانی راهی برای کشف ارتباط تمدنها به هم است. الخارزمی به الگاریتم یا ستاره به star (استار).
ک به ق. اراک به عراق. ک به خ هم شاید تبدیل شود. خاور به کاور هم تبدیل می شود. کاشان به قاسان. کرماشان به قرماسان یا قرمیسین. کمندان به قم تبدیل شده. همراه با اختصار 7 قریه بوده که به هم متصل شده اند و یک شهر شده است. یکی از این قریه ها کمندان بوده که یکی از محلات قدیمی قم هم به همین نام است و نام قم معرب و مختصر همین نام است علی الظاهر. شوکران با سقراط ارتباط دارد. آساک به اسحاق. کوه پایه به قهبایی تبدیل شده.
گ به ج. گور به جور. گوهری به جوهری. گلاب به جلاب. گرگان به جرجان. کبک به قبک. گناه به جناح.
هاء غیر ملفوظ در فارسی که در آخر کلمه است در اصل گاف بوده اند. مثلاً برنامه در اصل برنامگ بوده. شاهد این است که در هنگام نسبت دادن گاف ظاهر می شود. (بی برنامگی یا بی برنامگان. زنانگی بچگی) و در عربی برنامج شده است. ساده به ساذج. نموذج نمونه که در اصل نموده یعنی برای نمایش آماده شده. گورباچوف به قورباشوف. کاسپین به قزوین تبدیل شده.
- برخی تغییرات در اضافه کردن یا کم کردن است. تبدیل کلمات عربی به فارسی بیشتر این حالت را دارد. علی به علان یا علُویه تبدیل می کنند. محمدعلی به ممد علی. محمد به مموله در کتب رجالی واردشده است (حدثني محمد بن الحسن الصفار المعروف بممولة، قال ...). بابا به بابویه. علی بن محمد بن سعد الاشعری به علویة بن متویة بن سعد الاشعری (حدثنا علوية بن مثوية (منوية) بن علي بن سعد أخي أبي الآثار القرداني (القزداني) عنه،)
عبدالله به عبدویه که به تصحیف برخی عبدربه نوشته اند.
حسن به حسنک یا حسنچه. عمرک یا ناصرک به کسی که جدش ناصر یا عمرو است. احمد بن عُبدون احتمالاً عَبدون است که همان عبدالواحد است. عبدوس همان عبدالصمد است احتمالاً. عبدیل، عبدالله است. حسنا همان حسن است. در فارسی الف به آخر کلمه زیاد اضافه می شود. ملا حسینا خوانساری.
ملک الشعرای بهار به قرابت حرف دال و ضاد توجه کرده و با بازی با الفاظ شعر جالبی سروده است. دلال: شیرین زبانی. ضلال: گمراهی
دیدم به بصره دخترکی اعجمی نسب روشن نموده شهر به نور جمال خویش
می خواند درس قرآن در پیش شیخ شهر وز شیخ دل ربوده به غنج و دلال خویش
می داد شیخ ، درس ضلال مبین بدو و آهنگ ضاد رفته به اوج کمال خویش
دختر نداشت طاقت گفتار حرف ضاد با آن دهان کوچک غنچه مثال خویش
می داد شیخ را به « دلال مبین » جواب وان شیخ می نمود مکرر مقال خویش
گفتم به شیخ راه ضلال این قدر مپوی کاین شوخ منصرف نشود از خیال خویش
بهتر همان بودکه بمانید هر دوان او در دلال خویش و تو اندر ضلال خویش
آقابزرگ می گوید سلّار همان سالار است. توجه به این نکات باعث می شود خیلی از اشتباهات اتفاق نیافتد.