جلسه 60

بسم الله الرحمن الرحیم





محتويات
0.0.1- مشایخ نجاشی
0.0.2- مشایخ احمد بن محمد بن عیسی الاشعری
0.0.2.1- تمرین

برخی مشایخ و روات حدیث هستند که گفته شده است این ها فقط از ثقات نقل می کنند. معروف ترین این ها ابن ابی عمیر و صفوان و بزنطی است. این سه نفر را بعداً بحث خواهیم کرد. افراد دیگر هم اضافه شده اند، ازجمله:
نجاشی و احمد بن محمد بن عیسی و جعفر بن بشیر و بنو فضال و...
این افراد را جداگانه بررسی خواهیم کرد.
0.0.1- مشایخ نجاشی
اولین نفری که در مورد اعتبار مشایخ او بحث کرده است علامه بحر العلوم بوده است ظاهراً و بعد از ایشان حاجی نوری در خاتمه مستمسک و محقق خویی در مقدمه معجم الرجال برخی از این استدلالات را نقل کرده است. استدلالات علامه بحر العلوم بر وثاقت اساتید نجاشی مفصل است ولی مهم ترین استدلال همان است که محقق خویی نقل کرده است. محقق خویی این گونه تقریر می کنند:
نجاشی در ترجمه احمد بن محمد بن عبیدالله الجوهری (ابن عیاش) و در ترجمه ابوالمفضل شیبانی عبارتی آورده است که دلالت دارد نجاشی فقط از ثقات نقل می کند.
عبارت نجاشی در ترجمه احمد بن محمد بن عبیدالله این است:
احمد بن محمد بن عبیدالله
بن الحسن بن عياش بن إبراهيم بن أيوب الجوهري أبو عبد الله. و أمه سكينة بنت الحسين بن يوسف بن يعقوب بن إسماعيل بن إسحاق بنت أخي القاضي أبي عمر محمد بن يوسف. كان سمع الحديث و أكثر و اضطرب في آخر عمره و كان جده و أبوه من وجوه أهل بغداد أيام آل حماد و القاضي أبي عمر. له كتب منها: كتاب مقتضب الأثر في عدد الأئمة الاثني عشر كتاب الأغسال كتاب أخبار أبي هاشم داود بن القاسم الجعفري كتاب شعر أبي هاشم أخبار جابر الجعفي كتاب الاشتمال على معرفة الرجال و من روى عن إمام إمام كتاب ما نزل من القرآن في صاحب الزمان [علیه السلام ] كتاب في ذكر الشجاج كتاب عمل رجب كتاب عمل شعبان كتاب عمل شهر رمضان كتاب أخبار السيد كتاب اللؤلؤ و صنعته و أنواعه كتاب ذكر من روى الحديث من بني ناشرة كتاب أخبار وكلاء الأئمة الأربعة. رأيت هذا الشيخ و كان صديقا لي و لوالدي و سمعت منه شيئا كثيرا و رأيت شيوخنا يضعفونه فلم أرو عنه شيئا و تجنبته و كان من أهل العلم و الأدب القوي و طيب الشعر و حسن الخط رحمه الله و سامحه و مات سنة إحدى و أربعمائة.
وقتی دیدم مشایخ او را تضعیف می کنند از او اجتناب کردم.
در ترجمه محمد بن عبدالله ابوالمفضل الشیبانی هم می نویسد:
محمد بن عبد الله بن محمد
بن عبیدالله بن البهلول بن همام بن المطلب بن همام بن بحر بن مطر بن مرة الصغرى بن همام بن مرة بن ذهل بن شيبان أبو المفضل. كان سافر في طلب الحديث عمره أصله كوفي و كان في أول أمره ثبتا ثم خلط و رأيت جل أصحابنا يغمزونه و يضعفونه. له كتب كثيرة منها: كتاب شرف التربة كتاب مزار أمير المؤمنين علیه السلام كتاب مزار الحسين علیه السلام كتاب فضائل العباس بن عبد المطلب كتاب الدعاء كتاب من روى حديث غدير خم كتاب رسالة في التقية و الإذاعة كتاب من روى عن زيد بن علي بن الحسين كتاب فضائل زيد [علیه السلام ] كتاب الشافي في علوم الزيدية كتاب أخبار أبي حنيفة كتاب القلم. رأيت هذا الشيخ و سمعت منه كثيرا ثم توقفت عن الرواية عنه إلا بواسطة بيني و بينه.
از این عبارات استفاده کرده اند که ایشان از ضعفاء نقل مستقیم و بی واسطه نمی کند. البته چرا بین بی واسطه و باواسطه فرق گذاشته است؟ اگر مستقیم از ضعفاء نقل کند تهمت نقل از ضعفاء بر عهده خود اوست ولی اگر باواسطه باشد مسئولیت نقل از ضعفاء را بر دوش دیگران گذاشته است. علامه همچنین مطلبی را در جای دیگر دارد و می گوید ابوالمفضل اول عمر ضبط بوده است ولی بعداً خلط کرد. لذا من واسطه قرار می دهم بین خودم و او [یعنی کسی را که دوران ضبط بودن او را درک کرده، بین خودم و او واسطه قرار می دهم.]
آنچه مهم است اینکه آیا از این عبارت استفاده می شود که نجاشی از ضعفاء نقل نمی کند؟
اشکال: این عبارت نهایتاً دلالت دارد از ضعفاء نقل نمی کند. اما آیا از مهملین هم نقل نمی کند؟ یعنی اگر نه توثیق دارد و نه تضعیف هم نقل نمی کند؟ پس صرف نفی نقل از ضعفا، دلالت بر نقل از ثقات نمی کند. (یعنی برخی روات ممکن است ضعفشان برای دیگران معلوم نبوده و لذا در جامعه تضعیف نشده باشند هرچند خود نجاشی می داند که آن روات ضعیف هستند ولی چون تضعیف نشده اند، نقل از آنها بکند. یک صورت دیگر هم این است که نه تضعیف دارند و نه توثیق، بلکه مهمل هستند)
پاسخ: محقق خویی می فرمایند: «و رأيت جل أصحابنا يغمزونه و يضعفونه» به صورت موضوعی اخذ نشده است بلکه طریقی است. یعنی رایت طریق به ضعف واقعی است و اگر در شخصی ضعف واقعی نفی شد لازمه اش وثاقت است.
توضیح آنکه برخی عناوین مثل رویت و علم و... را دو شکل می توان لحاظ کرد. گاهی موضوعیت دارد و گاهی طریقیت. در بحث قطع طریقی و موضوعی همین بحث هست. برخی گفته اند اگر این الفاظ در دلیل اخذ شوند ظهور در طریقیت دارند نه موضوعیت. در مسئله لیالی مقمره همین بحث است. در آیه قرآن آمده است:
كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ
آیا تبین موضوعیت دارد یا طریقیت؟ اگر موضوعیت داشته باشد باید تبین حاصل شود حتماً و در صورت عدم تبین واقعاً احکام روزه ثابت نمی شوند. ولی اگر طریقیت داشته باشد جدایی واقعی سپیدی از سیاهی ملاک است ولو برای ما هم تبین حاصل نشود ولی احکام فی الواقع ثابت شده اند. در آنجا می گویند تبین ظهور در طریقیت دارد و خود محقق خویی هم طریقیت را قبول کرده اند.
در ما نحن فیه نیز رایت جل الاصحاب یضعفونه ظهور در طریقیت دارد یعنی ضعف واقعی آن شخص را کشف کردم و اگر ضعف واقعی را کشف نکنم در واقع کشف کرده ام واقعاً ضعیف نیست. لذا موثق است. (یعنی در عالم اثبات بین ضعف و وثاقت واسطه ای است به نام مهملین. ولی در عالم ثبوت و واقع بین ضعیف و ثقه واسطه ای نیست و هرکس ضعیف نباشد ثقه است.)
[اشکال به استدلال محقق خویی:]
البته ایشان در استدلال سر یک نکته تاکید نکرده اند [در حالی که در استدلال مفروض است] که باید تاکید شود. آن نکته اینکه گاهی سر کلمه رایت بحث می شود که همانطور است که محقق خویی فرموده است. ولی نجاشی نفرموده است «رایت ضعفه» بلکه فرموده است «رایت شیخونا یضعفونه» یعنی نفرمود ضعفش را یافتم بلکه فرمود تضعیفاتی که در موردش وجود دارد را یافتم. بین تضعیف و توثیق واسطه وجود دارد. لذا باهمین ظاهر اگر کار کنیم استدلال تام نیست. باید این نکته را تاکید کنیم که تضعیف شیوخ، طریق است بر اینکه واقعاً ضعیف است. یعنی اولاً «رایت تضعیف الشیوخ» را طریق به تضعیف واقعی بدانیم و ثانیاً «تضعیف واقعی» را طریق به «ضعف واقعی» بدانیم تا استدلال تام شود و با نفی رویت تضعیف، وثاقت استفاده شود.
[در واقع اشکالی که به محقق خویی وارد است این است که عدم رویت تضعیف را طریق به عدم تضعیف واقعی و عدم تضعیف واقعی را کاشف از عدم ضعف واقعی دانسته است. حال آنکه اگر هم طریقیت عدم رویت تضعیف برای تضعیف واقعی را بپذیریم ولی عدم تضعیف واقعی نمی تواند کاشف از عدم ضعف واقعی باشد. بلکه ممکن است کسی تضعیف نشود ولی واقعاً ضعیف باشد]
سایر استدلالاتی که وجود دارد از این استدلال قوت کمتری دارند. یکی دیگر از استدلالات این است:
جعفر بن محمد بن مالك بن عيسى بن سابور
مولى أسماء بن خارجة بن حصن الفزاري كوفي أبو عبد الله كان ضعيفا في الحديث قال: احمد بن الحسين كان يضع الحديث وضعا و يروي عن المجاهيل و سمعت من قال: كان أيضا فاسد المذهب و الرواية و لا أدري كيف روى عنه شيخنا النبيل الثقة أبو علي بن همام و شيخنا الجليل الثقة أبو غالب الزراري رحمهما الله و ليس هذا موضع ذكره. له كتاب غرر الأخبار و كتاب أخبار الأئمة و مواليدهم علیهم السلام و كتاب الفتن و الملاحم. أخبرنا عدة من أصحابنا عن احمد بن إبراهيم بن أبي رافع عن محمد بن همام عنه بكتبه و أخبرنا أبو الحسين بن الجندي عن محمد بن همام عنه.
اگر داب نجاشی این نبود که از ضعفا روایت نقل نکند، جا نداشت این گونه تعجب کند و به دیگران اشکال کند. حاجی نوری می گوید داب معمول روات این بوده است. برخی پاسخ داده اند این شخص واضع حدیث بوده است و نجاشی تعجب می کند که چگونه از یک واضع حدیث روایت نقل کرده اند. یعنی در غایت ضعف است این شخص. اما دلالت ندارد که از افراد ضعیف که ضعف کمی دارند هم روایت نباید نقل شود. به تعبیر دیگر سه دسته راوی داریم: بین الضعف، بین الوثاقة، مردد. این شخص به نظر نجاشی بین الضعف است و نباید از او روایت نقل شود. اما دلالت ندارد که از افراد مردد که بین الضعف نیستند نیز نباید روایت نقل کرد.
پس در این استدلال انحصار نقل از ثقات ثابت نمی شود بلکه اثبات عدم نقل از بین الضعف ها می کند.
استدلال دیگر اینکه:
إسحاق بن الحسن بن بكران أبو الحسين العقرائي التمار
كثير السماع ضعيف في مذهبه رأيته بالكوفة و هو مجاور و كان يروي كتاب الكليني عنه و كان في هذا الوقت علوا فلم أسمع منه شيئا. له كتاب الرد على الغلاة و كتاب نفي السهو عن النبي صلى الله عليه و آله و كتاب عدد الأئمة.
استدلال این است که چون ضعف مذهب داشت از او روایت نقل نمی کند.
اشکال: مشخص نیست که روایت نکردن را متفرع بر ضعف مذهب کرده باشد. بلکه ظاهر عبارت این است که چون در این زمان «علو» دارد از او روایت نقل نمی کنم. (این عبارت در برخی نسخه ها «غَلواً» است و در برخی نسخ دیگر «عُلُواً» یا «غُلُواً» است. غَلوا خیلی وجهی ندارد. و ظاهراً همان عُلُو مد نظر بوده است.) این شخص پیرمرد بوده است. شاگرد کلینی بوده است. کلینی نزدیک 50 سال قبل از تولد نجاشی از دنیا رفته است. عُلُو یک اصطلاح رجالی است. کسی که واسطه کمتر دارد اسنادش عالی است. مرجع ضمیر «کان» یا خود اسحاق بن حسن است و یا روایت اسحاق بن حسن. ظاهراً خود شخص مرجع ضمیر است. این شخص چون پیرمرد بود من از او روایتی نشنیدم. زیرا معمولاً انسآن های با سن بالا حوصله تدریس ندارند و درک سن بالای یک شیخ برای راوی معمولاً منجر به سماع حدیث و روایت نمی شود. از طرف دیگر هم قوه حافظه شیوخ ضعیف است و قابل اعتماد نخواهند بود. لذا اسناد عالی نوعاً این اشکال را به همراه دارد که در سن کم تحمل روایت کرده و در سن زیاد اداء روایت می کند. لذا در نقل های شفاهی قابل اعتماد نیستند نوعاً. در نقل کتبی نیز معمولاً نکات شفاهی اضافی به حاشیه روایت افزوده می شود. البته در نقل از روی کتاب اشتباهات کم است و نوعاً حوصله تدریس نداشتند. نظیر احمد بن محمد بن خالد که زودتر از احمد بن محمد بن عیسی از دنیا رفته است. لکن برخی روات ابن خالد را درک کرده اند ولی ابن عیسی را درک نکرده اند. زیرا ابن عیسی در اواخر عمر سن زیاد داشت و رئیس قم هم بود لذا فرصت تدریس نداشت و افراد از او روایت نمی شنیدند.
استدلال دیگر:
هبة الله بن احمد بن محمد الكاتب
أبو نصر المعروف بابن برنية. كان يذكر أن أمه أم كلثوم بنت أبي جعفر محمد بن عثمان العمري. سمع حديثا كثيرا و كان يتعاطى الكلام و يحضر مجلس أبي الحسين بن الشبيه العلوي الزيدي المذهب فعمل له كتابا و ذكر أن الأئمة ثلاثة عشر مع زيد بن علي بن الحسين و احتج بحديث في كتاب سليم بن قيس الهلالي: أن الأئمة اثنا عشر من ولد أمير المؤمنين علیه السلام. له كتاب في الإمامة و كتاب في أخبار أبي عمرو و أبي جعفر العمريين و رأيت أبا العباس بن نوح قد عول عليه في الحكاية في كتابه أخبار الوكلاء. و كان هذا الرجل كثير الزيارات و آخر زيارة حضرها معنا يوم الغدير سنة أربعمائة بمشهد أمير المؤمنين علیه السلام.
وجه استدلال این است که نجاشی این ضعف را از ایشان نقل می کند و با اینکه با نجاشی همسفر هم بوده است ایشان از او روایتی نقل نکرده است.
اشکال: معلوم نیست وجه نقل نکردن نجاشی این ضعف او بوده باشد. شاید اصلاً مطالب او ربطی به کتب نجاشی نداشته است. کتاب او اخبار وکلاء بوده است. از طرف دیگر او شخصی بوده است که بخاطر دنیا حدیث جعل کرده و تعداد ائمه را 13 تا شمرده است. از این فرد روایت نقل نکردن تلازم ندارد که از هیچ ضعیفی نقل روایت نمی کند. بلکه این شخص در غایت ضعف بوده است.
استدلال دیگر:
عبیدالله بن أبي زيد احمد بن يعقوب بن نصر الأنباري
شيخ من أصحابنا يكنى أبا طالب ثقة في الحديث عالم به كان قديما من الواقفة. قال أبو عبد الله الحسين بن عبیدالله: قال أبو غالب الزراري كنت أعرف أبا طالب أكثر عمره واقفا مختلطا بالواقفة ثم عاد إلى الإمامة و جفاه أصحابنا و كان حسن العبادة و الخشو ... . و كان أصحابنا البغداديون يرمونه بالارتفا له كتاب أضيف إليه يسمى كتاب الصفوة. قال الحسين بن عبیدالله: قدم أبو طالب بغداد و اجتهدت أن يمكنني أصحابنا من لقائه فأسمع منه فلم يفعلوا ذلك. و له كتب كثيرة منها: كتاب الانتصار للشيع من أهل البدع كتاب المسائل المفردة و الدلائل المجردة كتاب أسماء أمير المؤمنين علیه السلام كتاب في التوحيد و العدل و الإمامة كتاب طرق حديث الغدير كتاب طرق حديث الراية كتاب طرق حديث أنت مني بمنزلة هارون من موسى كتاب التفضيل كتاب أدعية الأئمة علیهم السلام كتاب فدك كتاب مزار أبي عبد الله علیه السلام كتاب طرق حديث الطائر كتاب طرق قسيم النار كتاب التطهير كتاب الخط و القلم كتاب أخبار فاطمة عليها السلام كتاب فرق الشيعة كتاب الإبانة عن اختلاف الناس في الإمامة كتاب مسند خلفا بني العبا أخبرني احمد بن عبد الواحد عنه بجميع كتبه. و مات أبو طالب بواسط سنة ست و خمسين و ثلاثمائة.
حاجی نوری استدلال را این گونه تقریر می کند که نه فقط نجاشی بلکه همه اصحاب این گونه بودند که نقل از ضعفاء را اجازه نمی دادند. حسین بن عبیدالله می خواست به درس عبیدالله بن ابی زید برود ولی اصحاب اجازه ندادند کسی به درس او حاضر شود.[1]

اشکال: اولاً مسئله ایشان غلو بوده است و اصحاب بر غلو حساس بودند و دلیل نمی شود اجازه شرکت در درس مطلق ضعفاء را نمی دادند. ثانیاً ایشان فردی معلوم الضعف بوده است و معروف هم بوده است. و منع از شرکت در درس او به این معنا نیست که اجازه شرکت در درس مجهولین هم نمی دادند.
این حرف (منع اصحاب از نقل از ضعفا) مؤید مطلبی است که ما سابقاً گفتیم طائفه نقل از ضعفاء را نقطه ضعف می دانستند لذا اگر یکی از اجلاء از یک نفر کثیراً ما نقل روایت کند دلالت بر وثاقت او می شود. زیرا ضعیف نخواهد بود و کثرت روایت، احتمال مجهول بودن شیخ را هم نزد راوی منتفی می کند.
پس خلاصه اینکه نجاشی نهایتا از معلوم الضعف نقل نمی کند ولی اینکه تمام مشایخش ولو یک روایت از او نقل کرده باشد حتماً ثقه باشند (و حتی مهمل نباشند)، این مطلب ثابت نیست و نهایتا نجاشی هم مانند دیگر اجلا، از هرکس اکثار روایت دارند ثقه هستند ولی خصوصیت خاصی برای نجاشی نیست.
چند تذکر:
مطلب اول:
محقق خویی در ترجمه احمد بن محمد بن عبیدالله بن الحسن الجوهری از قول نجاشی می نویسد:
رأيت هذا الشيخ، و كان صديقا لي و لوالدي، و سمعت منه شيئا كثيرا و رأيت شيوخنا يضعفونه فلم أرو منه شيئا، و تجنبته.
سپس خود محقق خویی می فرمایند:
أقول: قد روى عنه: في ترجمة الحسين بن بسطام، فلا بد من أن يكون ذلك غفلة عن التزامه بعدم الرواية عنه، و عن غيره من الضعفاء.
اولاً باید تذکر دهیم نجاشی روایت مستقیم از ضعفاء نمی کند. نه اینکه باواسطه نیز نقل نمی کند. باید به ترجمه حسین بن بسطام مراجعه کنیم ببینیم آیا واقعاً نجاشی از او مستقیم نقل کرده است یا غیر مستقیم. در ترجمه حسین بن بسطام نجاشی می نویسد:
الحسين بن بسطام
و قال أبو عبد الله بن عياش: هو الحسين بن بسطام بن سابور الزيات. له و لأخيه أبي عتاب كتاب جمعاه في الطب كثير الفوائد و المنافع على طريق (طريقة) الطب في الأطعمة و منافعها و الرقي و العوذ. قال ابن عياش: أخبرناه الشريف أبو الحسين صالح بن الحسين النوفلي قال: حدثنا أبي قال: حدثنا أبو عتاب و الحسين جميعا به.
ابن عیاش همان احمد بن محمد بن عبیدالله بن الحسن الجوهری است. همانطور که مشخص است ایشان تعبیر «قال» دارد نه «اخبرنی» و این ظهور در نقل مستقیم از او ندارد. در ترجمه ابوالمفضل الشیبانی خود محقق خویی تذکر می دهد که بین تعبیر «اخبرنی» و تعبیر «قال» تفاوت است. «اخبرنی» ظهور در روایت مستقیم دارد ولی «قال» ظهور در روایت مستقیم ندارد. محقق خویی می فرمایند به ترجمه محمد بن حسن بن شمون مراجعه کنیم. نجاشی می گوید:
محمد بن الحسن بن شمون
ابوجعفر بغدادي واقف ثم غلا و كان ضعيفا جدا فاسد المذهب. ... و له كتاب نوادر. أخبرنا احمد بن علي قال: حدثنا ابن أبي رافع عن محمد بن يعقوب عن علي بن محمد عن سهل بن زياد عن محمد بن الحسن بن شمون بكتبه كلها ما خلا التخليط. قال أبو المفضل: حدثنا أبو الحسين رجاء بن يحيى بن سامان العبرتائي و احمد بن محمد بن عيسى بن الغراد جميعا عنه. و هذا طريق مظلم. و أخبرنا أبو الحسن بن الجندي قال: حدثنا أبو علي بن همام قال: حدثنا عبیدالله بن العلاء المذاري عن محمد بن الحسن بن شمون قال: ...
تعبیر اول اخبرنا است. به ابوالمفضل که می رسد قال می شود و تعبیر بعدی باز هم اخبرنا است. مشخص است نجاشی در تعابیر دقت داشته است و در مورد ابوالمفضل نگفته است به ما خبر داد بلکه می گوید این گونه گفته است.
همچنین نجاشی در مورد محمد بن عيسى بن عبد الله این گونه می نویسد:
محمد بن عيسى بن عبد الله بن سعد بن مالك الأشعري أبو علي
شيخ القميين و وجه الأشاعرة متقدم عند السلطان. و دخل على الرضا علیه السلام و سمع منه و روى عن أبي جعفر الثاني علیه السلام. له كتاب الخطب. قال احمد بن محمد بن عبیدالله: حدثنا محمد بن احمد بن مصقلة قال: حدثنا سعد بن عبد الله قال: حدثنا احمد بن محمد بن عيسى.
احمد بن محمد بن عبیدالله همان جوهری است. اینجا هم محقق خویی توجه داشته است. ولی عجیب این است که در مورد حسین بن بسطام چگونه غفلت نمودند و این مطلب را دقت نکردند. محقق خویی وقتی مشایخ نجاشی را لیست می کند مواردی که نجاشی تعبیر «قال» دارد را نیاورده است و فقط تعبیرات حدثنی و اخبرنی را به عنوان شیخ نجاشی معرفی کرده است. مثلاً الحسین بن حصین العمی در ترجمه جابر بن یزید جعفی با تعبیر قال از حسین بن حصین عمی روایت نقل می کند. حال آنکه محقق خویی ایشان را از مشایخ نجاشی نمی داند.
مطلب دوم:
مشایخ نجاشی را محقق خویی لیست کرده اند و در خاتمه مستدرک هم یک لیست تهیه شده است. در لیست مستدرک افرادی هستند که ظاهراً نجاشی از او روایت مستقیم ندارد. مثل هارون بن موسی تلعکبری. نجاشی می گوید در نوجوانی با پسر او دوست بودم و به خانه او رفت و آمد داشتم و می دیدم مردم نزد او حدیث می خوانند. اما خودش از او روایت مستقیمی ندارد ظاهراً. پسر او ابوجعفر محمد بن هارون تلعکبری را هم حاجی نوری از مشایخ نجاشی شمرده است. در حالی که این دو رفیق بوده اند و روایتی از هم ندارند. احمد بن محمد بن علی الکوفی را هم ذکر کرده است. نجاشی در ترجمه کلینی می نویسد:
محمد بن يعقوب بن إسحاق ابوجعفر الكليني
و كان خاله علان الكليني الرازي شيخ أصحابنا في وقته بالري ... كنت أتردد إلى المسجد المعروف بمسجد اللؤلؤي و هو مسجد نفطويه النحوي أقرأ القرآن على صاحب المسجد و جماعة من أصحابنا يقرءون كتاب الكافي على أبي الحسين احمد بن احمد الكوفي الكاتب حدثكم محمد بن يعقوب الكليني.
نجاشی می گوید من که به مسجد لولویی می رفتم که قرآن بخوانم که یاد بگیرم (معلوم می شود در سنین خیلی کم بوده است و هنوز به مرحله ای که بخواهد سماع حدیث کند نرسیده بوده) می دیدم عده ای نزد احمد بن احمد الکوفی کتاب کافی را می خوانند. نجاشی شاگرد او نبوده است ولی حاجی نوری او را از مشایخ نجاشی شمرده است.
لیست محقق خویی از این جهت دقیق تر است. ایشان حتی «قال» ها را هم نیاورده است. لکن برخی نکات در مورد این لیست وجود دارد. برخی افراد ناشی از مغلوط بودن نسخه کتاب دست محقق خویی است. برخی افراد هم تکراری هستند که محقق خویی به برخی اشاره می کند و برخی را هم متوجه نشدند. مثلاً محمد بن جعفر الادیب و محمد بن جعفر التمیمی و محمد بن جعفر النجار یکی هستند. در تاریخ بغداد این مطلب واضح شده است. نکته مهم این است که محقق خویی احمد بن حسین بن عبیدالله الغضائری را از مشایخ نجاشی شمرده است و آدرس داده است در ترجمه عبدالله بن ابی عبدالله. به آن ترجمه که مراجعه می کنیم می بینیم:
عبد الله بن أبي عبد الله محمد بن خالد بن عمر الطيالسي
أبو العباس التميمي رجل من أصحابنا ثقة سليم الجنبة. و كذلك أخوه أبو محمد الحسن. و لعبد الله كتاب نوادر أخبرنا عدة من أصحابنا عن الزراري عن محمد بن جعفر عنه بكتابه. و نسخة أخرى نوادر صغيرة رواه أبو الحسين النصيبي أخبرناها بقراءة احمد بن الحسين قال: حدثنا علي بن محمد بن الزبير عنه. و نسخة أخرى صغيرة أخبرنا بها الحسين بن عبیدالله عن جعفر بن محمد قال: حدثنا جعفر بن محمد بن مسعود عن أبيه عن عبد الله.
تعبیر «أخبرناها بقراءة احمد بن الحسين قال» معنایش برای محقق خویی به درستی مشخص نشده است لذا احمد بن حسین را از مشایخ نجاشی محسوب کرده است.
راوی ابوالحسین النصیبی است و قاری احمد بن حسین است. در سابق جلسات درس این گونه بوده است که یا استاد قرائت می کرده است و شاگرد می شنیده است. و یا شاگرد قرائت می کرده است و استاد می شنیده است. و یا شخص سومی قرائت می کرده است و استاد و شاگرد می شنیدند. سایر شاگردان می گویند اخبرنا الاستاذ بقرائت فلان شاگرد. پس احمد بن حسین قاری بوده است و ابوالحسین النصیبی استاد بوده است و نجاشی در مجلس درس حاضر بوده است. پس استاد نجاشی ابوالحسین النصیبی است و احمد بن حسین بن عبیدالله الغضائری همشاگردی نجاشی است نه استاد نجاشی. استاد استاد نجاشی علی بن محمد بن زبیر است. علی بن محمد بن زبیر القریشی در سال 348 وفات کرده است. احمد بن حسین الغضائری در آن تاریخ هنوز متولد هم نشده است. لذا او شاگرد علی بن محمد بن زبیر نیست.
مطلب سوم:
در روایت یک مرحله تحمل حدیث است و یک مرحله اداء روایت. سماع یا قرائت تحمل حدیث است و نقل برای دیگران اداء است. تعبیر «رَوَی» ناظر به مرحله اداء است. اگر بشنود ولی ادا نکند تعبیر روی نمی کنند. جایی که نجاشی مطلب را به دیگری اداء کرده باشد عنوان روایت صادق خواهد بود. البته گاهی در مقام اداء تعبیر به قرائت و یا سمعت هم می شود. یعنی من با سماع تحمل کردم و الآن دارم نقل می کنم. لذا اگر شخصی به دیگری گفت سمعت فلان روایت را از فلان استاد. این خود یعنی دارد روایت را ادا می کند. در کتاب نجاشی ابوالحسن میمونی در دو جا ترجمه شده است. یکی در باب کنی در رقم 1262 و یک هم در باب اسماء در ترجمه علی بن عبدالله بن عمران القرشی.
أبو الحسن الميموني
مضطرب جدا. له كتاب الحج و كان قاضيا بمكة سنين كثيرة. قرأت هذا الكتاب عليه.
این منافاتی ندارد که بگوییم نجاشی از ضعفاء نقل نمی کند. زیرا کتاب حج را نزد او خوانده است ولی نگفته است که آن را هم روایت کرده ام. خودش فرموده است مضطرب جداً. مضطرب هم بیشتر به ضعف در مذهب و غلو اشاره دارد.
علي بن عبد الله بن عمران القرشي
أبو الحسن المخزومي الذي يعرف بالميموني كان فاسد المذهب و الرواية و كان عارفا بالفقه و صنف كتاب الحج و كتاب الرد على أهل القياس. فأما كتاب الحج فسلم إلي نسخته فنسختها. و كان قديما قاضيا بمكة سنين كثيرة.
نجاشی نزد او درس خوانده است. اما هیچ جا نمی گوید روایت او را نقل می کنم. در ترجمه عیاشی می گوید از او زیاد روایت شنیدم ولی هیچکدام را روایت نمی کنم زیرا تضعیف زیاد شده است.
به این ترجمه دقت کنید:
حريز بن عبد الله السجستاني
... له كتاب الصلاة كبير و آخر ألطف منه و له كتاب نوادر فأما الكبير فقرأناه على القاضي أبي الحسين محمد بن عثمان قال: قرأته على أبي القاسم جعفر بن محمد بن عبیدالله الموسوي قال: قرأت على مؤدبي أبي العباس عبیدالله بن احمد بن نهيك قال: قرأت على ابن أبي عمير قال: قرأت على حماد بن عيسى قال: قرأت على حري.. .
در اینجا در مقام این است که بگوید از طریق قرائت به خود حریز متصل هستم. یعنی یک طریق عالی که همه اش قرائتی است نه اجازه ای به این کتاب دارد. ولی آن عبارات قبلی نمی خواهند روایت کردن و اداء روایت را هم اشاره کنند بلکه صرفاً اشاره به مرحله تحمل حدیث دارند.
در جای دیگر نجاشی می نویسد:
عبد الله بن محمد بن عبد الله أبو محمد الحذاء الدعلجي
منسوب إلى موضع خلف باب الكوفة ببغداد يقال له الدعالجة كان فقيها عارفا و عليه تعلمت المواريث له كتاب الحج.
باز هم ناظر به مقام تحمل است نه اداء.
درجایی در مورد دعلجی تعبیر «قال» می کند:
احمد بن محمد بن الحسين بن الحسن بن دول القمي
قال أبو محمد عبد الله بن محمد الدعلجي رحمه الله: أخبرنا أبو علي احمد بن علي عن احمد بن محمد بن دول القمي. و جاء وفاة احمد بن محمد بن دول سنة خمسين و ثلاثمائة.
تعبیر «اخبرنا» نمی کند بلکه می گوید «قال». یا اجازه عامه برای نقل روایات او را نداشته است یا شاید او را ضعیف می دانسته است. البته این دعلجی داستانی دارد که سهم امام داشت و دو پسر داشت که یکی خوب و دیگری بد بود. سهم امام را به پسر بد و شراب خوار داد. درجایی شخصی را می بیند که می گوید سهم امام را به پسر شراب خوار دادی! و اشاره به چشمش کرد و از آن روز چشم درد دارد. این را شیخ مفید نقل می کند و می گوید بعد از 40 روز نابینا شد.
نتیجه اینکه: پس مروی عنه های نجاشی خصوصیت خاص ندارد. اگر نجاشی روایت زیاد از کسی کند او ثقه است به دلیل همان اکثار روایت اجلاء. ولی یکی دو روایت کردن دلالت بر وثاقت مروی عنه ندارد و نجاشی خصوصیت خاصی نسبت به سایر راویان ندارد.
لذا نجاشی از شخص مشهور به ضعف با تعبیر اخبرنی روایت نمی کند. بلکه با «قال» مطلب را نقل می کند. لذا در اسناد به کتب اگر «قال» باشد نجاشی در این سند ضعف می دانسته است. اما آیا از مجاهیل روایت نقل می کند یا خیر معلوم نیست. با کثرت روایت مجهول بودن را هم رد می کنیم.
[اخبرکم. اخبرنا]
 
0.0.2- مشایخ احمد بن محمد بن عیسی الاشعری
برخی گفته اند مشایخ ایشان همگی ثقه هستند. برای این حرف هم استدلالاتی را آورده اند. بنده هم چند استدلال اضافه می کنم. گفته شده است:
استدلال اول:
ایشان برقی را از قم اخراج کرده است زیرا از ضعفاء نقل روایت می کرده است. پس معلوم می شود خود ایشان از ضعفاء نقل روایت نمی کرده است:
جواب این استدلال این است که اخراج برقی معلوم نیست برای نقل از ضعفاء باشد. عبارت ابهام آمیز است. باید عبارت ابن غضائری را بخوانیم.
قال ابن الغضائري: طعن عليه القميون و ليس الطعن فيه و إنما الطعن فيمن يروي عنه فإنه كان لا يبالي عمن أخذ على طريقة أهل الأخبار و كان احمد بن محمد بن عيسى أبعده عن قم ثم أعاده إليها و اعتذر إليه. و قال: وجدت كتابا فيه وساطة بين احمد بن محمد بن عيسى و احمد بن محمد بن خالد لما توفي مشى احمد بن محمد بن عيسى في جنازته حافيا حاسرا ليبرئ نفسه مما قذفه به. و عندي أن روايته مقبولة.
اهل الاخبار یعنی مورخین. تعلیل «کان احمد بن عیسی ابعده عن قم» را این دانستند که از ضعفاء نقل روایت می کند. ظهور اولیه هم همین است ولی با دقت در مطلب خلاف این ظاهر خواهد شد. عبارت می گوید قمیون خودش را طعن کردند. بعد ابن غضائری می گوید خودش مشکلی ندارد و طعن در مشایخ او است. لذا قمیون اشتباه کردند. عمده قمیون احمد بن محمد بن عیسی است. یعنی ابن عیسی اشتباه کرد. برداشتی که ابن غضائری از برقی دارد این است که او خودش مشکل ندارد ولی اساتیدش مشکل دارند. ولی برداشت قمیون یعنی احمد بن محمد بن عیسی الاشعری این بوده که خودش مشکل دارد. از اینکه در تشییع جنازه او پابرهنه حاضر شد هم می توان استفاده کرد که به خود او اشکال داشتند و بعد متوجه اشتباهشان شدند. پس اخراجش به خاطر نقل از ضعفا نبوده بلکه برای طعن خودش بوده (ولو به اشتباه).
حال چرا ضعفا را از قم بیرون می کردند سر جای خود باید بررسی شود. هر طعنی را هم بیرون نمی کردند. بلکه برخی از ضعفا را بیرون کردند. عده ای را احمد بن محمد بن عیسی از قم بیرون کرد. این افراد بیرون شده همه وجه مشترکی دارند. معلوم است احمد بن محمد بن عیسی یک نهضتی را راه انداخته است برای اینکه عده ای را از قم بیرون کند. سهل بن زیاد را بیرون کرده است. محمد بن علی بن ابراهیم ابوسمینه را بیرون کرده است. حسین بن عبیدالله القمی را بیرون کرده است. وجه مشترک این ها غلو است. البته در مورد برقی اصطلاح غلو را تصریح نکرده اند. ولی در مورد دیگران گفته اند. در برخی موارد هم تصریح شده است که علت اخراج مسئله غلو بوده است. عبارت نجاشی در مورد سهل بن زیاد این است:
سهل بن زياد أبو سعيد الآدمي الرازي
كان ضعيفا في الحديث غير معتمد فيه. و كان احمد بن محمد بن عيسى يشهد عليه بالغلو و الكذب و أخرجه من قم إلى الري و كان يسكنها... .
محمد بن علي بن إبراهيم بن موسى ابوجعفر القرشي
مولاهم صيرفي ابن أخت خلاد المقرئ و هو خلاد بن عيسى. و كان يلقب محمد بن علي أبا سمينة ضعيف جدا فاسد الاعتقاد لا يعتمد في شي ء. و كان ورد قم و قد اشتهر بالكذب بالكوفة و نزل على احمد بن محمد بن عيسى مدة ثم تشهر بالغلو فجفا و أخرجه احمد بن محمد بن عيسى عن قم و له قصة. له من الكتب: كتاب الدلائل و كتاب الوصايا و كتاب العتق. أخبرنا أبو الحسين علي بن احمد قال: حدثنا محمد بن الحسن قال: حدثنا محمد بن أبي القاسم ماجيلويه عنه بكتابه (بكتاب) الدلائل و أخبرنا محمد بن جعفر قال: حدثنا احمد بن محمد بن سعيد قال: حدثنا جعفر بن عبد الله المحمدي عنه بكتبه. و كتاب تفسير عم يتساءلون و كتاب الآداب. أخبرنا ابن شاذان قال: حدثنا احمد بن محمد بن يحيى قال: حدثنا أبي قال: حدثنا محمد بن أبي القاسم ماجيلويه عنه.
از همه جالب تر عبارت کشی است در مورد حسین بن عبیدالله القمی است دارد.
في الحسين بن عبیدالله المحرر
قال أبو عمرو: ذكره أبو علي احمد بن علي السلولي شقران قرابة الحسن بن خرزاذ و ختنه على أخته: إن الحسين بن عبیدالله القمي أخرج من قم في وقت كانوا يخرجون منها من اتهموه بالغلو.
مسئله غلو حاد بوده است در آن دوران. لذا دامن ابن برقی را هم گرفته است و بعداً هم فهمیدند اشتباه کرده اند. لذا مسئله نقل از ضعفاء نبوده است بلکه مسئله غلو مطرح بوده است. علامه مجلسی در مورد سهل بن زیاد خیلی به ابن عیسی انتقاد می کند و می گوید باید روز قیامت پاسخگو باشد که سهل بن زیاد را اخراج کرده است. در مسئله غلو، تر و خشک باهم سوخته اند زیرا مسئله حاد سیاسی شده بود و روایات ائمه هم در طرد غالیان بسیار تند هستند. ولی خب برخی علما آن دوران در تطبیق مصداق اشتباه کردند.
احمد بن محمد بن عیسی نسبت به ابو سمینه خیلی حساس بوده است و او را از قم اخراج کرده است. احمد بن محمد بن خالد هم از ابو سمینه روایت زیاد دارد و از شاگردان دسته اول او بوده است. لذا استاد و شاگرد را باهم بیرون کردند.
لذا این برخوردها با راویان به عنوان غالی بودن چون در یک فضای بسیار حاد سیاسی و حساس بوده، این مطالب را نمی توانیم ترتیب اثر بدهیم.
پس از اخراج برقی نمی توانیم نتیجه بگیریم که اخراج کننده خودش نقل از ضعفا نمی کرده چرا که دلیل اخراج برقی نقل از ضعفا نبوده بلکه توهم ضعف خودش مبنی بر غالی بودن است. لذا این عملکرد احمد بن محمد بن عیسی الاشعری دلالتی بر التزام او بر انحصار در نقل از ثقات ندارد.
0.0.2.1- تمرین
مشایخ احمد بن محمد بن عیسی را تفحص کنید که آیا ضعیف در میان آن ها هست یا نه.
 

[1] برای ما مشخص نشده این استدلال چیست و چه ربطی به نجاشی دارد؟ فقط ناقل این مطلب نجاشی است و صرف حکایت این مطلب دلالت بر وثاقت اساتید نجاشی ندارد کما هو ظاهر.