جلسه 30

بسم الله الرحمن الرحیم





محتويات
0.1- بررسی برخی اسناد معروف

0.1- بررسی برخی اسناد معروف
صاحب قاموس الرجال می گوید اشتراک راوی و مروی عنه دلیل اشتراک نیست. حماد بن عثان هرجا از حلبی نقل می کند عبیدالله حلبی است و از محمد حلبی نقل نمی کند. آیا این دلیل می شود که هیچ جا نقل نکرده است.
ما گفتیم باید ببینیم چرا مطلق گذاشته است؟ احتمالات مختلفی را گفتیم و همه دلالت می کرد که باید به همان عبیدالله انصراف داشته باشد.
یک دلیل اتکاء به سند قبل بوده است. آن سند قبل بالاخره باید در یکجا نقل شود ولی در هیچ جا حماد از محمد الحلبی نقل نکرده است. بنابراین اگر کس دیگری بوده است باید در روایات دیگر می آمد.
یک دلیل دیگر اتکاء به شهرت یکی است. ظاهر امر این است که عبیدالله نزد حماد مشهور بوده است که این همه روایت از او کرده است ولی حلبی دیگری نزد او مشهور نبوده است زیرا هیچ جا نام دیگری را نیاورده است.
هرچه شخص معروف تر باشد تلخیص در نام او شایع تر است.
به هرحال برای تمییز مشترکات شناخت راوی و طبقه او مهم است.
------------------------------------
ما برای تمرین از اسناد معروف شروع می کنیم
علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن حماد عن الحلبی عن ابی عبدالله...
علی بن ابراهیم از مشایخ کلینی است. تا سال 307 زنده بوده است. از رواتی است که نسبتاً عمر طولانی داشته و از محمد بن عیسی عبیدی که از مشایخ احمد بن محمد بن عیسی است و در سال 198 زنده بوده است روایت نقل کرده است. البته عبیدی هم عمر طولانی داشته است. علی ابن ابراهیم از مشایخ مسن کلینی است و از سایر مشایخ مقداری بزرگ تر بوده است. او ثقه است و در وثاقت شکی نیست. تنها بحث تفسیر موجود او است که آیا واقعاً مال ایشان است یا خیر؟
ابیه همان ابراهیم بن هاشم است که کوفی است. او اول کسی است که حدیث کوفه را به قم آورده است. با سهل بن زیاد و احمد بن محمد بن عیسی و محمد بن حسین بن ابی الخطاب و احمد بن محمد بن خالد البرقی و محمد بن عبدالجبار و فضل بن شاذان و ایوب ابن نوح و حسن بن محمد بن سماعه هم طبقه است. از اکثر این افراد مقداری بزرگ تر است و ازنظر طبقه حدیثی مقداری جلوتر است. احمد بن محمد بن عیسی و احمد بن محمد بن خالد و ابراهیم بن هاشم هر سه در کوفه درس خواندند و به قم آمدند و نقل حدیث کردند. ابراهیم بن هاشم اول از همه به قم آمده است. شاهد این است که ابراهیم بن هاشم از برخی رواتی نقل می کند که احمد بن محمد بن عیسی به ندرت نقل می کند. مثل حنان بن سدیر. که احمد بن محمد بتوسط محمد بن اسماعیل بن بزیع نقل می کند. در اسناد تحویلی زیاد آمده است که علی بن ابراهیم عن ابیه و احمد بن محمد عن محمد بن اسماعیل بن بزیع جمیعاً عن حنان بن سدیر. علی بن ابراهیم عن ابیه گاهی جای سه طبقه را پر می کنند. زیرا هر دو عمر طولانی داشته اند. قدما روایات او را حسن می دانسته اند و او را ممدوح می دانستند زیرا توثیق صریحی ندارد ولی متاخرین او را از اجلاء روات می دانند. او پرروایت ترین راوی کتب اربعه است.
ابن ابی عمیر متوفی 217 است. راوی بسیار معروفی است و در طبقه سوم اصحاب اجماع است. صفوان بن یحیی (210) و حسن بن علی بن فضال (224) و بزنطی (224) و محمد بن سنان هم طبقه او هستند. صفوان سنش از بقیه بیشتر بوده است. شیوه تعبیر از او گاهی ابن ابی عمیر و گاهی محمد بن زیاد است. ابراهیم بن هاشم معمولاً ابن ابی عمیر بکار می برد و طاطری معمولاً محمد بن زیاد نقل می کند. شیوه های تعبیر روات مختلف فرق دارد. در وثاقت او هیچ بحثی نیست. مشایخ کلینی برخی کوفی و برخی رازی (ری) و برخی قمی هستند ولی غلبه با قمی ها هستند. مشایخ مشایخ او هم مختلف اند که غلب با قمی ها است. اما در طبقه ابن ابی عمیر عمده مشایخ کوفی هستند. اصحاب اجماع جز یکی دو نفر کوفی هستند. در زمان امام باقر و امام صادق و امام کاظم و امام رضا کوفه مهد تشیع بوده است و عمده روات در کوفه بودند. حسن بن علی الوشاء می گوید: فإني أدركت في هذا المسجد (مسجد کوفه) تسعمائة شيخ كل يقول حدثني جعفر بن محمد.
شیخ ابن ابی عمیر، حماد نام دارد. او از دو حماد نقل می کند. یکی حماد بن عیسی و که روایاتش از او کم نیست. یکی حماد بن عثمان است که ابن ابی عمیر از او بسیار زیاد روایت نقل می کند. جایی که ابن ابی عمیر از حماد از حلبی نقل می کند مراد از حلبی، عبیدالله است و مراد از حماد، حماد بن عثمان است. خصوصاً در این سند زیرا ابراهیم بن هاشم حماد بن عیسی را درک کرده است و وساطت ابن ابی عمیر بین ابراهیم و حماد بن عیسی طبیعی نیست. در ترجمه حماد بن عیسی در مشیخه فقیه آمده است: ابراهیم بن هاشم حماد بن عیسی را درک کرده ولی حماد بن عثمان را درک نکرده است و هرجا ابراهیم از حماد بن عثمان نقل کند غلط است. پس این حماد، حماد بن عثمان است. حماد بن عثمان طبقه اش مقدم بر حماد بن عیسی است و از صغار اصحاب امام صادق بوده است. حماد بن عیسی عمر زیاد داشته است لذا شاگردهای مختص او با شاگران حماد بن عثمان تفاوت زیادی دارند.
علی بن ابراهیم عن ابیه عن حماد عن حریز. حماد در این روایت حماد بن عیسی است
 
علی بن ابراهیم عن ابیه عن النوفلی عن السکونی عن ابی عبدالله علیه السلام...
النوفلی، حسین بن یزید النوفلی است که در وثاقت او تشکیک شده است. او از مشایخ ابراهیم بن هاشم است یا روایات سکونی معتبر است و عمده ترین راوی سکونی نوفلی است لذا نوفلی را توثیق کرده اند.
سکونی، اسماعیل بن مسلم یا اسماعیل بن ابی زیاد است. شخصی است که مشهور این است که عامی ولی ثقه است. یک قول دیگر امامی ثقه است (حاجی نوری) و تقیه می کرده است. قول دیگر عامی و ضعیف است که صدوق به آن قائل بوده است. البته زمانی (زمان شهید ثانی) مشهور شده بود که سکونی ضعیف است.
 
علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن معاویه بن عمار عن ابی عبدالله
این سند هم معتبر است. ابن ابی عمیر گاهی با یک واسطه و گاهی با دو واسطه از امام صادق نقل می کند. مثل این روایت و روایت اول.
 
الحسین بن سعید عن ابن ابی عمیر عن حماد عن الحلبی عن ابی عبدالله علیه السلام...
حماد همان حماد بن عثمان است و حلبی همان عبیدالله است. حماد بن عیسی از مشایخ حسین بن سعید است و وساطت ابن ابی عمیر طبیعی نیست لکن چون از حلبی نقل می کند قرینه بر این است که مراد حماد بن عثمان است.
 
علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن هشام بن سالم عن ابی عبدالله
ابن ابی عمیر از دو هشام نقل می کند. هشام بن سالم و هشام بن حکم و هر دو ثقه هستند و نمی توان این دو را هم از هم تشخیص داد. این دو هشام باهم اختلاف نظر های زیادی هم داشتند. یکی فقیه و یکی متکلم بوده است.
محمد بن اسماعیل عن فضل بن شاذان عن ابن ابی عمیر عن معاویه بن عمار عن ابی عبدالله...
محمد بن اسماعیل ظاهراً النیسابوری الملقب به بنفر است.
علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن حفص بن البختری عن ابی عبدالله...
حفص بن بختری هم ثقه است.
علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن حماد بن عثمان عن الحلبی عن ابی عبدالله...
57 مورد این سند تکرار شده است. این هم مؤید آن است حماد عن حلبی همان حماد بن عثمان است.
موسی بن القاسم عن ابن ابی عمیر عن حماد عن الحلبی عن ابی عبدالله...
حماد بن عثمان و عبیدالله بن حلبی و همه راویان ثقه هستند.
حسین بن سعید عن الحسن عن زرعه عن سماعه
حسین بن سعید و حسن بن سعید برادر هستند و حسین مستقیماً از زرعه نقل نمی کند. سماعه بن مهران است. زرعه ثقه و واقفی است. سماعه واقفی نیست هرچند گفته شده است. اصلاً سنش به زمان وقف نرسیده است. روایات مضمره و مقطوعه بسیار زیاد دارد. ظاهراً همه ضمائر به امام صادق بر می گردد.
علی بن ابراهیم عن ابیه عن حماد بن عیسی عن حریز عن زراره
الحسین بن سعید عن فضاله عن معاویه بن عمار
فضاله بن ایوب است. آیا حسین بن سعید مستقیم از او نقل می کند یا خیر اختلاف است بین نجاشی و شیخ. شیخ می گوید نقل می کند و نجاشی هم می گوید برخی گفته اند حسن بن سعید واسطه است ولی در این حرف هم تردید می کند.
محمد بن یحیی عن احمد بن محمد عن محمد بن اسماعیل عن محمد بن الفضیل عن ابوالصباح الکنانی عن ابی عبدالله علیه السلام
محمد بن یحیی العطار است. احمد بن محمد مردد بین ابن عیسی و ابن خالد است وظاهراً به صورت مطلق مراد احمد بن محمد بن عیسی است خصوصاً وقتی راوی محمد بن یحیی باشد. موارد نادری محمد بن یحیی از احمد بن محمد بن خالد وجود دارد که نوعاً تصحیف است و 2-3 مورد دیگر باقی می ماند. در حالی که از ابن عیسی بیش از 1000 مورد روایت دارد. هر دو هم ثقه هستند و تردید هم ضرری به بحث نمی زند. ما در چند طبقه احمد بن محمد داریم.
محمد بن اسماعیل بن بزیع است. شیخ او محمد بن فضیل است از بحث های بسیار دشوار است که او کیست؟ این بحث را باید برای بعداً بگذاریم. جامع الروات مفصل بحث کرده است. وثاقت او هم مردد است.
ابوالصباح الکنانی هم راوی معروفی است و ثقه است.
الحسین بن سعید عن صفوان عن العلاء عن محمد بن مسلم عن احمدهما علیه السلام
صفوان بن یحیی البجلی است که از اصحاب اجماع است. یک صفوان بن
علاء، علاء بن رزین است که راوی عمده محمد بن مسلم است. در اسناد دیگر در طبقات دیگر محمد بن مسلم های دیگری هم داریم که ظاهراً همه تصحیف هستند. محمد بن مسلم تعبیر عن احدهما زیاد دارد و این تعبیر مضر نیست زیرا خود اهل بیت هم گفته اند مهم نیست از کدام امام نقل می کند. حدیثی حدیث آبائی و حدیث آبائی حدیثی.
علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن هشام بن حکم عن ابی عبدالله
41 مورد این سند وجود دارد
محمد بن یحیی عن احمد بن محمد عن علی بن الحکم عن علی بن ابی حمزه عن ابی بصیر عن ابی عبدالله علیه السلام...
محمد بن یحیی العطار
احمد بن محمد بن عیسی
علی بن الحکم در تعدد او و به تبع در وثاقت او بحث است. ظاهراً علی بن الحکم بن زیبر الکوفی یک نفر و ثقه است.
علی بن ابی حمزه بطائنی است. پسر او حسن نام دارد. هر دو موردبحث هستند در وثاقت یا عدم وثاقت. نتیجه بحث این است که علی بن ابی حمزه قبلاً وکیل امام کاظم بوده است و بعداً به دلیل پولی که داشته واقفی شده و پول را نداده است. عثمان بن عیسی و زیاد بن مروان همین حال را داشته اند و پول ها را پس ندادند. در مورد او 3 مبنا است. مشهور این است که واقفی است و غیر قابل اعتماد. مبنای دوم حاجی نوری است که واقفی ولی ثقه است. در هنگام وقف هم ثقه بوده است. مبنای سوم که حاج آقا (آیت الله شبیری) اختیار کرده اند که واقفی است. قبل از وقف ثقه بوده و بعد از وقف قابل اعتماد نبوده است و همه مطالب منقول از او مربوط به قبل از وقف بوده است یا از کتب او بوده که قبل از وقف نوشته شده است. لذا روایاتش معتبر است. واقفیه از شیعه بسیار دور بوده است و بعد از وقف مطرود شدند. چیزی شبیه بهائی ها در زمان ما هستند و معروف به «سگ بارون خورده» بودند که هرکس نزدیک شود نجس می شود.[1]

ابوبصیر دو نفر هستند یکی لیث بن البختری المرادی و یکی یحیی بن (ابی) القاسم؟ سالها مشهور بود که او ضعیف است زیرا مردد بین دو نفر هستند و لیث قوی و یحیی ضعیف است. برخی می گفتند ابوبصیر مطلق لیث است خصوصاً وقتی راوی از او مثل ابن مسکان باشد. سید مهدی خوانساری روایت مفصلی در این باره نوشته است که مشهور شده است به «رساله عدیمه النظیر فی احوال ابی البصیر» ایشان در این رساله مدعی شده است که یحیی از لیث مهم تر بوده و ثقه و امامی بوده و کسانی که او را واقفی می دانند یحیی بن قاسم الحذاء که واقفی است را با یحیی بن ابالقاسم خلط کرده اند. یحیی ابن ابی القاسم از اصحاب سر ائمه است و او ابوبصیر است. لذا لیث و یحیی هر دو ثقه هستند و یحیی بسیار ممدوح است و مراد از مطلق ابوبصیر یحیی است مخصوصاً وقتی علی بن ابی حمزه از او نقل کند زیرا علی بن ابی حمزه قائد و عصاکش او بوده است. یحیی نابینا بوده است. اما آیا لیث هم نابینا بوده است یا خیر؟ محل بحث است و نمی توان جواب قطعی داد هرچند ابوبصیر کنیه نابینا ها هستند و معادل روشن دل در فارسی است.
علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی نجران عن عاصم بن حمید عن محمد بن قیس عن ابی جعفر علیه السلام...
ابن ابی نجران عبدالرحمان بن ابی نجران و ثقه است.
عاصم بن حمید هم ثقه است.
محمد بن قیس مردد بین 4 نفر است که معمولاً به صورت مطلق محمد بن قیس البجلی ثقه جلیل القدر معروف است. خصوصاً وقتی راوی او عاصم بن حمید باشد. البته یک بحث تمییز مشترکات مهمی دارد که باید بررسی بیشتر شود.
عده من أصحابنا عن سهل بن زیاد عن جعفر بن محمد الاشعری عن ابن القداح عن ابی عبدالله علیه السلام...
عده کلینی معتبر است و امکان ندارد کلینی عده ای از ضعفا یا مجاهیل را به عنوان طریق خود انتخاب کند
سهل بن زیاد توسط بحرالعلوم توثیق شده و برخی قبول می کنند و برخی قبول نمی کنند. سهل بن زیاد در چند مورد در اول سند است و در مقدار بسیار زیادی باواسطه از او نقل می شود. بیش از 2000 روایت دارد که نزدیک به 1000 روایت بواسطه عده من أصحابنا است. مواردی هم باواسطه ی کسان دیگر است و چند مورد محدود هم بدون واسطه است (که قاعدتا آنها افتادگی دارند و باید درست شوند). حاج آقای ما با مبنای اکثار در روایت او را تصحیح می کند و ثقه می داند. شیخ برخی موارد توثیق و برخی تضعیف کرده. نجاشی او را تضعیف کرده است.
جعفر بن محمد الاشعری از مشایخ عمده سهل است و راوی منحصر ابن قداح همین شخص است. در وثاقت او فکر کنم بحثی نباشد.
عبدالله بن میمون القداح است. قداح لقب میمون است. قداح یعنی نیزه تراش و پدر عبدالله نیزه تراش بوده است. او هم ثقه است. نجاشی او را توثیق کرده است. برخی بعد از او افسانه هایی در باره او گفته اند و او را اسماعیلی دانستند ولی ظاهراً ربطی به اسماعیلیه ندارد. او با اسماعیل رفیق صمیمی بوده است و روایاتی در مدح اسماعیل از امام صادق نقل کرده است. ولی ظاهراً اسماعیلی نبوده است و ثقه است. احیاناً به خود او هم عبدالله القداح می گویند هرچند لقب پدر بوده است. ولی معروف به ابن قداح است.
محمد بن یحیی عن احمد بن محمد عن ابن محبوب عن عبدالله بن سنان...
ابن سنان در طبقه امام صادق عبدالله بن سنان است. در طبقه متاخر محمد بن سنان است. عبدالله ثقه است ولی محمد را برخی تضعیف کرده اند. محمد بن سنان (حدود 220) هم طبقه صفوان و ابن ابی عمیر و ابن محبوب است. یک محمد بن سنان هم برادر عبدالله بن سنان است که از امام صادق نقل می کند ولی نادر است و مشهور نیست. عبدالله بن سنان خزینه دار برخی حکام بوده است.
ابن محبوب حسن بن محبوب است.
علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن بعض اصحابه عن ابی عبدالله
ابن ابی عمیر به دلیل اینکه کتبش از بین رفت خیلی وقت ها مرسلات دارد. عمن حدث عن بعض اصحابه و... زیاد دارد. یادش رفته از کی نقل می کند زیرا کتبش از بین رفته بودند ولی مرسلات او هم مانند مسندات اوست. معمولاً از روی مکتوبات خود روایت نقل می کنند. ابن ابی عمیر و صفار و بزنطی در مورد مرسلاتشان گفته اند مراسیلشان مثل مسانید دیگران هستند. به مشایخ الثقات معروف هستند که مشایخ ایشان امامی ثقه هستند.
اصحاب و رجال و ... در اینجا یعنی مشایخ
حسین بن سعید عن نضر بن سوید عن عبدالله بن سنان عن ابی عبدالله
30 بار در کتب اریعه آمده است. نضر به صورت مطلق همین نضر بن سوید است. که از مشایخ حسین بن سعید است. در مشایخ حسین بن سعید اگر ابن سنان دیدید محمد بن سنان است.
 

[1] سیدنا الاستاد حضرت آیت الله جزایری نظرشان درباره واقفی ها (سران واقفیه نه هر راوی واقفی) این است که هر چند اینها قبل از وقف ظاهرا مشکل نداشته اند و مشکل اعتقادیشان بعد از وقف است، اما اینکه اینها بعد از شهادت امام کاظم توقف کردند به خاطر مسائل مالی، نشان دهنده ی خبث سریره آنها است که از همان اول داشته اند و لذا حتی روایات مربوط به قبل از توقفشان هم دیگر برای ما قابل اعتماد نیست. اما، اقول: وقتی اینها در زمان قبل از توقف توثیق شده اند و مورد قبول بوده اند و بعد در زمان توقف فهمیده ایم اینها از اول خبث سریره داشته اند، این باعث می شود که در موضوعاتی که به مسائل دنیایی مربوط بوده است ما از اول به آنها شک کنیم و نه در هر مساله ای. مثلا در نقل روایاتی که در باب نماز و وضو است، یک کسی که حب ریاست و حب پول دارد، چه تاثیری می تواند داشته باشد؟! پس به نظر می رسد باید در نظر سیدنا الاستاد قائل به تفصیلی بین روایاتی که مضامینشان مربوط به چیزی است که جای بروز آن خبث سریره را دارد و بین روایاتی که چنین نیستند، باشیم. خلاصه اینکه درباره روایاتی که سران واقفیه در سند آنها هستند (که همه مربوط به قبل از توقف آنها است) در موضوعاتی روایت را می پذیریم که احتمال دنیاگرایی در پیرآمون مضمون آن روایت را ندهیم.