مشخصات کتاب

سرشناسه : محمد قطب و دکتر فاضل الجمالی

عنوان و نام پدیدآور : فرد و جامعه و فلسفه تربیتی اسلام با ترجمه سید غلامرضا سعیدی

به کوشش و مقدمه سید هادی خسروشاهی .

مشخصات نشر : قم: کلبه شروق، 1393.

مشخصات ظاهری : 348 ص.

شابک : 73000 ریال 5-45-7255-964-978:

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت : نمایه.

موضوع : فلسفه تربیتی اسلام

موضوع : روابط فرد و جامعه

رده بندی کنگره : 1391 4 ش 8 ع / 34 BP

رده بندی دیویی : 942/297

شماره کتابشناسی ملی : 2896237

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

سَنُرِیهِمْ ءَایَتِنَا فِی الْأَفَاقِ وَ فِی أَنفُسِهِمْ

حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ

«صدق اللّه العلی العظیم»

آیات و نشانی های خود را در آفاق و در نفوسشان به آنها نشان

خواهیم داد، تا این که برای آنها آشکار شود که او (خدا) حق است.

فهرست

31 - فرد و جامعه... 9

مقدمه مترجم... 11

مقدمه مؤلف... 12

اما مسئله اخلاق...... 33

اما مسئله انسانیت...... 35

یا دین - یا علم... 52

انسان را چگونه بسنجیم؟... 118

داروین... 151

مثال دیگری بگویم:... 154

باید دید این علاقه چیست... 155

32 - فلسفه تربیتی اسلام... 255

مقدمه مترجم... 257

مقدمه مؤلف... 262

فلسفه تربیتی قرآنی... 264

امتیاز فلسفه... 265

هدف های تربیتی در قرآن کریم... 267

نظر قرآن کریم به انسان (از لحاظ فردی)... 269

انسان ماده و روح است... 270

اعلان فردیت انسان... 271

مسئولیت فردی برای انسان... 271

نظر قرآن کریم به تربیت اجتماعی... 272

یگانگی اجتماعی... 273اتحاد و تضامن... 273

برادری در میان افراد اجتماع... 273

مساوات در تفاوت های بین عناصر و اجناس و نر و ماده... 273

همکاری و همیاری اجتماعی... 274

شورا اساس حیات دمکراسی است... 274

مودت و رحمت اساس رابطه خانوادگی است... 274

عدالت اسلامی... 275

عقود (قراردادها)... 276

مسئولیت تضامنی اجتماعی... 276

اصلاح... 276

دفاع از حقوق شخصی... 276

آمادگی و بیداری... 277

قصاص... 277

اعتدال در کام یابی از نعمت های دنیا... 277

منع از شراب خواری و قماربازی... 277

تطور و مقاومت در برابر جمود... 278

آزادی فکر و عقیده... 278

نظر قرآن به جهان هستی... 281

نظر قرآن به آفریننده... 284

محتویات تربیت قرآنی (برنامه)... 287

طبیعت انسان در قرآن... 288

حمایت از حقوق کودک... 288

جلوگیری از کشتن کودکان به سبب بینوایی... 288

جلوگیری از زنده به گور کردن دختران... 289

شیرخوارگی... 289

توجه به وضع یتیم... 289

فطرت و استعدادها... 290

طبیعت اصلی... 291

اکتساب به وسیله تربیت... 291

استعداد اختیار... 291

نقاط ضعف در نهاد انسان... 291

نفس اماره... 292

وسوسه نفس... 292

دشمنی شیطان... 292

قرار دادن آموزش و پرورش بر حسب تفاوت های فردی... 296

روش ها و سبک های تربیت در قرآن... 297

آموزش به وسیله عمل... 298

نماز... 299

روزه... 300

زکات... 301

حج خانه خدا... 304

جهاد... 306

یادآوری امر به معروف و توصیه به حق... 307

سبک موعظه و نصیحت... 309

سبک و اسلوب داستان... 311

اثر سرمشق و محبت... 312

سبک عبرت های تاریخی:... 314

سبک و اسلوب محاکمه عقلی... 314

سبک جواب گویی... 317

ضرب المثل ها... 318

سبک بیان سحرآمیز... 320

سبک ترغیب و تهدید... 320سبک تربیت و آمرزش گناهان... 324

بحث در معنای قرآن... 326

مقصود اصلی... 327

توسعه و نشر حقیقت... 328

خطاب های پیوسته و فشرده... 329

تکرارهای پرمعنی... 330

قانون کامل و جامع... 331

اسلام با فرقه سازی سازش ندارد... 332

فکر خالی از غرض... 334

طریق حل قرآن... 335

جنگ بر ضد دروغ گویی... 336

فهرست ها... 339

فهرست اعلام... 341

فهرست اماکن... 343

فهرست کتب و مقالات... 344

31- فرد و جامعه

اشاره

تألیف:

محمّد قطب

ترجمه:

سیّد غلامرضا سعیدی

به کوشش:

سید هادی خسروشاهی

مقدمه مترجم

به نام آن که جان را فکرت آموخت!

جنبش های فکری عصر ما و تصادم اندیشه های گوناگونی که اجتماع بشری را متزلزل و بحرانی ساخته امری است محسوس و مشهود. در این میان ایدئولوژی - یا طرز تفکر اسلامی که بدون تردید تنها طریق نجات بخش بشر است در برابر سیطره غرب - مورد تعرض دستگاه های مختلف سرمایه داری غرب و کلیسا قرار گرفته و چه بسا که افکار خام بسیاری از افراد نسل جدید هر روز به نحوی از این رهگذر مسموم می شود. از طرف دیگر فکر مخرب ماتریالیزم به عناوین دیگری جوانان ما را به وادی ضلالت و گمراهی سوق می دهد. با توجه به احساس همین خطرات مهیب است که در گوشه و کنار جوامع اسلامی رجال جهان شناس و فکوری دامن همت به کمر زده و می کوشند تا راه هدایت را به روی نسل جدید بر اساس منطق علمی و بحث دقیق بگشایند.

مؤلف عالی قدر کتاب حاضر، استاد محمد قطب یکی از ستارگان فروزان آسمان دانش و بینش اسلامی است که به تألیف چنین اثر تحقیقی درخشانی توفیق یافته، و نگارنده خودش را سعادتمند می داند که ترجمه آن را از اصل عربی در دسترس خوانندگان فارسی زبان به ویژه دانشجویان عزیز می گذارد و اطمینان دارد که مطالعه این کتاب در اذهان و افکار طبقات روشن فکر و روشن دل بسیار مؤثر و مفید خواهد بود رجاء واثق دارم که خوانندگان این کتاب برای تقویت بنیه فکری جوانان از تشویق و راهنمایی آنان به مطالعه مباحث آموزنده این کتاب خودداری نخواهند کرد تا این که به لطف خدای متعال در چاپ های آینده تعداد بیشتری نشر گردد و مورد استفاده همه علاقه مندان قرار گیرد.

تهران - بهمن ماه 1345

سید غلامرضا سعیدی

مقدمه مؤلف

این کتاب داستانی دارد... چند سال قبل، اولین تألیفم را راجع به «نظریه اسلام درباره روح انسان، در زمینه فردی و اجتماعی» نوشتم و آن را بنام: «انسان بین مادی گری و اسلام» نامیدم.⁽¹⁾باید اعتراف کنم تا آن لحظه ای که به نوشتن آن کتاب شروع کرده بودم، تصور نمی کردم که نظر اسلام درباره روان انسان، تا این اندازه از هر جهت دقیق و جامع و همه جانبه باشد. از آن پس قهرا فکر کلی دیگری را دنبال کردم و بر اساس آن فکر شروع به نوشتن کتاب کردم.

این فکر مبتنی بر این اساس است که پایه نظر اسلام در موضوع حیات و انسان، روی اصل «توازن و تعادل» قرار گرفته و اسلام رژیم و نظامی است که با دقت محسوس و ملموسی، بین نیروهای گوناگون انسان یعنی بین روح و جسم و بین آمال بلند و آرزوهای پردامنه و تمایلات غریزی و همچنین بین خضوع و تسلیم در برابر ضرورت های حیات و اوج گرفتن و پرواز در افق بسیار عالی ذهن بشری، توازن قائل شده است. کما این که اسلام در نقطه وسط بین افکار افراطی و اندیشه های تفریطی بشر و همچنین در میان دو قطب متضاد یک رشته عقاید و نظاماتی که در راه سرکوبی غرائز بشری وضع شده، و در برابر فکر آزادی مطلق حیوانی، که یک دسته از دانشمندان روان شناس امثال فروید از آن طرفداری می کنند، قرار گرفته است و نیز در حد وسط بین جنبه فردی تفریطی جهان سرمایه داری و جنبه افراطی عالم کمونیستی

واقع شده است؛ همان طور که در حد وسط بین مادی گری عمیقی که در محیط محسوسات غرق شده و روحانیتی که جهان ماده را ندیده انگاشته و مهمل می گذارد و غرق در روحانیت و مجذوب طیف خیال شده، واقع گردیده است.

این است آن فکر کلی و عامی که در نتیجه بررسی نظر اسلام درباره حیات و انسان، به دست آورده ام. از این گذشته در خلال خاطرات پیوسته و مسلسلی که در ضمن نوشتن کتاب در ذهنم بیدار می شد. فیض عجیبی را درک کردم، به طوری که گویی این معانی برای اولین بار به ذهنم خطور می کند و آن را طی طریق کشف می کنم!

مقداری از این خاطرات را در کتاب «انسان بین مادی گری و اسلام» تشریح کردم زیرا مربوط به آن بحث بود و برای توضیح آن فکری که اساس کتاب بر روی آن استوار شده بود این تشریح ضرورت داشت... و در عین حال باقی مانده این خاطرات که ذهنم را به خود مشغول کرده بود از نظر دور می داشتم تا از طرفی کتاب مفصل نشود و از طرف دیگر جای آن باشد که در موقع مقتضی بدون تطویل و تفصیل، فکر کلی و عمومی پسیکولوژی (روان شناسی) اسلام به نحو مطلوبی تشریح گردد.

باری، این قسمت از خاطرات در گوشه و کنار ذهنم فشرده و محبوس مانده بود و برای تنظیم و تدوین آن مجالی به دستم نمی آمد؛ تا این که بالاخره به صورت همین کتاب منظم و مدون گردید.

مندرجات کتاب حاضر، مجموعه خاطراتی است که کلیه اجزاء آن را یک رشته معینی به یکدیگر پیوند می دهد و آن عبارت از عرضه داشتن «فکر اسلامی» است درباره فرد و اجتماع که شامل جنبه های مختلف روح بشری و نشاط و فعالیت فردی و اجتماعی است.

خوانندگان ملاحظه خواهند کرد که یک نوع تسلسلی در موضوعات این کتاب ملحوظ گردیده و یا دست کم یک نوع ارتباطی بین مجموعه مختلفی از مندرجات آن، که موضوعی پس از موضوع دیگر بیان شده، وجود دارد، و به هر حال بزرگ ترین رابطه ای که منظور نظر است، مأخوذ از منبع عقیده و اثر آن در حیات بشر است.

با توجه به این که نشر این معانی در حکم بذرهای صالحی است که در راه تکوین نظریه «روانی اسلام» بکار می رود، مدعی آن نیستم که در این باره به مرحله قاطعی

رسیده باشم؛ بلکه به همین اندازه قانعم که این باب را به روی ارباب تحقیق گشوده ام تا از این توضیحات و از تحقیقات دیگران، این بحث را به صورتی که شامل همه جهات نفسانی و جنبه های روانی باشد مورد تحقیق قرار دهند تا این که در برابر نظریات غربی، مورد بحث جهانی قرار گیرد و انحرافات و معایب آنها را جبران کند و در ایجاد عالم بهتری بر اساس هدایت صحیح و در جهت درست، سهیم و شریک باشد.

از خدای بزرگ که اجابت کننده همه دعاها و درخواست ها است، مسئلت می کنم که ما را در راه خیر و صواب موفق و کامیاب بدارد.

محمد قطب

1. عقیده

عقیده... یا بی عقیدگی؟

در افکار و وجدان بسیاری از جوانان عصر حاضر این پرسش آمیخته با حیرت به وجود آمده می پرسند:

ارزش عقیده چیست؟ و در زندگانی چه نقشی بر عهده دارد؟ و در این عصر که دوران ماشین و مکانیک و تولیدات بزرگ است آیا از عقیده کاری ساخته است؟

اساسا مقصود از عقیده چیست؟ آیا هدف و مقصد اصلی عقیده این نیست که زندگانی بشر را بر پایه های درست و محکمی استوار سازد؟ و اگر چنین است در عصر جدید، علم به میدان آمده و جانشین عقیده گردیده است! نظامات و رژیم های اقتصادی و اجتماعی که روابط مردم را بر اساساشتراک در سعی و عمل و تعاون برقرار می سازد به وجود آورده، و آن را جزیی از نظم عمومی قرار داده و با نظارت دولت که قوانین و مقرراتی را وضع کرده این منظور عملی می شود! در این صورت دیگر برای عقیده چه مقام و چه محلی وجود دارد که دولت با این شکل جدید محتاج به آن باشد؟ بلی، آن روزهایی که «دولت» دوران کودکی را طی می کرد و روابط مردم با یکدیگر بیشتر از آن چه جنبه اجتماعی داشته باشد، جنبه فردی داشت، عقیده نقش مهمی را ایفا می کرد، لیکن امروز که همه عواطف و احساسات در قالب نظامات و رژیم های معینی درآمده و نیت های خیرخواهانه نیز به صورت کارهای محسوس و مشهودی جلوه گر است و عدالت اجتماعی از صورت دعوت و موعظه به صورت نظریات علمی و تطبیق های عملی درآمده، دیگر در این دنیای جدید، عقیده چه شأنی و چه مقامی دارد؟ باز می گویند:

عقیده و آن چه در حول و حوش آن وجود دارد، از قبیل روحانیت و شعائر دینی؛ در آن روزگاری مفهوم و معنی داشت که «علم» ظواهر حیات را به صورت «واقعیات» تفسیر نکرده بود و چون مردم از ماورای این ظواهر آگاه نبودند در نتیجه نادانی و بی خبری فرض می کردند یک قوه و نیروی نهانی وجود دارد که این جهان را به حرکت در می آورد، و چون این قوه نهانی را نمی دیدند و در عین حال از آن می ترسیدند، بدین جهت برای خوش آمد و خرسندی او و برای جلب ترحم او عبادت هایی می کردند. ولی امروز همه این معانی از بین رفته و انسان، طبیعت را مقهور و مغلوب ساخته و تمام اسرار و رموز عالم وجود را یکی پس از دیگری به دست آورده است!

انسان ذره را شکافته و نیروی هولناکی از درون آن بیرون آورده که به وسیله آن می تواند زمین را زیر و زبر کند؛ و همچنین اعماق دریاهای ناشناخته و درون آسمان را کشف نموده و در هر گوشه و محلی جست وجوها کرده و کار به جایی کشیده که آن نیروی نهانی را اگر به تمامه کشف نکرده باشد عنقریب کشف خواهد کرد! در این صورت توسل به آن چه در دوران ناتوانی و نادانی معمول بود چه معنی دارد؟ امروز مردم خدای تازه خودشان که انسان را به اسرار و رموز رهبری کرده می پرستند؛ و آن علم ژاست! صرف نظر از این، چرا انسان خودش را که در روی زمین چنان نیروی فعالی است، نپرستد؟

یکدسته از جوانان درباره عقیده چنین حرف هایی بر زبان می رانند.

این گونه حرف ها گاهی از روی کمال خلوص عقیدت و گاهی تحت تأثیر گمراهی شیاطین، از برخی جوانان شنیده می شود و همین عوامل شیطانی است که جوانان را تحریک کرده و آنها را دیوانه وار در مجرای تمایلات و شهوات می اندازد؛ جوانی نیرویی است گران بها و ذخیره ای است پرارزش که اگر از راه مستقیم، منحرف و از هدف مقصود، منصرف شود؛ خطرناک خواهد بود.

بزرگ ترین گمراهی نسل جدید این است که روحش را از قید و بند عقیده آزاد ساخته و صفحه بصیرتش را به طوری تیره و تار کرده که از نور شفاف آن نمی تواند

بهره مند گردد و به تعبیر قرآن کریم «یَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُهْتَدُونَ » یعنی چنین می پندارند که راه هدایت را می پیمایند!

وضع مردم در دوران جاهلیت نیز چنین بود، به این معنی که گاهی با خلوص عقیده و گاهی تحت تأثیر گمراهی شیطان، تابع همان روش باطل مضحک شان بودند و چنین می پنداشتند که در راه هدایت سیر می کنند. با این تفاوت که سرکشی و طغیان جاهلیت جدید زیادتر است؛ بدان جهت که از جاهلیت قدیم نیرومندتر است؛ به علاوه یک نوع وسایل تخریبی در اختیار دارد که در گذشته به ذهن هیچ بشری خطور نمی کرد؛ بنابراین جاهلیت جدید برای مردم از جاهلیت قدیم گمراه کننده تر، و غرور آن به این باطل مضحک بیشتر از غرور جاهلیت کهنه است.

مردم در دوران جاهلیت قدیم بت هایی را می پرستیدند که پایه های آن چه از لحاظ ساختمان و چه از لحاظ عقیده بسیار سست و بی ارج بود و بدین جهت به سهولت از بین رفت، گو این که همین سهولت نسبی، چند قرن مبارزه و چندین هزار قربانی لازم داشت.

ولی انسان در جاهلیت دوم بت هایی را می پرستد که مبارزه با آن سهل و آسان نیست و نابود کردن آن نیز با سهولت انجام نخواهد گرفت؛ زیرا این بت ها مانند بت های دوره فراعنه و بربرها و یونانیان وایرانیان قدیم بر باطل مطلق استوار نیست، بلکه یک قسمت آن بر پایه «حق» یعنی علم، استوار است! لیکن همان حقی که از قدیم گفته اند «یراد به الباطل» بی شک، علم حقیقتی است، اما حقیقتی بی رنگ و بی طرف که بذاته نه منشأ خیر است و نه منشأ شر، نه منشأ هدایت است و نه باعث گمراهی؛ نیکوکار و گناهکار واقعی آن کسی است که آن را به کار می برد، اوست که ممکن است خوب باشد یا بد، و باز او است که می تواند آن را در طریق خیر به کار اندازد یا در راه شر.⁽¹⁾

اگر بگوییم نسل حاضر بشریت گمراه ترین نسلی است که در طول اعصار و قرون وجود داشته گزاف نخواهد بود زیرا این نسل، با در دست داشتن نیروی علم، گمراه تر

و در راه به کار بردن این وسیله در طریق شر، تواناتر است!

این جنگ هایی که جهان بشریت را به نابودی سوق می دهد چیست؟ دو جنگ در ربع قرن صورت گرفت و اینک جنگ سوم در آستانه وقوع است!

می گویند: این تنازع است؛ تنازع در زندگی یا تنازع در بقاء!

آری ما تصدیق می کنیم که چنین تنازعی وجود دارد ولی در حقیقت، عامل ضلالت و گمراهی است که این کشمکش و مبارزه را پیش آورده است.

اگر نظام عالم وجود گسیخته شود.. اگر قدرت جاذبه ای که سیارات را به یکدیگر مرتبط ساخته و این همه افلاک را در صحنه گیتی به سیر و حرکت واداشته از بین برود، چه پیش می آید؟ اگر نظم اتم که اساس و مبنای عالم بر آن استوار شده گسیخته شود و اگر هسته مرکزی اتم که الکترون ها به طور دائم و مستمر به دور آن می گردند نابود شود چه خواهد شد؟ آیا غیر از هرج و مرج نابود کننده و گمراهی مخوف و مهیب نتیجه دیگری خواهد داشت؟

وضع نسل جدید عینا از این قرار است، اتم شکافته شده ای است که هسته آن نابود شده و الکترون ها دیوانه وار از یکدیگر گسیخته و آزاد شده اند و با یکدیگر در حال تصادم و زد و خوردند و به هر چه برسند آن را خرد می کنند!

آیا هسته مرکزی در دستگاه حیات بشر، ممکن است چیزی غیر از عقیده باشد؟ در ساختمان اتم، هسته عبارتست از نیروی مثبت و همان است که نمی گذارد الکترون ها آزاد باشند و رشته ارتباطشان گسیخته شود؛ و به جایی بروند که برنگردند. همین هسته است که تمام بنا را نگاه می دارد و اجزاء آن را به یکدیگر پیوند می دهد و همین هسته است که توازن و تعادل را حفظ می کند و این نظام سیر و حرکت منظم و مرتب را نگاه می دارد و باز همان هسته است که هر چیزی به دور او می گردد و همیشه به وسیله یک رابطه نهانی ولی بسیار محکم مجذوب او است!

بدیهی است وقتی که ذره یا «اتم» خرد شود خرابی روی می دهد یعنی همان نیروهایی که یک لحظه قبل به هسته اتم بسته بودند و با حرکت مستمر و دائم این بنا را حفظ می کردند، از یکدیگر گسیخته می شوند و بدون ضابطه و نظم و قاعده ای به حرکت در می آیند و به نیروهایی زاینده شر و پدید آورنده خرابی و فساد، تبدیل

می گردند.

وضع انسان بی عقیده چنین است!

شخصیت انسان بی عقیده عبارتست از توده ای از ذرات سرگشته و حیران که دیوانه وار در حرکت و فعالیتند! فعالیتی مخرب! زیرا مرکزی را که به دور آن می گشته اند از بین رفته و رابطه محکم و مستحکمی را که قبلاً بین اجزای وجودش بوده بر اثر بی عقیدگی از دست داده و یک پارچه بی بند و باری و بی قیدی و لاابالی گری و سستی و پریشانی شده و مانند الکترون های منفی که بدون هسته به سوی هدف نامعلومی حرکت می کنند؛ شخصیت انسان بی عقیده نیز به صورت مخلوقی لجام گسیخته و بی نظم و بی هدف درمی آید!

این بشری که در قرن بیستم زندگی می کند چنین حالتی دارد و در چنین واقعیتی زیست می کند. آیا در طول تاریخ پردامنه ای که بر بشر گذشته، این گونه اضطراب و نگرانی و جزع و فزعی که جنگاتمی او را بدان دچار ساخته، سابقه داشته است؟

آیا بشریت حتی در دورانی که در درون غارها یا داخل جنگل ها زیست می کرد این گونه کشمکش ها و منازعات هولناک و دیوانه واری را که امروز برای غلبه و سیطره و نابودی و تخریب به وجود آمده دیده است؟ و آیا این همه سقوط اخلاقی و رذالت و سفالتی را که اکنون در رقاص خانه و مهمان خانه ها و کرانه های دریاها و جنگل ها و در مطبوعات مفسده آمیز و سینماهای مبتذل می بیند، و نام آن را «هنر» می گذارد؛ مشاهده کرده است؟

هنر بی شرمی و هنر برهنگی! آری نمونه ای از همه این پستی ها و پلیدی ها بر بشریت گذشته و فرزندان آدم آن را پشت سر گذاشته اند ولی هیچ وقت به این شدت و حدت و به این درجه از پستی و رذالت این عصر نرسیده است!

می گویند: این مالیات علم است! و غرامتی است که بشر به «علم» می دهد.

ما می گوییم این حرف دروغ است و مالیات علم چنین نیست، بلکه این نتیجه ضلالت و گمراهی است. علم بذاته بد نیست و نبایستی مالیات آن چنین زشتی ها و پلیدی هایی باشد که سراسر جهان را فرا گرفته است! حقیقت امر این است که این

مخلوق بشری وقتی که قیود نظم را بشکند و به مقررات و نظامات عقلی و اخلاقی پشت پا زند به صورت قطعه ای از شرارت و پلیدی درخواهد آمد و همکار شیطان خواهد شد!

آماری که از هزینه دو جنگ اخیر می دهند تأیید می کند که اگر این پول ها در راه خیر و صلاح بشریت خرج می شد کافی بود که برای هر فردی از افراد بشر خانه ای بسازند مجهز به تمام وسایل نافع و مفید؛ و در ضمن با همین مخارج می توانستند درآمد روزانه همه افراد بشر را به میزانی بالاتر از سطح فعلی ارتقاء دهند.

و این حرف را بر سبیل تسلیت و اشفاق بر زبان می رانند...

کسی نیست به این مردم بگوید. حیف از شما! یا وای بر شما! چه می کند؟

درک و شعور، وحدت و برادری میان بشریت، به کلی از بین رفته است. آن عامل و ضابط حقیقی که بتواند جلوی شهوت ویرانی و نابودی را بگیرد وجود ندارد!

دیگر عقیده ای در کار نیست!

باز آمار و احصائیه ها حکایت می کنند که آن چه در می خانه ها و قمارخانه ها و رذالت خانه ها وقت و عمر تضیع می شود یا پولی که از دسترنج بشر به دست می آید خرج می شود و معادل صدها میلیون لیره و دلار است!

این حرف را به منظور دل خوشی و همدردی می گویند. آه که دیگر نیروی حق و شعوری باقی نمانده که به کرامت و شرف انسانیت توجه کند! و دلی نمانده تا بر این سقوط و اضمحلال و بر این سستی و انحلال و بر این پستی و بی سر و سامانی بشریت بسوزد!

دیگر نیروی تمیز و تشخیصی باقی نمانده تا ماده اصلی شگفت آوری را که این مخلوق بشری از آن ساخته شده ارزیابی و تقدیر کند و آن خمیره و ماده اصیل نیرومندی که می تواند انسان را همان قدر که به پستی سوق می دهد به ترقی و تعالی رهبری کند، بشناسد.

دیگر معرفت حقیقی برای شناختن این گوهر گران بهایی که خدا روحش را در او دمیده و او را به صورت خودش خلق کرده وجود ندارد.

زیرا عقیده از بین رفته است!

بدیهی است وقتی که انسان عقیده را از دست داد این گونه می شود... و انسانیت مبدل به شقاوت و سبعیت می گردد و رشته های اخلاق و معرفت و بصیرت گسیخته می شود!

آیا با توجه به این معانی بایستی آن چه را بشریت در عصر جدید از لحاظ پیشرفت به دست آورده؛ به دور انداخته و از آن چشم بپوشیم؟ و این همه خدماتی را که علم در راه تسهیل مشکلات بشری انجام داده نادیده بگیریم؟و به حساب نیاوریم؟ ابدا! هیچ وقت، چنین مقصودی نداریم زیرا این امری است محال، بلکه، مقصود و هدف ما این است که وسایل و هدف های زندگی را بررسی کنیم، برای چه زندگی می کنیم؟

آیا زندگی ما فقط برای اینست که این همه انرژی و نیروی حیاتی را در راه کامیابی های جسمی مصرف کنیم و مانند وحوش برای غلبه و سیطره بر یکدیگر مبارزه کنیم؟ یا این که در زندگی، هدفی برتر و شریف تر داریم؟!

زندگی می کنیم تا از لذت های جسمی برخوردار شویم، و در عین حال بر آفاق وسیع تری نیز دست یابیم آفاقی که افراد بشر را با پیوند برادری به یکدیگر مربوط می سازد، و هدف نهایی آن رسیدن به جمال و زیبایی است. زیبایی در هر چیز... زیبایی در تعبیر و زیبایی در شعور و احساس، نه فقط زیبایی با مرز محدود «هنر» بلکه زیبایی در سراسر قلمرو حیات...

آیا هیچ احساسی در نفس بشر زیباتر از عشق و محبت وجود دارد؟ و آیا در عالم حیات تعبیری زیباتر از «نیکی» می توان یافت؟

و یگانه راه برای رسیدن به این زندگی، عقیده است. مخلوق بشری در مجموعه این جهان وسیع چیزی است مانند سایر چیزها.

قرآن کریم می گوید:

«ما تَرَی فِی خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِن تَفَوُتٍ»⁽¹⁾

یعنی در آفرینش خدا تفاوتی وجود ندارد، یا باید هسته ای باشد با نیرو و انرژی مثبت و الکترون های منفی که به طور دائم از هسته مرکزی نیرو گرفته و مستمرا با

هدف معین و حرکت دائم به دور آن می چرخند یا این که از یکدیگر گسیخته و به صورت هرج و مرج در حرکت و تصادم باشند!

عقیده همان رابطه ایست که تمام ارکان شخصیت انسان را به یکدیگر مربوط ساخته و در مسیر واحدی او را به حرکت وا می دارد. عقیده در حکم آن عقده و گره محکمی است که مانع از انحلال و گسیختگی می شود؛ و همان است که بام و شام و آغاز و انجام وی را نظم می دهد؛ و در میان عوامل و انگیزه های ذهنی انسان که هر یک هدفی دارند، توازنی برقرار می کند.

این جاست که هیچ چیزی نمی تواند انسان را از عقیده بی نیاز سازد؛ نه علم و نه دولت ها و نه مقررات اجتماعی و نه نظامات اقتصادی. این عوامل هریک شامل جزیی از کیان بشری است نه این که بتواند جامع ارکان شخصیت انسان باشد؛ و همه این معانی را با یکدیگر پیوند دهد.

وای بر وقتی که بین این عوامل جامعی نباشد که بتواند قدر مشترک بین آنها قرار گیرد و در میان این عوامل و انگیزه های گوناگون که هر یک هدفی دارند، توازنی برقرار سازد! در آن صورت مخلوق بشری در میان عوامل دفع و جذب واقع خواهد شد؛ اعصابش کوبیده و نابود خواهد گردید و کارش به جنون خواهد کشید. همان جنونی که آن را جنگ می نامند و یا از آن به: «مبارزه حیات - یا تنازع بقا» تعبیر می کنند، یا دست کم جنون در کشمکش برای به دست آوردن لذت های جسمی و مادی.

عقیده همان چیزی است که از این جنون جلوگیری می کند و عقیده نه جانشین علم، دولت، نظامات اجتماعی و مقررات اقتصادی است و نه چیزی معادل این ها، بلکه فقط به منزله رابطه و رشته ای است که همه این ها را به یکدیگر پیوند می دهد و آنها را در راه نیکی به کار می اندازد.

به عبارت دیگر عقیده در حکم همان هسته ای است که کیان و موجودیت «اتم» را حفظ می کند و حرکت داخل آن را به صورت مرتب و منظمی نگاه می دارد؛ هسته اتم که همیشه ثابت و متمرکز است هرگز مانع از حرکت الکترون ها و جلوگیر کار آنها نیست، بلکه فقط مانع گسیختگی و انحلال الکترون ها و همچنین مانع هرج و مرج و

تصادم آنهاست؛ و بالاخره مانع از آن است که الکترون ها بدون داشتن هدف مشخص بی جهت و بی دلیل از یکدیگر پراکنده شوند زیرا در این صورت وضع عوض می شود و الکترون ها از اجرای وظیفه اصلی باز می مانند و علاوه بر این که خود نابود و منهدم می شوند، آلت و ابزار فساد و تخریب و انهدام نیز می گردند.

عقیده هیچ وقت مانع آن نیست که مردم از خوشی ها و روزی های پاک و پاکیزه بهره مند شوند. «خدا زینتی را که برای بندگانش از عالم طبیعت بیرون آورده حرام نفرموده است». همچنین عقیده مانع پیشرفت علم و تنظیم امور اجتماع نیست، بلکه نقش عقیده فقط آن است که برای همه این موضوعات غایتی معین و هدفی مشخص مقرر می دارد، غایت و هدفی غیر از مبارزه و تنازع دیوانه واری که منتهی به خرابی و فساد و دمار می گردد؛ غایتی که عبارت است از:

«احساس و شعور جمیل و زیبا و تعبیر جمیل و زیبا»

و بالاخره غایتی که عبارت است از محبت، و محبت چیزی جز «نیکی» نیست. محبت و حب همان خداست، و نیکی نیز همان خداست.

واللّه جمیل و یحب الجمال.

یعنی خدا جمیل است و جمال را دوست می دارد.

2. علم و عقیده

اشاره

عجیب ترین نکته ای که در این مخلوق بشری به چشم می خورد اینست که عین ابزار و وسیله هدایت ممکن است برای او ابزار و وسیله گمراهی شود! و ابزار خیر نیز ممکن است ابزاری برای شر گردد! و از اینجاست که بشریت به وسیله علم در این قرن بیستم گمراه شده است با این که «علم» می بایست او را به هدایت و یقین رهبری کند.

علم همچون سلاحی شده است که برای جنگ به عقیده و طرد آن از نفوس مردم با ایمان به کار می رود.

جنگ در دو مجرا قرار گرفته که در نهایت امر به یکدیگر می رسند؛ و محل تلاقی این مجرا، آستانه جاهلیت بزرگی است که مردم برای خود به وجود می آورند، و شیطان از پشت سر تقویتشان می کند! مجرا یا طریق اول نظریان علمی است که می گوید:

«دین بر اثر ناتوانی و نادانی دوران طفولیت بشر به وجود آمده است و لذا امروز باید جایش را به علم واگذار کند.... و دیگر خرافه و افسانه کافی است!»

مجرا یا طریق دوم نیز که به صورت نظریات علمی ابراز می شود می گوید: در جهان نو دولت تشکیلات اجتماعی و اقتصادی را بر اساس پایه های علم استوار می کند؛ و دیگر برای تشکیلاتی که قائم بر وجدان دینی باشد محلی وجود ندارد. به دلیل این که وجدان و دریافت های دینی گاهی خطا می کنند و گاهی به راه صواب می روند، و وجدان دینی که به هر حال یک دریافت فردی است در عصر اتم و موشک صلاحیت تنظیم امور اجتماعی مترقی را ندارد!

دین از ناتوانی و نادانی سرچشمه گرفته است...

انسان اول برق را می دید و صدای رعد را می شنید و بر خود می لرزید، و راز این اشیاء را نمی دانست. تاریکی جنگل و صدای باد و صدای شاخه های درخت او را می ترسانید، و چنین خیال می کرد که این ها ارواح پلیدی هستند که می خواهند او را نابود کنند!

از این جا و آن جا بشر به وجود خدایان گوناگون معتقد شد که به نظر او این خدایان، بعضی خوب و بعضی بد بودند. برخی از این خدایان را از ظواهر طبیعت و بعضی را از حیوانات زمینی انتخاب می کرد... سپس علم انسان درباره اشیاء فزونی گرفت و فکرش از خدایان متعدد برتر شد؛ تا این کهبالاخره به عقیده توحید منتهی شد. این مرحله در فکر بشری مرتبه و درجه ای بود عالی و لیکن اغراض آن نیز به پایان رسید و جایش را به معرفت واقعی و علم صحیح داد.

داستان اروپا درباره دین چنین است! کالایی است زمینی صرف، و ساخته دست انسان که با انسان مراحل ترقی و تطور را طی می کند. ولی این معنی غیر از آن معنایی است که مسلمانان از دین می فهمند و آن را حقیقتی عالی و قائم با لذات می دانند و معتقدند که هر فردی از افراد انسان بر حسب استعداد و توانایی خودش توانسته است از آن منبع بهره مند و کامیاب شود، ولی بالاخره عقیده توحید را به وسیله پیغمبران به واضح ترین صورتی درک کرده است.

اینک برای یک لحظه از عقیده مسلمانان درباره خدا صرف نظر می کنیم و برای این که با این «حقیقت علمی» بدون پرده مواجه شویم دین را از هرگونه قداستی مجرد می انگاریم!

ناتوانی و نادانی اساس عقیده است...

برای این که انسان در قرن بیستم از عقیده بی نیاز باشد چه نوع قدرتی و چه نوع علمی را به دست آورده است؟

اتم را شکافته و افلاک را کشف کرده است؟ بر هواپیمای موشکی سوار شده است؟ آن چه را در مسافت صدها هزار میل واقع می شود می بیند و می شنود؟ اشعه

اتمی را در به هم زدن مصنوعات خدا در طبیعت و در مورد زندگان به کار برده است؟

آری این کارها را کرده است ولی با این حال اشکال اول او این مسائل نبوده است بلکه همه این مسائل در طول طریق آمده و هنوز انسان در اشکال اولش بحث می کند.

«قَالَ مَا نَهَلکُمَا رَبُّکُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلآَّ أَن تَکُونَا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونَا مِنَ الْخَلِدِینَ ».⁽¹⁾

این است داستان شیطان با آدم که چون در برابر اغوای عنیف نتوانست مقاومت کند لغزید و اغوای شیطان حاکی از این بود که آدم یا باید فرشته ای باشد که همه چیز را بداند یا این که عنصری باشد مخلد و جاوید.

معرفت و خلود یا ابدیت دو مشکل انسان اول بوده است و حالا هم این پرسش به میان می آید که تکلیف انسان عصر حاضر در این باره چیست؟ انسان در طریق معرفت به کجا رسیده است؟ و در طریق خلود و ابدیت چه کرده است؟

علم! این جادوگر دروغ گوی فریبنده که چشم ها را خیره کرده و این عنصر سرکش جبار که اروپا را در این گرداب سحرآمیز فرو برده... چه حقیقتی را از حقایق اشیاء را کشف کرده است؟ ناگفته پیداست که هنوز سرگرم تحقیق در پدیده ها یا (ظواهر) اشیاء است و جرأت تفسیر کنه حقایق اشیاء را ندارد و ناگزیر است که با تمام کراهت و کمال اجبار کشف حقایق اشیاء را بر عهده علوم ماوراء الطبیعه بگذارد.

علم درباره «اثر» الکتریسته بحث می کند ولی نمی تواند بگوید:

الکتریسته چیست و همچنین در بسیاری از قوانین طبیعت بحث می کند و می گوید:

همه اشیاء به شکل معینی در شرایط معینی تغییر وضع می دهند، لیکن تاکنون نتوانسته است بگوید چرا بدین طریق تغییر وضع می دهد و چرا این تغییر وضع در این شرایط به صورت دیگری انجام نمی گیرد.

خلاصه کلام این که آن راز مبهمی که بر انسان نخستین مجهول بود بر انسان عصر امروز نیز مجهول است با این که آن همه ظواهر و پدیده ها را در جهان طبیعت کشف

کرده و قوانین آن را نیز نشناخته است.

غیب مجهول چیست؟ علم در این باره چه کرده است؟

«وَ مَا تَدْرِی نَفْسٌ مَّاذَا تَکْسِبُ غَدًا وَ مَا تَدْرِی نَفْسُ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ»⁽¹⁾آیا علم چیزی را درباره غیب کشف کرده است؟ آیا عالم و دانشمند هرکه باشد و علمش به هر درجه ای رسیده باشد می تواند بگوید فردا چه خواهد کرد؟ بلکه آیا می تواند آن چه را که در یک لحظه بعد به وقوع خواهد پیوست بداند؟ آن هم یک لحظه ای که با زمان حاضر فاصله ای ندارد و با این حال از علم دانشمند فرسخ ها به دور است! و باز باید پرسید با مسئله خلود و ابدیت چه کرده است؟ البته توانسته است حیات را به قلب های مرده برگرداند و این دل های مرده بعد از مرگ ظاهری توانسته است حیات را به قلب های مرده برگرداند و این دل های مرده بعد از مرگ ظاهری توانسته اند چند دقیقه یا چند ساعت یا چند سال زنده بمانند. لیکن مشکل اصلی انسانیت این نیست، بلکه آن مشکل عبارتست از خلود و

ابدیت...

آن خلود و ابدیتی که پایانی ندارد و برای انسان در آن مرگی نیست.

علم در این زمینه به چه مرحله ای رسیده است؟

مشکلاتی که انسان اولی را ناچار کرده بود که بدین و عقیده به خدا متوسل شود همین مطالب بود. آیا غیر از این است؟ بدیهی است برای این که به مجادله و مناقشه خاتمه دهیم باید بگوییم مطلب همین است! در این صورت می پرسیم برای این که در حال حاضر از دین و عقیده مستغنی باشیم علم چه کرده است؟

بدون شک و تردید علم سلاحی است جبار و قاطع و برای بشر یکی از وسایل معرفت است؛ لیکن بزرگ ترین خرافه ای که بشریت در عصر حاضر به آن خو گرفته اینست که مردم خیال می کنند علم برای معرفت تنها وسیله است، و جز آن را خرافه می انگارند، و برای آن حسابی قائل نیستند.

عالم فلکی معاصر «جیمز» پس از نیم قرن مطالعه علمی دقیق به راستی این نکته را دریافته که می گوید:

«بزرگ ترین مشکلات «علم» را جز وجود خدا حل نمی کند»!

و باز «سومرست موام» بسیار درست این نکته را درک کرده آن جایی که می گوید:

«اروپا در حال حاضر خدایش را پشت سر انداخته و به خدای جدیدی که عبارت از علم است ایمان آورده است! لیکن باید دانست که علم موجودی است متقلب به این معنی که دچار دگرگونی می شود و آن چه را دیروز ثابت کرده امروز نفی می کند و آن چه را امروز منفی می انگارد فردا اثبات می کند؛ و بدین جهت ملاحظه می کنید که پرستندگان علم همیشه در قلق و اضطرابند و هیچ گاه سکون و آرامشی ندارند»!

این درباره پیشرفت علم در قسمت طبیعی و شیمی و علوم فلکی و زیست شناسی است.

اما درباره تأثیر علم در تنظیم و ترتیب اجتماع؛ و بی نیاز بودن به این نظم و ترتیب از عقیده، باید گفت که قصور و نقص آن کمتر از قسمت اولی نیست!

تردیدی نیست که اروپا اجتماع را منظم ساخته و تشکیلات نوین اجتماعی به وجود آورده و این حقیقتی است مسلم که جای انکار ندارد، با این حال در این مورد نیز ملاحظه می کنیم که دو نکته در کار است:

اول این که اروپا در طریق برقراری این تشکیلات، منابع انسانیت را در نفوس بشر خشکانیده است و این منابع را در قالب های خشک و بی روحی ریخته است که هر چند ممکن است آن را گاه مفید دانست ولی در هر صورت قالبی است بی جان. مانند شیمی مکانیکی، مانند ویتامین هایی که در داخل کپسول هایی ریخته می شود. این ویتامین ها هر چند برای جسم مفید است ولی هرگز نمی تواند اثر غذای زنده ای را که انسان آن را هضم می کند و در بدن فعل و انفعالاتی صورت می دهد، داشته باشد. برای مثال باید گفت اگر یک نفر انگلیسی در حین عبور بازویش با شما تماس پیدا کند معمولاً می گوید: «SORRY» یعنی متأسفم. البته این اظهار خوب است ولی اگر احیانا در طی طریق دچار مشکلی شده باشید حاضر نیست مشکل شما را حل کند و معطل نمی شود که مبادا از کار خودش باز بماند، مگر این که وظیفه رسمی او اقتضا کند و فی المثل پلیس باشد! یا این که اگر احیانا مسافر و سیاحی باشید کهبخواهد برای ازدیاد

درآمد دولت به شما کمک کند! و بالاتر از این، ممکن نیست که محض خاطر شما تحمل خسارت مادی بنماید! بلی چه بسا هست که داوطلبانه حاضر است که دولت از درآمد تجاری یا ملکی او برای نگهداری فقرا یا منافع عمومی دیگری مالیات بگیرد ولی معمولاً خودش حاضر نیست شخصا نسبت به این فقرا ابراز عاطفه ای بکند و میل ندارد شخصا با آنها تماس داشته باشد یا خودش را برای رنج آنها به زحمت بیندازد و به همین اندازه که وظیفه رسمی خودش را بدون سرکشی یا لااقل بدون ابراز سرکشی در برابر آنها انجام دهد اکتفا می کند!

البته این نوع زندگی به ظاهر راحت تر است، لیکن ارتباط بین افراد بشر را قطع می کند و هر انسانی را به صورت جزیره ای قرار می دهد که در دریایی وسیع و پردامنه دور از جزیره دیگری باشد! و حال این که خداوند مردم را نیافریده که این طور زندگی کنند و نیز آنها را نیافریده که به حکم قانون با یکدیگر همکاری کنند در صورتی که قلبا از یکدیگر دور باشند، یا از یکدیگر کراهت داشته باشند؛ یا این که دست کم رابطه شان مقطوع باشد و همدیگر را نشناسند.

خداوند می فرماید (وَ جَعَلْنَکُمْ شُعُوبًا وَ قَبَآلءِلَ لِتَعَارَفُواْ)⁽¹⁾یعنی: شما را دستجات و قبیله هایی قرار دادیم تا این که یکدیگر را بشناسید.

بدیهی است خدا می خواهد که علاقه مردم با یکدیگر بر اساس محبت و عشقی باشد که در دل ها نفوذ کند و خشکی را از بین ببرد و همه دل ها را به یکدیگر پیوند دهد.

نکته دوم این است که عقیده مانع نظم و ترتیب اجتماعی بر اساس علمی نیست.

این که بین دین و دولت و بین دین و علم در اروپا به جهاتی جدایی رخ داده ناشی از آنست که مسیح(ع) به صراحت فرموده است:

«آن چه برای خدا است به خدا بدهید و آن چه برای قیصر است به قیصر بدهید.»⁽²⁾

و با این بیان به طور وضوح بین دین و دولت فرق گذاشته و جدایی قائل شده، دین

را مخصوص تهذیب اخلاق و تنظیف نفوس دانسته و دولت را آزاد گذاشته تا این که برای زندگانی روزانه یا به قول اروپایی ها برای «واقعیات» قوانینی وضع کند.

البته باید دانست که موجب شیوع این طرز فکر در مسیحیّت آن بوده است که پرورشگاه کیش مسیحی در یک ناحیه کوچکی از قلمرو دولت روم بود و این کیش آمادگی جنگ و مبارزه با آن دولت مقتدر را نداشت، گذشته از این موضوع، موقعیت کلیسای اروپا در برابر علم، و سوزاندن و شکنجه کردن علما و دانشمندان از قبیل «کوپرنیک» و «گالیله» که برای نشر پاره ای حقایق به خود جرأت اظهار نظر می دادند، عامل دیگری بود که بین دین و علم جدایی انداخت، بلکه آتش عداوت و خصومتی برافروخت که با مرور دهور خاموش نشد. ولی در محیط اسلام چنین حوادثی سابقه نداشت.

دین و دولت در اسلام یک چیز است. رسول اکرم(ص) هم پیغمبر بود و هم رییس دولت، و پس از رحلت آن پیغمبر خلفای وی در آن واحد رؤسای دولت بودند و اجرا کننده دین، و قرآن نیز که دستور حکومت الهی است مشتمل بر هر دو جنبه است: جنبه قانون گذاری و جنبه تهذیب فردی و این دو معنی به شکلی با یکدیگر ممزوج شده که هیچ یک از دیگری جدا نیست.

در سراسر قرآن هیچ نوع تشریعی وجود ندارد که در ضمن آن قلب را به طرف خدا توجه نداده باشد و به اقتضای مقام دل ها را به سیطره و قدرت یا رحمت و مغفرت خدا متذّکر نساخته باشد.

با توجه به این معانی است که رسول اکرم(ص) و جانشینان وی هیچ وقت عقیده را فقط به عنوان عواطف و وجدانیات تلقی نمی کردند و آن را منفصل از جریانات روز و مقررات اجتماعی و اقتصادی نمی دانستند و هیچ گاه به ذهنشان خطور نمی کرد که تنظیم امور روز ممکن است از عقیده جدا باشد، یا از رابطه دائمی که همیشه بین مردم و خدا وجود دارد بر کنار باشد، و بدین جهت بود کهروح مذهب و نصوص و مقررات و برنامه های دینی بر جزء و کل امور اجتماعی حکومت داشت. حاکم قانون یا امری را صادر می کرد و قدرت قانونی لازم را نیز برای اجرای آن به کامل ترین وجه مقرر می داشت و آن گاه بین این معنی و بین تهذیب روحی و اخلاقی به طوری

هماهنگی برقرار می نمود که مردم اطاعت قانون را از ته دل می پذیرفتند و آن را با رغبت به صورت اجرای یک عمل خیر تلقی می کردند نه این که اطاعت شکل منفی داشته باشد که مردم آن را از روی کراهت و اجبار یا مقرون با ترس قبول کنند.

بزرگ ترین امتیازی که در این سیاست دقیق عالی وجود دارد این است که قلوب افراد را با احساسات شریف انسانی به یکدیگر مربوط می سازد و آن فشاری را که اطاعت قانون در صورت نبودن عامل وجدانی ایجاد می کند، از بین می برد، و نیز مزیت دیگر آن این است که مردم صرفا به قانون تسلیم نمی شوند بلکه بیشتر از آن چه قانون می خواهد قلبا و با طیب خاطر اجرای آن را استقبال می کنند و این معنی برای بالا بردن اجتماع به سطح عالی انسانیت وسیله ای عملی است.

همه می دانیم که قانون همیشه ضامن نازل ترین حدی است که زندگی بدون آن انجام پذیر نیست و نمی تواند عالی ترین حدی را که هر انسانی توانایی تحمل آن را ندارد بر عهده همه افراد بگذارد، وگرنه قانونی خواهد بود صرفا نظری (تئوری) که در عالم واقعیت و خارج، وجود نخواهد داشت.

بنابراین قانون، اجرای حد اعلای مقررات را رسما بر عهده خود اشخاص می گذارد تا هر کسی فراخور استعدادش آن را داوطلبانه استقبال کند. قرآن کریم در این مورد تصریح کرده است که:

«لِکُلٍّ دَرَجَتٌ مِّمَّا عَمِلُوا»⁽¹⁾و «لاَ یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا »⁽²⁾

بدین طریق ملاحظه می کنیم که تشکیلات اجتماعی ای که بر اساس علم استوار است، از هر جهت داخل در چهارچوب عقیده و ایمان قرار دارد و اگر مقرون به عقیده و ایمان نباشد هرگز نخواهد توانست نقش عقیده را در استحکام و اتصال قسمت های مختلف اجتماع عهده دار گردد در حقیقت، موقعیت علم در این مورد از هر جهت شبیه موقعیت علم در سایر موارد یعنی در مورد شناسایی موضوعات است که فقط در ظواهر و پدیده ها بحث می کند و هرگز نمی تواند از کنه و حقیقت اشیاء

خبر دهد.

اما مسئله اخلاق...

مردم در امور مربوط به اقتصاد و اجتماع تابع دولت می شوند، زیرا به درجه ای از شعور رسیده اند که می توانند این حقیقت را درک کنند که صرف نظر کردن از پاره ای امتیازات به نفع محرومین؛ در نتیجه به نفع خودشان تمام می شود یا این که لااقل خضوع آنها در برابر دولت ناشی از آن است که قدرت حکومت در دست دولت قرار گرفته و در هر حال باید تابع دولت بود. لیکن مسئله اخلاق وضع دیگری دارد، به این معنی که مردم در این مرحله صرفا محض خاطر دولت، از لذایذ و دلخوشی هایی که دارند، صرف نظر نمی کنند. فلاسفه و کسانی که به قضایای فکری سر و کار دارند می دانند که انحلال اخلاقی برای انسانیت موجب شر و فسادی است که منتهی به انحطاط و نابودی می شود و نیروی وی را در راه خواسته های پست حیوانی به هدر می دهد و بالنتیجه راه ترقی و تعالی به روی او مسدود می شود و اگر در چنین حالتی بخواهد به طرف پیشرفت و ترقی سیر کند نیروی کافی نخواهد داشت. لیکن عامه مردم این معنی را درک نمی کنند، چه بسا نسل از بشریت با چنین موضوعی مواجه نمی شود و مردم بر حسب ظاهر، یک قرن؛ یا دو قرن و یا سه قرن به ظاهر محفوظ می مانند ولی انحطاط اخلاقی اصولاً مانند نفوذ کرم در ریشه است و برای شخص عادی یا شخصی که به اقتضایطبیعت به دنبال لذت ها می رود امکان ندارد که انحطاط اخلاقی خودش را حس کند یا تصدیق کند به این که انحطاط اخلاقی او به تنهایی یا جرم و جنایتی را که در تاریکی و محرمانه مرتکب می شود در خط سیر اجتماع مؤثر باشد، و منتهی به انحطاط و فساد اجتماع گردد، و حتی اگر قلبا تصدیق کند بدون تهذیب دینی نخواهد توانست از لذتی که به دنبال آن می رود به خاطر ضرری که به ظاهر متوجه شخص او نیست صرف نظر کند، هر چند ببیند این خطر سراسر نسل معاصر او را فراگرفته است.

اگر فرض کنیم دولت فقط به وسیله قوانین عرفی در صدد تعقیب جرایم اخلاقی

برآید، مسلم است نخواهد توانست همه جرایم را ببیند و نخواهد توانست هر مجرمی را تعقیب کند و در این صورت بسیاری از جرایم بدون اثبات و بدون مجازات خواهد ماند، علاوه بر این ها اساسا در عصر حاضر این مسئله یعنی تعقیب از جرائم اخلاقی، صرفا یک موضوع نظری است و هیچ یک از دولت های متمدن غرب این گونه جرایم را قابل تعقیب نمی دانند مگر در صورتی که با اعمال زور و یا نسبت به افراد قاصر و بی شعور انجام گرفته باشد.

امتناع و خودداری از جرم اخلاقی فقط و فقط محتاج به ارتباط با خدا است و جز آن تضمینی وجود ندارد.

ارتباط با خدا تنها عاملی است که نفوس را تهذیب می کند و از ارتکاب جرائم باز می دارد، و همین عامل است که هدف هایی عالی تر از هدف های مادی برای انسان تعیین می کند و در نتیجه نیروی جسمی و نیروی سرکش نفسانی را ضبط می کند و از مصرف کردن در عالم شهوات باز می دارد و باز همین عامل است که در داخل نفوس بشر محاسبی را می گمارد تا بر کلیه اعمال او که قانون، یا ناظر و مأمور دولتی بدان دسترسی ندارد مراقبت کند و نیز همین عامل است که انسان را به امید وصول به نعیم دائم در بهشت از لذت های موقت زمینی باز می دارد و بالاخره همین عامل و همین نیرو است که ترس و وحشتی عمیق تر و قوی تر از ترس دولت و قانون، در روح انسان ایجاد می کند.

خلاصه کلام این که - وقتی که این عوامل جمع شد و در عقیده ممزوج گردید، مردم را از ارتکاب جرم باز می دارد و اگر این نکته بر آن اضافه شود که قیودی که عقیده بر انسان تحمیل می کند بذاته معقول باشد، یعنی جز لذت های زائد از حد را جلوگیری نکرده و شهوات و تمایلات طبیعی انسان را به کلی سرکوب نسازد، در این صورت با حفظ قدرت بر تهذیب؛ عدالت نیز رعایت خواهد شد، و این معنی در عقیده اسلامی کاملاً رعایت شده است، زیرا اسلام از طرفی به وجود شهوات، به عنوان این که نسبت به بشر، امری است واقع، اعتراف می کند:

«زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَ تِ مِنَ النِّسَآءِ وَالْبَنِینَ وَالْقَنَطِیرِ الْمُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ

وَالْفِضَّةِ...»⁽¹⁾

ولی از طرف دیگر، به کار بردن و انجام این شهوات و تمایلات را در مقام عمل مقرون به تهذیب می سازد یعنی فقط در صورتی انجام این تمایلات را مباح و جایز می شمرد که موجب آزار و ناراحتی فرد و اجتماع نگردد و در آن صورت است که سهم معقولی از لذت و کامیابی به دست می آید.

اما مسئله انسانیت...

نظامات و رژیم های اروپایی در حدود قلمرو یک اقلیم و منطقه ای محدود و تنگ، به اندازه ای که قوانین موضوعه دولتی حاکم و نافذ باشد، و در همان حدود مردم را تهذیب کند موفقیت پیدا کرده لیکن هیچ گاه بر اساس انسانی وسیعی که شامل بیشتر از یک اقلیم باشد موفق نشده، بلکه به جای آن روح نفرت و بغض و تنازع پیدا شده و ناگفته پیداست که این معانی محصول طبیعی این نوع «تهذیب» است و نتیجه آن جنگ های متوالی و مستمری است که روی داده و آخرین جنگ های حاصل از این منازعات دو جنگ جهانی اخیر است که در ربع قرن روی داد جنگ سوم در شرف وقوع است و حتی مسلک کمونیستی که مدعی طرح عمومی و جهانی است نتوانسته است این مشکل را حل کند، زیرا بر اساس اقتصاد و ماده تأسیس شده و از عقیده به وجود خدا احتراز دارد و چنین عقیده ای رامسخره می انگارد، و موقعی اجازه اظهار چنین عقیده ای را مباح دانست که آن را برای مردم یک نوع هوس شخصی انگاشت؛ و احساس کرد که تبلیغ و وعظ در آنها مؤثر نیست.

بدین جهت روسیه شوروی در آغاز امر نظر برادری بشری و اخوت انسانی را در مورد مسلمانان فلسطین رعایت نکرد و به یهود کمک نمود، زیرا در آن موقع چشم طمع به خاورمیانه انداخته بود و موفقیت یهود را گامی در راه پیشرفت کمونیزم می انگاشت. ولی پس از آن که مأیوس شد از نظر مساعدت با یهود منصرف گردیده و یهودی ها را تحت فشار قرار داد؛ و این نکته را مالنکوف پس از مرگ استالین افشاء

کرد و باز با توجه به همان نظر و فکر بود که روسیه حاضر نشد مردم لهستان و مجارستان را که برای آزادی قیام کردند، ببخشد و حتی از امید به این که در آینده مردم این دو کشور به هدایت کمونیزم تدریجا رهبری خواهند شد صرف نظر کرد و صدها هزار نفر را به قتل رساند!

آری! برادری و انسانیت چیزی است که جز با عقیده به وجود خدا وصول به آن امکان پذیر نیست.

بلی، مردم می توانند در لغت یا وطن یا نژاد یا رنگ یا مصلحت قریب الوقوعی به یکدیگر نزدیک شوند بدون این که در این نزدیک شدن عملاً احساس احتیاج به عقیده و ایمانی بنمایند ولی همین مردم وقتی از جهت لغت یا وطن یا نژاد یا رنگ یا مصلحت قریب الوقوعی با یکدیگر اختلاف پیدا کردند، نمی توانند جز به وسیله عقیده، به یکدیگر نزدیک شوند و نبودن عقیده و ایمان مشترک، موجب جنگ و نزاع می شود.

در صورتی که اسلام به تنهایی - در صحنه تاریخ توانسته است نمونه اعلای انسانیت را نشان دهد و این منظور را با توجه به احساس عمیق و ریشه دار به وحدت انسانیت درک کرده و به نوبه خودش این معنی را از عقیده به «خدا» و دستور خدا که فرمود:

«اتَّقُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَ حِدَةٍ »⁽¹⁾و از مفهوم:

«وَ جَعَلْنَکُمْ شُعُوبًا وَ قَبَآلءِلَ لِتَعَارَفُواْ »⁽²⁾فرا گرفته و عملی ساخته است و در نتیجههمین دریافت بود که با مردم کشورهای تسخیر شده ای که نه دین اسلام را پذیرفته بودند و نه لغت آن را می دانستند و بر اساس انسانیت رفتاری کریمانه کرد، و این نکته را مورخین غیر مسلمان تصدیق کرده و گفته اند که این چنین عملی در تاریخ سابقه و نظیر نداشته است⁽³⁾و نیز رفتاری را که مسلمانان در جنگ های صلیبی با دشمنانی که به

جنگ عقیده و ایمانشان آمده بودند از خود بروز دادند؛ نمونه عالی انسانیت بود که هیچ دولت و ملتی در سراسر کره زمین از خود نشان نداده بود، زیرا عواطف و وجدان دولت ها و ملت های دیگر با خدایی که آفریننده حیات و خالق موجودات است رابطه ای نداشت.

از آن جایی که مردم روی زمین مسلک های گوناگونی دارند و نمی توانند با یکدیگر سازش کنند قهرا نزاع و کشمکش برمی خیزد.

نزاع در عالم عواطف؛ نزاع در عالم ماده، نزاع در عالم سیاست و نزاع در اقتصاد.

نزاع با همکار در عمل، یا با رییس و مرئوس، یا با همسر و خویشاوندان و دوستان.

نزاع با شهوات و رغبات اجرا شده یا سرکوب شده، نزاع با شهوات سرکش.

نزاع با نظریات متعارض فکری، منازعه با مرض و بیماری، کشمکش با عجز بشری و رغبت در چیره شدن بر موانع.

باید پرسید: چه کسی و چه مقامی می تواند در این نزاع و کشمکش پشتیبان مردم باشد و پس از این که این نزاع اوج گرفت و از حد معقول تجاوز کرد چه عاملی و چه نیرویی می تواند از قدرت و شدت آنجلوگیری کند؟

دولت؟ یا اجتماع؟ یا قانون؟ یا زور بازو؟ یا رژیم اقتصادی که هدف کمونیستی است؟

بلی! همه این عوامل در این تنازع شدید و عنیف تا حدی می توانند مانع باشند ولی یک نوع نزاع و کشمکش به حال خود باقی می ماند که تمام قوای زمینی از جلوگیری آن عاجزند زیرا نیروی آن از همه قوای زمینی بیشتر است و دارای خاصیتی است که همه قوای زمینی از مداخله در آن عاجزند.

در هنگام بروز چنین نزاعی، غیر از بزرگ ترین نیروی مخلد و جاویدی که آسمان و زمین را آفرینده و در تمام شئون زمین و آسمان نافذ و مؤثر است، چه کسی و چه مقامی می تواند پشتیبان مردم باشد؟

مردم در ضمن نزاع و کشمکشی که دارند جز به چنین قوه ای که همه نیروها به

آن جا منتهی می شود و همه در برابر او کوچکند، به چه کسی پناه ببرند؟

مردم در اروپا با این نیروی عظیم که بزرگ ترین قدرت ها است رابطه شان را قطع کرده اند و تمام همشان را متوجه زمین ساخته اند و در این مبارزه شدید اتکائشان از هر جهت به خودشان است، و آباد کردن زمین و فعالیت مردم ناشی از این معنی است و برای اصلاح اوضاع و احوال خویش و بهره برداری از نعمت های زمین تا جایی که می توانند در این راه می کوشند.

البته این کسب و شغلی است که نمی توان در آن شک کرد. سپس در دنباله همین فکر، ملت ها به تکاپو افتاده اند تا شخصا بساط عدل و داد را در زمین گسترش دهند، زیرا منتظر کمک آسمان نیستند و توکلی بر او ندارند.

بدیهی است این کسب دیگری است.

لیکن باید دانست، این سیمای درخشانی که مردم ساده لوح را فریفته و دیگران را دعوت می کنند که از عقیده مستغنی و بی نیاز باشند، و بلکه تبلیغ می کنند تا مردم به امید پیشرفت و انجام عمل مفید و منتج، از عقیده رهایی یابند...

این سیمای درخشان یک جنبه مسئله است ولی جنبه دیگر آن بسی تاریک و حزن آور است.

در اروپا کسی روی صلح و صفا را نمی بیند و در آن جا بشریت از آسایش و آرامش بی بهره است، در آن جا ناراحتی و اضطرابی است بی پایان اضطراب و نگرانی مستمر و دائم روحی و عصبی که به بیماری های فشار خون و هیستری و جنون و جرم و جنایت می انجامد. در آن جا جنگ و جدال های نابود کننده ای است که اعصاب را می کوبد و نفوس را فاسد می سازد. و آن چه را بشریت در طی اعصار و قرون آباد کرده در چند لحظه می تواند از بین ببرد.

این جنبه دوم با جنبه اول ملازمه دارد و امکان ندارد که جنبه اول وجود داشته باشد بدون جنبه دوم؛ یعنی این سیمای درخشان باشد و این صفحه تاریک نباشد.

در عقیده اسلامی مردم از آباد ساختن زمین و اقامه عدل و داد برکنار نیستند، ولی در منازعه و مبارزه راه معتدلی را در پیش دارند زیرا تکیه و اتکالشان به بزرگ ترین قدرت و نیرویی است که حیات و همه موجودات را اداره می کند، و اگر احیانا مجبور

به منازعه و مبارزه باشند از معقول ترین وسایل آن استفاده می کنند.

دوره صدر اسلام بهترین شاهد این حقیقت است، زیرا فعالیتی را که مسلمانان آن دوره ضمن سال های معدودی در سیاست و اقتصاد و اجتماع و در عالم فکر و عالم وجدان از خود نشان دادند حقا در تاریخ بشریت معجزه ای شمرده می شود و همین کوشش ها باعث شد که حیات اسلامی روی هم رفته به صورت معقول ترین اشکال بشری در سطح زمین جلوه گر شود.

بدین طریق می بینیم که عقیده و ایمان با آن هدف هایی که اروپای بی عقیده به آن رسیده مخالف نیست، و همانا عناصری را که اروپاییان امروز در همه رفتار و معاملاتشان کسر دارند، اسلام واجد آنست و آن عبارتست از عنصر انسانیت.

در روی زمین مظالمی روی می دهد که عدالت محدود زمینی قادر بر رفع آن نیست...

عدالت زمینی هر چند و به هر درجه ای که برسد و محیط آن هر چند وسیع باشد، آیا می تواند این همه مظالمی را که بر مردم وارد می آید از بین ببرد؟رسول اکرم(ص) می فرمود: من بشری هستم و شما برای فصل خصومت به من مراجعه می کنید؛ شاید، یک طرف مرافعه دلیل قوی تری داشته باشد و من به نفع او حکم بدهم، ولی در هر حال کسی که به نفع او رأی داده می شود، نباید بیش از حق واقعی خودش از طرف چیزی بگیرد که اگر احیانا بیش از حق واقعی خودش چیزی بگیرد مثل این است که من پاره ای از آتش را به او داده ام.⁽¹⁾

توجه داشته باشید گوینده این کلام پیغمبر خدا است که وحی بر او نازل می شود، پس تکلیف سایر افراد بشر که از غیب الهی و از غیب نفوس محرومند چه خواهد بود؟

این که گفتیم مربوط به مظالم فردی است، لیکن درباره مظالم اجتماعی باید گفت: در سراسر زمین هیچ نظام و رژیمی - هر چند از آسمان آمده باشد - ممکن نیست برای همه افراد بشر و در همه حالات عادلانه عمل کند، به دلیل این که دست کم، تطبیق آن در اختیار بشر است که همیشه در معرض اشتباه و انحراف قرار دارد.

برای هر نظام و رژیمی همین قدر کافی است که مجموعه ملتی را در راه عالی ترین درجات عدالت رهبری کند...

اما اعمال عدالت به طور کلی درباره همه امری است که تحقق آن برای بشر امکان پذیر نیست!

چگونه چنین انتظاری می توان داشت در صورتی که مردم وثوق و اعتمادشان را از دست داده باشند و به عدالت مطلقه الهی که در آن روز در برابر بی عدالتی ها ابراز خواهد شد و انتقام مظلومین را از ستمگران خواهد گرفت، عقیده نداشته باشند؟

مقصود از این معنایی که بدان اشاره شد روح اتکالی نیست... و نیز مقصود تخدیر ملت ها نیست که از استیفاء حقوق از دست رفته شان ساکت بمانند.

البته هیچ وقت چنین نظری در کار نیست و اسلام نیز به چنین منکر خطرناکی رضایت نمی دهد، زیرا قرآن کریم می گوید:

« إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّلهُمُ الْمَلَلءِکَةُ ظَالِمِی أَنفُسِهِمْ قَالُواْ فِیمَ کُنتُمْ قَالُواْ کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قَالُواْ أَلَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَ سِعَةً فَتُهَاجِرُواْ فِیهَا فَأُوْلَلءِکَ مَأْوَلهُمْ جَهَنَّمُ وَسَآءَتْ مَصِیرً»⁽¹⁾

و حدیث می گوید: «ان الناس اذا رأوا الظالم فلم یغیروا علیه او شک اللّه ان یعمهم به عقاب»⁽²⁾

اسلام هیچ گاه با سکوت در برابر ظلم موافق نیست، لیکن یک نوع مظالمی وجود دارد که عدالت زمینی قادر به درک آن نیست. گو این که همه وسایل را به کار برند، به دلیل وجود انواع و اقسام محرومیت هایی که نه دولت قادر است آنها را از بین ببرد و نه اجتماع، از قبیل: وضع ناتوانان محروم از قدرت، بیماران محروم از شفا، گردن کشان فاقد استعداد فکری، دختران بدگل و زشت، زنان نومید از داشتن اولاد... و امثال آن.

باید پرسید: حال آن دسته از مظلومانی که نه امید ثواب آخرت دارند و نه به عدالت خدا وثوق و اطمینانی دارند چگونه است؟ و نیز حال کسانی که در محرومیت به سر می برند و امیدی به عطای خدای متعال ندارند و در برابر محرومیت هایی که تحمل کرده اند عوضی از خدا انتظار ندارند چگونه است؟

آیا جز این که با کینه جویی و بدبختی به سر بردند یا مرتکب جرم و جنایت هایی بشوند و جامعه و اجتماع را دچار تشویش و اضطراب کنند، راه دیگری دارند؟

و آیا جز عقیده که به چنین کسانی آسایش و آرامش خاطر بدهد و در تاریکی دل هایشان شعاعی از نوربرافروزد راه علاجی وجود دارد؟ و آیا این کار از عهده علم ساخته است؟

فساد امور در اجتماع ناشی از ستمگری و بی بند و باری حکام و نادانی و حقارت و ذلت ملت ها یا شهوت پرستی مردم است که خود و دیگران را بنده شهوت قرار می دهند... در چنین مرحله ای است که رجال اصلاح و مردم خیرخواه قیام می کنند و عوامل گوناگونی آنها را به این قیام و اقدام وادار می کند.

یک دسته از اصلاح طلبان کسانی هستند که به خدا و روز جزا ایمان دارند، ولی یک دسته دیگر افرادی هستند که جز به همین واقعیات محدود زمینی به چیزی عقیده ندارند. ما تصور نمی کنیم که این دسته دوم خالی از شعور و احساسات انسانی باشند و به حکم احساسات شریفی که دارند آلام بشریت را درک نکنند، لیکن احساسات شخصی بر آنها غالب است؛ برخی از این افراد که دارای فکر روشنی هستند عامل خودنمایی، آنها را تحریک می کند و بعضی دیگر بر شرایط ظالمانه ای که آنها را فراگرفته خشم دارند و عامل انتقال آنها را وادار به قیام می کند، هر یک از این دو عامل می تواند حس اصلاح طلبی را در انسان تحریک کند لیکن این تحریک موقتی است و در معرض انحراف، به دلیل این که؛ فرد اصلاح طلبی که عامل خودنمایی او را تحریک می کند، در همان لحظه ای که جمعیت به نام او دست می زنند و او را روی دوش می کشند، احساس می کند که وظیفه اش به پایان رسیده و شهوت خودنمایی او را فریب می دهد، آن گاه کوشش می کند که به حساب اصلاح حقیقی در صدد جلب

رضایت مردم برآید! و مردم از این رهگذر سوء استفاده می کنند؛ لیکن در هر صورت فایده این عمل محدود است و چنین اصلاح طلبانی را رفعت و ابهتی نمی دهد که به مقام انسان شریف و بزرگواری برسند. این نمونه رجال سیاسی پر سر و صدا در تاریخ زیادند و نمونه همان معنایی هستند که مورد بحث است. اصلاح طلبان دیگری که از اوضاع و شرایط ظالمانه محیطشان رنج می برند و صادقانه برای رفع مظالم و جلوگیری از ستمگری با میل و رغبت قیام می کنند، بدیهی است در مبارزه با ستمگری و تحمل رنج و عذاب برای از بین بردن آن لذت می برند، لیکن احساس کینه توزی و خشم بذاته احساسی است منحرف و امکان ندارد که به فلسفه صحیح یا رژیم درستی منتهی شود. بهترین مثال این موضوع کمونیزم است، به دلیل این که رغبت و میل خالص برای اصلاح در آن وجود دارد لیکن جامع همه کینه های بشری است و این حس کینه توزی آتشی برای مبارزه و تأسیس رژیم روشن می کند! حس کینه توزی و جنگ طبقه ای با طبقات دیگر به جایی منتهی می شود که همه طبقات را از بین می برد و فقط یک طبقه را نگاه می دارد، که با عنف و شدت به صورت دیکتاتوری حکومت می کند، به طوری که خودشان این معنی را آشکارا اعتراف دارند، زیرا این نوع حکومت را «دیکتاتوری پرولتاریا» می نامند یعنی حکومت دسته جمعی طبقه کارگر.

نکته دیگر این که کینه توزی با مالکین موجب نابودی مالکیت فردی می شود و در نتیجه همه و همه از مالکیت محروم می شوند.

عامل کینه توزی علیه افراد ممتاز که به صورت مساوات مطلق در میان همه مردم (چه اشخاص با استعداد و چه اشخاص بی کاره) لااقل در اساس فلسفی جلوه گر می شود؛ گو این که هنگام عملی ساختن آن ناگزیرند امتیازاتی قائل شوند، خود موجب زحمت و تشنج می شود.

چیزی که در سراسر جهان توجه همه کمونیست ها را جلب می کند حس انتقام و کینه توزی است و آن اندازه که حس کینه توزی شدید محرومین و بینوایان نسبت به مال داران مؤثر است عامل خیرخواهی و عشق به نیکوکاری مؤثر نیست.

صرف نظر از مجوزات زیادی که برای این نوع کینه توزی وجود دارد آثار آن نیز

در بنیه رژیمی که بر اساس کمونیستی استوار است محسوس است و مشهود.

این رژیم دیکتاتوری که به بهانه تأمین و استقرار نظم در همه خصوصیات و وظایف هر فردی مداخله می کند و به دلیل این که دولت به مصالح و استعدادها و امیال مردم آگاه تر است، تکلیف همه را تعیین می کند و محیط عملیات هر فردی را مشخص و محدود می نماید و افکار و احساساتشان را قالب ریزی می کند.... و این که نام آن را دیکتاتوری طبقه کارگر گذاشته اند موجب تخفیف انحراف آن نیست و چنان رژیم طبیعی که بتواند حکومت انسانیت راقیه ای را - الی الابد یا برای چندین قرن پایه گذاری کند نیست؛ مضافا به این که روح بشریت را خفه ساخته و جولان آن را به همین واقعیات کوچکی که حواس آن را درک می کنند محدود نموده و همه آمال و مقاصد انسانی را منحصر در خوراک و مسکن و مسائل جنسی... یعنی مطالب حیوانی قرارداده است.

عوامل و موجباتی که باعث قیام اصلاح طلبان بی عقیده و بی ایمان به خدا و روز جزا هستند این هاست و حد اعلای خیر و صلاحی که طالبند همین معانی است و بس.

لیکن اصلاح حقیقی محتاج به عشق صادق و عمیق است. عشق و علاقه نسبت به کسانی که بخواهید آنها را اصلاح کنید، گو این که فوری تابع شما نشوند و برای حرف های شما دست نزنند، عشق و محبت به مردم یاغی و سرکش به امید این که هدایت شوند و عشق و علاقه به ستم دیدگان به امید این که رفع ظلم از آنها بنمایید، عشق و محبت نسبت به همه مردم تا جایی که عدالت همان طور که در اختیار یک فرد قرار می گیرد در اختیار همه مردم قرار گیرد، و خیر برای همه مردم باشد همان طور که ممکن است برای یک فرد معین باشد؛ عشق و محبت به بشریت باید علاقه آن قائم بر همکاری و تعاون و داد باشد نه بر نزاع و بغض و کینه.

پیروزی دعوت اصلاح و فایده آن برای بشریت متناسب با مقدار خلوصی است که برای این عشق ابراز شود و مشقّاتی که در راه آن تحمل شود و مبارزه ای که علیه شر و فساد اعمال گردد؛ ولی وصول به این هدف با کینه توزی میسور نیست و از این جا است که پیغمبران بزرگ ترین رهنمایان بشرند و رسالتشان در نفوس مردم از هر نوع

رسالتی نافذتر و مؤثرتر است و کسانی که در راه آنها سیر کنند و شعله ای از ایمان خالص عمیق آنها را داشته باشند تالی مرتبه آنها خواهند بود و بدیهی است کسانی که به خدا و روز جزا ایمان نداشته باشند دارای چنین امتیاز و نفوذی نخواهند بود.

هنگامی که حس خودنمایی یا حس کینه توزی را کنار بگذاریم، چه عاملی ممکن است ما را به سوی اصلاح سوق دهد؟ چرا انسان مشقّت ها و مشکلاتی را تحمل کند که امید نفع عاجلی در آن نباشد و دردی را دوا نکند؟ چه عاملی ممکن است انسان را به تحمل عذاب و مشقت وادار کند در صورتی که همان کسانی که شخص محض خاطر آنها متحمل رنج و عذاب می شود موافق و مساعد نباشد؟ یا چه کسی می تواند انسان را به دعوتی وادار کند که به طور قطع و یقین می داند که ثمره آن در عصر و زمان خودش به دست نخواهد آمد؟

آیا ممکن است عاملی جز عشق خالص به خدا و طلب رضای خدا و ایمان و اطمینان به پاداش خیر که خدا برای نیکوکاران آماده دارد، انسان را به نیکوکاری و خیرخواهی وادار کند؟

تنها همین عامل و دعوت های اصلاحی بر این اساس است که خیرخواهی را بر شر و فساد غلبه داده و بسیاری از افراد را از انحرافات بشری نجات می دهد.

اشخاصی پیدا می شوند که می خواهند دارای عقیده باشند ولی تکلیف و وظیفه ای را بر عهده نگیرند!

عقیده منفی که در درون وجدان پنهان شده باشد، در واقع حیات تأثیری ندارد. وانگهی، چنین عقیده ای چه ارزشی دارد؟ و انسانیت از فرا گرفتن چنین عقیده ای چه بهره ای خواهد برد؟

گاهی گفته می شود که «علم»... یعنی علم روان شناسی مخالف قیودی است که عقیده بر رفتار انسان تحمیل می کند و آن را مانع نشاط حیات می دانند.

و باز می گویند: «خدای تو، خدای دل ها است» و مادامی که ضمیر از داخل پاک و مصفا باشد بدون عبادت به هدف مقصود می رسی؛ در این صورت؛ عبادت ضرورتی ندارد! این گونه ادعاها و تلقینات به حسب ظاهر زرق و برقی دارند و یک دسته مردم

را می فریبند، و کسانی که به این حرف ها خودشان را دل خوش می سازند فقط مجوزی برای مسلکشان دارند و بس.

راجع به علم روان شناسی در جای دیگری بحث کرده ایم و توضیح داده ایم که عقیده اسلامی نشاط بشری را سرکوب نمی دهد، بلکه به حدّ اعلا با آن مدارا می کند تا این که بهترین نتایج ممکن را به نفعانسانیت از این مدارا بگیرد⁽¹⁾و کلیه تکالیفمربوط به عقیده اسلامی ناشی از همین مدارای با فطرت است.

اسلام، این موجودی را که بشر نامیده می شود، به صورت اجزای مترقی نمی شناسد، یعنی این طور نیست که ضمیرش را مورد توجه قرار دهد و به سلوک و رفتارش بی اعتنا باشد و خلاصه کلام این که: انسان را در حالت مبهمی نگاه نمی دارد که به جایی راه نبرد.

برای حیات واقعی و زندگی عملی بشر در روی زمین، داشتن حسن نیت کافی نیست و حسن نیت مستلزم اقدام و عمل است.

فرض کنید در جهان دموکراسی شخصی باشد که به اصول حکومت دموکراسی ایمان داشته باشد ولی نخواسته باشد در انتخابات شرکت کند و هیچ نامزدی را بر نامزد دیگری و هیچ حکومتی را بر حکومت دیگری ترجیح ندهد؛ در این صورت فایده وجود او برای دموکراسی چیست و از دموکراسی چه بهره ای می برد؟

و باز شخص دیگری را در نظر می گیریم که به کمونیزم ایمان دارد ولی هیچ گاه در خاطرش خطور نکرده باشد که در راه پیشرفت کمونیزم بجنگد یا در راه کمونیزم حبس و تبعیدی ببیند و در هیچ اجتماعی شرکت نکند و کتابی از کتاب های کمونیستی نخواند و تکالیفی را که نشریات کمونیستی بر عهده کمونیست ها قرار داده اند مطالعه نکند و دستورهایی را که صادر می کنند به کار نبندد؛ در این صورت مسلک کمونیستی از او چه استفاده ای می کند و چنین شخصی یا امثال او چگونه خواهند توانست رژیمی به وجود آورند و از آن دفاع کنند؟

هر نوع عقیده ای در همین حکم است...

آن عده مؤمنینی که معتقدند به مغز و حقیقت واصل شده و پوست آن را دور انداخته اند، فریب خوردگانی هستند که خودشان را فریب می دهند.

چنین اشخاصی در روزگار صلح و امان یعنی مادامی که عقیده انجام تکلیف و وظیفه ای را بر آنها لازم نداند و خطری ایجاد ننماید، به عقیده ای که اظهار می دارند، ایمان دارند. این ایمانی است برای موقع راحتی و آسایش و خوش گذرانی، لیکن وقتی که در معرض قبول تکلیفی قرار بگیرند که مستلزم صرف مال و بذل نفس باشد یا این که مستلزم کوشش و مشقتی یا ملازم محرومیت از پاره ای لذایذ باشد... از انجام این تکالیف شانه خالی می کنند و خودشان را از میدان نزاع و کشمکش نجات می دهند.

این وضع ناشی از آن است که خودشان را عادت نداده اند که متحمل وظایف و تکالیفی بشوند و نخواسته اند حتی به وظایف ساده ای که آنها را برای کارهای بزرگ تری آماده سازد معتاد شوند.

چنین کسانی شاید خود را مقید نکرده باشند که در مواقع معیّن حتی نماز بخوانند و اعمال ساده ای را انجام دهند یا روزه بگیرند و برای ساعت های معین نتوانند ترک لذت هایی را بنمایند.

بدیهی است برای این گونه افراد امکان ندارد که در یک آن وضع شان را عوض کنند و بتوانند به تکالیف بزرگ تری که هر عقیده ای اجرای آن را الزام می کند تن در دهند. این نوع اشخاص مانند سربازانی هستند که بدون مشق و سابقه ورزیدگی به میدان جنگ بروند! و بدیهی است این چنین سربازانی به جای پای گذاشتن در میدان جنگ، ناگزیرند فرار کنند.

حیات عادت است...

کسی که عادت کرده است خودش را تسلیم طبیعت کند و از تحمل مشقت امتناع بورزد، یا اطمینان فریبنده ای دارد به این که بدون ورزش قبلی هر وقت بخواهد می تواند خودش را مجهز سازد... چنین کسی هیچ وقت قادر بر انجام کاری نخواهد بود.

آیا کمونیست هایی که در استالینگراد آن همه مقاومت از خود نشان دادند اگر قبل

از وقت در میان سرمای یخ و برف و در برابر گرمای سوزان ورزیده و آزموده نشده بودند، و ساعت های درازی به گرسنگی خو نگرفته بودند، می توانستند در چنان معرکه ای استقامت بورزند؟مبارزه در راه ابراز عقیده یا دفاع از اصول عقیده تنها مبارزه در حیات نیست، گو این که این مبارزه همیشه نیازمند تهیه و تجهیزات دائمی است که در همه اعصار و قرون باید وجود داشته باشد، بلکه حیات از هر جهت مبارزه است...

بزرگ ترین جنگ ها آن جنگی نیست که اوقات معینی از حیات بشر را به خود مشغول داشته باشد، بلکه حیات بذاته همیشه در حال توسعه است؛ بدین جهت تمرین ورزش برای هر فردی در هر عصری لازم است و ضروری.

مردم چه بخواهند و چه نخواهند، حیات الزام می کند که باید از بسیاری شهوات صرف نظر کنند و تکالیف و وظایف زیادی را تحمل کنند و اگر کسانی نتوانند از شهواتی صرف نظر کنند، یا این که متحمل تکالیف و وظایفی نشوند؛ حال و مال کارشان چه خواهد بود؟ اسلام عقیده حیاتی

است...

عقیده ای شامل عمل و کلیه هدف های زندگی؛ و از این جاست که عمل به این عقیده مستلزم ورزیدگی کامل به تمام معنی است و علاوه از ارتباط دل ها با خدا ورزیدگی در زندگی لازمه این عقیده است و به طوری که ملاحظه کردیم بزرگ ترین تضمینی است برای نظافت و طهارت زندگی و بدین مناسبت معنای عبادت در اسلام شامل هر نوع عملی است که با توجه به خدا و به نام خدا صورت گیرد.

به ما می گویند: بسیاری از کسانی که به عقیده دینی قیام می کنند، ریاکارند و در زندگانی خصوصی فسق هایی را مرتکب می شوند که گویی، هیچ نوع تعهد دینی و وجدانی ندارند، یا این که مردمانی هستند ترسو که از مبارزه می گریزند، یا از زمره کسانی هستند که قرآن کریم درباره آنها می گوید: «وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَی حَیَوةٍ...»⁽¹⁾

یعنی؛ آنها را حریص ترین و علاقه مندترین اشخاص به زندگی می بینی... چه زندگی! آری! این مطلب درست است!

بسیاری از مردم منافقند و فریب کار و بسیاری از راه مستقیم منحرفند، به حدی که تربیت در نهاد آنها تأثیری نبخشیده است.

آیا به این دلیل ما باید عقیده را به دور اندازیم؟ و از تکالیف ظاهری سرباز زنیم و بداشتن عقیده قلبی اکتفا کنیم؟

ابدا! زیرا در هر سرزمینی و در هر مذهبی و در هر فکری، منافق وجود دارد، چه در کمونیستی و چه در دموکراسی و چه در رژیم سلطنتی و چه جمهوری! با این حال و با توجه به این که در جهان بشریت این نمونه اشخاص اکثریت دارند، مع ذلک نمی توانیم محض خاطر این افراد، منکر وجود افکار و مسلک ها بشویم. و نیز به همین دلیل نمی توانیم محض وجود منحرفین و منافقین از عقیده صرف نظر کنیم یا در ادای مراسم و تکالیف آن اهمال بورزیم، بلکه دروازه عقیده برای هر فردی در هر عصری باز است تا بدان وسیله خودش را تطهیر کند و ترقی دهد و سایر افراد بشر را نیز هدایت کند و ترقی دهد.

اگر در میان میلیون ها افراد گمراه و لاابالی بشر، صدها یا هزاران افراد هدایت شده وجود داشته باشند که در راه حق مبارزه کنند و سپس زمام امور را به دست گیرند، مقصود حاصل است.

3. علم و حیرت بشریت

اشاره

فروید⁽¹⁾تاریخ بشریت را به سه مرحله تقسیم می کند؛ عصر خرافات و عصر تدینو عصر علم. سپس خدا یا (شیطان) را شکر کرده به این که ما از دو مرحله اول برای همیشه نجات یافته ایم! و داخل مرحله سوم شده ایم؛ زیرا در این مرحله علم بر سر ما سایه افکنده و دریچه معرفت را به روی ما گشوده و راه ما را روشن ساخته است!

صدها میلیون افراد دیگر در عصر حاضر چه در غرب «متمدن» و چه در شرق «عقب افتاده» نیز مانند او فکر می کنند، و خدا یا (شیطان) را شکر می کنند که دین را کنار گذاشته و از قیدی که دوران جهالت گذشته، آنها را مقید ساخته بود خود را رها ساخته اند؛ و عذرشان این است که: شرف و کرامت عقل بشر در این عصر با توجه به این که به اسرار معرفت پی برده و «اتم» را شکافته و انرژی آن را آزاد ساخته تا این که موجب نابودی هولناکی گردد، اجازه نمی دهد که انسان به قید دین مقید باشد!

در کتاب «شبهات حول الاسلام» به رسوب های «لاشعوری» که به شکل ناآگاهی در اذهان اروپاییان از دوران یونان قدیم باقی مانده اشاره کرده ام؛ یونانی های قدیم صحنه حیات را به صورت میدان جنگی بین خدایان و نوابغ بشر ترسیم و تصویر می کردند، به شکلی که گویی نوابع بشر می کوشند تا اسباب و وسایل قدرت و معرفت و پیروزی و موفقیت را از چنگ خدایان بیرون آورند و در اختیار خودشان قرار دهند و نیز گفتم: که بر اثر وجود این رسوبات ذهنی اروپاییان چنین می انگارند که فقط

ناتوانی موجب شده که مردم مطیع خدا باشند! ولی پس از آن که نیرومند شدند و به اسرار معرفت پی بردند؛ دیگر خدا بر آنها چیره نخواهد بود و در پایان این کشمکش خودشان به مرحله خدایی می رسند!

از این جاست که معرفت موجب طغیان اروپاییان گردیده:

«إِنَّ الاْءِنسَنَ لَیَطْغَی أَن رَّءَاهُ اسْتَغْنَی »⁽¹⁾

و به جای آن که منطق سلیم آنها را به طرف این نیروی اعجازآمیزی که در ماوراء علوم و اسرار نهفته است رهبری کند؛ به سرکشی و عصیان سوق داده است!

لیکن باید دانست که چون اروپا خدا را پشت سرانداخته، به طوری که «سومرست موام» گفته است؛ همیشه در قلق و اضطراب به سر می برد.

و باز به طوری که «سومرست موام» اشاره کرده، حیرت و سرگردانی اروپا فقط ناشی از گیر و دار علم؛ بین نفی و اثباب نیست؛ بلکه پیشرفت علوم حیرت تازه ای را به وجود آورده است!

مردم در عصر خرافات، حیات را، از هر جهت به صورت مجهولاتی تفسیر و تعبیر می کردند و می گفتند:

برق خدا است؛ باران خدا است، تاریکی خدا است.

یک دسته حیواناتی که دارای موهبت و استعداد خاصی هستند همه خدایند!

بشرهایی که نیروهای خارق العاده ای دارند یا خدا هستند و یا این که با خدایان (ارباب و انواع) ارتباط دارند و اسرار حیات را از آنان اخذ می کنند!

به تعبیر «فروید» و بعضی از علمای اجتماع، طبیعت دارای خاصیت «تله پاتی» بود، یعنی انسان عقیده داشت که هر وقت درباره کسی یا چیزی فکر می کرد، صرف نظر از موانع و ابعاد موجود، مستقیما با او مربوط و مرتبط می شد؛ و تصور می کرد هر وقت بخواهد به آن شخص یا آن شیئی چیزی برساند یا زیانی بر او وارد سازد فقط باید در ذهن نیت کند؛ یا حرکات و اعمالی را به جای آورد که نماینده این خیر و یا این

شر باشد؛ یا به وسیله رمز و اشاره با او تماس بگیرد؛ و سپس در ذهنش به کسی که می خواهد با او مربوط شود، توجه کند و به صرف نیت یا تصمیم در ذهن با او تماس بگیرد.سحر و جادو از این جا سرچشمه گرفت و رموزی که به کار برده می شد ناشی از چنین معنایی بود.

وقتی که کسی بر دیگری خشم می کرد و می خواست او را بکشد، شبیه او را می ساخت و شمشیر را در بدن آن فرو می برد؛ در این هنگام شمشیر نه فقط وجود این مصنوع شبیه دشمن کارگر می شد؛ بلکه در همان آن معمول سحری، یعنی شخص مورد نظر را نیز می کشت، و بدین طریق دشمن اصلی نابود می گردید و هرگاه اراده می کرد که یکی از خدایان را عبادت کند و به وسیله قربانی مثلاً به او تقرب جوید، تمثالی از خدای (خیالی) می ساخت و قربانی را جلوی او می گذاشت؛ آن گاه قربانی معهود به وسیله همین بت معبود، به خدای مرموز می رسید!

سپس بشر در دوران تدین ترقی کرد، و پی برد به این که خدای آفریننده ای وجود دارد که مردم و همه چیز را او آفریده است، و نیز دانست که قوای طبیعت، خدایان متعددی نیستند، بلکه مظاهر مختلفی هستند از قدرت خدای واحد که همه تابع و خاضع مشیت و اراده او هستند، و او مطابق قانونی که وضع کرده؛ همه چیز را به سیر و حرکت وا می دارد.

علم در این هنگام ناگزیر بود که در سایه این عقیده پیشرفت کند؛ لیکن اوضاع و احوال و شرایط محلی اروپا، رابطه بین دین و علم را ضایع و فاسد نمود و بین این دو موضع؛ جدایی انداخت و این دو معنی را از یکدیگر دور کرد.

این پیش آمد، ناشی از آن بود که کلیسا در اموری که مربوط به او نبود مداخله کرد، و خود را برای تسلط بر افکار و عقول موظف دانست؛ در نتیجه همین که کلیسا ملاحظه کرد که دانشمندانی از قبیل «کوپرنیک» و «گالیله» و مانند ایشان نظریات علمی آورده و به حقایقی رسیده اند، در صدد آزار و اذیت علما و دانشمندان برآمد و بسیاری از آنها را رنج داد و شکنجه کرد و سوخت!

در این گیر و دار دسته ای از دانشمندان به جنگ کلیسا برخاسته و به تصور این که

حقایق علمی در جهت خلاف فکر دینی سیر می کنند، و بین این دو در روح انسان و در واقع حیات فصل مشترکی وجود ندارد، کمر عداوت با دین را محکم بسته و گفتند:

یا دین - یا علم

و اضافه کردند که: یا دین به همین صورت خشک و زننده ای که کلیسا نماینده آن است (که می سوزاند و شکنجه می دهد و کوره های آدم سوزی می سازد؛ و مردم به هر طرف که روی می آورند دچار شر و مفسده می گردد) باقی بماند، یا علم که در برابر هیچ بشری خاضع نیست و مانند کلیسا قیودی بر مردم تحمیل نمی کند، بلکه فقط به بحث و مطالعه و تجربه می پردازد و نتایج بحث و تجربه را در دسترس همه قرار می دهد، و هدفی که دارد عبارت از این است که به مردم نفع برساند و آنها را در فعالیت و کوشش بدنی تشویق کند و از بیماری ها و خطرها برهاند.

وقتی که مسئله به این صورت طرح شد، دیگر مجالی برای شک و تردید باقی نماند...

در نتیجه مردم، علم را برگزیدند و دین و کلیسا... و خدا را پشت سرانداختند. چیزی که باعث مزید مفسده شد این بود که هنوز این بحران فکری روحانی فرو ننشسته بود که ماشین اختراع شد و بحران اجتماعی و اقتصادی دیگری که ناشی از انقلاب صنعتی بود، روی داد!

در اروپای غربی اصول «اقطاعی» یعنی ملوک الطوایفی از بین رفت و سرمایه داری نشأت گرفت.

در آغاز این دوره نور جدیدی تابش کرد که نوید خیر و برکت می داد ولی طولی نکشید که به صورت استثمار و بهره برداری شدید و پلیدی در آمد و اصل سرمایه داری موجب مکیدن خون کارگران گردید، تا بر ثروت کثیف سرمایه داران افزوده شود! لیکن مسئله ملوک الطوایفی در شرق اروپا به همان شکل خشک و زننده به حال سابق باقی ماند.

طبقه کارگر و رنجبر، در شرق و غرب، قیام کردند و انقلاب راه انداختند.

در این مرحله رجال دینی؛ کارگران و رنجبران را به غضب الهی تهدید کردند!

تهدیدشان به غضب الهی ناشی از آن بود که مردم در برابر ستمگری به پاخاسته اند، در صورتی که خدا هیچ گاه به ستمگری راضی نیست.

در نتیجه این جریان مردم کافر شدند... و حق همین بود که کافر شوند.

مردم به تمام ارزش های زمینی و آسمانی کفر ورزیدند و بیشتر از کفری که سابقا نسبت به دین وکلیسا داشتند، نسبت به اصل دین کافر شدند، آن گاه به خدای تازه روی آوردند؛ به امید این که خدای تازه آنها را از ذلت و خواری نجات دهد.

در این هنگام اروپایی ها چنین احساس کردند به مرحله سوم تاریخشان که عبارت از مرحله «علم» باشد وارد شدند.

کار سیر علم به جایی رسید که اعمالی را شبیه معجزه انجام داد...

مردم در آغاز امر از فرط تعجب نمی خواستند این معجزه را تصدیق کنند، لیکن حقایق علمی راه شک و تردید را به روی آنها بست.

چطور شک کنند؟ در صورتی که قطار و اتومبیل و ماشین های عظیم را جلو نظرشان می بینند... و سپس مشاهده می کنند که برق منازل و کوچه هایشان را روشن می کند و کارخانه ها و ماشین ها را به کار می اندازد... و باز می بیند که رادیو بدون سیم کار می کند و به وسیله تلویزیون اشکال و صور را نقل می دهد؛ در حالی که قبلاً تلفن ساده از نوع معجزاتی شمرده می شد که قابل تصدیق نبود.

دانشمندان گفتند:

ای مردم! به سوی خدای جدید بیایید. بیایید و از خیالات مبهم گذشته ای که درباره اموری بحث می کند که حواس شما قادر بر درک آن نیست، دست بردارید! از توجه به کارهایی که امکان ندارد در بوته آزمایش و تجربه گذاشته شود دست نکشید!

بیایید و از دینی که همه چیز را برای شما بر اساس اراده خدا تفسیر می کند - و اراده خدا هیچ چیز را تفسیر نمی کند. منصرف شوید! بیایید و به سوی علمی که هر چیزی را برای شما به قوانین فهیمده و سنجیده ای که عقل آن را درک می کند و می تواند درست را از نادرست تشخیص دهد بشتابید!

برای شما از خدایی حرف می زنند که هر چیزی را از نیستی به وجود آورده است.

آیا عقلاً ممکن است چیزی از نیستی و شیئی از لاشیئی به وجود آید؟

سلول اولیه زندگی از عدم به وجود نیامده است... و حیاتی که در آن به جنبش درآمده همانا عملی است شیمی طبیعی که در شرایط تاریخی معینی انجام گرفته و بار دیگر تکرار نشده است. برای چه؟ اوه... به این مسائلی که در واقع حیات مدلولی ندارد اعتنا نکنید و قوای خودتان را در چیزهایی مصرف کنید که برای شما مفیدتر و نافع تر باشد!!!

شما را قبلاً با فکر خدایی ارتباط داده اند، در صورتی که این فکر عبارت از مجموعه خرافاتی است که تابع منطق علم نمی شود!

برای شما از نبوت و معجزات حرف هایی زدند! معنای این که پیغمبری «برانگیخته شود» چیست؟ و معنای این که بر او وحی نازل شود چیست؟ چگونه این وحی ابلاغ می شود و صورت می گیرد؟ آیا این حرف معقول است؟

این معانی همه یک رشته آمادگی و استعدادهایی است و بس... و این معجزات ابدا امکان پذیر نیست! ممکن نیست که قوانین طبیعی به هیچ وجه خرق شوند... و ممکن نیست که دریا منشق شود. و ممکن نیست... و ممکن نیست...

برای شما از روح حرف می زنند. روح چیست؟ چطور وجود روح را علما ثابت می کنید؟ روح در واقع اشیاء چه نقشی را ایفاء می کند؟ آیا عملی که از حرارت در نتیجه انبساط مواد یا از برودت در نتیجه انقباض آن ساخته است، از روح ساخته می شود؟

آیا روح روی آئینه منعکس می شود؟ و آیا امکان دارد که روح روی الواح حساس مانند نور و اشعه (X) و امثال آن پرتو اندازد؟

برای شما از جهان دیگری بحث می کنند! عالم بعد کدام است؟ آیا آن را دیده اید؟ آیا ممکن است چنین چیزی در تصور شما بگنجد؟ آیا می شود با ماشین عکاسی از آن عکس برداشت یا به وسیله رادار آن را جست وجو کرد؟

ای بشر! این ها همه خرافات است... ای مردم عقولتان را با این حرف ها مشغول نکنید! فکرتان را به فعالیت در عملی مشغول بدارید که مفید و منتج باشد!

به طور موقت از این تشکیکات محلی که به تنهایی موجب جدایی بین علم و دین شد منصرف می شویم و می گوییم: اگر فکر دیگری مانند فکر اسلامی که با علم و علما عداوتی ندارد و یا نظام اجتماعی و اقتصادی عادلی مانند نظام اسلامی که تمرکز اموال را در دست گروه کوچکی از افراد ملت تحریم می کند و سود حاصل از عمل را بین کارگر و کارفرما مشترک قرار می دهد؛ و برای هر فردی زندگانی تمیز و نظیفی را تضمین می کند؛ تا این که مقاصد اساسی انسان برآورده شود؛ و دولت را مسئول ارزاق مردم و مسئول بهداشت و احترام و حفظ حیثیت مردم می داند، عرضه می شد و اگر برای مردم در اروپا چنین فکری به وجود می آمد، و چنین نظامی و رژیمی وجود می داشت؟ هر آینه ممکن بود که علم در سایه عقیده راه درستی را طی کند، به شکلی که نه با عقیده برخوردی داشته باشد و نه محتاج به دشمنی با آن باشد.

به هر حال فعلاً به طور موقت از این معنی صرف نظر می کنیم تا این که با علم در این گام های سریعی که بر می دارد همقدم شویم...

نظر اولی علم این بود که مردم را از پیچیدگی و ابهامی که با عقاید همراه است نجات دهد! و آنها را از مجهولاتی که قابل تفسیر نیست رهایی بخشد و به آنها «معلوماتی» بدهد، آن هم معلومات ثابتی که بر اساس برهان مادی محسوس استوار باشد.

در گیر و دار این حیرت و بیچارگی که طی قرون وسطی در اروپا حکومت می کرد و وجود کلیسا یکی از این عوامل بود؛ مردم تصور می کردند که علم به حقیقت همه را از حیرت و اضطراب نجات می دهد؛ و همه مطمئن شدند به این که با تکیه به علم مثل این است که روی زمین سخت و صلبی ایستاده اند که زیر پای آنها نمی لرزد و معتقد شدند که زمینه علم، زمینه مباحث تجربی است که خطا نمی کند و امکان وقوع خطا نیز در آن راه ندارد.

مردم در طریق این اطمینان، خود را در مورد نیازمندی های طبیعی بشری از عقیده و ارتباط با خدا مستغنی دانستند و در مبارزات زمینی خود را از کمک خدا بی نیاز انگاشتند، به ویژه خدایی را که کلیسا بدان صورت برای مردم تصویر کرده بود

افکارشان را به واسطه مسئله تثلیت مشوش نگاه می داشت و در مبارزات زمینی احتیاجی به وجود خدا نداشتند، زیرا خدای کلیسا به آنها گفته بود که «اگر سیلی به طرف راست تو زدند طرف چپت را جلو بیاور - و اگر ردایت را خواست جامه ات را نیز به او بده». علم در راهی که به روی او گشوده بود هر روز گام های وسیعی برمی داشت و جهان تازه ای از مجهولات را کشف می کرد و به جاهایی رسید که احدی تصور یا تصدیق نمی کرد که روزی بتوان به آن جا رسید! بشر در اعماق آسمان ها و شکم زمین و زوایای نفس بشری به جست وجو و اکتشاف پرداخت.

برخورد با این خدای تازه جبار...! خدای قابل فهم که می توان آن را با حواس درک کرد؛ و به وسیله آلات و ابزار اندازه گرفت، و به وسیله ارقام می توان آن را حساب کرد؛ قلوب مردم را دچار اعجاب و چشم مردم را خیره کرد!

لیکن این شادمانی عمیق در نفوس اروپاییان چندان دوامی نکرد. و روزی فرا رسید که علم نظریات «ثابتی» را که قابل بحث و جدال نبود، نقض کرد!

کشف قوانین جاذبه به وسیله نیوتن معجزه ای بود که بین آن و بین معجزات پیغمبران «موهوم»! فرقی گذاشته نمی شد؛ جز این که این قوانین داخل در نطاق معقولی بود و قابل حساب دقیق. سپس...

سپس انیشتین آمد تا بگوید: قوانین نیوتن، قوانین بحث بسیط محلی است، و جز یک قسمت کوچکی از کیان این عالم را تفسیر نمی کند؛ و در موقعی که این قوانین بر عالم بزرگ تر تطبیق شود، منتهی به نتایج خطایی می شود!

علمای طبیعی گفته بودند که نور همیشه در خط مستقیم سیر می کند.

سپس علمای دیگر آمدند و گفتند: نور به تأثیر جاذبه منحرف می شود و به خط مستقیم سیر نمی کند.

و گفتند: زمان حقیقتی مطلق است.سپس علمای دیگری آمدند و گفتند: زمان حقیقتی نسبی است؛ و شیئی واحد یا حادثه واحد نسبت به شما که روی این کره هستید، «حاضر» شناخته می شود و نسبت به ستاره دیگر «گذشته» و نسبت به ستاره سوم «آینده».

علمای شیمی گفتند: همه عناصر و مرکبات در شرایط متشابه روش واحدی

دارند... سپس علمای شیمی دیگری آمدند و گفتند: بعضی عناصر و ترکیباتی که در کارخانه ساخته می شود به اقتضای «قاطعیت» قوانین طبیعی، در وضع خلاف انتظاری قرار می گیرند! پزشکان گفتند: وقتی که دچار فلان مرض شدید غذا نخورید و به مایعات اکتفا کنید، زیرا خوردن غذا در چنین حالت برای سلامتی خطرناک است. سپس پزشکان دیگری آمدند و گفتند: وقتی که دچار این مرض شدید غذا بخورید زیرا خوردن یکی از وسایل شفا است!

آن گاه حیرت و سرگشتگی که «سومرست موام» به آن اشاره کرد؛ آغاز شد! لیکن سرگردانی منحصر به همین نبود!

بزرگ ترین حیرت و سرگردانی، از بزرگ ترین فتح و پیروزی در میدان علم جدید؛ یعنی شکافتن اتم ناشی شد!

علماء به مردم گفتند: ماده اساس عالم کون و حیات است؛ تا این که به سر حد انحراف و هوس بازی رسیدند، تا جایی که تفسیر هر چیزی را در حدّ و مرز علوم مادی جست وجو می کردند، گو این که آن شیئی مورد تفسیر «نفس انسانیت» باشد، و کار به جایی کشید که منکر هر چیز غیر مادی شد؛ و روح را صرفا به دلیل این که ماده محسوس یا مشهودی نیست منکر شدند!

می گفتند «حقیقت» همین است. حقیقت لمس شدنی که آثار و حدود آن محسوس و مشهود باشد؛ حقیقتی که نه غیبی در آن باشد و نه ابهامی و غموضی.

حقیقتی باشد که ما را اجبارا به سوی قدرت نهانی نامرئی، که با حواس ادراک نمی شود، سوق ندهد!

به ناگاه... آن زمین سخت محکم لرزید، و زلزله شدیدی رخ داد، ابرهای غبارآلودی که فضا را پر کرده بود، و راه روشن را مسدود کرده بود، پراکنده شد...!

مردم منتظر شدند. علما نیز منتظر شدند تا این غبار طولانی فرو نشیند، و زمین از این زلزله شدید نجات یابد!

همین که خوب نگریستند دیدند! آن زمین سخت و محکمی که روی آن مستقر شده بودند، از زیر پایشان در رفته، و همه در فضا... روی ابری قرار گرفته اند که نیروی انفجار، آن را در راه غیر محدودی پرت کرده است!

آن ماده - دیگر ماده شمرده نمی شود! منفجر گردیده و رها شده، و به ناگاه «انرژی» شده است!

در این هنگام بزرگ ترین حیرت و سرگردانی روی داد! کلیه حقایق علمی سابق بر این اساس جدید، در معرض تغییر و تبدیل قرار گرفت، و معلوم شد که جهان هستی و حیات از هر جهت «انرژی» است، و دیگر ماده ای وجود ندارد؛ و آن چه در نظرهای سطحی که غیر از ظواهر اشیاء نمی تواند چیزی را ببیند، ماده شناخته می شود امری است بی معنی و فواصل بین مادی و غیر مادی به صورت مسئله ای درآمد بی موضوع! آن ابر پراکنده ای که به یک بار منفجر شد، ناگهان از میدان «طبیعت» به ساحت «ماوراء الطبیعه» انتقال یافت، و دانشمندانی که در عالم ماده زندگی می کردند که از لحاظ حجم و ضخامت بین این دو معنی اختلافی است و تصور می کردند بین ماده محسوس وضویی که در فضا پخش می شود، و انرژی که چشم آن را نمی بیند، فرقی اساسی وجود دارد؛ از اشتباه درآمدند.

یک بار دیگر در روی زمین زلزله ای رخ داد و دانشمندان دچار حیرت بزرگ تری شدند...! آن حقایقی را که قبلاً درک کرده بودند...

امروز در پرتو حقایق اتمی چه ارزشی دارد؟ از دانش و معرفتی که قبلاً به دست آورده بودند... امروز برای تفسیر واقعی اشیاء چه کاری ساخته است؟ انرژی چیست؟ سرّ آن چیست؟ کنه آن چیست؟ حقیقت آن

چیست؟

علم می تواند ظواهر و پدیده های انرژی را ببیند و مظاهر آن را تسجیل کند، ولی جوهر و اصل آن چیست؟مردم و دانشمندان، پس از آن که تصور کردند به حقیقت «هستی» یا به حقیقت ماده دسترسی پیدا کرده اند، آرام شدند، ولی باید پرسید:

امروز، در عصر اتمی جدید «حقیقت» چیست؟

آیا مردم حقیقت را شناخته اند و می توانند به جوهر آن پی ببرند؟ یا این که «مجهول» است و پنهان که جز ظواهر خارجی آن دیده نمی شود؛ و حقیقت آن در اعماق مجهولات نهفته است و عقول بدان دسترسی ندارند؟

داستان کودکی را در نظر آورید که کلید قصر مسحور به او داده شد. و او نیز به نوبه

خود در اطاق ها را یکی بعد از دیگری باز کرد، و چشمش از دیدن عجایب و اسرار داخل اطاق ها خیره شد! و در هر اطاقی چیزهایی دید عجیب تر و شگفت آورتر از اطاق قبلی، تا این که بالاخره به اطاقی رسید که روی سر در آن نوشته بودند:

«مبادا وارد این اطاق شوید»!

لیکن جز چند لحظه ای به حال تردید نماند. می خواست بر دانش و معرفتش بیفزاید. چرا بترسد در صورتی که از اطاق های سابق، انواع معلومات کسب کرده است! بالاخره اقدام کرد و در اطاق ممنوع را گشود...!

پایان داستان به این جا می انجامد که آن چه را در داخل این اطاق مشاهده نمود، باعث شد که معلومات سابقش را از دست بدهد، و این جهان تازه ای را که دید موجب آن گردید که هر چه قبلاً دیده فراموش شود! و بالاخره در عالم ملکوت غایب گردد!

امروز دانشمندان درک کرده اند که گمان و تصور قبلی ایشان مبنی بر این که هر چیزی را که در جهان هستی وجود دارد می توان با قانون مفهوم و سنجیده ای تفسیر شود، باعث گمراهی مردم گردیده است.

فهمیده اند که ادعایشان حاکی از این که علم می تواند همه مجهولات را تفسیر کند، جز گزافه و خرافه ای نبوده است! و اعتراف دارند که عصر طلایی علم به نظر آنها - یعنی عصر و دوره ای که خدای جدید سیطره و تسلط یافته است و آن چه را که درک می کند مثبت می داند، و آن چه را که خارج از حدود ادراک اوست. منفی می انگارد... این دوره، عصر بزرگ ترین خرافه ها است! و اعتراف می کنند آن خرافه ای که در سپیده دم تاریخ قبل از عصر تدین بر عقول بشر مسلط بوده، تنها خرافه تاریخ بشریت نیست، بلکه خرافه تازه، یعنی ادعای این که علم به تنهایی هر چیزی را تفسیر می کند، برای ضایع ساختن و فاسد کردن ادراکات و همچنین تضییع روابط بین افراد بشر؛ از خرافه اولی خطرناک تر است، زیرا این خرافه، جنبه هایی از جوانب عالم وجود و روح بشریت را عاطل و باطل ساخته و یا این که از حساب ساقط می کند که بر آن چه در حدود معلومات فعلی اوست، به درجات عمیق تر و بهتر و برای مردم «نافع تر» است!

اینک دست کم، اقلیت دانشمندان، اشتباه سابقشان را که موجب گمراه ساختن

بشریت گردیده و او را در ورطه هولناک تری انداخته و به خرافه ای خطرناک تر از خرافه ماقبل تاریخ سوق داده اند. جبران می کنند.

این دسته از دانشمندان به مردم می گویند: «ما نمی توانیم»

«و ما اوتینا من العلم الاقلیلا»!⁽¹⁾

«وَ مَآ أُوتِیتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِیلاً ». «الاسری» مترجم

همان طور که مردم از خرافه اول نجات یافته و به نور حقی که هر چیزی را به جای خودشمی گذارد، رهنمایی شده اند، و این نور قفل های روح بشر را می گشاید تا با قدرت بزرگ تری ارتباط پیدا کند، و با نیروی بصیرتش چیزهایی را درک کند که به وسیله فهمش از ادراک آن عاجز است...! به همین ترتیب، دانشمندان یکی پس از دیگری از خرافه دوم - یعنی خرافه ای که می گوید: «علم هر چیزی را تفسیر می کند» بیرون آمده، و در نور حق... یعنی نور عقیده تابناک درخشان وارد می شوند.

به طوری که آشکار است، عقیده تنها ملجأ و پناهگاهی است از خرافه، و تنها نوری است که مجهولات را کشف می کند.

دانشمند هیوی، «جیمس جینز» که در آغاز زندگانی مردی بود ملحد و شکاک، گفته است:

«بزرگ ترین مشکلات علم را جز وجود خدا، چیز دیگری حل نمی کند»

و نیز «الوس هکسلی»، دانشمند طبیعی و فیلسوف ادیب گفته است:

«ناگزیریم اعتراف کنیم که پاره ای از افراد بشر برای کشف مجهولات، دارای نیروی روشن بینی خاصی هستند که حواس ظاهری بشر به آن دسترسی ندارد، و جهل ما به طریقی که بدان وسیله، عملیات ادراک و عمل تذکر تکمیل شود، نمی تواند مجوز انکار ما شود!

کدام یک از ما می تواند بداند معجزه تذکر؛ چگونه و به چه کیفیتی تکمیل می شود؟ یا معجزه ادراک به چه شکلی صورت می گیرد؟

به همین دلیل و به همین منوال نمی توانیم کیفیت روشن بینی را درک کنیم، و با این که نمی دانیم و نمی توانیم بفهیم، حقیقتی است علمی...»

سپس همین دانشمند در پایان گفتارش، به گفته دکتر راین (یکی از دانشمندان وارد در این مباحث) استشهاد می کند که او گفته است:

«این حقایق به تدریج ما را وارد عالم دیانت می نماید».

و نیز - کریسی مودیسن، رییس آکادمی علوم نیویورک در کتاب «علم به ایمان دعوت می کند» گفته است:

MAN DOES NOT STAND ALONE

یعنی: انسان قائم به خودش نیست.

و اضافه می کند که این همه نظم و ترتیب بی پایان که حیات بدون آن محال است؛ دلیل بر وجود آفریننده است، و وجود انسان روی این کره و مظاهر انبوه هوش و ذکاوت وی، جزیی است از برنامه ای که خدا آن را تنفیذ می کند. و باز می گوید: انسان در هر واحدی از واحدهای علم، مزایایی به دست می آورد که حدی ندارد. چیزی که هست این است که شکافتن اتم به وسیله «دالتن» که کوچک ترین قالب در ساختمان بنای عالم هستی است و نشان می دهد که مجموعه ستارگانی مرکب از جرم و مدار و الکترون های پرنده در داخل آن وجود دارند، برای تبدیل و تغییر فکر ما درباره هستی و حقیقت آن، عامل اصلی و اساسی گردیده، و دیگر آن نظم و نسق مرده و منسوخ راجع به ذرات جامد که تصور می شد مادی هستند؛ در ذهن ما وجود ندارد. نکته دیگر این که معارف تازه ای که علم پرده از روی آنها برداشته برای ایمان به وجود مدبر جباری در ماورای ظواهر طبیعت، زمینه تازه ای فراهم ساخته است.

باقی مطلب هنوز در شرف انجام است...

مقصود از پایان این مطالب نه محکوم کردن علم است و نه به دور انداختن نتایجی که علم به آن دسترسی پیدا کرده و آن همه بهره مندی از آن حاصل شده است، بلکه هدف مقصود تصحیح و اصلاح اوضاع و احوال زمینی است تا این که علم در سایه

عقیده و ایمان در راه درست و طریق مستقیم سیر کند.

لیکن مردم حاضر نیستند این معانی را تصدیق کنند! و نمی خواهند از عالم خرافه ای که در آن به سر می برند بیرون آیند! و به پرستش معبودهایی که دارند و آن را حقیقت می انگارند افتخار می ورزند، زیرا همان طور که مردم در قدیم به پرستش بت ها مأنوس شده بودند در این عصر به پرستش بت تازه خو گرفته اند! و عقیده در نظر آنها امری عجیب و دور از تصدیق می نماید! چگونه از این بت محسوسی که به چشم می بینند دست بردارند، و خدایی را که از انظارشان پنهان است و خودش را ازنزدیک، به طور محسوس نشان نمی دهد، بپرستند؟ لیکن این نتیجه اخیر مورد شک و ریب نیست.

باری، مردم در آینده نزدیکی - یا این پیغمبران تازه خودشان - یعنی دانشمندان امروز که مردم را به مرحله سراپا نور، یعنی نور حق... نور عقیده تابناک درخشان وارد می نمایند، تبعیت خواهند کرد، و یا این که شیطان آنها را گمراه خواهد کرد و به حیرت و اضطراب دچار خواهد نمود، همان طور که قبلاً گمراه کرده بود.

4. تنازع

آیا تنازع ضرورتی است بشری، که اگر روح انسانی و حیات بشری خالی از آن باشد دچار نقص و زیان اساسی خواهد شد؟ یا این که مرضی است که عارض روح و اجتماع می شود، و نیرویی است زیان آور، مانند ورم های پلیدی که عارض بدن می شوند و اساس سلامت جسم را مختل نموده و بالاخره کار آن را می سازند؟

کمونیست ها جهانی را در خواب می بینند که جنگ و جدال و تنازعی در آن نباشد!

پیش از کمونیست ها بحث روی «اتوپیا» یعنی مدینه فاضله، یا عوالم مثالی و به عبارت دیگر عوالم ایده آلی و خیالی بود، چنین خوابی دیده می شد و در کارگاه خیال، اشکال و صور بدیع و زیبایی ترسیم می گردید...

مع ذلک باید گفت: تنازع حقیقتی است مسلم؛ و تصور می کنم این معنی نه فقط در طبیعت انسان، بلکه در سراسر جهان هستی وجود دارد.

در این جهان پهناور، به همه افلاک نظر اندازید... هر فلکی برای مجموعه افلاک دیگر در حال دفع جذب است و این سیر منظم متوازن همه افلاک، جز با جذب و دفع صورت نمی گیرد، و بالاخره همه در معرض رفع و جذبند! نیرویی از راست و نیروی دیگری از چپ هر ستاره ای را به طرف خود می کشد؛ و سپس ستاره در مدار ابدی مرسوم و معین خود، با کمال نظم سیر و حرکت می کند؛ و اگر این جذب و دفع از بین برود، هر آینه ستاره در فضا به طرفی پرتاب خواهد شد که کسی نمی داند و به تصور کسی نمی گنجد!

تنها چیزی که قابل درک است این است که این جذب و دفع به مقدار معین و میزان

مشخصی بر حسب قدرت آن نیروی معجزه آسایی که این جهان را از نیستی به وجود آورده و امر جهان را اداره می کند؛ و آن را تحت نظر نگاه می دارد؛ وجود دارد، و هدف مشخص آن ایجاد توازن در جهان هستی است، نه فنا و نابودی. و مشیت عالیه آن قدرتی که اداره امور این جهان وسیع را در دست دارد این است که آن را - جز در موقعی که اراده وی اقتضا کند - در معرض انفکاک و از هم گسیختگی قرار ندهد.

پس از توجه به آسمان، نظری به حیات زمین بیندازید...

صحنه زمین نمونه و مثالی است از نمونه های ازلی دائمی که نه فتوری در آن راه دارد و نه سستی و ضعفی. هر گیاهی آفتی دارد و هر حیوانی، دشمنی...

جزر و مد بین این دو دسته همیشه برقرار است، و هدف حرکت این تنازع دائم و مستمر در میان این همه متناقضات؛ ایجاد توازن و تعادل دائم و ثابتی است بین قوای زمینی، به طوری که هیچ نیرویی به نیروی دیگری طغیان نکند، و به تنهایی حکومت نداشته باشد!

جهان بشریت نیز چنین است... تنازع عنصری است از عناصر اصیل، و ضرورتی است که بدون آن، حیات نمی تواند پایدار بماند.ضرورتی که بدان اشاره شد، عبارت از ترکیب وجود انسان است که جسم و عقل و روح در آن به کار رفته به طوری که هر یک مقصدی دارد مخالف با جهت سیر دیگری، رغبت ها و آرزوها و شهوات نامحدود انسان از طرفی و محدودیت قدرت و انرژی وی از طرفی، در حالی که قادر بر جواب گویی همه رغبتها و آرزوها، چه جسمی و چه عقلی و چه روحانی، نیستند، شاهد این ادعاست.

شاهد دیگر؛ کنجکاوی حسی و معنوی انسان است در آسمان که می خواهد به حرکت و پرواز درآید، در حالی که جاذبه حسی و معنوی او را به سوی خود می کشد و نمی گذارد از زمین خارج شود. شاهد دیگر اجبار و اضطرار انسان است در برابر بسیاری از آفات و امراض و قوای طبیعی، زیرا انسان صرف نظر از این که می کوشد تا حیاتش را ترقی و رفعت دهد و این آرزو را همیشه همراه دارد که می خواهد زندگی کند و زنده بماند!

و آخرین شاهد بر این که وجود شر و پلیدی در زمین حقیقتی است واقع و عامل

خیر ناگزیر است تا صرف نظر از غلبه نهایی بر شر؛ برای اثبات وجودش با آن مبارزه کند.

مطلب را با بحث در همین عنصر اخیر آغاز می کنیم و می گوییم:

آیا به حقیقت می توان عملاً شر را محکوم نمود و از عالم وجود محو کرد؟

کمونیستی در عصر حاضر ادعا می کند که برای از بین بردن تنازع و کشمکش وسایل تولید را ملی کرده، و منشأ این عمل یعنی تنازع متصور کمونیست ها غیر از سعی و کوشش در تملک وسایل انتاج و تولید چیز دیگری نبوده و نیست، با این حال همین دستگاه کمونیستی «بریا» را متهم می کند که این شخص در طلب تحصیل قدرت حکومت بوده، و به همین دلیل او را محاکمه می کنند و محکوم به اعدامش می نمایند!

زیرا تهمت به ثبوت انجامیده است، در صورتی که همین مرد در سایه رژیم کمونیستی تربیت شده و در پناه همین سیستم و همین نظام از نازل ترین درجه به عالی ترین مقام و مرتبه رسیده است!

از آن گذشته، استالین پس از مرگ، در روسیه شوروی متهم به دیکتاتوری و طغیان و انحراف از مبادی و اصول کمونیستی گردیده و متهم به برتری جویی و خودپرستی و ارتکاب جنایت های خلاف وجدان

می شود!

معنی این اعمال چیست؟

معنای آن این است که از بین بردن مالکیت فردی عامل «تمایلات شر» را از بین نبرده و این عوامل، اگر نگوییم در همه کس؛ می توانیم بگوییم؛ دست کم در بعضی نفوس به درجات از وسایل تولید، عمیق تر و ریشه دارتر است.

ما در این موضع نیازمند آن نیستیم که تا جایی که «فروید» رفته (و فرض کرده که بذر شر - در همه نفوس، مقرون با «اودیپ» است و هیچ کس مستثنی نیست) برویم؛ بلکه همین قدر کافی است بگوییم:

بعضی افراد بیشتر به شر مایلند و در ارتکاب آن تواناترند.

در این صورت اگر عامل «خیر» قدرت مبارزه و تنازع با «شر» را نداشته باشد چه

باید بکند؟

از این جاست که می گوییم تنازع ضرورتی است بشری و بدین طریق معنی آیه کریمه را که می گوید: «وَلَوْلاَ دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الْأَرْض»⁽¹⁾یعنی اگرشر بر خیر چیره می شد و سراسر روی زمین را فرا می گرفت؛ می توانیم درک کنیم.

آری مادامی که بشر همین بشر است و حیات بشر همین حیات است، مسئله تنازع ضرورتی است «بشری» و خدای متعال نیز آفریدگارش را به ضرورت این معنی مجهز ساخته، و چون تنازع برای بشر ضرورت دارد، خداوند نیز او را به نیروی تنازع و مبارزه آماده نموده است.

پروردگار جهان؛ بشر را برای حفظ کیان همه افراد، از جهت جسم و عقل و روح مستعد و مجهز نموده است.خدا که در جسم بشر شهوت و در عقل وی نیروی تفکر و اندیشه قرار داده به روح وی نیز نیرویی بخشیده که به سوی نور پرواز می کند، و به همه افراد نیز قدرتی عطا کرده که بین همه این معانی هماهنگی ایجاد کند؛ هماهنگی بین این قوا جز با مقداری تنازع و مقداری تدافع انجام پذیر نیست. حتی می توانیم بگوییم: اگر این قوا به وسیله یکدیگر دفع نمی شدند، روح بشر ضایع و فاسد می شد.

بشری را در نظر بگیریم که در جهت بدنی تا آخرین حد و مرز سیر کند و با شهواتی که دارد جلو برود و در پایان امر بنده این شهوات شود.

آیا سعادت چنین فردی، علاوه از اثری که سیر شهوانی او در بنیه اجتماع می گذارد، تأمین خواهد شد؟

بدیهی است شهوت هر چه اشباع شود آرام نمی گیرد بلکه لاینقطع به صورت آتشی مشتعل و عذابی دائم؛ ثابت و پا برجا خواهد ماند.

انسان دیگری را در نظر بگیریم که در سیر روحانی خودش تا آخرین مرحله امکان جلو برود و نیروی حیاتی خودش را به طوری سرکوب کند که اجازه ابراز وجود نداشته باشد.

صرف نظر از اثر این سرکوبی در متوقف ساختن حیات، و متوقف ساختن نسل و نژاد، و متوقف ساختن عمران و آبادی زمین؛ آیا سعادت فردی وی به وسیله سرکوبی نیروی جسمانی؛ تأمین خواهد شد؟ مسلم است که سرکوبی این قوه، عذابی است دائم که دارنده آن نمی تواند راحت و آرام باشد.

و باز انسان سومی را در نظر بگیریم که بخواهد با عقل و منطقش کار کند و جواب گوی عوامل جنسی یا الهامات روحیش باشد. در چنین موردی مسلم است که ذهن با همه نبوغ و درخشندگی و فعالیت فوق العاده ای که در محیط خاصش دارد نیرویی است کندکار، که قابلیت انفعال ندارد. برای راه انداختن چرخ حیات هزاران نوع اعمال وجود دارد که منطق عقل آن را تجویز نمی کند، مخصوصا در موقعی که مجرد و تک و تنها باشد و بخواهد در امور ماوراء الطبیعه مداخله کند و منکر حقایق ظاهری اشیاء باشد و بگوید: اشیاء وجود مادی ندارند!!

البته برای هماهنگ ساختن این همه متناقضات اجبار داریم.

ایجاد هماهنگی بین متناقضات امکان ندارد جز این که در طی طریق قسمت های مختلف این سه دستگاه را برای توازن و تعادل به یکدیگر نزدیک ساخته و آنها را به یکدیگر ربط دهیم. بذر تنازع و نقطه اصطکاک در داخل نفس انسانی همین جاست و ضرورتی است که کیان نفس بشر بدون توجه به این معنی استقامت پذیر نیست.

اگر اندکی این دایره را توسعه دهیم ملاحظه خواهیم کرد که در شخصیت هر انسانی دو نوع بذر وجود دارد که رشد و نمو هر یک در جهت معینی است و به این دلیل باید گفت:

در نهاد هر انسانی دو نوع کیان و دو قسم ساختمان متمایز وجود دارد، کیان و ساختمان فردی مستقل و کیان و ساختمان دیگری به عنوان عضو اجتماعی.

این هر دو جنبه در نهاد انسان اصالت دارند، و هیچ یک از این دو جنبه از خارج بر او تحمیل نشده است؛ به این توضیح که:

همین فردی که خودش را دوست می دارد به تعبیر قرآن کریم: «إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ

لَشَدِیدٌ »⁽¹⁾و گاهی احساس می کند که ذات و نهاد او محور عالم وجود است به طوری کهتمام خلأ را پر ساخته و چنین می انگارد که ذات فردی وی برای او تنگ است و چه بسا که همین ذات یا نهاد فردی که در نظر او زندانی می نماید، تنگ و تاریک است و بدین جهت می کوشد تا دیوار زندان را بشکند و نجات یابد تا از تنهایی برهد، این است که برای فرار از تنهایی به جمعیت روی می آورد و با مردم مأنوس می شود.

این دو معنی در نهاد انسان به مثابه دو بذر متناقض است که اگر به طور کامل جواب یکی را بگوید مثل این است که دیگری را محکوم کرده، پس ناگزیر است که بین این دو منظور هماهنگی برقرار سازد و ایجاد هماهنگی امکان ندارد مگر این که در بین راه و در ضمن سیر و حرکت حیات که می خواهد جواب گوی هر دو عامل باشد برای توازن و تعادل، یکی را به دیگری وصل کند و بین ایندو ارتباط برقرار سازد.

وقتی که موضوع مورد بحث را از جنبه فردی خارج کنیم و به افراد متعدد توجه کنیم، نظیر همین تناقض و شبیه همین تنازع را در افراد نیز مشاهده می کنیم و می بینیم در میان افراد بشر با توجه به مصالح و هدف های گوناگونی که دارند این تناقض محسوس است، تناقضی که باید بین جزییات آن هماهنگی و سازش برقرار ساخت و ایجاد هماهنگی و سازش جز به وسیله مقداری کشمکش امکان ندارد تا این که در طی عمل برای جلوگیری از قوای افراطی به نقطه توازن و تعادل برسیم و اعتدالی برقرار سازیم.

با توجه به این معانی، تنازع و کشمکش امری است ضروری.

حکمت قدرت عالیه آفریدگار جهان چنین اقتضا کرده که بین مخلوقات و ضرورت ها، هماهنگی و سازشی وجود داشته باشد، بدین جهت و با توجه به همین ضروریت واقع حیات، بذر تنازع و کشمکش را در نهاد مخلوق به ودیعت گذاشته است.

فکر اسلامی، مبنی بر این که برای ایجاد توازن در حیات بشر و برای دفع فساد در روی زمین چنین معنایی موجود و چنان عالمی در نهاد بشر به ودیعت گذاشته شده

است؛ به این مطلب اعتراف می کند، لیکن باید دانست که فکر اسلامی، فکری است متوازن و متعادل و از افراط به چپ یا تفریط به راست برکنار است.

در حالی که تمدن غرب فعلاً بدون هیچ گونه ضرورتی بر اساس تنازع بین افراد قرار گرفته و حاکم و قاضی آن جز اسلحه و ابزار جنگی چیزی نیست و در حالی که فکر کمونیستی مبتنی بر آنست که چون تنازع به ذاته در اجتماع ایجاد تشویش و اضطراب می کند، ناگزیریم آن را از بین ببریم تا این که جامعه از شر آن راحت شده و برای همیشه امنیت و آسایش برقرار گردد (در صورتی که احتیاج جامعه به آن است که در واقع عوامل تنازع از بین برود)؛ اسلام تنازع را به ذاته هدف نمی داند و قبول ندارد که تنازع فی حد نفسه در حیات بشر ایجاد تشویش و اضطراب می کند، بلکه برای هماهنگ ساختن متناقضات آن را وسیله ای می داند، و معتقد است که بعد از هماهنگ ساختن متناقضات برای بالا بردن سطح فکر از عالم ضرورت و دفع شر وسیله دیگری وجود دارد تا این که انسان بتواند به طور مستقیم و با اعتدال تمام به همان وسیله در عالم نور پرواز کند؛ اسلام برای انجام چنین منظوری عنصر تنازع را در درون نفس بشر بدوا به وسیله عنصر محبت تعدیل می کند، بدین معنی که تنازع، با توجه به این که نیرویی است طبیعی، اگر خود به خود در درون نفس به وجود آید و رشد کند، به طوری که قبلاً اشاره کرده ایم، تنها کاری که از آن ساخته می شود این است که ایجاد کراهت و نفرت نماید و کراهت و نفرت موجب مشاجره و کشمکش می گردد و بالاخره منتهی به جنگ می شود که نتیجه آن هدم و تخریب است نه تعمیر. در عوض محبت چیزی است که می تواند عنصر تنازع را در نفس بشر تعدیل کند و حدّت آن را تخفیف دهد و شوکت و سیطره آن را در هم بشکند یا این که آن را وسیله انس و الفت قرار دهد و در صدد تهییج آن برنیاید مگر در موقعی که تهییج نیروی محبت برای درهم کوبیدن شر و فساد از بین بردن عناصری که در طریق نشر محبت ایجاد مانع می نمایند و نمی گذارند که بشریت از آن بهره مند گردد، ضرورت پیدا می کند.

محبت معنایی است انسانی و طبیعی که در باطن نفس بشر رشد و نمو می کند و پیدایش آن مقدم بر پیدایش حس و نفرت و کراهت است. لازم به توضیح است که

فروید، بدون قصد، به این معنی اعتراف دارد⁽¹⁾لیکن باید دانست که محبت جز درمحیط سالم و طبیعی و مساعد شکفتگی و رشد و نموی ندارد و نمی تواند جلوه کند.

اولین نسیم محبت را کودک در خانواده احساس می کند و قلب کوچکش را برای وزش آن باز می گذارد. از سینه گرم مادر و از آغوش پرمحبتش احساس راحت و آسایش می کند و دو چشمش را به جهان کوچکی که دارد می گشاید...سپس کودک به تدریج بزرگ می شود و به پدر روی می آورد... آن گاه بر اثر نوازش و تفقد پدر، از پستانی که او را شیر می دهد و از دو دستی که او را حمل می کند به عالمی وسیع تر، امیدوار و مطمئن می شود و به تدریج وارد جهان بزرگی می گردد.

بدون وجود خانواده، بدون وجود پدر و مادری که کودک آنها را ملک مطلق خودش می داند و احساس می کند که رقیب و منازعی ندارد، دست کم در دو سال اول، بذر محبت که معادل بذر تنازع است، در زمینه قلب کودک رشد و نموی نخواهد داشت، بدین جهت حس تنازع و تنافر به صورت خارهایی در قلب وی خواهد رویید.

از این جاست که اسلام در تأسیس بنیان خانواده، به شدت علاقه مند است و تمام فکرش را چه از جهت روحانی و فکری و اجتماعی و چه از لحاظ اقتصادی به مادر تخصیص می دهد تا این که مادر بتواند برای تکوین بشریت وظیفه مهمش را انجام دهد...

برای این که اسلام می خواهد همه مردم متوازن و متعادل بار آیند.

لیکن تمدن جدید، یعنی این تمدن احمقانه ای که عامل مادی و تولید ماشینی، عقل را از او گرفته و کودکی را که با آن همه علاقه مندی به او چشم دوخته از دامن مادر ربوده؛ و او را به کارخانه و تجارت خانه و به کنار راه می سپارد، و نام این عمل را آزادی زن می گذارد...

به ناچار این چنین آزادی باید به صورت آزادی بشریت از عنصر «انسانیت» درآید! این پرورشگاه هایی که برای کودکان می سازند و آنها را در آن جا به بازی

مشغول می دارند به مثابه آن است که با نسل آینده بازی می کنند و در چنین پرورشگاه هایی؛ جز خارهایی که بدن نسل جدید را تکّه و پاره خواهد کرد، گیاهی نمی روید.

اسلام پس از این مرحله، برای عنصر تنازع. توازن و تعادل دیگری را برقرار می سازد؛ به این معنی که برای تعدیل، فقط به عنصر محبت اکتفا نمی کند بلکه با به کار بردن عنصر محبت سایر نیروهای بشری را نیز به نوبه خود مورد استفاده قرار می دهد تا این که از نیروهای مخالف، عکس العمل شدیدی بروز نکند.

دسته ای از هندوها معتقدند که همه نیروهای تنازع یا قسمت اعظم آن را برای سرکوبی نیروی جسمی در داخل بدن به کار اندازند و به منظور تطهیر نفس و ترقی دادن روح، نیروی جسمی را حبس کنند. تمدن های دیگری مانند تمدن جدید اروپا، می کوشند که نیروی تنازع را از هر جهت، یا قسمت اعظم آن را در خارج روح به کار اندازند، و این نیرو را برای سرکوبی سایر افراد بشر مصرف کنند (و یا لااقل این نیرو را در خارج از محیط حکومت قومی و ملی خودشان مصرف کنند).

لیکن اسلام این نیرو را در خارج و داخل به طور مساوی در حدود معقولی به کار می برد؛ به شکلی که نه نشاط حیات و نیروی فعاله آن را از بین ببرد و نه به دیگران صدمه ای وارد سازد و خلاصه کلام این که به همه نیروها اجازه می دهد تا هر یک در حد خود به کار افتد به طوری که همه از نتایج آن برخوردار باشند.

اسلام دارای حکمت و فلسفه مخصوص به خود است...

توجه دادن کلیه یا قسمت اعظم انرژی و نیروی تنازع و مبارزه را به داخل، البته موجب تطهیر نفس از آلودگی می شود ولی در عین حال نشاط و قوای فعاله را می کشد؛ و برای مسیر حیات شکل منغص معیوبی ایجاد می کند که نیروی انتاج و تولید را سلب می کند، و برای مقاومت با شر و مفاسد؛ در هنگام لزوم، نیرویی نمی گذارد و نمی تواند بر دستگاه حیات که همیشه در حال رشد و نمو است چیزی بیفزاید.

از طرف دیگر، توجه دادن همه این قوا یا قسمت اعظم آن را به خارج نیروی مثبتی

به وجود می آورد که می تواند منتج باشد و هر روز چیز تازه ای را خلق کند و توسعه و گشایشی به آن بدهد، لیکن این عمل در پایان امر به حماقت می انجامد، زیرا از تطهیر نفس باز می ماند و از تنظیف شهوات عاجز می شود؛ در نتیجه آثار مفیدی که از این نیروی مثبت به وجود آمده باشد در معرض طوفان شهوات قرار می گیرد.لیکن توجه دادن متوازن و معتدل؛ انرژی مبارزه و عامل تنازع را به داخل نفس انسانی رهبری می کند و آن چه را در طریق شهوات سرکش وجود دارد متوقف می سازد ولی طوری نیست که ریشه و منبت آن را حبس کند یا جلوی طریق مشروع آن را بگیرد؛ بلکه در وضعی قرار می گیرد که نه آن را سرکوب می کند و نه آن را بذاته نجس و پلید می داند، بلکه راه مشروع آن را باز می گذارد تا در مجرای خودش صرف شود و نیز آن چه را بدین وسیله به خارج نفس سرایت می دهد، به این منظور است که جلوی شر و مفسده را بگیرد، بدون آن که طریق رغبات دیگران را مسدود کند، یا مانع انتاج و تولید آنان شود، و یا در برابر تعدی و تجاوز دیگران بی مصرف بماند بلکه نظام و رژیم آن را بر اساس انسانیت قرار می دهد نه بر پایه ملیت تنگ و محدود و نه بر اساس تعصب مذهبی، تا این که این عامل در راه تعاون و همکاری همه افراد و به خیر و صلاح جامعه انسانیت به کار برده شود.

بدین طریق، عامل تنازع و انرژی مبارزه همان طور که از جنبه منفی از آلوده شدن به مرض بر کنار می ماند، از جنبه مثبت تجاوز و تعدی نیز، بر کنار خواهد ماند، و حداکثر خیر و صلاحی را که برای بشر مقدور باشد انجام خواهد داد.

آن روزی که مسلمانان چنین حکمت و فلسفه ای را از دینشان درک می کردند و یا این که با نیروی بصیرتشان چنین معنایی را احساس می نمودند، قوه عامله جهان بودند، و مشعل نورانی هدایت و ارشاد را برای روشنایی طریق بشریت در دست داشتند، ولی از آن روزی که نیروی مبارزه یا عامل تنازع را به داخل نفس بردند و یا در خارج نفس به کار انداختند و منحرف شدند، از طریق اقوم خارج گردیده و دچار همان سرنوشتی شدند که سنت الهی برای همه منحرفین از صراط مستقیم مقرر داشته است.

اسلام در عین حالی که به ما تعلیم می دهد که عامل تنازع و مبارزه برای داخل نفس و خارج نفس نیرویی است ضروری، مع ذلک رعایت مسیر و مصرف آن را نیز بر عهده دارد؛ به این معنی که اجازه نمی دهد که این نیرو از حدود معقولش تجاوز کند، بلکه از همان آغاز امر پای آن را می بندد و نیز اجازه نمی دهد که دچار ضعف و سستی شود زیرا ضعف و سستی آن موجب انحراف دیگری در نفس انسان می شود و بالاخره منتهی به خواری و انحطاط و زبونی می گردد... جسمی که نه ورزشی داشته باشد و نه کوششی دچار سستی و رخوت می گردد و قوای آن از بین می رود و نمی تواند باری را حمل کند یا در مقابل مرضی مقاومت کند؛ در نتیجه دچار انحطاط و نابودی می گردد.

و همچنین نفسی که به کوشش و ورزیدگی معتاد نشود... دچار ضعف و سستی می گردد... و به صورت نفس مایع لرزانی درمی آید که تاب مقاومت و تحمل مشقت نداشته باشد، چه رسد به این که شایسته انجام کارهای بزرگی باشد که محتاج به کوشش زیادتری است؛ و بدیهی است که انجام کارهای بزرگ تر مستلزم تحمل مشقات بیشتری است.

از این جاست که چنین نفسی باید در محیط خالی و پوچی دور بزند تا نابود شود و از بین برود. به این دلیل اسلام نیروی مبارزه را با نفس لازم می شمارد و از سستی و پوچی کراهت دارد، و نمی خواهد که مردم تکّه پاره شوند، بلکه همیشه آنها را برای فعالیت و ترقی و تعالی و قوت و رشد و نمو آماده می سازد و انواع ورزش و تهذیب را برای مردم لازم می داند.

قسمتی از عبادت های اسلام، مانند روزه؛ ورزشی است برای تقویت نیروی مبارزه در داخل نفس.

عبادت های دیگر از قبیل فنون سوارکاری و تیراندازی، ورزشی است برای مواجهه با تعرض مردم و یا مبارزه با اشیاء؛ و برای چنین منظورهایی لفظ «جهاد» را انتخاب می کند.

جهاد با نفس را به منظور نهی از هوی و هوس، و جهاد با دشمن را به وسیله ورزش و ورزیدگی در قتال؛ و جهاد با ظلم حکام و فرمانروایان و دفاع از مظلوم را به

وسیله امر به معروف و نهی از منکر و جلوگیری از ظلم، مقرر داشته است.

بدین طریق؛ اسلام نفس بشر را از سستی و خواری و زبونی نجات می دهد و در عین حال هر وقت اوضاع اجتماع بشری به انحراف گراید، با همین وسایل برای تصحیح و اصلاح آن قیام می کند.

این معانی نیرویی است از قدرت اعجازآمیزی که هر چیزی را در مکان صحیح خودش جای می دهدو از این راه همه ارکان گردونه حیات اجتماعی را در جهت صحیح به حرکت می آورد...

5. مقیاس حیات

آیا حیات مقیاسی دارد؟

برای اولین بار این پرسش در موقعی به خاطرم خطور کرد که در عالم خیال به یاد نگهبان مناره کنار دریا افتادم و در دل گفتم:

آیا او زنده است؟

آن مردی که از زندگانی و از زندگان فاصله گرفته و در فلان قسمت از کناره دریا به تنهایی زیست می کند؛ و از هر حرکت و جنبشی، جز امواج دریا که گاهی غران و خروشان و گاهی بی حرکت و آرام است، و از صدای وزش باد شدیدی که گاهی به شدت می وزد، و گاهی آرام، و از حرکت شعاع نوری که در فضا پخش می کند تا این که ناوگان آن را ببینند، بی بهره می باشد، آیا او زنده است؟

آیا او زنده است؟ آن مردمی که از زندگانی و از زندگان جدا شده، ساکت و صامت مانده و حرف نمی زند؛ ساکن است و هیچ حرکتی ندارد. همان مردی که در یک کلبه محدودی زندگی می کند و از این فضای بی پایانی که او را فرا گرفته نمی تواند چیزی بر کلبه اش بیفزاید.

آیا او زنده است؟ در صورتی که حتی آب و خوراک جز در هفته ای یک بار یا چهل روز یک بار به او نمی رسد؛ و زندگی او وابسته به آن است که کشتی برسد و به او خوراکی برساند؛ به طوری که گویی مقدرات یعنی حیات و فنای او در اختیار کشتی است.

آیا او زنده است؟ و آیا احساس می کند که بین او و بین زندگانی رابطه ای وجود

دارد؟ آیا وجود او حقیقی است؟

یا این که شخصی است افسانه ای... و شبحی است که به خیال انسان می رسد. و در عالم حقیقت وجودی ندارد؟

این خیال مرا به جای دیگری سیر داد و جمعیت های دیگری به نظرم آمدند که بین آنها و بین نگهبان مناره شباهت بعید یا شباهت نزدیکی وجود دارد.

مردمانی که در میان آبادی کوچکی - در داخل صحرا زندگی می کنند و از وادی فاصله گرفته اند؛ و حیاتشان محدود به حدود «واحه» است که جز در مواقع معینی کسی با آنها تماسی ندارد؛ آیا آنها زنده اند؟

روستاییان در روستاهای مصر... که سکنه آن روستاها در حکم جزایر دور افتاده و منقطع از زندگی هستند، آیا آنها زنده اند؟

و آن مأموری که در آن جا زندگی می کند و از حیات جز صدایی به وسیله مطبوعات یا رادیو به او نمی رسد ولی نمی تواند آن را ببیند و نمی تواند در آن تأثیری داشته باشد، و نمی تواند حتی یک پیچ کوچک از گردونه عظیم حیات را بچرخاند، بلکه نمی تواند به قدر یک پیچ داخل گردونه در آن مؤثر باشد، چه از لحاظ واقع و چه از لحاظ خیال؛ با این حال آیا او زنده است؟

این پرسش در خیال من وسعت گرفت و راه دیگری را در پیش گرفت... و از خود پرسیدم: آیا حیات مقیاسی دارد و ممکن است که حیات این اشخاص را با آن بسنجیم و ببینیم که آیا این اشخاص زنده اند یا زنده نیستند؟

مقیاسی با درجات معین که بتواند به ما بگوید: این شخص زنده است در درجه صفر، و آن یکی زندهاست در درجه صد.

و اگر چنین مقیاسی پیدا شد، باید پرسید: مفردات یا درجاتی که بدان وسیله بتوان زندگانی را اندازه گرفت چیست؟

و آیا خواهیم توانست در آن صورت «درجه» حیات نگهبان مناره و ساکن واحه فلان صحرا و ساکن فلان روستای مصر را تشخیص دهید؟ و بعد از آن که چنین مقیاسی به دست آمد فی المثل بگوییم:

فلان آمریکایی که علی الظاهر فعال و پر جست و خیز است، یا فلان مرد چینی که کودن و کندکار است، که نه حرکتی دارد و نه زندگانی، کدام یک بر حسب این مقیاس زنده اند؟

این پرسش به قدری مرا در فشار گذاشته بود که به حقیقت برای من بحرانی ایجاد کرده بود! بحرانی عاطفی و فکری؛ بحرانی که سراسر روحم را فرا گرفته بود و از خود می پرسیدم: آیا حیات مقیاسی دارد؟ به هر حال خوب است این دو نمونه متناقض را در معرض رسیدگی قرار دهیم:

آمریکایی از دقیقه ای که سر از خواب برمی دارد، لحظه ای آرام نمی گیرد. صبح با شتاب زدگی بلند می شود و به طرف دستشویی می رود و سر و صورتش را اصلاح می کند، و با عجله صبحانه اش را صرف می کند، و به سرعت عقب کارش می رود. اگر ماشینی داشته باشد سوار آن می شود و اگر نداشته باشد با سرعت در صف مسافرین قرار می گیرد تا سوار شود، و در غیر این صورت با عجله تمام پیاده راه می افتد به شکلی که گویی می خواهد از زمان سبقت بگیرد؛ سپس همین که در وسط کار، ده دقیقه فرصت به دست آورد، با عجله به سوی آسانسور می رود و بدین وسیله خودش را به طبقه پنجاهم می رساند... وارد کتاب خانه می شود و دست به سوی کتاب مورد احتیاجش می برد و با سرعت جنون آمیزی ده دقیقه مطالعه می کند؛ آن گاه دوباره وارد آسانسور می شود و با عجله به محل کارش می دود!

همین که روز یک شنبه فرا می رسد، همراه خانواده اش سوار ماشین شده و با سرعت تمام به سوی مزارع و جنگل می رود و در وسط راه چند دقیقه توقف نموده و با شتاب زدگی غذایش را می خورد و سپس خانمش پشت رل می نشیند و با حداکثر سرعت ماشین را می راند و به شهر بر می گردند.

حرکت دائم! فعالیت مستمر و سرعت در هر چیز... سرعتی که به سرحد جنون می رسد! آیا این آمریکایی که مثل ماشین کار می کند و مثل ماشین زندگی می کند، به حقیقت زنده است؟ و آیا به حقیقت از حیات بهره مند می شود و آیا در تزاحم این فعالیت جنون آمیز احساس حیات می کند؟!

چینی آدمی است آرام و کندکار، به طوری که گویی عنصری است جامد و

بی حرکت مطابق تشخیص او و در حیات او زمان با هیچ چیز برابر نیست.⁽¹⁾چرابجنبد؟ چرا به تکاپو برخیزد؟ و چرا مانند دیوانگان جست و خیز کند؟

همه چیز امکان دارد که به آرامی برگزار شود. اگر ده قدم مسافت را به جای ده دقیقه در صد دقیقه طی کند «زمان» پرواز نخواهد کرد و از چنگ او درنخواهد رفت و اگر با دوستی از صبح تا ظهر بنشیند و با او «گپ بزند» و از اوایل شب تا اواخر شب با او بگذراند، یا این که تنها بنشیند، به نظر او در عالم وجود، هیچ فرقی نخواهد کرد...

چطور خواهد شد؟

فلان شخص می میرد و فلان کودک زاییده می شود، برای فلان شخص حادثه ای روی می دهد؛ آیا حیات غیر از این حوادث است؟

در این صورت این همه سرعت و شتاب زدگی برای چه؟ آیا این سرعت جلوی آن چه را که به ناچار روی خواهد داد، خواهد گرفت؟ و آیا وقتی که شخص دیوانه وار به تکاپو می افتد در حرکت افلاک اثری خواهد داشت؟ یا این که افلاک یک ساعت بعد یا یک سال بعد از حرکت باز می مانند؟ و آیا حیات غیر از دل خوشی ناپایدار و فناپذیر چیز دیگری است؟ که هر چه انسان بر آن پیشی بگیرد او پیشیخواهد گرفت و هر چه سریع تر بکوشد باز هم حیات سریع تر از بین خواهد رفت، و یا این که انسان هر کاری بکند زمان بر او چیره خواهد شد و ضعف و ناتوانی و پیری دامنش را خواهد گرفت؟

در این صورت و با توجه به این معانی باید اعتراف کرد که کامیابی و لذت حقیقی حیات غیر از این لذت های زمینی است... و غیر از این لحظاتی است که از دست می رود و برنمی گردد، و در عالم ماده فانی می شود؛ بلکه آن چه هست لذت و کامیابی روح است، آن روحی که مخلد و جاوید است و به تنهایی می تواند بر زمان غالب آید؛ زیرا روح فنا و زوال ندارد...!

بدین جهت چینی با تصوف می گذراند، برای این که زمان را در عالم روح مقهور سازد! در صورتی که آمریکایی دیوانه وار به تکاپو پرداخته است تا این که زمان را در عالم ماده مقهور نماید!

باز این پرسش پیش می آید که آیا او زنده است؟

این یک یا آن یک؟ و باز باید پرسید:

مقیاس حیات چیست؟

بلی، مقیاس حیات چیست؟

این جوانی که غرق در لذایذ حسی است و هیچ لحظه ای را از دست نمی دهد مگر این که لذت ها و رغبت های شهوانی را اشباع کند - یا این که لذت تازه ای را به دست آورد... چه شراب و چه زن... چه پوشاک و چه خوراک... و چه بستر گرم و نرم... و چه مسکن و منزل تمیز و پاکیزه...

در هر چیزی لذت و دل خوشی وجود دارد. چه عاملی می تواند انسان را از این قبیل لذت ها باز دارد؟

تفکر؟ تفکر چه ارزشی دارد؟ چرا انسان جز در چیزهایی که لذت احظه حاضر او را تأمین کند، به فکر پردازد؟ و آینده ای که ممکن است انسان درباره آن فکر کند چیست؟

آیا آینده غیر از همین لحظه هایی است که انسان در آن به سر می برد؟ با این تفاوت که هنوز آن لحظه ها نرسیده و بدین جهت انسان آن لحظه ها را «آینده» می نامد؟ ولی همین که آن لحظه ها فرا رسیدند، مانند همین لحظه ای خواهند بود که امروز شخص در آن زندگی می کند، و مانند لحظه ای که دیروز گذشته است.

این لحظه و آن لحظه را چگونه گذرانده است؟ لحظات را پشت سرگذاشته و آن چه از لذت در دسترسش بوده از آن برخوردار گردیده است؟ در این صورت چرا فکر کند؟ و در چه فکر کند؟

این جوانی که از لذت های آن جوان مفتون اولی به دلیل این که هدفی داشته خود را محروم ساخته و کوشیده است تا به هدفش برسد.

هدفی عالی تر از لذت های بدنی و بهتر از دل خوشی های این لحظه حاضر. هدفی که برای همه مردم خیر و برکتی ایجاد کند...: گو این که برای وصول به این هدف راحتش را از دست داده و اعصابش را خسته کرده باشد و سهم و بهره خودش را از حیات از دست داده باشد. صبح برمی خیزد... بدون این که موعد و میعادی با فلان دختر جوان داشته باشد؛ و بدون این که بخواهد جرعه ای سرکشد... و بدون این که وقتی را برای تفریح در نظر گرفته باشد، نه مجلسی را برای شب نشینی بدون هدف تعیین کرده باشد و نه وقت فراغتی داشته باشد که به نحوی از انحاء در صدد تلف کردن آن برآمده باشد.

این است معنی تنازع و مبارزه...

مبارزه با شر و فساد... مبارزه با شر و فسادی که در هر مجتمع فاسد یا فکر منحرف یا حق غصب شده ای وجود دارد.

مبارزه ای که تمام وقت و حیات شخص را می گیرد و شخص نمی تواند به خود بپردازد تا از آن لذایذ سهم و بهره ای تحصیل کند.

جوان سومی را در نظر بگیرید که از لذایذ جسمی چشم پوشیده ولی او نیز در میدان مبارزه حیات وارد نشده است...

این جوان غرق در احلام و آمال و آرزوهایی است که ایده آل های بلند و درخشان... احلام و رؤیاهایی که سراسر وجودش را فرا گرفته و محلی برای لذت های جسمی وی باقی نگذاشته و در عین حال در صدد ممارست در واقعیات حیات نیز برنیامده است...جوانی است بسیار حساس و شریف... و از ارتکاب مفاسد و شرور دور، و یا این که در منجلاب غریزه حیوانی فرو نرفته مع ذلک از معاشرت با مردم برکنار است و ضمنا نه از مردم کراهت دارد و نه بدخواه مردم است؛ بلکه عواطف شدیدی نسبت به مردم دارد و همه را دوست می دارد، لیکن در عین حال از سعی و کوشش در واقعیات حیات گریزان است و در آروزهای دور و دراز به سر می برد.

باید پرسید: کدام یک از این سه نفر زنده اند؟ و مقیاس حیات چیست؟

اگر مقیاسات شخصی این اشخاص را در نظر بگیریم خواهیم دید که هر یک از این سه نفر خود را زنده دانسته و هر یک زندگانی خودش را عین حیات می داند! و به احتمال قوی به حیات دیگران با نظر تمسخر و یا تأثر می نگرد. آمریکایی که مقیاس حیات را عبارت از حرکت و فعالیت بدنی و تولید مادی قرار می دهد، تصور می کند که از لحاظ حیات قوی ترین و سرسخت ترین افراد بشر است و چینی را در عدد مردگان می انگارد!

چینی نیز که مقیاس حیات را در آزادی روح از قید جسم و تأمل در حکومت ملکوتی می انگارد؛ روحش را لب ریز از حیات حقیقی می داند و تصور می کند که فرد آمریکایی ماشینی است بی روح و فاقد حیات...

آن جوانی که غرق در لذایذ جسمی است همه چیز را غیر از لذایذ جسمی بیهوده انگاشته و در حکم تضییع وقت می داند؛ و چنین تصور می کند که فقط او به تنهایی معنی حیات را درک کرده و مطابق اصول حیات زندگی می کند، در صورتی که آن جوان مبارز او را غیر از حیوانی که می خورد و می نوشد چیز دیگری نمی انگارد! و چنین فرض می کند که زندگی حقیقی همان است که او از آن برخودار است و در عالی ترین درجات حیات به سر می برد!

اما آن جوان ایده آلی با این که افراد مبارز را محترم می شمارد و آنها را تقدیر می کند؛ با این حال - به احتمال قوی حیات خودش را به همان شکل ادامه می دهد، با این که از واقع مخصوص و ملموس به دور است، با همان افکار و مشاعر مخصوص به خود دل خوش است و با ایده آل های بلندی که دارد آن را لب لباب حیات می داند و از توجه به عوالم دیگران مستغنی و بی نیاز...

باری حیرت وسرگردانی به حال خود باقی و مقیاس حیات ناپیدا است!

از توضیح وتشریح مقیاسات شخصی، چنین معلوم می شود که هیچ یک از این تحقیقات برای سنجش حیات صلاحیت ندارند، در این صورت آیا یک مقیاس معین و مشخص را می توان برای سنجش این متناقضات به دست آورد تا برای سنجیدن قسمتی در برابر قسمت های دیگر و در مقابل حقیقت حیات آن را مقیاس و میزان

قرار داد؟

این حیرت زدگی روزها و هفته ها بلکه سال ها فکرم را به خود مشغول داشت!

سپس به فکر دیگری پرداختم... و آن فکر اسلامی بود. حالا باید پرسید: آیا می توانم اوضاع و احوال را به وسیله فکر اسلامی تصحیح کنیم؟

پرسش دیگری که به میان می آید این است که:

عیب و نقص هر یک از نمونه های سابق چیست؟ و آیا یک شخصیت «نمونه ای» دیگری را می توان پیدا کرد که به وسیله آن انحراف نفوس دیگر را سنجید؟

ضمن این پرسش ها؛ باز همان حیرت و سرگردانی قدیم دامن گیرم شد... به ناگاه در کشاکش این حیرت زدگی کامل؛ فکری به خاطرم رسید و در جلوی نظرم صورتی پیدا شد...

آن صورت عبارت از شخصیت «محمدبن عبداللّه» بود.

آری محمد(ص) همان مثل اعلی و شخصیت نمونه ای است.

همه جنبه های متعدد شخصیت محمد(ص) را در نظر بیاورید...

هر یک از این جنبه ها نماینده روحی کامل است!

در شخصیت محمد(ص) روحانیت صاف و پاکی ملاحظه می شود که همان شخصیت به تنهایی معادلکلیه روحانیت مسیح است؛ و حال این که وجود مسیح فقط روحانیتی است شفاف و بس...

و نیز در شخصیت محمد(ص) انرژی و نیروی اجرا و تنفیذی وجود دارد که در تاریخ بی نظیر است.

از این شخصیت نمونه ای و از این مثل اعلی، شعله ای در روح ابوبکر و عمر مشتعل شد که در سرزمین وسیعی از کره زمین، در فرصت بسیار کمی نسبت به دوران تاریخ؛ جهان اسلام به وجود آمد!⁽¹⁾

در این شخصیت نیروی بدنی فیاضی وجود داشت که به تنهایی معادل وجود

مردی بود که تمام همت وی صرف بهره برداری از برکت های زمین بود و در عین حال این نیرویی که متوجه بهره برداری از زمین بود؛ او را از اعلای کلمه اللّه یعنی بلند کردن نام خدا در سراسر جهان و از روحانیت شفاف و درخشانی که از نور خدا اقتباس شده بود؛ باز نمی داشت و این روحانیت مانند روحانیت فرشتگان، محبتی عمیق و رقیق و صاف نسبت به همه جهانیان بود.

این شخصیت در مسیر واقع حیات به حرکت آمد...

و نتیجه حرکت وی ساختمان و سازمان ملتی را باعث شد بی مثل و مانند... و بی سابقه در همه ادوار و اعصار از آغاز آفرینش!

و باز همین شخصیت بود که در لحظات خاصی روحانیتش آن قدر اوج گرفت که حد و مرزی نداشت... و با این حال سهم و نصیبش را از نعمت دنیا فراموش نمی کرد.

این است آن انسان حقیقی و این است آن مثل اعلی و نمونه کامل و اوست آن شخصیتی که فکر اسلامی کامل یعنی توازن و تعادل بین همه نیروها و همه اطراف و جوانب و همه بهره مندی ها و لذایذ معقول... در وجود او جلوه گر است!

این شخصیت موفق شد که فقط به وسیله عامل محبت به تنهایی آن همه نفوس را مجذوب کند و آن قدر احترام کسب کند که اگر ترس از خدای واحد معبود در کار نبود، بایستی تا سر حد تقدیس و قداست مطلق ستوده شود...!

و باز همان شخصیت است که در طی تاریخ میلیون ها افراد بشر را مجذوب خودش ساخته است!

با توجه به این معانی ملاحظه می شود که در نفوس همه افراد بشر؛ پاسبانی مراقب و نگهبانی مواظب وجود دارد که در هر حال طالب و جویای همکاری با آن نفس کامل است.

مقصود این نیست که همه مردم - یا فردی از افراد مردم - به صورت محمد بن عبداللّه(ص) در آیند و این کار شدنی نیست؛ بلکه همان طور که قرآن کریم می گوید:

«در وجود پیغمبر(ص) برای همه مردم سرمشقی وجود دارد»⁽¹⁾

سر مشقی که هرکس فراخور قدرت و توانایی خودش به او اقتدا کند؛ زیرا قرآن مجید تصریح فرموده که:

«خداوند هیچ کس را جز به اندازه تواناییش مکلّف و موظف نمی داند و تکلیف هر کسی باید فراخور وسع یعنی متناسب با قدرتش باشد» به عبارت دیگر همه مردم می توانند به فکر او که شامل همه جنبه های حیاتست و حقیقت کامل فکر انسانی در وجود او جلوه گر شده؛ اقتدا کنند و از انواع لذت های روحانی و فکری و جسمی بهره مند شوند؛ به این معنی که در عالم واقع حرکت کنند و از ارتباط با خدا آرامش خاطر به دست آورند و ضمنا نصیب و بهره خودشان را از دنیا نیز فراموش نکنند. این مقیاس و میزانی است که دین اسلام برای حیات به جهان انسانیت تقدیم می کند.

اسلام این مقیاس را برای مردم واجب قرار نداد؛ بلکه چون مردم مصداق آن را در شخص رسول اکرم(ص) مجسم می دیدند؛ به طیب خاطر مجذوب او شده و به قدری او را دوست می داشتند که در تاریخ دیده نشده است که فردی دیگری را این قدر دوست بدارد.در کمون نفس بشر نیروی پذیرشی برای قبول چنین مقیاسی وجود دارد، مشروط به این که آن حجاب توجه به «واقعیات» که عامل انحراف است از بین برود و بصیرت شخصی بیدار شود.

یک بار در شبه جزیره عربستان چنین حادثه ای روی داد و آن موقعی بود که اعراب چشم شان را باز کردند و با این نور جدید مواجه شدند و زندگانی شان را بر اساس این مقیاس قرار دادند؛ آن گاه به انحرافاتشان پی بردند و به اصلاح آن پرداختند... و همین که چشم گشودند دیدند، انحرافاتشان مانند عمل سحرآمیزی خود به خود مبدل به اصلاح می شود، در حالی که نمی دانستند این عمل از کجا ناشی شده و چگونه سراسر دل ها را فراگرفته است...! جز این که از طرف خدا بود و به دست پیغمبر(ص) صورت گرفت، و از آن پس بصیرت هر شخصی که به هدایت اسلام رهبری شده بود، همین وضع تکرار می شد.

تجدید چنین وضعی در مورد هر فردی که بخواهد چنین باشد، همیشه امکان پذیر است. ممکن است چنین وضعی برای آمریکایی پیش آید و روحش را به اوج رفعت برساند، و چینی نیز ممکن است چنین وضعی را به خود بگیرد و روحش به «واقعیات» توجه کند.

همچنین جوانی که غرق در لذت های جسمانی است ممکن است در این شرایط قرار بگیرد و هدف های دیگری را برای توازن و تعادل حیاتش منظور نظر قرار دهد، و آن جوان دیگری که از لذت های زمینی خود را محروم ساخته، بهره خودش را از زندگی به دست آورد، و آن جوان دیگری که در عالم رؤیا و احلام دور و دراز به سر می برد، راه کوشش و مبارزه را در پیش گیرد تا آرزوهای خودش را در واقع حیات تحقق دهد، و بالاخره ممکن است همه مردم در تبعیت از این مقیاس، که حد اعلای انحراف مردم را نشان می دهد، توافق کنند، آن گاه به توازن و تعادل صحیح برسند و پاداش عمل شان را بگیرند.

لیکن باید پرسید:

آیا بشر برای جواب گویی به این دعوت آماده است؟

تصور می کنم این حیرت زدگی و سرگردانی که فعلاً سراسر جهان را فراگرفته... حیرت و سرگشتی احساسات و افکار و سرگردانی همه نفوس و حیرت اعصاب متشنج و اوضاع مضطرب و حیرت جزع و فزعی است که بیم خرابی و انهدام در آن نهفته شده است.

تصور می کنم همین حیرت زدگی و سرگردانی، کفیل و ضامن آنست که همه مردم این مقیاس حیات صحیح را بپذیرند.

6. شرق و مسئله روابط جنسی

شرق گرسنه مسائل جنسی است و از آن سیر نمی شود.

مسئله روابط جنسی احلام و الفاظ و افکار شرقی را یکسره اشغال کرده و این موضوع وقت مردم را چه در گفتار و چه در عمل و چه در تمهید و تدبیر و چه در جد و هزل و مزاح و چه در تصور و پندار و رفتار فراگرفته است.

سرگرمی مردم درباره جنس لطیف و تأثیر این بحث در افکار و احساسات و تعبیرات و تصورات به جایی رسیده که مردم به بحث در الفاظ و کلمات مربوط به میدان اصیل آن قانع نیستند بلکه الفاظ راجع به این موضوع را بر سبیل استعاره و کنایه به موضوعاتی از قبیل: پیروزی و شکست و سیطره و خضوع و امثال آن انتقال می دهند که اصلاً ربطی به مسائل جنسی ندارد این که از هر لفظی و از هراشاره ای و هر استعاره دور یا نزدیکی برای تعبیر از اعمال جنسی که تاب تحمل دو معنی داشته باشد استفاده می کنند و حتی اشخاصی که معروف به وقار هستند یا از لحاظ احساسات پاک و طهارت نفس شهرتی دارند، در مجالس خصوصی، از بحث در این موضوع خودداری نمی کنند!

این سرگرمی به صورت یک نواختی زن و مرد شرقی را به خود مشغول می دارد، گو این که عامل شرم و حیا بیشتر زن ها را از استعمال الفاظ صریح برای تعبیر از این سرگرمی دائم باز می دارد.

باید پرسید: چرا چنین است؟

این مسئله ای است جالب نظر و درخور آن است که در علل و اسباب آن بحث

شود.

این که جمعیت ها و ملت هایی قسمت اعظم نیروی شان را - ولو این که صرفا جنبه داستان سرایی و نکته پردازی داشته باشد، در امور جنسی صرف کنند، مسلم است نه امری است طبیعی و نه خیر و نفعی در آن متصور است. مضافا به این که این موضوع آنها را از کارهای مفیدتری باز می دارد و نیرویی را که درباره کارهای مفیدتر باید مصرف کنند در این راه صرف می کنند.

مسئله جنسی نیرویی است طبیعی بشری که باید اشباع شود و با اشباع این نیرو وظیفه مهم حیاتی انجام می شود، زیرا نتیجه آن تولید نسل است که موجب عمران و آبادی زمین می گردد. لیکن متفرق شدن در این امر به حدی که از حدود معقول تجاوز کند امری است ناروا، زیرا در آن صورت یکی از جنبه های بشری بیشتر از جنبه های دیگر رعایت می شود و نیروی بشری که باید در جهات عدیده مصرف شود و در یک راه مصرف می شود و سایر جنبه ها محبوس و محدود می نماید.

عجیب این که ملت های دیگری - مانند فرانسه - که در این باره راه افراط پیموده و به فسق و فجور گراییده اند و در اشباع این نیرو کار را به صورت های بسیار زشت و زننده ای رسانده اند، و برای این عمل زشت مجلات و موسیقی و صحنه سازی و کاباره راه انداخته اند و حتی باغچه ها بلکه طرق و شوارع و خانه های شان را برای اطفای آتش غریزه، تخصیص داده اند و به این درجه از انحطاط رسیده اند، به اندازه شرقی ها در موضوع مسائل جنسی بحث و گفت وگو راه نمی اندازند، بلکه به همان انحطاط فکری و نفسانی و روحی اکتفا می کنند و خود را نیازمند صحبت و بحث زیادی نمی دانند، در صورتی که در مشرق زمین. بدون این که مانند اروپاییان غرق در منجلاب شهوات شده باشند و بدون این که قصد ارتکاب این گونه جنایت ها را داشته باشند، مع ذلک در بحث این موضوع وقت را به حد غیر معقولی صرف می کنند.

می گویند: این مسئله ناشی از سرکوب کردن غریزه جنسی است و سرکوب شدن غریزه جنسی باعث این رفتار منحرف معیوب گردیده است.

و باز می گویند: مشرق زمین از آغاز پیدایش متدین بوده و همان تقلیدها و

سنت های دینی نیروی غریزه جنسی را «سرکوب کرده» و باعث ایجاد تصورات آتشین شهوانی و تعبیرات شدید عشقی و تصرفات انحرافی و افکار پراکنده و عقول مشغول کننده ای گردیده است.

من شخصا نمی توانم تسلیم این نظر بشوم؛ به ویژه در شرق اسلامی که تا همین اواخر طبق تعلیمات اسلامی در امر ازدواج به موقع اهتمام داشتند و حتی در این موضوع افراط می کردند تا جایی که قبل از بلوغ پسر و دختر در سن کودکی عقد ازدواج صورت می گرفت. در این صورت دیگر مسئله سرکوب غریزه چه موردی داشت؟

سرکوب غریزه به معنی فنی یا روانی عبارت از این است که عوامل جنسی زشت و پلید شناخته شود و مردم با حالت آن اعتراف نکنند و فی المثل بگویند: مرد شریف و نجیب آن کسی است که چنین معنایی به ذهن او خطور نکند.

اصولاً اسلام عوامل جنسی و غریزی را زشت و پلید ندانسته بلکه وجود آن را با کمال وضوح و صراحت به عنوان یک امر واقع. تصدیق کرده و آن را ذاتا زشت و پلید نشناخته است به دلیل آیه مبارکه:«زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَ تِ مِنَ النِّسَآءِ وَالْبَنِینَ...»⁽¹⁾و حدیث نبوی حاکی است که: از دنیای شما سه چیز محبوب من است، عطر و زن و نماز که روشنی چشم من در آنست.

و در جای دیگر فرموده است: هم بستری شما با همسران تان اجر دارد.

اسلام فقط معارف نیروی جنسی را محدود کرده؛ به این معنی که آن را منحصر در ازدواج قرار داده است و این که تسریع در ازدواج را تشویق کرده موجب آن گردیده است که به حداکثر امکان از فشار بر اعصاب کاسته شود و نفس انسان از عوامل تشویش و اضطراب زیادی راحت شود.

حقیقت امر این است که جهان اسلام در همین دوران اخیر که زن ها بی حجاب و آراسته از منازل خارج می شوند و عملاً یا قهرا در دسترس جوانان گرسنه قرار می گیرند، دچار سرکوب غریزه جنسی شده، زیرا جوانان به حکم شرایط اقتصادی و

اجتماعی و فکری از ازدواج ممنوع شده اند و دوران بلاتکلیفی جنسی به طول می انجامد و منتهی به ارتکاب جرم می گردد.

در این هنگام بود که مسئله سرکوب غریزه روی داد... و متعاقب آن مبارزه داخلی بین تعلیمات دینی و سائق جرم شروع شد. این جریان - آن طوری که بعضی اشخاص تصور می کنند نتیجه پیروی از تعلیمات دینی نبود، بلکه نتیجه انحراف جامعه از دین بود، زیرا جامعه از حل طبیعی مشکل جنسی که دین مقررات و نظاماتی برای آن وضع کرده بود، دور شد. فعلاً در صدد آن نیستم که درباره موانعی که در راه حل طبیعی این موضوع به وجود آمده و در زمینه تئوری ها و نظریاتی که عملاً قابل تطبیق نیست بحث کنم، زیرا این موضوع را در کتاب «انسان بین مادی گری و اسلام» مورد بحث قرار داده ام، بلکه فقط می خواهم این نکته را توضیح دهم که این معنی در قسمت شرقی جهان اسلام سابقه نداشته بلکه مسئله ای است تازه؛ در صورتی که سرگرمی شدید به مسئله جنسی در این ناحیه به قدری قدیمی و پردامنه است که سراسر یک کتاب ملی مانند کتاب هزار و یک شب را پر کرده و به صورت بارز و روشنی در دواوین شعر و کتب ادب هزار و پانصد ساله ما موجود است؛ بگذریم از این که این وضع قبل از تدوین این کتاب و دواوین نیز وجود داشته است.

فشار و سرکوبی. بلی...

ولی این فشار و سرکوبی در اکثر اوقات راجع به روابط جنسی نبوده است. به نظر من آن چه اغلب و اکثر اوقات وجود داشته فشار و سرکوبی و تضییقات اقتصادی و اجتماعی و سیاسی بوده است.

باید دانست که، مجاری تنفس انسان دارای پیچ و خم های زیادی است که به طور نهانی با یکدیگر ارتباط دارند و طوری ساخته نشده اند که هر یک دارای مخزن مستقلی باشد، جدای از دیگران؛ در صورتی که گاهی ملاحظه می شود که در بحث های علمی طبق برنامه ای که دارند، بدون توجه به حقیقت امر برای هر یک از این مخزن ها جدایی و استقلال قائلند!

نکته دیگر این که لازم نیست همیشه عامل و انگیزه روابط جنسی، ناشی از شهوت

جنسی باشد! زیرا چه بسا اتفاق می افتد که استغراق در روابط جنسی ناشی از بحران شدیدی باشد که نفس انسان نمی تواند عملاً برای حل آن راهی کشف کند؛ چه نجات یافتن از چنان بحرانی بدین طریق از روی قصد و عمد باشد یا این که منشاء آن تدبیر باطنی باشد در وجدان ناآگاه.

برای روشن شدن مطلب مثالی را از علم طبیعت که یکی از قوانین فیثاغورث است متذکر می شوم. ظرف آبی را در نظر بگیریم که دارای منافذ متعدد به اندازه های مختلف باشد. وقتی که یک شیئی سنگینی روی آب قرار داده شود طبعا سنگینی موجب فشار بر آب خواهد بود و آب نیز به نوبه خود بر همه اطراف ظرف که دارای منافذ کوچک و بزرگ است فشار وارد خواهد نمود. در این جاست که فیثاغورث می گوید:

فشاری که بر هر سوراخی وارد شود تناسب مستقیم با وسعت آن سوراخ خواهد داشت؛ یعنی هر اندازه که وسعت سوراخ زیادتر باشد فشار به همان اندازه زیادتر خواهد بود، در صورتی که سنگینی وارد بر سطح آب نسبت به همه اجزاء ظرف یکسان است!این یکی از قوانین مادی است.

نفس انسان نیز چنین اوضاع و احوالی دارد! به این معنی که در نفس انسان نیز مجاری گوناگون و منافذی به اندازه های مختلف وجود دارد، و هر وقت فشاری از هر طرف بر نفس وارد شود، فقط بر همان نقطه فشار تأثیر نمی کند بلکه در همه اطراف و جوانب آن اثر می کند و روی هر یک از این واحدها و منافذ به نسبت خودش تأثیر می کند، و غریزه جنسی در نفوس جانداران مصرف و منفذ آن از سایر مصارف و منافذ وسیع تر است. بدین جهت وقتی که نفس دچار بحرانی گردید که راه حلی نداشته باشد، فشار آن شدید خواهد بود و تمام سنگینی آن بر نفس و اعصاب فشار وارد خواهد نمود.

لیکن فرق بین ماده و نفس این است که ماده در حالات متشابه به طریق واحدی راه مصرفش را پیدا می کند در صورتی که نفس بر حسب اختلاف بین محیط کامل و نبودن محیط مساعد و بین قصد و عمد به این که عملاً آن را انجام دهد یا به راه های

پیچیده ای که منتهی به تنفیذ و اجرا گردد، به وسایل مختلف و طرق متعدد متوسل می گردد.

عده ای از جوانانی که ازدواج کرده بودند نزد من اقرار کردند که هر وقت دچار بحران روحی می شوند که حل سریع آن برای آنها اشکال داشته باشد مبتلا به یک نوع «تب های» جنسی می شوند - و همین که احساسات شان را مخفی نگاه بدارند ملاحظه می کنند که روح شان به چه کیفیتی در برابر اشیاء قرار می گیرد.

لیکن هزارها و میلیون ها افراد دیگری هستند که احساسات شان را مخفی نگاه نمی دارند و نمی دانند که این احساسات در باطن روح انسان چه عملی را انجام می دهد و نیز نمی دانند که چگونه ده ها شکل به خود می گیرد. این دسته درک نمی کنند که بحران های روحی و عصبی چگونه گاهی به صورت ادامه و استمرار روابط جنسی درمی آید و گاهی مخدرات و مکفیات گوناگونی لازم می شود و آن را مصرف می کنند و گاهی به شکل تفاخر و مباهات به داشتن نیروی جنسی و گاهی به صورت نکته ها و قصه ها و داستان های عشقی به زبان می آید.

بدین طریق می توانیم بسیاری از شؤون جنسی را در مشرق زمین تفسیر کنیم.

آری فشار اقتصادی و اجتماعی و سیاسی که در طول تاریخ شرق به انواع و اقسام وجود داشته در این زمینه مصارف و مجاری زیادی پیدا کرده است.

این معنی صحیح است که روح اسلامی در موارد زیادی بر بینوایی و فقر جانکاهی که نفوس را خوار و زبون داشته چیره شده و روح تعاون و تکافل برای بسیاری از بینوایان یار و مددکار بوده است ولی این موضوع به طور کلی انحطاط سطح معیشت را از بین نبرده است؛ به ویژه در اعصاری که ظلم سیاسی باعث نهب و غارت ارزاق مردم بوده و آنها را در حال اضطراب و نگرانی نگاه می داشته است.

عامل فقر موجب فشار اجتماعی است و همین عامل نمی گذارد که مردم در اجتماع آسایش و آرامش داشته باشند و افراد بتوانند هر یک درخور استعداد و استطاعت فطری خودشان از مواهب طبیعی بهره مند گردند و مقام و منزلت خود را احراز کنند.

و باز صحیح است که روح اخوت اسلامی تا حدی مانع از فشار بوده و غیر از

ارزش های مادی، موازین دیگری را در میان مردم برقرار ساخته است، لیکن باید اعتراف کنیم که مسلمانان چه طبقه حاکمه و چه طبقه محکومه در گذشته برای مدت های زیادی، به واسطه علل و اسبابی که فعلاً توضیح آن مقدور نیست، نسبت به تعلیمات عالیه اسلام در سطح نازلی زندگی می کرده اند و این حقیقت را نمی توان از نظر دور داشت.

لیکن فشار سیاسی روشن تر و واضح تر است زیرا فساد حکومت اسلامی در گذشته، حکومت را به صورت دیکتاتوری مطلقی درآورده بود که فرمانروایان وقت، حکومت را برای خود، حق الهی می دانستند و یک نوع رنگ قداستی به آن می دادند که جز برای خدا برای دیگری سزاوار نیست.

بدیهی است در چنین محیطی برای ملت امکان ندارد که حاکم بر نفس باشد یا در عزل و نصب حکام یا نظارت در امور حکومت سهمی داشته باشد، و فشار سیاسی یا عجز ملت از مداخله در شؤون شخصی از همین جا سرچشمه می گیرد. این اشکال مختلف عجز... یعنی عجز مالی و عجز اجتماعی و عجزسیاسی اولین عامل سقوط شدید مردم در امور جنسی است، به ویژه غرق شدن در احلام و آمال قدرت جنسی که حدی ندارد و مباهات به این قدرت، به حق یا به باطل، لازمه آن است، لهذا به دست آوردن قدرت از هر راهی که مقدور باشد، جانشین آن عجزی می شود که از جهات دیگر آماده گردیده است.

مثال واضح و روشن این تعویض و تبدیل در کتاب هزار و یک شب موجود است.

در دوره ای که این کتاب نوشته شده، و به احتمال قوی دوران حکومت ترک بوده، از سخت ترین دوره هایی است که بر ملت مسلمان گذشته و این ملت از لحاظ سیاسی و اقتصادی و اجتماعی دچار عجز مطلق بوده است.

بدین جهت و با توجه به این که همه مردم در برابر حکومت وقت از هر جهت عاجز بوده اند و راه استفاده از تحصیل قدرت به روی همه مسدود بوده به طوری که در این کتاب ملاحظه می شود در صدد استمداد از قوای غیر محسوس (از قبیل جن و عفریت) برآمده اند و به جای قدرت های سیاسی و اجتماعی و اقتصادی، به قدرت جنسی که سیر شدنی نیست و حد و مرزی ندارد دل خوش کرده اند!

با یک نگاه سریع به این محیطی که هر یک از این احلام و آرزوها آن را به نحوی اشغال می کند، به خوبی آشکار می شود که آرزوی جنسی غلبه دارد و اغلب اوقات، دو نوع آرزویی که قبلاً بدان اشاره شد ابزارهایی هستند برای تحقق آمال و احلام جنسی که بدان وسیله «وجود» کامل انسان تحقق می پذیرد! و این معنی در قبال نفس بشری از هر جهت متناسب با وضع رابطه جنسی و همچنین متناسب با شدت فشاری است که به واسطه توسعه مساحت آن در شعور و در شعور نهانی وجود دارد.

البته این موضوع حاکی از فشار و تضییق است ولی نه فشار و تضییقی که اکثر اوقات بر رابطه جنسی وارد آید.

نکته دیگر مسئله بیکاری است...

آری شرق قرن های متمادی در بیکاری به سر برده است.

سرگرمی به کارهای کشاورزی سراسر وقت مردم را نمی گیرد و نیازمند آن نیست که همه کوشش مردم صرف آن شود.

تجارت نیز مستلزم نشستن در حجره ای با کمال آرامش و آسایش و سر و کله زدن با مشتریان است.

صنعت های دستی ساده نیز مانع از وقت گذرانی و «گپ زدن» و با بیکاری گذراندن و داستان سرایی و رد و بدل کردن نکته های گوناگون نیست.

این است معنی بیکاری داشتن و فرصت زیاد و بی نیازی از کوشش و فعالیت.

بالاتر از این مسئله فارغ بودن از هدف ها است به این معنی که شرق اسلامی از روزی که از فتوحات عظیمش فارغ شد و اوج اقتداری که تاریخ نظیر آن را ندیده بود سقوط کرد و به خود فرو رفت؛ دیگر مردم از توجه به هدف هایی که داشتند بازماندند و به اشباع هدف های نزدیک شان پرداختند و بدیهی است رابطه جنسی و خورد و خوراک بارزترین هدف ها است و در صورت عدم وجود هدف عالی تری وصول به این دو هدف مستلزم آن است که هر چه نیرو در نهاد انسان وجود داشته باشد در آن راه مصرف شود.

و باز نکته دیگر هوای گرم مشرق زمین.

هوای گرم که بدن ها و مشاعر را در همان سال های اول رشد می پزد و همین که شرایط مساعدی فراهم شد، حرص و ولع مسائل جنسی شعله ور می شود.

این ها مهم ترین موجباتی هستند که در شرق به آتش رابطه جنسی دامن می زنند و عمیق ترین عوامل و وسایلی هستند که در خاک مشرق زمین ریشه دوانیده اند و دست هنرمند هیچ کشاورزی نتوانسته است این عوامل را تصفیه و تطهیر کند.

باید تصدیق کرد که هیچ عاملی جز عقیده قادر بر تطهیر این عوامل نیست و تاریخ شاهد این ادعاست؛ زیرا مشرق زمین جز در دوره هایی که عقیده در آن حکومت داشته و نیروهای ذخیره شده را در آفاقیبالاتر از محیط جسمانی صرف کرده و جواب گوی عاملی گرانمایه تر از عامل غریزه بوده، در هیچ دوره ای نتوانسته است از اشتعال آتش غریزه جان به در برد.

آن دورانی که عقیده حکومت داشت انرژی و نیروی مردم در راه تحصیل فتوحاتی مصرف می شد که نظر و شبیه آن را در تاریخ نمی توان به دست آورد و جنبش علمی و فکری و روحانی و مادی فرا راه تاریک بشر حیران و سرگردان مشعلی فروزان برافروخته بود؛ و در آن روزگار رابطه جنسی بدون این که در معرض فشار و تضیق قرار گیرد یا مهمل انگاشته شود در محل معقول خودش جای گرفته بود به طوری که از حد خودش تجاوز نمی کرد و راه افراط مسدود بود.

امروز ما نیازمند عقیده ایم.

نیازمند عقیده ایم تا همه نفوس را تطهیر کند و به هدف های عالی رهبری نماید.

نیازمند عقیده ایم تا این همه بیکاری و خلأ نابود کننده و کشنده را پر سازد و خلأ زمان و خلأ غفلت از سعی و عمل و خلأ از هدف های عالی را از بین ببرد، و به یک باره بیکاری جسمانی و نفسانی و روحانی را از هر جهت زایل سازد.

نیازمند عقیده ایم تا این همه فشار اقتصادی و اجتماعی و سیاسی که همه نفوس را منحرف ساخته و غرق در شهوات سوزان روابط جنسی نموده از میان بردارد.

توانایی ما در عصر حاضر برای تحقق دادن عدالت اقتصادی و اجتماعی و سیاسی

از راه عقیده به درجات بر قدرت پدران ما در صدها سال پیش فزونی دارد؛ زیرا تجربیات بشری در این زمینه ها فاصله بین این تجربیات و بین مدارج و قلل رفیعی را که اسلام وضع کرده نزدیک ساخته است و نیازمند آن نیستیم که گام های بلندی برداریم یا طفره ای بزنیم بلکه در حدود توانایی باید حرکت معقولی به خود بدهیم.

در این صورت اگر به عقیده متوسل شویم و آن را در واقعیات حیات خودمان نفوذ دهیم، راه منحصر از بین بردن انحرافات که قرن ها در نفوس مشرق زمین رخنه کرده است همین خواهد بود و بس.

همان قدر که غرب برای توازن و تعادل بین قوای مادی سرکش نیازمند عقیده است تا قوای مادی را از این تنازع و مبارزه زمینی نجات دهد؛ مشرق زمین به همان اندازه نیازمند عقیده است تا این که بتواند از سقوط در این آتش سوزان رابطه جنسی رهایی یابد.

7. انسان و ابزار

هواخواهان منطق مادی تاریخ می گویند: کیان ثابتی به نام «انسان» وجود ندارد بلکه انسان مجموعه ای است از انفعالات و تأثرات محیط مادی که در آن زیست می کند. پس به این قاعده، انسانی که در محیط زراعتی زندگی می کند غیر از انسانی است که در محیط صنعتی به سر می برد، و احساسات و افکار و سیر و سلوک هر یک از این دو با دیگری فرق دارد، هر یک ناگزیر است که تحت تأثیر محیط مادی واقع گردد و نیز مجبور است در نتیجه این انفعالات و تأثرات، تابع عوامل محیط باشد.

و باز به همین مناسبت می گویند: تعاون فردی و جوان مردی و عقیده و سادگی مشاعر و پاکی احساسات صفاتی هستند مولود محیط زراعی بلکه از لوازم آن. هم چنان که استقلال و دوری از عقیده و کلیه امور غیبی و پای بندی همیشگی فقط به واقع محسوس و پیچیدگی افکار و احساسات، صفاتی هستند از لوازم محیط صنعتی و فصل ممیز این محیط با محیط زراعتی؛ بدین جهت مثلاً عقیده؛ یا تعاون فردی (که بین دو فرد معین برای انجام عملی لازم است) برای انسان «صناعی» لازم نیست؛ همان طور که استقلال فکری یا عملی شایسته وضع انسان زراعتی نیست!!

البته قسمتی از این مطلب صحیح است، بلکه اگر انسان به حال خودش واگذاشته شود و خط مشیمعینی نداشته باشد می توان گفت؛ سراسر این مطلب درست است.

در اروپا - که دانشمندان آن، نظریات و فرضیات شان را بر اساس این ادعا قرار داده اند و بر اثر غرور بشری خیال می کنند؛ اروپا؛ یعنی همه جهان؛ و تصور می کنند آن چه بر اروپا منطبق می شود قانونی است که باید بر بشریت حکومت کند - این ادعا

به مقدار زیادی صحیح است!

و نیز بر اساس نظر دیگری، غیر از اساسی که اروپاییان منحرف قائلند، می شود گفت تمام این مطلب یا قسمتی از آن درست است؛ به این معنی که انسان زارعی اصولاً موجودی نیست که با موجود صناعی فرقی داشته باشد تا بگوییم کیان ثابتی برای انسان وجود ندارد و انسان مخلوق محیط تطورپذیر خارجی است؛ بلکه آن حقیقتی که علم صحیح بعد از آن که از انحرافات اروپایی نجات یافت، باید به سوی آن رهبری شود، این است که کیان و شخصیت انسان، کیانی است وسیع و شامل و به حدودی که خطوط ضعیف علم تجربی یا مشهودات و محسوسات معین، آن را ترسیم می کند، محدود نیست.

نکته دیگر این که: محیط خارجی در بعضی از عناصر این کیان تأثیراتی دارد که آن عناصر را بیشتر از سایر عناصر ظاهر و آشکار می سازد یا این که پاره ای از عناصر این کیان را برای دوران معینی مخفی نگاه می دارد و لازم نمی داند که آن را آشکار کند.

کما این که بازوی مرد ورزشکار از لحاظ این که ورزیده می شود و به صورت آشکاری مورد استفاده مرد ورزشکار قرار می گیرد، محکم تر و قوی تر می گردد؛ بالعکس هر عضوی که برای مدت معینی بیکار بیفتد آثار وجودی آن مخفی می ماند و چه بسا که نتواند وظیفه اصلیش را انجام دهد.

در این مورد باید گفت: معنی این عمل این نیست که ورزش بازو را «خلق می کند» و قبل از ورزش بازویی وجود نداشته است؛ و با متروک نگاه داشتن عضوی از اعضای بدن گو این که دوره متروک نگاه داشتن طولانی گردد، باعث می شود که باید آن را از بین برد و تصور شود که دیگر به کار واداشتن آن به وسیله ورزش کم یا زیاد، امری است محال. به هر حال، کیان و شخصیت انسان چنین حالتی را دارد؛ که محیط زراعی یا صناعی، ایجاد کننده آن نیست یا فرض کنیم محیط اتمی در آینده به نحو دیگری ایجاد کننده آن خواهد بود، بلکه باید گفت: حقیقت امر این است که این محیط ها گاهی پاره ای از عناصر کیان انسان را به اقتضای شرایط و اوضاع و احوال قوی تر و پرمایه تر می سازند و پاره ای از عناصر دیگر را بر حسب مقتضیات محیط مخفی نگاه می دارند ولی در هر حال این نیروهای ذخیره شده چه ظاهر شوند و چه

مخفی بمانند چه محسوس باشند و چه محسوس نباشند، در نهاد بشر همیشه وجود دارند که در هر عصری به اقتضای محیط جلوه گر می شوند؛ آن گاه پاره ای اشخاص را به طوری تازه و نو می انگارند که گویی قبلاً وجود نداشته است!

باری؛ این که بعضی می خواهند تصور کنند که انسان عبارت از کیان منفی خالصی است و بس، صحیح نیست و محیط مادی تنها نیروی مقتدر مثبتی نیست که تمام قدرت و سیطره اش را بر مشاعر و احساسات و افکار انسان چیره سازد بلکه در عالم وجود دو نیرو وجود دارد که از طرفی عبارت است از نیروی انسان و از طرف دیگر نیروی مادی خارجی و این دو نیرو همیشه در یکدیگر تأثیر دارند و تسلط و سیطره یکی از این دو نیرو بر دیگری بسته به شخصیت انسان است زیرا در میان این دو نیرو - انسان صاحب اراده و قادر بر تصرف است و شأن ماده این است که در برابر اثر و تأثیر خاضع باشد.

وقتی که انسان خودش را صاحب قدرت انشاء و ایجاد و اراده و دارای نیروی رهبری دانست، می تواند زندگانی خودش را به هر شکلی که بخواهد بسازد و اوست که طبق اراده خودش در اوضاع مادی و در کیفیت آن می تواند مداخله کند؛ ولی اگر از اراده خودش دست بردارد و از به کار بردن نیروی مثبتی که در اختیار دارد منصرف شود و خودش را به اختیار سجیه و طبیعتی که قوای خارجی در آن تأثیر دارند بگذارند و خودش در آنها تأثیر نکند، طبیعی است که خودش به محیط مادی اجازه داده تا بر او مسلط شود، و این خود انسان است که موقعیت و مقام منفی پست و خواری را انتخاب کرده است، نه این که قوای مادی ذاتا دارای قدرت و سیطره باشند.

درباره داستان ابزار، مثالی در نظر است که ذیلاً بیان می شود:در موقعی که انسان برای اولین بار «ابزاری» را اختراع کرد و تصور می کنند که این ابزار قطعه سنگی بوده است که آن را تراشیده و به صورت کاردی درآورده است؛ برای انسان این اختراع پیروزی بزرگی بود، و نیروی اختراع که ناشی از قدرت مستتر در کیان اصلی وی بود و توانست به آن نیروی مخفی و نهانی تحقق دهد و آن را عملی سازد و بر محیط مادی خویش که در آن زندگی می کرد توانست چیره شود، فتحی

عظیم بود.

بدون تردید، این مخلوق بدوی از به دست آوردن این سلطه سر مست شد و اقلاً برای چند لحظه احساس کرد که از خودش بزرگ تر است و آینده درخشانی خواهد داشت.

این مطلب از هر جهت درست بود، زیرا در راهی گام گذاشته بود که تطورات آن برای آینده از آن قطعه سنگ تراشیده بسی مهم تر و عظیم تر می نمود.

از آن پس انسان به وسیله جسم و عقل و روحش خطوط عظمت بشریت را ترسیم می کرد و این خطوط، سطوری از رفعت و علوی بود که خالقش به وی حکومت نموده بود زیرا چنان نیروی معجزه آسایی برای تطور و تعالی در اختیار او گذاشته بود.

اگر در این جا ذکری از روح به میان آوردیم از «متمدنین و متجددین» معذرت می خواهیم! زیرا این دسته کسانی هستند که می گویند: سائق و رهنمای تقدم و پیشرفت بشر بحث و جست وجوی خوراک بوده است. تو گویی حیوان در جست وجوی خوراک نیست!

از این که این آقایان را در عصر صناعت و در عصر اتم، با ذکر چیزی از بازمانده های محیط زراعتی کهنه که دیگر شایسته بازگشت نیست، افسرده خاطر می سازیم، عذر می خواهیم!

حالا به داستان ابزار، که داستانی است «مفهوم» و هیچ گونه غیب یا ابهام و غموضی در آن وجود ندارد بر می گردیم!

انسان در طی مدارج ترقی، از اختراعی به اختراع دیگری دست زد؛ در نتیجه گاوآهن و چرخ نخ ریسی و دستگاه بافندگی و آلات صید و قتال و هزاران ابزار سودمند دیگری را اختراع نمود تا بدان وسیله کیان یا اساس هستی اش را تقویت کند و در عالم واقع نیروهای نظری مکنون خودش را تحقق دهد و احلام و آمال دور و درازی را که برای تحصیل قدرت و سیادت بر محتویات جهان پهناور در دل داشت عملی سازد.

در این دوران طولانی که هزاران سال طول کشید؛ ابزار و آلت برای انسان منشأ

قدرت فردی و اجتماعی بود. قدرت مادی و روانی.

برای این که وضع حقیقی قدرت روانی تعیین و تحدید شود باید درباره قدرت روانی بحث کرد.

باری؛ در مقایسه مادیات، دستی که حامل عصا یا تبر یا طپانچه باشد از دست خالی قوی تر شمرده می شود.

این قدرت مادی به انسان یک نوع نیروی روانی می بخشد که در رفتار و افکار و مشاعر و احساسات وی نمایان است.

این مطلب در ظاهر امر این طور به نظر می رسد؛ تا جایی که طرفداران منطق مادی حیات چنین می انگارند که قوای مادی، مشاعر و احساسات و افکار را می سازند. در صورتی که حقیقت امر چنین نیست، به دلیل این که نگهبان و پاسبان قوت در داخل نفس وجود دارد، و به صورت میل و رغبت خاصی در کمین تحقق و اجرای امر است و بنابراین عصا یا تبر یا طپانچه ای را که انسان اختراع می کند به این منظور است که وسیله تحقق دادن منظور همان پاسبان داخل نفس باشد.

و نیز آن نفسی که خود منظور پاسبان داخلش را در عالم واقع عملی ساخته است برتر از نفسی است که به وسیله پاسبان دیگری محافظت شود.

محک صادق برای تشخیص این حقیقت همانا وضع آن سرباز کم جرأت و ترسویی است که نمی تواند از ابزارهای جنگی استفاده کند، زیرا فاقد پاسبان درونی نفس است. شاهد این مطلب سربازان ایتالیایی هستند در جنگ جهانی دوم که با داشتن تازه ترین و مهلک ترین اسلحه جنگی از میدان جنگ فرار می کردند و با طیب خاطر حاضر بودند اسلحه شان را به کسانی تقدیم کنند که آنها را تسخیر و اسیر نمایند.بنابر این باید گفت: نفس به واسطه وسایل مادی تقویت می شود. زیرا وسایل مادی اسباب تحقق منظور پاسبان داخل نفس می شوند، و این پاسبان قبل از وسایل مادی وجود داشته است، و آن اصل حقیقی و واقعی که باید به حساب آورده شود اوست.

وجود ابزار در یک دوره طولانی از تاریخ بشریت، برای انسان منشاء نیروی

روانی بوده است. درست است که ابزار عامل مهمی شمرده شده است ولی این انسان بوده که آن را به کار می برده است! و احساس انسان این بود که قوه گرداننده اوست و ابزار مطیع اراده اوست؛ در این صورت سیطره و سلطه انسان بر ابزار مسلم انگاشته می شد؛ لیکن بعدا ابزار دچار تطور گردید، زیرا از صورت اول که ابزار آلت دست بود و تحت اراده و تسلط انسان بود و به هر شکلی می خواست او را می چرخاند و هر وقت می خواست عمل آن را متوقف می ساخت، درآمد و شکل دیگری به خود گرفت، زیرا بعدا به مقیاس زیادی بر حجم آن افزوده و به قدری درشت و بزرگ شد که انسان در قبال آن به صورت جرم کوچکی درآمد که دیده نمی شد و این ابزار برای خودش دارای قدرت ذاتی خاصی شد به طوری که از داخل به حرکت آمد، و کارش به جایی رسید که از اختیار انسان خارج گردید و انسان نتوانست به نحوی از انحاء آن را به دلخواه خودش متوقف سازد.

سپس وضع و موقعیت ابزار در داخل کارخانه به صورت کاملی تغییر کرد. از آن پس، کارگر یا صنعت گری که هر عملی را به دست خودش انجام می داد یا این که بر ابزار مسلط بود و آن را اداره می کرد، به صورت قطعه کوچکی از مجموع عمل درآمد!

و به عبارت دیگر خودش به جای جزیی از مجموع عمل شناخته شد، و از آن جایی که قوام این ابزار پیچیده وابسته یا اجزای درهم و برهم بسیاری است دیگر برای کارگر در این دستگاه جایی و مقامی باقی نماند جز این که میخی را بکوبد یا این که آن را به میخ دیگری متصل سازد یا این که مواد خامی را برای این دستگاه عظیم فراهم سازد تا آن را در یک لحظه ببلعد و باز مواد دیگری را بطلبد.

نتیجه این که انسان به صورت نیرویی منفی درآمد، و آن ابزار درشت، یا آن دستگاه عظیم نیرویی شد مثبت که محل عمل و زمان و طبیعت و حدود عامل را اشغال کرد و نسبت به کارگر فرمانروا شد و اوامرش را بر او تحمیل کرد!

این جاست که در پسیکولوژی، یا جنبه های روانی بشر انقلاب عظیمی روی داد؛ به این معنی که از این پس، انسان به تدریج تسلط خودش را بر نفس از دست داد و در عین حال خودش را فراموش کرد.

شبح ابزار که اینک دستگاهی عظیم شده در اعماق حس بشر فرو رفت، و به

صورت قدرت قاهری درآمد که اراده اش را بر انسان تحمیل کرد و در برابر ابزار یا این دستگاه عظیم، حیات و اختیار انسان را به دلخواه خودش در دست گرفت - انسان ضعف و کوچکی خودش را احساس کرد و به خود فرو رفت. مشاعر و احساسات زنده بشر و درخشندگی وی از بین رفت. عواطف سرشار و شوق پرواز در افق آزاد را از دست داد؛ و به تدریج نسوج نفس وی سخت و زمخت و خشک شد و به صورت ابزار کند و بی حسی درآمده و زندگانیش بسان ابزار گشته سطحی و بیخودی، از سپیده دمان آغاز می شود و به شامگاهان منتهی می گردد.

به بازوان یک یا چند کارگر بنگرید در یک لحظه معین بالا می رود درست مثل ابزار کار، دستگاه عصبی بازو با مصرف انرژی جسمانی به کار می افتد و هم چنان به فعالیت ادامه می دهد و کار می کند و کار... تا زنگ کارگاه به صدا درآید. در این وقت کار ناگهان می خوابد همان سان که ناگهان و در لحظه ای معین آغاز گشته بود. بازوان همان گونه که ابزار و ماشین با قطع جریان از کار می افتند از کار می افتد.

آن گاه قسمت های دیگر دستگاه عصبی بدن با فرا رسیدن نوبت به کار اشتغال می یابند، یا از کار باز می ایستند، راکد و بیخود و بی حرکت.

اما انگیزش حیاتی انسانی نهفته و ذخیره شده ای که از صبحگاه بر جای مانده و ناگزیر باید به شکلی روان گردد و به مصرف رسد، زیرا این انرژی برانگیزاننده در فعالیت ابزارسان جامد و بیخود، به تمامی به مصرف نرسیده است و مضر و راه مصرف تازه ای می جوید.

عملاً هم راه مصرفی می یابد و آهنگ مصرف می کند... بدان گونه که حیوانی بند از پا و گردن فرونهد و آهنگ رفتار کند. یا چون انگیزش و جوشش تنی سرگردان و شیدا که به سوی تنی واله و شیدا بال گشاید.

انرژی مکتوم مسیر مصرف حیوانی خویش می گیرد و بر اثر آن اعصاب جوشان و آشفته آرام می یابد و تسکین می پذیرد تا فردا که انرژی مکتوم دیگری ذخیره گردد و باز راه مصرفی بجوید...

بدین ترتیب زندگانی انسان، ابزارسان گشته است و خشک و خشن که در آن نه اثری از عواطف زنده دلانه یا شوق شاعرانه هست و نه خبری از دریافت های دقیق و

ژرف نگرانه. فرانگری به سوی اندیشه های برین یا احساس بهین در چنین زندگانی هیچ یافت نمی شود. هر چه هست یک زیست جانورانه فروگر است که باقی مانده انرژی ذخیره شده را به نیستی می کشاند و بازپسین مرحله زندگانی را به ددمنشی بدل می گرداند.

با این دو زنجیره عمل، «آدمیت» انسان به نابودی می رود و به جایش حیوان ابزارسان می نشیند که سراسر گیتی را در عصر ما فراگرفته است.

بارزترین نمونه چنین حیوان ابزارسان عاری از آدمیت را در آمریکا باید جست. آن جا که ابزارسانی به نهایت رسیده است. همه چیز به گرد ابزار و ماشین می گردد، و نخستین موجود که بر مدار ابزار و ماشین می گردد انسان است و هم اوست که گرداننده اش ماشین است!

دقت فراوان در کار، انضباط دقیق چون انضباط ابزار، و بالاخره تولید هنگفتی که در هیچ کشوری نظیرش را نتوان یافت. اما تولیدی که زاده ابزار است - زاده ابزار ماشینی یا ابزار انسانی - با این توضیح که در آن جا بشری وجود ندارد.

بشری که آدمیت را بر نگار چهره اش نتوان نگریست یا از تپیدن دلش و احساس درونش و پرپرزنی روحش.

بشری که سیمایش اندیشه نماست و احساس نما و گویای فرانگری...

بشر... بدان گونه که بشریت از هزاران سال پیش می شناخته اش! چنین بشری را در آن جا نتوان یافت.

هر چه بینی ابزار روز به کار است.. و حیوانات شب خفته.

جانورانی پرجوش و خروش... که می خواهند جهان را مسخر و مستعمره گردانند!

این نهایت تکامل تمدن مادی در عصر نوین است و نمونه ای فرا راه تمامی جهان «عقب مانده» تا اقتباسش کند و فراگیردش.

راستی، این همان عصر «ابزار» است!

ابزار در عصر جدید بر سراسر زندگانی انسان مسلط گشته و حیات انسانی را چون

خودش منظم و خشک و بیخود ساخته.

در این عصر برای طرفداران منطق مادی تاریخ، فرصتی به دست آمد تا بر اثر این پیروزی، سر بلند کنند، و با احراز این پیروزی احمقانه بگویند:

مگر به شما نگفتیم که انسان کیان و شخصیت ثابت ندارد؟

مگر نگفتیم که انسان محکوم به تأثیرات محیط مادی است که در آن زندگی می کند و این محیط است که او را مطابق طبع خودش بار می آورد؟!

در جواب به آنها می گوییم: اولاً - این پیروزی شکستی را در بردارد زیرا معنی این پیروزی این است که «پیشرفت» صنعتی که معبود شما واقع شده حیات بشر را زیر و زبر و سرنگون ساخته است و زندگانی وی را به سرحد زندگانی حیوانات و آلات و ادوات سقوط داده است و اگر شما در ادعای خودتان صادق باشید - تازه این موفقیت مصیبت و نگون بختی محتومی است که نصیب بشر شده و بشر نمی تواند از آثار حتمی آن برکنار باشد.

ثانیا - می گوییم: این نگون بختی برای بشر امر محتومی نبوده است بلکه این مصیبت را خودش به جان خریده که عقیده و ایمان را از دست داده و از خدایش دور شده است.

این ضعف و زبونی که انسان در برابر ابزار، احساس می کند و می بیند که به تدریج بر وی مسلط گردیده و زندگی او را به شکل آلی کند و جامدی درآورده، علت اصلی آن این است که انسان رابطهخودش را با هر نوع نیرویی خارج از نطاق زمین و خارج از عالم محسوس قطع کرده است؛

و از این جاست که ابزار، نسبت به انسان قوه ای مهیب شده و انسان به صورت مخلوق ناتوانی درآمده که بنده ابزار شده و خواه و ناخواه فرمانبردار مطیع اراده آن گردیده است.

و اگر انسان رابطه خودش را با عظیم ترین نیرویی که بر همه قوای زمینی مسلط است و تمام نیروهای زمینی را اداره می کند، قطع نمی کرد...

و اگر رابطه خودش را با بزرگ ترین قدرتی که نیرو و کیان و حس و وجدانش را از او می گیرد قطع نمی کرد... و بالاخره اگر این کارها را نکرده بود، ابزار نمی توانست او

را بنده خودش سازد، و انسان قهرا در برابر آن احساس ضعف و زبونی نمی نمود؛ و در صورت اتصال و ارتباط با عظیم ترین قدرتی که آفریننده و اداره کننده جهان است، می توانست در سایه آن قدرت با سیطره و سلطه ابزار بجنگد و او را مطیع و رام نگاه دارد و به دلخواه خودش بر آن حکومت کند. با حفظ چنان وضعی، انسان می توانست همان طور که از سابق بوده آقا و فرمانروای ابزار باشد و آن را تحت اراده خودش نگاه دارد و اداره کند و در آن صورت نفس انسان، لطف و نرمی خودش را در مجاورت ابزار خشک از دست نمی داد، زیرا همیشه در کمون نفس یک نیروی زنده ای وجود دارد که ناظر و پاسبان است و یک قدرت فائقه ای او را به کمک نیروهای ذخیره شده دیگری مدد می دهد و نمی گذارد که روح انسان صفا و زیبایی و درخشندگیش را در برابر طنین آلات و ادوات بی روح و بیخود از دست بدهد.

نکته دیگر این که؛ نفس انسان قوت و قدرتش را فقط به وسایل مادی تحقق نمی دهد و باید دانست که قوت و قدرت ناظر نفسانی متحرک و ناظر روحانی آزادی دارد که حد و مرز نمی شناسد، و نفس تصفیه شده و مطمئن و آرام از همه قوا به نفع ناظر نفسانی استفاده می کند.

وسایل مادی ابزاری است برای تأمین منافع نزدیک تا این که زندگانی روزانه منظم و مرتب گردد.

کار مشاعر نفسانی و احساسات این است که علاقه انسان را به خودش و به سایر افراد منظم سازد.

خاصیت آزادی و گشایش روح این است که همه موانع را بردارد و نفوس را در نور غرق سازد و با یک فروزشی از تابش های شفافیت همه نفوس را با آفریننده ارتباط دهند و با سرچشمه ازلی جاوید متصل گردد و از این منبع تابش و فروزش شعله ای از خلود اقتباس کند. در آن صورت انسان بر همه قوای زمینی مسلط خواهد شد و احساس خواهد کرد که با نفخه الهی اعجازآوری که در او دمیده شده، آن چه در زمین وجود دارد مسخر اوست، و دیگر اجازه نخواهد داد که «ابزار» تکلیف زندگانی او را تعیین کند و او را به درجه نازل حیوانیت و ابزارسانی تنزل دهد.

برای بشر در عصر آلت و ابزار یا در عصر اتم، شفایی نخواهد بود مگر در سایه

عقیده؛ عقیده ای که آنها را از پستی و انحطاط نجات دهد و به بزرگی و رفعت برساند و بر هستی و کیانش بیفزاید و مردم را به موجودیت و شخصیت شان مطمئن سازد تا این که مشاعر و احساسات شان را به طوری که درخور شأن و مقام انسان «متطور» باشد برانگیزد و توجه داشته باشند که این مخلوقی را که خدا او را شرافت و مکرمت بخشیده و روحش را در او دمیده، شایستگی آن را دارد که به راقی ترین درجات علو و رفعت صعود کند.

عقیده اسلامی با توجه به این که شامل جسم و عقل و روح است و این سه دستگاه را به وسیله یک رشته معین به خدا اتصال می دهد، تنها عاملی است که برای ناظر نفسانی نیروی کاملی آماده می سازد و این عقیده به تنهایی به روح بشر چنان قدرتی می دهد که می تواند جهان را از سقوط مهیب و مهلک نجات بخشد.

8. قریه و شهر

داستان قریه و شهر نیز چنین است...

طرفداران منطق مادی تاریخ عقیده دارند که قریه برای زندگی، اخلاق و طبیعت معینی دارد، و شهر اخلاق و طبیعت دیگری... و بینهما برزخ فلایبغیان؛ یعنی بین این دو برزخی است که به یکدیگر نمی رسند.

این گفتار از بسیاری جهات صحیح است و درست ولی در عین حال مغالطه زیادی در آن راه یافته و این مغالطه ناشی از استنباط احکامی است که از محیط معین و نسل معینی گرفته می شود و می خواهند چنین معنایی را به طور کلی بر بشریت تطبیق کنند و آن را تعمیم دهند.

مردم قریه یا روستاییان برای خداشناسی و احساس وجود خدا آمادگی بیشتری دارند... زیرا شغل اصلی روستاییان کشاورزی است.

کشاورز تخم را در زمین می کارد و سپس برای نتیجه و محصول آن منتظر حکم آسمان می شود! و هر چه بخواهد و بکوشد که در نمو آن تصرف کند جز به مقدار اندکی نخواهد توانست کاری انجام دهد؛ بدین جهت باید صبر کند تا آن قوه نهانی و مرموزی که جز از مظاهر و پدیده های آن چیزی درک نمی کند، تخم را برویاند و نمو دهد. علم نیز راجع به این نیروی نهانی بیشتر از این چیزی نمی داند.

کشاورز ناگزیر است مراقب تطورات متوالی آن از قبیل: شکفتن، برگ دادن، میوه دادن و رسیدن میوه باشد ولی نمی تواند در نظم و ترتیب آن تغییری بدهد یا این که در این تطورات تسریع کند یا رشد و نمو آن را به تأخیر اندازد، یا در آن، جز به مقدار اندکی، تصرفی بنماید.

کشاورز در سایه این نیروی نهانی قسمت اعظم زندگانیش را می گذراند و از آغاز بذرافشانی تا آخرین مرحله بهره برداری در کارهای اصلی رشد و نمود بذر، با این نیروی نهانی مدارا می کند تا این که به ثمر برسد. بهره و ثمره کار نیز چه از لحاظ نوع و چه از لحاظ کیفیت تابع مشیت و اراده این نیروی نهانی است...

به این معنی که اگر این نیروی نهانی بخواهد، بذر را از آفات و شیره های زیان آور و تغییرات جوّی حفظ می کند و اگر بخواهد همه این قوا را بر آن مسلط می سازد.

کشاورز هر چه احتیاط به خرج دهد و دولت هر چه به وی کمک کند، و هر چه «علم» به کمک او بشتابد، مع ذلک در اعماق وجدانش احساس می کند که هر چه هست همان قوه مخفی یا نیروی نهانی است؛ که او را نمی شناسد لیکن مظاهر و آثار و پدیده های او را می بیند... و باز چنین احساس می کند که همان نیروی نهانی و قوه نامرئی است که عملاً به حیات او سر و صورت دهد و حاکم بر مقدرات اوست.

از این جاست که کشاورز متدین می شود...

دیگر فرق نمی کند که در این عقیده و احساس به دین حق هدایت و رهبری شود؛ یا این که گمان و پندار او را به جاهلیت گمراه کننده ای سوق دهد...

چه آن آداب و رسومی را که به عنوان عبادت انجام می دهد با نظم و ترتیب و خلوص باشد یا این که گاهی با تنبلی و تن آسایی برگزار کند و گاهی از اجرای آن منصرف باشد... به هر حال روی هم رفته متدین است و در ته دل و عمق وجدانش وجود قوه خلاقه و آفریننده بزرگی را درک می کند و حسا آثار آن را می بیند و احساس می کند که حیات وی وابسته به اراده نهانی و آثار و پدیده های ظاهری آن است.

شهر نشینان، به ویژه سکنه شهرهای صنعتی از شناختن خدا و درک و احساس وجود، دورترند. کارگر با آلت و ابزار سر و کار دارد و با زمین کاری ندارد.

کارگر یا آلت ابزار را به کار می برد یا این که آلت و ابزار در جلوی نظر او به کار افتاده و دستگاه اداره می شود. کارگر در وضعی قرار دارد که ماده ساخته شده را به دست خودش تولید می کند و یا این که در تولید و انتاج آن شرکت دارد.

کلیه عملیات در جلوی نظر کارگر مکشوف است و نقش او در تولید و انتاج محسوس و آشکار. و حتی موقعی که در کار آلت و ابزار یا ماشین پیچیدگی روی

دهد، کارگر همه اسرار و علل آن را درک نمی کند... و حتی وقتی که تأثیر وجود او از تولید کامل مبدل به تأثیر جزیی شود و احساس کند که در تولید، سهم ناچیزی دارد... و حتی هنگامی که کارگر احساس می کند به این که عمل تولید عمل انسانیخالصی است که به حسب ظاهر تابع اراده آن قوه مخفی و نیروی نهانی نیست، بلکه تابع اراده فردی یا دسته ای از افراد انسانی است، یا تابع کیان مادی خالصی است که عمل تولید را به اشکال مختلف انجام می دهد.

از این جاست که کارگر متدین نمی شود، زیرا خیال می کند که حیاتش را خودش به شخصه فراهم می سازد و هر رنگی را که بخواهد به او می دهد.

هرگاه عملیات صنعتی پیچیده و معطل شود و آزادی تولید و آزادی تأثیر در حیات شخصی از کارگر سلب شود، مع ذلک متدین نمی شود بلکه به آن مقام و مرجعی که اراده آن جایگزین اراده کارگر شده. مراجعه می کند اعم از این که آن مقام دولت یا حاکم یا رژیم (یا خود ماشین) باشد... و در هر حال متوجه دین نمی شود زیرا بیشتر دوران زندگیش را با قدرت های ظاهری و مقامات صوری گذرانده و با آنها سر و کار داشت، نه با قوه غیبی که به حسب ظاهر در عملیات کارخانه و در اداره ماشین آلات مداخله ای نداشته است. این معنی مظهر و پدیده ای است مربوط و متعلق به باطن نفس؛ از آن گذشته مظهر و پدیده دیگری در کار است که به رژیم و نظام اجتماعی مربوط می شود؛ به این معنی که روستاییان به اقتضای عمل و نظر به قلّت عددی که دارند و زندگانی شان محدود به محیط تنگی است، در وضعی قرار گرفته اند که یکدیگر را می شناسند و با یکدیگر همکاری می کنند و روح مودّت و محبت و خویشاوندی شامل حالشان است یا دست کم این روح در زندگانی شان غلبه دارد؛ ولی شهر نشینان به ویژه مردم شهرهای صنعتی، دارای چنین روحی نیستند و چنین عاملی وجود ندارد که آنها را به یکدیگر مربوط سازد، مع هذا وضع شان طوری است که در کارهایی که دارند جز رابطه عمل و رابطه چند ساعت وقتی را که طی یک عمل صامت بی زبان و بی روح خسته کننده مرتبی در میان طنین و سر و صدای آلات و ادوات میان خالی با پشت سر ماشین های بی زبان با یکدیگر می گذرانند رابطه دیگری با یکدیگر ندارند؛ و این جمعیت به حکم کثرت عددی که دارند، حتی اگر بخواهند

که مانند روستاییان با یکدیگر مأنوس و مربوط باشند نمی توانند. این است که به صورت دستجات متفرق و پراکنده ای در می آیند که هیچ دسته ای دسته مجاورش را نمی شناسد و علاقه ای به او نشان نمی دهد.

اگر موضوع تعاون و همکاری، ضرورتی باشد بشری که مردم از آن مستغنی نباشند؛ این مسئله، به ویژه در شهرهای صنعتی صورت «عمل» مرتب و منظمی به خود می گیرد که دولت (بر اساس مبانی علمی!) عهده دار انجام آن می شود؛ در آن صورت این رابطه بر اساس شعور و ادراک عمل خاصی قرار خواهد گرفت، و ناشی از علاقه قلبی زنده و جانداری که قلبی را به قلبی و انسانی را به انسان دیگری مربوط و علاقه مند می سازد نخواهد بود.

این رشته مطالب حقایقی است مشهور و محسوس که در حیات بشر واقعیت دارد. و همان طور که در داستان انسان و ابزار تشریح کردیم ایمان داریم که امری است واقع. لیکن ایمان نداریم که تنها امر محتوم و قاطعی باشد که برای مردم راه تدبیر از وقوع در آن مسدود باشد و نتوانند در آن تغییری دهند.

به طوری که در بحث سابق گفتیم - انسان عبارت از نیرویی منفی نیست که مقهور محیط مادی باشد و اراده و اختیاری نداشته باشد؛ بلکه وقتی به این صورت در می آید که اراده اش را از دست بدهد و موقعیت و مقامی را که دارد ندیده بنگارد و از تصرف و مداخله در حیات و اشیاء و تعین خط مشی دست بکشد و خودش را بدون تصمیم و عزم و اقدام در معرض مؤثرات خارجی بگذارد و تصور کند حریف تحت تأثیر هیچ یک از مؤثرات خارجی نیست. ولی اگر تصمیمی بگیرد که «انسان» باشد دیگر «ماده» به عنوان این که قدرتی است جبری و راه و رسم رفتار و نظر معینی را برای حیات و برای اشیاء بر او تحمیل می کند، نخواهد توانست بر او حکومت کند.

دلیل بر این که محیط مادی، تنها صاحب اختیار و صاحب قدرت نیست و همچنین دلیل بر این که همه افراد بشر - چه کشاورزان؛ چه بدویان و چه صنعت گران همه و همه دارای کیان مشترکی هستند این است که این مخلوق «انسان» است و محیط قسمتی از جنبه های این کیان را گاهی آشکار می کند و گاهی مهمل می گذارد ولی به هر

حال این جنبه ها را از عدم به وجود نمی آورد و آن را از بین نمی بردو از مکان اصیلش زایل نمی سازد...

و باز دلیل بر این مطلب این که شهر با این که رنگ صنعتی الحادآمیزی به خود می گیرد گاهی متدین می شود و همچنین قریه و روستا با وجود تأثیر عوامل محیط روستایی که همیشه احساس و ادراک وجود خدا در آن جا محسوس و مشهود است. گاهی رنگ الحاد به خود می گیرد.

برای اثبات آن چه گفتیم مثال هایی داریم؛ از جمله این که:

ژاپن دارای ملتی است صنعتی و پرکار؛ به صورتی که نهضت صنعتی این ملت و تولید محصولات آن اروپای غربی و آمریکا را تهدید می کند؛ با این حال این ملت دارای عقایدی است ریشه دار که نه صنعت توانسته است این عقاید را از وی سلب کند و نه اشغال آمریکا؛ با این که قوای اشغال گر آمریکایی مطابق قانون؛ عقاید ژاپنی ها را تحریم کرده است! وضع ژاپن شگفت آور است... به این معنی که اگر ملت ژاپن به عقیده الهی مفهوم و معینی ایمان می داشت که عقل آن را با اطمینان وجدان می پذیرفت - از وجهه نظر ما - اشکالی نداشت که بگوییم حفظ عقیده و قیام به رعایت مراسم آن با نهضت صنعتی مغایرتی ندارد و نباید تعجب کرد ولی از آن جایی که عقاید ژاپنی ها جز یک رشته خرافات بت پرستی چیزی نیست و این عقاید نه با منطق سازگار است و نه با عقل مردم متمدن؛ در این صورت باید گفت:

مطلب عمیق تر از آن است که قضیه منطقی یا قضیه علمی باشد! بلکه قضیه، آن نفس عمیق بشری است که علم با همه ادعاهایی که دارد، نمی تواند به همه اطراف و جوانب آن راه یابد.

روستایی مصری که از ده ها هزار سال پیش، متدین بوده و عقایدی از نوع عقیده فرعونی و مسیحی و اسلامی را پذیرفته... سال های اخیر، به الحاد شروع کرده و دیده می شود که گاهی اوقات فلسفه مادی را استقبال می کند و اینک می بینیم که روابط مردم از یکدیگر گسیخته می شود و خودخواهی و خودپرستی پوچ جایگزین تعاون قلبی مودّت آمیز می گردد.

درست است که این الحاد ریشه عمیقی ندارد و شرایط و اوضاع و احوال عارضی

است که برخی از این روستاییان را از دین شان بری ساخته است... جز این که «قاطعیت» قوانین اجتماعی که دانشمندان فرض می کنند، در این جریان تأثیری نداشته است که در چنین اوضاع و احوالی با توجه به این که هنوز در محیط کشاورزی کار می کنند، به ویژه این که با اصول کشاورزی بدوی سر و کار دارند که هنوز ماشینی نشده و کشاورزان هنوز به رنگ کارگران یا صنعت گران در نیامده اند! یعنی محیط مادی کشاورزی شان تغییر نکرده تا این که مطابق نظر آن دسته از دانشمندان افکار و مشاعر و احساسات و عقاید و رفتارشان عوض شود.

و باز به این خبر عجیبی که یکی از مجلات آمریکایی (Time) به نام تایم در شماره مورخ 15 ماه مه 1954 حاکی از تغییر سوگندی که در سوگندنامه امریکایی به عمل آمده توجه کنید.

مجله نام برده می نویسد: برای اولین بار یعنی پس از گذشتن دویست سال در سوگندنامه ای که معمولاً هر فرد آمریکایی باید برای ابراز اخلاص و وفاداری به پرچم ایالات متحده آمریکا سوگند یاد کند، تغییری به هم رسیده و کلمه «در سایه خدا» بر آن افزوده شده است.

هر چند من باور نمی کنم که این نسل آمریکایی امکانا متدین نشود ولی همین موضوع اشاره ای است واضح الدلاله و اشاره ای به قرن های آینده و به وضع نسل های آینده و این اشاره از این جهت دارای دلالت خاصی است و مهم شمرده می شود که از آمریکا می آید. از آمریکایی که نه قلبی دارد و نه روحی؛ و آمریکایی که در حیوانیت ماشینی محض زندگی می کند؛ آن چنان حیوانیتی که بشر در سراسر تاریخ طولانیش چنین سقوط و هبوطی به خود ندیده است!

ابدا به هیچ وجه قالب های مشخص و معینی برای نفس انسانی وجود ندارد؛ و محیط مادی صاحب اختیار مطلق نیست. و نیز حتم و مسلم نیست که سکنه شهر ملحد باشند!

به ویژه شهر اسلامی امکان ندارد که ملحد شود و ممکن نیست به محیط مادی اجازه دهد که روحانیت صاف و مشاعر و احساسات قلبی محبت آمیز آن را فاسد کند؛

زیرا ایمان شهر اسلامی به خدا از این مهلکه نجاتش می دهد و راه ترقی و صعود را برای او ترسیم می کند، همان طوری که ایمان شهرمسلمان به خدا، دل های سکنه آن را با رشته محبت و وداد به یکدیگر وصل می کند، حتی اگر ممکن نشود که هر فردی فرد دیگری را بشناسد، همین قدر کافی است که جمعیت هر قسمت و هر گوشه ای از شهر با یکدیگر نزدیک باشند، سپس صلح و سلم و برادری در میان همان افردای که یکدیگر را نمی شناسند حکومت خواهد کرد از آن رو که قرآن کریم دستور می دهد:

«وَإِذَا حُیِّیتُم بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّواْ بِأَحْسَنَ مِنْهَآ أَوْ رُدُّوهَآ»⁽¹⁾یعنی اگر کسی به شما تحیتی و سلامی کرد تحیت و سلامی بهتر به او تقدیم کنید یا اقلاً تحیت و سلام او را تقدیمش کنید.

رسول اکرم(ص) فرمود:

«الق السلام علی من تعرف و من لا تعرف» یعنی بر کسی که می شناسی و بر کسی که نمی شناسی سلام کن!

این ها آدابی است در سلام که خدا و پیغمبرش(ص) توصیه کرده اند.

من شخصا کارگران و صنعت گران مسلمانی را دیده ام که حقا مسلمان بوده اند.

دیده ام که از کار خسته کننده ای که ضمن سر و کار داشتن با ماشین پر سر و صدای کر و کور و با عملیات تولیدات صنعتی که به چشم دیده می شود که به حسب ظاهر جنبه بشری دارند خارج شده اند...

دیده ام که از کارگاه ها بیرون آمده و بدون سر و صدا راه شان را گرفته و رفته اند در حالی که همکارانشان که قلوب آنها از عقیده خالی است (و در درون نفسشان آن ناظر و مراقب روحانی که علی الرسم آثار فشار عمل خسته کننده و کوبنده را هنگام آزادی از کار در اعصاب و ارواحشان تخفیف می دهد وجود ندارد) همین که از کارگاه ها خارج می شوند، سر و صداهای ساختگی خسته کننده ای راه می اندازند تا بدان وسیله وجودشان را ثابت کنند و آزادیشان را اعلان دارند، همان طور که بنده گریز پا بعد از شکستن قیود، پا به فرار گذاشته و آن همه سر و صدا راه می اندازد!

آن کارگران و صنعت گران را دیده ام که قلوب و نفوسشان با ذکر خدا مطمئن و آرام است؛ زیرا خدا را در کارخانه فراموش نداشته اند. و نیز فراموش نداشته اند که این

دستگاه چرخنده خدایی نیست، بلکه ابزاری است که خداوند آن را برای انسان مسخر ساخته است تا بدان وسیله بر قدرت و نیرویشان بیفزایند و سپس خدای را در برابر این همه نعمت و مکرمت به وسیله نماز و شکرگزاری ستایش کنند. و نیز دیده ام که در سایه ایمان به خدا، نسبت به یکدیگر احساس برادری می کنند و با یکدیگر دید و بازدید دارند و حتی در سایه همین رابطه خدایی خانواده هایشان به ملاقات یکدیگر می روند و در هنگام احتیاج به کمک یکدیگر می شتابند و با این که دولت یا کارخانه همه نوع نیازمندیشان را تأمین می کند و آنها را از هر چیزی بی نیاز می سازد مع ذلک روابطشان با یکدیگر پابرجاست و هیچ نوع عامل افتراقی از قبیل بغض و کینه و انزوا و انعزال آنها را از یکدیگر دور نمی کند و روابط انسانیشان همیشه ثابت و برقرار است.

من پس از تشخیص این معانی ادراک کردم که شهر صنعتی اسلامی ممکن نیست به سوی الحاد گراید، زیرا عقیده از ماده قوی تر است و صاحب قدرت و صاحب اختیار مطلق اوست.

روزی خاطره ای در ذهنم بیدار شد و مرا درباره آینده بشریت نگران کرد!

مطلب این است که مدنیت جنون آمیز غرب، در عصر ما، زندگانی قریه و روستا را از بین می برد و روستا را به شهر تبدیل می کند؛ ضمنا همان اوضاع و احوال الحادآمیزی را که در شهر دارند به نام «متمدن ساختن» روستا، یا به نام بالا بردن سطح زندگی روستاییان، در روستا رواج می دهند!

در آمریکا اختصاصا قریه و روستایی وجود ندارد بلکه آن چه هست عبارت از مزارعی است منعزل و متفرق و دور افتاده از یکدیگر که در هر مزرعه ای، خانواده ای یا مجموعی از خانواده ها زیست می کنند لیکن وضع زندگانیشان مانند زندگانی یک شهر منعزلی است که نه در میان جمعیت مودت قلبی وجود دارد و نه راه و رسم برادری به نحوی که خدا مقرر فرموده است.

این وضع ناشی از آن است که آلات و ابزار ماشینی در عمل زراعت راه پیدا کرده و زندگی روستاییاز صفت «بشری» به صفت «ماشینی» مبدل گردیده است در نتیجه وضع قریه و روستا به اقتضای منطق ماشینی در آن نواحی عوض شده است و همین

خاطره بود که مرا نگران ساخته.

در سرزمین های روستایی که مردم آثار آن قدرت عظیم آفریننده را احساس می کنند و به وجود او ایمان دارند هنوز بذر خیر انسانیت به حال خود باقی است؛ دیگر نمی دانم آیا در سرنوشت این بشر گمراه چنین مقدر شده است که عوامل مخرب صنعتی، این بذر پاک و پاکیزه را حتی در قریه و روستا نیز نابود سازد؟

آیا در سرنوشت این بشریت گمراه چنین نوشته شده که با خیر معارضه کند و آن را از میان بردارد؟ و روابط محبت و وداد را قطع نماید و مردم را به صورت افراد متفرقی درآورد که جز در منافع و مصالح نزدیک یا در زمینه شهوات جسمی با یکدیگر توافقی نداشته باشند؟ و آیا با «پیشرفت علمی» به دلیل این که شهوت ابدی بشر در کشف مجهول و تحقق جلوی پیشرفت را گرفت و آن را متوقف ساخت، آینده بشر، این طور خواهد بود...؟

سپس صرف نظر از مدینه فاضله اسلامی که مورد امید و اطمینان است، به یاد شهرهای صنعتی ژاپن افتادم... و متذکر سوگند تازه آمریکایی شدم... و در دل گفتم:

به هیچ وجه برای آینده بشریت نباید نگران بود.

از میان این همه مفاسد موجود در عصر حاضر و آن چه آینده را تهدید به فساد و تباهی می کند، آن چه می توان استخراج کرد؛ این است که بشریت به عقیده احتیاج دارد!

و هر وقت عقیده به وجود آمد انسانیت به وجود خواهد آمد و همچنین خیر و برکت که «کلمه» جاوید در آن وجود دارد و بس. از آن جهت جاوید است که شعله و قبسی از خدای جاوید در نهاد او به ودیعت گذاشته شده است و خدا روحش را در او دمیده و برای انسان و انسانیت علو و رفعت خواسته است!