مشخصات کتاب

سرشناسه:صادقی کاشانی، مصطفی، 1348 -

عنوان و نام پدیدآور:کاشان در مسیر تشیع/مصطفی صادقی؛ [ با اهتمام موسسه شیعه شناسی].

مشخصات نشر:قم: انتشارات شیعه شناسی، 1386.

مشخصات ظاهری:208 ص.

شابک:23000 ریال:978-964-96928-8-3

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:پشت جلد به انگلیسی : Mostafa Sadeghi.Kashan on the road to Shiism.

یادداشت:کتابنامه : ص.[185-194] ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت:نمایه.

موضوع:شیعیان -- ایران -- کاشان -- تاریخ

رده بندی کنگره:BP239/ص2ک2 1386

رده بندی دیویی:297/5309559362

شماره کتابشناسی ملی:1091635

اشاره

کاشان در مسیر تشیع

مصطفی صادقی

با اهتمام موسسه شیعه شناسی

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مندرجات

سخنی با خواننده 11

پیش گفتار 13

فصل اول:کلیات تحقیق 15

مقدّمه 17

معرفی و نقد منابع 18

الف.منابع کهن 18

1-منابع تاریخ عمومی 18

2-منابع تاریخ محلّی 19

3-کتب جغرافیای عمومی 19

4-کتب رجال،طبقات و فهرست ها 19

5-کتب انساب 19

6-منابع روایی و شرح حال 20

7-سایر منابع 20

ب.مطالعات جدید و پیشینه تحقیق 21

کاشان های تاریخ 25

الف.تشابه نام 25

ب.اشتباه و تصحیف 30

نام کاشان 36

الف.الفاظ و تعبیرها 36

ب.وجه تسمیه 38

فصل دوم:ورود تشیّع به کاشان 43

عوامل جامعه شناختی مذهب گزینی 45

1-اجتماعی شدن 46

2-جنبش های اجتماعی 46

3-رفتار جمعی 46

4-دگرگونی اجتماعی و فرهنگی 47

5-سایر موضوعات 47

عوامل دگرگونی های اجتماعی 48

1-محیط و جغرافیا 49

2-فرهنگ 50

3-عقاید و ارزش ها 50

4-سیاست 50

5-فناوری و اقتصاد 51

6-رهبری 51

7-جمعیت 52

پیش فرض 52

عوامل ورود تشیّع به کاشان 54

1.عامل سیاسی و نظامی 54

الف.قدرت سیاسی 55

ب.قدرت نظامی 64

2.چهره های تأثیرگذار 69

الف.حضور ابو لؤلؤ در کاشان 70

ب.امام زادگان 81

ج.زبیده همسر هارون 87

د.موسی مبرقع 89

ه.داعیان اسماعیلی 94

3.علم و فرهنگ 97

قرن اول 98

قرن دوم 100

قرن سوم 101

4.اقتصاد،جمعیت و مهاجرت 113

الف.اقتصاد 113

ب.جمعیت و مهاجرت 115

5.محیط و جغرافیا 116

الف.جغرافیای کاشان 116

ب.ارتباط کاشان با قم و اصفهان 119

ج.تأثیر قم بر تشیّع کاشان 120

6.زمان ورود تشیّع 122

فصل سوم:گسترش تشیّع در کاشان 125

کاشان در قرن چهارم و پنجم 127

دورنمای کاشان قرن ششم 130

عوامل گسترش تشیّع در کاشان 133

رجال سیاسی کاشان 135

الف.انوشیروان بن خالد 135

ب.خاندان فضل بن محمود کاشانی 140

1-مجد الدین ابو القاسم عبید اللّه بن فضل(م 535)141

2-معین الدین ابو نصر احمد بن فضل بن محمود کاشانی(م 531)144

3-بهاء الدین بن فضل 145

4-فخر الدین ابو طاهر اسماعیل بن احمد(م 564)145

5-ابو نصر معین الدین دوم احمد بن اسماعیل 145

6 و 7-شهاب الدین احمد و عز الدین 146

8 و 9-معین الدین مسعود و صدر الدین مظفّر 146

عالمان کاشان 148

1.راوندیان 148

1-ابو الرضا راوندی 156

2-قطب الدین راوندی 162

3-دیگر مشاهیر راوند 166

2.خاندان عبد الجبّار طوسی 169

3.دیگر عالمان کاشان 171

قاضیان کاشان 176

آثار علمی عالمان کاشان 177

حمله سلجوقیان به کاشان 180

سخن آخر 184

فهرست منابع و مآخذ 185

نمایه ها 195

الف.نمایه اشخاص و اعلام 195

ب.نمایه اماکن 205

سخنی با خواننده

تشیّع به عنوان یک مذهب،دارای تاریخی به طول چهارده قرن است که در این قرون متمادی،توانسته خود را به نقاط دور و نزدیک جهان برساند،در آن مناطق مستقر شود و گسترش یابد.امروزه با مطالعه منابع تاریخی و جغرافیایی،می توان ردّپای تشیّع را در بسیاری از نقاط عالم رهگیری کرد و تا حدّ زیادی مسیر پیموده شده در این 14 قرن را ترسیم نمود.

از سوی دیگر،یکی از دغدغه های مکاتب فکری و ادیان و مذاهب امروزی آن است که اتصال خود را به اصل خویش اثبات نمایند و امروزشان را به گذشته خود پیوند دهند.این نوع مطالعات علاوه بر مشخص کردن گذشته ادیان و مذاهب،به تعیین هویّت امروزی آنها نیز کمک خواهد کرد.

برای نگارش کامل و جامع اطلس تشیّع،علاوه بر صرف زمان و هزینه های فراوان،باید اطلاعاتی را که به صورت پراکنده در گوشه و کنار منابع تاریخی و جغرافیایی وجود دارند،جمع آوری کرد.مؤسسه«شیعه شناسی»درصدد است تا هرچه را به نحوی به گذشته و حال شیعیان جهان مربوط می شود جمع آوری و تألیف نماید تا ان شاء اللّه در آینده ای نه چندان دور،تدوین هویّت جهانی شیعه از مجموعه این اطلاعات شکل گیرد.

کتاب تاریخ تشیّع در آذربایجان پیش از این،از سوی مؤسسه«شیعه شناسی» منتشر شده است و اکنون دومین کتاب از این سلسله،با عنوان کاشان در مسیر تشیّع،که تاریخ تشیّع شهر کاشان را بازگو می کند،تقدیم علاقه مندان می شود.این مؤسسه قصد دارد با یاری خداوند،در آینده نیز این مسیر را ادامه دهد و تاریخ پرافتخار تشیّع را در نقاط گوناگون جهان،به ویژه شهرهای مهم شیعی،به زبانی ساده تهیه و تقدیم عموم نماید.از این رو،به سوی تمامی محققان و صاحبان قلم، که در حوزه های گوناگون شیعه شناسی به تحقیق و نگارش مشغولند،دست یاری دراز می کنیم و از آنها برای تحقق این مهم یاری می جوییم.از خداوند متعال، توفیق روزافزون برای خدمت به جامعه علمی و فرهنگ غنی تشیّع را آرزو می کنیم.

احمد بهشتی مهر

معاون پژوهش

1 شهریور 1386

پیش گفتار

از دغدغه های اواخر دوره دانشجویی،انتخاب موضوع پایان نامه است؛اما این نگرانی و تردید برای نگارنده این سطور نبود؛زیرا تشیّع کاشان موضوعی بود که مدت ها قصد پرداختن به آن را داشتم و تناسب آن با رشته تحصیلی ام یعنی «تاریخ تشیّع»انگیزه ام را قوی تر و تردید را کمتر می کرد.هرچند درباره کاشان کتاب های زیادی نوشته اند.لیکن در موضوع تشیّع آن تألیف و تحقیق مستقلی وجود ندارد.با توجه به پیشینه کهن این شهر در پذیرش این مذهب و تأثیر و تأثر آن در دوره های مختلف،لازم بود به این مقدّمه توجه شود.

کتاب حاضر بخشی از پایان نامه دوره کارشناسی ارشد رشته«تاریخ تشیّع» دانشگاه امام صادق علیه السلام است که با عنوان«تاریخ تشیّع کاشان تا ظهور صفویه» تدوین و دفاع شد.برای انتشار آن به صورت کتاب،تصمیم گرفتم بدون درج بخش آخر رساله،که به بررسی روند تشیّع کاشان در سده های هفتم تا نهم(یعنی پس از دوران گسترش شیعه در کاشان تا رسمیت یافتن تشیّع در ایران) می پرداخت.اقدام کنم و به همین دلیل،عنوان«کاشان در مسیر تشیّع»را برای آن انتخاب کردم.تصور می کنم این سه قرن،بیش از آنچه در رساله آورده ام جای بررسی دارد و امید دارم در فرصتی نزدیک،بتوانم بخش دوم این نوشتار را،

که تشیّع کاشان در عهد صفوی و پس از آن است،تدوین کنم و همراه مباحث سه قرن مذکور عرضه بدارم.

با توجه به اهمیت موضوع«شیعه در کاشان»و به دلیل آنکه این پژوهش در نوع خود،کار جدیدی است،طبیعی است اشکالاتی دربرداشته باشد که از اهل نقد و نظر پیشاپیش پوزش می طلبم و انتظار راهنمایی دارم.

در این فرصت،شایسته است از برخی عالمان بزرگ معاصر کاشان،که به شکلی افتخار درک محضرشان را داشته ام حضرات آیات مدنی،یثربی،صبوری، نجفی،مکّی و اسلامی رحمة اللّه علیهم یاد کنم و برای آنان،که در پیشبرد مذهب تشیّع در این شهر سهمی داشته اند،رحمت و رضوان الهی درخواست نمایم.همچنین لازم است از استادان خود و کسانی که در به ثمر رسیدن این اثر، نگارنده را یاری کردند تشکر و قدردانی نمایم:از حجة الاسلام دکتر محسن الویری که در تنظیم چارچوب بحث مرا راهنمایی کرد؛استاد دکتر احمد پاکتچی که از مفاخر علمی کشور است و با وجود مشغله های علمی فراوان،مشاوره پایان نامه ام را پذیرفت و خاضعانه و به دقت آن را مطالعه کرد؛استاد مورخ و متخصص در تاریخ تشیّع،حجة الاسلام و المسلمین رسول جعفریان که با تشویق بنده برای این کار،رهنمودهای سودمندی ارائه کرد؛و همچنین جناب حجة الاسلام و المسلمین دکتر محمود تقی زاده داوری که چاپ این اثر را در مؤسسه«شیعه شناسی»پذیرا شد،کمال تشکر و قدردانی را دارم.

مصطفی صادقی

قم-تابستان 1386

فصل اول: کلیات تحقیق

اشاره

مقدّمه

چندین سده پیش از آنکه تشیّع در ایران رسمیت یابد،برخی شهرها این مذهب را پذیرا شده بودند؛از جمله این شهرها کاشان است.اما به روشنی معلوم نیست این مذهب چه زمانی وارد این شهر شد.همچنین درباره روند گسترش آن، شخصیت های مهم شیعی و افراد تأثیرگذار در این رویداد،تحقیق جامعی به چشم نمی خورد.بنابر آنچه گفته شد،پرسش های اصلی این پژوهش عبارتند از:بررسی تاریخ و عوامل ورود تشیّع به کاشان و چگونگی گسترش این مذهب در این شهر.

فرضیه این تحقیق آن است که کاشان ابتدا بر مذهب عموم مسلمانان ایران یعنی سنّت و جماعت بوده و به تدریج،از قرن سوم،به تشیّع گرایش پیدا کرده است.

فرضیه رقیب آن است که این شهر در قرن اول هجری و حتی پیش از قم،به تشیّع روی آورده است.محدوده این بحث از آغاز تا پایان قرن ششم هجری در نظر گرفته شده؛زیرا مباحث مربوط به پس از آن،خود طرحی مستقل و مفصّل است.این نوشتار درباره امام زادگان کاشان و کسانی که منسوب به خاندان اهل بیت علیهم السلام هستند،بحث نمی کند؛زیرا روش تحقیق در کتاب حاضر، کتاب خانه ای است و متأسفانه در منابع کهن تاریخی،نامی از اغلب این امام زادگان به چشم نمی خورد.

بحث و بررسی در موضوع تاریخ تشیّع شهرها از آن رو ضروری است که پیشینه مذهبی مردم این مرزوبوم و بخصوص رفتارهای اجتماعی برخاسته از مذهب را نشان می دهد و می تواند در شناخت علل برخی رویدادها در نسل های بعدی،به مورخ و جامعه شناس یاری رساند.با آنکه نفس آشنایی با تاریخچه مناطق و بررسی تواریخ محلّی ارزشمند است،معرفی شخصیت های تاریخی،که بسا در لابه لای کتاب های قدیم گم نام مانده اند،و همچنین آشنایی دقیق تر و علمی با آثار برجای مانده از آن دوره ها،بر ضرورت چنین مباحثی می افزاید.

معرفی و نقد منابع

الف.منابع کهن

اشاره

در این قسمت،به منابع دست اول و آنچه قدمت بیشتری دارد و در این نوشتار از آنها استفاده خواهد شد،اشاره می شود و میزان اهمیت و کاربرد آن منبع نیز بیان خواهد گردید.به دلیل کثرت و گستردگی این منابع،ابتدا آنها را دسته بندی کرده،سپس به صورت کلی از آنها نام می بریم:

1-منابع تاریخ عمومی:

در منابع عمومی تاریخ اسلام،گاهی از«کاشان»نام برده شده،اما درباره تشیّع این شهر،مطالب چندانی یافت نمی شود.آنچه به چشم می خورد-طبق معمول-مربوط به تاریخ سیاسی است.در این میان،در تاریخ الطبری و به تبع آن،الکامل فی التاریخ ابن اثیر،الفتوح ابن اعثم،اخبار الطوال دینوری و فتوح البلدان بلاذری(هرچند تاریخ عمومی به شمار نمی رود)مطالبی کوتاه درباره کاشان یافت می شود.در عین حال،گزارش های عمومی این منابع بیش از آنچه مربوط به کاشان است،به کار می آید.اختلاف نظر نویسندگان این کتب در برخی موضوعات مانند«فاتح کاشان»قابل نقد و بررسی است.

2-منابع تاریخ محلّی:

مانند آنچه از تاریخ قم به دست ما رسیده،تاریخ اصفهان ابو نعیم با عنوان ذکر اخبار اصبهان،و پیش از آن کتاب طبقات المحدّثین باصبهان، نوشته ابو الشیخ انصاری و همچنین کتاب ذکر محاسن اصفهان،نوشته مافروخی از منابع مهمی هستند که در این نوشتار،از آنها استفاده شده است؛زیرا گزارش های مربوط به کاشان با این دو شهر کاملا پیوند دارد.درباره خود کاشان،کتاب مستقلی از قدیم نمانده است.

3-کتب جغرافیای عمومی:

کتاب های المسالک و الممالک،اشکال العالم جیهانی، احسن التقاسیم مقدسی،آثار البلدان قزوینی و معجم البلدان یاقوت حموی از این دسته اند که ذیل نام«کاشان»،اطلاعاتی ارائه کرده و به وجود مذهب تشیّع در این شهر اشاره دارند.

4-کتب رجال،طبقات و فهرست ها:

این کتب در شناسایی شخصیت ها، بخصوص عالمان و محدّثان،بسیار سودمندند.رجال النجاشی،رجال الطوسی، فهرست منتجب الدین،امل الآمل شیخ حرّ عاملی،طبقات الکبری ابن سعد، وفیات الاعیان ابن خلکان،الاکمال ابن ماکولا،تاریخ مدینة دمشق ابن عساکر، و کتب ذهبی مانند سیر اعلام النبلاء و تاریخ الاسلام،از کاشانی های زیادی نام برده اند و آگاهی هایی درباره برخی رجال کاشان،بخصوص عالمان شیعه،به دست می دهند.البته گاه اشتباه یا تصحیف در نام این افراد،برخی از گزارش های این کتاب ها را در معرض نقد قرار می دهد.

5-کتب انساب:

از دیگر منابعی که در این نوشتار اهمیت دارند،کتاب های انساب هستند.دسته ای از این منابع در موضوع علویانی که به کاشان آمده اند،

سودمندند؛مانند:سرّ السلسلة العلویه ابو نصر بخاری،الفخری فی انساب الطالبیین اسماعیل مروزی و المجدی فی انساب الطالبیین نجم الدین علوی.دسته ای دیگر آگاهی های زیادی درباره محدّثان و عالمان این خطه به دست می دهند؛مانند:

الانساب سمعانی.

6-منابع روایی و شرح حال:

همچنین کتب مربوط به زندگی ائمّه اطهار علیهم السلام از قبیل الکافی،الارشاد و اعلام الوری درباره برخی گزارش های شیعیان یا شناخت روایاتی که محدّثان منسوب به کاشان از ائمّه اطهار علیهم السلام نقل کرده اند یا بررسی زندگی علویان و منسوبان به امامان شیعه علیهم السلام در این زمینه،اهمیت دارند.

7-سایر منابع:

در این نوشتار،از کتاب های دیگری نیز بهره برده ایم که ذیل عنوان خاصی نمی گنجند؛از جمله:کتاب النقض که کتابی کاملا شیعی است و از کاشان فراوان نام برده و دورنمای تشیّع این شهر در آن دوره(قرن ششم) را نشان می دهد.کتاب دیگری که در همین دوره نوشته شده و همچون تاریخ محلّی برای کاشان به شمار می رود،دیوان راوندی است.اهمیت این کتاب به دلیل جایگاه راوندی در تاریخ تشیّع کاشان است و اشعار وی گزارش های مهمی را از تشیّع منطقه در قرن ششم ارائه می کند و شخصیت های فراوانی را شناسایی کرده است.عنوان کامل آن دیوان السید الامام ضیاء الدین ابی الرضا الحسنی الراوندی القاسانی است که به همّت متتبع گران قدر مرحوم محدّث ارموی منتشر شده است.علاوه بر اشعار دیوان،مقدّمه و همچنین تعلیقات محدّث ارموی از اهمیت زیادی برخوردارند و مطالب فراوانی درباره تشیّع کاشان ارائه می دهند.

ب.مطالعات جدید و پیشینه تحقیق

در میان مطالعات و تحقیقات جدید،درباره تشیّع کاشان،تحقیق مستقل و مفصلی وجود ندارد.تنها مقاله خاصّ این بحث با عنوان«تشیّع در کاشان»نوشته استاد رسول جعفریان ⁽¹⁾به کلیاتی از تاریخ تشیّع کاشان پرداخته و وارد جزئیات نشده است.به خوبی پیداست که مؤلّف محترم قصد نداشته در مواردی به اظهارنظر بپردازد،بلکه به جمع آوری مطالب و نظر مشهور در آن بسنده کرده است.در واقع،این مقاله گزارشی است از بخش مهمی از مباحث مربوط به تشیّع کاشان.در هرصورت،این مقاله بهترین نوشته درباره تشیّع کاشان است،ولی جای بسیاری از بررسی های تفصیلی همچنان باقی است که نوشتار حاضر درصدد است به آنها بپردازد.

درباره علویان(امام زادگان)کاشان،نوشته های پراکنده ای وجود دارد،اما غالب آنها علمی و تحقیقی نیست که در این نوشتار،به نقد آنها خواهیم پرداخت.برخی از این نوشته ها ضمن کتبی که در موضوع تاریخ عمومی این شهر است،منتشر شده و برخی در لابه لای کتاب های مربوط به جغرافیای تاریخی یا تاریخ ایران یافت می شود.در این میان،باید از کتاب قالی شویان نام برد که کاری محققانه است و اشاره ای به موضوع«اردهار» ⁽²⁾-که از مباحث موردنظر ماست-دارد.

شایسته است به کتاب های مستقلی که درباره کاشان نوشته شده و از آثار تشیّع این شهر هم سخن گفته اند،اشاره کنیم:

1.مرآة القاسان اولین کتاب مستقلی است که درباره کاشان نوشته شده است.

در دوره قاجار،که حرکتی برای پژوهش درباره جغرافیای ایران آغاز شد، عبد الرّحیم ضرّابی،متخلّص به«سهیل کاشانی»یا«کلانتر»(به دلیل شغل وی در نیروی انتظامی)این کتاب را تألیف کرد.فصل های این کتاب-در واقع-پاسخ به پرسش هایی است که درباره کاشان مطرح شده بود.این کتاب،که تألیف آن در سال 1288 ش به پایان رسید،در سال 1335 به کوشش ایرج افشار،به انضمام یادداشت هایی از اللّه یار صالح(اهل کاشان و سفیر ایران در آمریکا)با تغییر نام کتاب به تاریخ کاشان منتشر شد.هرچند مؤلّف کتاب تتبّع درخور تحسینی انجام داده و آگاهی های فراوانی درباره کاشان ارائه کرده،اما شیوه سنّتی و عدم ارائه فهرستی از منابع و عدم تحلیل در این کتاب،جایگاه آن را از حدّ یک اثر علمی و تحقیقی کاسته است؛چنان که در موضوع«تشیّع»به مشهورات بسنده کرده و اغلب آنچه را در میان عامّه مردم شهرت دارد و قابل نقد جدّی است،ثبت کرده و چه بسا تعلیقاتی که در انتهای کتاب به قلم صالح و افشار آمده،از اصل کتاب علمی تر باشد.در هرصورت،کتاب تاریخ کاشان قدیمی ترین اثر درباره کاشان است که به طبیعت،جغرافیا،آداب و خاندان های این شهر پرداخته و بخشی را که درباره آثار تاریخی ارائه کرده،برای ما قابل توجه است.آنچه را هم درباره تاریخ تشیّع گزارش کرده است،بررسی خواهیم نمود.

-د.

2.تاریخ اجتماعی کاشان،نوشته حسن نراقی(1345 ش)از جمله کتاب های معدودی است که به روش علمی و با مراجعه به منابع نوشته شده و تحلیل هایی را ارائه کرده است.هرچند مؤلّف در مواردی گرفتار مشهورات و مطالبی شعارگونه شده،اما در مجموع،حاصل کار او ارزشمند است.وی صفحاتی از کتاب خود را به پیشینه تشیّع کاشان اختصاص داده است که به نقد و بررسی مطالب آن خواهیم پرداخت.

3.آثار تاریخی شهرستان های کاشان و نطنز،از همان نویسنده کتابی ارزشمند در زمینه آثار تاریخی است که به دلیل معرفی آثار تاریخی مربوط به امام زادگان و اطلاعات تاریخی و گاه منحصر به فرد موجود در آن موردتوجه ماست؛به ویژه آنکه وی پایه گذار«انجمن آثار ملّی»و همچنین«موزه تاریخی کاشان»بوده و اطلاعاتی را که گاه دست رسی به آنها مشکل یا غیرممکن است در کتاب خود آورده است.

4.سیمای کاشان،نوشته حبیب اللّه سلمانی آرانی از جغرافیا،تاریخ باستان و تاریخ معاصر کاشان سخن می گوید.بخشی از این کتاب که به تاریخ تشیّع اختصاص دارد و در آن تشیّع مردم کاشان را به قرن اول بازگردانده،حاوی فرضیه رقیب نوشتار حاضر است.نویسنده آن بیشتر از منابع متأخّر بهره برده است.

5.آداب و سنن اجتماعی فین کاشان،نوشته مرتضی اخوان(1373 ش)علاوه بر بیان آداب و سنن مردم کاشان،از موضوعات دیگری نیز سخن به میان آورده است؛چنان که در بیان مراسم«قالی شویان»،از امام زاده اردهار بحث کرده است.

به موارد دیگری نیز از امام زادگان«فین»کاشان در این کتاب اشاره شده،اما منابع

مورد استفاده مؤلّف،محدود و متأخّر هستند.اگر مطالبی هم از کتب کهن و معتبر نقل شده،ارجاعی به آنها وجود ندارد؛مانند آنچه در ص 21 از الفتوح ابن اعثم و نزهة القلوب نقل کرده است.

6 و 7.بزرگان کاشان،نوشته افشین عاطفی با استفاده از منابع متعدّد،به زندگی 270 تن از بزرگان کاشان پس از قرن پنجم می پردازد.همچنین کتاب مردان بزرگ کاشان،تألیف کوروش زعیم(1336 ش)شرح حال هشتاد تن از شاعران و برخی دیگر از مشاهیر کاشان را نوشته که بخشی از آن به قرن ششم تا دهم اختصاص دارد.کتاب مزبور به روش سنّتی و بدون هیچ گونه ارجاعی تألیف شده است.

هرچند ممکن است برخی از شخصیت هایی که این دو کتاب از آنها نام برده شیعه باشند،اما این کتاب ها هم از موضوع«تاریخ تشیّع»کفایت نمی کنند.

8.مجموعه کتبی که در موضوع«اردهار»و امام زاده علی بن محمّد باقر علیه السلام نوشته شده،متعددند؛از جمله:تذکره حضرت سلطانعلی،نوشته ملاّ عبد الرسول مدنی؛مجموعه تاریخی-مذهبی مشهد اردهال،از حسین فرّخ یار؛شهید اردهال،از حبیب اللّه سلمانی و دیگر کتاب هایی که به تاریخچه این منطقه از نظر شخص سلطان علی و مراسم«قالی شویان»یا معماری مشهد اردهار پرداخته و با موضوع تاریخ تشیّع کاملا مرتبط هستند؛اما نویسندگان آنها بنای تحقیق و بررسی نداشته اند، بلکه تنها درصدد اثبات پیش فرضی بوده اند که قابل نقد و بررسی جدّی است.

9.دانشنامه کاشان که مجموعه ای از جدیدترین و مفصّل ترین پژوهش ها در موضوع کاشان است و تنها دو جلد آن در موضوع مردم کاشی منتشر شده و پیشینه اقوام ایرانی و کاشی را در دوران باستان بررسی می کند.بخش«تاریخ تشیّع»از کارهای درازمدت این مجموعه است.

آثار متعدد دیگری درباره این شهر وجود دارند که به تاریخ تشیّع ارتباطی ندارند و اگر قسمتی از آنها هم به این موضوع پرداخته باشد با آنچه در این نوشتار خواهد آمد،متفاوت است و غالبا مشتمل بر فرضیه های رقیب این نوشتار هستند که به نقد آنها خواهیم نشست.

کاشان های تاریخ

الف.تشابه نام

اشتراک نام و اشتباه در شخص یا مکان به دلیل تشابه،موضوعی قابل توجه در تحقیقات تاریخی و جغرافیایی است.این موضوع گرچه به دلیل محدودیت های منابع کهن،در قدیم بیشتر اتفاق افتاده است،اما اختصاص به گذشته ندارد و امروزه هم اشتراک نام یا مکان می تواند موجب اشتباهاتی گردد.گویا به همین دلیل بوده که یاقوت حموی کتابی با عنوان المشترک وضعا و المفترق صقعا ⁽¹⁾نوشته و در آن به بررسی شهرها و مناطقی که نام مشترک دارند،پرداخته است.پیش از او هم حازمی(م 584)کتابی در همین موضوع با عنوان الاماکن او ما اتفق لفظه و افترق معناه نوشته است.

یک نمونه از آمیختن آگاهی های یک مکان با محلّ دیگر به دلیل تشابه نام، مربوط به شهر«طالقان»است.نمونه دیگر«راوند»کاشان است که گاه با«ریوند» خراسان اشتباه می شود.

در نوشتار حاضر،که به بررسی های تاریخی می پردازد،لازم است به این نکته

اشاره شود که در جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی و در منابع اسلامی،محلّ دیگری نیز همنام«کاشان»وجود داشته است و عدم دقت و بی توجهی می تواند آگاهی های مربوط به آن دو را به هم بیامیزد.

علاوه بر کاشان کنونی یا شهر شیعه نشین مشهوری که سخن ما درباره آن است.کاشان دیگری در منطقه ماوراء النهر قرار داشته و غالبا همراه«فرغانه»یاد می شود.«فرغانه»امروز یکی از شهرهای کشور ازبکستان است.یعقوبی،مورخ کهن و مشهور،در کتاب جغرافی اش از قم و اصفهان یاد کرده،اما نامی از کاشان نبرده است.ولی ذیل عنوان«فرغانه»می نویسد:شهر فرغانه،که پادشاه در آن سکونت دارد و به آن«کاسان»گفته می شود،شهری بزرگ و باشکوه است. ⁽¹⁾

یاقوت علاوه بر«قاشان»،مدخل دیگری با عنوان«قاسان»گشوده و ذیل آن نوشته است:ساکنانش به آن«کاسان»می گویند و آن شهری آباد و پرجمعیت در ماوراء النهر در محدوده سرزمین ترکان است.این شهر اکنون به دلیل حمله ترکان ویران شده و گروهی از عالمان و فقیهان بدان جا منسوبند. ⁽²⁾

وی دو مدخل دیگر به این منطقه اختصاص داده و یک بار ذیل عنوان «کاسان»می نویسد:شهری بزرگ در ابتدای سرزمین ترکستان و پس از«چاچ» [تاشکند امروزی]و رود سیحون است که دارای دژی محکم و بر دروازه وادی «اخسیکث»است.بار دیگر و در چند سطر بعد،ذیل عنوان«کاشان»همان مطالب را درباره کاشان ماوراء النهر تکرار کرده است. ⁽³⁾همو ذیل مدخل«اندکان»،4.

که از روستاهای فرغانه است،از«قاشان»نیز یاد می کند؛ ⁽¹⁾چنان که ابن جوزی و ابن خلدون از این ناحیه به«قاشان»تعبیر کرده اند. ⁽²⁾سمعانی ذیل عنوان «الکاسانی»نوشته است:«کاسان»شهری پس از«شاش»(چاچ)است که دژی محکم دارد.آن گاه برخی عالمان آنجا را،که در سمرقند استماع حدیث داشته اند، نام می برد. ⁽³⁾مورّخان نیز هنگام بحث از فتوحات اسلامی در آسیای میانه،از این منطقه نام برده اند.طبری در حوادث سال 94 می نویسد:قتیبة بن مسلم چاچ و فرغانه را گشود تا به«خجنده»و کاشان،که دو شهر فرغانه هستند،رسید. ⁽⁴⁾

ضمنا روشن می شود که تعبیر از«کاشان»ماوراء النهر با هرچهار لفظ«قاسان، قاشان،کاسان و کاشان»صورت گرفته است و برای آن لفظی اختصاصی وجود ندارد تا-مثلا-گفته شود:تعبیرهای«قاسان و کاسان»مخصوص آنجا هستند.از این رو،خلط آن با«کاشان»معروف قابل توجه است.صاحب تاریخ قم به نقل از ابن مقفّع می نویسد:«هردو قاسان را به دو قاسان پسران خراسان نام کرده اند.» ⁽⁵⁾البته وی بیان نکرده که مقصود از«دو کاشان»کدام است،اما به قرینه سخن گفتن از رودخانه«کاس یا کاسه»،ممکن است بحث دریای«کاشان»(خزر)و اقوام آریایی قدیم در منطقه آسیای مرکزی را قرینه بر«کاشان»ماوراء النهر بگیریم.با اینکه در کتب تاریخ و جغرافیا از این کاشان زیاد نام برده شده است،اما از جزئیات و علت نابودی آن گزارش چندانی وجود ندارد.4.

یاقوت حموی می نویسد:این شهر با غلبه ترکان از بین رفته است، ⁽¹⁾اما ابن اثیر ذیل حوادث سال 604 می نویسد:پس از نزاع سلطان محمّد خوارزمشاه با مغولان،به دستور وی،مردم فرغانه و چاچ و کاسان،شهرهای خود را ترک کردند و شاه همه آنها را خراب کرد تا به دست مغولان نیفتد. ⁽²⁾در هرصورت،از همین دوره ها،دیگر نامی از این شهر در کتاب ها دیده نمی شود.تصور نگارنده بر اساس برخی شنیده ها این بود که شهر«کارشی»کنونی(قارشی،قرشی)در کشور ازبکستان جایگزین یا بقایای همان کاسان است؛اما چنین مطلبی درست نیست و «کارشی»نام جدید«نخشب»(نسف)است. ⁽³⁾مهم تر اینکه کاسان در کنار فرغانه و در شرق ازبکستان کنونی واقع بوده و کارشی در کنار بخارا و در سمت غرب این کشور است و این دو نام ارتباطی با یکدیگر ندارند.البته این احتمال را نادیده نمی گیریم که نام«کارشی»با توجه به شباهت با نام«کاشان»و به منظور حفظ نام کاشان قدیم،بر این منطقه نهاده شده است؛چنان که گفته می شود؛بصره واقعی از بین رفته و نام آن بر«ابلّه»گذاشته شده است.«زرند»به جای«زرنج»و «گرگان»به جای«استرآباد»نیز چنین سرنوشتی دارند و از این نمونه ها کم نیست.

البته شهر«قارشی»،که مرکز استان«قشقه دریا»و دارای جمعیتی بیش از یکصد و پنجاه هزار نفر است،با فاصله ای از شهر فرغانه و تاشکند ⁽⁴⁾و در کنار شهرت.

سمرقند واقع شده است. ⁽¹⁾بنابراین،یا باید گفت:قارشی بر بقایای کاسان قدیم یا در کنار آن بنا نشده است؛زیرا کاسان در کنار تاشکند و پس از«سیر دریا» (سیحون)بوده است. ⁽²⁾یا آنکه بگوییم:کاسان به قدری وسعت داشته و یا به مجموعه ای از شهرها اطلاق می شده، ⁽³⁾که قارشی امروزی بخشی از آن است.

در اینجا،لازم است به عالمان و مشاهیری که اهل کاشان ماوراء النهر بوده اند و امروزه به دلیل شهرت کاشان شیعی و تغییر نام کاسان فرغانه که تصور می شود آنان اهل کاشان موردنظر ما در این نوشتار هستند،توجه داده شود.در منابع روایی و فهرستی،به نام عالمان،محدثان و مؤلّفان زیادی برخورد می کنیم که نسبت«کاشانی»درباره ایشان ذکر شده است،اما به قرینه«سمرقندی»یا «حنفی»در ادامه نام و نسب آنان،روشن می شود که مربوط به کاشان دیگری هستند.از این جمله،علاء الدین ابو بکر بن مسعود کاسانی(کاشانی)حنفی،مشهور به«ملک العلماء»درگذشته به سال 587 ه،مؤلّف کتاب فقهی بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع است.کتاب وی شرح تحفة الفقهاء محمّد بن احمد سمرقندی و موضوع آن«فقه حنفی»است.کسی او را منسوب به کاشان ما ندانسته و شواهد حاکی از آن هستند که نسبت وی به کاسان فرغانه است.سمرقندی بودن استاد و حنفی بودن مذهبش از این شواهد است.افراد دیگری که منسوب به کاشان ماوراء النهر هستند در طول مباحث این رساله بررسی خواهند شد..)

علاوه بر کاسان فرغانه،مناطق دیگری با نام«کاشان»شناخته شده اند که در کتب قدیم،از آنها سخنی در میان نیست و مربوط به دوران های اخیر و معاصرند. ⁽¹⁾

ب.اشتباه و تصحیف

علاوه بر تشابه نام«کاشان»،در تاریخ اسلام،جاهایی شبیه این نام را داشته اند و گاه نام آنها یا منسوبان به آن مکان ها با نام کاشان اشتباه شده یا با کمترین تصحیف،به یکدیگر تبدیل شده اند.

فیروزآبادی،لغت شناس سده نهم هجری و به تبع او،برخی لغت شناسان و رجالیان گفته اند:قاسان،هم در ماوراء النهر است و هم ناحیه ای در اصفهان،و آن غیر از کاشانی است که با قم یاد می شود. ⁽²⁾در این میان،زبیدی مطالبی مبهم آورده و در عین حال که به دو کاشان در نزدیکی اصفهان تصریح کرده،نوشته است:«قاشان ناحیه ای در سی فرسخی اصفهان است و مردم آن سنّی بوده اند،اما شیعیان بر آن غلبه کرده اند و این غیر از قاشانی است که با قم ذکر می شود.»این در حالی است که منابع قدیم،برای کاشان موردنظر ما هم فاصله ای سی فرسخی بیان کرده اند.اما از خطای زبیدی که بگذریم،آنچه قابل توجه است تصریح فیروزآبادی و پس از او ذهبی و برخی متأخّران است که کاشان اصفهان را غیر از

کاشان شیعه نشین نزدیک قم می دانند. ⁽¹⁾میر داماد خلط این دو کاشان را از مواردی دانسته که«بر قاصر مخفی مانده است»! ⁽²⁾

جست وجو در منابع کهن و کتب جغرافیای معاصر،ما را به چنین نامی در حوالی اصفهان راهنمایی نمی کند و احتمال قوی دارد که خطایی صورت گرفته باشد.به نظر می رسد آنچه موجب شده کاشان دیگری برای اصفهان تصور و معرفی شود،چند مطلب است:

اول.سخن حازمی و به تبع او،یاقوت حموی است که به وجود کاشانی در ناحیه اصفهان اشاره کرده اند.حازمی،که کتاب خود را به بیان مناطق همنام یا مشابه اختصاص داده است،بابی درباره چهار لفظ«فاشان،قاشان،قاسان و باشان»گشوده،می نویسد:

«...دومی شهری نزدیک به قم است و سومی شهری در خراسان و همچنین ناحیه ای در اصفهان است.» ⁽³⁾

یاقوت هم سخن وی را تکرار کرده است. ⁽⁴⁾تنها توجیهی که درباره این مطلب می توان کرد آن است که بگوییم:مراد حازمی از کاشان نزدیک اصفهان جایی جز کاشان نزدیک قم نیست و چون کاشان با دو شهر قم و اصفهان ارتباط داشته و با آنها شناخته می شده است،حازمی آن را یک بار با قم و بار دیگر با اصفهان شناسانده و گویا خود نمی دانسته که به آنجا«قاسان»هم گفته می شود.0.

دوم.سمعانی پس از مدخل«القاشانی»و ذکر منسوبان به آن،مدخل «القاشی»را گشوده و آن را شهری در اطراف اصفهان دانسته است. ⁽¹⁾به دلیل آنکه کار سمعانی استقصای نسبت هاست،نسبت«القاشی»را پس از«القاشانی» بیان کرده و خواسته است به وجود چنین لفظی در انساب اشاره کند و معنای این کلام آن نیست که«قاشانی»نسبت به یک محل و«قاشی»نسبت به محلّی دیگر است.

سوم.گفتار دمشقی صاحب کتاب توضیح المشتبه است که ذیل لقب «القاسانی»،پس از بیان«قاسان»و اینکه در سی فرسخی اصفهان و در مجاورت قم قرار دارد و اهل آن رافضی اند و پیش از آن سنّی بوده اند، می نویسد:امیر(ابن ماکولا)قاسان غیر از این یاد نکرده،اما دست خط فرضی را دیدم که گفته است:قاسان در بیست فرسخی اصفهان است و به آنجا هم گروهی منسوبند؛از جمله:سید ابو الرضا حسینی راوندی. ⁽²⁾

گویا مقصود از«فرضی»،مؤلّف المؤتلف است.اما هرکه باشد خطای او در این کلام برای ما کاملا آشکار است؛زیرا ابو الرضا راوندی بی تردید، اهل راوند کاشان است و ارتباطی به راوندهای دیگر یا کاشان های دیگر ندارد.از این رو،نمی توان سخن این نویسنده را درباره کاشان اصفهان پذیرفت.

چهارم.شاید دلیل دیگری که موجب شده برخی کاشان دیگری نزدیک اصفهان تصور کنند تعبیر«جرم قاشان و سرد قاسان»در برخی منابع است.ابن1.

فقیه همدانی و دیگر مؤلّفان قدیم هنگام شمارش روستاهای اصفهان از این دو جای نام برده اند. ⁽¹⁾ولی به نظر می رسد مقصود از«جرم کاشان»بخش کویر آن باشد؛زیرا«جرم»به معنای گرم و احتمالا معرّب آن است.«سرد قاشان»را نیز به مناطق سردسیر آن اطلاق کرده اند.اینکه ابو نعیم در موضوع فتوحات اسلامی و ورود مجاشع تمیمی به منطقه کاشان می نویسد:او در راوند در«جرم قاسان» ساکن شد، ⁽²⁾قرینه و مؤیّدی بر این مطلب است.

پنجم،تبعیت برخی نویسندگان از یکدیگر موجب شده است سخن از«اصفهان کاشان»در برخی منابع راه یابد.چنان که گفته شد،گویا پیش از فیروزآبادی،کسی این مطلب را نگفته است.سخن وی هم به دلیل آنکه در جغرافیا و تاریخ تخصص ندارد،قابل اعتماد و پذیرش نیست. ⁽³⁾

اما آنچه در این میان موجب تصحیف می شود وجود دو شهری است که نام آنها در نوشتن،شبیه«قاشان»است و نویسندگان قدیم یا کسانی که درباره محدّثان گفت وگو می کنند،گاهی آنها را باهم آمیخته اند:«باشان»د.

و«فاشان»نام دو روستا و به قولی،نام یک محل در خراسان قدیم بوده اند.

مقدسی مکرّر از«باشان»ذیل منطقه خراسان و ناحیه مرو نام می برد. ⁽¹⁾حموی علاوه بر«باشان»،که آن را از روستاهای هرات می داند،«فاشان»را نیز از روستاهای مرو دانسته،می گوید:آن را دیده ام. ⁽²⁾طبری این نام را«باسان»(به حرف سین)ضبط کرده ⁽³⁾و منهاج سراج در موضوع حملات سلطان مسعود به هرات و غور،از«باشان»سخن به میان آورده است. ⁽⁴⁾ابن ماکولا،سمعانی،ابن حجر و دیگر رجال نویسان هم به این نقطه اشاره کرده و عالمانی را به آنجا منسوب دانسته اند. ⁽⁵⁾

این مکان در برخی کتاب ها با عنوان«کاشان»در مرو یا هرات آمده است.

ابن خلدون در مقدّمه خود،به مناسبت بحث از سرزمین ها و هنگام گفت وگو از خراسان می نویسد:در شمال غربی غور،سرزمین هرات است که وسط خراسان به شمار می آید و آن مشتمل است بر اسفراین و قاشان و بوشنج و مرورود و طالقان و جوزجان. ⁽⁶⁾ولی مقصود وی،همان«فاشان»است.

ذهبی درباره ابو جعفر الشاشی می نویسد:او ساکن قاشان یکی از روستاهای مرو بود. ⁽⁷⁾اما محلّی با نام«قاشان»در مرو یافت نشد.علاوه بر این،7.

عنوان«الشاشی»پس از«ابو جعفر»،بیانگر آن است که این شخص ساکن یا متولّد«چاچ»بوده است.ابن جوزی«ابو نصر قاسانی»را اهل مرو می داند و می گوید:قاسان از روستاهای مرو است. ⁽¹⁾این در حالی است که دیگر منابع این فرد را اهل«فاشان»می دانند. ⁽²⁾ابو عبید احمد بن محمّد فاشانی هروی،صاحب کتاب لغوی الغریبین و ابو زید فاشانی نمونه دیگر اشتباه در نام این مکان ها هستند. ⁽³⁾

بخشی از این اشکالات هم مربوط به تصحیف یا اشتباه نویسنده یا استنساخ یا تحریر است.حسکانی از ابو علی احمد بن محمد بن علی،که یکی از محدّثان است،یک بار به عنوان«قاشانی»نام برده است، ⁽⁴⁾در حالی که او اهل «باشان»است و خود حسکانی در جاهای دیگر،از او به عنوان باشانی یا باشانی هروی یاد می کند؛ ⁽⁵⁾و همین درست است؛چنان که دیگران وی را باشانی می دانند. ⁽⁶⁾

نمونه دیگر ابو طاهر عمر بن عبد العزیز بن احمد فاشانی مروزی است.در تفسیر بغوی،بارها از او به صورت قاشانی یاد شده است. ⁽⁷⁾5.

نام کاشان

الف.الفاظ و تعبیرها

در منابعی که در این بحث مورد استناد ما هستند،از کاشان با عناوین گوناگون تعبیر شده است.این تعبیرها عبارتند از سه لفظ:«قاسان،قاشان،کاشان».در غالب نوشته های قدیم،واژه«قاشان»و«قاسان»آمده و به ندرت،کلمه«کاشان» استعمال شده است.قمی پیوسته این شهر را«قاسان»خوانده،ولی یک بار هم «کاشان»گفته است. ⁽¹⁾سمعانی نام منسوبان به این شهر را ذیل مدخل های «القاشانی»و«القاشی»آورده است.یاقوت حموی از شهر کاشان فقط با عنوان «قاشان»یاد کرده و الفاظ«قاسان،کاسان،کاشان»را به کاشان فرغانه اختصاص داده است. ⁽²⁾بنابراین،کاربرد لفظ«کاشان»بیشتر درباره کاشان فرغانه است؛ ⁽³⁾همان گونه که لفظ«کاسان»هم تقریبا به همان جا اختصاص دارد و در منابع دیده نمی شود که برای کاشان نزدیک قم به کار رفته باشد.این در حالی است که واژه شبیه آن یعنی«قاسان»،برای کاشان قم فراوان به کار می رفته و«قاسانی»به کسی گفته می شود که منسوب به این کاشان است.

قاعده آن است که در زبان عربی،الفاظی همچون«کاشان»و«کاسان»با تغییراتی به کار روند.اما همان گونه که اشاره شد-بسیاری از مورّخان عرب زبان چند لفظ را برای دو محل به کار برده اند.البته این واژه در دوره های متأخّر و معاصر،به کاشان شیعه نشین نزدیک قم اختصاص یافته و برای دوری از اشتباه، «کاسان»را برای منطقه ماوراء النهر به کار می برند.

در مجموع،نمی توان گفت تعبیراتی که در مورد دو منطقه همنام کاشان به کار رفته اند،باهم تفاوت دارند و قابل تمیزند،بلکه گاهی از هردو جا با عناوین یکسان تعبیر شده و همین موضوع موجب اشتباهاتی در برخی اطلاعات جغرافیایی، تاریخی و رجالی شده است.به همین دلیل،نمی توان ملاک قطعی و اطلاق واژه ای خاص را به این دو منطقه مطرح کرد،بلکه باید در موارد گوناگون،قراین را نگریست تا تفکیک درستی میان دو کاشان حاصل شود.از قراین مهمی که می توان برای تشخیص کاشان موردنظر در این نوشتار برشمرد،تشیّع مردم آن و پیوستگی نام آن با شهر قم است.این مطلب قابل توجهی است که در منابع کهن جغرافیایی و تاریخی،غالبا نام«قم»و«کاشان»باهم ذکر می شوند و حتی معرفی یکی به وسیله دیگری است.

یاقوت حموی درباره کاشان می نویسد:«تذکر مع قم»؛ ⁽¹⁾یعنی نام«کاشان»به همراه نام«قم»می آید.هنگام معرفی قم هم می نویسد:«مدینه تذکر مع قاشان.» ⁽²⁾این مشخصه ای است که در غالب کتاب ها از آن یاد می شود و در موارد اختلافی و مشکوک به کار می آید؛همان گونه که نام«کاشان»در شمار شهرهای منطقه جبل یا جبال فراوان ذکر شده است.

سومین قرینه را هم می توان عقرب های کاشان دانست که از قدیم،در کتب تاریخ و جغرافیا به آن توجه شده است.جغرافی نویسان از قریب هزار سال پیش، درباره کژدم های کاشان سخن گفته اند. ⁽³⁾).

ب.وجه تسمیه

بیشتر کسانی که درباره کاشان یا در موضوع نام شهرهای ایران کتابی نوشته اند،از علت نام گذاری کاشان سخن گفته اند،اما کمتر به اظهارنظر پرداخته و به نقل نظرات و اقوال بسنده کرده اند.یکی از وجوه نام گذاری کاشان به موضوع تشیّع آن مرتبط است که با تفصیل بیشتری به آن خواهیم پرداخت.اما در اینجا،به اختصار در موضوع علت نام گذاری کاشان سخن می گوییم و آنچه را به نظر می رسد صحیح تر است،برمی گزینیم.درباره وجه تسمیه«کاشان»نظراتی وجود دارد:

1.قمی به نقل از ابن مقفّع،نام«کاشان»را برگرفته از«قاسان»فرزند یکی از پادشاهان باستانی ایران می داند. ⁽¹⁾وی در ادامه کتابش،وجه نام گذاری بسیاری از مکان های جغرافی را این گونه دانسته،هرشهری را منسوب به سازنده آن می داند.پیداست در قدیم اعتقادی اسطوره ای بر آن بوده که باتوجه به عظمت پادشاهان یا مقدّس شمردن برخی از آنان و به دلیل محبوبیتی که در نظر ایشان داشته اند،نام جای ها را به آنان منسوب نمایند.

2.«کی آشیان»اصل دیگری است که برای نام کاشان گفته اند؛زیرا نخستین آبادانی های این منطقه ساختمان هایی بود که به دستور پادشاهان و برای آنان در سرچشمه فین بنا شد. ⁽²⁾«کی آشیان»به معنای جایگاه پادشاه است. ⁽³⁾این نظریه هم برداشت و توجیهی از سوی محقّقان و نویسندگان دوره های معاصر است که مستندی ندارد؛چنان که می گویند:«کاشان»از واژه«کاشانه»به معنای خانه

زمستانی یا«کاشان»به معنای خانه چوبی تابستانی است. ⁽¹⁾یا گفته می شود:

«کاش»و«کاشانه»از نام معبد یا بت خانه یا محل جشن گرفته شده و به اسم خاص شهرها تبدیل شده اند. ⁽²⁾

3 و 4.«چهل حصاران»و پس از آن«کاه فشان»نام های اصلی کاشان بوده اند و دومی در اثر کثرت استعمال،به«کاشان»تبدیل شده است.گویند:کاشان در ابتدا،قلعه هایی به نام«چهل حصاران»بود.زبیده،همسر هارون الرشید،از این منطقه عبور کرد و اهالی آنجا از او خواستند شهری برایشان بسازد.معماران زبیده برای علامت گذاری محدوده شهر،آنجا را کاه افشانی کردند و به همین دلیل،محل به نام«کاه فشان»معروف شد و به تدریج،نام کاشان گرفت.ضرّابی تنها این قول را وجه تسمیه کاشان دانسته و گویا آن را پذیرفته است؛ ⁽³⁾اما منبعی برای این سخن ارائه نکرده است.دیگران هم این مطلب را از منابع متأخّر و گاه همان تاریخ کاشان نقل کرده اند. ⁽⁴⁾

به نظر می رسد این نظر ساخته و پرداخته گزارشی است که مستوفی(م 750) ذیل نام«کاشان»،این گونه بدان اشاره کرده است:

زبیده خاتون منکوحه هارون الرشید ساخت به طالع سنبله. ⁽⁵⁾

اما از نظر تاریخی،دلیلی بر حضور همسر هارون الرشید در کاشان یا اطراف آن7.

وجود ندارد و آنچه مستوفی آورده،مربوط به قرن هشتم است و پیش از این دوره از آن سخنی نیست؛همان گونه واژه«چهل حصاران»در کتب معتبر و کهن یافت نشد.بنابراین،نمی توان به این سخن اعتماد کرد.حضور زبیده با ادعای گرایش شیعی وی،دست مایه ای برای پیشینه تشیّع کاشان شده است که در جای خود،به آن خواهیم پرداخت.

5.به نظر می رسد سخن درست در مورد نام کاشان روایت دیگری است که در کتاب تاریخ قم آمده و تحقیقات نوین باستان شناسی و زبان شناسی آن را تکمیل می کند.قمی می نویسد:

قاسان را نام نهاده اند به رودخانه ای که او را به زبان عجم،«کاسه» می گویند و گویند که قاسان دریا بوده است و آن را«کاس رود» خوانده اند. ⁽¹⁾

اگر ارتباطی بین دریای کاسان(-قزوین)و این سخن قمی قایل نشویم، بی تردید سخن وی ما را به ریشه نام کاشان،که«کاس»(در این عبارت،«کاسه») است،رهنمون می کند.به دلیل آنکه قوم«کاس»یا مردم«کاشی»(کاشو)از اقوام کهن در ایران باستان بوده اند،به نظر می رسد نام بسیاری از مکان های جغرافیایی برگرفته از نام و حضور آنان باشد،حتی نام هایی که ترکیبی از این کلمه اند مانند کاشغر،کاشمر و قزوین که احتمالا اصل آن«کاس پین»بوده و سپس به قزوین تبدیل شده،بی ارتباط به آن کلمه نیستند. ⁽²⁾شاید مقصود قمی از رودخانه یا

دریایی به این نام هم دریایی بوده است که گفته می شود:قدیم در منطقه کاشان وجود داشته و به تدریج،خشک شده و اکنون کویر جای آن را گرفته است.گفته می شود:

نام«خزر»نیز در حقیقت،از ریشه«کاس»برخاسته و کاف به«خ»و سین به«ز»دگرگون شده است...نام«قفقاز»نیز آشکارا با نام قوم کاشی در پیوند است؛چون این نام باید بازتاب نام ایرانی کهن«کوف کاس»(کوه کاشی)باشد. ⁽¹⁾

باتوجه به آنچه گفته شد،میان دو کاشان(کاشان کنونی و کاشان ماوراء النهر) تفاوتی در نام گذاری نیست؛زیرا قوم«کاس»در هردو منطقه حضور داشته اند.5.

فصل دوم: ورود تشیّع به کاشان

اشاره

عوامل جامعه شناختی مذهب گزینی

اشاره

بحث اصلی و اوّلی در موضوع«تشیّع کاشان»،بررسی ورود این مذهب به شهر مزبور است.زمان ورود تشیّع،زمینه ها و عوامل شیعه شدن مردمان این منطقه از جمله پرسش های این قسمت است.

به دلیل آنکه ورود تشیّع به کاشان ناگهانی نبوده و طی روند خاصی محقق شده است،در منابع تاریخی نمی توان تاریخ و زمان خاصی برای آن یافت.از این رو،باید ابتدا درباره زمینه ها،عوامل و چگونگی آن بحث کرد تا از این رهگذر، به زمان آن دست یافت.سخن از چگونگی و عوامل این رویداد مهم،به دوگونه امکان پذیر است:اول آنکه باتوجه به گزارش های تاریخی موجود و چینش آنها در کنار یکدیگر،موضوع را بررسی کنیم.دوم آنکه با یاری جستن از علوم دیگر، چارچوب و فرضیه هایی را برای بحث طرح کنیم و با روش آزمون و خطا،هریک از آنها را بررسی نماییم.به منظور علمی تر شدن بحث،راه دوم را انتخاب کرده، سراغ جامعه شناسی می رویم.

در علم جامعه شناسی،به عناوین متعددی برمی خوریم که ممکن است با موضوع ورود یک مذهب به منطقه ای تناسب داشته باشند و بتوان از آنها کمک گرفت؛عناوینی همچون جنبش های اجتماعی،اجتماعی شدن،انتقال فرهنگ،

دگرگونی،رفتار جمعی،گروه های اقلّیت،تبلیغات،جمعیت و مهاجرت.آیا می توان بحث از ورود تشیّع به کاشان را در قالب یکی از عناوین مذکور آورد؟پاسخ این پرسش نیازمند توضیح موارد مزبور است:

1-اجتماعی شدن:

فرایندی است که انسان طی آن راه های زندگی کردن در جامعه را می آموزد و عوامل اصلی آن عبارتند از:خانواده،مدرسه،رسانه ها و گروه های همسال.قسمت اصلی این مبحث،مربوط به کودک و چگونگی اجتماعی شدن اوست.بنابراین،موضوع مزبور نمی تواند قالبی برای موضوع بحث ما واقع شود.

2-جنبش های اجتماعی:

از نظر جامعه شناسان،جنبش اجتماعی هنگامی به وجود می آید که گروه سازمان یافته ای درصدد برمی آید عناصری از جامعه را تغییر دهد.از شرایط اصلی جنبش،سازمان یافتگی آن است،ولی آیا ورود تشیّع به کاشان یا هرمنطقه دیگری را می توان نوعی جنبش سازمان یافته تلقّی کرد؟ مطالعات اولیه و پیش از تحقیق نشان می دهند که چنین مطلبی درست نیست؛ یعنی«جنبش اجتماعی»بر تشیّع کاشان صدق نمی کند؛زیرا آنچه مسلّم است اینکه این مذهب به تدریج و در طول یکی دو قرن یا دست کم ده ها سال به وقوع پیوسته است.پس موضوع بحث ما نمی تواند ذیل این عنوان بررسی شود.علاوه بر این،به نظر نمی رسد تشیّع را بتوان جنبش دانست؛زیرا تشیّع و روند شیعه شدن،حرکتی مذهبی است،ولی جنبش اجتماعی حرکتی است برخاسته از مذهب.

3-رفتار جمعی:

این یکی دیگر از مباحث جامعه شناسی است،اما آن هم ارتباطی با موضوع این کتاب ندارد؛زیرا«رفتار جمعی»عبارت از الگوهای رفتاری بی ساختار است که بدون برنامه و به صورت احساسی صورت می گیرد و نمونه آن شورش،

مد و هیجان های ناشی از احساسات عمومی است، ⁽¹⁾در حالی که تغییر مذهب این گونه نیست،بلکه با برنامه ریزی و ساختار پیش می رود.

4-دگرگونی اجتماعی و فرهنگی:

این مقوله می تواند بر موضوع مورد بحث این نوشتار تطبیق داشته باشد؛چه اینکه اختیار مذهب تشیّع از سوی مردم یک منطقه،نوعی دگرگونی است و کمتر فرهنگ و جامعه ای است که در طول تاریخ،دچار دگرگونی نشده باشد،هرچند روش ها و میزان این دگرگونی متفاوت است.از دیدگاه جامعه شناسان،هرجا عناصر جدید و مجموعه هایی نو در فرهنگ ظاهر شوند و محتوا و ساخت فرهنگ را تغییر دهند«دگرگونی فرهنگی»رخ داده است.اما«دگرگونی اجتماعی»عبارت از هرگونه تغییر در ساختار جامعه است و به نظر می رسد تغییر مذهب یکی از مصادیق بارز دگرگونی اجتماعی و دگرگونی فرهنگی است.بدین روی،بحث از دگرگونی مذهبی در کاشان مبتنی بر این پیش فرض است که این منطقه پیش از پذیرش تشیّع،بر مذهب دیگری بوده است و چنین پیش فرضی در این نوشتار وجود دارد.بنابر آنچه گذشت،عنوان«دگرگونی»می تواند چارچوبه نظری این بخش از نوشتار قرار گیرد.

5-سایر موضوعات:

موضوعات ریز دیگری مانند انتقال فرهنگ،جمعیت، مهاجرت،و تبلیغات در علم جامعه شناسی مطرح هستند که چون عنوان مستقلی نیستند و از سوی دیگر،ذیل«دگرگونی»و عوامل آن قابل بحث هستند،در اینجا از آنها صرف نظر کرده،در لابه لای مطالب از آنها سخن خواهیم گفت.

عوامل دگرگونی های اجتماعی

اشاره

اکنون درباره قالب انتخابی یعنی«دگرگونی ها»،توضیح بیشتری لازم است.با اینکه همه کتب جامعه شناسی از دگرگونی ها بحث نکرده اند،اما این عنوان از مباحث مهم این علم به شمار می رود.چنان که گفته شد،درباره«دگرگونی»،دو مقوله وجود دارد:یکی فرهنگی و دیگری اجتماعی.اما به دلیل نزدیکی این دو به یکدیگر و تطابق هردو با بحث«تغییر مذهب»،در اینجا«دگرگونی»یا«تحوّل فرهنگی و اجتماعی»را اجمالا به یک معنا به کار می بریم،هرچند در نگاه دقیق جامعه شناسان،تفاوت هایی میان آنها وجود داشته باشد.

درباره دگرگونی،نظریه های وجود دارد:نظریه های تکاملی،دورانی،تعادل و ستیز؛ ⁽¹⁾ولی آنچه برای ما مهم است عوامل این تغییرهاست.جامعه شناسان عوامل مختلفی را در این باره ذکر کرده اند.گیدنز سه عامل محیط فیزیکی، سازمان سیاسی و عوامل فرهنگی را بر دگرگونی تأثیرگذار می داند. ⁽²⁾اما کوئن این عوامل را بیشتر بسط داده و بر این باور است که برخی عوامل عمده دگرگونی فرهنگی و اجتماعی عبارتند از:جغرافیا،فناوری،ایدئولوژی،رهبری و جمعیت. ⁽³⁾

یکی دیگر از نظریه پردازان می نویسد:اگر بگوییم محیط جغرافیایی،شرایط زیستی،نیروهای فوق طبیعی یا نبوغ شخصی هرکدام در جایی خاص،تنها عامل تغییر است،نتایج مطالعات تاریخی اینها را ردّ می کند.به اعتقاد بسیاری،عوامل گوناگون تغییرات اجتماعی در طول تاریخ عبارت بوده اند از:محیط طبیعی،رشد تکنولوژی،شرایط جامعه از نظر آگاهی ها،اعتقادات مذهبی و مانند آن.امروزه

عواملی مانند شرایط جمعیتی،فناوری،زیربنای اقتصادی،ارزش ها،ایدئولوژی ها و تضادها مورد آزمون هستند. ⁽¹⁾از مجموع مطالب مذکور،استفاده می شود که وی اقتصاد،ارزش ها و تضادها را نیز از عوامل دگرگونی می داند.به نظر برخی دیگر، ترقّی علمی و فنی،اساس تحوّلات اجتماعی است. ⁽²⁾

در جمع بندی این نظریه ها،می توان عوامل دگرگونی اجتماعی و فرهنگی را چند چیز دانست:1.محیط و جغرافیا؛2.فرهنگ؛3.عقاید و ارزش ها؛ 4.سیاست؛5.فناوری و اقتصاد؛6.رهبری؛7.جمعیت.باتوجه به اینکه برخی از این عوامل مانند فناوری و عقاید نمی توانند در موضوع بحث ما مطرح شوند،لازم است با عنایت به موضوع«تشیّع کاشان»،در این هفت عامل،تغییراتی پدید آورد و در صورت لزوم،کسر و اضافاتی در آنها اعمال نمود.در کنار این،ارائه توضیحی اجمالی درباره هریک از این موارد،لازم به نظر می رسد که در پی می آید:

1-محیط و جغرافیا:

چنان که گذشت،گیدنز«محیط طبیعی»را از عوامل مؤثر در تغییرات می داند؛چنان که کوئن از آن به«عوامل جغرافیایی»تعبیر کرده است.

مقصود آن است که در یک دگرگونی،ممکن است موقعیت منطقه از لحاظ آب و هوا یا وفور و فقدان منابع طبیعی دخالت داشته باشد و سبک زندگی اجتماعی و فرهنگ مردم را دچار تغییر کند.این عامل درباره موضوع موردنظر ما هم می تواند قابل توجه باشد و بپرسیم:آیا جغرافیای کاشان و محیط طبیعی آن دخالتی در ورود مذهب جدید به آنجا داشته است؟

2-فرهنگ:

عوامل فرهنگی،که خود مقوله ای کلی است،از عوامل مهم تأثیرگذار در هرتغییر و تحوّل اجتماعی به شمار می روند.اما به دلیل آنکه در موضوع این کتاب،با مباحثی همچون نقل حدیث و حوزه های علمی و دینی روبه رو هستیم، لازم است مقوله«فرهنگ»را جزئی تر کرده،با توجه به معنای عام آن،از این قسمت به«علم و فرهنگ»تعبیر کنیم.علاوه بر این،«تبادل فرهنگی»از جمله مباحث جامعه شناسی است و فرهنگ در تماس با سایر فرهنگ ها تغییر می کند.

گیدنز می گوید:دگرگونی اجتماعی از دو طریق«اشاعه»یا«ابداع»صورت می گیرد.منظور از«اشاعه فرهنگی»،رواج یافتن سبک زندگی جدیدی در جامعه است که از فرهنگ خارجی اقتباس شود. ⁽¹⁾بنابراین،در بحث از عامل فرهنگ،به موضوعاتی همچون«تبادل فرهنگی»خواهیم پرداخت.

3-عقاید و ارزش ها:

هرچند این عامل در تحوّلات اجتماعی و فرهنگی اهمیت زیادی دارد،اما به نظر می رسد در بحث از تشیّع کاشان،جایگاهی نداشته باشد.

ایدئولوژی در جایی عامل تحوّل است که سخن از تغییری غیر ایدئولوژی باشد.

می گوییم:تشیّع عامل مهمّی در بروز انقلاب اسلامی بود؛یا ارزش های دینی عاملی مهم در جنبش ها یا تحوّلات اجتماعی به شمار می روند.اما در این نوشتار، سخن درباره خود تشیّع و یک اعتقاد و ارزش است.بنابراین،از عامل ایدئولوژی یا ارزش سخن نخواهیم گفت.

4-سیاست:

سازمان سیاسی فقط در کتاب گیدنز به عنوان عاملی برای دگرگونی شمرده شده و دیگران از آن سخن نگفته اند،در حالی که به نظر می رسد از علل مهم تحوّلات و تغییرات اجتماعی و فرهنگی است.تغییر مذهب ایرانیان در عهد

صفویه باتوجه به عامل سیاسی یعنی حکومت،بسیار قابل توجه و بررسی است.

در عین حال،به نظر می رسد موارد دیگری را نیز بتوان در این مقوله گنجانید.

نیروی نظامی،که در جای دیگری از آن یاد نشده و عامل مستقلّی به شمار نرفته است،می تواند ذیل این سازمان بررسی شود.گیدنز ذیل بحث از«عوامل سیاسی»می نویسد:نیروی نظامی جنبه مهمی از تأثیرات بر دگرگونی اجتماعی است. ⁽¹⁾پس همراه سیاست،از عامل نظامی نیز در ورود تشیّع به کاشان بحث خواهد شد.

5-فناوری و اقتصاد:

عامل فناوری به معنای خاص خود مربوط به دوران معاصر است.جامعه شناسان هم در بحث از دگرگونی ها،مثال های این عامل را تلویزیون،اختراع اتومبیل و مانند آن می دانند.حقیقت آن است که نمی توان برای این عامل نمونه ای در قرون اولیه اسلام در ایران جست وجو کرد.بنابراین از عامل فناوری هم صرف نظر کرده،در نوشتار حاضر،تنها از تأثیر اقتصاد بحث خواهیم کرد.

6-رهبری:

از جمله عوامل مهم در یک تحوّل و دگرگونی رهبری است.روشن نیست که چگونه گیدنز به صراحت آن را جزو عوامل به شمار نیاورده است.شاید نظر وی بر این بوده که رهبری را در سیاست ادغام کنیم و هردو را یک عامل بدانیم.اما حقیقت آن است که عامل رهبری جزو عوامل سیاسی است و باید به تفصیل از آن سخن گفت.در این نوشتار،شایسته است موضوع«رهبری»با عنوان گسترده تری طرح شود تا مطالب دیگری را هم تحت پوشش قرار دهد.

بنابراین،از آن با عنوان«چهره های تأثیرگذار»یاد خواهیم کرد.

7-جمعیت:

آنچه در این زمینه به عنوان عامل دگرگونی از آن یاد شده،رشد یا کاهش جمعیت است.هرچند مباحث اصلی جمعیت شناسی بیشتر با جهان معاصر تطبیق می کنند و یا مربوط به آینده جامعه و برنامه ریزی ها هستند،اما استفاده از آن را نیز نمی توان در مباحث تاریخی نفی کرد.باتوجه به اینکه«مهاجرت»یکی از عناوین زیرمجموعه جمعیت شناسی است،به نظر می رسد مناسب تر این باشد که هنگام گفت وگو از عامل جمعیت،به عنوان«مهاجرت»عنایت خاص داشته باشیم.پس دیگر عامل مؤثر در دگرگونی را«جمعیت و مهاجرت»خواهیم دانست.

بنابر آنچه گفته شد،با تغییری مختصر در عناوینی که جامعه شناسان در موضوع تحوّلات و دگرگونی های فرهنگی-اجتماعی بیان کرده اند،مبنای بررسی درباره تشیّع کاشان را این عوامل می دانیم:1.محیط و جغرافیا که آن را فرضیه قرار داده،در انتها مطرح می کنیم؛2.علم و فرهنگ؛3.عامل سیاسی و نظامی؛ 4.چهره های تأثیرگذار؛5.اقتصاد؛6.جمعیت.هریک از این عوامل در گفتاری مستقل بررسی خواهد شد.دو عنوان آخر به دلیل کمی مطالب،در ضمن یک گفتار می آیند.

پیش فرض

بررسی تاریخ ورود تشیّع به کاشان و عوامل آن مبتنی بر آن است که اجمالا از زمان گرایش مردم این منطقه به تشیّع آگاهی داشته باشیم.به عبارت دیگر،لازم است با تأسیس یک اصل،تشیّع را در دوره هایی مفروغ عنه به شمار آورده،بر اساس آن،به دیگر مباحث بپردازیم.

از مطالعات اولیه و اجمالی به دست می آید که پیش از قرن سوم،محدّثانی از شیعه در کاشان حضور داشته اند،اما هنوز تشیّع مذهب غالب آنجا نبوده است. ⁽¹⁾

از سوی دیگر،در منابع مربوط به قرن ششم،بر شیعه بودن،بلکه امامی بودن مردم این شهر تأکید شده است.پرسش این است که در چه زمانی از این فاصله، مذهب شیعه به کاشان راه یافته است؟این از جمله پرسش های اصلی تحقیق حاضر است.اما اگر بخواهیم به اجمال و پیش فرض سخن بگوییم،باتوجه به اینکه در قرن سوم،محدّثانی از شیعه امامیه در کاشان حضور داشته و از آنجا برخاسته اند، ⁽²⁾به نظر می رسد از همین دوره گرایش به تشیّع در آنجا جدّی بوده و زمینه های آن فراهم شده است.به گونه ای که می توان گفت:در ابتدای سده چهارم هجری،مذهب غالب در کاشان تشیّع بوده است.دلیل این مطلب گزارشی از کتاب النقض است که وقتی اهل قم و کاشان از ظهور شخصی به نام«مهدی» در مصر آگاه شدند،جشن برپا کردند. ⁽³⁾مقصود آن است که مردم آنجا با ذهنیت شیعی مهدویت،ظهور آن مهدی را جشن گرفتند.از سوی دیگر،می دانیم ظهور مهدی فاطمی در مصر،به سال 297 ه رخ داد.بنابراین،بخش معتنا به کاشانی ها در آن زمان شیعه بودند.گزارش دیگری در همان کتاب وجود دارد که تبلیغات محمّد معروف به«دندان» ⁽⁴⁾را در این شهر به دلیل شیعه بودن مردم آن غیر

مؤثر می داند و این شخص را معاصر ابن ابی دلف و جریان سفر موسی مبرقع، یعنی قرن سوم دانسته است. ⁽¹⁾

بنابراین،فرض را بر این می گیریم که کاشان در قرن چهارم به تشیّع گراییده و در این دوره،شیعه بودن آنان امری مشهور و مشهود بوده است.

عوامل ورود تشیّع به کاشان

اشاره

در بیان چارچوب این نوشتار،بنابراین شد که بحث از تشیّع کاشان را ضمن بررسی عوامل ورود،که به عبارتی همان عوامل جریان تشیّع در کاشان است، بررسی نماییم.این عوامل عبارتند از:1.عامل سیاسی و نظامی؛2.چهره های تأثیرگذار؛3.علم و فرهنگ؛4.اقتصاد،جمعیت و مهاجرت؛5.محیط و جغرافیا.

پرسش این است که کدام عامل یا عوامل سبب پیدایش تشیّع در کاشان شده است؟فرضیه ما آن است که عامل اصلی،محیط و جغرافیا بوده و برخی عوامل دیگر مانند علم و فرهنگ نیز در آن دخالت داشته اند.

1.عامل سیاسی و نظامی

اشاره

منظور از«سیاست»در اینجا همان حاکمیت و قدرت است.آیا قدرت حاکم و کسانی که رتق وفتق امور کاشان برعهده آنان بوده دخالتی در ورود مذهب جدید به این شهر داشته اند؟آیا ممکن است روابط سیاسی مردم یا افراد ذی نفوذ این منطقه با حاکمیت،سبب این تحوّل شده باشد؟از سوی دیگر،گفته شد که -

عامل نظامی نیز در کنار سیاست بررسی می شود.پرسش این است که آیا تشیّع طی حادثه ای نظامی یا نبردی پیروزمندانه به کاشان راه یافته است؟پاسخ این پرسش ها را ذیل دو عنوان«قدرت سیاسی»و«قدرت نظامی»بررسی می کنیم:

الف.قدرت سیاسی:

اشاره

بی تردید،مطالعه زندگی و ملاحظه عقاید کسانی که بر کاشان حکم رانی کرده اند،می تواند ما را به سؤال مزبور رهنمون شود.از این رو،لازم است تا آنجا که دست رسی داریم،به شرح حال آنان توجه نماییم.

پیش تر لازم است توجه داشته باشیم که کاشان در دوران پیش از اسلام و قرون اولیه اسلامی جزو اصفهان بوده؛همان گونه که قم از توابع اصفهان به شمار می رفته و گاه کاشان زیرمجموعه قم بوده است.این نکته از این نظر اهمیت دارد که اگر در مواردی،منابع تاریخی از شخصی به عنوان حاکم اصفهان یا قم نام برده اند-به ویژه اگر هردو نام کنار هم آمده باشند-به احتمال قوی،می توان او را حاکم کاشان هم دانست؛زیرا این شهر استقلال سیاسی و حاکم اختصاصی نداشته است.

1-عروة بن زید:

اولین کسی که پس از ورود اسلام به کاشان مدت کوتاهی در این شهر به عنوان والی درنگ کرد عروة بن زید بود.وی از صحابه مشهور و از شرکت کنندگان در فتح ایران بود. ⁽¹⁾بنا به روایت ابن اعثم،مسلمانان به فرمان دهی عروه،قم و کاشان را گشودند.آن گاه وی به درخواست خلیفه دوم،در کاشان ماند تا دستور جدید برسد. ⁽²⁾هرچند مدت حضور وی در منطقه قم و کاشان طولانی نبود،اما می توان او را نخستین حاکم این منطقه به شمار آورد.

درباره گرایش عروه،می توان به چند نکته اشاره کرد:یکی اینکه وی از سوی عمّار بن یاسر،والی کوفه در زمان عمر،به فرمان دهی سپاه مسلمان گمارده شده است ⁽¹⁾و تشیّع عمّار هم جای تردید ندارد.دوم اینکه وقتی کوفیان علیه عثمان برآشفتند و والی او سعید بن عاص را به کوفه راه ندادند،مالک اشتر اختیار کوفه را در دست گرفت و حتی افرادی را به عنوان والی به اطراف گسیل کرد.از آن جمله یزید بن حجیه را به مدائن و عروة بن زید طائی را به مادون مدائن فرستاد. ⁽²⁾سوم اینکه گفته اند:عروه در نبرد«صفیّن»با امیر مؤمنان علیه السلام بود. ⁽³⁾

درباره مطلب اول،ممکن است گفته شود:عمّار خود در اعزام عروه نقشی نداشت و شخص خلیفه از او خواست عروه را اعزام کند؛ ⁽⁴⁾اما دو مطلب دیگر می توانند نمایانگر گرایش شیعی(به معنای عام آن)درباره عروه باشند.در مجموع،به رغم اقامت کوتاه وی در کاشان،نمی توان تأثیر او را بر تشیّع مردم آنجا نفی کرد،بخصوص که وی اولین نماینده و فرستاده نظام(دین)جدید به شمار می رفت.

2-یزید بن معاویه بجلی:

گویا دینوری تنها کسی است که از این شخص به عنوان حاکم اصفهان،قم و اطراف آن نام می برد.به گفته این مورخ،وقتی مختار بر کوفه مسلّط شد،یزید را بر اصفهان و قم و اطراف آنجا گماشت. ⁽⁵⁾با آنکه دینوری در ضبط نام های تاریخی اشتباه فراوان دارد،اما این نام را نمی توان تصحیفی از یزید ابن معاویه نخعی دانست؛زیرا یزید بن معاویه نخعی در سال 32 در«بلنجر»(مرز

خزران)کشته شده بود. ⁽¹⁾به دلیل آنکه گزارش دینوری منحصر به فرد است، درباره صحّت و سقم آن،نمی توان اظهارنظر کرد.اما اگر خبر درست باشد وی حاکم کاشان نیز بوده و نمایندگی مختار به عنوان یک شیعه،قابل تأمّل است.

3-عامل حجّاج در اصفهان و کاشان:

از جمله قدیم ترین حاکمان کاشان کسی است که در زمان عبد الملک بر آنجا حکومت می کرد،ولی از نام او اطلاعی نداریم.چه بسا وی یکی از والیان مشهور باشد که از تطبیق او بر این گزارش آگاه نیستیم.بنابر روایت قمی،سعید بن جبیر ⁽²⁾پس از فرار،به نواحی قم آمد.اما حاکم اصفهان و کاشان او را دستگیر کرد و نزد حجّاج فرستاد و حجّاج هم او را اعدام کرد. ⁽³⁾طبری می نویسد:حجّاج به فلانی[کذا]حاکم اصفهان نوشت که سعید نزد توست؛او را دستگیر کن.اما حاکم تعلّل کرد و به سعید پیام داد که از آنجا برود و سعید به آذربایجان گریخت. ⁽⁴⁾با استفاده از خبر تاریخ قم،آن حاکم را باید از بنی امیّه یا هواداران آنان دانست،ولی ممکن است از گزارش طبری،گرایش شیعی یا دست کم ضداموی حاکم وقت کاشان را استفاده کنیم.این را هم گفته اند که سعید بن جبیر به مکّه گریخت و در آنجا گرفتار شد، ⁽⁵⁾ولی این منافاتی با آمدن او به ایران ندارد؛زیرا به نظر می رسد وی در حال فرار بوده و به مناطق گوناگون رفته است.

4-زهیر بن محمّد عامری:

وی از فرماندهان نهضت عبّاسی بود که مدتی در کاشان حضور داشت.طبری ذیل حوادث سال 131 می نویسد:وقتی قحطبة بن شبیب(یکی از فرماندهان سپاه عبّاسی)برای مبارزه با عامر بن ضباره (والی امویان بر اصفهان)لشکر خود را گسیل کرد،زهیر بن محمد را سوی کاشان فرستاد. ⁽¹⁾از مدت حضور و سکونت وی در این شهر خبر نداریم.

بلکه درباره اصل،چگونگی و علت اعزام وی مطلبی جز آنچه طبری اشاره می کند،در دست نداریم.زهیر بن محمّد عامری،که صاحب کتاب اخبار الدولة العبّاسیه از او با نسب«ازدی غامدی» ⁽²⁾یاد کرده و او را ساکن«ابیورد» دانسته است، ⁽³⁾از جمله داعیان نهضت عبّاسی به شمار می رود. ⁽⁴⁾وی پیش از شروع حرکت عبّاسیان،در کنار یحیی بن زید قرار داشت.بلاذری گزارش می کند که وقتی یحیی(از محدوده امویان)گریخت،زهیر همراه او بود و او را پنهان کرد تا اوضاع آرام شد،آن گاه یحیی به سمت خراسان رفت. ⁽⁵⁾

پیداست زهیر به اهل بیت علیهم السلام گرایش داشته و حتی ممکن است او را شیعه زیدی بدانیم.بنابراین،حضور یا حکومت وی در کاشان هم قابل توجه و تأمل خواهد بود.

5-عبد اللّه بن کوشید:

مؤلّف تاریخ قم از حمزه اصفهانی نقل کرده که عبد اللّه بن کوشید در عهد هارون و به سال 189 والی اصفهان،و عاصم بن کوشید از سوی برادرش،عامل قم بود.به سبب پافشاری هارون برای گرفتن مالیات معوّقه مردم قم،عاصم بر مردم آنجا سخت گرفت و جان خود را بر سر آن گذاشت. ⁽¹⁾باتوجه به اینکه در زمان هارون هنوز قم از اصفهان تفکیک نشده بود،می توان حکومت کاشان را همچنان زیرمجموعه اصفهان دانست و بنابرآن،عبد اللّه یا برادرش عاصم حکمران کاشان نیز به شمار می روند.از اینکه گفته شده ابن کوشید اصلا قمی بوده ⁽²⁾و از اینکه منابع روایی شیعه از شخصی با عنوان علی بن عبد اللّه بن کوشید اصفهانی یاد کرده اند، ⁽³⁾می توان احتمال داد که فرزندان کوشید شیعه بوده اند،اما اینکه به دستور هارون بر قمی ها سخت گرفت و اینکه عاصم به دست آنان کشته شد،قابل توجیه است؛زیرا در همان گزارش می خوانیم که خلیفه بارها از ابن کوشید خواسته بود مالیات عقب افتاده را بگیرد،اما وی با همشهریان خود مدارا می کرد. ⁽⁴⁾قتل عاصم هم-اگرچه شیعه باشد-منافاتی با شیعه دوستی قمی ها ندارد؛زیرا در آشوب و قیام،گرایش های مذهبی افراد ملاحظه نمی شوند.

در کتاب تاریخ قم از این افراد نیز به عنوان والی قم در عهد هارون نام برده شده است:حسن بن تحتاخ طالقانی که پس از ابن کوشید حاکم شد؛حمزة بن یسع اشعری؛پس از او فرزندش علی؛و پس از او عامر بن عمران بن عبد اللّه اشعری(م

6-احمد بن عبد العزیز بن ابی دلف عجلی(م 280):

وی و خانواده اش از امرای مشهور دوره دوم بنی عبّاس به شمار می روند.پدربزرگش ابو دلف قاسم بن عیسی از هواداران امین عبّاسی بود و«کرج ابی دلف»(شهری از ناحیه«جبال»غیراز کرج کنونی)به نام او مشهور بود؛چنان که پدرش عامل عبّاسیان بر منطقه«جبال» ایران بود. ⁽³⁾احمد زمانی از سوی معتضد خلیفه عبّاسی مأمور سرکوبی رافع بن هرثمه شد. ⁽⁴⁾طبری می نویسد:احمد در سال 266 از سوی عمرو بن لیث صفّاری به ولایت اصفهان منصوب شد. ⁽⁵⁾قمی هنگام بیان مهاجرت موسی مبرقع،به گونه ای از حاکم کاشان یاد کرده است که خواننده را به تردید می اندازد.وی پس از آنکه ورود موسی را در سال 256 به قم گزارش می کند،می نویسد:

موسی بن محمّد از قم به کاشان رفت؛چون به کاشان رسید احمد بن عزیز بن دلف العجلی او را اکرام کرد. ⁽⁶⁾

اما در جای دیگر می گوید:

موسی بن محمّد بن علی بن موسی[علیهم السلام]قصد عبد العزیز بن دلف کرد و عبد العزیز او را اعزاز و اکرام کرد. ⁽¹⁾

اکنون باید دید کدام یک درست است؟

طبری گذشته از آنچه درباره حکومت احمد بن عبد العزیز در سال 266 بر اصفهان گزارش می کند،ذیل رخدادهای سال 265 نقل می کند که قاسم بن سیما بر دلف بن عبد العزیز در اصفهان شورید و او را کشت.مردم اصفهان هم بر قاسم تاختند و او را کشتند و احمد بن عبد العزیز را به ریاست خود برداشتند. ⁽²⁾پیداست یک سال پیش از حاکمیت رسمی احمد بر اصفهان و مناطق اطراف آن،وی از سوی مردم آنجا به حکومت گمارده شده بود.به نظر می رسد در فاصله حکومت عبد العزیز و فرزندش احمد،پسر دیگرش دلف بر اصفهان حاکم بوده است.

همچنین گزارشی از نبرد یدکوتکین با احمد در سال 268 و غلبه او برقم به جای احمد در دست است. ⁽³⁾قرینه دیگری هم وجود ندارد که حکومت احمد را در سال های 256(زمان حضور موسی مبرقع در کاشان)یا قبل یا بعد آن بر این مناطق تأیید کند.ضمنا انتصاب احمد از سوی عمرو صفّاری به منزله انتصاب از سوی خلیفه است؛زیرا در این زمان،عمرو با دستگاه خلافت در نزاع نبوده و از سوی آنان بر بخش هایی از ایران حاکم بوده و عاملان را تعیین می کرده است.

سمعانی و پیش از او ابو الشیخ درباره حکومت عبد العزیز بر اصفهان سخن1.

گفته اند. ⁽¹⁾در مجموع،به این نتیجه می رسیم که قمی در گزارش اول خود،به خطا رفته و خبر دومش یعنی آمدن موسی مبرقع در عهد عبد العزیز بن ابی دلف درست است.

درباره گرایش مذهبی خاندان ابو دلف به مطلبی صریح و معتبر دست نیافتیم، هرچند به طور کلی،می توان آنان را تابع حکومت و مذهب عامّه و غالب آن وقت دانست.با این حال،در میان عده ای شهرت یافته است که این خاندان شیعه بوده اند.قزوینی در جریان نوازش و حمایت احمد بن عبد العزیز از موسی مبرقع، از احمد با عظمت یاد کرده،می نویسد:

تا معلوم شود که سیرت امیر احمد بن عبد العزیز چگونه بوده است در آل مصطفی. ⁽²⁾

یکی از نویسندگان معاصر هم می نویسد:

ابو دلف عجلی،که فرزندش عبد العزیز یکی از بزرگ ترین امرای شیعه محسوب می شد،.... ⁽³⁾

به نظر می رسد علت اصلی انتساب این خاندان به تشیّع،دو چیز است:

یکی استقبال ابن ابی دلف از موسی مبرقع در کاشان و دیگری گزارشی از مسعودی که در پی می آید.اما استقبال از موسی دلیل تشیّع نیست،بلکه دلیل همراهی موسی مبرقع با خلافت عبّاسی است.در این باره،درت.

موضوع موسی مبرقع بیشتر سخن خواهیم گفت.گزارش مسعودی هم اگر دلیل تشیّع اعتقادی یا علاقه شخص ابو دلف به خاندان رسالت باشد، با موضع فرزندان او متفاوت است و نمی تواند تشیّع فرزندانش را اثبات کند.

مسعودی می نویسد:عیسی بن ابی دلف گفته است که برادرش دلف بر حضرت علی علیه السلام خرده می گرفت و با شیعیان مخالفت می کرد.زمانی پدرش به او گفت که علت این دشمنی،ناپاک بودن نطفه اوست؛زیرا در زمان حیض منعقد شده است. ⁽¹⁾

درباره عبد العزیز بن ابی دلف،دلایل کافی برای عدم تشیّع وی،بلکه دشمنی اش با علویان و شیعیان وجود دارد.اعدام یکی از علویان در آوه ⁽²⁾و شلاق زدن یکی از شیعیان به دلیل مخالفت با خلیفه اول ⁽³⁾از اقدامات اوست.شکایت یکی از شیعیان از او نزد امام حسن عسکری علیه السلام و نفرین امام بر عبد العزیز ⁽⁴⁾نمونه ای دیگر است.

7-حسین بن حمدان:

وی از خاندان مشهوری بود که بعدها دولت شیعی حمدانیان را پایه گذاری کردند.حسین گاه با خلفای عبّاسی در جنگ و گریز بود و گاه با آنان همکاری می کرد.در سال 296 به سبب اختلافی که میان او و درباریان مقتدر رخ داد،تعقیب شد و سرانجام،با گرفتن امان،به بغداد بازگشت.آن گاه

مقتدر او را خلعت داد و امارت قم و کاشان را هم به او واگذار کرد. ⁽¹⁾با این حال،از حضور وی در این منطقه و رتق وفتق امور به دست او خبری نداریم.تشیّع حسین بن حمدان جای تردید ندارد.

منابع تاریخی از افراد دیگری به عنوان والی کاشان یا کسی که کاشان به او اقطاع شده،یاد کرده اند؛مانند:المنتصر باللّه که در زمان خلافت پدرش،والی مناطقی از شرق،از جمله کاشان شد. ⁽²⁾در قرن چهارم،از احمد بن علی بن صعلوک، ⁽³⁾یوسف بن ابی الساج، ⁽⁴⁾ماکان دیلمی، ⁽⁵⁾و وشمگیر از سوی رکن الدوله ⁽⁶⁾می توان به عنوان حاکمان کاشان یاد کرد.در کتاب حاکمان قم، ⁽⁷⁾از افراد دیگری یاد شده که هرچند به ولایت آنان بر کاشان تصریح نشده،اما بی تردید برخی از آنان حاکم کاشان نیز به شمار می رفته اند؛زیرا در آن دوران،این دو شهر باهم اداره می شدند.

ب.قدرت نظامی:

اشاره

اینکه مردم کاشان به سبب غلبه نظامی یا جنگ و گریز به تشیّع گرویده باشند،به چند گونه قابل تصور است:یکی اینکه تشیّع آنجا را همراه با ورود اصل اسلام و در اثر فتوح مسلمانان بدانیم.دوم اینکه یکی از علویان یا شیعیان در آنجا قیام کرده و در پی حرکتی مسلّحانه،مردم آنجا تغییر مذهب داده باشند.سوم آنکه به خاطر عبور لشکری با گرایش شیعی،این شهر از آن تأثیر

پذیرفته باشد.البته دلیلی بر انحصار این سه فرض وجود ندارد و ممکن است هرگونه حرکت نظامی دیگری موجب این رویداد شده باشد.در ذیل،این سه فرض بررسی می شوند:

1-تشیّع در اثر فتح اسلامی:

این فرض باتوجه به گزارش های تاریخی قابل اثبات نیست؛یعنی تشیّع کاشان همراه با ورود اسلام و به سبب فتح این شهر صورت نگرفته است.توضیح این مطلب مستلزم بیان چگونگی فتح کاشان و بررسی گرایش عقیدتی شخص یا اشخاصی است که در گشودن این شهر نقش اساسی داشته اند.

درباره چگونگی فتح کاشان و اولین فرماندهی که وارد این شهر شده،همچون دیگر گزاره های تاریخی صدر اسلام،اختلاف نظر فراوان است و به دلیل آنکه این اختلاف مربوط به منابع دست اول است،نتیجه گیری و دست یابی به نظریه صحیح،قدری مشکل می نماید.آنچه در منابع تاریخی و جغرافیای تاریخی شهرت دارد این است که ابوموسی اشعری یا یکی از فرماندهان لشکر او کاشان را گشوده است.اولین کسی که این مطلب را گزارش کرده،بلاذری در فتوح البلدان است که ذیل«فتح قم و کاشان و اصفهان»می نویسد:ابو موسی پس از فتح نهاوند، به سوی اهواز رفت و سپس قم را گشود و احنف بن قیس را به کاشان گسیل کرد و احنف آنجا را به جنگ،تسلیم نمود. ⁽¹⁾قمی نیز این مطلب را پذیرفته،می نویسد:

ابو موسی و به قولی،یکی از رؤسای لشکر او کاشان را فتح کرد.این مطلب در منابع بعدی نیز آمده است. ⁽²⁾

اما ابن اعثم فتح کاشان را به دست عروة بن زید دانسته،می نویسد:پس از آنکه عروة بن زید شهر ری[تهران]را فتح کرد و خبر این پیروزی را به خلیفه دوم گزارش داد،خلیفه از او خواست شخصی را در ری جانشین خود کند و به سرعت، مسیر خود را به سمت قم و کاشان ادامه دهد.عروه چنین کرد و چون خبر به والی قم رسید،به کاشان گریخت و از آنجا به اصفهان رفت.عروة بن زید کاشان را گشود و در آنجا مقیم شد،در حالی که هنوز یزدگرد در اصفهان به سر می برد.

خلیفه به عروة بن زید نوشت که همچنان در قم و کاشان بماند.سپس ابو موسی اشعری را،که در بصره بود و به تازگی اهواز را گشوده بود،مأمور جنگ اصفهان کرد. ⁽¹⁾

برخلاف ابن اعثم،که نقش اصلی را در فتح کاشان به عروة بن زید داده، ابو الشیخ انصاری نظریه سومی آورده و چنین گزارش کرده است:عمر،بدیل بن ورقاء و مجاشع بن مسعود را برای فتح اصفهان فرستاد.بدیل بن ورقاء پس از فتح اصفهان،به سمت خراسان رفت و مجاشع به کاشان آمد و او کاشان را گشود و ابو موسی امیر بصره بود. ⁽²⁾او در جای دیگر،روایت دیگری آورده که مطابق گفته بلاذری است؛یعنی احنف بن قیس را فاتح کاشان می داند. ⁽³⁾بلاذری تأکید می کند:

درست ترین نظر این است که قم و کاشان را ابو موسی گشوده و«جی»و«یهودیه» (اصفهان)را عبد اللّه بن بدیل.در تاریخ قم،با اشاره به این اختلاف نظر،رأی بلاذری پذیرفته شده است. ⁽⁴⁾در این منابع،سخنی از عروة بن زید نیست و در8.

حقیقت،اختلاف بر سر این است که آیا ابو موسی خود کاشان را گشوده یا یکی از فرماندهان سپاه او مانند احنف بن قیس؟از اینکه مقدسی و ابن اثیر هم فاتح کاشان را ابو موسی دانسته اند، ⁽¹⁾درمی یابیم که غالب مورّخان،اخبار الفتوح را از بلاذری نقل کرده اند.

همین اختلاف درباره فتح اصفهان،که تقریبا همزمان با فتح کاشان روی داده است،وجود دارد؛چنان که ابو نعیم اصفهانی می نویسد:اهل کوفه و اهل بصره در مورد گشودن اصفهان اختلاف دارند و هرکدام فتح آنجا را به خود نسبت می دهند (مدعی گشودن آنجا هستند.) ⁽²⁾هرچند این گزارش ها دست خوش اختلافات قبیله ای و منطقه ای مسلمانان عراق شده و به کتب تاریخی راه یافته،اما اصل اختلاف ناشی از چگونگی بیان راویان است:برخی فاتح اصلی و فرماندهی را که وارد این دو شهر شده نام برده اند و برخی فرمانده کل سپاه اسلام را فاتح آنجا به شمار آورده اند.هنگامی که ابو مسلم خراسانی از ابو بکر هذلی درباره فاتحان اصفهان پرسید،گفت:این شهر را عبادله(عبد اللّه ها)گشودند:عبد اللّه بن عتبان، عبد اللّه بن ورقاء،عبد اللّه بن حارث اسدی،عبد اللّه بن قیس(ابو موسی)اشعری و عبد اللّه بن عامر بن کریز.همه اینان در فتح اصفهان و اطراف آن شرکت داشتند؛ برخی فرمانده لشکر،برخی فرمانده جزء و برخی پیش قراول بودند. ⁽³⁾بنا به نقل طبری،به دستور خلیفه دوم،عبد اللّه بن عبد اللّه(بن عتبان)فرمانده لشکر،عبد اللّه ابن ورقاء پیش قراول و عبد اللّه بن حارث فرمانده دو سوی لشکر بود. ⁽⁴⁾آنان9.

اصفهان را گشودند و ابو موسی هم به کمک آنان آمد.در گزارشی آمده است که وقتی ابو موسی از فتح شوشتر فارغ شد و به سمت اصفهان رفت،سریه هایی را به اطراف فرستاد که از آن جمله مجاشع بن مسعود بود.مجاشع به کاشان رفت و آنجا را گشود. ⁽¹⁾ابو نعیم دو روایت دیگر برخلاف این نقل آورده که فتح کاشان را به احنف بن قیس نسبت می دهد. ⁽²⁾یکی از این دو روایت را پیش از او استادش ابو الشیخ انصاری آورده است. ⁽³⁾

بنابر آنچه گذشت،می توان چنین گفت که ابو موسی در کاشان حضور پیدا نکرده و یکی از فرماندهان وی-به اختلاف و به ترتیب اولویت،احنف بن قیس یا مجاشع بن مسعود-کاشان را گشوده اند.درعین حال،روایت ابن اعثم همچنان با این اخبار معارض است که عروة بن زید را فاتح کاشان دانسته و او را مأمور مستقیم خلیفه به شمار آورده است.

2-تشیّع در اثر قیام یکی از علویان یا شیعیان:

اینکه یکی از علویان یا شیعیان در کاشان قیام کرده باشد فرضیه ای بیش نیست و گزارش های تاریخی آن را تأیید نمی کنند.آنچه شهرت دارد آمدن علی فرزند امام باقر علیه السلام به اردهار و قیام و نبرد او با حاکمان وقت است.اما این مطلب هم قابل نقد و بررسی است و در آن دوره،چنین قیامی صورت نگرفته است.(تفصیل مطلب را در بحث«چهره های تأثیرگذار»مطرح می کنیم.)همچنین می توان به قیام مطرف بن مغیره اشاره کرد که آن هم قیامی شیعی نبود و پیروز هم نشد.در مجموع،کاشان جولانگاه زیدیان یا دیگر قیام کنندگان علوی نبود تا تشیّع آنجا را متأثر از حرکت هایی اینچنینی بدانیم.

3-عبور لشکر شیعی از کاشان:

فرضیه سوم هم چیزی نیست که در کاشان محقّق شده باشد.البته مورّخان درباره عبور لشکر قحطبة بن شبیب ⁽¹⁾از این شهر در جریان نهضت عبّاسیان یا نزاع وشمگیر دیلمی ⁽²⁾سخن گفته اند،ولی این موضوع به گونه ای نبوده است که بتواند در جامعه مذهبی کاشان تحوّلی ایجاد کند.

خلاصه مباحث این گفتار آن شد که هیچ یک از دو قدرت سیاسی و نظامی عامل اصلی ورود تشیّع به کاشان نبوده است،هرچند تأثیر آن دو را بکلی نمی توان نفی کرد.اگر روایت ابن اعثم را درباره حضور عروة بن زید در کاشان بپذیریم،با توجه به آنچه پیش تر درباره گرایش شیعی عروه گفته شد،شاید بتوان از تأثیر او در ایجاد اولین مراحل تشیّع در کاشان سخن گفت،اما نه آنچنان که تشیّع این شهر را در اثر این واقعه بدانیم.

2.چهره های تأثیرگذار

اشاره

آیا تحوّل مذهب در کاشان به وسیله رهبری شخص یا گروه خاصی بوده است؟ آیا مردم فرد خاصی را به ریاست خود انتخاب کرده اند و او در ایجاد این تحوّل نقش اصلی داشته است؟آیا شخصی از جانب ائمّه اطهار علیهم السلام برای هدایت مردم این منطقه اعزام شده یا فردی از بزرگان شیعه در آنجا حضور یافته است که مردم تشیّع خود را مرهون و مدیون او باشند؟

امروزه در کاشان نشانه ها و آثاری تاریخی وجود دارند که بنا به مشهور، مربوط به قرن اول و دوم هجری هستند.این آثار عبارت از بقعه هایی منسوب به

امام زادگان یا یارانی از ائمّه اطهار علیهم السلام هستند که در صورت صحّت و اعتبار،تشیّع مردم این منطقه را در قرن اول یا دوم اثبات می کنند.آنچه مربوط به قرن اول است،بقعه هلال بن علی است که به عنوان فرزند امیر مؤمنان علی علیه السلام شهرت دارد؛و همچنین بقعه ابو لؤلؤ به عنوان قاتل خلیفه دوم و فرستاده امیر المؤمنین علیه السّلام به کاشان.آنچه مربوط به قرن دوم است،بقعه نماینده و فرستاده امام صادق علیه السلام یعنی برادرش علی بن محمّد مشهور به«سلطان علی»در روستای اردهار (اردهال)است که گفته می شود؛به منظور تبلیغ و هدایت شیعیان کاشان به سوی مردم آنجا و همچنین فین آمده بود.

بخش دیگری از نام و اثر افرادی که ممکن است در تشیّع کاشان مؤثر باشند، مربوط به منابع تاریخی و روایی است.این افراد هم مربوط به قرن دوم و سوم هستند:زبیده همسر هارون که گفته می شود:شیعه بوده و بنای کاشان را نهاده است؛دیگری موسی مبرقع فرزند امام جواد علیه السلام است که به این شهر آمد.

وجود این افراد،بخصوص فرزند امام پنجم به عنوان فرد مؤثر یا رهبر شیعه، در کاشان اهمیت فراوانی دارد.اگر نمایندگی وی از سوی امام محرز شود یا در صورت اثبات رهبری یا تأثیر هریک از این افراد در تشیّع کاشان،بی تردید ظهور و بروز این مذهب در این شهر به قرن اول یا دوم هجری باز خواهد گشت.

بررسی این چند مورد-به ترتیب زمانی-در پی می آید:

الف.حضور ابو لؤلؤ در کاشان:

فیروز ابو لؤلؤ از ایرانیانی بود که در جنگ های پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و اله به دست مسلمانان اسیر شد،آن گاه به غلامی مغیرة بن شعبه در آمد و به دلیل هنرمندی اش،به مدینه راه یافت،در صورتی که خلیفه به موالی (آزادشدگان و تازه مسلمانان)اجازه ورود به مدینه نمی داد.فیروز پس از

گفت وگویی که درباره شکایت از مالیاتش با خلیفه داشت،او را تهدید کرد و در ذی حجه سال 23 او را کشت.درباره زادگاه،سرانجام و مذهب فیروز ابو لؤلؤ نظراتی مطرح شده است.

تنها کتابی که سخن از کاشانی بودن وی گفته،مجمل التواریخ و القصص است که در آن می خوانیم:

گویند:از ری ⁽¹⁾همدان بود از دیهی که آن را شهر«آبادجرد»گویند،و در کتابی اصفهانی گویند که او از ری کاشان بود از دیهی فین. ⁽²⁾

اما این گزارش منحصر به این کتاب است.مجمل التواریخ و القصص در سال 520 ق تألیف شده و نویسنده آن ناشناخته است. ⁽³⁾علاوه بر این،کاشانی بودن ابو لؤلؤ به عنوان گزارش دوم در این کتاب آمده و گزارش اول نیز دارای ابهام است؛چون جایی به نام«آبادجرد»در منابع جغرافیای تاریخی شناخته شده نیست.و عبارت«در کتابی اصفهانی گویند»مبهم است.بنابراین،نمی توان به این قول اعتماد کرد،بخصوص که هیچ کدام از مورّخان آن را تأیید نکرده اند.کسانی هم که فیروز ابو لؤلؤ را اهل کاشان می دانند تنها به همین کتاب استناد کرده اند. ⁽⁴⁾

غالب مورّخان،وی را اهل نهاوند می دانند که در نبرد با مسلمانان اسیر شد و6.

سهم مغیرة بن شعبه قرار گرفت. ⁽¹⁾اما درباره سرانجام وی:

گویند که چون خلیفه دوم را در آسیاب مقتول ساخت،از حضرت رخصت و اجازه انصراف بنواحی عراق عجم یافت و بطیّ الارض در چهل حصاران کاشان ایمن و ساکن گردید و زمان دراز بعبادت معبود همی گذاشت تا بعالم قدس و غرفه انس شتافت و در آن مکان شریف تن در نقاب تراب کشید. ⁽²⁾

این مطلب در بسیاری از کتب متأخّر نقل شده و امروزه در این شهر بارگاه ابو لؤلؤ به عنوان یکی از بزرگان شیعه شناخته می شود.افندی شاگرد علاّمه مجلسی فیروز را از بزرگان مسلمین،بلکه از پیروان مخلص امیر المؤمنین علیه السلام معرفی کرده است. ⁽³⁾

اما مورّخان مرگ او را به دست خودش نوشته،می گویند:پس از آنکه عمر را از پای درآورد و گریخت،مردم او را دنبال کردند.فیروز به هرکه نزدیک می شد،حمله می کرد،به گونه ای که چند نفر را کشت یا زخمی کرد؛تا اینکه یک نفر پارچه سنگینی روی او انداخت و چون ابو لؤلؤ مرگ خود را حتمی دید،با خنجر به خود زد و کشته شد. ⁽⁴⁾در برخی گزارش ها هم از کشته شدن او به دست دیگران،-

خبر داده شده است؛چنان که یعقوبی قتل ابو لؤلؤ را به دست عبید اللّه بن عمر می داند. ⁽¹⁾طبری قتل او را به دست مردی تمیمی روایت کرده ⁽²⁾و بلاذری در یک روایت،قاتلش را کلیب بن قیس نوشته،می گوید:سرش را هم عبد اللّه بن عوف برید. ⁽³⁾

اولین کتابی که روایت فرار او از مدینه را آورده کامل بهایی است.این اثر توسط عماد الدین طبری شیعی به سال 675 ق تألیف شده است.وی در ابتدا می نویسد:

سیزده تن عقب او رفتند،اکثر در راه هلاک شدند.یکی خواست او را بگیرد خنجر بر خود زد و هلاک شد. ⁽⁴⁾

سپس با عنوان«روایة اخری فی قتل عمر»می نویسد:

ابو لؤلؤ شمشیر را آنجا بگذاشت و بگریخت و گویند که در خانه علی علیه السلام رفت.علی علیه السلام بر در خانه نشسته بود،از آنجا برخاست و بر