مشخصات کتاب

سرشناسه:مکی، محمودعلی

عنوان و نام پدیدآور:تشیع در اندلس/ تالیف محمودعلی مکی، عزالدین عمر موسی؛ ترجمه رسول جعفریان.

مشخصات نشر:قم: انصاریان، 1376.

مشخصات ظاهری:[112] ص.

یادداشت:کتابنامه: ص. [112]؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:شیعه -- اسپانیا -- اندلس

Shi'ah -- Spain -- Andalusia

موضوع:اندلس (اسپانیا)

شناسه افزوده:موسی، عزالدین عمر

شناسه افزوده:جعفریان، رسول، 1343 - ، مترجم

رده بندی کنگره:BP239/م75ت5 1376

رده بندی دیویی:297/53

شماره کتابشناسی ملی:1059977

اطلاعات رکورد کتابشناسی:رکورد کامل

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

تشیع در اندلس

تالیف محمودعلی مکی، عزالدین عمر موسی

ترجمه رسول جعفریان.

فهرست مطالب

فهرست مطالب 5

درآمد 9

1-تشیع اندلس از آغاز فتح آن 11

مقدمه:شکل گیری مذهب شیعه در شرق 11

نیروی حزب اموی در اندلس از آغاز فتح آن 13

سقوط امویان شرق و استقلال عبد الرحمان داخل 14

مقدمات تشیع اندلسی 15

نخستین مراکز قیامهای شیعی 15

در میان عرب 16

در میان بربر 17

قیام شقیا بن عبد الواحد 17

قیام شرق اندلس 19

قیام احمد بن معاویه 21

انتقال فرهنگ شیعی به اندلس 25

سفر اندلسی ها به مشرق و آثار آن 25

تصویر شیعه در کتاب العقد الفرید 27

تشیع ابن عبدربه!28

ابن مسرة قرطبی 30

منذر بن سعید بلوطی 32

داعیان فاطمی و تأثیر آنها 35

ابو یسر ریاضی 35

ابن هارون بغدادی 37

ابن حوقل نصیبی 39

دامنه موفقیت داعیان فاطمی 40

تلاشهای ضد شیعی دولت اموی اندلس 41

2-تقویت مذهب سنی در اندلس 41

موضع امویان نسبت به روز عاشورا 43

عصبیت اموی گری در اندلس 44

تبلیغات اموی در مشرق و شمال افریقا 46

شورش ابو رکوه اموی در برقه 46

سیاست اموی در شمال افریقا 47

تبلیغات سنی گری اندلسی ها در مغرب 48

در مصر 50

استقبال اندلس از پناهندگان سیاسی 50

تحریک به نگارش کتاب در مسائل شیعی افریقیه 51

تشیع در روزگار ملوک الطوایف 53

برپایی دولت حمودی 53

جدایی گروههای اجتماعی 54

آزادی فکری 55

تأثیر بغداد بر فرهنگ اندلسی 56

گسترش روابط اندلس با مصر و شمال افریقا 57

نفوذ یهود در غرناطه 58

جلوه های تشیع در زندگی فکری اندلس 61

تصویر شیعه در«الفصل»ابن حزم 61

دامنه تشیع حمودی ها 63

دلائل ضعف تشیع در این دوره 66

آثار اندیشه های شیعی در تفکر اندلسی 67

ادب شیعی در سایه دولت حمودی 69

ابن درّاج قسطلّی 70

دامنه اخلاص ابن دراج در اظهار تشیع 71

ابن شهید 73

عبادة بن ماء السماء 74

ابن حنّاط 75

ابن مقانای اشبونی 76

ارزش اشعار شیعی اندلسی 77

منابع 79

تشیع در اندلس 85

درر السمط و تشیع 102

توضیح پایانی مترجم 108

منابع 110

درآمد

متنی که در ادامه خواهد آمد،شامل دو مقاله است.مقاله نخست ترجمه گفتاری است مفصل در موضوع تاریخ تشیع در اندلس.این مقاله تا عصر دولت حمودی،یعنی اواسط قرن پنجم ادامه یافته و آنچنان که از سخن مؤلف در انتها بدست می آید،بخش دیگری هم داشته که به احتمال یا ننوشته،یا نوشته و چاپ نشده و یا چاپ شده و به دست ما نرسیده است.به طور قطع بخش دوم این مقال از جهاتی برای تاریخ تشیع مهم تر و سودمندتر است، زیرا در این دوره است که ادبیات رثا نسبت به اهل بیت(ع)بویژه عاشورا بوجود آمده و به تفصیل در این باره متون و اشعاری پدید آمده است.

این مقاله،تا آنجا که می دانیم نخستین مقاله ای است که در این باره نوشته شده و در نوشته های بعدی،همه به این مقاله ارجاع داده اند.از جمله دکتر عز الدین عمر موسی در مقدمه درر السمط(که بخش دوم همین کتاب است)و نیز شوقی ضیف در تاریخ الادب العربی،ج 8،صص 54-55.

درباره این مقاله چند نکته را باید یادآوری کنیم.نخست آن که مؤلف علی رغم آن که کوشیده است تا موضع علمی و بی طرفانه ای داشته باشد،در مواردی گرفتار لغزش و تعصّب شده است.برخی از این موارد را در پاورقی اشاره کرده ایم.نکته دوم عدم دقت وی در ضبط درست برخی از وقایع تاریخی است که نمونه آن نقل خبر فرار شمر بن ذی الجوشن به اندلس است که به هیچ روی درست نمی نماید.نمونه دیگر آن که خبر مسموم شدن مالک اشتر را توسط معاویه،نسبت به قیس بن سعد بن عباده دانسته است.با این حال،تلاش وی در نقل اخباری پراکنده در زمینه تاریخ تشیع در آن ناحیه قابل توجه بوده و به لحاظ انضباط داخلی،بحثی مفید و قابل استفاده است.

نکته دیگری که باید یادآوری کرد این که مؤلف در آغاز معانی تشیع را

روشن نکرده و علی رغم آن که در لابلای کتاب اشاراتی به فرقه های شیعی دارد،اما یک روحی کلی برای تشیع فرض کرده و بر مبنای آن از تاریخ تشیع سخن گفته است.این روح کلی از نظر وی مسائلی است از قبیل باطنی گری، تأویل گرایی،پرداختن به غیب و کهانت و پیشگویی و نهایت اعتزال.اینها مسائلی است که بیشتر در حوزه تفکر باطنی اسماعیلیه مطرح بوده است.

آگاهیهای مؤلف از تشیع امامی،تنها به کتاب ضحی الاسلام احمد امین خلاصه شده و کمترین ارجاعی به منابع دیگر سنی-چه رسد به شیعه-در این مقاله دیده نمی شود.خواهیم دید که دکتر موسی این نقصیه را با تعریف تشیع در اصطلاحات مختلف جبران کرده است.

گفتنی است که این مقاله در مجله صحیفة المعهد المصری،جلد دوم، شماره 1-2 سال 1373-1954 در مادرید چاپ شده است.

مقاله دوم از عز الدین موسی است که در مقدمه چاپ جدید درر السمط درباره تشیع در اندلس نوشته است.این اثر از جهاتی مشتمل بر نکاتی تازه در این زمینه است،هرچند عز الدین هم مانند مکی نگرش سنی دارد.وی به اصطلاحات مختلف تشیع توجه داشته و گرچه درباره برخی به افراط گراییده اما موفق شده تا براساس آن تعاریف تا اندازه ای وضعیت تشیع اندلس را بهتر تبیین کند.مهمترین مشکل وی آن است که بیش از حد بر مسائل اجتماعی و تأثیر آنها در پیدایش ادب شیعی یا به قول وی ادب گریه بر اهل بیت تأکید کرده است.

هر دو مقاله تحلیهای نادرست از این دست دارد اما به لحاظ آن که در فارسی اثری در این زمینه نبود،عجالتا این دو مقاله می تواند به معلومات دوستداران تاریخ تشیع بیفزاید.

رسول جعفریان-19 فروردین 1376

مقاله نخست از محمود محمد مکی

1-تشیع اندلس از آغاز فتح آن تا پایان دولت اموی

مقدمه:شکل گیری مذهب شیعه در شرق

اشاره

پیدایش تشیع،به نخستین سالهای تاریخ اسلام بازگشته و آغاز آن،از زمان درگذشت رسول خدا(ص)در سال یازدهم هجری(632 م)است.باور برخی از صحابه این بود که اهل بیت رسول خدا(ص)،یعنی بنی هاشم و در رأس آنها علی بن ابی طالب(ع)به نسبت دیگران اولای به خلافتند.بدین ترتیب توان گفت که شیعه نخستین حزب سیاسی-دینی در اسلام است.

مجمع سقیفه،ابو بکر را انتخاب کرد و علی(ع)ناگزیر به بیعت شد.پس از آن ابو بکر،عمر را به خلافت برگزید و عمر هم هنگام مرگ،شش نفر را انتخاب کرد که علی(ع)هم در میان آنها بود.کار شورا به انتخاب عثمان خاتمه یافت.این در حالی بود که از جاهلیت میان بنی هاشم و بنی امیه بر سر ریاست درگیری وجود داشت.وقتی عثمان خلیفه شد،امویان،دولت را دولت خویش دانستند.عثمان نیز جانب آنها را گرفت تا آنجا که گروهی از مسلمانان بر وی شوریدند و کار به کشته شدن وی انجامید.امویان علی(ع)را متهم به شرکت در قتل عثمان کردند و بدین ترتیب نزاع میان حزب اموی و علوی آغاز شد.این نزاع به جنگ مسلحانه کشیده شد.

حزب اموی از زمان عمر،در معاویة بن ابی سفیان والی شام متبلور بود.

جنگ تا آنجا بالا گرفت که علی(ع)و معاویه حکمیت را پذیرفتند.خدعه تحکیم به نفع معاویه خاتمه یافت و مهر شرعی بر مطامع وی زد.این ماجرا

حزب سومی را از میان حزب شیعی بوجود آورد و آن حزب خوارج بود.

نزاع ادامه یافت تا آن که علی(ع)در سال 40 هجری(660)به دست یکی از خوارج کشته شد.بدین ترتیب،کارها به تدریج مطابق میل امیر اموی پیش رفت تا آن که در سال بعد خود را خلیفه نامید.با کنار رفتن حسن بن علی(ع)موضع او تقویت شد و آنگونه که وی طالب جماعت و اتحاد بود و از اختلاف پرهیز داشت،امور به پیش رفت.زمانی که کار بر مراد وی قرار گرفت،فرزندش یزید را ولی عهد خویش ساخت و از مردم برای وی بیعت گرفت.از آن پس خلافت به نوعی ملوکیت موروثی مستقر در خاندان اموی تبدیل شد.با این حال،احزاب مخالف،به آسانی تسلیم نشدند و امویان می بایست شورشهای آنان را فرومی نشاندند.خوارج در دوران حکومت اموی با شجاعت و اخلاص از جمهوری غیر موروثی دفاع می کردند.شیعیان نیز چند بار شوریدند.مهمترین قیام آنها،حرکت حسین بن علی(ع)در ایام یزید بود.قیام او منجر به کشته شدن او و همراهانش در کربلا در سال 61(680 م)شد،واقعه ای که از خود تأثیر عمیقی در حیات فکری و ادبی شیعه برجای گذاشت.پس از آن یزید در واقعه حره در سال 63(682 م)به فرزندان انصار در مدینه هجوم آورد.این در حالی بود که انصار متوجه قضیه شیعه بودند. (1)بعد از آن عبد اللّه بن زبیر شورشی گسترده به راه انداخت که مضریان خشمگین نیز همراهیش کردند.سپاه ابن زبیر به دست عبد الملک بن مروان که خلافت را پس از خود در فرزندانش قرار داد شکست سختی خورد. (2)

(1) .گویا مقصود آن است که انصار جانبدار تشیع بوده اند.چنین چیزی از لحاظ تاریخی قابل اثبات نیست.ما در جای دیگر اشاره کرده ایم که حرکت حرّه به جنبش ابناء الصحابه که حرکتی میانه حزب اموی و جنبش شیعه بود،تعلق داشت(مترجم).

(2) .در متن نام مروان آمده که خطاست.

نیروی حزب اموی در اندلس از آغاز فتح آن

علی رغم درگیر بودن امویان در درگیریهای داخلی،امپراطوری اسلامی در دوره آنها،شاهد بزرگترین توسعه بود.سپاه آنها در همین دوران،در شرق و غرب به پیروزیهای زیادی دست یافت.آنها در سال 92 هجری موفق شدند تا شبه جزیره ایبریا را به ممالک تحت سیطره خود بیفزایند و قدم در آن بگذارند.امویان تلاشی زیادی برای تصرف اسپانیا کردند.دلیل آن به ثروت موجود در آن و غنائمی فراوانی مربوط می شد که از آن به دست می آوردند.شاید هم به خاطر پیشگویی خاصی بود که مسلمة بن عبد الملک به آن ایمان داشت و آن این که اندلس محل استقرار دولت دوم آنان خواهد بود. (1)به هر روی،از زمان فتح اندلس،شمار زیادی از موالی امویان و سربازان وفادار آنها در آن مستقر شدند.بسیاری از نیروهای عرب هم که در فتح این سرزمین مشارکت کردند،از اعراب شامی بودند که دولت اموی بر نیروی آنها تکیه داشت.درست در زمانی که جنگهای داخلی در جریان بود،نخستین گامهای دعوت اموی در آن ناحیه برداشته می شد.سپاهیان شامی بلج بن بشر،به والی اندلس گفتند که عبد الملک بن قطن فهری در واقعه حره از شمشیرهای آنها خلاصی یافته است.نتیجه آن شد که وی را در سال 741/123 به دار آویخته و مثله کردند. (2)گفتنی است که در میان سپاهیان بلج،کسانی بودند که در جنگهایی که میان امویان و مخالفان شیعه آنها در عراق رخ داده بود مشارکت داشتند.مهمترین آنها، شمر بن ذی الجوشن کلابی بود که حسین بن علی(ع)به دست او در کربلا

(1) .اخبار مجموعة،ص 52

(2) .مقریء نوشته است که موالی امویان که پیش از آمدن عبد الرحمن داخل به اندلس آمدند،حدود 400 تا 500 نفر بودند.نک:نفح الطیب،ج 4،ص 28

کشته شد.او از ترس انتقام مختار از کوفه به شام گریخت و با بلج به اندلس آمد. (1)نواده او صیمل بن حاتم از فرماندهان اندلس بوده و وزیر امیر آن یوسف بن عبد الرحمن فهری بود. (2)

سقوط امویان شرق

و استقلال عبد الرحمان داخل در اندلس

در این زمان،ضربات احزاب مخالف شیعی و خارجی بر امویان رو به گستردگی بود تا آن که به سقوط امویان در سال 132(749 م)منجر شد.

شیعیان علوی بر این تصور بودند که دولت از آن آنها شده است.تصور آنان با تسلط عموزادگان عباسی شان بر امور و استقرار خلافت در خاندان آنها، غلط از آب درآمد.از آن پس،باز شیعیان به صورت یک حزب معارض درآمدند.در این هنگام عباسیان به قصد انتقام از امویان،بر بقایای آنها سخت گرفته و آنان را مجبور کردند تا مخفی شده یا به نقاط دوردست بگریزند.یکی از گریختگان عبد الرحمن بن معاویة بن هشام بود که به دو دلیل به اندلس گریخت.نخست دوری آن از مرکز خلافت عباسی در شرق و دوم فراوانی موالی امویان در آن.او توانست دولت اموی مستقلی در قرطبه تأسیس کند.این اقدام او بسیاری از امویان را بر آن داشت تا به اندلس مهاجرت کنند و عبد الرحمان هم مناصب عالی را به آنها بسپارد.

بدین صورت بود که جای پای امویان در اندلس محکم گردید.

(1) .این نقل هم بسیار عجیب است و چنین بدست می آید که مؤلف محترم دقتی در این قبیل اخبار نداشته است.شمر در جریان قیام مختار از کوفه به سمت بصره گریخت اما در نیمه راه مورد حمله سربازان سپاه مختار قرار گرفته و کشته شد.نک:تاریخ الطبری، (تحقیق ابو الفضل ابراهیم)،ج 6،صص 52-53(مترجم).

(2) .نفح الطیب،ج 4،ص 20

مقدمات تشیع اندلسی نخستین

مراکز قیامهای شیعی

با توجه به آنچه گذشت،روشن است که اندلس از آغاز فتح خود،گرایشی اموی داشته و به همین دلیل تشیع،حرکت ضعیفی را در آن آغاز کرد. (1)

عبد الرحمن در طول حکومت خود(138-172 ه-756-788 م)به فرونشاندن شورشهایی مشغول بود که بر ضد وی به راه می افتاد.او بویژه هرنوع دعوت هاشمی اعم از علوی یا عباسی را با دستی آهنین مورد حمله قرار می داد.با وجود گرایش اموی در اندلس،دو مرکز برای تشیع وجود داشته که منشأ شورش می بود:

نخست میان خاندانهای عربی که به اندلس می آمدند و از پیش، اعتقاد به حمایت از آل علی داشتند.این گرایش به صورت موروثی در این خاندانها باقی مانده بود.

دوم در میان قبایل بربر.

(1) .یاد از علی بن ابی طالب(ع)در این دوره در اندلس،منحصر به ورود برخی از تابعینی است که از شاگردان و یاران علی(ع)بوده اند.یکی از آنها حنش صنعانی است که که بنای جامع سرقسطه و البیره منسوب به وی می باشد.او در کنار علی(ع)و ابن زبیر بود،با این حال به عنوان شخصی با گرایشات علوی در اندلس شناخته شده نیست. نفح الطیب،ج 4،ص 5،6

در میان عرب

نخستین قیام عربی که ارتباط با علویان داشت،قیام عبد اللّه بن سعید بن عمار بن یاسر بود.عمار جد او،از خالص ترین اصحاب علی(ع)بوده و فداکاری فراوانی در حمایت از وی داشت.عمار در صفین بدست امویان به قتل رسید.نباید ما ارتباط عمیق میان گرایشات حزبی و قبیله ای را که به صورت موروثی منتقل می شود در این مقطع از زندگی مسلمانان فراموش کنیم.به همین دلیل،عبد اللّه بن سعید از دشمنان حزب اموی در اندلس بود.ابن حیان اشاره بدان دارد که یوسف بن عبد الرحمن فهری،در هنگام آمدن عبد الرحمان داخل،از این دشمنی بهره برد و به یاسری توصیه کرد تا به جنگ با وی بپردازد،زیرا از دشمنی خانوادگی میان آنها آگاه بود.این قیام به پیروزی دست نیافت. (1)

قیام دوم،قیام حسین بن یحیی بن سعد بن عباده خزرجی بود.وی در سال 165(782)در سرقسطه قیام کرده و عبد الرحمان را از خلافت خلع نمود.سلیمان بن یقطان اعرابی هم او را همراهی می کرد. (2)باید یادآور شد که جدّ این شورشی،سعید بن سعد از شیعیان علی(ع)بود که از سوی وی،والی یمن شد.برادرش سعد هم حاکم مصر گردید.بنا به نقل ابن حزم، ابو بکر عبادة بن ماء السماء،شاعر برجسته عصر حمودی و زبان شیعه در دوره ملوک الطوایف،از همین خاندان بوده است. (3)

(1) .نفح الطیب،چ 3،ص 96؛ج 4،ص 61

(2) .اخبار مجموعة،صص 112-114؛ابن عذاری،بیان،ج 2،ص 84

(3) .ابن بسام،ذخیره،القسم الاول،1/2

در میان بربر

اشاره

دومین مرکز تشیع که مهمتر هم بود،قبائل بربر بودند.توضیح آن که تشیع از آغاز پیدایش خود صبغه ضد عصبیّت عربی به خود گرفت و همانگونه که در شرق،موالی ایرانی را به سوی خود جذب کرد،در غرب موالی بربر را به سوی خود کشاند. (1)بدین ترتیب شمال افریقا،زمین آماده ای برای تبلیغات شیعی شد.نخستین نفوذ تشیع در اندلس در میان بربرهایی بود که در فتوحات با اعراب مشارکت داشتند و شاهد انحصارطلبی عربها در گرفتن غنائم و نتایج فتوحات بودند.اکنون ما باید مناطقی را که قبایل بربر در اندلس در آنها ساکن شدند بشناسیم.توان گفت که بربرها،به طور کلی،بیشتر در مناطق کوهستانی و مرتفع،بویژه رشته کوههایی که در میان شبه جزیره امتداد داشت استقرار یافتند.منطقه ای که به نام«الجوف» شناخته می شود.همینطور در مناطق کوهستانی در جنوب شرق اندلس در منطقه البیرة. (2)این مناطقی بود که بزرگان عرب،بعد از اشغال مناطق مسطح و آباد برای آنها باقی گذاشته بودند.خواهیم دید که مناطقی که بربرها در آنها ساکن شدند،مرکز قیامهای شیعی بود که در اندلس برپا شد.

قیام شقیا بن عبد الواحد

نخستین قیام شیعی بربرهای،قیام شقیا بن عبد الواحد مکناسی در منطقه

(1) .ما در تاریخ تشیع(ج 1،صص 101-144)به ارتباط میان موالی و تشیع در حوزه شرق اسلامی پرداخته ایم.تصور ما بر این است که موالی همانند اعراب به همه گرایشهای اسلامی پیوستند.بسیاری از آنها در مذهب سنت درآمدند و آثار بیشماری از آنها در این مذهب برجای مانده.بخشی هم به خوارج گرویدند و بخشی هم شیعه شدند.به هر روی اساس تشیع،عربی بوده و ارتباطی با موالی نداشت.(مترجم).

(2) . 88-58,1...eriotsiH:lacnevorP-iveL

شنتبریة revatnaS بود.این مهمترین طولانی ترین شورشهای بود که عبد الرحمن را تهدید می کرد و از سال 151 تا 160(767-777)ادامه یافت.محدوده آن در غرب از مارده sdiraM و قوریه siroC و در شرق وادی الحجارة arajaladauG و کونکه acneuC ،یعنی تمامی ارتفاعات میانی شبه جزیره بود. (1)شقیا در اصل معلم کودکان و از اهالی لجدانیة(؟) ainedibaL (وادی الحجارة)بود. (2)نام مادرش فاطمه بود.او مدعی شد که فاطمی است و خود را عبد اللّه بن محمد نامید.عبد الرحمان سپاه فراوانی را به جنگ با وی فرستاد.یکی از آنها سپاهی بود که فرماندهیش را عثمان بن مروان عثمانی عهده دار بود.شقیا بر وی پیروز شد و وی را کشت. (3)او از شیوه های جنگی شناخته شده نزد بربرها بهره می برد.وقتی که احساس خطر می کرد از مناطق مسطح خارج شده و به کوهها پناه می برد.

عبد الرحمن جز با توطئه ترور وی توسط برخی از یارانش در سال 160 (776-777) (4)نتوانست بر وی پیروز شود.شاید بتوان این قیام را نخستین اقدام برای تأسیس دولتی شیعی در غرب اسلامی دانست،زیرا این قیام، بیست سال پیش از قیام ادریسیان علوی برپا شده است.این قیام نشان داد که تبلیغات شیعی در میان بربرها می تواند نتیجه بخش باشد.از آموزه های این قیام آگاهی نداریم جز آن که ابن عذاری او را الداعی الفاطمی نامیده و شاید این تعبیر بتواند نشان دهد که او برای خلافت دیگری تلاش می کرده است.به هر روی،قیام وی رنگ مذهبی دارد.نویسنده اخبار مجموعه

(1) .ابن عذاری،بیان،ج 2،صص 80-81

(2) .اخبار مجموعة:فهرس الاعلام الجغرافیة،ص 257،(ترجمه شده از اسپانیایی).

(3) .ابن حزم،جمهرة،ص 78

(4) .راجع: 411-311,1...eriotsiH:lacnevorP-iveL

می نویسد که وجیه غسانی فرمانده سپاه اموی دعوت وی را پذیرفت و به او ایمان آورد و از بزرگترین یاران او شد و حتی بعد از مرگ او هم به وی ارادت داشت،چراکه به کوههای البیره گریخت و با شجاعت با سپاه عبد الرحمان جنگید تا کشته شد. (1)

قیام شرق اندلس

در پایان قرن دوم هجری،بویژه پس از سرکوبی قیام حسین بن علی شهید فخ در سال 169(786)-حرکتی که شیعه آن را کربلای دیگری می دانست -انقلابهای شیعی در سراسر جهان اسلامی گسترش یافت.این واقعه،تأثیر عمیقی در سرنوشت شیعه از خود برجای گذاشت.دو نفر از این واقعه جان سالم بدر بردند که هردو آغازی بر دو دولت شیعی بودند.نخست یحیی بن عبد اللّه بن حسن بود که در شمال ایران بر دیلم تسلط یافت و دوم برادرش ادریس که توانست در سال 170 هجری،دولت ادریسیان را در مغرب دور بنیاد نهد.آثار این آشوب سیاسی و فکری که تمامی بلاد اسلامی را دربرگرفته بود،به اندلس هم،در میان بربرهایی که نیاز به رهبری فکری و روحی جدیدی را داشتند،رسید.این رهبری در شخصیت معلم دیگری در شرق اندلس (2)متبلور شد.وی که نامش در منابع تاریخی نیامده به سال 851/237 قیام کرده و مدعی نبوت شد.وی به تأویل قرآن

(1) .اخبار مجموعة،ص 111

(2) .این سخن ابن عذاری است بدون آن که توضیح روشنی درباره منطقه دهد(بیان،ج 2، ص 134).ابن سعید محل قیام وی را در تغر اعلی )nigarA( (مغرب،ص 50) دانسته است.شاید سخن درست آن باشد که محل این قیام را در مناطق واقع میان سواح شرقی و کناره های جنوبی رود ابرو بدانیم،درست در جایی که پیش از آن شقیا در آنجا بپا خاسته بود.

بر غیر مسیر طبیعی اش پرداخت و از جمله دستوراتش یکی آن بود که نمی بایست موی را کوتاه کرده و ناخن را چید.این مدعی نبوّت دستگیر شده و به زندقه متهم شد.وی را دعوت به توبه کردند و چون نپذیرفت به دار آویخته اند.گرایش وی به تأویل قرآن،نشان می دهد که وی تا اندازه ای تحت تأثیر تبلیغات باطنی بوده که اندکی قبل از تکوین دولت فاطمی مطرح شده است.اسین بلاثیوس soicalaP nisA به مشابهت میان آموزه های وی در نهی از کوتاه کردن مو و ناخن با تعالیم فیثاغورثی اشاره کرده است. (1)

اسماعیلیان نیز به شدت تحت تأثیر آموزه های فیثاغورثیها بوده اند. (2)

قتل این مدعی نبوت،پایان جنبشهای شیعی نبود،زیرا داعیان فاطمی در این زمان،تلاشهای تبلیغی وسیعی در شرق و غرب داشتند.در شرق،شیعیان امامی،در فارس و عراق منتظر امام دوازدهم خود مهدی(ع) بودند که در سال 265 در سرداب غایب شده بود.این در حالی بود که شیعیان اسماعیلی یا سبعی(هفت امامی)به ظهور امام خویش بشارت داده و با گردش در سرزمینهای اسلامی،در جستجوی مناطقی بودند که دعوت آنها را بپذیرد.روشن شد که گروههای بربر شمال افریقا،استعداد فراوانی برای پذیرش دعوت دارند.این مسأله،مصادف با از میان رفتن وحدت سیاسی و نژادی در حکومت امویان در دوران امیر عبد اللّه شد.دعوت

(1) .نک 03.p...arrasaM nbI:soicalaP nisA

(2) .نک:کامل حسین،فی ادب مصر الفاطمیة،ص 17.

(توضیح مترجم:)برقراری این قبیل ارتباطات فکری میان فرد شورشی با فیثاغورثیان از یک سو و متأثر بودن اسماعیلیان از آنها از سوی دیگر،و متهم کردن فرد مدعی نبوت به تشیع،از کارهای غیر علمی مؤلف است که بعد از این هم گرفتار آن شده است.هرکجا اسمی از تأویل و باطن به میان می آید بلافاصله اتهام تشیع را مطرح می کند ولو آن که فرد تأویل گرا مدعی نبوت باشد!

فاطمی این فرصت را غنیمت شمرد و برای بهره گیری از شورشهای داخلی اندلس کوشید.این شورشها هم که در جستجوی دلیل و حجّت دینی و شرعی بودند،درحالی که از دعوت علوی،سودی ندیده بودند!

شدیدترین این شورشها،شورش عمر بن حفصون در جنوب اندلس بود.این شورش سالها به طول انجامید و دوران امارت عبد اللّه بن محمد(275-300)و بخشی از امارت عبد الرحمن ناصر را دربرگرفت.

عمر بن حفصون،تبلیغات علوی را در شمال افریقا مطرح کرد و بنا به نقل ابن حزم،وی به نام قاسم بن ابراهیم ادریسی صاحب البصره خطبه خواند. (1)ابن خطیب (2)بر آن است که آنها به نام فاطمیان خطبه می خواندند.

دو نفر از داعیان فاطمی نزد ابن حفصون آمده و وی را تحریک به اطاعت از فاطمیان و نشر دعوت فاطمی در اندلس کردند.این دو داعی نزد وی مانده و او در جنگهای ضد اموی خود از آنها کمک می گرفت.پس از مدتی،آنها را با هدایایی نزد خلیفه فاطمی فرستاد.به هر روی،ابن حفصون نسبت به دعوت علوی اخلاصی نداشت و از آن برای رسیدن به اهدافش بهره می برده و به عنوان سلاحی در برابر امویان قرطبه استفاده می کرده است.

قیام احمد بن معاویه

جنبشی که سخت از دعوت فاطمی متأثر بود،جنبش احمد بن معاویه بن هشام اموی معروف به القط الثائر بود که در سال 288(901)رخ داد. (3)یک

(1) .ابن حزم،جمهرة انساب العرب،ص 44

(2) .اعمال الاعلام،ص 36

(3) . 583-833,1...eriotsiH:lacnevorP-iveL و مصادری که در آنجا آورده است.

بار دیگر شاهد گوشهای شنوای بربرها در همان منطقه ای هستیم که از قبل دعوت شیعی در آن بوده،یعنی منطقه الجوف،در امتداد ثغر ادنی و حد فاصل میان مملکت اسلامی و مسیحی،در میان مارده و وادی الحجارة.

این قیام که در ادامه،به سمت جهاد بر ضد مسیحیان در اسپانیا کشیده شد و به سرعت در کنار دیوارهای سمورة aromaZ به فرماندهی الفونسوی سوم پادشاه اشتوریش sairutsA از بین رفت.علی رغم آن که رهبری این قیام را یکی از افراد خاندان اموی بر عهده داشت،رنگ فاطمی آن به خوبی آشکار است.اما دلایل آن:

1-نخست آن که او خود را مهدی نامیده است.ابن حیان می افزاید که وی به فائز الدین و عاصم المسلمین هم نامیده می شده است.اینها نامهایی است که ما پیش از آن در اندلس نشنیده ایم،گرچه در شرق در میان فرقه های شیعی شایع بوده است.مقصود از مهدی،امام منتظری است که دنیا را پس از آن که از مملو از ستم می شود،از عدل پر می کند. (1)این همان لقبی است که عبد اللّه بن حسین فاطمی،نخستین امام دوره ظهور در شمال افریقا برای خود برگزید و این درست هشت سال پس از بعد از ابن القط، یعنی در سال 909/296 بود.لازم است یادآوری کنیم که مهدی این قیام، شباهت دوری با مهدی شیعه اسماعیلیه دارد،کسی که مانند سایر انسانها مرگ و زندگی دارد،به خلاف شیعیان امامی که اعتقاد به زنده بودن مهدی(ع)دارند و او را زنده ای می دانند که در سرداب پنهان شده و این وضعیت او ادامه دارد تا آن که در زمان مناسب ظهور کند. (2)

2-نکته دوم آن که در اینجا،اهتمام خاصی وجود دارد تا گفته شود

(1) .نک:ضحی الاسلام،ج 3،صص 226-236

(2) .کامل حسین،فی ادب مصر الفاطمیة،ص 13

این امام،در کنار خود یک«داعی»با شخصیت قوی داشته که انتظام امور را عهده دار بوده و یارانی برای امام فراهم می آورده است؛درست همانند داعی اسماعیلیه در مغرب که ابو عبد اللّه شیعی بوده،داعی مهدی اندلسی نیز،ابو علی سراج بوده که اداره امور وی را بر عهده داشته و با تکیه بر نقبایی که آنها را به میان قبایل بربر می فرستاده دعوت مهدی را نشر می کرده است؛باز درست مانند داعی شیعی که شمار زیادی داعی در اختیار داشته که نقیب نامیده می شده اند.ابن حیان برای ما توضیح می دهد که این داعی تا چه حد میان یارانش که وی را تقدیس می کرده اند مورد احترام بوده است.دانسته است که اندیشه داعی گری و طبقات نقباء،بعدها در تشکیلات اسماعیلی که در آن داعی الدعاة در مرکزیت بزرگی در کنار امام قرار می گیرد،جایگاه ویژه ای می یابد و به طوری به کار طبقات داعیان پرداخته می شود که پیش از آن در هیچ نوع حرکت سرّی مانندی نداشته است. (1)

3-سومین نکته آن که مهدی جدید کوشید تا با تکیه بر کرامات و اظهار احاطه خود بر دانشها،بر یاران بربری خود تأثیر بگذارد.او متوسل به کهانت شده و از برخی از شعبده ها که تصور می شد کرامات اوست بهره می برد.اینها وسائلی است که ابو عبد اللّه شیعی داعی اسماعیلی هم در ابتدای قیامش در مغرب از آنها بهره می برد. (2)

چه بسا قیامی که گذشت،آخرین تلاش مسلحانه برای تأسیس دولت شیعی در اندلس بوده باشد.این شورشها،تغییراتی که بعدها در

(1) .کامل حسین،فی ادب مصر الفاطمیة،ص 20

(2) .ابن عذاری،بیان،ج 1،ص 221.درباره استفاده فاطمیان از این وسائل بنگرید به آنچه ابن حزم در الفصل ج 5،ص 8 نوشته است.

مواضع سیاسی داخلی اندلس پدید آمد متوقف شد.مقصود ما بازگشت قدرتمندانه حکومت اموی در صحنه از زمان عبد الرحمن الناصر است که در آن زمینه ای برای شورشهایی از این قبیل تا پایان دولت مروانی وجود نداشت.پس از آن بود که دعوت علوی حمودی در صحنه سیاسی آشکار شده و دولتی تشکیل شد.نباید وضعیت مورد گفتگو را مانع نفوذ فرهنگ شیعی در ایام خلافت مروانی در اندلس دانست،چیزی که نتیجه برخورد مداوم آن با تشیع بود.

انتقال فرهنگ شیعی به اندلس

اشاره

تشیع از دو راه به اندلس وارد شد:

نخست از طریق اندلسی هایی که به مشرق می آمده و مقداری اندک یا زیاد از فرهنگ شیعی را بویژه از عراق،مصر یا مغرب برمی گرفتند.

دوم از طریق مشرقیهایی که به طور مستقیم به عنوان داعی در اندلس به فعالیت می پرداخته یا در جستجوی مصالح رهبران خود در آنجا رفت و شد داشتند.

سفر اندلسی ها به مشرق و آثار آن

گویا نخستین کسی که بخشی از فرهنگ شیعی را به اندلس منتقل کرد، محمد بن عیسی قرطبی معروف به اعشی(م 221) (1)است.او سفر خود را در سال 179 آغاز کرد و برخلاف همدوره ای های خود که برای آموختن فقه به مدینه نزد مالک بن انس و شاگردان او می رفتند،به عراق رفت.

حاصل این سفر انتقال برخی از کتابهای وکیع بن جراح به اندلس بود.وکیع از بزرگترین محدثان شیعی به شمار می آمد و کتابهایی هم در دفاع از

(1) .ابن الفرضی:ترجمة رقم 1100

اندیشه های زیدی داشت. (1)در اندلس به وی پیشنهاد قضاوت شد اما آن را رد کرد.او از فضائل علی بن ابی طالب(ع)سخن می گفت و او را در زندگی اسوه خویش قرار داده بود. (2)

از دیگر کسانی که به عراق سفر کردند،عباس بن ناصح ثقفی شاعر بود که عبد الرحمن اوسط در سال 201 او را به جستجوی کتابهای قدیمی فرستاد. (3)همشاگردی وی در تحصیلات وی در شرق،یونس بن الیاس برغواطی بود،کسی که خود در پی دانش نجوم و کهانت و جدل بود.وی سپس به بلاد خویش بازگشت تا دیانت بر غواطی را که بیشترین اصولش را از تشیع گرفته زنده گرداند. (4)

درحالی که این افراد،تمایلات شیعی صریحی از خود نشان نداده و تنها برخی اندیشه های شیعی را به اندلس انتقال دادند.انتشار دعوت فاطمی در اواخر قرن سوم،سبب گروش برخی از عالمان اندلسی به این مذهب شد.یکی از آنها محمد بن حیون حجاری(م 305)بود که مذهب مالکی نداشت و معاصرانش او را به تشیع متهم می کردند. (5)چنین بدست می آید که وی در پنهان کردن مذهبش کوشش می کرده تا از ناحیه فقها تحت فشار قرار نگیرد.این همان عمل به تقیه است که اصلی از اصول تشیع می باشد.

(1) .الشهرستانی،الملل و النحل،ج 2،ص 26

(2) .الخشنی،کتاب القضاة بقرطبة،صص 10-11

(3) .ابن سعید،المغرب،ص 45.مقصود از کتب قدیمه،کتابهای طب و نجوم است.

(4) .این دیانت،در بیشتر اصول خود مانند خروج مهدی،رجعت،امامان هفتگانه و جز آن با مذهب شیعه هماهنگ است.نک:ابن عذاری،ج 1،ص 321؛السلاوی، الاستقصاء،ج 1،صص 51-52

(5) .ابن الفرضی،تاریخ...ترجمة رقم 1164؛الحمیدی،جذوة...ت 15

بدین ترتیب اندلیسیها،با بخشی از مبانی و اصول تشیع آشنا شدند، گرچه این مقدار بسیار اندک بود و افزون بر آن،حکومت نیز در این کار مداخله داشت،زیرا مصلحت حکومت اموی چنان بود که شیعه را مجموعه ای از اندیشه های نادرست و بدعت آمیز و غیر منطبق با سنت و اصولی که یک مسلمان درست اندیش باید از آن پیروی کند و از بدعتها پرهیز کند،بشناساند.شاید بتوان گفت تصور اندلیسیها از تشیع،همان است که ابو عمرو احمد بن عبدربه(م 328)در کتاب العقد الفرید خود آورده است. (1)

تصویر شیعه در کتاب العقد الفرید

مؤلف فصلی از کتاب خود را به گرایشهای بدعت آمیز اختصاص داده و در آنجا به تفصیل از شیعه و فرقه های آن سخن گفته است. (2)در آنجا به برخی از اندیشه های عجیبی که شیعیان غالی مانند سبأئیه،مغیریه و منصوریه به آنها اعتقاد دارند پرداخته است.نیز برخی از اشعار کثیر عزة و سید حمیری و جز آنها را در تأیید آن اندیشه ها آورده است.به دنبال آن،آرای برخی از عالمان را در مذمّت شیعه،بیزاری از آنها و مقایسه میان آنها و عقائد یهودی نقل کرده است.با ملاحظه ارجاع مکرر وی به کتاب ابن ابی شیبه (3)و نیز

(1) .درباره این کتاب نگاه کنید به نوشته ارجمند جبرائیل جبور در مجله المشرق(1932 -1933).و همچنین 63-53.pp yrteop cibarA-inapsiH:lkyN

(2) .ابن عبدربه،العقد الفرید،ج 2،صص 403-411

(3) .این کتاب را بقی بن مخلد قرطبی در انتهای امارت امیر محمد(م 273)به اندلس آورد.در آنجا بود که فقهای قرطبه سخت بر وی تاختند،زیرا در این کتاب«اختلاف» بود.این اعتراض تا بدانجا رسید که اگر حمایت امیر نبود وی را تکفیر کرده بودند.نک ابن الفرضی،ترجمة رقم 281

اعتمادش به ابن قتیبه، (1)ما را به این نتیجه می رساند که مطالبی که ابن عبدربه آورده قبل از وی،از طریق کتابهای شرقی مذهب،شناخته شده بوده است.

نکته قابل ملاحظه آن که وی از تشیع اسماعیلی که در زمان تألیف کتاب (300-322)تمام شمال افریقا را از سال 296 پر کرده و با ساقط کردن دولت اغالبه،دولت فاطمی را تأسیس کرده بود سخنی نمی گوید.این در حالی است که بسیاری از آن اندیشه ها به خود اندلس هم رسیده بود.

ممکن است این برخورد ابن عبدربه پیروی از شیوه و سیره وی در تألیف کتابش باشد،شیوه ای که براساس آن کوشیده تا تنها به شرق بپردازد و مطالب مربوط به آن را بر آنچه مربوط به منطقه خود او و اصولا مغرب به طور عام می شود مقدم بدارد.شاید هم تصور کرده یاد از اسماعیلیه،به طور غیر مستقیم کمک به نشر افکار آنهاست،مسأله ای که مقبول سیاست دولت اموی اندلس نبود.

تشیع ابن عبدربه!

استاد جبرئیل جبور در بحثی که به آن اشاره کردیم،تشیع ابن عبدربه را مطرح کرده است. (2)باور استاد چنین است که ابن عبدربه شیعی معتدل بوده و این امری غریب نیست که کسی از موالی امویان باشد و در عین حال متشیع.چنان که ابو الفرج اصفهانی چنین بوده است.از نشانه های تشیع وی آن است که پس از نام علی بن ابی طالب«رضی اللّه عنه»می آورد و دیدگاه

(1) .به احتمال وی به کتاب«المعارف»ابن قتیبه که دائرة المعارفی از تاریخ ادیان و مذاهب بود،تکیه داشت.این کتاب بسیار زود به اندلس رسیده بود و محمد بن عبد السّلام الخشنی(م 286)که از اساتید ابن عبدربه بود،بیشترین سهم را در نشر آن کتاب داشت.دو تن از معاصران وی عبارت بودند از موسی الاقشتین و قاسم بن اصبع بیانی(م 337).

(2) .مقاله ششم از بحث مذکور

علویان را درباره نزاع میان علی(ع)و معاویه نقل می کند و پس از نقل سخنی از یزید بن معاویه تعبیر«لا رحمه اللّه»می آورد.اینها نشانه های است که استاد برای گرایش شیعی ابن عبدربه آورده است.

باور ما چنین است که ابن عبدربه هیچگونه تشیعی ندارد.افزون بر آن که او از موالی امویان است،سخت با سیاست دولت اموی ارتباط و پیوستگی داشته است.توجه به وضعیت سیاسی این دوره(300-322)ما را بر آن می دارد تا بپذیریم دولت،هیچگونه تسامحی با یک مؤلف متشیع نمی توانسته داشته باشد،بویژه شخصیت مشهور و معروفی چون ابن عبدربه که موقعیتی بالا داشته است.آن هم در زمانی که روابط حکومت اموی قرطبه با دولت فاطمی قیروان بسیار تیره بوده.فراموش نکنیم که در سال 931/319 عبد الرحمان سوم،رسما خود را امیر المؤمنین و خلیفه مسلمانان نامید و اعلام کرد که هرکس این لقب را را ادعا کند غاصب می باشد. (1)تردیدی نیست که مقصود وی عباسیان و فاطمیان بوده و کار دشمنی میان دولت اموی و فاطمی تا مداخله نظامی آنها به مناطق یکدیگر رسیده بوده است.عبد الرحمان در سال 319 بخشی از اراضی مغرب را به تصرف درآورد که در مساجد آن،درست در برابر فاطمیها،به نام او خطبه خوانده می شد. (2)تردیدی وجود ندارد که نویسنده ای که زبان امویان است، در چنین شرائطی نمی تواند و به مصلحتش هم نیست تا متشیّع باشد.افزون بر آن،اگر ابن عبدربه چنین گرایشی داشت،دشمنان فراوان او،کمترین تردیدی در متهم کردن او نمی کردند؛همانطور که پیش از آن درباره ابن

(1) .درباره اعلان رسمی وی نک:

97.p aminona acinoaC anU:zemoG aicraG y lacuevorP-iveL

(2) . 79-69,II...eriotsiH:lacuevorP-iveL

حیون حجاری چنین کردند؛در این صورت شرح حال نویسان،از یاد آن غفلت نمی کردند.

اما این که استاد اشاره به ترحم و ثنای وی بر علی(ع)کرده و یا لعن بر یزید کرده،این از مسلمانان سنی هم غریب نیست.گمان من بر آن است که این عبارات،از اضافات کاتبان باشد که برای افزودن آنها در کتاب قصد قربت نیز داشته اند.خود مؤلف به این نکته توجه داشته است که مطالب فراوانی پس از مرگ مؤلف در این کتاب افزوده شده است. (1)

به عکس باید گفت ابن عبدربه یک اموی سنی متعصبی بوده که سخت از خروج از جماعت بیزار بوده و پرداختن وی به فرق شیعه و آوردن اقوال آنها،دلیل بر بیزاری او از تشیع و تمسخر آن است.در این مطالب،هیچ نکته ای که تشیع وی را نشان دهد وجود ندارد.ابن الفرضی قصیده ای از ابن عبدربه را برای ما حفظ کرده (2)که حملات شدیدی بر تمامی مذاهبی که مخالف مذهب اهل سنت و جماعت است دارد.این مسأله را در بحث مقابله امویان با تشیع خواهیم آورد.

ابن مسرة قرطبی

درباره رسوخ اندیشه های باطنی به اندلس در این دوره،أسین بلاثیوس در مقاله ارجمندش با عنوان«ابن مسرة و مدرسته»سخن گفته است.باید اشاره کنیم که ابن مسره(م 931/319)بخشی از دوران تحصیل خود را در

(1) .مقاله نهم از بحث.نخستین کسی که به این مطلب اشاره کرده ekedloN.T در s'anfaG esuaH med aua uetsruF nehcsinassahG eiD در پاورقی ص 55 بوده است.

(2) .در شرح حال مسلم بن احمد لیثی معروف به صاحب القبلة،ش 1418.نیز نک:صاعد الطلیطلی،طبقات الامم،صص 86-87

قیروان گذراند، (1)آن هم در دوره ای که دولت فاطمی دوران رشد سیاسی و تبلیغی خود را می گذراند.مستشرق بزرگ اسپانیایی خاطرنشان کرده است که آرای ابن مسره مانند این نظر او که نبوت می تواند اکتسابی باشد و اساسا اختصاصی نیست،از آموزه های باطنی الهام گرفته است.وی این عقیده را به اندیشه مهدویت باطنیان بازگردانده که آن را هم رتبه با نبوت می دانند. (2)

من هم به گمان من این سخن ابن مسره که تدبیر عالم را به عرش (3)بازگردانده،متأثر از عقائد اسماعیلی است. (4)همچنین است بسیاری دیگر از آموزه هایی را که ابن مسره از نگرش نوافلاطونی یا از مدارس معتزلی از طریق باطنیها فراگرفته است.شاگردان ابن مسره این آموزه های را تداوم بخشیده و آثار آن در اندیشه های متفکران و صوفیان اندلسی بعدی برجای هویدا ماند.دولت که شاهد اندیشه های باطنی این قبیل متفکران بود،آن را خطر واقعی برای خود می دید،زیرا از یک سو،این اندیشه ها سبب اختلافات مذهبی می شد و از سوی دیگر،اینان ولو به طور غیر مستقیم ابزار دست دولت فاطمی می شدند که امید بر نابودی دولت اموی داشت. (5)

(1) .ابن عذاری،بیان،ج 1،ص 275 و نک: 54.p arrasaM nbI:soicalaP nisA

(2) . stgis y 901.pp.tic.po:soicalaP nisA

(3) .ابن حزم،الفصل،ج 4،ص 199

(4) .فرقه های اسلامی در معنای عرش در آیة «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» اختلاف نظرهای مختلفی دارند.اهل سنت همان ظاهر لفظ را می پذیرند که در آن عرش به معنای تخت شاهی است.معتزله مقصود از آن را پادشاهی می دانند.اسماعیلیه بر این باورند که مقصود از عرش عقل اول است که مخلوقات از آن صادر شده است.نک: حسین کامل،دیوان المؤید داعی الدعاة،ص 116

(5) .به نظر می رسد اینها حدسیاتی بیش نباشد.به هر روی،ابن مسره سخت به عنوان یکی از«اهل اهواء»مورد تعرض قاضیان وابسته به حکومت بوده است.گفته شده که قاضی ابن زرب،در سال 350 دستور داد تا پیروان وی را دستگیر کرده آنها را توبه دهند.کتابهای آنها را نیز همه را جمع آوری کرده و در پیش چشمان حاضران به آتش

منذر بن سعید بلوطی

علی رغم آنچه گذشت،متفکرانی با گرایش شیعی معتدل در اندلس بودند که هیچگونه تهدیدی برای دولت به حساب نمی آمدند.یکی از آنها منذر بن سعید بلوطی(م 355)بود که در قرطبه به منصب قاضی الجماعة هم رسید.او در مذهب فقهی خود با تمامی عالمان معاصرش مخالفت کرد.در حالی که دولت اموی بر مذهب مالکی بود،شاهد آن هستیم که وی به مذهب ظاهری تمایل داشت و در دفاع از آن کتابهایی می نوشت.با این حال،سخت مراقب حفظ وحدت سیاسی از ناحیه مذهب بود و زمانی که به قضاوت می نشست،تنها بر مذهب مالکی حکم می کرد. (1)این برخورد وی نشان می دهد که او بر آن نبوده تا تشیع خود را به دیگران تحمیل کند، بلکه آن را برای خود نگاه داشته و در زندگی رسمی خود بکار نمی گرفته است.این در حالی بوده که او بزرگترین منصب را بعد از خلیفه داشته است.

منبع تشیع منذر را در سه نقطه می توان جستجو کرد.نخست اصل و نسب او که بربری از قبیله نفزه بود. (2)دوم خانواده او.اخباری که در این باره برجای مانده نشان می دهد که خانواده منذر از زمانی دور عقائد شیعی داشته است.قبیله نفزه،نخستین طایفه ای است که به ابن القط ایمان آورد و در سال 288 از وی حمایت کرد. (3)خود او می گوید که خال وی از پیروان

(5) کشید.خود هم کتابی در رد بر ابن مسره نوشت.تاریخ قضاة الاندلس،ابو الحسن بن عبد اللّه النباهی(بیروت،دار الافاق الجدیدة،1403)،ص 78(مترجم).

(1) .المقری،نفح الطیب،ج 2،ص 228

(2) .ابن حزم،الجمهرة،ص 465

(3) .ابن حیان،مقتبس،ص 134

آن مهدی بوده و در واقعه سموره حضور داشته است.ابن حیان،اخبار جالبی از منذر درباره آن شورش نقل کرده که وی آنها را از برخی از اقوامش شنیده بوده است. (1)سوم محیطی که وی در آن زندگی کرده است.

منذر بخش عمده زندگیش را در منطقه الجوف گذرانده،قاضی مارده و شهرهای اطراف آن بوده و پس از آن منصب قضاوت را در ثغور شرقیه عهده دار شده است. (2)پیش از این دیدیم که این مناطق،مناسب ترین مناطق اندلس در پذیرش افکار شیعی بوده است.می توان آموخته های وی را از شرق بر آنچه گذشت افزود.ما آگاهیم که وی همراه ابو بکر بن منذر نیشابوری کتابی را که درباره فرقه های اسلامی و اختلافات آنها بوده،فرا گرفته است.این همان کتاب الاشراف است که برخی از اندیشه های فرقه های شیعی در آن بوده و بر منذر تأثیر گذاشته است.

تشیع این قاضی قرطبی در چند نقطه خود را نشان داده است.

نخست حکایتی که ابن ابار نقل کرده (3)و مقری به نقل از او آورده است. (4)

ابو عبید قاسم بن خلف جبیری راوی این خبر می گوید:پدرش،در طرشوشه منذر بن سعید را زمانی که قاضی ثغور شرقیه بود،مهمان کرد.

این پیش از زمانی بود که وی قاضی جماعت در قرطبه شود. (5)زمانی که منذر فراغتی حاصل می کرد در کتابخانه میزبان به مطالعه می نشست.روزی کتابی به دستش رسید که در آن ارجوزه ای از ابن عبدربه بود که ضمن آن از خلفای نخست یاد کرده و معاویه را چهارمین آنها قرار داده و از علی(ع)

(1) .ابن حیان،مقتبس،ص 137

(2) .ابن الفرضی،تاریخ...ترجمة رقم 1452

(3) .تکملة،ص 44

(4) .نفح الطیب،ج 3،ص 267

(5) .وی منصب قاضی جماعت را از سال 339 تا 355 عهده دار بود.نک:الخشنی،کتاب القضاة بقرطبة،ص 206

یاد نکرده بود.بعد هم سلسله خلافت را به مروانیان رسانده و تا عبد الرحمن بن محمد آمده بود.وقتی منذر این ارجوزه را دید،خشمگین شده به ابن عبدربه دشنام داد و در حاشیه کتاب نوشت:

أوما علیّ-لا برحت معلنا *** یابن الخبیثة-عندکم امام؟

ربّ الکساء و خیر آل محمد *** دانی الولاء مقدّم الإسلام (1)

نشان دیگر تشیع منذر،آرای وی در تأویل برخی از آیات قرآنی به معانی غریبه است که ابن حزم بعد از یک قرن به آنها اشاره و رد کرده است. (2)وی در این باره از تأویلات باطنی که شیعه فراوان مطرح کرده و در این زمینه از دیگران متمایز می باشد متأثر بوده است.شاید همین مسأله سبب بکارگیری فراوان کلمات باطن و ظاهر در سخن اوست که جمله نیکو از آن را نباهی برای ما حفظ کرده است. (3)و شاید همین گرایش او بوده است که سبب شده مورخ سنی مذهبی چون ابن الفرضی در شرح حال وی بنویسد:وی به اموری اعتقاد داشت که خداوند خود به حساب آنها رسیده و وی را جزا خواهد داد.

(1) .معز فاطمی به شاعر خود ایادی تونسی گفت تا در رد آن شعری بسراید.نک:وفیات الاعیان،ج 1،صص 111-112

(2) .ابن حزم،الفصل،ج 4،ص 72.از آن جمله سخن وی درباره بهشت و جهنم و عصیان انبیاء است.وی در این باره عقیده ای نزدیک به عقیده اسماعیلیه دارد که ضمن آن خطاهای انبیا تأویلی می یابد که با عصمت آنها مناسب باشد.نک:کامل حسین، دیوان المؤید داعی الدعاة،ص 134 و بعد از آ.

توضیح مترجم:گفتنی است که عقیده به عصمت انبیاء از عقائد شیعه و معتزله و حتی بسیاری از سنیان است و اصرار مؤلف در باطنی نشان دادن این قبیل دیدگاهها نشان از ناآگاهی وی و یا تعمّد او در نامعصوم نشان دادن انبیاء به عنوان عقیده رایج مسلمانان دارد!

(3) .تاریخ قضاة الاندلس،ص 74

داعیان فاطمی و تأثیر آنها

اشاره

شرقیانی که به قصد تبلیغات شیعی راهی اندلس می شدند،اهداف واقعی خود را تحت پوشش کارهایی مانند تجارت،دانش اندوزی و یا سیاحت صوفیانه پنهان می کردند.در واقع،در انتهای قرن سوم و در طول قرن چهارم،جاسوسان دولت فاطمی در تمامی نقاط دنیای اسلام پراکنده بودند.توان گفت که دعوت اسماعیلی،در میان دیگر دعوتها،بهترین بهره را از شیوه جاسوسی با مهارت و دقتی کم مانند برگرفته است.فاطمیان مغرب،آماده هجوم به شرق در سمت مصر و شمال در سمت اندلس بودند و به همین دلیل بسیاری از جاسوسان خود را روانه اندلس کردند تا اوضاع را شناسائی کرده راههای مداخله در آن را بیابند و نقاط ضعف آن را بشناسند و از نظام سیاسی و اقتصادی و دینی آن آگاه شوند.پس از آن داعیان خود را در حد توان به آن ناحیه اعزام کردند.

ابو یسر ریاضی

چنین به دست می آید که نخستین جاسوس شرقیها در اندلس شاعر گزافه گو ابو یسر ریاضی است.از وی اخبار مفصلی برجای نمانده و در

منابع هم تصریح به جاسوس بودنش نشده است. (1)اما آنچه بر جای مانده، ما را بر آن می دارد که چنین نظری را نسبت به وی مطرح کنیم.

نویسنده اخبار مجموعه می نویسد که وی ادیبی حیله گر است که در روزگار امیر محمد به اندلس درآمد و نامه ای ساختگی از زبان شامیان به عنوان خواستاران دولت مروانی اندلس به همراه آورده بود که ضمن آن مسأله خواندن خطبه به نام آن دولت را در بلاد خود مطرح کرده بودند.

گویا امیر محمد از مقاصد پنهانی وی آگاهی یافت؛با این حال به وی احترام گذاشت بدون آن که اجازه فعالیت مستقیمی به وی بدهد. (2)پس از آن وی به اجبار اندلس را ترک کرد و به مصر رفت،درحالی که به احتمال،به کار دعوت فاطمی خود در آنجا ادامه داده به طوری که حاکم مصر وی را شناخته و او را به زندان انداخت. (3)حاکم مصر در آن زمان،احمد بن طولون،سخت مراقب تبلیغات شیعی بود،بویژه که او بسیاری از قیامهای متوالی آن را در مصر سرکوب کرده بود.از چگونگی آزادی ابو یسر از زندان آگاهی نداریم جز آن که پس از مدتی او را در قیروان می بینیم که کار کتابت را در روزگار ابراهیم بن احمد دوم و عبد اللّه دوم فرزند او و زیادة اللّه سوم آخرین حاکم از سلسله اغالبه را عهده دار است.در دوره اخیر، افزون بر منصب کتابت،بیت الحکمه را هم اداره می کرد. (4)با سقوط دولت

(1) .نکته قابل ملاحظه آن که با توجه به ماهیت مسأله جاسوسی و پنهانکاری،طبیعی است که منابع از این افراد آگاهیهای مفصل در اختیار نداشته باشند.

(2) .اخبار مجموعة،ص 146

(3) .اخبار مجموعة،ص 147.توان گفت که زندانی شدن ابو یسر در مصر پیش از سال 264،یعنی سالی بوده که فقیه مزنی در آن وفات یافته است،کسی که کار نجات برخی از اندلیسیها را که به زیارت ابو یسر در زندان رفته بودند عهده دار بود.

(4) .نفح الطیب،ج 4،ص 131

اغالبه(908/296)و سلطه عبید اللّه مهدی،ابو یسر همچنان منصب کتابت را عهده دار بود. (1)چه بسا این اقدام،به پاس خدمات پیشین او بوده باشد.

ابن عذاری تصریح می کند که ابو یسر از داعیان بزرگ ابو عبد اللّه شیعی بوده و در حمله ای که داعی بزرگ فاطمی برای نجات عبید اللّه مهدی از زندان بنی مدرار داشته و نیز برای گشودن قیروان، (2)وی را همراهی کرده است.

ابو یسر تا زمان مرگ خویش به سال 910/298 همچنان در خدمت عبید اللّه مهدی بوده است.اگر ابو یسر نتوانسته باشد وظیفه سیاسی خود را با موفقیت کامل در اندلس انجام داده باشد،توان گفت که توانسته است گوشه ای از ادبیات شیعی را در این ناحیه انتشار دهد.وی اشعار ابو تمام و نیز اشعار دعبل خزاعی را به اندلس آورد کسی که زبان گویای شیعه در شرق بود.این علاوه بر رسائل فراوان کاتبان اخیر عباسی بود.وی تألیفاتی هم داشته که برخی در اندلس از بین رفته است. (3)از جمله تألیفی در موضوع«القران،مشکله و اعرابه و معانیه».بعید نمی نماید که وی در این کتاب،مواضعی داشته که با دعوتی که به آن آن انتساب داشته هماهنگ بوده است.

ابن هارون بغدادی

پس از مرگ ابو یسر،فاطمیان از شخص دیگری با نام ابو جعفر محمد بن احمد بن هارون بغدادی بهره بردند.ابن فرضی بر آن است که او سالها به اندلس رفت و شد داشت و از سلیمان بن ایوب نقل می کند که ورود ابن

(1) .ابن عذاری.بیان،ج 1،صص 224-225

(2) .ابن عذاری،بیان،ج 1،ص 209

(3) .نفح الطیب،ج 4،ص 130

هارون به هدف جاسوسی بود. (1)به نظر می رسد که وی در برابر عدم کامیابی ابو یسر،به موفقیتهایی دست یافت،زیرا عریب بن سعد می گوید که عبید اللّه مهدی وی را پس از ابو یسر به منصب کتابت گماشت و در کار دعوت از وی استفاده کرد و او در این کار صاحب رای و کارایی فراوانی بود.شاید به دلیل تخصص وی در کار جاسوسی و خبرویت او بود که عبید اللّه مهدی در سال 912/300 افزون بر منصب کتابت،دیوان برید را که اهمیت زیادی در دولت فاطمی دارد به وی سپرد.او تا زمان مرگ این منصب را برعهده داشت. (2)ابن هارون قدرت فراوانی در اختیار داشت.

همو بود که کسانی را در منصب قضا و اسناد در نقاط مختلف دنیای اسلام می گماشت.این نفوذ تا حدی بود که برخی از کارگزاران مهم از مداخله وی شکایت کردند. (3)این شکایات از نفوذ او نکاست،آنچنان که پس از مرگ عبید اللّه در سال 933/322 و حکومت فرزندش القائم،وی ابو جعفر را در تمامی مناصبش از کتابت و برید تأیید کرده و بسیاری از امور مملکت را به وی سپرد. (4)

ما از فعالیت ابو جعفر به طور تفصیلی در زمینه دعوت سیاسی و مذهبی او آگاهی نداریم،گرچه روشن است که وی با آگاهیهای فراوانش از اوضاع دینی و اجتماعی اندلس،به فاطمیان بهره های فراوان رسانده است.

این از واگذاری مناصب مهم حکومتی به وی به دست می آید.افزون بر آن ما از تلاشهای فرهنگی او آگاهیم،چراکه وی در پوشش دانش اندوزی و علم در اندلس به جاسوسی پرداخت.بدون شک مسائل فرهنگی بخش

(1) .ابن الفرضی،تاریخ،...ترجمة رقم 199

(2) .ابن عذاری،بیان،ج 1،ص 234

(3) .همان،ج 1،ص 290

(4) .همان،ج 1،ص 296