جلسه 93

بسم الله الرحمن الرحیم





تحریف در اسناد
یکی از مباحث مهم در رجال شناخت تحریف در اسناد است.
یک سری اصطلاحاتی وجود دارد مثل تحریف و تصحیف و اختلال در سند و... . تفاوت هایی بین این موارد ذکر کرده اند و نسبت این اصطلاحات به هم را بیان کرده اند. این بحث در کتب درایه وجود دارد. ما وارد این تفصیلات نمی شویم. ما هر نوع اختلالی که در سند باشد را بحث می کنیم. تصحیف هم اگر می گوییم یک نوع خاصی از تحریف است که یک کلمه که شباهتی به کلمه اصلی دارد را بجای کلمه اصلی بکار می برند. تحریف یک معنای عام دارد و تصحیف نوع خاصی از تحریف است. مراد ما از این دو کلمه همین بود که بیان کردیم.
نکته دیگر: منابعی که در این زمینه بحث خوبی دارد عبارتند از: کتب درایه در بحث اقسام حدیث، حدیث مصحف یا حدیث محرف را بیان کرده اند. کتاب درایه مرحوم مامقانی در جلد اول عنوان تصحیف را مطرح کرده است. تصحیف را تعریف کرده است به:
هو ما غُیر بعض سنده او متنه بما یشابهه او یقرب منه
در حواشی این کتاب آدرس به کتب درایه دیگر هم داده شده است که بدرد می خورد.
کتبی که ضبط کلمات را مشخص کرده اند فقط اعراب را مشخص نمی کنند بلکه نشان دهنده اصل کلمات است. این کتب هم همگی در این بحث بدرد می خورد. در عامه کتب ضبط زیاد است ولی در خاصه این بحث کمتر نوشته شده است. ایضاح الاشتباه نوشته علامه حلی و خلاصه علامه و کتاب رجال ابن داود به ضبط کلمات پرداخته اند. کتاب ایضاح الاشتباه ترتیب الفبایی ندارد. پسر فیض کاشانی کتابی به نام نظم الایضاح نوشته است و این کتاب را منظم کرده است و تعلیقاتی را هم اضافه نموده است. این نظم الایضاح در حاشیه فهرست شیخ طوسی چاپ بمبئی چاپ شده است. چاپ بمبئی که ترتیب شیخ را بهم زده است فاقد اعتبار است ولی نکات نظم الایضاح بسیار سودمند است.
کتابی چاپ شد به نام سه رساله در علم رجال. یکی از این رساله ها توضیح الاشتباه نوشته ساروی است که این هم در موضوع ضبط است.
کتب ضبط در خاصه خیلی ضعیف تر از کتب ضبط در عامه است. زیرا در خاصه کسی به صورت تخصصی به این کار نپرداخته است.
باید بررسی کنیم که نحوه رسیدن به یک ضبط خاص در یک کتاب ضبط چگونه است. علامه روش کار خود و منبعش را ارائه نمی دهد و این باعث می شود که کمتر مورد اعتماد قرار بگیرد. در عامه که کار تخصصی تر و پیشرفته تر است معمولاً در تعارض ضبط خاصه و عامه، کتب عامه مقدم خواهد بود.
برخی منابع مباحث کلی را مطرح می کنند و مبانی نظری بحث را بررسی می کنند ولی وارد موارد جزئی نمی شوند. کتب درایه از این قسم هستند. لکن کتب ضبط به موارد جزئی می پردازند.
برخی از این کتب عبارتند از: الموتلف و المختلف نوشته دارقطنی کتاب معمولی است. المتفق و المصحح نوشته خطیب بغدادی. اکمال ابن ماکولا و تکمله الاکمال نوشته ابن نوبختی. کتاب مشتبه ذهبی و شروحی که در این زمینه است. کتاب تفسیر المنتبه فی تحریر المشتبه یکی از شروح است.
در کتب انساب هم متعرض ضبط کلمات می شود.
المتفق وضعا و المختلف سقعا نوشته ابن حجر در مورد شهر های هم نام در مکآن های مختلف است. این هم بدرد بحث ما می خورد.
در کتب درایه یکی از اقسام حدیث، حدیث معلول یا معلَل است. یعنی حدیثی که عله و بیماری دارد. این بحث هم تناسب با بحث ما دارد. الحدیث المشتبه المغلوط هم یک عنوان مرتبط است. الحدیث المزید هم به این بحث مرتبط است. مرحوم کلباسی در سماء المقال در آخر بحث انواع حدیث انواعی را مطرح می کند. این را هم مطالعه بفرمایید.
یکی از کتب قابل توجه کتاب اخبار الدخیله شیخ شوشتری است. نام این کتاب این را به ذهن می آورد که در مورد اخبار موضوع و جعلی است. لکن بیشتر به در مورد روایات تحریف شده این کتاب نوشته شده است که در 12 فصل این بحث را به تفصیل پی گرفته است.
این 12 فصل عبارتند از:
    1. الاخبار التی یشهد ضروره المذهب بتحریفها
    2. الاخبار التی یشهد التاریخ المذهب بتحریفها
    3. الاخبار التی وقع التحریف فیها بشهاده السیاق
    4. الاخبار التی وقع التحریف فیها بسبب خلط بعضها ببعض
    5. الاخبار التی وقع التحریف فیها لتشابه الخطی (همان تصحیف خودمان) و سقط جزئی
    6. الاخبار التی وقع التحریف فیها لاشتمالها علی امرین متقابلین
    7. الاخبار التی وقع التحریف فی اسانیدها
    8. الاخبار التی وقع التحریف فیها بواسطه النقل بالمعنی
    9. الاخبار التی وقع التحریف فیها بسبب؟؟؟؟
    10. الاخبار التی وقع التحریف فیها بواسطه؟؟؟؟ متنها او سندها
    11. الاخبار التی وقع التحریف فیها بسبب؟؟؟
    12. الاخبار التی وقع التحریف فیها بسبب خلط الحواشی بالمتن
البته این تقسیم بندی ایشان متشکل نیست و تفاوت برخی اقسام محرز نیست. لکن این کتاب درمجموع بسیار قابل استفاده است.
صاحب قاموس الرجال یکی از هنرنمایی هایشان در همین مسئله تحریفات است. ایشان در تراجم متعدد در مقام بیان تحریفات متعدد موجود در کتب رجال بر آمده است. مخصوصا کتاب رجال کشی که ایشان مکرر تحریفاتی را از این کتاب بیان می کند. اصلا در برخی ترجمه ها که تحریف ندارد را بیان می کند و می گوید سایر ترجمه ها همگی دارای تحریف هستند.
در ادامه میزان اعتبار این اظهارات شیخ شوشتری را بیان می کنیم. صاحب قاموس الرجال خیلی زود و سریع و راحت قائل به تحریف می شود. بسیاری از روایات که به عنوان روایات متعارضه مطرح شده اند ایشان می گوید یکی تحریف دیگری است. در سایر کتب هم ایشان تحریف را زیاد مطرح می کند. در کتاب النجعه خودشآن که شرح لمعه است در موارد زیادی متعرض موارد تحریف شده است.
البته متأسفانه مشکل کتب ایشان این است که نظم خاصی ندارند و پیدا کردن مطلب در کتب ایشان بسیار سخت است. مشکل دیگر این است که ایشان و باقی رجالی ها غالبا روش کاری خود را بیان نمی کند. مباحث نظری را کم بحث کرده است و در لابلای مواردی که ذکر کرده است باید مبانی ایشان را استخراج کنیم.
کتاب منتقی الجمان صاحب معالم بسیار عالمانه به این مسئله می پردازد. ایشان برخی مبانی نظری را در مقدمه آورده است و برخی مباحث را در لابلای مطالب کتاب ذکر کرده است.
محقق خویی هم مواردی را در کتاب معجم بیان کرده اند. دو عنوان اختلاف الکتب و اختلاف النسخ به همین منظور است. البته ایشان بیشتر به بیان غلط بودن و صحیح بودن عبارات می پردازد و منشا این تحریفات را متعرض نمی شود. لذا قاعده یابی در کتاب منتقی الجمان و قاموس الرجال بیشتر است و از کتاب محقق خویی کمتر قابل استفاده در این مطلب است. ولی کتاب محقق خویی بسیار منظم است پیدا کردن یک مطلب کار راحت تری است.
مطالب آینده:
علل وقوع تحریف و تصحیف. علت تحریفات را باید بررسی کنیم. گاهی تحریف به زیاده است و گاهی به نقیصه و سقط و گاهی به تصحیف است. گاهی به تقدیم و تأخیر است. گاهی در متن است و گاهی در سند. منشا تحریف هم گاهی اشتباه چشم یا گوش یا زبان است.
نکته: ناسخ آیا به نوشته نزدیک است یا دور؟ اگر دور باشد احتمال اشتباه زیاد است. یا نزدیک بودن مستمع به سامع هم گاهی موجب اشتباه است و گاهی دور بودن موجب اشتباه است.
یکی از عوامل تصحیف
در کافی جلد 3 صفحه 31 رقم 10 روایتی است:
10- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَمِّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى ع قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ يَكُونُ خُفُّ الرَّجُلِ مُخَرَّقاً فَيُدْخِلُ يَدَهُ فَيَمْسَحُ ظَهْرَ قَدَمِهِ أَ يُجْزِئُهُ ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ.[1]

در برخی نسخه ها بجای علی بن اسماعیل محمد بن اسماعیل آمده است. چرا محمد به علی تصحیف شده است؟ جهات مختلفی می تواند سبب شده باشد:
یک جهت اینکه ناسخ خیلی از اوقات یک خط را می خواند و سپس همه خط را از حفظ می نویسد. دیده است دو علی در سند تکرار شده است. موقع نوشتن می دانسته است که یک اسم دو بار تکرار شده است ولی اشتباها فکر کرد که محمد تکرار شده است نه علی. زیرا این دو اسم هر دو پر تکرار هستند.
جهت دوم اینکه ممکن است نوشتن علی و محمد در برخی خطوط شبیه هم نوشته می شود.
چگونه می توان تحریف را کشف کرد؟
ما دو مرحله اساسی داریم که هر مرحله، مراحل ریزتری دارد. مرحله اساسی اول این است که اصل تحریف را کشف کنیم. مرحله دوم این است که عبارت صحیح را به دست بیاوریم. قبل از ورود به بحث به این نکته باید توجه کنیم که تحریف در اسناد و تحریف در متن باهم مشابهت ها و تفاوت هایی دارند.
مراحل کشف اصل تحریف:
عواملی که احتمال تحریف را ایجاد می کند:
    1. غریب بودن عبارت. اگر نامی در سندی باشد که در اسناد دیگر دیده نشده است. یا اینکه در موارد دیگر دیده شده است ولی در این موضوع خاص یا این طبقه دیده نشده است. یعنی در این جایگاه دیده نشده است. یا متن یک روایت مفهوم نیست و معنای درستی به ذهن نرسد. همه این موارد احتمال تصحیف را تقویت می کند.
مثلاً در دعای کمیل آمده است:
وَ خَالَفْتُ بَعْضَ أَوَامِرِكَ فَلَكَ الْحَمْدُ عَلَيَ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ وَ لَا حُجَّةَ لِي فِيمَا جَرَى عَلَيَّ فِيهِ قَضَاؤُكَ
این عبارت با قبل و بعد همخوانی ندارد. قبلش می گوید که من با اوامرت مخالفت کردم و سپس می گوید که باید حمد تو را بجا آورم و در ادامه هم میفرماید من حجتی بر تو ندارم.
برخی احتمال داده اند بجای لک الحمد باید لک الحجه باشد که باهمه چیز سازگار باشد. در برخی نسخه ها هم ظاهراً آمده است.
یا در روایت معروفی آمده است:
أَلَا وَ إِنَ الدَّعِيَ ابْنَ الدَّعِيِ قَدْ رَكَزَ بَيْنَ اثْنَتَيْنِ بَيْنَ السَّلَّةِ وَ الذِّلَّةِ وَ هَيْهَاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ
ما این روایت را شنیده ایم و معنای اجمالی اش را می دانیم. اما تک تک کلمات را معنا کنیم: زنا زاده فرزند زنا زاده مرا بین دو امر مخیر کرده است. بین مرگ و ذلت و هیهات منا الذله.
قد رکز بین اثنتین. رکز یعنی نیزه را به زمین کوبید و زمین را با نیزه سوراخ کرد. یک معنای کنایه ای می تواند باشد بر این که مرا مخیر کرده است. لکن متعارف نیست. این عبارت به دو شکل دیگر هم در کتب آمده است:
عبارت اول: رکن به معنای سکن. عبارت دوم: ترکنی. این عبارت دوم بسیار شفاف است و علامه حلی فرموده است همین عبارت بهتر است. دلیل این که در این عبارت به دنبال تحریف گشته اند، غرابت متن روایت است.
این سه کلمه از جهت تلفظ شبیه هم هستند و قابلیت تحریف دارند.
این را کسی می فهمد که با احادیث و روایات آشنا باشد. اسناد و عبارات روایات را بشناسد.
بعد از اینکه اصل تحریف را فهمیدیم باید به دنبال عبارت صحیح بگردیم. ممکن است برای یک عبارت غریب چند راه حل ممکن است به ذهن برسد. این احتمالات مختلف به دلیل در نظر گرفتن یکی از عوامل تحریف است.
نکته این است که کشف تحریف و کشف عبارت صحیح از هم جدا نیستند. این دو بحث روی کاغذ دو بحث هستند ولی در عمل باهم حاصل می شوند.
گاهی با طبقه راوی تحریف را می فهمیم و گاهی با اختلاف نسخه. نسخه مختلف اجمالاً احتمال تحریف را بوجود می آورد. گاهی نقل این روایت در منابع دیگر بشکل متفاوتی به ما تحریف را می فهماند.
اختلاف نسخه
اولین چیزی که به ذهن می رسد این است که وقتی اختلاف نسخه در کار بود قاعدتا یکی از عبارات کار مؤلف است و باقی عبارات از طریق نساخ بوجود آمده اند. البته همیشه مطمئن نیستیم که عبارت صحیح مال مؤلف است و عبارات غلط کار نساخ است. بلکه گاهی مصنف عبارت را غلط نوشته است و ناسخ عبارت را تصحیح کرده است. لکن آنچه متعارف است مصنف صحیح می نویسد و ناسخ اشتباه می کند. زیرا مؤلفین باسواد تر از ناسخین هستند. ناسخین هم دلسوزی برای کتب به خرج نمی دادند.
اگر نسخه اصل در دست داریم می توانیم عبارت صحیح را به دست آوریم. اگر نسخه اصل در دست نیست، هر چه نسخه قدیمی تر باشد احتمال اشتباه در آن کمتر است. زیرا در طول زمان تغییرات تدریجی بر عبارات وارد می شود.
باید نسخه شناس باشیم تا بتوانیم این موارد را مشخص کنیم. البته یک احتمال هم هست که مصنف عبارتی را می نویسد و از این نسخه، نسخه هایی هم نوشته می شود و سپس متوجه اشتباهش می شود و عبارت را تغییر می دهد و از این نسخه جدید هم نسخه هایی نوشته می شود. درنتیجه اختلاف نسخه بوجود می آید ولی نسخه صحیح و غلط هر دو به واسطه مؤلف است نه ناسخ. صاحب منتقی گاهی می نویسد که من نسخه اصلی به خط خود شیخ طوسی را دیده ام که در این نسخه شیخ ابتدائا عن نوشته است و بعداً نسخه را تغییر داده است و عن را تبدیل به «و» کرده است.
باید تفاوت قائل شویم بین نسخه هایی که مولفی که صاحب نظر و با دقت است نوشته است و نسخه هایی که دیگران نوشته اند. صاحب معالم بسیار دقت نظر به خرج می دهد. ایشان در کل عمرش دو کتاب نوشته است و هیچ کدام را هم نتوانسته است تمام کند. لکن مثلاً صاحب وسائل خودش سه نسخه وسائل الشیعه نوشته است. یک بار نوشته است و دو بار تجدید نظر کلی در کتاب کرده است. این دو را نباید باهم یکسان بدانیم. صاحب وسائل «و لا الضالین» را به صورت «و لا الظالین» نوشته است و خودش متوجه نشده است.
در منتهی المطلب یا تذکره علامه عبارتی است که به نظر می رسد بی معنا است. یعنی استدلالی کرده است که برخلاف مدعی ادلّ است. در این عبارت متحیر بودیم که متوجه شدیم نسخه اصلی به خط مؤلف موجود است. به آن مراجعه کردیم دیدیم عبارت همین است. این کتاب از مغنی ابن قدامه مطلب زیاد اخذ کرده است. به مغنی ابن قدامه مراجعه کردیم دیدیم این استدلال را برای مخالفین نقل کرده است. یک سطر از کتاب ابن قدامه حذف شده است و این را علامه متوجه نشده است.
البته این نکته را هم باید اضافه کنیم که ابن داود در رجالش خیلی اوقات از نسخه به خط شیخ طوسی مطلب نقل می کند. در مواردی که ایشان تصریح کرده است این را از روی خط مؤلف می نویسم قبول است ولی در سایر موارد نمی توانیم بگوییم که حتماً از روی خط شیخ می نویسد. زیرا ممکن است نسخه اصلی همیشه در دست او نبوده است یا اینکه در برخی موارد از روی نسخه اصلی اشتباه نوشته است. یا اینکه حتی ممکن است ناسخین بعدی از روی کتاب ابن داود اشتباه نوشته اند. علاوه بر اینکه فهرست شیخ ظاهراً دو بار توسط خود شیخ نوشته شده است. احتمال دارد ابن داود نسخه اول را داشته است و در نسخه دوم عبارت متفاوت بوده است.
احتمال تصحیف گاهی از این طریق است که عبارت در منابع مختلف، متفاوت نقل شده است. لذا باید به منابع متفاوت مراجعه کنیم. منابع مختلف گاهی از همین منبع اصلی نقل می کنند و گاهی از منبع این منبع نقل کرده است. گاهی ممکن است اصل عبارت را نقل کند و گاهی ممکن است در سند روایت دخل و تصرف کند. همان تعویض اسنادی که گفتیم قدما انجام می دادند.
در تحریفات، تحریف مثلاً یا در منابع کلینی است و یا توسط خود کلینی اتفاق افتاده است و یا ناسخین بعد از کلینی انجام داده اند. لذا مباحث منبع شناسی اهمیت خود را نشان می دهند. معمولاً با در دست داشتن منبع هم تحریف و هم عبارت صحیح به دست می آید.
مثلاً در تهذیب آمده است محمد بن یعقوب عن سهل بن زیاد. لکن کسی که با روایات سر و کار دارد می داند این صحیح نیست. به خود کافی که مراجعه می کنیم می بینیم عده من أصحابنا در بین است. یا در تهذیب آمده است محمد بن یعقوب عن عده من أصحابنا عن احمد بن محمد بن خالد. در کافی آمده است عده من أصحابنا عن احمد بن محمد بن عیسی. برخی گفته اند شیخ طوسی اشتباه کرده است. لکن باید توجه کنیم که شاید نسخه کافی تحریف شده باشد. یا در وسائل آمده است احمد بن محمد بن عیسی و در کافی احمد بن محمد خالی است. برخی مصححین می نویسند بن عیسی در مصدر نیست. لکن در نسخه چاپی کافی نیست. شاید در نسخه اصلی کافی بوده است و همان دست شیخ حر عاملی بوده است و بن عیسی را نوشته است.
ما به مجرد دیدن یک عبارت در نسخه های فعلی مصدر نمی توانیم بگوییم تحریف در کتاب متاخر اتفاق افتاده است. حتی همان اسنادی که سهل بن زیاد در اول اسناد کافی است، شاید در نسخه اصلی همین بوده است.
بله گاهی شیخ در تهذیب نوشته است محمد بن یعقوب عن سهل بن زیاد و با مراجعه به کافی مشخص می شود که در کافی تعلیق در کار بوده است و شیخ متوجه تعلیق نشده است. لذا باید عده من أصحابنا اضافه شود.
ما گاهی در مراجعه به منابع دیگر روایت را کامل پیدا می کنیم و گاهی قطعه ای از روایت را پیدا می کنیم. باید در مورد تقطیع در روایات مقداری بحث کنیم.
گاهی عبارت اصلی تقطیع می شود.
در قرب الاسناد آمده است:
قَالَ: وَ حَدَّثَنِي مَسْعَدَةُ بْنُ صَدَقَةَ قَالَ: حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ: «إِنَ مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ: أَنْ يُشْبِهَهُ وَلَدُهُ، وَ الْمَرْأَةُ الْجَمْلَاءُ ذَاتُ دِينٍ، وَ الْمَرْكَبُ الْهَنِي ءُ، وَ الْمَسْكَنُ الْوَاسِعُ».[2]

این روایت در کافی تقطیع شده است و این عبارت آورده شده است:
1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مِنَ السَّعَادَةِ سَعَةُ الْمَنْزِلِ .[3]

یکی دیگر از مواردی که تقطیع شده است حدیث اربعمائه است که کلینی تقطیع کرده است و در ابواب مختلف قطعاتی را نقل کرده است. لذا برخی موارد که احتمال تحریف و سقط داده می شود در حقیقت تقطیع است نه تحریف.
در زیارت امام حسین علیه السلام در کامل الزیارات ابواب مختلفی دارد که یک باب فضیلت زیارت و یک باب زیارت امام و یک باب زیارت علی اکبر و یک باب زیارت حضرت عباس و... است ولی اسناد این روایات واحد است و متن هم به گونه ایست که ظاهراً یک روایت بوده است که تقطیع شده است.

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج3، ص31.

[2] قرب الإسناد، الحميري، أبو العباس، ج1، ص77.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج6، ص525.