مشخصات کتاب

منزلت و امامت اهل بیت علیهم السلام

گفتارهایی از استاد سید مجتبی نور مفیدی به اهتمام مصطفی مسعودی

مؤلف: سیدمجتبی نورمفیدی

ناشر: اسوه

زبان: فارسی

رده بندی دیویی: 297.931

سال چاپ: 1396

نوبت چاپ: 1

تیراژ: 1000 نسخه

تعداد صفحات: 228

قطع و نوع جلد: رقعی (شومیز)

شابک 10 رقمی: 9645424828

شابک 13 رقمی: 9789645424822

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

گفتار اول: دیدگاه اول و دوم.... 19

مقدمه......... 19

ضرورت شناخت اهل بیت(علیهم السلام)................. 25

دیدگاه اول: دشمنی نسبت به اهل بیت(علیهم السلام)............ 28

دیدگاه دوم: محبّت نسبت به اهل بیت(علیهم السلام)............. 31

ذکر مصیبت.............. 39

گفتاردوم: دیدگاه سوم، چهارم و پنجم................ 43

دیدگاه سوم: غلوّ نسبت به اهل بیت(علیهم السلام)................ 43

اقسام غلوّ در مورد اهل بیت(علیهم السلام)........ 49

دیدگاه چهارم: اهل بیت(علیهم السلام) وسیله ی بخشودگی شیعیان.... 50

دیدگاه پنجم: دیدگاه صحیح نسبت به اهل بیت(علیهم السلام)............ 63

ذکر مصیبت.............. 65

گفتار اول: واسطه در وجود...... 71

اهل بیت(علیهم السلام) اولین و برترین مخلوقات... 72

ذکر مصیبت.............. 83

گفتار دوم: واسطه در عروج...... 87

اشاره ای به بحث پیشین......... 87

هدف از خلقت، تقرّب به خداوند...... 92

اهل بیت(علیهم السلام) مقرّب ترین افراد.... 94

نمونه ای از عنایات اهل بیت(علیهم السلام)............... 99

اهل بیت(علیهم السلام) صراط مستقیم........ 101

اهل بیت(علیهم السلام) الگوی خلق............ 107

ذکر مصیبت.............. 114

گفتار اول: مرجعیت علمی......... 121

شؤون مختلف امام(علیه السلام)............... 121

لزوم مرجعیت علمی اهل بیت(علیهم السلام)........... 122

اهل بیت(علیهم السلام) مفسّر و مبیّن قرآن کریم..... 123

مرجعیت علمی اهل بیت(علیهم السلام) از دیدگاه روایات.... 129

ذکر مصیبت.............. 137

گفتار دوم: زعامت سیاسی......... 141

ائمه(علیهم السلام) حاکمان الهی................. 142

تفویض شؤون اهل بیت(علیهم السلام) به فقها در دوران غیبت........... 157

علت عدم تصریح به ولایت اهل بیت(علیهم السلام) در قرآن.............. 160

جمع بندی................ 164

ذکر مصیبت.............. 165

گفتار اول: وظیفه اول تا پنجم... 171

اهمیّت و ضرورت شناخت حقوق اهل بیت(علیهم السلام)... 172

ذکر مصیبت.............. 206

گفتار دوم: وظیفه ششم تا چهاردهم....... 211

ذکر مصیبت.............. 236

دعای پایانی.............. 240

سخن استاد

هرچند واژه «اهل بیت» در روایات نبوی و احادیث ائمه اطهار(علیهم السلام) در معانی مختلفی به کار رفته، اما غلبه استعمال آن در گروهی خاص از خاندان پیامبر(صلی الله علیه و آله) که از ویژگی عصمت برخوردارند، سبب گردیده این کلمه چنان چه بدون قرینه و به نحو مطلق استعمال شود، انصراف به این معنا پیدا کند. کاربرد این واژه در مسلمانانی همانند سلمان که در پیروی از پیامبر(صلی الله علیه و آله) صادق و ثابت قدم بوده و یا کاربست آن در همه خویشاوندان نسبی پیامبر(صلی الله علیه و آله) و نیز استعمال آن در همسران پیامبر(صلی الله علیه و آله)، هیچ یک از قوّت ظهور این لفظ در این گروه که دارای مقام و منزلت ویژه ای هستند نمی کاهد.

اهل بیت(علیهم السلام) به معنای مذکور در میان مسلمین به جز اندکی نادان و کینه توز همواره مورد احترام بوده و برتری آنان مورد پذیرش قرار گرفته است، هرچند درباره ی برخی از مقامات هم چون عصمت و امامت آنان اختلاف نظر وجود دارد و برخی در این باره راه افراط و گروهی مسیر تفریط را برگزیده اند.

اما آن چه در این میان مایه ی تأسف بوده و به نظر ناگوار می آید، این

است که اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) حتی در میان پیروان خویش نیز آن گونه که سزاوار است، شناخته نشده اند و این نقص موجب بروز مشکلات فردی و اجتماعی بسیاری در جوامع اسلامی شده است. پرواضح است که شناخت این انسان های کامل و نیز پیروی از این صادقان معصوم چه تأثیرات شگرفی در تربیت نفوس و تکامل جامعه دارد. کسانی که به بیان امیر بیان علی(علیه السلام) در خطبه ی دوّم نهج البلاغه دارای این اوصافند:

هُمْ مَوْضِعُ سِرِّهِ وَلَجَأُ أَمْرِهِ وَعَیْبَةُ عِلْمِهِ وَمَوْئِلُ حُکْمِهِ وَکُهُوفُ کُتُبِهِ وَجِبَالُ دِینِه؛

آنان محل اسرار خداوند و پناه گاه فرمان الهی و ظرف علم پروردگار و مرجع احکام او و دربردارنده همه کتب آسمانی و کوه های استوار دین می باشند.

امامت اهل بیت(علیهم السلام) که خود منزلتی ویژه است در عین حال مبتنی بر منزلت آنان در نظام هستی و ویژگی های شخصیتی است که به لطف باری تعالی در وجود آنان به ودیعه نهاده شده و به تبع آن وظیفه هدایت و تربیت انسان ها برای وصول به قلّه های کمال و سعادت بر عهده ی آنان گذاشته شده است.

آن چه پیش روی شماست سخنرانی های این جانب در محرم سال 1393 پیرامون همین موضوع است که در صدد ارائه تصویری کلی و اجمالی از منزلت اهل بیت(علیهم السلام) و سپس امامت آن بزرگواران با استناد به آیات و روایات می باشد و اینک به صورت کتابی مختصر در اختیار شما سروران گرامی قرار می گیرد.

بدیهی است مقام سخنرانی آن هم در جمع مخاطبانی با سطوح علمی مختلف و فرصت اندک، با مقام تألیف کاملاً متفاوت بوده و محدودیت های خاص خود را دارد و قهراً موجب کاستی هایی است که پیشاپیش بابت آن عذرخواهی می شود.

اما با این همه، فاضل گرامی جناب حجة الاسلام آقای شیخ مصطفی مسعودی تلاش درخور توجّهی برای تنظیم و تبویب مطالب و نیز استخراج مدارک و حذف زوائد و افزودن برخی روایات، کرده اند که بر خود لازم می دانم از اهتمام ایشان تقدیر و تشکر به عمل آورده و از خداوند متعال برای او خیر دنیا و آخرت را طلب کنم و اجر و پاداش این عمل صالح را به خود اهل بیت(علیهم السلام) واگذار نمایم.

قم. خرداد 95

سید مجتبی نورمفیدی

پیشگفتار

موضوع «منزلت و امامت اهل بیت(علیهم السلام)» از جمله موضوعاتی است که زندگی دنیا و آخرت ما به آن بستگی تامّ داشته و رستگاری ما را رقم می زند. رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت او(علیهم السلام) اُسوه های حسنه ای هستند که خداوند متعال برای پیمودن راه مستقیم در اختیار ما قرار داده است. چه این که خداوند می فرماید:

«لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ».⁽¹⁾

لازمه اُسوه قرار دادن در زندگی نیز معرفت آن بزرگواران و آشنایی با سیره ی رفتاری و گفتاری آنان است.

پس در قدم نخست باید آنان را بشناسیم که اگر نشناسیم اولاً گمراهانه زندگی خود را سپری خواهیم نمود چون فرمود:

اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی حُجَّتَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی حُجَّتَکَ ضَلَلْتُ عَنْ دِینِی.⁽²⁾

و ثانیاً جاهلانه حیات خود را به پایان خواهیم رساند:

مَنْ مَاتَ وَلَمْ یَعْرِفْ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّة.⁽¹⁾

به حکم عقل نیز بر ما لازم است در طریق معرفت گام نهیم؛ چه این که عقل از سویی ما را به دفع ضرر که در این مقام گمراهی و تباهی است می خواند و از سوی دیگر تلاش برای بدست آوردن منافع و مصالح که خوشبختی و رستگاری است را لازم می داند و مقدمه ی این دو (نجات از گمراهی و وصول به رستگاری) «معرفت اهل بیت(علیهم السلام)» است و مقدمه ی واجب را واجب دانسته اند. لذا تلاش برای کسب معرفت «اهل بیت(علیهم السلام) » بر ما لازم و ضروری است.

البته ناگفته نماند کسی که در پی معرفت و شناخت حقایق است، پرودگار متعال نیز او را یاری رسانده تا مسیر درست را بپیماید و در خصوص معرفت حضرات معصومین(علیهم السلام) پاکی و تقوا نیز چشم عارف حق جو را تیز بین و بصیر ساخته و او را به حقایق دقیق تر و عمیق تر رهنمون می سازد. به قول مولوی:

جان شرع و جان تقوا عارف است*معرفت محصول زهد سالف است

زهد اندر کاشتن،کوشیدن است*معرفت آن کشت را روییدن است

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در کلام امید بخش و نورانی خود می فرمایند:

مَنْ مَاتَ عَلَی فِرَاشِهِ وَهُوَ عَلَی مَعْرِفَةِ حَقِّ رَبِّهِ وَرَسُولِهِ وَحَقِّ أَهْلِ بَیْتِهِ مَاتَ شَهِیداً وَوَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللهِ سُبْحَانَهُ وَاسْتَوْجَبَ

ثَوَابَ مَا نَوَی مِنْ صَالِحِ عَمَلِه؛⁽¹⁾

هرکس از شما در بستر خود بمیرد در حالی که به حق خداوند متعال و رسول او و اهل بیت(علیهم السلام)، معرفت و شناخت داشته باشد، شهید از دنیا رفته و اجرش با خداوند است و مستوجب عمل شایسته ای است که در نیّت داشته است.

کتابی که پیش رو دارید به موضوع «منزلت و امامت اهل بیت(علیهم السلام)» پرداخته و مشتمل بر سخنرانی های استاد عزیز و بزرگوار سید مجتبی نورمفیدی است که در دهه ی اول محرم سال 1393 ایراد نموده اند.

از آن جا که این بیانات عالمانه مورد نیاز جامعه بوده و می تواند پاسخ گوی برخی از شبهات و سؤالات باشد، تصمیم به انتشار آن گرفته شد. بر این اساس پس از پیاده شدن هشت جلسه سخنرانی و برخی حذفیات و اضافات و ویرایش متن آن و تأیید نهایی جناب استاد به شکل موجود درآمد تا به محضر شما خوانندگان گرامی تقدیم گردد.

این کتاب در چهار فصل تنظیم و هر فصل متشکل از دو گفتار است.

فصل اول به بیان «دیدگاه های مختلف پیرامون اهل بیت(علیهم السلام)» اختصاص یافته و طی دو گفتار به پنج دیدگاه در این باره اشاره شده است.

در فصل دوم با عنوان «منزلت اهل بیت(علیهم السلام)» طی گفتار اول به موضوع «اهل بیت(علیهم السلام) واسطه در وجود» و طی گفتار دوم به موضوع «اهل بیت(علیهم السلام) واسطه در عروج» پرداخته شده است.

فصل سوم به موضوع «امامت اهل بیت(علیهم السلام)» پرداخته است. در گفتار

اول «مرجعیت علمی اهل بیت(علیهم السلام) » محور بحث و گفتگو قرار گرفته و در گفتار دوم «زعامت سیاسی اهل بیت(علیهم السلام)» موضوع بحث می باشد.

فصل چهارم پیرامون «وظایف ما نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) » می باشد. در گفتار اول پنج وظیفه و در گفتار دوم نُه وظیفه بیان شده است.

در پایان بر خود لازم می دانم از زحمات استاد عزیز و بزرگوارم سید مجتبی نورمفیدی کمال تشکر و سپاس گزاری را داشته باشم که دلسوزانه در تمامی مراحل کار، این جانب را راهنمایی و تشویق نمودند.

امید است که این اثر مقبول امام زمان(عج) واقع شود و ادعیه ذاکیه آن عزیز شامل حال ما گردد.

مصطفی مسعودی

قم. خرداد 1395

فصل اول: دیدگاه های مختلف درباره اهل بیت(علیهم السلام)

اشاره

گفتار اول: دیدگاه اول و دوم

اشاره

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین حبیب اله العالمین ابی القاسم المصطفی محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین و اللعن علی اعدائهم اجمعین.

مقدمه

رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) فرموده اند:

إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی کِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی؛⁽¹⁾

من دو چیز گران بها بین شما باقی می گذارم. تا زمانی که به کتاب خداوند و اهل بیتم تمسّک کنید هرگز گمراه نخواهید شد.

این حدیث شریف که به «حدیث ثقلین» مشهور است، در کتب و

منابع شیعه و اهل سنّت نقل گردیده، البتّه در برخی از نقل های اهل سنّت به جای کلمه ی «عترتی»، کلمه ی «سنّتی» ذکر شده، لکن در غالب جوامع روایی آنان کلمه ی «عترتی» وارد شده است.

در زمان حیات آیت الله بروجردی(قدس سره) یکی از منشورات جامعة الازهر ضمن نقل «حدیث ثقلین» به جای کلمه ی «عترتی» کلمه ی «سنّتی» را آورده بود. هنگامی که ایشان این نوشتار را مشاهده کردند از یکی از فضلا خواستند که این حدیث را در منابع اهل سنّت جستجو کند.

نتیجه ی تحقیق و بررسی این بود که حدیث مذکور در بیش از دویست کتاب اهل سنّت با همان نقل معروف شیعه یعنی: «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی» تطابق دارد. ⁽¹⁾

البته من فعلاً قصد ندارم این حدیث را شرح دهم؛ چون نکات و پیام های فراوانی از حدیث ثقلین قابل استفاده است.

به هر حال در هیچ یک از ادیان الهی این ویژگی وجود ندارد که اهل بیت پیامبری همسنگ و همطراز کتاب آن پیامبر الهی قرار گرفته باشد.

آری انبیای الهی در برخی موارد به حسب امر خداوند، وصی و جانشین برای خود تعیین می کردند. مثلاً حضرت موسی هارون را به عنوان جانشین معرفی نمود⁽²⁾

یا عیسی بن مریم، شمعون را وصی خود قرار داد.⁽³⁾هرچند مردم جانشینان پیامبران را هم چون خود آنان مورداذیت و آزار قرار می دادند که قرآن کریم به برخی از آن ها اشاره فرموده است.

قرآن کریم در مورد حضرت موسی و معرّفی هارون به عنوان جانشین او می فرماید:

«وَوَاعَدْنَا مُوسَی ثَلاثِینَ لَیْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَقَالَ مُوسَی لأخِیهِ هَارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ»؛⁽¹⁾

و با موسی [برای عبادتی ویژه و دریافت تورات] سی شب وعده گذاشتیم و آن را با [افزودن] ده شب کامل کردیم، سپس میعادگاه پروردگارش به چهل شب پایان گرفت و موسی [هنگامی که به میعادگاه می رفت] به برادرش هارون گفت: در میان قوم من جانشینم باش و به اصلاح [امور آن ها] برخیز و از راه و روش مفسدان پیروی مکن.

موسی از جانب خداوند ماموریت یافت که سی شبانه روز از قوم خود جدا شود و در جایگاه خاصی اقامت گزیند. او برای این که قوم خود را بی سرپرست رها نکند، برادرش هارون را به جانشینی خود برگزید و به او در مورد قومش توصیه هایی فرمود. آن گاه که سی شب تمام شد، دستور آمد ده شب دیگر باید در میقات اقامت گزینی. سرانجام پس از چهل شبانه روز الواح را دریافت کرد. هنوز چهل روز به پایان نرسیده بود که بنی اسرائیل به دنبال پرستش خدای محسوسرفته و به بندگی مجسمه ی طلایی گوساله ای که سامری ساخته بود، مشغول شدند و عملاً زحمات پیامبر خود را بر باد دادند.

قرآن کریم گفتگوی حضرت موسی با فریب خوردگان بنی اسرائیل را به نحو مبسوط نقل کرده و به گفتگوی وی با سامری نیز اشاره می نماید.

صحنه ی رقّت بار ماجرای حضرت موسی زمانی است که با برادرش هارون روبرو می شود. قرآن کریم می فرماید:

«وَلَمَّا رَجَعَ مُوسی إِلی قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونی مِنْ بَعْدی أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَأَلْقَی الأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأسِ أَخیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قَالَ ابنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونی وَکادُوا یَقْتُلُونَنی فَلا تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْداء وَلا تَجْعَلْنی مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ»؛⁽¹⁾

و هنگامی که موسی [پس از آگاهی از گمراهی قومش] خشمگین و بسیار اندوه ناک به سوی قومش بازگشت، گفت: پس از من بد جانشینانی برایم بودید، آیا [با پرستش گوساله] بر فرمان پروردگارتان [که در تورات آمده] پیشی گرفتید [و صبر نکردید تا من بیایم و فرمان خدا را به شما ابلاغ کنم؟] و الواح [تورات] را افکند و سر برادرش را گرفت و او را به سوی خود می کشید. هارون گفت: ای فرزند مادرم، این گروه مرا ناتوان و زبون شمردند و نزدیک بود مرا به قتل برسانند. پس مرا با مؤاخذه کردنم دشمن شاد مکن و [هم طراز] با گروه ستمکاران قرار مده.قرآن سپس می فرماید:

«قالَ یا هارُونُ ما مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْری»؛⁽²⁾

[موسی گفت:] ای هارون چه چیزی سبب شد، آن گاه که دیدی آنان گمراه شدند، از من پیروی نکنی (در شدّت عمل و برخورد با گمراهان)؟ آیا با دستور من مخالفت کردی.

هارون در جواب گفت: بنی اسرائیل در غیاب تو مرا ناتوان شمردند و نزدیک بود مرا به قتل برسانند، با این کار دشمن شادم مکن و مرا در شمار ستمگران قرار مده.

بنی اسرائیل نه تنها از هارون؛ وصی حضرت موسی پیروی نکردند بلکه در صدد قتل او بودند. آنان با آن که می دانستند غیبت حضرت موسی موقت است و باز خواهد گشت، با وصی او این گونه رفتار کردند.

بر اساس آیات قرآنی و گزارش های تاریخی برخورد با اوصیای الهی نوعاً این گونه بوده است.

برخی از مسلمانان با امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز چنین رفتاری داشتند به گونه ای که آن حضرت رو به سوی قبر مطهر پیامبر(صلی الله علیه و آله) آیه ی: «[یَا] بن أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَکادُوا یَقْتُلُونَنِی» را تلاوت نمود. ⁽¹⁾

به هرحال اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مقایسه با اوصیای سایر پیامبران وخانواده ی آنان موقعیت ممتازی داشته و از ویژگی های منحصر به فردی برخوردار می باشند. آیاتی از قرآن کریم در شأن اهل بیت(علیهم السلام) نازل شده، مانند؛ آیه ی تطهیر، آیه ی مباهله، آیه ی مودت. هم چنین احادیث فراوانی نیز در مورد ایشان نقل شده، مثل؛ حدیث ثقلین، حدیث نجوم، حدیث سفینة. لکن من فعلاً در مقام نقل و شرح این آیات و روایات نیستم ولی

توصیه می کنم درباره ی آن ها حتماً مطالعه کنید.

محور سخنان من در جلسات پیش رو، جایگاه رفیع و بلند اهل بیت(علیهم السلام) در هندسه ی معرفتی شیعه است. امیدوارم این بحث پاسخ گوی بعضی از سؤالات، ابهامات و شبهات باشد.

قبل از ورود به بحث تذکر نکته ای را لازم می دانم و آن این که گاهی برخی سؤال هایی می پرسند که به ایشان پاسخ می دهیم، طلب استدلال می کنند، دلیل می آوریم، اما می گویند: حکم این مسئله در قرآن بیان نشده، بلکه در روایات وارد شده و روایات هم معلوم نیست تا چه حد اعتبار دارند.

مدتی قبل شخصی ایمیلی برای من فرستاده بود که عنوانش این بود: «تأملی درباره ی حکم شرب خمر» و تمام سعی و تلاش او این بود که ثابت کند در آیات قرآن حکم حرمت برای شرب خمر بیان نشده است و روایاتی که در این زمینه وارد شده، به اصطلاح خبر واحد است و در مقابل قرآن یارای مقاومت ندارد.

متاسفانه در مورد بسیاری از احکام شرعی این فرضیه در ذهن برخی وجود دارد که گویا روایاتی که از اهل بیت(علیهم السلام) وارد شده اند،حجیت نداشته و در این زمینه تنها باید به قرآن رجوع کنیم و نباید پا را از آن فراتر بگذاریم.

آری، بعضی افراد بی اطلاع که با معارف اهل بیت(علیهم السلام) آشنا نیستند، گاهی سخنانی می گویند که شبهاتی ایجاد می کند. این اشخاص نمی دانند که دانشمندان و متخصصین علم رجال و درایه همه ی کسانی

که از ائمه(علیهم السلام) روایاتی را نقل می کنند، مورد بررسی قرار می دهند که آیا این اشخاص قابل اعتماد و ثقه هستند یا خیر. بنابراین علما هر روایتی را بدون بررسی قبول نمی کنند. این مطالب را برای کسانی می گویم که ادعای روشنفکری می کنند و تا اسم روایت می آید برآشفته می شوند، گویا روایت یک امر ساختگی و مجعول است و لذا می گویند: ما فقط به قرآن عمل می کنیم و به روایات کاری نداریم. در حالی که اکثر معارف از طریق روایات به دست ما رسیده و اگر ائمه(علیهم السلام) نبودند بسیاری از مطالب قرآن برای ما قابل درک نبود. ائمه(علیهم السلام) راه و رسم زندگی را به ما آموختند و برای ما احکام را بیان کردند و قرآن را به ما تعلیم دادند. بنابراین چاره ای جز استفاده از آن چه که راویان مورد اعتماد و معتبر از آنان نقل کرده اند، نیست.

ضرورت شناخت اهل بیت(علیهم السلام)

برخی افراد در مسئله ی ولایت و امامت اهل بیت(علیهم السلام) شبهاتی وارد می کنند که به چند مورد از آن ها اشاره می کنم:

بعضی می گویند: مسئله ی امامت و ولایت اهل بیت(علیهم السلام) ساخته وپرداخته ی ذهن سلاطین صفویه است و به جهت خروج پادشاهان ایرانی از تحت سلطه ی حکام عرب و ترک، به این مسئله پر و بال داده شده وگرنه در ابتدا مسئله ی ولایت اهل بیت(علیهم السلام) امری ساده و بسیط بوده و در قرآن هم درباره ی آن مطلبی بیان نشده است.

از جمله کسانی که با عناد و دشمنی سعی در ایجاد شبهه داشته،

کسروی⁽¹⁾

است که کتاب «اسرار هزار ساله» را نوشته و امام(قدس سره) در پاسخ به شبهات او کتاب «کشف الاسرار» را به رشته ی تحریر درآورده است.

برخی نیز در صدد می باشند مسئله ی عصمت و جایگاه ممتاز اهل بیت(علیهم السلام) را خفیف کنند و در نظر آنان گویا اهل بیت(علیهم السلام) فقط به واسطه ی قرابت با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در جامعه ی اسلامی محترم بودند. این گروه، اهل بیت(علیهم السلام) را انسان های وارسته و عالم می دانند و از ایشان به عنوان عالمان ابرار یاد می کنند که احادیثی را می دانستند و نقل می کردند و در عین حال اشخاصی اخلاقی بوده و با مردم حُسن رفتار و سلوک داشتند.

بدیهی است این ادعا با اعتقاد ناب شیعه درباره اهل بیت(علیهم السلام) فاصله دارد.

هم چنین بعضی می گویند: چرا بر سر نام اشخاص و این که چه کسی امام بوده یا نبوده بحث های طولانی و دامنه دار می کنید؟ به جای مطرح کردن این مباحث از مسئله ی توحید، معرفت، عبودیت و مسائلاساسی بشر گفتگو کنید. چرا این همه زمان و هزینه صرف این مسئله می کنید؟

این سؤالات و شبهات همگی ضرورت و اهمیت شناخت اهل بیت(علیهم السلام) را آشکارتر می نماید. به علاوه معرفت به اهل بیت(علیهم السلام) هم از جهت اعتقادی و هم از جهت عملی برای ما لازم است. ما موظفیم نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) اعتقاد و معرفت صحیح داشته باشیم و از آنان پیروی نماییم تا سعادت مند شویم.

امام باقر(علیه السلام) در این رابطه می فرماید:

ذِرْوَةُ الامْرِ وَسَنَامُهُ وَمِفْتَاحُهُ وَبَابُ الاشْیَاءِ وَرِضَا الرَّحْمَنِ تَبَارَکَ وَتَعَالَی الطَّاعَةُ لِلامَامِ بَعْدَ مَعْرِفَتِهِ؛⁽¹⁾

بالاترین و مرتفع ترین امر دین و کلید همه ی امور دینی و در ورود به آن ها و مایه ی خرسندی خداوند متعال، اطاعت امام بعد از معرفت اوست.

معرفت و شناخت امام معصوم(علیه السلام) قله و بلندای امر دین است.

شناخت امام معصوم(علیه السلام) هم جنبه ی اعتقادی دارد و هم جنبه ی عملی؛ از جهت اعتقادی به عنوان شیعه وظیفه داریم عقیده ی خود را در مورد اهل بیت(علیهم السلام) تصحیح و تکمیل کنیم، هم معنای کلی امامت و هم شخص امام را بشناسیم. اگر پرچمداران هدایت را نشناسیم نمی توانیم راه را پیدا کنیم. اگر شخص امام را نشناسیم، چگونه می خواهیم از او اطاعت کنیم؟ چگونه می خواهیم بدون راهنما به هدف و مقصد برسیم؟ شمافرض کنید مقصدی برای شما تعیین شده که راه رسیدن به آن پر فراز و نشیب و طولانی است و امکان گمراهی در آن وجود دارد، ولی در عین حال راهنما و راه بلدی که از او پیروی کنید و به دنبال او بروید قرار ندهند، این یعنی رها کردن و در واقع نقض غرض است. پس در درجه ی اول شناخت راهنما و راهبر برای طی مسیر لازم است.

بر این اساس عدم نصب راهنما و هادی، خلاف حکمت و مقصود خداوند از آفرینش انسان هاست. آن چه مسلّم است این است که

خداوند راهنمایان و هادیانی را برای بشر قرار داده و ما باید بدانیم راهنمایمان کیست تا قدم جای قدم او بگذاریم و لذا جنبه ی عملی شناخت امامان معصوم(علیهم السلام) این است که این شناخت مبنایی برای عمل و پیروی ما از امام است.

برای این منظور نخست باید بدانیم جایگاه اهل بیت(علیهم السلام) در نظام تکوین و نظام تشریع چیست و ما چه نسبت و رابطه ای باید با اهل بیت(علیهم السلام) داشته باشیم.

من در این جلسه در حد وقت و فرصت کوتاهی که در اختیار دارم سعی و تلاش می کنم از کلام نورانی اهل بیت(علیهم السلام) و آن چه که علمای بزرگوار گفته اند، استمداد نموده تا جایگاه مبارک اهل بیت(علیهم السلام) را در هندسه ی معرفتی شیعه، آن هم به نحوی که برای عموم قابل فهم باشد، به تصویر کشیده و با بیانی ساده در اختیار شما قرار دهم.

پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله) دیدگاه ها و رفتارهای متفاوتی پیرامون اهل بیت(علیهم السلام) شکل گرفت. مواضع و رفتارهایی که مردم نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) داشتند،عمدتاً از دوره ی زمانی بعد از رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله) شروع شد تا به عصر امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) رسید و پس از آن گسترش یافت.

به طور کلی پنج موضع و دیدگاه درباره ی اهل بیت(علیهم السلام) وجود دارد که به صورت خلاصه به آن ها اشاره می کنم:

دیدگاه اول: دشمنی نسبت به اهل بیت(علیهم السلام)

دیدگاه اول دشمنی نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) و مبتنی بر بغض و کینه نسبت به آنان است. بنی امیه نماد و سرسلسله این دیدگاه بودند و بالاترین مرتبه

بغض و کینه را نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) داشتند. هر چند در زمان حیات پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز نشانه هایی از این دشمنی و کینه دیده می شود.

من نمی خواهم در این مجال اندک جنایت بنی امیه نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) را بیان کنم. فقط از این رو که بدانید این بغض از چه زمانی وجود داشته، به این داستان توجه کنید:

شخصی بنام ابن خدیج می گوید: معاویه مرا نزد امام حسن(علیه السلام) فرستاد تا یکی از دختران یا خواهرانش⁽¹⁾

را برای یزید خواستگاری کنم. برای این امر به مدینه رفته و خدمت حضرت رسیدم و پیغام معاویه را ابلاغ کردم.

حضرت فرمود:

أَنَّا قَوْمٌ لا نُزَوِّجُ نِسَاءَنَا حَتَّی نَسْتَأمِرَهُنَّ؛

ما دختران خود را در انتخاب همسر آزاد می گذاریم.ابن خدیج می گوید: من به همراه یکی از بانوان نزد دختر حضرت رفتم و موضوع را مطرح کردم. او در جواب گفت: به خدا قسم این کار محال است؛ زیرا معاویه هم چون فرعون است، مردان ما را می کشد و زنان را به حال خود رها می کند. وی سپس می گوید: من نزد حسن بن علی(علیه السلام) برگشتم و عرض کردم: یابن رسول الله دخترت معاویه را تشبیه به فرعون کرد و به این امر راضی نگردید.

امام(علیه السلام) فرمود: «إِیَّاکَ وَبُغْضَنَا؛ از دشمنی با ما بپرهیز» زیرا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمودند: «لا یُبْغِضُنَا وَلا یَحْسُدُنَا أَحَدٌ إلاَّ زیدَ یَوْمَ القِیَامَةِ عَنْ

الحَوْضِ بِسِیاطِ النَّارِ؛ هرکس نسبت به خاندان من کینه و حسد ورزد، خداوند در روز قیامت او را از حوض کوثر با تازیانه های آتشین دور خواهد کرد».⁽¹⁾

این بغض و کینه به اندازه ای بود که سنّت لعن بر امیرالمؤمنین(علیه السلام) در دوره ی بنی امیه پایه گذاری و ترویج شد تا جایی که خطبا بر منابر رسماً به لعن امیرالمؤمنین و اولادش می پرداختند.⁽²⁾این رفتارهای زشت در حالی انجام می شد که روایات صریح و فراوانی از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) بر مذمت عداوت و بغض نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) نقل شده بود؛ از جمله رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) فرمود:

مَنْ آذَی عَلِیّاً فَقَدْ آذَانِی؛⁽³⁾

هرکس علی را اذیت کند من را اذیت کرده است.نیز فرمود:

مَنْ سَبَّ عَلیّاً فَقَد سَبَّنی؛⁽⁴⁾

هرکس علی را دشنام دهد مرا دشنام داده است.

هم چنین فرمود:

... أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَی بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ جَاءَ یوْمَ الْقِیامَةِ مَکتُوبٌ بَینَ عَینَیهِ آیسٌ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَی بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ کافِراً أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَی بُغْضِ آلِ

مُحَمَّدٍ لَمْ یشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّة؛⁽¹⁾

...آگاه باشید هرکس با بغض و کینه آل محمد(صلی الله علیه و آله) بمیرد، روز قیامت به صحرای محشر می آید در حالی که بین چشمانش نوشته اند: این شخص مایوس و نا امید از رحمت الهی است. آگاه باشید هرکس با بغض و کینه آل محمد(صلی الله علیه و آله) بمیرد کافر از دنیا می رود، آگاه باشید هرکس با بغض و کینه آل محمد(صلی الله علیه و آله) بمیرد بوی بهشت را استشمام نمی کند.

به هر حال در طول تاریخ عده ای همواره دشمن اهل بیت(علیهم السلام) بوده و بغض آنان را در دل داشتند. البته این گروه هم اکنون بین مسلمین اندکند، اما همان طور که بیان شد این دیدگاه از زمان امویان وجود داشته است.

دیدگاه دوم: محبّت نسبت به اهل بیت(علیهم السلام)

عموم برادران اهل سنّت نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) با نهایت احترام، ادب، تکریم و محبت برخورد می کنند و حتی محبت به اهل بیت(علیهم السلام) را وظیفه می دانند. در این رابطه به نمونه هایی اشاره می کنم:

یا آل بیت رسول الله حُبُّکم

فرض من الله فی القرآن انزله

کفا کم من عظیم القدر انکم

من لم یصل علیکم لاصلاة له⁽¹⁾

ای خاندان نبوت، محبّت شما فرض و واجبی است از جانب خداوند که در قرآن آمده است / در عظمت شأن شما همین بس که آن کس که درود شما را در نماز نگوید نمازش مورد قبول نیست.

هم چنین می گوید:

ان کان رفضاً حبُّ آل محمد*فلیشهد الثقلان انی رافضی⁽²⁾

اگر محبت اهل بیت(علیهم السلام) رفض و کفر است، پس جن و انس بدانند که من رافضی هستم.

و نیز شافعی می گوید:لو ان المرتضی ابدی محله* لصار الناس طراً سجّداً له

ومات الشافعی ولیس یدری* علی ربه أم ربه الله⁽³⁾

چنان چه علی جایگاه و حقیقت خویش را برای مردم آشکار کند، هر آینه مردم دسته دسته در برابر او به سجده خواهند افتاد / شافعی از دنیا رفت و عاقبت ندانست که علی(علیه السلام) پروردگار اوست یا الله پروردگار اوست.

البته این یک بیان مبالغه آمیز بوده و کنایه از ارزش و احترامی است که وی برای امیرالمؤمنین(علیه السلام) قائل بوده است.

وی به مناسبت دیگری می گوید:

علی حبه جنة***امام الانس و الجنة

وصی المصطفی حقاً***قسیم النار والجنة⁽¹⁾

دوستی علی سپر آتش دوزخ است، و امام انسان ها و جنیان است / او به حق جانشین مصطفی است، او تقسیم کننده ی بهشت و دوزخ است.

لولا السنّتان لهلک نعمان؛⁽²⁾

اگر آن دو سال نبود (اشاره به دو سالی که در محضر امام صادق(علیه السلام)بود) ابوحنیفه هلاک می شد.

او هم چنین می گوید:

علی(علیه السلام) در سه جنگی که در دوران خلافتش داشت بر حق بود.

وی حتی در مورد جنگ جمل می گوید:

علی(علیه السلام) در جنگ جمل به عدالت رفتار کرد؛ چون در مقابل او اهل بغی بودند.⁽³⁾

این محبت و علاقه در پیروان ابوحنیفه از جمله برادران ترکمن نیز تبلور یافته و لذا آنان به اهل بیت(علیهم السلام) بسیار علاقه دارند و مقیّد به زیارت امام رضا(علیه السلام) هستند. عارف بزرگ ترکمن صحرا و شاعر گرانقدر این

خطّه یعنی مختومقلی نه تنها اشعار بلندی در مورد اهل بیت(علیهم السلام) سروده، بلکه حتی شأن و منزلت ویژه ای برای زائران قبور اهل بیت(علیهم السلام) قائل است؛ از جمله آن که در مورد زائران امام رضا(علیه السلام) می گوید:

خدایا تو را قسم می دهم به حق زوّار امام رضا(علیه السلام) ما را ببخش.⁽¹⁾

ما لأحدٍ من الصحابة من الفضایل بالإسناد الصحاح مثل ما لعلی رضی الله عنه؛فضیلت هایی که در شأن علی بن ابی طالب(علیه السلام) وارد شده، در مورد هیچ یک از اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وارد نشده است.⁽²⁾

عبدالله بن احمد فرزند احمد بن حنبل می گوید: عده ای نزد پدرم درباره ی خلافت گفتگو می کردند و صحبت آن ها طولانی شد، پدرم سرش را بلند کرد و گفت:

یا هولاء قد اکثرتم القول فی علیّ والخلافة لم تزین علیّاً بل علیّ زیّنها؛⁽³⁾

شما درباره ی علی و خلافت او صحبت های طولانی کردید، همانا خلافت، علی(علیه السلام) را زینت نبخشید بلکه علی(علیه السلام) خلافت را زینت بخشید.

شخصی از احمد بن حنبل سؤال کرد: درباره ی این حدیث علی(علیه السلام) که گفت: «انا قسیم النار؛ من قسمت کننده ی آتش هستم» چه می گویی؟ وی در پاسخ گفت: آیا این حدیث را انکار می کنی که پیامبر(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه السلام) فرمود:

لا یُحِبُّکَ إلاَّ مُؤْمِنٌ وَلاَ یُبْغِضُکَ إلاَّ مُنَافِقٌ؛

دوست نمی دارد تو را مگر مؤمن و دشمن نمی دارد تو را مگر منافق.

آن شخص حدیث را تأیید کرد. احمد از او پرسید: پس جایگاه مؤمن کجاست؟ او گفت: در بهشت، احمد از او پرسید: پس جایگاه منافق کجاست؟ وی گفت: در آتش جهنّم. احمد بن حنبل گفت: «پسعلی تقسیم کننده ی آتش است».⁽¹⁾

او درباره ی امام صادق(علیه السلام) می گوید:

جعفر بن محمد(علیه السلام) را می دیدم که بسیار شوخ طبع، خوشرو و متبسّم بودند. اگر نام مبارک پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در محضرشان برده می شد رنگ از رخسارشان می پرید و هرگز ندیدم که نام پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) را بر زبان جاری سازند، مگر آن که با وضو باشند. همواره او را در سه حال می دیدم: در حال اقامه نماز، روزه داری و قرائت قرآن. درباره ی آن چه به او مربوط نمی شد سخن نمی فرمود و از عالمان و عابدانی بود که در برابر پروردگار خضوع و خشوع داشت.⁽²⁾

وی در جای دیگر در مدح پیشوای ششم شیعیان می گوید:

ندید چشمی، نشنید گوشی، نرسید بر عقل کسی که بشری از جعفر بن محمد صادق(علیه السلام) عالم تر، عابدتر و پرهیزکارتر باشد.⁽¹⁾

وی ابتدا حدیثی که به وضوح مقام آل محمد(صلی الله علیه و آله) و اهمیت محبت آن ها را بیان می کند، بازگو کرده و سپس به توضیح و تفسیر آل محمد(صلی الله علیه و آله)می پردازد و می گوید:

آل محمد(صلی الله علیه و آله) کسانی هستند که بازگشت امرشان به سوی اوست و کسانی که ارتباط شان محکم تر و کامل تر باشد، «آل محمّد» محسوب می شوند و شکی نیست که فاطمه و علی و حسن و حسین محکم ترین پیوند را با رسول خدا داشتند و این از مسلّمات و مستفاد از احادیث متواتر است.⁽²⁾

فخر رازی سپس از صاحب کشاف نقل می کند:

وقتی این آیه نازل شد، مسلمانان عرض کردند: ای رسول خدا خویشاوندان تو کیانندکه مودّتشان بر ما واجب است؟ حضرت فرمود: «علی و فاطمه و دو فرزندشان». بنابراین ثابت می شود که این چهار تن ذی القربای پیامبرند و هنگامی که این معنا ثابت شد، واجب است از احترام فوق العاده ای برخوردار باشند.⁽³⁾

وی آن گاه دلائلی بر وجوب محبت اهل بیت(علیهم السلام) اقامه می کند؛ از جمله این که می گوید:

شکی نیست که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فاطمه(علیها السلام) را دوست می داشت و درباره ی او فرموده:

فَاطِمَةُ بَضْعَةُ مِنِّی یُؤْذُونِی مَا یُؤْذِیهَا؛

فاطمه پاره تن من است، آن چه او را آزار دهد مرا نیز آزار می دهد.

هم چنین با احادیث متواتر ثابت شده که او علی و حسن و حسین را دوست می داشت و هنگامی که این معنا ثابت شود محبت آن هابر تمام امت واجب است؛ چون خداوند فرموده:

«واتبعُوهُ لَعَلَّکُم تَهتَدوُن»؛⁽¹⁾

از او پیروی کنید تا هدایت شوید.

و نیز فرمود:

«فَلْیَحْذَرِ الَّذینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ»؛⁽²⁾

کسانی که با او مخالفت می کنند از عذاب الهی بترسند.

و فرموده:

«قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ»؛⁽³⁾

بگو اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد.

و نیز فرمود:

«لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»؛⁽⁴⁾

یقیناً [روش و رفتار] پیامبر الگوی نیکویی برای شماست».⁽¹⁾

فخر رازی در جای دیگر می گوید:

هر کس علی(علیه السلام) را در دین پیشوای خود قرار دهد، همانا رستگار شده است. به این دلیل که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «خداوندا علی(علیه السلام) را هرگونه باشد حق را بر محور وجودش بگردان».⁽²⁾

این دیدگاه یک عالم بزرگ اهل سنّت نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) واستدلال او برای وجوب محبت به اهل بیت(علیهم السلام) است.

فإنَّهُ(صلی الله علیه و آله) واَهل بیتهِ علی السّواء فی مودَّتِنا فیهم فمَن کره اهل بَیته کرهه لِأنَّهُ واحد من اهل البیت ولا یَتَبَعّضُ حُبّ اهل البیت؛⁽³⁾

رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت ایشان در واجب بودن مودت و دوستی برای ما یکسان می باشند. بنابراین هرکس دشمن یکی از اهل بیت باشد دشمن پیامبر است؛ چرا که پیامبر یکی از اهل بیت است و دوستی اهل بیت قابل تفکیک و تبعیض نیست.

وی سپس می گوید:

فلا تعدل بأهل البیت خلقاً* فأهل البیت هم اهل السیادة

فبغضهم من الإنسان خُسر* حقیقی وحُبّهم عبادة⁽⁴⁾

هیچ کس با اهل بیت برابری نمی کند و فقط آن ها شایسته سیادت و بزرگواری هستند / بغض اهل بیت، خسران و ضرر حقیقی است و محبت آن ها عبادت است.

آن چه بیان شد گوشه ای از سخنان بزرگان و علمای اهل سنّت پیرامون اهل بیت(علیهم السلام) است وگرنه مطالب بسیاری در این رابطه وجود دارند که در این مجال اندک فرصت بیان آن نیست.

آری، لزوم محبت، احترام و تکریم نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) یک دیدگاهاست که قاطبه اهل سنّت نیز به آن معتقدند و نمونه هایی از آن را بازگو کردم. البته شیعیان و اهل سنّت در یک مسئله ی مهم اختلاف نظر دارند و آن هم مسئله ی امامت و ولایت اهل بیت(علیهم السلام) است. آنان ولایت را به محبت تفسیر می کنند اما نزد شیعیان ولایت به معنای امامت و سرپرستی است.

از پنج دیدگاه پیرامون اهل بیت(علیهم السلام) تاکنون دو دیدگاه را بیان کردم و سه دیدگاه باقی مانده که ان شاءالله در جلسه ی بعد بازگو خواهم کرد.

ذکر مصیبت

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَباعَبْدِاللَّهِ وَعَلَی الاَرْواحِ الَّتی حَلَّتْ بِفِناَّئِکَ عَلَیْکَ مِنّی سَلامُ اللَّهِ اَبَداً ما بَقیتُ وَبَقِیَ اللَّیْلُ وَالنَّهارُ وَلا جَعَلَهُ اللَّهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنّی لِزِیارَتِکُمْ اَلسَّلامُ عَلَی الْحُسَیْنِ وَعَلی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَعَلی اَوْلادِ الْحُسَیْنِ وَعَلی اَصْحابِ الْحُسَیْنِ.

پیامبر(صلی الله علیه و آله) نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) سفارش و توصیه های فراوانی داشتند:

«قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی»؛⁽¹⁾

بگو از شما در مقابل (ابلاغ رسالتم) هیچ گونه پاداش و اجری نمی طلبم جز مودت نسبت به نزدیکانم (اهل بیتم).

و در حدیث معروف ثقلین فرمود:

أَنَا تَارِکٌ فِیکُمْ ثَقَلَیْن: أَوَّلَهُمَا کِتَابُ اللَّهِ فِیهِ الهُدَی وَالنُّور فَخُذُوا بِکِتابِ اللَّه، ثُمَّ قَالَ: وَأَهْلُ بَیْتِی، أَذْکُرُکُمُ اللَّهَ فِی أَهْلِبَیْتِی، أَذْکُرُکُمُ اللَّهَ فِی أَهْلِ بَیْتِی، أَذْکُرُکُم اللَّهَ فِی أَهْلِ بَیْتِی؛⁽²⁾

دو چیز گران بها در میان شما می گذارم؛ نخست کتاب خداست که در آن هدایت و نور است، به کتاب خدا چنگ بزنید و اهل بیتم، سپس سه مرتبه فرمود: خدا را به یاد داشته باشید در مورد اهل بیتم.

با وجود این همه سفارش و توصیه پیامبر(صلی الله علیه و آله) نسبت به اهل بیت(علیهم السلام)، اما مردم چه کردند؟

مردم با چشمان خود دیده بودند، هر روز پیامبر(صلی الله علیه و آله) مقابل منزل امیرالمؤمنین(علیه السلام) می ایستاد و به اهل این منزل سلام می کرد و آیه ی تطهیر را تلاوت می نمود.⁽³⁾آنان نظاره گر بودند که پیامبر(صلی الله علیه و آله) دست فاطمه زهرا(علیها السلام) را می بوسید و با احترام و ادب خاصی نسبت به امیرالمؤمنین(علیه السلام) رفتار می کرد. مردم شنیده بودند که پیامبر(صلی الله علیه و آله) حسن و حسین(علیهما السلام) را پاره ی تن خود معرفی کرد و شاهد بودند که در مسجد زمانی که پیامبر(صلی الله علیه و آله) به سجده

می رفت این دو بر روی شانه های مبارک پیامبر(صلی الله علیه و آله) می نشستند و او سجده اش را طولانی می کرد تا آنان خود کنار بروند.

اما دیدید چه اذیت و آزارهایی نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) روا داشتند. واقعاً جنایت و ظلمی متصور نیست که در حق این خاندان انجام نداده باشند.

چرا حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله) و در جوانی باید نشستهنماز بخواند و چهره از همسر بپوشاند؟ در واقعه ی کربلا هم می دانید چه مصائب عظیمی بر خاندان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وارد کردند. یکی از مصائب دشوار و سخت برای امام حسین(علیه السلام) شهادت قاسم بن الحسن(علیه السلام) است.

شب عاشورا سیدالشهدا(علیه السلام) در جمع یارانش بیعت را از آنان برداشت. یاران باوفای حضرت هریک به نحوی وفاداری خود را ابراز کردند.

قاسم بن الحسن(علیه السلام) عرض کرد: عمو جان آیا من هم فردا شهید می شوم؟

حضرت فرمود: «کَیْفَ الْمَوْتُ عِنْدَک؛ مرگ در نظر تو چگونه است؟» قاسم بن الحسن(علیه السلام) عرض کرد: «اَحْلَی مِنَ الْعَسَل؛ شیرین تر از عسل است».

امام(علیه السلام) فرمود: آری تو بعد از بلای عظیم کشته خواهی شد.⁽¹⁾

روز عاشورا قاسم نزد امام(علیه السلام) آمد و اذن نبرد طلبید. امام(علیه السلام) اجازه ندادند. اصرار قاسم موجب گردید امام حسین(علیه السلام) به او اجازه میدان بدهند. وی به میدان رفت و جنگ نمایانی کرد و تعدادی را به هلاکت رساند، تا آن که نانجیبی ضربه ای بر فرق سرش وارد کرد.

امام حسین(علیه السلام) تا صدای «وا عمّاه» قاسم را شنید، مانند باز شکاری

خود را به بالین او رساند و او را در آغوش گرفت و فرمود:

یَعِزُّ وَاللهِ عَلی عَمِّکَ اَن تَدعوهُ فَلا یُجیبُکَ اَو یُجیبُکَ فَلا یعینکَ او یعینک فلا یغنی عَنک بُعداً لقوم قَتَلوک؛⁽¹⁾

به خدا سوگند بر عمویت دشوار است که او را بخوانی و نتوانداجابت کند و چون اجابت و یاری ات کند، برای تو سودی نداشته باشد. از رحمت خدا دور باشند قومی که تو را کشتند.

ألا لَعنَةُ اللهِ عَلَی القَومِ الظالَمینَ وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ.

گفتاردوم :دیدگاه سوم، چهارم و پنجم

اشاره

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین والصلاة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین حبیب اله العالمین ابی القاسم المصطفی محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین و اللعن علی اعدائهم اجمعین.

دیدگاه سوم: غلوّ نسبت به اهل بیت(علیهم السلام)

اشاره

در جلسه ی قبل بیان شد مجموعاً پنج دیدگاه و رفتار در همان دوران اولیه نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) شکل گرفت. دو دیدگاه که مورد اشاره قرار گرفت، عبارتند از:

آنان اهل بیت(علیهم السلام) را به عنوان ناقلان حدیث در صورتی می پذیرند که احادیث آن ها متصل به پیامبر(صلی الله علیه و آله) شود. به عنوان مثال اگر روایتی از امام باقر(علیه السلام) نقل شود که ایشان فرموده پدرم از پدرش تا سند به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برسد، در این صورت آن را می پذیرند؛ زیرا قول رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برای آن ها حجیت دارد ولی قول ائمه(علیهم السلام) را مستقلاً حجت نمی دانند.

دیدگاه سوم که در بین برخی از پیروان اهل بیت(علیهم السلام) شکل گرفت، دیدگاه غلوّ است. گروهی به عنوان غالیان پدیدار شدند که به سبب شدّت محبت و نیز عوامل دیگری اهل بیت(علیهم السلام) را از حد خویش بالاتر بردند و مشکلات فراوانی به بار آوردند.

این باید برای ما درس آموز و مایه ی عبرت باشد. مواظب باشیم در مورد هیچ شخصی و هیچ امری غلوّ نکنیم، حتی در مورد اهل بیت(علیهم السلام)، چه رسد به کسانی که پایین تر از اهل بیت(علیهم السلام) قرار دارند.

غلوّ از دید اهل بیت(علیهم السلام) مطلقا مردود و محکوم است. در این زمینه احادیث فراوانی داریم؛ از جمله:

هَلَکَ فِیَّ رَجُلاَنِ: مُحِبٌّ غَال، وَمُبْغِضٌ قَال؛⁽¹⁾

دو تن در مورد من به هلاکت رسیدند: دوست غلوّ کننده و دشمن خصومت گر.

اللَّهُمَّ إِنِّی بَرِی ءٌ مِنَ الْغُلَاةِ کَبَرَاءَةِ عِیسَی بن مَرْیَمَ مِنَ

النَّصَارَی اللَّهُمَّ اخْذُلْهُمْ أَبَداً وَ لَا تَنْصُرْ مِنْهُمْ أَحَدا؛⁽¹⁾

خدایا هم چنان که عیسی بن مریم از نصارا بیزاری جست، من نیز از غلات و افراط کنندگان در حق خود بیزارم. بار خدایا آنان را برای همیشه بی یار و یاور بگذار و هیچ کدام از آنان را یاری نفرما.

مَنْ تَجَاوَزَ بِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) الْعُبُودِیَّةَ فَهُوَ مِنَ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ مِنَ الضَّالِّینَ؛⁽²⁾

کسی که امیرالمؤمنین(علیه السلام) را از مرز عبودیت خدا فراتر ببرد، از شمار کسانی است که مورد خشم خدایند و از گمراهان است.

اللَّهُمَّ إِنِّی أَبْرَأُ إِلَیْکَ مِنَ الَّذِینَ ادَّعَوْا لَنَا مَا لَیْسَ لَنَا بِحَقٍّ، اللَّهُمَّ إِنِّی أَبْرَأُ إِلَیْکَ مِنَ الَّذِینَ قَالُوا فِینَا مَا لَمْ نَقُلْهُ فِی أَنْفُسِنَا،اللَّهُمَّ لَا تَلِیقُ الرُّبُوبِیَّةُ إِلَّا بِکَ، وَ لَا تَصْلُحُ الْإِلَهِیَّةُ إِلَّا لَکَ، فَالْعَنِ النَّصَارَی الَّذِینَ صَغَّرُوا عَظَمَتَکَ، وَ الْعَنِ الْمُضَاهِینَ لِقَوْلِهِمْ مِنْ بَرِیَّتِک...اللَّهُمَّ مَنْ زَعَمَ أَنَّنَا أَرْبَابٌ فَنَحْنُ إِلَیْکَ مِنْهُ بِرَاءٌ، وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ إِلَیْنَا الْخَلْقَ وَعَلَیْنَا الرِّزْقَ فَنَحْنُ إِلَیْکَ، مِنْهُ بِرَاءٌ کَبَرَاءَةِ عِیسَی(علیه السلام) مِنَ النَّصَارَی؛⁽³⁾

خدایا بیزاری می جویم به سوی تو از کسانی که برای ما چیزیادعا کرده اند که حقیقتاً برای ما نیست. خدایا برائت می جویم از

کسانی که در مورد ما چیزهایی می گویند که ما خود درباره ی خویش نمی گوییم. خدایا ربوبیت سزاوار هیچ کس نیست مگر تو و هیچ کس صلاحیت الوهیت ندارد مگر تو. پس مسیحیانی که عظمت تو را کوچک کردند لعنت کن و انسان هایی که مشابه آن را می گویند لعنت کن... خدایا هرکس گمان می کند ما اربابیم پس ما به تو از آن ها بیزاری می جوییم و هرکس گمان می کند خلق به سوی ماست و روزی بر ماست پس ما به تو از آن ها بیزاریم، همانند بیزاری عیسی(علیه السلام) از مسیحیان.

یَا إِسْمَاعِیلُ ضَعْ لِی فِی الْمُتَوَضَّإِ مَاءً قَالَ فَقُمْتُ فَوَضَعْتُ لَهُ قَالَ فَدَخَلَ قَالَ فَقُلْتُ فِی نَفْسِی أَنَا أَقُولُ فِیهِ کَذَا وَ کَذَا وَ یَدْخُلُ الْمُتَوَضَّأَ یَتَوَضَّأُ قَالَ فَلَمْ یَلْبَثْ أَنْ خَرَجَ فَقَالَ یَا إِسْمَاعِیلُ لَا تَرْفَعِ الْبِنَاءَ فَوْقَ طَاقَتِهِ فَیَنْهَدِمَ اجْعَلُونَا مَخْلُوقِینَ وَ قُولُوا فِینَا مَا شِئْتُمْ فَلَنْ تَبْلُغُوا؛⁽¹⁾

ای اسماعیل، در وضوخانه مقداری آب برایم بگذار. اسماعیل می گوید: من برخاستم و مقداری آب برای ایشان قرار دادم. حضرت داخل شد. با خود گفتم: من درباره ی او چنین و چنان اعتقاد دارم [که این ها مؤثرند، دیگر نیازی به نماز ندارند] با این حال به وضوخانه می رود و وضو می گیرد و نماز می خواند. طولی نکشید که حضرت بیرون آمد و فرمود: ای اسماعیل، ساختمان را بیش از قدرت تحملش بالا مبر که خراب می شود. ما را مخلوقبدانید، آن گاه هرچه خواستید در مورد ما بگویید که کم گفته اید

و حقیقت مطلب را نتوانید بیان کنید.

جریان غلوّ از زمان امیرالمؤمنین(علیه السلام) پدیدار شد و در زمان امام صادق(علیه السلام) به اوج خود رسید. کار به جایی رسید که حتی برخی شاگردان امام صادق(علیه السلام) در مورد ربوبیت آن حضرت بحث می کردند. روایتی که از اسماعیل بن عبدالعزیز نقل شد مؤید همین مطلب و گویای آن است. او یکی از اصحاب نزدیک امام(علیه السلام) بوده که اعتقادش در مورد امام(علیه السلام) دچار اشکال می شود و حضرت او را راهنمایی و فرمود:

لَا تَرْفَعِ الْبِنَاءَ فَوْقَ طَاقَتِهِ فَیَنْهَدِمَ؛

بنا را بیش از قدرت تحملش بالا مبر که منهدم می شود.

بدیهی است هر بنایی و لو بنای ولایت از حد و اندازه اش بالاتر برود منهدم شده و ویران می شود.

متاسفانه ما در مورد اشخاص یا راه افراط یا راه تفریط را در پیش می گیریم. کسی را که دوست می داریم به حدّی بالا می بریم که بنای شخصیت او را تخریب می کنیم. کسی را هم که برای ما ناخوشایند است به نحوی مورد هجوم قرار می دهیم که جز به نابودی او راضی نمی شویم.

به هر حال غلوّ و افراط نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) هم یک دیدگاه است که در گذشته وجود داشته و امروز هم وجود دارد. بعضی از اشعاری که مداحان در مورد اهل بیت(علیهم السلام) می خوانند، از مصادیق غلوّ بوده و مردود است. این که مثلاً بگویند: ما حسین اللّهی یا زینب اللّهی هستیم، قطعاًباطل است. بله در شعر استعاره و کنایه هم وجود دارد ولی این مطالب قابل قبول نیست.

البته خود ائمه(علیهم السلام) همواره با دیدگاه های انحرافی مقابله می کردند و صراط مستقیم را به شیعیان نشان می دادند و ایشان را از افراد منحرف برحذر می داشتند.

امام صادق(علیه السلام) می فرماید:

جوانان را دریابید و از خطر غلات برحذر باشید که مبادا عقیده آن ها را تباه کنند؛ زیرا غلات پست ترین خلق خداوند هستند که عظمت خداوند متعال را کوچک می کنند و ادعای ربوبیت و خدایی را برای بندگان او قائل هستند.⁽¹⁾

و در کلام دلسوزانه ی دیگری خطاب به جوانان فرموده:

یَا مَعْشَرَ الْأَحْدَاثِ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا تَأْتُوا الرُّؤَسَاءَ دَعُوهُمْ حَتَّی یَصِیرُوا أَذْنَاباً لَا تَتَّخِذُوا الرِّجَالَ وَلَائِجَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنَا وَ اللَّهِ أَنَا وَاللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ مِنْهُم؛⁽²⁾

ای گروه جوانان از خدا پروا کنید و نزد رؤسای (منحرف) نروید و آن ها را رها کنید تا (از جایگاه خود بیفتند و) به دنباله رو تبدیل شوند، آنان را به جای خدا همدم خود نگیرید به خدا سوگند که من برای شما از آن ها بهترم.

جوانان عزیز، مراقب خودتان باشید، فریب سخنان به ظاهر زیبا رانخورید و در دام هایی که برای جوانان پهن می کنند گرفتار نشوید.

راه صحیح، باور و ایمان ناب، متخلّق شدن به اخلاق و آداب

اسلامی و انجام تکلیف الهی است. این راهی است که ما را به سر منزل مقصود می رساند.

به مناسبت بحث از غلوّ اشاره ای هم به اقسام غلوّ می نمایم:

اقسام غلوّ در مورد اهل بیت(علیهم السلام)

غلوّ اقسام و مظاهری دارد که عبارتند از:

این اقسام، همگی مردود و محکوم می باشند.

دیدگاه چهارم: اهل بیت(علیهم السلام) وسیله ی بخشودگی شیعیان

اشاره

برخی نقش ائمه(علیهم السلام) برای پیروانشان را همانند نقش مسیح(علیه السلام) برای امتش می دانند. مسیحیان بنا بر عقاید تحریف شده معتقدند مسیح(علیه السلام) برای بخشودگی امت به صلیب کشیده شد؛ یعنی حضرت عیسی(علیه السلام) مصائب و گرفتاری ها را تحمل کرد تا امتش بخشیده شوند، لذا مسیحیان از گناهانی که مرتکب می شوند، نجات می یابند.

در بین شیعیان نیز شبیه به این دیدگاه وجود دارد؛ به این معنا که مثلاً امام حسین(علیه السلام) اگر خونش ریخته شد، برای آن است که کفاره ی گناهان امت پیامبر(صلی الله علیه و آله) باشد. طبق این نظر و دیدگاه، محبت و دوست داشتن اهل بیت(علیهم السلام) جایگزین همه چیز است. متاسفانه این تلقی از زمان خود ائمه(علیهم السلام) وجود داشته است. به این حدیث توجه کنید:

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَارِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) حَدِیثٌ رُوِیَ لَنَا أَنَّکَ قُلْتَ إِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ، فَقَالَ: قَدْ قُلْتُ ذَلِکَ، قَالَ: قُلْتُ: وَإِنْ زَنَوْا أَوْ سَرَقُوا أَوْ شَرِبُوا الْخَمْرَ، فَقَالَ: لِی إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ وَ اللَّهِ مَا أَنْصَفُونَا أَنْ نَکُونَ أُخِذْنَا بِالْعَمَلِ وَ وُضِعَ عَنْهُمْ، إِنَّمَا قُلْتُ: إِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ مِنْ قَلِیلِ الْخَیْرِ وَ کَثِیرِهِ فَإِنَّهُ یُقْبَلُ مِنْک؛⁽¹⁾

راوی می گوید: به امام صادق(علیه السلام) عرض کردم: نقل کرده اند که شما فرموده اید: زمانی که معرفت پیدا کردی (در حق ائمه(علیهم السلام)) هر چه می خواهی انجام بده. حضرت فرمود: آری من چنین گفتم. عرض

کردم: (هر کاری) هر چند شخصی زنا کند، دزدی کند یا شراب بنوشد. حضرت فرمود: « إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعونَ » [این آیه را هنگام اصابت مصیبت می خوانند؛ یعنی به حدی این سخن برای حضرت سنگین بود که این آیه را تلاوت کرد] به خدا قسم با ما بی انصافی نمودید. خود ما برای رفتار و کردارمان بازخواست می شویم (حال چگونه این مؤاخذه) از آن ها برداشته می شود. [چگونه دیگران به سبب دوستی و ارتباط با ما مورد مؤاخذه قرار نگیرند.] بلکه من فقط گفته ام: زمانی که معرفت (به حق ائمه(علیهم السلام)) پیدا کردی، آن چه می خواهی از نیکی انجام بده، کم باشد یا زیاد، از تو پذیرفته می شود. (اما اگر حق ائمه(علیهم السلام) را نشناخته باشی کردار نیک تو هر چند فراوان باشد، مورد قبول درگاه الهی قرار نمی گیرد).

این روایت گویای آن است که در عصر ائمه(علیهم السلام) هم بین شیعیان این طرز تفکر شایع بوده، هرچند ائمه(علیهم السلام) همواره این دیدگاه را نقد می کردند. متاسفانه این نقص معرفتی در بین شیعه پدیدار شده و در عصر حاضر نیز گاهی مشاهده می کنیم بعضی از سخنرانان یا مداحان به این تفکر غلط دامن می زنند. و این یا به سبب نقص دانش و معرفت آن هاست و یا برای جلب نظر مخاطب چنین مطالبی را بیان می کنند.

در اشعار برخی شاعران نیز این دیدگاه که شهادت امام حسین(علیه السلام) کفاره گناهان امت است قابل رؤیت می باشد که به برخی از آن ها اشارهمی کنم.

من سیرم از حیات وگرنه کنم روان

در هر قدم به روی زمین چشمه ی حیات

بهر شفاعت گنه دوستان خویش

کردیم سینه را هدف تیر حادثات

در کربلا حسین علی تا نشد شهید

کی می شود شفیع همه ی خلق سر بسر

گر بمانم من به جای خویشتن

پس که مدفون گردد اندر قبر من

تا پناه خیل زوّاران شود

شافع جرم گنه کاران شود

خنجر برید حنجر او را نکرد شرم

کرد از چه پس برید، نپذیرفت از او قضا

بهر چه؟ بهر آن که شود خلق را شفیع

شرط شفاعتش چه بود؟ نوحه و بکا

به تعبیر شهید مطهری چه تحریف عجیب و ماهرانه ای انجام دادند. سیدالشهداء(علیه السلام) شهید شد تا کفاره ی گناهان امّت باشد، این فکر همان تفکّر مسیحیت تحریف شده درباره ی عیسی(علیه السلام) است که او را «الفادی»می دانند. با این نگرش ما در واقع گفته ایم امام حسین(علیه السلام) بیمه ی گناه تاسیس کرد. (نعوذ بالله) و فرموده: شما را از نظر گناه بیمه کردم، شما برای من اشک بریزید و من در عوض گناهان شما را جبران می کنم، اما هرچه می خواهید باشید، ابن زیاد یا عمر سعد باشید. ما می گوییم یک ابن زیاد، یک عمر سعد، یک خولی در دنیا کم بود، امام حسین(علیه السلام)

خواست این ها در دنیا زیاد شوند.⁽¹⁾

با این طرز تفکّر قیام امام حسین(علیه السلام) نمی تواند در هیچ بُعدی الگو و سرمشق ما قرار گیرد و به این صورت شهادت آن حضرت تأثیری در زندگی ما ندارد. این تلقی با مواضع امام حسین(علیه السلام) سازگار نیست.

امام حسین(علیه السلام) فرمود:

مَنْ رَأَی سُلْطَاناً جَائِراً مُسْتَحِلًّا لِحُرُمِ اللَّهِ نَاکِثاً لِعَهْدِ اللَّهِ مُخَالِفاً لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ یَعْمَلُ فِی عِبَادِ اللَّهِ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ثُمَّ لَمْ یُغَیِّرْ بِقَوْلٍ وَلا فِعْلٍ کَانَ حَقِیقاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُدْخِلَهُ مُدْخَلَه؛⁽²⁾

هرکس حاکم ستمکاری را ببیند که حرام خدا را حلال شمارده و پیمان خداوند را شکسته و با سنّت رسول خدا مخالفت می کند و در میان بندگان خدا با گناه کاری و ستم حکم می نماید و او با گفتار و کردار خود آن را تغییر ندهد، سزاوار است که خداوند [در عقوبت] این شخص را با آن حاکم ظالم شریک و هم نشین سازد.هم چنین حضرت فرمود:

وَأَنِّی لَمْ أَخْرُجْ أَشِراً وَلا بَطِراً وَلا مُفْسِداً وَلا ظَالِماً وَإِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الإِصْلَاحِ فِی أُمَّةِ جَدِّی(صلی الله علیه و آله) أُرِیدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَأَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ وَأَسِیرَ بِسِیرَةِ جَدِّی وَأَبِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ(علیه السلام)؛⁽³⁾

من به جهت گردن کشی، تباه کاری و فساد و ظلم قیام نکردم بلکه برای اصلاح (امور) امت جدم بپا خاستم تا مردم را به کارهای خیر و پسندیده دعوت کنم و از زشتی ها برحذر دارم (امر به معروف و نهی از منکر نمایم) و به سیره و روش جدم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و پدرم علی بن ابی طالب(علیه السلام) عمل نمایم.

گفتار و کردار حضرت مسئولیت سنگینی بر دوش همه ی ما می گذارد. مبارزه با ستمگران و بدعت گذاران، امر به معروف و نهی از منکر، اصلاح جامعه ی دینی و.... اما با این طرز تفکر می توان به راحتی از زیر بار هر مسئولیتی شانه خالی کرد.

در حالی که اعتقاد صحیح در مورد سیدالشهدا(علیه السلام) این است:

اشْهَدُ انَّکَ قَدْ اقَمْتَ الصَّلاةَ، وَآتَیْتَ الزَّکاةَ، وَامَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ، وَنَهَیْتَ عَنِ الْمُنْکَرِ وجاهدتَ فی الله حقَّ جهاده؛⁽¹⁾

گواهی می دهم که تو اقامه نماز کردی و زکات دادی و امر به معروف و نهی از منکر نمودی و در راه خدا جهاد نمودی و حق جهاد را به جا آوردی.دقت کنید این دیدگاه چگونه قیام سیدالشهدا(علیه السلام) را از هویت اصلیش دور کرده و آن را وارونه معرفی می کند.

دو دسته روایت

اشاره

در این رابطه دو دسته روایت وارد شده که در این مجال مناسب است به برخی از آن ها اشاره شود.

دسته اول

روایاتی که شیعیان را موظف به انجام فرامین الهی می کند و تنها راه نجات و رستگاری را در تبعیّت از دستورات خداوند می داند؛ از جمله:

أَبْلِغ شِیعَتَنَا أَنَّا لَا نُغْنِی مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وأَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّهُ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا بِالْعَمَلِ، وَ أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ، وَأَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّهُمْ إِذَا قَامُوا بِمَا أُمِرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ یَوْمَ الْقِیَامَة؛⁽¹⁾

به شیعیان ما ابلاغ کن که ما به هیچ وجه از خدا شما را بی نیاز نمی کنیم. (یعنی به اعتماد ما از عمل باز نمانند) و به شیعیان برسان که آن چه پیش خداست به آن ها نرسد مگر به عمل. و به شیعیان ابلاغ کن بزرگ ترین مردم از نظر حسرت کسی است که عدلی را وصف کند و سپس با آن مخالفت کرده و به سوی چیز دیگری عدول کند و به شیعیان ابلاغ کن اگر به آن چه که به آن مأمورشدند عمل کنند بدرستی که روز قیامت اهل نجات هستند.

برخی از شیعیان فقط عَلَم ائمه(علیهم السلام) را به دوش می کشند اما با دستورات آن ها مخالفت می کنند. حسرت این افراد از کسانی که شیعه نیستند بیشتر است. حضرت امام رضا(علیه السلام) چند بار تاکید فرمودند: «أَبْلِغْ شِیعَتَنَا؛ ابلاغ کن و برسان به شیعیان ما» که صرفاً ادعا فایده ای ندارد بلکه باید عمل کرد.

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

یَا جَابِرُ، أَیَکْتَفِی مَنْ یَنْتَحِلُ التَّشَیُّعَ أَنْ یَقُولَ بِحُبِّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ؟ فَوَ اللَّهِ مَا شِیعَتُنَا إِلَّا مَنِ اتَّقَی اللَّهَ وَ أَطَاعَهُ، وَ مَا کَانُوا یُعْرَفُونَ یَا جَابِرُ إِلَّا بِالتَّوَاضُعِ، وَ التَّخَشُّعِ، وَ الْأَمَانَةِ، وَکَثْرَةِ ذِکْرِ اللَّهِ، وَالصَّوْمِ، وَالصَّلَاةِ، وَالْبِرِّ بِالْوَالِدَیْنِ، وَالتَّعَاهُدِ لِلْجِیرَانِ مِنَ الْفُقَرَاءِ وَ أَهْلِ الْمَسْکَنَةِ وَ الْغَارِمِینَ وَ الْأَیْتَامِ، وَ صِدْقِ الْحَدِیثِ، وَ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ، وَ کَفِّ الْأَلْسُنِ عَنِ النَّاسِ إِلَّا مِنْ خَیْرٍ، وَ کَانُوا أُمَنَاءَ عَشَائِرِهِمْ فِی الْأَشْیَاءِ. قَالَ جَابِرٌ: فَقُلْتُ: یَا بن رَسُولِ اللَّهِ، مَا نَعْرِفُ الْیَوْمَ أَحَداً بِهذِهِ الصِّفَة، فَقَالَ: یَا جَابِرُ، لَاتَذْهَبَنَّ بِکَ الْمَذَاهِبُ، حَسْبُ الرَّجُلِ أَنْ یَقُول: أُحِبُّ عَلِیّاً وَ أَتَوَلَّاهُ، ثُمَّ لَایَکُونَ مَعَ ذلِکَ فَعَّالًا؟! فَلَوْ قَالَ: إِنِّی أُحِبُّ رَسُولَ اللَّهِ، فَرَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) خَیْرٌ مِنْ عَلِیٍّ(علیه السلام)، ثُمَّ لَایَتَّبِعُ سِیرَتَهُ، وَ لَا یَعْمَلُ بِسنّتهِ، مَا نَفَعَهُ حُبُّهُ إِیَّاهُ شَیْئاً؛ فَاتَّقُوا اللَّهَ، وَ اعْمَلُوا لِمَا عِنْدَ اللَّهِ، لَیْسَ بَیْنَ اللَّهِ وَ بَیْنَ أَحَدٍ قَرَابَةٌ، أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَی اللَّهِ (عزّوجل) وَأَکْرَمُهُمْ عَلَیْهِ أَتْقَاهُمْ،وَأَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِهِ. یَا جَابِرُ، وَ اللَّهِ مَا یُتَقَرَّبُ إِلَی اللَّهِ (تَبَارَکَ وَتَعَالی) إِلَّا بِالطَّاعَةِ، وَمَا مَعَنَا بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ، وَ لَا عَلَی اللَّهِ لِأَحَدٍ مِنْ حُجَّةٍ؛ مَنْ کَانَ لِلَّهِ مُطِیعاً، فَهُوَ لَنَا وَلِیٌّ؛ وَ مَنْ کَانَ لِلَّهِ عَاصِیاً، فَهُوَ لَنَا عَدُوٌّ؛ وَ مَا تُنَالُ وَلَایَتُنَا إِلَّا بِالْعَمَل والورع؛⁽¹⁾

ای جابر، کسی که خود را از شیعیان ما میداند آیا برای او کافی

است که فقط اظهار دوستی ما خاندان رسالت را بنماید؟ به خدا سوگند شیعه ی ما نیست مگر آن کس که از خدا بترسد و اطاعت دستور او را بنماید و شیعه ی ما شناخته نمی شوند مگر با صفات تواضع و فروتنی و عبادت و امانت و درستی و بسیار به یاد خدا بودن و ذکر او و مراقبت به روزه و نماز و نیکی به پدر و مادر و رسیدگی به همسایه های مستمند و تهیدست و بدهکاران و یتیمان و راستگویی و قرائت قرآن و بازداشتن زبان از مردم مگر در کارهای خوب (نصیحت و خیرخواهی و ارشاد و امر به معروف و نهی از منکر...) و در میان بستگان و طایفه امین بر همه چیز مردم باشند. جابر می گوید: عرضه داشتم یا بن رسول اللَّه، من کسی را امروز با این صفات سراغ ندارم. فرمود: ای جابر، روش های غلط تو را به غرور و باطل نکشاند. آیا این بس است که انسان با زبان بگوید علی(علیه السلام) را دوست می دارم و اهل ولایت هستم و در عین حال هیچ سعی و تلاشی در انجام وظایف عملی نداشته باشد؟ اگر به جای این بگوید رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را دوست می دارم. (البته معلوم است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مقام و مرتبه اش از علی(علیه السلام) برتر و بالاتر است) ولی از روش پیامبر(صلی الله علیه و آله) پیروی نکند و به سنّت او عمل نکند،این چنین دوستی که اثر عملی نداشته باشد سودی به حال او ندارد. پس از خدا بترسید و برای به دست آوردن ثواب های اخروی عمل نمایید. خداوند با هیچ کس قرابت و خویشاوندی ندارد. محبوب ترین بندگان نزد خدا و گرامی ترین آنان پرهیزکارترین و مطیع ترین آنان است. ای جابر، به خدا سوگند نزدیکی و تقرّب به خدا بدست نمی آید مگر از راه بندگی و اطاعت و برات آزادی از آتش با ما نیست و حجت و دلیل هم کسی بر خدا ندارد (که بتواند اثبات کند که من در ترک اطاعت

عذر موجهی داشتم). به طور کلی هر کس مطیع خدا باشد و از فرمان خدا اطاعت نماید او دوست ما است و هر که معصیت او را نماید دشمن ما است و نعمت ولایت و محبت ما بدست نمی آید مگر از راه عمل و پرهیزکاری.⁽¹⁾

دسته دوم

طبق برخی روایات اگر شخصی ولایت اهل بیت(علیهم السلام) را بپذیرد (هرچه باشد) اهل نجات است؛ از جمله:

امام صادق(علیه السلام) می فرماید:

حُبُّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ حَسَنَةٌ لَا تَضُرُّ مَعَهَا سَیِّئَة وَ بُغْضُهُ سَیِّئَةٌ لَا تَنْفَعُ مَعَهَا حَسَنَة؛⁽²⁾

دوستی علی(علیه السلام) حسنه ای است که با وجود آن هیچ گناهی ضرر نمی رساند و بغض آن حضرت گناهی است که هیچ نکویی باوجود آن نفع نمی بخشد.

به این مضمون روایات دیگری نیز وارد شده است. این جا همان برداشت نادرست صورت گرفته که اگر کسی محبت علی را داشته باشد می تواند هر گناهی را انجام دهد؛ زیرا این محبت مایه ی نجات اوست.

کسی که اطلاع کافی از معارف دینی ندارد گاهی کتاب حدیث را ورق می زند و به این روایت برخورد می کند و از آن خوشش می آید و بدون تأمل آن را برای مردم نقل می کند، لکن نمی داند این بیان ناقص

چه آثار سوئی به دنبال دارد و چه مفاسدی ایجاد خواهد کرد. کسی که می خواهد روایات ائمه معصومین(علیهم السلام) را تفسیر کند یا باید به کلمات آن ها احاطه داشته باشد یا به کسی مراجعه کند که احاطه و اشراف دارد تا خدای ناکرده نقل این احادیث مجوز ارتکاب معصیت نباشد و برای کسی این گمان ایجاد نشود که چنان چه دست به دامن علی(علیه السلام) و اولادش شود، دیگر غم و غصه ای ندارد و می تواند هر کاری انجام دهد.

این مطالب را که می گویم به ذهن کسی خطور نکند بین سخنان ائمه(علیهم السلام) ناسازگاری و تنافی وجود دارد؛ چون این بیانات با هم قابل جمع است و ما جمع آن ها را ذکر خواهیم کرد.

ممکن است به ذهن بیاید این دو دسته روایات (روایاتی که شیعیان را موظف به انجام عمل می کنند و روایاتی که می گویند کسانی که ولایت اهل بیت(علیهم السلام) را داشته باشند اهل نجات هستند) با هم متعارضند و سازگار نیستند ولی هنر عالم دین و کسی که احاطه و اشراف بهکلمات نورانی ائمه معصومین(علیهم السلام) دارد این است که بتواند روایات را در یک نظام خاصی قرار دهد و بین آن ها جمع کند و نتیجه ی صحیح بگیرد.

این جا هر دو دسته از روایات مورد قبول است؛ هم روایاتی از قبیل:

حُبُّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ حَسَنَةٌ لَا تَضُرُّ مَعَهَا سَیِّئَة وَ بُغْضُهُ سَیِّئَةٌ لَا تَنْفَعُ مَعَهَا حَسَنَة.

و هم روایاتی از این قبیل:

أَبلِغ شِیعَتَنَا أَنَّا لَا نُغْنِی مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وأَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّهُ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا بِالْعَمَلِ.

و نیز:

وَ اللَّهِ مَا یُتَقَرَّبُ إِلَی اللَّهِ تَبَارَکَ وَتَعَالَی إِلَّا بِالطَّاعَة.

جمع بین روایات

سه راه برای جمع بین این روایات ذکر شده است:

راه اول

برخی از بزرگان از جمله علامه مجلسی و امام(قدس سره) گفته اند: حب علی(علیه السلام) مانع از دخول در آتش جهنّم است، اما در عالم برزخ و مواقف قیامت تأثیری ندارد؛⁽¹⁾

یعنی کسی که محبت اهل بیت(علیهم السلام) را در دل دارد و گناه می کند، هنگامی که می میرد در عالم برزخ و مواقف قیامت گرفتار اعمالخویش است، اما وقتی که می خواهند او را در آتش جای دهند ائمه(علیهم السلام) به کمک او می آیند و او را شفاعت می کنند. بنابراین پس از آن که شخص معصیت کار مدتی با چهره های خشن و وحشتناک محشور می شود و عذاب ها و رنج ها را تحمل می کند و تصفیه و پاک می شود، ائمه(علیهم السلام) او را نجات می دهند.

لذا در روایتی از امام صادق(علیه السلام) وارد شده که شما برزخ خود را اصلاح کنید ما در قیامت از شما شفاعت می کنیم.

عَنْ عَمْرِو بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام): إِنِّی سَمِعْتُکَ وَأَنْتَ تَقُولُ کُلُّ شِیعَتِنَا فِی الْجَنَّةِ عَلَی مَا کَانَ فِیهِمْ، قَالَ(علیه السلام):

صَدَقْتُکَ کُلُّهُمْ وَاللَّهِ فِی الْجَنَّةِ. قَالَ: قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ الذُّنُوبَ کَثِیرَةٌ کَبَائِرُ، فَقَالَ(علیه السلام): أَمَّا فِی الْقِیَامَةِ فَکُلُّکُمْ فِی الْجَنَّةِ بِشَفَاعَةِ النَّبِیِّ الْمُطَاعِ أَوْ وَصِیِّ النَّبِیِّ وَلَکِنِّی وَاللَّهِ أَتَخَوَّفُ عَلَیْکُمْ فِی الْبَرْزَخِ، قُلْتُ: وَمَا الْبَرْزَخُ؟ قَالَ(علیه السلام) الْقَبْرُ مُنْذُ حِینِ مَوْتِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة؛⁽¹⁾

راوی می گوید به امام صادق(علیه السلام) عرض کردم: شنیدم که فرمودید: همه ی شیعیان به رغم آن چه در آن هاست در بهشت جای دارند. حضرت فرمود: بله [این مطلب] درست است. همه آن ها به خدا در بهشت هستند. عرض کردم فدایت شوم،گناهان بسیارند و بزرگ. فرمود: اما در قیامت همگی شما با شفاعت پیامبر(صلی الله علیه و آله) یا جانشینش که خواسته اش برآورده می شود در بهشت خواهید بود، اما به خداوند متعال سوگند که من بر شما در برزخ می ترسم،عرض کردم: برزخ چیست؟ فرمود: همان قبر است از هنگام مرگ تا روز قیامت.

امام صادق(علیه السلام) قسم می خورند که والله من از برزخ بر شما می ترسم. برزخ و عذاب های آن را دست کم نگیریم. گمان نکنیم مقطعی است و تمام می شود این که امام(علیه السلام) این گونه تعبیر می کنند حاکی از آن است که عذاب این دوره سهمگین است.

بنابراین ائمه(علیهم السلام) بعد از این که شخص گنه کار در برزخ و مواقف قیامت مراحل سختی را گذراند و تصفیه و پاک شد به فریاد او می رسند.

راه دوم

راه جمع دوم بین این روایات این است که روایاتی مثل «حُبُّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ حَسَنَةٌ لَا تَضُرُّ مَعَهَا سَیِّئَة وَبُغْضُهُ سَیِّئَةٌ لَا تَنْفَعُ مَعَهَا حَسَنَة» به این معناست که کسی که واقعاً محبت علی(علیه السلام) و اولادش را در دل داشته باشد عاقبت به خیر می شود و اگر گناهی مرتکب شود به سبب این محبت توفیق توبه پیدا می کند. البته این بدین معنا نیست که هر گناهی مرتکب شود بتواند پس از آن توبه کند؛ چون بعضی گناهان توفیق توبه را از انسان سلب می نماید.

راه سوم

راه جمع سوم این است که اگر کسی نور ولایت به معنای واقعی کلمهدر دل او روشن شود بر گرد گناه نمی رود. روز عید غدیر این دعا را می خوانیم:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَنَا مِنَ الْمُتَمَسِّکِینَ بِوِلاَیَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَالْأَئِمَّةِ(علیهم السلام)؛⁽¹⁾

ستایش مخصوص خداوندی است که ما را از متمسّکین به ولایت امیرالمؤمنین و سایر امامان(علیهم السلام) قرار داد.

تمسّک به ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) صرف ادعا و شعار نیست، بلکه با اطاعت و پیروی از فرامین آن بزرگوار معنا پیدا می کند. تمسّک به اهل بیت(علیهم السلام) همان پیروی از امر و توصیه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است که در

حدیث ثقلین فرمودند: اگر متمسّک به قرآن و اهل بیت(علیهم السلام) شوید هرگز گمراه نخواهید شد.

دیدگاه پنجم: دیدگاه صحیح نسبت به اهل بیت(علیهم السلام)

با توجه به مطالبی که در وجه جمع بین دو دسته از روایات بیان شد تا حدودی دیدگاه صحیحی که ما باید نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) داشته باشیم روشن می شود. برای وضوح بیشتر مسئله، روایتی را بازگو می کنم.

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

یَا مَعْشَرَ الشِّیعَةِ، شِیعَةِ آلِ مُحَمَّدٍ کُونُوا النُّمْرُقَةَ الْوُسْطَی یَرْجِعُ إِلَیْکُمُ الْغَالِی وَ یَلْحَقُ بِکُمُ التَّالِی، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ یُقَالُ لَهُ سَعْدٌ: جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا الْغَالِی؟ قَالَ(علیه السلام): قَوْمٌیَقُولُونَ فِینَا مَا لَا نَقُولُهُ فِی أَنْفُسِنَا فَلَیْسَ أُولَئِکَ مِنَّا وَ لَسْنَا مِنْهُمْ، قَالَ(علیه السلام) فَمَا التَّالِی قَالَ الْمُرْتَادُ یُرِیدُ الْخَیْرَ یُبَلِّغُهُ الْخَیْرَ یُؤْجَرُ عَلَیْهِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا مَعَنَا مِنَ اللَّهِ بَرَاءَةٌ وَ لَا بَیْنَنَا وَ بَیْنَ اللَّهِ قَرَابَةٌ وَ لَا لَنَا عَلَی اللَّهِ حُجَّةٌ وَ لَا نَتَقَرَّبُ إِلَی اللَّهِ إِلَّا بِالطَّاعَةِ فَمَنْ کَانَ مِنْکُمْ مُطِیعاً لِلَّهِ تَنْفَعُه وَلَایَتُنَا وَ مَنْ کَانَ مِنْکُمْ عَاصِیاً لِلَّهِ لَمْ تَنْفَعْهُ وَلَایَتُنَا وَیْحَکُمْ لَا تَغْتَرُّوا وَیْحَکُمْ لَا تَغْتَرُّوا؛⁽¹⁾

ای جماعت شیعیان آل محمد(صلی الله علیه و آله) شما در حد وسط باشید که غالیان به شما رجوع کنند و تالیان به شما ملحق شوند. یکی از انصار به نام سعد عرض کرد: فدایت شوم غالی کیست؟ حضرت

فرمود: گروهی هستند که درباره ی ما چیزهایی می گویند که ما درباره ی خود نمی گوییم. پس آن ها از ما نیستند و ما از آن ها نیستیم. عرض کرد: تالی کیست؟ فرمود: کسی که اهل هدایت است و طریق آن را نمی داند و می خواهد خیر به او برسد و عمل کند. پس رو به شیعیان فرمود: به خدا قسم که با ما برائت و آزادی از (عذاب) خداوند نیست و بین ما و خداوند خویشاوندی نیست و ما بر خداوند حجتی نداریم و تقرب به خدا حاصل نمی کنیم مگر به اطاعت و فرمانبرداری و هرکس از شما مطیع خداوند باشد ولایت و دوستی ما برای او فایده دارد و هرکس که فرمانبردار خداوند نباشد ولایت ما برای او نفعی ندارد، وای بر شما مغرور نشوید، وای بر شما مغرور نشوید.

دیدگاه صحیح نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) زمانی بیشتر و بهتر روشنمی گردد که جایگاه و منزلت اهل بیت(علیهم السلام) به درستی معلوم و مشخص شود اهل بیت(علیهم السلام) چه ویژگی هایی داشته و در نظام تکوین و تشریع چه جایگاهی دارند؟

اگر این موضوع روشن شود معرفت ما نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) تا حدودی ارتقاء پیدا می کند. البته همان طور که قبلاً اشاره شد این مسئله آثار اعتقادی و عملی دارد. ما به عنوان شیعه وظیفه داریم نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) اعتقاد صحیح داشته باشیم و کسب این معرفت و شناخت جزء ارکان اعتقادی ماست و اثر عملی و تربیتی آن هم در زندگی ما بسیار مهم است. اهل بیت(علیهم السلام) مشعل، راهنما و دلیل بشریت هستند همانند مشعل و فانوسی که گم شدگان در دریاها را هدایت می کند. در زیارت جامعه کبیره آن ها را خطاب می کنیم و می گوییم:

اَلسَّلامُ عَلَی أَئِمَّةِ الهُدَی وَمَصَابِیحِ الدُّجَی وَأَعْلامِ التُّقَی؛

سلام بر پیشوایان هدایت گر و چراغ های فروزان در تاریکی ها و نشانه های پرهیزکاری.

إن شاءالله خداوند به حقّ این مجالس و محافل به ما توفیق دهد تا معرفت مان نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) افزون تر شود.

ذکر مصیبت

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَباعَبْدِاللَّهِ وَعَلَی الاَرْواحِ الَّتی حَلَّتْ بِفِناَّئِکَ عَلَیْکَ مِنّی سَلامُ اللَّهِ اَبَداً ما بَقیتُ وَبَقِیَ اللَّیْلُ وَالنَّهارُ وَلاجَعَلَهُ اللَّهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنّی لِزِیارَتِکُمْ اَلسَّلامُ عَلَی الْحُسَیْنِ وَعَلی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَعَلی اَوْلادِ الْحُسَیْنِ وَعَلی اَصْحابِ الْحُسَیْنِ.حُر کسی بود که راه را بر کاروان امام حسین(علیه السلام) بسته بود.

روز عاشورا حُر به عمر بن سعد گفت: تو واقعاً قصد جنگ با پسر پیامبر(صلی الله علیه و آله) را داری؟ عمر سعد پاسخ داد: آری، آن هم چه جنگی، جنگی که افتادن دستها و جدا شدن سرها در آن آسان ترین امور است. حُر گفت: دست از جنگ بردار، او فرزند پیامبر(صلی الله علیه و آله) است، با گفتگو مشکل را حل کن. عمر بن سعد در جواب گفت: مأمورم، نمی توانم.

یکی از بستگان حُر وی را دید در حالی که برخود می لرزید. به او گفت: تو شجاع ترین مرد عرب بودی، تا به حال تو را این گونه ندیده بودم، چرا بر خود می لرزی!؟ حُر پاسخ داد: خود را مخیّر بین بهشت و جهنم می بینم.

حُر سرش را پایین انداخته و در اردوگاه امام حسین(علیه السلام) مقابل

خیمه ها ایستاد. اجازه ورود خواست و لحظاتی بعد خود را در برابر امام(علیه السلام) دید. نگاهی به چهره ی امام حسین(علیه السلام) کرد و عرق شرم بر پیشانی او نشست. از این که با اهل بیت امام حسین(علیه السلام) روبرو شود خجالت می کشید. زیر لب با حالت راز و نیاز گفت:

اللَّهُمَّ إِلَیْکَ أَنَبْتُ فَتُبْ عَلَیَّ فَقَدْ أَرْعَبْتُ قُلُوبَ أَوْلِیَائِکَ وَ أَوْلَادِ بِنْتِ نَبِیِّک؛⁽¹⁾

خدایا من قلب دوستان تو را و فرزندان نبی تو را به درد آوردم، توبه مرا بپذیر.

سپس رو به امام حسین(علیه السلام) کرده و عرض کرد: «فَهَلْ تَرَی لِی مِنْتَوْبَة؛⁽²⁾آیا راهی برای توبه من هست؟». امام حسین(علیه السلام) حُر را آرام کرد و فرمود: «نَعَمْ یَتُوبُ اللَّهُ عَلَیْک؛⁽³⁾آری خداوند توبه تو را می پذیرد». سپس به او فرمود: «اکنون از اسب فرود آی [تو مهمان ما هستی]». حرّ عرض کرد: «من سواره باشم بهتر از آن است که پیاده شوم. سوار بر اسب خود در یاری تو به میدان جنگ می روم تا پایان کار من به پیاده شدن بیانجامد».⁽⁴⁾

حُر پس از کارزاری سخت سرانجام بر زمین افتاد و به ناگاه سر خود را در دامن سیدالشهدا(علیه السلام) دید که به او می فرماید:

أَنْتَ الْحُرُّ کَمَا سَمَّتْکَ أُمُّکَ حُرّاً فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَة؛⁽⁵⁾

تو آزاد هستی، همان گونه که مادرت تو را حُر (آزاده) نامید، تو در دنیا و آخرت آزاد هستی.

ألا لَعنَةُ اللهِ عَلَی القَومِ الظالَمینَ وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ.

فصل دوم: منزلت اهل بیت(علیهم السلام)

اشاره

گفتار اول: واسطه در وجود

اشاره

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین والصلاة و السلام علی اشرف الانبیاء والمرسلین حبیب اله العالمین ابی القاسم المصطفی محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین و اللعن علی اعدائهم اجمعین

در دو جلسه ی گذشته پیرامون دیدگاه ها و رفتارهایی که پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) در بین مسلمانان پدیدار شد، مطالبی را بیان کردیم. اجمالاً چهار موضع و رفتار نادرست را مورد بررسی قرار دادیم و گفتیم تنها یک دیدگاه و موضع صحیح می باشد که لازم است به درستی تبیین شود. لذا من در این جلسات سعی می کنم تا حدودی به معرفی ابعاد مختلف این چراغ های فروزان هدایت بپردازم. برای این منظور ابتدا به اهم فضایل اهل بیت(علیهم السلام) و منزلت آنان اشاره ای خواهم داشت و سپس به مسئله ی امامت اهل بیت(علیهم السلام) که شامل مرجعیت علمی و زعامت سیاسی آن وجودات نورانی می باشد، خواهم پرداخت؛ چون

به واسطه ی برجستگی ها و ویژگی های خاص آنان بود که خداوند متعال خلعت امامت را بر قامت بلند آنان پوشاند تا در پرتو پیشوایی آنان مردم نیز به سوی قلّه های رفیع کمال انسانیّت که مقصد عالی خلقت است رهنمون شوند. اگر بخواهم همه ی این مطالب را در یک جمله بیان کنم باید بگویم اهل بیت(علیهم السلام) هم واسطه در وجود و هم واسطه در عروج هستند. توضیح این مطلب طی این جلسه و جلسات آینده خواهد آمد.

در این مجال کوتاه به برخی از مهم ترین فضایل اهل بیت(علیهم السلام) اشاره می کنم.

اهل بیت(علیهم السلام) اولین و برترین مخلوقات

بر اساس برخی روایات انوار مقدّسه ی اهل بیت(علیهم السلام) اولین مخلوقات خداوند متعال بوده اند؛ از جمله:

بکم فتح الله وبکم یختم؛⁽²⁾

خداوند با شما آغاز کرد و با شما به پایان می برد.

در ادامه ی زیارت جامعه می خوانیم:

أجسادکُم فی الأجساد وأرواحکُم فی الأَرواح وأنفاسکُم فی النفُوس؛⁽¹⁾

تن هایتان در تن ها و ارواح تان در ارواح و جان هایتان در جان هاست.

إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنِی وَخَلَقَ عَلِیّاً وَفَاطِمَةَ وَالْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ(علیه السلام) حِینَ لَا سَمَاءَ مَبْنِیَّةً وَلَا أَرْضَ مَدْحِیَّةً وَلَا ظُلْمَةَ وَلَا نُورَ وَلَا شَمْسَ وَلَا قَمَرَ وَلَا جَنَّةَ وَلَا النَار؛⁽²⁾

خداوند من و علی و فاطمه و حسن و حسین را آفرید پیش از آن که آدم را بیافریند و آن گاه که نه آسمان بنا شده ای بود و نه زمین گسترش یافته ای و نه تاریکی و نه نوری و نه خورشیدی و نه ماهی و نه بهشتی و نه جهنّمی.

«وَعَلَّمَ آدَمَ الْاسْمَاء کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونی بِأَسْمَاء هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ»؛⁽³⁾

خداوند همه ی اسماء را به آدم آموخت، آن گاه آن ها را بر فرشتگان ارائه کرد و گفت: مرا از نام های آن ها خبر دهید، [اگر در ادعای سزاوار بودنتان به جانشینی] راستگوئید.

امام صادق(علیه السلام) فرمود:إنَّ اللهَ تبارَکَ وَتعَالَی علَّمَ آدَم(علیه السلام) أَسْمَاءَ حُجَجِ اللهِ کُلِّهَا...؛⁽⁴⁾

همانا خداوند متعال اسماء حجت های الهی را به آدم(علیه السلام) تعلیم کرد.

در واقع آن اسمائی که خداوند به آدم ابوالبشر تعلیم داد اسماء محمد و آل محمد(صلی الله علیه و آله) بود.

حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ الْهَرَوِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ(علیه السلام) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) مَا خَلَقَ اللَّهُ خَلْقاً أَفْضَلَ مِنِّی وَ لَا أَکْرَمَ عَلَیْهِ مِنِّی، قَالَ عَلِیٌّ(علیه السلام) فَقُلْتُ، یَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَنْتَ أَفْضَلُ أَمْ جَبْرَئِیلُ؟ فَقَالَ(صلی الله علیه و آله) : یَا عَلِیُّ، إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَضَّلَ أَنْبِیَائَهُ الْمُرْسَلِینَ عَلَی مَلَائِکَتِهِ الْمُقَرَّبِینَ وَ فَضَّلَنِی عَلَی جَمِیعِ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ الْفَضْلُ بَعْدِی لَکَ یَا عَلِیُّ وَ لِلْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِکَ وَ إِنَّ الْمَلَائِکَةَ لَخُدَّامُنَا وَ خُدَّامُ مُحِبِّینَا یَا عَلِیُّ الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ... وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا بِوَلَایَتِنَا، یَا عَلِیُّ لَوْ لَا نَحْنُ مَا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ(علیه السلام) وَ لَا الْحَوَّاءَ وَ لَا الْجَنَّةَ وَ لَا النَّارَ وَ لَا السَّمَاءَ وَ لَا الْأَرْضَ، فَکَیْفَ لَا نَکُونُ أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ قَدْ سَبَقْنَاهُمْ إِلَی مَعْرِفَةِ رَبِّنَا وَ تَسْبِیحِهِ وَ تَهْلِیلِهِ وَ تَقْدِیسِهِ لِأَنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُعزّوجل أَرْوَاحُنَا فَأَنْطَقَهَا بِتَوْحِیدِهِ وَ تَمْجِیدِهِ»⁽¹⁾

راوی از حضرت امام رضا(علیه السلام) از پدران گرامیش از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل کرد که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرمود: خدا خلقی را بهتر از من نیافریده و گرامی تر از من نزد او نیست. علی(علیه السلام) گفت: یا رسول اللَّه شما برترید یا جبرئیل؟ فرمود: یا علی خداوند برتری بخشیده انبیای مرسل را بر ملائکه ی مقرّب و مرا برتری بخشیده به تمام انبیای مرسل و فضیلت بعد از من از آن تو است. ملائکه خدمتکاران ما و خدمتکاران محبین ما هستند. یا علی کسانی که حامل عرش و کسانی که اطراف آن هستند تسبیح می کنند پروردگارشان را به حمد او... و استغفار می نمایند برای کسانی که به ولایت ما ایمان آورده اند. یا علی اگر ما نبودیم خداوند آدم و حوا و بهشت و جهنّم و آسمان و زمین را نمی آفرید. چطور می شود که از ملائکه برتر نباشیم؛ زیرا اول چیزی که خداوند آفرید ارواح ما بود.

اوَّلُ ما خَلَقَ الله نوری؛⁽¹⁾

اولین چیزی که خدا آفرید نور من بود.

إِنَّ اللَّهَ عزّوجل خَلَقَ مُحَمَّداً وَعَلِیّاً وَ الْأَئِمَّةَ الْأَحَدَ عَشَرَ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ أَرْوَاحاً فِی ضِیَاءِ نُورِهِ یَعْبُدُونَهُ قَبْلَ خَلْقِ الْخَلْقِ یُسَبِّحُونَاللَّهَ عزّوجل وَیُقَدِّسُونَهُ وَهُمُ الْأَئِمَّة من ولد رسوُل الله؛⁽²⁾

خداوند عزّوجل محمد(صلی الله علیه و آله) و علی(علیه السلام) و یازده امام را از نور

عظمتش آفرید و آنان را در درخشش نورش به صورت شبح قرار داد، قبل از آفرینش دیگر مخلوقات خداوند را می پرستیدند و تسبیح و تقدیس می کردند و آنان همان امامان هدایت گر از خاندان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هستند.

به هر حال همان طور که گفته شد این مطلب در جای خودش ثابت شده که صادر اول چه ویژگی هایی باید داشته باشد و بر همین اساس اولین موجودی که در عالم هستی پس از خداوند پا به عرصه ی وجود گذاشت همین حقیقت بود و همین حقیقت است که واسطه ی فیض الهی به همه ی عوالم هستی است و افاضه وجود به همه ی موجودات این عالم از طریق همین مخلوق صورت می گیرد. بنابراین یکی از مهم ترین فضایل اهل بیت(علیهم السلام) این است که حقیقت آن ها «اول ما خلق الله» و «برترین مخلوقات» در نظام هستی هستند. البته نه با وجود خاکی بلکه با روح و نور و حقیقت شان که در روایات نیز به آن اشاره شده است. از این حقیقت جامع کامل وجودی تعبیر به خلیفه می کنند. آری، خلیفه و جانشین خداوند آن حقیقت است؛ چرا که نزدیک ترین موجود به خداوند و کامل ترین موجودات است.

هیچ یک از موجودات عالم این چنین نیستند. نه کوه، نه دریا، نه ملائکه، نه جبرئیل. حضرت فرمود:

فَلَمَّا بَلَغَ إِلَی سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی فَانْتَهَی إِلَی الْحُجُبِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُتَقَدَّمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ لَیْسَ لِی أَنْ أَجُوزَ هَذَا الْمَکَانَ وَلَوْ دَنَوْتُ أَنْمُلَةً لَاحْتَرَقْتُ؛⁽¹⁾

پس چون به سدره المنتهی رسیدند و به حجاب ها منتهی شدند، پس جبرئیل گفت: پیش رو یا رسول الله، برای من ممکن نیست که از این مقام تجاوز کنم، اگر به قدر بند انگشتی نزدیک شوم می سوزم.

قرآن کریم داستان معراج را این گونه نقل می کند:

«وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلی ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی* فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی»؛⁽¹⁾

در حالی که در افق اعلی بود سپس نزدیک رفت و نزدیک تر شد. پس [فاصله اش با پیامبر] به اندازه فاصله دو کمان یا نزدیک تر شد.

بنابراین پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت او نه تنها اولین مخلوق و برترین مخلوقات هستند بلکه مجرای فیض پروردگار بوده و وجود سایر مخلوقات نیز از برکت وجود مقدّس این ارواح است.

پس بر طبق بسیاری از روایات نور پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت او(علیهم السلام) اولین موجوداتی بودند که خداوند متعال آن ها را خلق کرد.

ممکن است به ذهن کسی خطور کند که وجود مقدّس پیامبر(صلی الله علیه و آله) و وجود نازنین امیرالمؤمنین(علیه السلام) مشخص است در چه زمانی متولد شده اند، از کدام پدر و مادر زائیده شده و در چه تاریخی به شهادت رسیده اند.آن گاه چگونه آنان اولین موجوداتی بودند که خداوند خلق کرده و چرا می گوییم: «بکم فتح الله وبکم یختم»؛ «خداوند با شما آغاز کرد و با شما به پایان می برد»؛ به عبارت دیگر چگونه ممکن است آغاز و پایان خلقت به وجود مقدّس پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیهم السلام) باشد در حالی

که این بزرگواران در یک مقطع خاصی به دنیا آمده و در یک زمان معیّنی از دنیا رخت بربسته اند؟

این، سؤالی اساسی و مهم است که پاسخ به آن بخشی از نظام فکری ما را نسبت به جایگاه اهل بیت(علیهم السلام) در هندسه ی معرفتی شیعه ترسیم می کند.

خداوند متعال در غیب مطلق بود و هیچ بروز و ظهوری نداشت ولی برای جاری شدن برکاتش حقیقتی را خلق کرد که از آن تعبیر به «حقیقت محمدیه» می کنند. این اولین تجلّی خداوند در عالم هستی بود.

امام خمینی(قدس سره) می فرماید:

در اولین مجلسی که شرف حضور در محضر استاد حضرت آیت الله شاه آبادی⁽¹⁾را یافتم، از ایشان درباره ی کیفیت وحی پرسیدم. استاد فرمود: ضمیر «ه» در آیه ی شریفه «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» اشاره به هویت غیبیه دارد و لیله القدر حقیقت محمدیه می باشد و من این تعبیر را از محضر ایشان یاد گرفتم.⁽²⁾

به هرحال اولین چیزی که خداوند متعال خلق کرد می بایستکامل ترین موجود و از هر جهت به خودش نزدیک تر باشد که در قالب آن تجلّی کند. این مسئله ای است که در جای خود مبرهن و مدلل شده و عرفا از آن به حقیقت «انسان کامل» تعبیر می کنند. اگر بخواهیم تعبیر عرفا را از حقیقت «انسان کامل» به ذهن نزدیک کنیم، می گوییم: این حقیقت همانند آینه ای است که خداوند خودش را در آن آینه می دید و

می بیند و سایر حقایق را با آن نظاره می کرد و می کند. این حقیقت، روح و نور اهل بیت(علیهم السلام) است؛ یعنی اولین چیزی که خداوند خلق نمود ارواح مطهره ی اهل بیت(علیهم السلام) بود.

بله، جسم خاکی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیهم السلام) وجود نداشتند، اما حقیقتی به نام حقیقت محمدیّه یا حقیقت انسان کامل وجود داشت و هر آن چه در این دنیا خلق شده از طریق این حقیقت است.

حقیقت ولایت و خلافت همین است؛ یعنی خداوند متعال وقتی می خواست اولین مخلوق را خلق کند می بایست چیزی را خلق کند که نزدیک ترین، کامل ترین و شبیه ترین وجود در این عالم به خودش باشد و این وجود چیزی جز انسان کامل نبود. پس این حقیقت خلق شد و در عوالم متعدد بود تا به عالم مادی رسید.

حال نکته ی مهم آن است که این ارواح طیبه چه نسبتی با وجود مادی شخص پیامبر(صلی الله علیه و آله) یا شخص امیرالمؤمنین(علیه السلام) دارند؟

اراده ی خداوند بر آن قرار گرفت تا کودکی که در تاریخی معین از مادری به نام آمنه و پدری به نام عبدالله به دنیا می آید، انسان برگزیده و دارای عصمت باشد.«إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً»؛⁽¹⁾

خداوند می خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت [که به روایت شیعه و سنی: محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین هستند]

برطرف نماید و شما را چنان که شایسته است [از همه ی گناهان و معاصی] پاک و پاکیزه نگه دارد.

براساس آموزه های دینی، پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت او انسان های برگزیده اند اما آنان از همان دوران کودکی با تلاش، با عبادت، با بندگی خداوند اوج گرفته و روح و جانشان را به آن حقیقت متصل کردند.

پس ابتدا حقیقت روح پیامبر(صلی الله علیه و آله) خلق شد ولی وقتی شخص او پا به این عالم گذاشت، هرچند انسان برگزیده ای بود لکن از همان ابتدا به پیامبری مبعوث نشد بلکه در چهل سالگی به نبوت مبعوث گردید. در این چهل سال پیامبر(صلی الله علیه و آله) زحمت کشید و تلاش و عبادت و بندگی کرد. درست است که اراده الهی بود که او پیامبر شود ولی خداوند وی را مورد امتحان قرار داد و پس از آزمایش ها و ابتلائات فراوان و اتصال روحی با آن حقیقت که مخلوق اول بود شایستگی بعثت در او پدید آمد. حضرت ابراهیم خلیل الرحمن هم مورد امتحان قرار گرفت تا به مقامات بالا دست یافت. قرآن کریم در این باره می فرماید:

«وَإِذِ ابْتَلی إِبْراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّیَّتی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمینَ»؛⁽¹⁾و [به یاد آور] آن گاه که ابراهیم را پرودگارش به اموری آزمایش کرد و او آن ها را به انجام رسانید. [خداوند به او] فرمود: همانا من تو را برای مردم امام و پیشوا قرار دادم. ابراهیم گفت: و از فرزندان من [نیز پیشوایان قرار ده]. [پروردگار] فرمود: پیمان من به ستم کاران نمی رسد.

حضرت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین(علیه السلام) هم امتحان شدند و از امتحانات سربلند بیرون آمدند و پس از طی کردن قوس صعود و اتصال با حقیقت محمدیه شایستگی امامت را پیدا کردند. بنابراین اهل بیت(علیهم السلام) مانند ملائکه مجبور نبودند که دائم الذکر باشند چرا که اگر این چنین بود دیگر چه فضیلت و امتیازی برای ایشان محسوب می شد؟ اگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) به نحو غیر ارادی به آن اوج می رسید، دیگر این چه امتیاز و فضیلتی برای او محسوب می شد؟ روح او دارای معنویت کلیه بود و به عنوان روح انسان کامل و برترین مخلوق الهی صادر اول بود اما وجود مقدّس پیامبر(صلی الله علیه و آله) از دوران کودکی تحت تربیت الهی قرار گرفت و با کوشش، تلاش، عبادت و بندگی همه ی عالم را محضر خدا دید و لحظه ای از یاد خدا غافل نشد تا با آن حقیقتی که مخلوق اول بود اتصال پیدا کرد.

لحظه ای که امیرالمؤمنین(علیه السلام) روی سینه ی عمربن عبدود نشسته و می خواهد او را بکشد، ناگهان او آب دهان به صورت امیرالمؤمنین(علیه السلام) می اندازد. علی(علیه السلام) هم به عنوان یک انسان قوه ی غضبیه دارد ولی این قوه تحت تسلط نفس کامل او قرار گرفته و لذا انتقام جویی شخصی دروجود او راه ندارد. او می خواهد خشمش هم در راه خدا و برای خدا باشد. به همین جهت از جا برمی خیزد و در میدان نبرد قدم می زند تا خشم شخصی او فروکش کند. او نمی خواهد قتل دشمن رنگ غیر خدایی بگیرد. این روح به قدری عظمت پیدا کرده که با آن حقیقت متصل شده است. اگر ما معتقدیم امیرالمؤمنین(علیه السلام) و ائمه هدی(علیهم السلام)

برترین انسان ها بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله) هستند، به این دلیل است که روحشان به آن حقیقت متصل شده است.

اگر می گوییم شأن اهل بیت(علیهم السلام) از همه ی انبیاء بالاتر است برای این است که آن ها در قوس نزول اولین مخلوق خداوند بوده اند و در قوس صعود دوباره با آن حقیقت متحد شدند. خداوند در قرآن کریم می فرماید:

«إنّا لله وإنّا إلیهِ رَاجعُون»؛⁽¹⁾

ما مملوک خداییم و یقیناً به سوی او بازمی گردیم.

«إنّا لله» اشاره به منشأ هستی انسان دارد. انسان از خداست، حقیقت انسان کامل اولین مخلوق خداست. همه ی عوالم هستی و موجودات آن ها فیض وجود را از راه همین حقیقت که صادر اول است دریافت می کنند. عالم مادی و موجودات آن که پایین ترین مرتبه در بین عوالم وجود هستند هستی خود را از طریق همین واسطه و سایر وسایط اخذ می کنند ولی در بین موجودات عالم مادی تنها انسان است که قابلیت صعود و اتصال با حقیقت صادر اول را دارد و در بین انسان ها تنهاپیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه معصومین(علیهم السلام) هستند که به نحو کامل (هرچند بین خود آن ها هم اختلاف مرتبه است) با آن حقیقت متصل شده اند. ما هم در این عالم، قوس صعود و حرکت به سمت بالا داریم. باید بالا برویم یعنی قُرب و نزدیکی به خداوند پیدا کنیم.

حقیقت ولایت اهل بیت(علیهم السلام) همین است. انوار آن ها در نظام هستی واسطه ی فیض بوده و هست و در عین حال هادی و راهنمای انسان

برای رساندن او به غایت و هدف خود هستند. ائمه هدی(علیهم السلام) مشعل هدایت هستند که راه صعود را به ما نشان داده و موجب قُرب ما شوند. در زیارت جامعه کبیره خطاب به ائمه می گوییم:

وَمُتَقرِّبٌ بِکُم؛

و به واسطه ی شما به خدا تقرّب می جوییم.

دیدگاه ما نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) باید این گونه باشد، گمان نکنید این مباحث صرفاً مباحث نظری است و اثر عملی ندارد. اهل بیت(علیهم السلام) نه تنها در نظام تکوین واسطه ی فیض می باشند بلکه در نظام تشریع، در دیانت، در احکام، در قوانین و در اخلاق هم هادیان ما هستند و با تمسّک به آن ها می توان به حقیقت انسانیت رسید. در فراز دیگری از زیارت جامعه می گوییم:

وَضَلَّ مَن فارَقکم وَفازَ مَن تمسّک بکُم؛

هرکس از شما جدا گردید گمراه شد و هرکس به شما تمسّک جست به رستگاری رسید.

ذکر مصیبت

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَباعَبْدِاللَّهِ وَعَلَی الاَرْواحِ الَّتی حَلَّتْ بِفِناَّئِکَ عَلَیْکَ مِنّی سَلامُ اللَّهِ اَبَداً ما بَقیتُ وَبَقِیَ اللَّیْلُ وَالنَّهارُ وَلاجَعَلَهُ اللَّهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنّی لِزِیارَتِکُمْ اَلسَّلامُ عَلَی الْحُسَیْنِ وَعَلی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَعَلی اَوْلادِ الْحُسَیْنِ وَعَلی اَصْحابِ الْحُسَیْنِ.

چند جمله ای هم توسل به فرزندان حضرت زینب(علیها السلام) داشته باشیم. عبدالله بن جعفر پسر عموی امام حسین(علیه السلام) و همسر حضرت زینب(علیها السلام)

است. شاید به ذهن شما این سؤال خطور کرده باشد که چرا حضرت زینب (علیها السلام) تنها به کربلا آمد و شوهرش او را همراهی نکرد؟ مگر عبدالله بن جعفر به امام حسین(علیه السلام) علاقه نداشت، پس چرا همراه حضرت عازم کربلا نشد؟ در پاسخ به این سؤال چند احتمال ذکر کرده اند؛ از جمله:

احتمال اول: بعضی مورخین گفته اند: عبدالله بن جعفر کم بینا یا نابینا بود و نمی توانست کاروان اهل بیت(علیه السلام) را همراهی کند.

احتمال دوم: برخی دیگر گفته اند: عبدالله بن جعفر به دستور امام حسین(علیه السلام) در مدینه باقی ماند برای آن که قبیله ی بنی هاشم در مدینه بی سرپرست نباشند. در آن شرایط می بایست فردی مطمئن و صاحب نفوذ همانند عبدالله بن جعفر در مدینه می ماند تا بنی هاشم را از گزند حوادث احتمالی بعد از واقعه ی کربلا حفظ کند. زمانی که خبر شهادت محمد و عون دو فرزند برومند حضرت زینب(علیها السلام) به عبدالله بن جعفر رسید، او گفت: «انا لله و انا الیه راجعون». غلام وی در پاسخ گفت: حسین(علیه السلام) باعث این مصیبت ها شده است. عبدالله بن جعفر از این سخناو بسیار ناراحت شد و از شدت خشم با کفش هایش به او زد و گفت:

أَلِلْحُسَیْنِ تَقُولُ هَذَا وَاللَّهِ لَوْ شَهِدْتُهُ لَأَحْبَبْتُ أَنْ لَا أُفَارِقَهُ حَتَّی أُقْتَلَ مَعَهُ وَاللَّهِ إِنَّهُ لَمِمَّا یَسْخَی بِنَفْسِی عَنْهُمَا وَیُعَزِّی عَنِ الْمُصَابِ بِهِمَا أَنَّهُمَا أُصِیبَا مَعَ أَخِی وَبن عَمِّی مُوَاسِیَیْنِ لَهُ صَابِرَیْنِ مَعَه؛⁽¹⁾

آیا درباره ی حسین(علیه السلام) چنین سخن می گویی: به خدا قسم! اگر همراه حسین(علیه السلام) بودم دوست داشتم که هرگز از او جدا نگردم تا با او به شهادت برسم، والله! از سودای دل، شهادت فرزندان را

ناخوشایند نمی دانم و تحمل داغ آنان برای من آسان است چرا که در رکاب برادر و پسر عمویم به شهادت رسیدند.

روز عاشورا زینب کبری(علیها السلام) دو جوان برومندش محمد و عون را آماده مبارزه کرد، اما امام حسین(علیه السلام) نپذیرفت. حضرت زینب(علیها السلام) با اصرار فراوان برادر را راضی کرده و فرزندانش را راهی میدان نمود. زینب کبری(علیها السلام) مادر است و معلوم است دیدن داغ فرزند برای مادر غیر قابل تحمل است. در زمان جنگ ما این صحنه ها را شاهد بودیم، مادران شهدا جنازه های غرق به خون فرزندانشان را می دیدند و به آغوش می کشیدند. چگونه این مصیبت ها را تحمّل می کردند؟ قطعاً خداوند متعال به آن ها صبر عنایت می کرد. در برخی منابع نقل کرده اند: حضرت ابراهیم طبق امر الهی اسماعیل را به قربان گاه برد و چاقو را بر گلوی اسماعیل گذاشت و چند بار حرکت داد اما چاقو نبرید. فقط جای چاقو بر گردن اسماعیل باقی ماند. هنگامی که ابراهیم و اسماعیل برگشتند، چشم های هاجر به قرمزی گلوی اسماعیل افتاد، نتوانستتحمل کند و غش کرد و نقش بر زمین شد. حال زینب کبری(علیها السلام) چه حالی داشت زمانی که سر بریده فرزندانش را دید. روز عاشورا هنگامی که پیکر شهدای بنی هاشم را کنار خیام می آوردند زینب کبری(علیها السلام) به استقبال پیکرها می شتافت. اما زمانی که پیکر مطهر عون و محمد را آوردند، زینب کبری(علیها السلام) به استقبال پیکر آن ها نرفت تا مبادا سیدالشهدا(علیه السلام) مقابل او شرمنده شود.

ألا لَعنَةُ اللهِ عَلَی القَومِ الظالَمینَ وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ.