جلسه 75

بسم الله الرحمن الرحیم





منبع شناسی یا ارتباط کتب با یکدیگر
یکی از مباحثی که به صورت پراکنده بحث شده است ولی منسجم نبوده است بحث منبع شناسی است. البته بهتر است عنوان ارتباط کتب باهم را بکار ببریم. زیرا می خواهیم بحث کنیم هر کتاب از چه منابعی اخذ کرده است و کدام کتب از این کتاب مطلب اخذ کرده اند. لذا بحث در اراتباط دو متن است. اختصاص به یک کتاب ندارد. بلکه ممکن است یک باب از یک کتاب را مقایسه کنیم.
ارتباط کتب باهم سه فرض دارد:
یا الف از ب گرفته است و یا بالعکس یا هر دو از یک منبع مشترک اخذ کرده اند.
تقسیم دیگر اینکه الف که مصدر ب است آیا مصدر مستقیم است یا مصدر غیر مستقیم؟ یعنی ب از ج گرفته است و ج از الف. لذا آن سخ فرض هرکدام دو فرض دیگر دارد.
اگر ما بخواهیم منبع یک کتاب را بشناسیم یا مؤلف به منبع تصریح کرده است و یا نکرده است. تصریح به منبع هم سه قسم است: یا تصریح به نام کتاب و مؤلف است (مثلاً بگویند ابن عقده در کتاب رجال) و یا نام کتاب است و باید مؤلف را استخراج کنیم و یا تصریح به نام مؤلف شده است و باید نام کتاب را استخراج کنیم.
در مواردی که تصریح به منبع شده است هم باید کشف کنیم که آیا نقل مستقیم است و یا غیر مستقیم. مثلاً حاجی نوری در خاتمه مستدرک گاهی اوقات می گوید «روی الصدوق فی الخصال» ولی قرائنی وجود دارد که ایشان خصال را ندیده است و از بحار نقل می کند. یکی از قرائن این است که ایشان گاهی می گوید روی الصدوق فی الامالی. ولی مطلب در امالی صدوق نیست بلکه در خصال است. چرا این اشتباه بوجود آمده است؟ با مراجعه به بحار معما حل می شود. بحار برای مصادر خود رمزگذاری کرده است. رمز خصال «ل» است و رمز امالی «لی» است. این دو رمز به هم شبیه هستند. در نسخه چاپی بحار جای این دو اشتباه شده است و یا شبیه هم بوده است. لذا این اشتباهات برای حاجی نوری اتفاق افتاده است. برای کشف باواسطه و بی واسطه قواعدی است که عرض خواهد شد.
لذا بحث در دو بخش است که آیا این از آن گرفته است یا برعکس یا هر دو از منبع ثالث گرفته اند. و اینکه آیا اخذ مستقیم بوده است یا غیر مستقیم؟
در این احتمالات زمان مؤلف هم تأثیر دارد. اگر زمان تألیف کتب متفاوت باشد متاخر از متقدم گرفته شده است. ملاک زمان تألیف کتاب است نه سن مؤلف. مثال این قضیه هم کتاب «عده الاصول» و «الذریعه» است. عده تألیف شیخ طوسی است که در مقدمه گفته شده است که قبل از این کتاب هیچ کتاب مبسووطی در اصول نیست. سید مرتضی در این زمینه بحث زیادی در درس دارد ولی کتابی ننوشته است. ذریعه سید مرتضی مشخص می شود که بعد از تألیف عده تألیف شده است. البته عده تماما در زمان سید مرتضی تألیف نشده است. شروع آن قبل از تألیف الذریعه است و پایان آن بعد از وفات سید مرتضی است.
البته در مؤلفین که هم زمان هستند این سه احتمال وجود دارد. د اختلاف زمانی یا متاخر از متقدم گرفته است و یا هر دو از منبع ثالث.
ما باید اولاً اصل ارتباط را کشف کنیم و بعد نحوه ارتباط را مشخص کنیم. مقدمتا باید در مورد سابقه اخذ و اقتباس بگوییم:
در گذشته اخذ از منبع بدون ذکر نام منبع شایع بوده است. امروزه رسم است که از هر منبعی که اخذ می شود به نام آن منبع اشاره شود و این کار خوبی است که از اروپا هم به ما رسیده است. لکن در گذشته چنین رسمی نبوده است و اگر کسی مطلبی را در کتابش می نوشت اصلا به این معنا نبوده است که این ابتکار خود او است و از دیگران نگرفته است. تألیف کتاب به معنای تراوش ذهنی نویسنده نیست الزاما. امروزه اگر مطلبی را نقل کنیم و ذکر منبع نکنیم سرقت علمی محسوب می شود. در کتب فقهی فتوایی هنوز هم شایع است که خیلی از منابع ذکر نمی شوند. اما در کتب فقهی استدلالی امروزه منبع ذکر می شود. ولی در گذشته در کتب استدلالی ذکر منبع نمی شده است. جواهر از ریاض و ریاض از شرح لمعه و شرح لمعه از جامع المقاصد و دروس اخذ مطلب کرده است ولی ارجاع نداده است.
در کتب کلامی و اصولی هم همین گونه است. ذخیره سید مرتضی برای کتب کلامی و ذریعه سید مرتضی برای کتب اصولی یک منبع بوده است که تصریح به اخذ نشده است. در کتب فلسفی هم ملاصدرا از مباحث مشرقیه فخر رازی و کتب ابن سینا زیاد اخذ کرده است ولی نام هم در خیلی از موارد نمی برد. لذا در گذشته ذکر منبع مرسوم نبوده است.
کتابی که مستقلاً در این زمینه وارد نشده باشد کتاب «کتاب خانه ابن طاووس» را که یک یهودی نوشته است می باشد. در این کتاب موشکافی و دقت زیادی به خرج داده است. ولی فقط مواردی که خود ابن طاووس اشاره به نام کتاب یا نویسنده کرده است را بررسی کرده است. روش کار ایشان در این کتاب بسیار قابل توجه است. ایشان کشف فوق العاده ای ندارد ولی روش کاری بسیار جالبی دارد. از این کار ها برای سایر منابع هم لازم است.
سابقاً در ضمن بحث ها مطالبی را گفته ایم و الآن مرور مباحث گذشته است که بر روش کار تکیه می کنیم. منابع کتاب در یک تقسیم دیگر یا موجود است و یا مفقود و اگر مفقود است یا بالکل مفقود است و یا سایرین هم از این منبع مفقود نقل مطلب کرده اند.
ارتباط رجال نجاشی و فهرست شیخ و سپس منابع رجال نجاشی را بررسی کردیم. منابع فهرست و رجال شیخ را هم بررسی کردیم. رجال شیخ و ابن عقده و رجال برقی را مقایسه کردیم. منابع رجال شیخ در من لم یرو عنهم. روش این کار را مفصل بحث نکردیم. الآن در مورد روش بیشتر بحث می کنیم.
مشیخه فقیه و خود فقیه. منابع تهذیب که آیا افراد اول سند صاحب کتاب هستند یا خیر؟
در آینده بحث خواهیم کرد که کتب متاخر از هم چقدر اخذ کرده اند. ارتباط رجال شیخ و فهرست شیخ و رجال شیخ با کشی. در مورد منابع کافی و فقیه کمتر کارکرده ایم. شاید مطالبی ارائه شود. برخی کتب حدیثی دیگر را هم بررسی می کنیم. تعویض اسناد هم به این بحث مربوط است.
فواید این بحث:
برخی فواید اختصاصی است و یک فواید عمومی است. این فواید عمومی عبارتند از:
1. تصحیح دو کتاب
ما اگر دو کتاب را داریم نوعا نسخه اصل نیستند. و تحریف و تصحیف در این ها راه دارند. اگر ما مصادر متاخر که از این کتاب اخذ کرده اند را بیابیم این ها خود یک نسخه از این کتاب محسوب می شوند. و با اتکا به این کتب متاخر که از این مصدر اخذ کرده اند می توان نسخه موجود را تصحیح کرد و در متن دخل و تصرف هم کرد. کتاب «وقعه صفین» نصر بن مزاحم که چاپ شد مصحح آن عبدالسلام محمد هارون، در مصر است. ایشان در مقدمه خود در مورد یکی از نسخه های این کتاب می نویسد:
3- و هناك نسخة ثالثة كانت في ضمير الغيب، و أمكننى أن أكشفها شيئا فشيئا، بمطالعتى في شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد، الذي جرت عادته على أن يضمن تأليفه جملة من الكتب ينثرها في تضاعيف كتابه، كما جرى على ذلك من بعد صاحب خزانة الأدب عبد القادر بن عمر البغداديّ.
می گوید یک نسخه غیبی هم داشتم که آن را کشف کردم که از شرح ابن ابی الحدید استخراج کردم. زیرا ایشان از این کتاب زیاد مطلب نقل می کند.
همچنین در مورد نهایه ابن اثیر مصححین از لسان العرب استفاده کرده اند. و لسان العرب را یک نسخه از نهایه محسوب کرده اند:
و لما كان ابن منظور قد أفرغ النهاية فى لسان العرب فقد اعتبرنا ما جاء من النهاية فى اللسان نسخة منها، و أثبتنا ما بينه و بينها من فروق.
محققین با کمک لسان العرب کتاب نهایه را تصحیح کرده اند. البته باید احراز کنیم که مطالب کتاب را تغییر نداده است.
اما اگر منابع این کتاب را پیدا کنیم آن منابع نمی توانند یک نسخه برای این کتاب محسوب شوند ولی در اختلاف نسخه ها یا شناسایی تصحیفات بدرد می خورد. اساسا یک اشتباه در یک منبع متاخر رخ می دهد که با بررسی منابع این کتاب قابل شناسایی است.
ارزیابی ارزش کتب و اصاله کتب
با مقایسه کتاب با مصادرش ارزش کتاب و ارزش نسخه دست این مؤلف و میزان ابتکار عمل مؤلف مشخص می شود. اعتمادی که به یک نویسنده متخصص است بسیار بیشتر از نویسنده غیر متخصص است.
اعتماد به کتب
برخی مطالب فلسفی و عقلی است. در این مسائل مهم نیست که یک نفر گفته است یا چند نفر. ولی در مباحث تتبعی مثل فقه و حدیث تکرار این قول مهم است. اگر ده نفر مستقل از هم یک فنوی را داده باشند بسیار با ارزش است و اجماع بوجود می آورد. ولی اگر یک فتوی را یک نفر داده است و دیگران به تقلید از او نقل کرده اند ارزش کمتری دارد. البته ممکن است که نظر ایشان را اجتهادا انتخاب کرده باشند ولی ممکن هم هست حسن ظن به آن فقیه در این فتوی موثر باشد. در مباحث حدیث شناسی این مسئله پررنگ تر است. اگر یک روایت در کافی باشد و در تهذیب هم باشد و این را استظهار کنیم که تهذیب از کافی اخذ کرده است یک روایت محسوب می شود و اگر خودش مستقلاً نقل کرده باشد دو روایت خواهند بود در مسیر استفاضه قدم بر خواهیم داشت.
البته باید بحث کنیم دو نسخه از یک روایت به منزله روایتین متعارضین هستند؟ به این بیآن که این نسخه اخبار می دهد که تهذیب این را گفته است و این نسخه اخبار می دهد که تهذیب آن طور گفته است. این خبرین متعارضین است یا خبرین متعارضین مربوط به مواردی است که دو خبر مستقل را اخبار می دهند.
اعتبار بخشیدن به مؤلفین مجهول الحال
کتاب رجال برقی نه مال برقی پدر و نه مال برقی پسر است. شاید مال نوه برقی پسر باشد. احمد بن ابی عبدالله البرقی یک نوه دارد به نام محمد بن عبدالله بن احمد بن ابی عبدالله که ظاهراً ایشان نویسنده کتاب است. قرائنی وجود دارد که این نوه نویسنده کتاب رجال است.
ایشان در کتب موجود نامش نیامده است و ما با اکثار روایت اجلا آن را توثیق می کنیم. به فرض وثاقت مؤلف مشخص نباشد و این مبنا را نداشته باشیم. ولی با اعتماد بیش از حد شیخ بر این کتاب و این که از منابع اصلی شیخ بوده است وثاقت نویسنده این کتاب احراز می شود.
مروری بر مطالب گذشته
فهرست شیخ و نجاشی
فهرست شیخ و رجال نجاشی ارتباط زیادی دارد. برخی گفته اند نجاشی برای تصحیح فهرست شیخ کتابش را نوشته است. لکن ما گفتیم فقط در باب الف و در اوائل هر باب این دو کتاب باهم ارتباط دارند و در باقی موارد ارتباط خاصی بین این دو کتاب احراز نشده است. نحوه این ارتباط چگونه است؟ ترتیب تراجم این دو کتاب یکسان است. در فهرست شیخ در باب حمزه ابراهیم از رقم یک تا رقم 11 به همین ترتیب در رجال نجاشی از 12 تا 23 است. البته رقم 17 نجاشی در فهرست شیخ نیست. این ترتیب یکسان کافی است برای کشف اصل ارتباط. زیرا تصادفا بسیار بعید است که مستقل از هم همین گونه ترتیب داده باشند. حتی اگر ترتیب یکی نبود ولی این یازده عنوان را با ترتیب دیگر در اول کتاب هر دو باشد باز هم ارتباط بین این دو را اثبات می کند. از این بالا تر اینکه ترجمه ها هم تقریبا یکسان هستند. اختلافات بسیار جزئی است.
در جاهای دیگر هم همین ارتباط مشخص است. مثلاً در باب احمد از عنوان 68(احمد بن اسحاق) تا عنوان 83 (ابن سمکه) به همین ترتیب در نجاشی آمده است با یکی دو مورد اختلاف.
پس اصل ارتباط اثبات شد ولی نحوه ارتباط چگونه است. نجاشی و شیخ بیش از 50 سال اشتراک زمانی دارند و از سال 408 که هجرت شیخ به بغداد است تا 448 که هجرت شیخ به نجف است باهم اشتراک در درس و حوزه هم داشته اند. اساتید مشترک ایشان 7-8 نفر هستند. احتمالات سه گانه اینکه هر دو از منبع ثالث یا یکی از دیگری گرفته باشد وجود دارد. باید این احتمالات را بررسی کنیم.
اگر امر دایر باشد که یا شیخ از نجاشی گرفته باشد یا نجاشی از شیخ، اولی این است که بگوییم نجاشی از شیخ گرفته باشد. چند قرینه وجود دارد:
1. در برخی موارد نجاشی تعبیر می کند: «ذکر بعض أصحابنا» و مطلبی را نقل می کند و شیخ طوسی بدون نسبت به کسی همین مطلب را گفته است. تعبیر بعض أصحابنا معمولاً در مورد معاصرین استفاده می شود. مثلاً
12 - إبراهيم بن محمد بن أبي يحيى
أبو إسحاق مولى أسلم مدني روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله علیهماالسلام و كان خصيصا و العامة لهذه العلة تضعفه. و حكى بعض أصحابنا عن بعض المخالفين أن كتب الواقدي سائرها إنما هي كتب إبراهيم بن محمد بن أبي يحيى نقلها الواقدي و ادعاها. و ذكر بعض أصحابنا أن له كتابا مبوبا في الحلال و الحرام عن أبي عبد الله علیه السلام. [1]

شیخ می نویسد:
1 - إبراهيم بن محمد بن أبي يحيى
أبو إسحاق مولى أسلم بن أقصى مدني روى عن أبي جعفر و أبي عبد الله علیهماالسلام و كان خاصا بحديثنا و العامة تضعفه لذلك. ذكر يعقوب بن سفيان في تاريخه (في أسباب) تضعيفه عن بعض الناس أنه سمعه ينال من الأولين. و ذكر بعض ثقات العامة أن كتب الواقدي سائرها إنما هي كتب إبراهيم بن محمد بن أبي يحيى نقلها الواقدي و ادعاها و لم نعرف منها شيئا منسوبا إلى إبراهيم. و له كتاب مبوب في الحلال و الحرام عن جعفر بن محمد علیهماالسلام. أخبرنا به احمد بن محمد بن موسى المعروف بابن الصلت الأهوازي قال: أخبرنا احمد بن محمد بن سعيد بن عقدة الحافظ قال: حدثنا المنذر بن محمد القابوسي قال: حدثنا الحسين بن محمد بن علي الأزدي قال: حدثنا إبراهيم. [2]

اولاً یک تفاوتهای ریزی دارد. برخی ثقات العامه را تغییر داده است به برخی از مخالفین. در مقابل شیخ گفته است جعفر بن محمد و نجاشی گفته است ابی عبدالله.
برخی موارد دیگری هم وجود دارد. که درجای خود گفته شده است. مثال دیگر:
شیخ می نویسد:
93 - احمد بن إسماعيل بن سمكة
بن عبد الله أبو علي بجلي عربي من أهل قم كان من أهل الفضل و الأدب و العلم و عليه قرأ أبو الفضل محمد بن الحسين بن العميد و له كتب عدة لم يصنف مثلها. و كان إسماعيل (بن سمكة) بن عبد الله من أصحاب احمد بن أبي عبد الله البرقي و ممن تأدب عليه. فمن كتبه: كتاب العباسي و هو كتاب عظيم نحو عشرة آلاف ورقة في أخبار الخلفاء و الدولة العباسية مستوفى لم يصنف مثله (في هذا الفن). و له الرسالة إلى أبي الفضل في القصيدة نحو من مائتي ورقة و رسائل أخر كثيرة في معان مختلفة.[3]

نجاشی می نویسد:
242 - احمد بن إسماعيل بن عبد الله
أبو علي بجلي عربي من أهل قم يلقب سمكة كان من أهل الفضل و الأدب و العلم و يقال: إن عليه قرأ أبو الفضل محمد بن الحسين بن العميد و له عدة كتب لم يصنف مثلها. و كان إسماعيل بن عبد الله من غلمان احمد بن أبي عبد الله البرقي و ممن تأدب عليه و ممن كتبه. له كتب منها: كتاب العباسي و هو كتاب عظيم نحو من عشرة آلاف ورقة في أخبار الخلفاء و الدولة العباسية رأيت منه أخبار الأمين و هو كتاب حسن و له كتاب الأمثال كتاب حسن مستوفى و رسالة إلى أبي الفضل بن العميد و رسالة في معان أخر. أخبرنا بها محمد بن محمد عن جعفر بن محمد عنه.[4]

مشخص است که نجاشی ناظر به شیخ این مطالب را گفته است. البته این احتمال هنوز هست که هر دو از مصدر ثالث گرفته شده باشد. لکن برخی عبارات این احتمال را رد می کند:
شیخ می گوید:
70 - احمد بن محمد بن سيار
أبو عبد الله الكاتب بصري كان من كتاب آل طاهر في زمن أبي محمد علیه السلام و يعرف بالسياري ضعيف الحديث فاسد المذهب مجفو الرواية كثير المراسيل و صنف كتبا منها: كتاب ثواب القرآن كتاب الطب كتاب القراءات كتاب النوادر. أخبرنا بالنوادر خاصة الحسين بن عبیدالله عن احمد بن محمد بن يحيى قال: حدثنا أبي قال: حدثنا السياري إلا بما كان فيه من غلو أو تخليط. و أخبرنا بالنوادر و غيرها جماعة من أصحابنا منهم الثلاثة الذين ذكرناهم عن محمد بن احمد بن داود قال: حدثنا سلامة بن محمد قال: حدثنا علي بن محمد الجنابي قال: حدثنا السياري. نجاشی می گوید:
نجاشی می نویسد:
192 - احمد بن محمد بن سيار أبو عبد الله الكاتب
بصري كان من كتاب آل طاهر في زمن أبي محمد علیه السلام. و يعرف بالسياري ضعيف الحديث فاسد المذهب ذكر ذلك لنا الحسين بن عبیدالله. مجفو الرواية كثير المراسيل. له كتب وقع إلينا منها: كتاب ثواب القرآن كتاب الطب كتاب القراءات كتاب النوادر كتاب الغارات أخبرنا الحسين بن عبیدالله قال: حدثنا احمد بن محمد بن يحيى و أخبرنا أبو عبد الله القزويني قال: حدثنا احمد بن محمد بن يحيى عن أبيه قال: حدثنا السياري إلا ما كان من غلو و تخليط.[5]

مشخص است نجاشی ابتدا به کتاب ابن غضائری مراجعه کرده است و این «ضعيف الحديث فاسد المذهب» را نوشته است. بعد به کتاب شیخ مراجعه کرده است و عبارت «مجفو الرواية كثير المراسيل» را اضافه کرده است. یا اینکه این عبارت اول را در مصدر غضائری پیدا کرده است و مصدر را ذکر کرده است ولی در مورد عبارت دوم هیچ مصدر بخصوصی پیدا نکرده است و لذا بدون مصدر ذکر کرده است.
قرینه دیگر (برای عدم اخذ از منبع ثالث) اینکه: در زمان شیخ کتاب مرتب و مبوبی در این زمینه وجود نداشته است. شیخ در فهرست اکثر طرق خود را بیان می کند. اگر بخواهد از اجازات اساتید این مطالب را اخذ کرده باشد باید در این طرق نام آن شیخ اجازه ای وجود می داشته است. مثلاً اسم حسین بن عبیدالله در همه این موارد وجود می داشته است. لکن می بینیم که نام کسی مشترک در این موارد مشترک وجود ندارد. به بیان راحت تر:
مواردی که رجال نجاشی و فهرست شیخ باهم ترتیب یکسان دارند یا نجاشی از شیخ گرفته است و یا هر دو از یک منبع ثالث. اگر هر دو از یک منبع ثالث گرفته باشند باید این منبع ثالث اثر خود را نشان می داد. یعنی چه؟ مقدمتا این نکته را می دانیم که شیخ در مقام بیان همه طرق خود به کتب در کتاب فهرست است البته نجاشی در مقام استقصا نیست و بیش از یکی دو منبع را ذکر نمی کند. شیخ که در مقام استقصاء همه طرق است اگر این مطالب 10 نفر پشت سر هم را از کتاب مثلاً فهرست ابن ابی جید گرفته باشد باید در طرق همه این 10 نفر اسم ایشان تکرار می شد. یعنی این ترتیب خاص اگر از یک کتاب خاص به کتاب فهرست شیخ منتقل شده باشد و شیخ هم همه طرق را ذکر می کند پس باید اسم یک منبع خاص در همه این موارد تکرار شده باشد. حال آنکه می بینیم اسم مشترکی در این موارد وجود ندارد. لذا مشخص می شود که شیخ این موارد را از کتب مختلف اخذ کرده است و قاعدتا نجاشی این موارد را با این ترتیب خاص از شیخ اخذ کرده است.
دلیل دیگر (بر اینکه نجاشی از شیخ اخذ کرده): کتاب نجاشی معمولاً بیش از فهرست شیخ مطلب دارد. اگر شیخ از نجاشی مطلب نقل کند نباید برخی اطلاعات مهم رجال نجاشی را حذف می کرد.
دلیل دیگر اینکه شیخ در فهرست تصریح می کند که قبل از من کتاب فهرست جامعی به این شیوه نوشته نشده است. حال آنکه کتاب نجاشی بسیار مفصل است. اگر نجاشی آن زمان نوشته بود این کتاب را، این تعبیر شیخ خلاف واقع می شد.
چند سؤال:
    1. برخی موارد ترتیب بهم خورده است.
    2. برخی موارد در فهرست شیخ مطالبی است که در رجال نجاشی نیامده است
    3. مشابهت اسامی در فهرست شیخ و نجاشی کم است. یعنی برخی موارد مغایرت ها زیاد است.
    4. طرق این دو کتاب معمولاً مغایر هستند
    5. این مشابهت فقط در باب الف است. در هر باب هم فقط اوایل باب مثل هم هستند و اواخر باب باهم مغایرت دارند.
با ملاحظه این سوالات جواب قابل استنباط است. شیخ طوسی کتابش را تدریجا نوشته است. کتاب فهرست قاعدتا با فیش برداری نوشته می شود. یعنی اوراق را جداگانه می نوشتند که قابل پس و پیش کردن باشد و این بهم خوردن ترتیب به همین دلیل است. بعد از تدوین نهایی این اوراق را به هم می دوختند و دیگر قابل تغییر نبوده اند.
احتمالا نجاشی در زمانی که کتاب در حال تدوین بوده است از این کتاب استفاده کرده است و هنوز تدوین کامل نشده بود. احتمالا هنوز طرق هم اضافه نشده بوده است و فقط باب الف نوشته شده است و هنوز هم تکمیل نشده است. مثلاً در باب احمد 20 عنوان اول نجاشی در اواخر شیخ است و 10 تای بعدی در اوایل فهرست شیخ است. کانّ این 10 تا یک مجموعه بوده است و آن 20 تا یک مجموعه بوده است. لذا شیخ شروع به نگارش کرده است و نجاشی از پیش نویس شیخ استفاده کرده است و احتمالا شیخ وقفه طولانی در تألیف بوجود آورده است و همین دلیل این شده است که نجاشی شروع به تألیف کند. هر دو شاگرد سید مرتضی بوده اند و به دستور سید مرتضی این کار را کرده اند. اگر فهرست شیخ کاملا نوشته شده بود یا در حال تکمیل باشد دلیل قانع کننده ای برای تألیف نجاشی نبود زیرا نجاشی دلیل این تألیف را اعتراض اهل سنت بر شیعه که شما دانشمند و نویسنده ندارید نوشته است. معلوم می شود جواب قاطعی داده نشده است که نجاشی کار را شروع کرده است.
تعبیرات اول ابواب هر باب تفصیلی است. خصوصا در باب الف بسیار مفصل است. هرچه به آخر باب و به آخر کتاب نزدیک تر می شویم خلاصه تر و مجمل تر می شود. در باب الف شیوه نگارش با سایر ابواب فرق دارد. مثلاً می بینیم در 20 ترجمه پشت سر هم تعبیر «و بالاسناد الاول» آمده است. مشخص است همه را از ابن بطه اخذ کرده است. در باب الف این گونه نیست ولی در سایر ابواب این گونه نبوده است.
نجاشی هم باب کنیه ها خیلی خلاصه تر است. کانّ حوصله نوشتن دیگر نداشته است و یا شرایط زمانی تأثیرگذار بوده است. ظاهراً اواخر با حمله مغول همراه بوده است.
محقق خویی هم در معجم الرجال 2-3 جلد آخر را بسیار مختصر و بدون دقت نوشته است. برخی از نزدیکان ایشان گفته اند که ایشان می ترسید صدام به او فشار بیاورد و نتواند کار را تمام کند و عمرشان کفاف ندهد.
بررسی فهرست شیخ و رجال نجاشی نشان می دهد در اوایل کار شرایط تفصیل داشته اند و در اواخر کار شرایط بگونه ای نبوده است که کار را مفصل انجام دهند.
روش کار این است که مشابهت در دو کتاب که توجیه منطقی ندارد مگر اینکه از یکدیگر اقتباس کرده باشند و بررسی دقیق تعبیرات دو کتاب ما را به این نتیجه می رساند.
 

[1] مجمع الرجال ، قهپايى، عنايةالله ، ج1، ص64.

[2] الفهرست، الشيخ الطوسي، ج1، ص9.

[3] معجم رجال الحديث، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج2، ص57.

[4] معجم رجال الحديث، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج2، ص57.

[5] تنقيح المقال في علم الرجال، المامقاني، الشيخ عبد الله، ج22، ص233.