مشخصات کتاب

سرشناسه:نجاتی، محمدسعید، 1357 -

عنوان و نام پدیدآور:حضرت خضر علیه السلام و مکان های منسوب به ایشان به ضمیمه کتاب شناسی/ محمدسعید نجاتی، محمدمهدی فقیه بحرالعلوم؛ تدوین پژوهشکده حج و زیارت[حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت] .

مشخصات نشر:تهران: نشر مشعر، 1395.

مشخصات ظاهری:272 ص.: مصور.

شابک:112000﷼: 978-964-540-648-4

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [263] - 272 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:خضر، پیامبر

موضوع:خضر، پیامبر -- آرامگاه

موضوع:خضر، پیامبر -- کتابشناسی

شناسه افزوده:فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی، 1351 -

شناسه افزوده:حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت. پژوهشکده حج و زیارت

رده بندی کنگره:BP88/4/ن3ح6 1395

رده بندی دیویی:297/156

شماره کتابشناسی ملی:4236103

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

اشاره

حضرت خضر علیه السلام

و مکان های منسوب به ایشان

به ضمیمه کتاب شناسی

محمدسعید نجاتی

محمدمهدی فقیه بحرالعلوم

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست

دیباچه 15

مقدمه 17

بخش اول: سیمای حضرت خضر علیه السلام

فصل اول: خضرشناسی 21

مقدمه 21

هویت حضرت خضر علیه السلام 21

نام خضر علیه السلام 22

نسب خضر علیه السلام 23

دلایل پیامبر دانستن حضرت خضر علیه السلام 24

داستان زندگی خضر علیه السلام 28

سرگذشت حضرت خضر علیه السلام در کلام مورخان 32

دلیل حیات جاوید حضرت خضر علیه السلام 33

نظر دانشمندان مسلمان درباره حیات خضر علیه السلام 36

اعتقاد به حیات خضر علیه السلام و شرکت داشتن وی در فتوحات صدر اسلام 41

نقد و بررسی دلایل منکران زنده بودن خضر علیه السلام 41

امام زمان، حجة ابن الحسن عجل الله تعالی فرجه الشریف و حضرت خضر علیه السلام 48

نمونه ای از ملاقات امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و حضرت خضر علیه السلام 49

مسجد کوفه، نمازخانه حضرت خضر علیه السلام 49

مسجد سهله، محل اقامت حضرت خضر علیه السلام 51

حضرت خضر علیه السلام در آخرالزمان و دجال 51

طول عمر حضرت خضر علیه السلام، دلیلی برای عمر طولانی و غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف 52

استدلال عالمان به طول عمرحضرت خضر علیه السلام 54

سرگذشت حضرت خضر علیه السلام و موسی علیه السلام در قرآن کریم 55

سرگذشت حضرت خضر علیه السلام و موسی علیه السلام در روایت امام صادق علیه السلام 58

بازگو کردن فضیلت ها و مصیبت های اهل بیت علیهم السلام از زبان حضرت خضر علیه السلام برای حضرت موسی علیه السلام 67

پاسخ به شبهه ای درباره این سفر 68

سفر خضر علیه السلام و موسی علیه السلام در ادبیات عرفان و تصوف 70

الگوگیری از ماجرای موسی علیه السلام و خضر علیه السلام: 73

توصیه های خضر علیه السلام به موسی علیه السلام به هنگام جدایی 75

فصل دوم: ملاقات های حضرت خضر علیه السلام 79

گفتار اول: ملاقات حضرت خضر علیه السلام با پیامبران و امامان معصوم علیهم السلام 79

تکمیل دعای خضر علیه السلام 79

منابع شیعه: 81

منابع اهل سنت: 83

امیرمؤمنان علی علیه السلام و جناب خضر علیه السلام 86

الف) خضر علیه السلام و دفاعش از امیر مؤمنان علیه السلام در برابر ابوبکر 86

ب) ملاقات با حضرت خضر علیه السلام در مسجدالحرام 88

ج) ملاقات با امیر مؤمنان علیه السلام در مسجد کوفه 91

د) مدح امیرمؤمنان علیه السلام 92

ه -) تبادل حکمت 92

و) موعظه کردن امیرمؤمنان علیه السلام 93

ز) سؤال حضرت خضر علیه السلام از امیرمؤمنان علیه السلام در اولین خطبه پس از خلافت 93

ح) حضور حضرت خضر علیه السلام در نبرد صفین 95

ط) سؤال از امیرمؤمنان علیه السلام در نخیله 102

ی) حضرت خضر علیه السلام در مراسم تدفین امیرمؤمنان علیه السلام 102

ملاقات های حضرت خضر علیه السلام و دیگر ائمه اطهار علیهم السلام 103

الف) تسلیت گفتن به حسنین علیهما السلام 103

ب) سلام هر روزه بر امام سجاد علیه السلام 105

ج) دلداری دادن امام سجاد علیه السلام 107

د) گفت وگو با امام باقر علیه السلام 108

ه -) گفت وگو با امام صادق علیه السلام با مضمونی متفاوت 110

و) همکاری حضرت خضر علیه السلام با امام صادق علیه السلام در نجات درماندگان 110

ز) نماز و دعای حضرت خضر علیه السلام در حضور امام صادق علیه السلام 111

ح) جای پای خضر علیه السلام در زیرانداز ائمه علیهم السلام 111

یاد حضرت خضر علیه السلام در دعاهای منسوب به اهل بیت علیهم السلام 112

حضرت خضر علیه السلام و حضرت الیاس علیه السلام در دیدار یک حج گزار 114

گفتار دوم: ملاقات خضر علیه السلام با غیر معصومان 116

گفتار سوم: گزارش ملاقات های حضرت خضر علیه السلام در منابع اهل سنت 119

دلایل رواج روایت های ملاقات با حضرت خضر علیه السلام 124

فصل سوم: پندها و دعاهایی از حضرت خضر علیه السلام 127

گفتار اول: پندهای حضرت خضر علیه السلام 127

دو روز زندگی 127

با فضیلت ترین عبادت ها 128

موعظه حاکم ستمکار 128

حرمت سوگند به خداوند 134

خضر علیه السلام و مرد گمشده 136

خضر علیه السلام و طلب روزی 138

گفتار دوم: دعاهای حضرت خضر علیه السلام 138

دانش طلبان، هم نشینان حضرت خضر علیه السلام در بهشت 151

فصل چهارم: جایگاه خضر علیه السلام در ادب فارسی و فرهنگ عامه 153

گفتار اول: جایگاه خضر علیه السلام در آثار منظوم 153

تحفة العراقین خاقانی 154

مثنوی مولوی 164

دیوان حافظ 164

دیوان صائب تبریزی 165

گفتار دوم: خضر علیه السلام در فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی ایران 173

تذکری مهم 174

سفره حضرت خضر علیه السلام 174

گفتار سوم: باورهای مناطق مختلف ایران درباره حضرت خضر علیه السلام 178

نمادهای خضر علیه السلام 178

تهران 178

کرمانشاه 178

گیلان 179

کرمان 179

فارس 180

سواحل و جزایر دریای عمان و خلیج فارس 182

لرستان 183

کرمانشاه 183

مریانج همدان 184

کردستان و آذربایجان 185

مراسم «خضرنبی» یا «چارچار» در اردبیل 185

روستای «شمس آباد» از توابع بخش خورش رستمِ شهرستان خلخالِ استان اردبیل 186

عید خدر نبی نزد ایلات 186

نواحی مرکزی ایران 186

اصفهان 188

حوزه های فرهنگی شمال ایران 188

روستاهای ترکمن، مازندران و گیلان 188

روستای «شیرآباد» از توابع رامیان 189

روستای «مزرعه» از توابع علی آباد کتول 189

«ماسال» رضوانشهر 190

آستارا 190

ماسال 191

خضر و افسانه ها 193

بخش دوم:

مکان های منسوب به حضرت خضر علیه السلام در جهان اسلام

فصل اول: زیارتگاه ها و قدمگاه های خضر نبی علیه السلام در ایران 199

فصل دوم: مقامات و مزارات خضر علیه السلام در عراق 231

فصل سوم: مقامات و مزارهای خضر پیامبر علیه السلام در سایر کشورها 239

الف) مقام و زیارتگاه خضر علیه السلام (بعلبک، روستای خضر) 239

ب) مقام و زیارتگاه خضر علیه السلام (بعلبک، روستای بیت شاما) 239

ج) مقام و زیارتگاه خضر علیه السلام (بیروت، روستای کفردبش) 240

الف) قدمگاه خواجه خضر علیه السلام (ولایت تخار) 240

ب) نظرگاه و قدمگاه خضر علیه السلام (افغانستان، کابل) 240

الف) مقام خضر علیه السلام (فلسطین اشغالی، غزه) 241

ب) مقام خضر علیه السلام (فلسطین اشغالی، حیفا) 242

ج) مقام خضر علیه السلام (فلسطین اشغالی، الخلیل، کفریاسیف) 243

د) مقام خضر علیه السلام (فلسطین اشغالی، قدس شریف) 244

مزار خضر نبی علیه السلام (جزیره فلیکا، کویت) 245

دریاچه نمک خضر علیه السلام (ریاضیه، لاذقیه سوریه) 245

مزار خضر علیه السلام (مصر، سلمیه) 246

بخش سوم:

کتاب شناسی حضرت خضر علیه السلام

کتاب شناسی 249

کتاب ها 249

کتاب های ویژه کودکان و نوجوانان 253

پایان نامه ها 255

مقالات 258

الف) نشریات 258

ب) مجموعه ها 262

ج) دایره المعارف ها 262

کتابنامه 263

دیباچه

سعادت انسان و پویایی جوامع، در سایه شناخت و عمل به سیره اولیای الهی که استوارترین آموزه تربیتی و اساسی ترین مؤلفه فرهنگ اسلامی است، امکان پذیر است. ازاین رو پژوهش در احوال آنها ضرورت انکارناپذیر مراکز پژوهشی است.

گروه تاریخ و سیره پژوهشکده حج و زیارت، برای ترویج فرهنگ اصیل اهل بیت علیهم السلام، به شرح حال شماری از چهره های تأثیرگذار جهان اسلام، در قالب تک نگاری هایی مستقل پرداخته و در این کتاب ها، زندگینامه تفصیلی هر فرد و معرفی زیارتگاه های منسوب به وی را ارائه کرده است.

از میان صدها زیارتگاه موجود در ایران و عراق، قدمگاه ها، نظرگاه ها و مقام هایی منتسب به حضرت خضر نبی علیه السلام در کشور عراق و جهان اسلام است؛ این مسئله، بهانه ای شد برای تدوین شرح حال این پیامبر الهی علیه السلام و بررسی مکان های منسوب و آیین های خاص زیارتی مربوط به ایشان.

در پایان، پژوهشکده حج و زیارت لازم می داند از تلاش مؤلفان محترم جناب آقای محمدسعید نجاتی و محمدمهدی فقیه بحرالعلوم و نیز از محقق ارجمند جناب آقای اباذر نصر اصفهانی که بخش کتاب شناسی حضرت خضر علیه السلام را تدوین نموده اند و همچنین از

ارزیابان و همه دوستانی که در واحد آماده سازی پژوهشکده، در به ثمر رسیدن این اثر کوشیده اند، سپاس گزاری کند. به امید آنکه اثری ارزشمند نزد صاحب نظران باشد.

انه ولی التوفیق

پژوهشکده حج و زیارت

گروه تاریخ و سیره

مقدمه

حضرت خضر علیه السلام در آموزه های اسلامی از جایگاه ویژه ای برخوردار است؛ چراکه زندگی آن حضرت، اسرارآمیز و طولانی است و برخی از مردم، مدعی ملاقات با آن حضرت شده اند. امامان شیعه علیهم السلام نیز طولانی شدن عمر ایشان را مثالی برای غیبت طولانی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و رازش را همراهی حضرت خضر علیه السلام با آن امام عزیز دانسته اند. سرفصل سخنان بسیاری درباره حضرت خضر علیه السلام، داستان شگفت انگیز همراهی حضرت موسی علیه السلام با آن حضرت است که در قرآن کریم، به آن اشاره شده و حضرت خضر علیه السلام، بنده ای برگزیده و دارای علم لدنی معرفی شده است.

بقعه های بسیاری در سراسر سرزمین های اسلامی به نام این بزرگوار شناخته شده که شناسایی و معرفی کامل آنها، تاکنون انجام نشده است. با وجود شهرت حضرت خضر علیه السلام و آثار گوناگون نوشته شده درباره ایشان، اثری که به تمام زوایای مختلف این شخصیت عظیم پرداخته باشد، یافت نشد.

بر همین اساس این کتاب از سه بخش سیمای حضرت خضر علیه السلام در منابع اسلامی، بقاع منسوب به آن حضرت و کتاب شناسی آن حضرت تشکیل شده است. بخش اول به قلم آقای محمدسعید نجاتی است که در آن، روایات اهل بیت علیهم السلام، منابع حدیثی و منابع

تاریخی در مورد جناب خضر علیه السلام جمع آوری شده است. سپس در این بخش به پرسش های گوناگون درباره آن حضرت، به ویژه ماجرای همراهیش با جناب موسی علیه السلام پرداخته شده و در پایان، به جایگاه ایشان در ادبیات فارسی و ادبیات عامه توجه شده است؛ در بخش دوم جناب آقای محمدمهدی فقیه بحرالعلوم، بقعه های منسوب به آن حضرت در ایران و سایر کشورهای اسلامی را معرفی می کند و پژوهشگر ارجمند، جناب آقای اباذر نصر اصفهانی نیز در بخش کتاب شناسی، بیش از 160 اثر را، شامل کتاب، مقاله، پایان نامه و... مربوط به حضرت خضر علیه السلام معرفی کرده است. امیدواریم این بضاعت ناچیز، مقبول درگاه حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف و انیس ایشان، حضرت خضر نبی علیه السلام واقع شود.

نویسندگان

بخش اول: سیمای حضرت خضر

بخش اول: سیمای حضرت خضر علیه السلام

اشاره

فصل اول: خضرشناسی

مقدمه

حضرت خضر علیه السلام شخصیتی است که دانشمندان مسلمان از دیرباز به ایشان توجه داشته و افراد زیادی از ملاقات با وی سخن گفته اند. در روایات اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام نیز مطالب فراوانی درباره ایشان وجود دارد؛ اما هنوز زندگی اسرارآمیز ایشان، در هاله ای از ابهام قرار دارد. در این بخش تکیه اصلی مطالب بر روایاتی است که درباره حضرت خضر علیه السلام به ما رسیده است. نویسنده تلاش دارد تا سند همه روایت های نقل شده را از لحاظ صحت بررسی کند؛ ولی برای حفظ اختصار، نتیجه این بررسی تنها در مواردی که سند معتبر باشد، بیان خواهد شد. ازاین رو روایت هایی که بیش از نیم صفحه بود، نقل نشده است.

هویت حضرت خضر علیه السلام

نظریه مشهور در میان مسلمانان، پیامبر بودن جناب خضر علیه السلام است، اما برخی او را یکی از اولیای خدا و برخی یکی از فرشتگان الهی می دانند. پیامبر بودن وی به روشنی در روایت محمد بن عباده از امام صادق علیه السلام نقل شده است.⁽¹⁾این نظریه از

سوی بسیاری از دانشمندان شیعه و سنی پذیرفته شده است؛ دانشمندانی همچون ابن حجر، ابن عباس، وهب بن منبه، محمد بن اسحاق، اسماعیل بن زیاد، ابن جوزی، زمانی، ثعلبی و ابوحیان اندلسی.⁽¹⁾البته در این مطلب تردید وجود دارد که آیا خضر علیه السلام، پیامبری با مأموریت ابلاغ به دیگران بوده یا اینکه فقط با عالم غیب در ارتباط بوده است.

در برخی پژوهش ها، ویژگی های ظاهری حضرت خضر را این گونه برشمرده اند: انگشتان دست راستش بزرگتر از دست چپ است، قامتش بلند و خوش صورت و خوش بوست، موهای سر و ریشش سفید و بلند است، لباس هایش سبز و عمامه اش زرد رنگ است، طول قدمش یک ذراع و به یک صورت است.⁽²⁾البته بسیاری از این ویژگی ها، در منابع مختلف یافت نشد.

نام خضر علیه السلام

بر اساس روایت محمد بن عباده از امام صادق علیه السلام، نام خضر علیه السلام، تالیا، بالیا، بلیا و خضر لقب وی و برگرفته از معجزه ایشان است. معجزه خضر علیه السلام، سرسبز و باطراوت کردن هر چوب خشک یا زمین بی آب و علفی بود که وی آنجا می نشست.

إِنَّ الْخَضِرَ کَانَ نَبِیّاً مُرْسَلاً بَعَثَهُ الله تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَی قَوْمِهِ فَدَعَاهُمْ إِلَی تَوْحِیدِهِ وَ الْإِقْرَارِ بِأَنْبِیَائِهِ وَ رُسُلِهِ وَ کُتُبِهِ وَ کَانَتْ آیَتُهُ أَنَّهُ کَانَ لَا یَجْلِسُ عَلی خَشَبَةٍ یَابِسَةٍ وَ لَا أَرْضٍ بَیْضَاءَ إِلَّا أَزْهَرَتْ خُضْراً وَ إِنَّمَا سُمِّیَ خَضِراً لِذَلِکَ وَ کَانَ اسْمُهُ بالیا [تَالِیَا] بن مِلْکَانَ بن عَابِرِ ابن أَرْفَخْشَدَ بن سَامِ بن نُوحٍ علیه السلام....⁽³⁾

در منابع مختلف، مشابه این سبب، برای نام گذاری خضر علیه السلام آمده است؛⁽⁴⁾از جمله

اینکه او را خضر علیه السلام نامیدند، چون هرجایی که نماز می خواند، پیرامونش سرسبز می شد. برخی نیز صورت جذاب و بانشاط وی را سبب این نام دانسته اند.⁽¹⁾کنیه خضر علیه السلام را نیز ابوالعباس ذکر کرده اند.⁽²⁾

مرحوم شیخ صدوق ضمن برشمردن نام های خضرویة بن قابیل بن آدم و خضرون و جعد برای جناب خضر علیه السلام، نام بلیا بن ملکان بن عامر بن ارفخشذ بن سام بن نوح را برای وی ترجیح داده است. پژوهشگران اهل سنت نیز این نام و نسب را ترجیح داده اند.⁽³⁾از ابن اسحاق نقل شده که نام خضر علیه السلام، ارمیا، فرزند خلفیاست.⁽⁴⁾منابع متنوعی به این اختلاف نظرها اشاره کرده اند.⁽⁵⁾

نسب خضر علیه السلام

درباره خاندان و نسب حضرت خضر علیه السلام، اختلاف نظر فراوانی وجود دارد که نشانگر مجهول بودن آن است. ابن عساکر و ابن حجر، موارد متعددی را فهرست کرده اند:⁽⁶⁾

فرزند بی واسطه حضرت آدم علیه السلام.⁽⁷⁾

فرزند قابیل (مرحوم صدوق، در کمال الدین، وی را با نام خضرویه، فرزند قابیل معرفی کرده است).⁽⁸⁾

از نوادگان حضرت نوح علیه السلام (با چهار واسطه که در روایت محمد بن عباده از امام

صادق علیه السلام نیز آمده است).⁽¹⁾

از نوادگان حضرت اسحاق از فرزندان عیص بن اسحاق علیه السلام.

«الیسع» در قرآن.⁽²⁾

نسل پنجم ازد، (پدر کلان قبیله ازد در شبه جزیره عرب).

از اهالی فارس.

از اهالی سرزمین بابل که به حضرت ابراهیم علیه السلام ایمان آورده و با وی مهاجرت کرده اند.

فرزند دختر فرعون.⁽³⁾

فرزند دختری جناب هارون، برادر موسی علیه السلام.⁽⁴⁾

فرزند مادری رومی و پدری ایرانی.⁽⁵⁾

در برخی از منابع نیز، خضر علیه السلام را پسرخاله ذوالقرنین معرفی کرده اند.⁽⁶⁾

دلایل پیامبر دانستن حضرت خضر علیه السلام

اشاره

با کنکاش در منابع مختلف می توان دلایل ذیل را برای اثبات پیامبری حضرت خضر علیه السلام بیان کرد:

1. روایت امام صادق

علیه السلام

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بن الْحَسَنِ الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بن عَلِیٍّ السُّکَّرِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بن زَکَرِیَّا

الْجَوْهَرِیُّ الْبَصْرِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بن مُحَمَّدِ بن عُمَارَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بن مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَ الْخَضِرَ کَانَ نَبِیّاً مُرْسَلًا بَعَثَهُ اللهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَی قَوْمِهِ فَدَعَاهُمْ إِلَی تَوْحِیدِهِ وَ الْإِقْرَارِ بِأَنْبِیَائِهِ وَ رُسُلِهِ وَ کُتُبِهِوَ کَانَتْ آیَتُهُ أَنَّهُ کَانَ لَا یَجْلِسُ عَلَی خَشَبَةٍ یَابِسَةٍ وَ لَا أَرْضٍ بَیْضَاءَ إِلَّا أَزْهَرَتْ خُضْراً وَ إِنَّمَا سُمِّیَ خَضِراً لِذَلِکَ وَ کَانَ اسْمُهُ بالیا [تَالِیَا] بن مِلْکَانَ بن عَابِرِ بن أَرْفَخْشَدَ بن سَامِ بن نُوحٍ علیه السلام.⁽¹⁾

خضر علیه السلام، نبی مرسل بود که خداوند وی را به سوی قومش فرستاد و او، آنها را به یگانه پرستی و پذیرش فرستادگان و انبیای الهی و کتاب های آسمانی فراخواند. معجزه خضر علیه السلام این بود که بر چوب خشک یا زمین پژمرده ای نمی نشست، مگر اینکه سرسبز و باطراوت می شد و به همین دلیل، نام خضر علیه السلام را یافت. اسمش تالیا، پسر مالک، پسر عامر، از نوادگان حضرت نوح علیه السلام بود.

2. ظاهر آیه وَ ما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی

این آیه نشانگر این نکته است که جناب خضر علیه السلام در داستان همراهی اش با حضرت موسای کلیم علیه السلام، کارهایش را به امر خداوند انجام می داد و برای دریافت این امر، واسطه ای در کار نبود. باید به این نکته توجه داشت که نمی توان این دریافت و ارتباط را به شیوه الهام دانست؛ زیرا در کارهای حساس و مهمی همچون کشتن یک انسان یا به خطر انداختن جان انسان ها، نمی توان به استناد الهام عمل کرد.⁽³⁾

3. فرمان یافتن موسی علیه السلام به پیروی از خضر

علیه السلام

چطور یک پیامبر، می تواند پیرو و تابع یک غیر پیامبر باشد؟ چراکه پیروی یک پیامبر از غیر پیامبر، یک نوع خواری و نقطه ضعف برای پیامبر است. این قول را شیخ طوسی نیز

از جبایی نقل کرده است.⁽¹⁾

4. رغبت و اشتیاق موسی علیه السلام به ملاقات با خضر

علیه السلام

موسی علیه السلام اراده کرده بود که اگر لازم شد، سال ها در طلب حضرت خضر علیه السلام برود؛ این در حالی است که موسی علیه السلام، پیامبری والامقام و معصوم بود.⁽²⁾

5. فروتنی موسی علیه السلام در برابر خضر علیه السلام وپیروی کردن از وی

این فروتنی، نشان می دهد که خضر علیه السلام، همچون موسی علیه السلام پیامبر بود؛ چراکه به ایشان نیز وحی می شد و خداوند او را از علوم لدنی و اسراری بهره مند کرده بود که موسی علیه السلام از آنها آگاهی نداشت.⁽³⁾

اما در مقابل، روایاتی وجود دارد که نبوت خضر علیه السلام را نفی کرده و او را یکی از اولیای الهی معرفی می کند.

مُوسَی بن جَعْفَرِ بن وَهْبٍ الْبَغْدَادِیُّ عَنْ عَلِیِّ بن أَسْبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بن الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ: کُنْتُ أَنَا وَ الْمُغِیرَةُ بن سَعِیدٍ جَالِسَیْنِ فِی الْمَسْجِدِ فَأَتَانَا الْحَکَمُ بن عُتَیْبَةَ فَقَالَ لَقَدْ سَمِعْتُ مِنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام حَدِیثاً مَا سَمِعْتُهُ مِنْهُ قَطُّ فَسَأَلْنَاهُ عَنْهُ فَأَبَی أَنْ یُخْبِرَنَا بِهِ فَدَخَلْنَا عَلَیْهِ فَقُلْنَا إِنَّ الْحَکَمَ بن عُتَیْبَةَ أَتَانَا وَ ذَکَرَ أَنَّهُ سَمِعَ مِنْکَ حَدِیثاً مَا سَمِعَهُ مِنْکَ قَطُّ وَ أَنَّهُ لَمْ یَسْمَعْهُ مِنْکَ أَحَدٌ قَطُّ فَسَأَلْنَاهُ عَنْهُ فَأَبَی أَنْ یُخْبِرَنَا بِهِ فَقَالَ نَعَمْ وَجَدْنَا عِلْمَ عَلِیٍّ علیه السلام فِی آیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ قَوْلِهِ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ فَقُلْنَا لَیْسَتْ هَکَذَا هِیَ فَقَالَ هِیَ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ إِلَّا إِذَا تَمَنَّی أَلْقَی الشَّیْطَانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ قُلْتُ وَ أَیُّ شَیْ ءٍ الْمُحَدَّثُ قَالَ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ فَیَسْمَعُ طَنِیناً کَطَنِینِ الطَّسْتِ أَوْ یُقْرَعُ عَلَی قَلْبِهِ فَیَسْمَعُ وَقْعاً کَوَقْعِ السِّلْسِلَةِ یَقَعُ فِی الطَّسْتِ فَقُلْتُ نَبِیٌّ فَقَالَ لَا مِثْلُ الْخَضِرِ وَ ذِی الْقَرْنَیْنِ.⁽⁴⁾

در این روایت امام باقر علیه السلام به ابوحمزه ثمالی و مغیرة بن سعید می فرماید: «ما علم امیرمؤمنان علیه السلام را در این آیه قرآن یافتیم: ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ». آن دو به حضرت گفتند که قرآن رایج، «محدَّث» ندارد. امام علیه السلام فرمود: «در کتاب علی [علیه السلام] هست». [شاید در مقام تفسیر و توضیح آیه]. ابوحمزه می گوید: «پرسیدم محدث کیست؟» فرمود: «کسی است که در گوشش صدا کوبیده می شود و او صدایی چونان صدای [افتادن] تشت و کشیده شدن زنجیر یا کوبیده شدن را می شنود». گفتم: «آیا این شخص نبی است؟» فرمود: «نه، مثل خضر و ذی القرنین است».

این روایت به سند معتبر دیگری در کتاب معرفة الرجال نیز آمده است.⁽¹⁾بسیاری از صوفیان اهل سنت مانند ابوعَلی بن أبی مُوسَی حنبلی، ابوبکر انباری و ابوالقاسم قشیری، این نظریه را پذیرفته اند.⁽²⁾

راویان هر دو روایت تصحیح نشده اند و نمی توان روایت ها را صحیح دانست؛ اما می توان روایت اول را بر روایت دوم ترجیح داد؛ چرا که روایت اول، به ظاهر قرآن کریم نزدیک تر است و نسبت به روایت دوم، ظهور کمتری در نفی نبوت خضر علیه السلام دارد؛ از سوی دیگر، شهرت روایی روایت نخست بیشتر است.

هرچند می توان گفت، هیچ دلیل محکمی بر پیامبر بودن خضر علیه السلام وجود ندارد، ولی احتمال پیامبری آن حضرت، قوی تر است. برخی از پژوهشگران بدون توجه به روایات مخالف، نبوت خضر علیه السلام را پذیرفته اندو نظریه عبد صالح بودن او را بدون دلیل دانسته اند.⁽³⁾

بنا بر نظریه سوم، خضر علیه السلام، فرشته ای از فرشتگان الهی است؛ از میان اهل سنت، ماوردی و ابوالخطاب بن دهیه این نظر را نقل کرده اند. این نظریه با روایات بسیار و ظاهر آیات قرآن ناسازگار است.⁽⁴⁾9.

داستان زندگی خضر علیه السلام

زندگی اسرارآمیز حضرت خضر علیه السلام، سبب شده تا گزارش ها و سخنان بسیاری درباره ایشان نقل شود که بسیاری از این گزارش ها، آمیخته با افسانه و داستان سرایی است؛ ازاین رو توجه به اعتبار این گزارش ها، اهمیت ویژه ای دارد. روایتی از امام رضا علیه السلام از اندک روایات معتبری است که درباره جناب خضر علیه السلام توضیحات جالبی ارائه داده است؛ این روایت که شیخ صدوق آن را با سندی معتبر نقل کرده، می تواند محور اصلی اعتقاد درباره حضرت خضر علیه السلام و پشتیبان روایت های دیگر باشد.

روایت امام رضا علیه السلام درباره هویت حضرت خضر علیه السلام

حَدَّثَنَا الْمُظَفَّرُ بن جَعْفَرِ بن الْمُظَفَّرِ الْعَلَوِیُّ الْعُمَرِیُّ السَّمَرْقَنْدِیُّ⁽¹⁾

رَضِیَ اللهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بن مُحَمَّدِ بن مَسْعُودٍ⁽²⁾

عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بن مَسْعُودٍ⁽³⁾

عَنْ جَعْفَرِ بن أَحْمَدَ⁽⁴⁾

عَنِ الْحَسَنِ بن عَلِیِّ بن فَضَّالٍ⁽⁵⁾

قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَلِیَّ بن مُوسَی الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ إِنَّ الْخضر علیه السلام شَرِبَ مِنْ مَاءِ الْحَیَاةِ فَهُوَ حَیٌّ لَا یَمُوتُ حَتَّی یُنْفَخَ فِی الصُّورِ وَ إِنَّهُ لَیَأْتِینَا⁽⁶⁾

فَیُسَلِّمُ فَنَسْمَعُ صَوْتَهُ وَ لَا نَرَی شَخْصَهُ وَ إِنَّهُ لَیَحْضُرُ حَیْثُ مَا ذُکِرَ فَمَنْ ذَکَرَهُ مِنْکُمْ فَلْیُسَلِّمْ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَیَحْضُرُ الْمَوْسِمَ کُلَّ سَنَةٍ فَیَقْضِی جَمِیع الْمَنَاسِکِ وَ یَقِفُ بِعَرَفَةَ فَیُؤَمِّنُ عَلَی دُعَاءِ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَیُؤْنِسُ اللهُ بِهِ وَحْشَةَ قَائِمِنَا فِی غَیْبَتِهِ وَ یَصِلُ بِهِ وَحْدَتَهُ.⁽⁷⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: خضر علیه السلام از آب حیات نوشید و به همین دلیل تا نفخ صور و آغاز قیامت، زنده است و نمی میرد. او نزد ما می آید و بر ما سلام می کند و صدایش را می شنویم؛

ولی او را نمی بینیم. بی گمان هرجا که از او یاد شود، حاضر می شود و هرکس که او را یاد کند، باید بر او سلام گوید. او هرساله در مراسم حج حاضر می شود و تمام اعمال حج را به جا می آورد و در عرفه وقوف می کند و بر دعای مؤمنان آمین می گوید و به زودی خداوند به وسیله او، تنهایی قائم ما را در غیبتش پر می کند و با او انس می گیرد.

این حدیث معتبر، دربرگیرنده نکات مهمی است که برای تأکید بیشتر، آنها را فهرست می کنیم:

زنده ماندن خضر علیه السلام تا قیامت؛

رابطه دائمی خضر علیه السلام با ائمه علیهم السلام و دیده نشدن وی در این ملاقات ها؛

فریادرسی خضر علیه السلام و حضورش نزد کسانی که او را یاد کنند؛

لزوم بزرگداشت و احترام خضر علیه السلام؛

جناب خضر علیه السلام هر ساله در حج شرکت می کند؛

دعا کردن ایشان برای برآورده شده حاجات مؤمنان در عرفات؛

حضور خضر علیه السلام در کنار امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و همراهی وی با آن حضرت.

با توجه به اعتبار این روایت، اگر گزارش ها و روایات دیگر که سند آنها ضعیف است، در راستای این روایت قرار گیرد، می توان به آنها استناد کرد و اطلاعات آنها را کامل کننده این روایت دانست.

درباره سرگذشت خضر علیه السلام، چند داستان در متون روایی و تاریخی وجود دارد که هیچ کدام از لحاظ سندی، دقیق و معتبر نیست و بیشتر به افسانه نزدیک است. با این حال بدون در نظر گرفتن جزئیات، این داستان ها می تواند نگاهی کلی در راستای روایت اصلی ما درباره خضر علیه السلام ارائه دهد.

اولین گزارش که در تفسیر علی بن ابراهیم از امام صادق علیه السلام و با اندکی تفاوت در «اثبات الوصیة» نقل شده، بدین شرح است:

خضر علیه السلام پسر پادشاهی عادل و خوش سیرت بود که پسری جز او نداشت. آن حضرت در

جوانی به خداوند ایمان آورد و از دنیا روی گرداند و در اتاقی میان قصر پدر، به عبادت مشغول شد. مشاوران شاه که نگران ادامه یافتن پادشاهی در دودمان وی بودند، از شاه خواستند، دختری از دختران پادشاهان را به همسری پسر خود برگزیند تا شاید نوه پادشاه، به حکومت برسد.

پادشاه نیز بنا به توصیه آنان، دختر یکی از پادشاهان را به همسری خضر در آورد و به عروسش تصویر فرزند را نشان داد و از گوشه نشینی او گفت. شاه از عروس خواست تا با شاهزاده، نزدیک و صمیمی شود و با او مدارا و مهربانی کند تا شاید محبتش به دل شاهزاده بنشینید و خداوند از آنان نوه ای را نصیب پادشاه کند.

عروس زیورشده را به حضور شاهزاده آوردند که مشغول نماز بود. پس از پایان نماز، شاهزاده رو به عروسش کرد و درباره اش پرسید. عروس نیز خود را معرفی کرد و گفت، می خواهد کسی باشد که به او خدمت کند، همدم و همنشین او باشد و نیازهایش را برآورد. خضر علیه السلام با مهربانی در جواب گفت: «بهترین سخن، سخن راست است. بدان که من از اهل دنیا نیستم و میلی به زنان ندارم. اگر تو هم مایلی که با من به این طریق (زهد و تقوا) باشی، اینجا بمان؛ به شرط اینکه این راز را از پدرم مخفی کنی». آن دختر نیز شرط او را پذیرفت.

پادشاه فردی را نزد آن دختر فرستاد تا از او خبر بگیرد؛ دختر در جواب گفت: «حال من خیلی خوب است». پادشاه و مشاوران از سامان یافتن اوضاع خوشحال شدند و بعد از مدتی، نزد پادشاه آمده، تقاضا کردند که کسی را نزد آن دختر روانه کند و از او سؤال کند که آیا حامله شده یا نه. پادشاه فردی را پیش آن دختر فرستاد که پرسش نماید؛ او در جواب گفت: «حال من خوب است؛ ولی سخنی از حاملگی به میان نیاورد».

پس از مدتی که حال آن دختر به همین منوال بود، پادشاه عروسش را احضار کرد و از حال او جویا شد. دختر در پاسخ گفت: «حال من خوب است»، ولی باز از حاملگی سخنی به میان نیاورد. پادشاه قابله ها را فراخواند تا او را آزمایش کنند؛ آنان نیز دریافتند که عروس پادشاه هنوز باکره است.

پادشاه که از ماجرا باخبر نبود، به پیشنهاد اطرافیانش، بیوه زنی را که از شوی پیشین خود، فرزند آورده بود، به همسری پسرش درآورد و همان توصیه های قبلی را با او بازگفت. شاهزاده با دیدن آن زن، سخنان پیشین خود را تکرار کرد. آن زن نیز پیشنهاد او را پذیرفت و با او انس گرفت.

پس از این ماجرا، پادشاه کسی را نزد آن زن روانه کرد تا از حال او باخبر شود؛ زن در جواب، راز خضر علیه السلام و بی نیازی او به همسر را فاش کرد و گفت: «من نیز نیازی به او ندارم». پادشاه پسر خود را احضار و او را سرزنش کرد؛ سپس وی را به مدت سه روز در خانه ای زندانی نمود. پس از روز سوم، هنگامی که در خانه را گشودند، شاهزاده را در خانه نیافتند.

آن شاهزاده خضر علیه السلام بود که خداوند به وی قدرتی داده بود که خود را به هر شکلی که می خواهد در بیاورد. خضر علیه السلام به ذوالقرنین پیوست و از آب زندگانی خورد؛ آبی که هر کس از آن بنوشد، تا قیامت و صیحه آسمانی زنده خواهد بود.⁽¹⁾

این داستان با تفاوت هایی، بیشتر در منابع اهل سنت آمده است. بر اساس روایت دیگری از این داستان، خضر علیه السلام و الیاس، دو پسر پادشاه بودند و پادشاه به پیشنهاد الیاس، زنی را به همسری خضر علیه السلام درآورد، به امید اینکه بچه دار شود. ولی خضر علیه السلام به آن زن گفت: «من نیازی به زنان ندارم؛ اگر بخواهی طلاقت می دهم و اگر بخواهی، در کنار من اقامت کن و رازم را مخفی کن».

زن پذیرفت و پس از یکسال پادشاه او را خواست و دلیل باردار نشدنش را جویا شد. ولی همسر خضر علیه السلام، راز او را آشکار نکرد و بچه دار شدن را به خواست خدا دانست. شاه از خضر علیه السلام خواست او را طلاق دهد و بیوه زنی را که قبلاً بچه دار شده بود، به همسری وی درآورد. خضر علیه السلام با همسر دوم نیز همان گفت که با زن قبلی گفته بود. او نیز همنشینی با خضر علیه السلام را قبول کرد و رازداری اش را پذیرفت.

پس از گذشت یک سال، وقتی پادشاه از همسر دوم سراغ فرزند را گرفت،6.

او راز خضر علیه السلام را آشکار کرد. خضر علیه السلام نیز گریخت با وجود تلاش های بسیار، او را نیافتند. برخی می گویند، خضر علیه السلام زن اول را آزاد و همسر دوم را کشت و به همین دلیل فرار کرد.⁽¹⁾

سرگذشت حضرت خضر علیه السلام در کلام مورخان

طبری گوید:

به گفته عموم اهل کتاب، خضر علیه السلام به دوران فریدون شاه، پسر اسپیان بود و به قولی به روزگار موسی بن عمران علیه السلام بود. و به قولی جزو همراهان ذوالقرنین بزرگ بود که در ایام ابراهیم خلیل الرحمن علیه السلام می زیست؛ چنان که گفته اند به روزگار سیر ذوالقرنین در شهرها، خضر علیه السلام همراه وی بود و با ذوالقرنین به چشمه زندگی رسید و از آب آن خورد؛ اما ندانست و ذوالقرنین و همراهان نیز ندانستند و جاوید شد و به پندار آنها، هنوز زنده است.

بعضی ها گفته اند، خضر علیه السلام از اعقاب یکی از پیروان ابراهیم خلیل الرحمان بود که به دین وی گرویده بود و با او از سرزمین بابل هجرت کرده بود و نام وی، بلیا بن ملکان بن فالغ بن عابر بن شالخ بن ارفخشد بن سام بن نوح بود. گویند پدر وی، پادشاهی بزرگ بود به گفته بعضی ها، ذوالقرنین که به دوران ابراهیم علیه السلام می زیست، همان فریدون بن اسپیان بود و خضر علیه السلام همراه وی بود. او از ابن اسحاق نقل می کند: «شنیدم خداوند عزوجل، یکی از مردم بنی اسرائیل را بر آنها پادشاهی داد که ناشیة بن اموص نام داشت و خدای، خضر علیه السلام را به پیامبری، سوی آنها فرستاد و نام خضر علیه السلام، چنان که وهب بن منبه آورده، اورمیا بن خلقیا بود و از اعقاب هارون بن عمران بود».

از این پادشاه که ابن اسحاق گوید، تا فریدون، بیش از هزار سال بود و گفته آن کس که گوید، خضر علیه السلام به دوران فریدون و ذوالقرنین بزرگ بود و پیش از موسی بن عمران بود، صحیح تر است. مگر آنکه گفتار کسانی را بپذیریم که گفته اند، وی همراه ذوالقرنین یار ابراهیم علیه السلام بود و از آب زندگی بنوشید و در ایام ابراهیم علیه السلام، به

پیغمبری نرسید و به دوران ناشیة بن اموص پیامبر شد؛ زیرا ناشیة بن اموص که به گفته ابن اسحاق پادشاه بنی اسرائیل بود، به دوران یشتاسب، پسر لهراسب بود و از یشتاسب تا فریدون، فاصله بسیار بود.

اینکه سخن آن گروه را که گفته اند خضر علیه السلام پیش از موسی بن عمران علیه السلام بود، بر گفتار ابن اسحاق که از وهب بن منبه آورده، مرجح شمردیم، به سبب خبری است که ابی بن کعب از پیامبر صلی الله علیه و آله آورده که یار موسی بن عمران و دانایی که خدای عزوجل گفته بود، او را بجوید، خضر علیه السلام بود.⁽¹⁾

سهیلی در کتاب تعریف و الاعلام می نویسد:

پدر خضر علیه السلام، پادشاه بود و مادرش، دختری فارسی به نام الها؛ وی خضر علیه السلام را پنهانی در غاری به دنیا آورد و او را آنجا رها کرد. در کنار غار، گله ای گوسفند می چرید؛ تا مدت ها، یکی از گوسفندهای این گله به غار می آمد و خضر علیه السلام را شیر می داد؛ تا اینکه چوپان متوجه شد و نوزاد را به خانه خود برد و او را پرورش و تعلیم داد.

هنگامی که خضر علیه السلام به جوانی رسید، به خاطر خط زیبا و دانش بالایش، به عنوان کاتب متون مقدس به استخدام پادشاه در آمد و پس از اینکه شاه، نسبت به نسب او کنکاش کرد، دانست که خضر علیه السلام، فرزندش است و او را گرامی داشت و امور مملکتی را به وی سپرد.

در پی مسئله ای، خضر علیه السلام از پدرش فراری شد و در حین فرار، چشمه حیات را یافت و از آن نوشید و عمری طولانی تا آخرالزمان و ظهور دجال یافت. وی همان کسی است که دجال او را می کشد و زنده می شود.⁽²⁾

دلیل حیات جاوید حضرت خضر علیه السلام

اشاره

یکی از ویژگی هایی که در مورد خضر علیه السلام شهرت یافته، عمر طولانی اوست. روایات اهل بیت علیهم السلام، این مسئله را تأیید می کند و شواهد نیز برای آن وجود دارد؛ هرچند طولانی

یا کوتاه بودن و زنده یا مرده بودن خضر علیه السلام، دلیل عقلی ندارد و جزو ضروریات دین یا مذهب نیست. بسیاری از اهل سنت نیز به این مسئله اعتقاد دارند؛ اما در مقابل برخی از اهل سنت، با استدلال هایی منکر آن هستند.⁽¹⁾

برخی از صوفیان، معتقد به خضرِ نوعی هستند. بر اساس این اعتقاد، هر دوره و روزگاری، کسی را دارد که به وظایف خضر عمل می کند و آن خضری که در زمان موسی می زیست، دیگر وجود ندارد.⁽²⁾

در منابع مختلف، دو دلیل مهم برای عمر طولانی حضرت خضر علیه السلام گفته شده است:

1. دعای حضرت آدم علیه السلام برای دفن کننده جسدش

از ابن اسحاق نقل شده است، عمر طولانی خضر علیه السلام در پاداش دفن جسد حضرت آدم علیه السلام و به دعای آن حضرت بود. بر اساس این خبر، حضرت آدم علیه السلام به هنگام وفات، با خبر دادن از عذابی فراگیر، از پسرانش خواست تا جسد او را برای تباه نشدن در گرداب عذاب، در غاری نگهداری کرده و پس از برطرف شدن عذاب، او را در شام دفن کنند. بنا به این وصیت، جسد حضرت آدم علیه السلام با نوح پیامبر علیه السلام بود تا اینکه پس از طوفان، نوح علیه السلام از پسرانش خواست تا جسد حضرت آدم علیه السلام را در شام دفن کنند و به آنها خبر داد که کسی که این کار را انجام دهد، به برکت دعای حضرت آدم، عمری بسیار طولانی خواهد یافت. فرزندان نوح علیه السلام در این کار درنگ کردند و پس از آنها، خضر علیه السلام عهده دار این کار شد و به پاداش آن، از برکت دعای حضرت آدم، عمر طولانی یافت.⁽³⁾بر پایه این داستان، خضر علیه السلام از نوادگان نوح است؛ اما نکته ای که باقی می ماند، این است که فاصله زمانی میان حضرت آدم و نوح علیهما السلام بسیار بود و طوفان نوح دست کم دوهزار سال پس از حضرت آدم رخ داد. پس چگونه این طوفان می توانست به جسد آدم علیه السلام آسیب بزند و چرا دیگران نگران این

آسیب در مورد جسدهایشان نبوده اند؛ مثلاً چرا برای جسد حوا، چنین وصیتی نشد؟

2. نوشیدن از آب زندگانی جاودان

این مسئله در روایت های متعدد اهل بیت علیهم السلام به اختصار آمده است؛ مانند روایت یوسف بن ابی حماد از امام صادق علیه السلام⁽¹⁾و روایت جابر بن یزید از امام باقر علیه السلام.⁽²⁾در خبری از عبدالله بن سلیمان به نقل از یکی از کتاب های آسمانی (بدون ذکر نام آن) آمده است:

ذوالقرنین بنده ای نیکوکار بود که خداوند او را حجت خود بر سایر بندگان قرار داده بود، ولی پیامبر نبود. او امکانات بسیاری داشت و هنگامی که برایش چشمه حیات را وصف کردند و گفتند، کسی که از آب چشمه زندگانی بخورد تا روز قیامت زنده خواهد ماند، ذوالقرنین در طلب چشمه زندگانی به راه افتاد تا به جایی رسید که در آن 360 چشمه بود. خضر علیه السلام نیز در پیشاپیش همراهان ذوالقرنین و یکی از محبوب ترین افراد وی بود.

ذوالقرنین به هر کدام از یارانش ماهی نمک سودشده ای داد و گفت تا هر کدام، ماهی خود را در یکی از چشمه ها بشویند. همه مشغول شدند و خضر علیه السلام هم ماهیش را در چشمه ای شست؛ ولی ناگهان ماهی زنده شده و در میان آب، لیز خورد. با این حادثه، خضر علیه السلام دانست که همان چشمه، چشمه زندگی است؛ به همین جهت در چشمه پرید و از آن نوشید، ولی نتوانست ماهی را دوباره بگیرد و بدون ماهی، نزد ذوالقرنین برگشت.

ذوالقرنین از او سراغ ماهی را گرفت و خضر علیه السلام داستان را برای وی بازگفت. از او پرسید که آیا از آب چشمه نوشیدی یا نه، حضرت خضر علیه السلام سرگذشت خود را گفت و ذی القرنین، عمر طولانی تا قیامت را به او بشارت داد و گفت: «این چشمه برای تو آفریده شده بود».⁽³⁾

در منابع عامه، روایتی مانند این روایت، با تفاوتی اندک وجود دارد که ذوالقرنین را از بندگان صالح خدا معرفی می کند. وی با فرشتگان ارتباط داشت و وقتی از عبادت های

طولانی آنها باخبر شد، آرزو کرد عمری طولانی داشته باشد. به همین دلیل با راهنمایی فرشتگان، راه سرزمین تاریکی را پیش گرفت که گفته بودند چشمه زندگانی در آن است.

او دانشمندان سرزمین خود را جمع کرد و از آنها درباره این سرزمین پرسید و آنها این سرزمین را در قرن الشمس دانستند. او برای این سفر آماده شد و پس از دوازده سال، به سرزمینی رسید که تاریک بود و در آن برخی مکان ها می جوشیدند و از آن دود متصاعد می شد.

دانشمندان همراه او، وی را از ادامه مسیر بازداشتند؛ ولی او از میان لشکریانش، شش هزار نفر را انتخاب و خضر علیه السلام را با دوهزار نفر، طلایه دار آنان کرد. با اینکه ذوالقرنین خواسته اصلی خود را از خضر علیه السلام پنهان کرده بود، ولی خضر علیه السلام می دانست که او به دنبال چیست. در میان مسیر، خضر علیه السلام به دره ای رسید که در میان آن چشمه ای جاری بود.

[احتمالاً با توجه به خطرات احتمالی] خضر علیه السلام لشکریانش را بر لب دره نگاه داشت و خود به سمت چشمه رفت و ناگهان خود را کنار چشمه دید. چشمه ای که آبش از شیر، سفیدتر و از شهد، شیرین تر بود. خضر علیه السلام از آبش نوشید و وضو گرفت و در آن خود را شست و بیرون آمد؛ ولی ذوالقرنین نتوانست خضر علیه السلام و چشمه را بیابد.⁽¹⁾

نظر دانشمندان مسلمان درباره حیات خضر علیه السلام

اشاره

با توجه به روایات متعددی که از اهل بیت علیهم السلام در منابع شیعی وجود دارد، دانشمندان شیعه درباره زندگی طولانی حضرت خضر علیه السلام تردیدی ندارند؛ اما علمای اهل سنت، در این مسئله با یکدیگر اختلاف دارند؛ چراکه متأسفانه از نعمت روایات اهل بیت علیهم السلام محروم اند. بنابراین در این قسمت، به نظر بزرگان اهل سنت در این زمینه اشاره می کنیم.

- ابوالحسن علی بن عبدالعزیز فقیه و متکلم شافعی معتزلی

مردم درباره خضر دو دسته اند: بعضی وجود او را باور ندارند و بعضی باور دارند. بیشتر

پیروان ادیان، وجود او را باور دارند؛ اما در صفات و چگونگی وی، اختلاف نظر دارند. لیکن خواص متکلمان اسلامی، وجود او را باور ندارند.

عامّه مسلمانان و اهل کتاب و مجوس، با آنکه در نام و صفات و روزگار و عمر او اختلاف نظر دارند، در این باور اتفاق نظر دارند که خدای را بنده ای صالح هست که نامیرا و زنده و جاوید است؛ در روی زمین می گردد، از چشمان مردم نهان است و مردم جاهل و عوام، به او کارهایی نسبت می دهند که دور از خرد و ناشدنی است؛ مثلاً می پندارند که او همه جا حاضر است، اما چشمان مردم از دیدن او ناتوان است یا در زمانی کوتاه، راه های دراز را می پیماید یا هر کس که او را یاد کند و او را به نام بخواند، در ساعت، همان جا حاضر آید، هر چند در جاهای بی شمار و میان آنها راهی دراز باشد.

او می تواند در دورترین آبادی از خاوران زمین باشد و نیز در همان هنگام، در پایان کره خاکی - آنجا که آفتاب نهان می گردد - حضور داشته باشد. او می تواند میان این دو فاصله را در یک چشم به هم زدن درنوردد و بسیاری از این گونه دروغ ها و سخنانی از سر نادانی گویند.

بارها شده که نادانی بی شرم و بی شرمی نافرمان، برای اینکه مردم نادان و بی نوا را گمراه کند، علامت یا نشان پایی را روی تخته سنگی یا زمینی از پیش آماده کرده، پس اینچنین نمایاند که مردی نکودیدار و خوش چهره و زیباروی و مشک بوی، در فلان جای یا فلان کوهستان، دیده شده است؛ آن گاه همان نشانه و ردّ پای را به آنها نشان داده و مردم کم خرد، بی گمان چنان دانسته اند که خضر، خود را بدان مرد نشان داده و خداوند او را نعمت و بخشش بزرگی عطا کرده است؛ آن گاه آن مرد دغلکارِ حقّه باز را برای خود پیشوا و آن مکان را مشهد و بارگاه گرفته اند.

بسیاری از راویان و عالمان، برآنند که آن دوست که موسی به او گفت: «آیا می توانم به دنبال تو آیم تا از آنچه خدا به تو داده و تو را هدایت کرده، مرا آگاه گردانی؟»، همین خضر است. بعضی نیز برآنند که سبب زندگانی دراز و نامیری و جاودانگی او،

آن است که او از پیشاهنگان سپاه ذوالقرنین بود و به جست وجوی چشمه زندگانی - که می گفتند هر کس از آن نوشابه ای بیاشامد، نمیرد و زندگانی جاوید یابد - به تاریکی ها رفت و در آن دم که همه در تاریکی ها گم شده بودند و هیچ روشنایی آن را نمی شکافت، خضر به آن چشمه رسید و به تنهایی از آن نوشید و چون اسکندر بدانجا رسید، چشمه فرو رفت و او نشانی از آن نیافت؛ پس راه خود را برتافت و بازگشت و در آن لحظه، خضر از دیده او نهان شد و به جهانگردی پرداخت. راستی این سخنان را خداوند نیک داند.⁽¹⁾

- جلال الدین سیوطی

للنَّاس خلف شاع فِی الْخضر علیه السلام *** وَهل أودی قَدِیما أوحی بِبَقَاء

وَلکُل قَول حجَّة مَشْهُورَة *** تسمو علی الجوزاء فِی العلیاء

والمرتضی قَول الْحَیَاة فکم لَهُ *** حجج تجل الدَّهْر عَن إحصاء

خضر علیه السلام وإلیاس بِأَرْض مثل مَا *** عِیسَی وَإِدْرِیس بقوا بسماء

هَذَا جَوَاب ا بن السُّیُوطِی الَّذِی *** یَرْجُو من الرَّحْمَن خیر جَزَاء (2)

ترجمه: درباره خضر علیه السلام و زنده بودنش، اختلاف فراوانی در میان مردم است و هر گروهی، استدلال های مشهوری دارد. نظر منتخب ما زنده بودن خضر علیه السلام است؛ چراکه نشانه های وی، آن قدر زیاد است که در شمارش نیاید. خضر علیه السلام و الیاس بر روی زمین مانند عیسی و ادریس هستند که در آسمان زنده اند و این جواب سیوطی است که از خداوند رحمان، بهترین پاداش ها را امید دارد.

- ابن عباس

از ابن عباس نقل شده که خضر علیه السلام زنده می ماند تا دجال را [در آخرالزمان] تکذیب کند.⁽³⁾

- ابن کثیر حنبلی، مورخ، مفسر و محدث بزرگ اهل سنت

اختلاف نظر در مورد زنده بودن خضر علیه السلام تا زمان ما وجود دارد. بیشتر علما اعتقاد دارند که او تا امروز زنده است. گفته شده چون آدم علیه السلام را پس از پایان طوفان دفن کرد، مشمول دعای آدم علیه السلام درباره طول عمر شد و گفته شده که چون از چشمه زندگانی نوشید، زنده است و اخباری را به عنوان گواه بر زنده بودنش تا الآن ذکر کرده اند.⁽¹⁾

- نووی

درباره زندگی و پیامبری خضر علیه السلام اختلاف نظر وجود دارد. بیشتر علما بر این باورند که وی زنده و حاضر در میان ماست. اهل معرفت و درستی و صوفیه، در این مورد اتفاق نظر دارند و داستان هایی که درباره ملاقات و سؤال و جواب با خضر علیه السلام نقل می کنند و مکان های شریف منسوب به او را نمی توان شمارش کرد و مشهورتر از آن است که ذکر شود.⁽²⁾

- علامه طباطبائی

در قرآن کریم، جز در داستان سفر موسی علیه السلام به مجمع البحرین، از خضر علیه السلام و ویژگی های او یاد نشده؛ مگر آنچه در آیه 65 سوره کهف فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً آمده است. آنچه از روایات پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت آن حضرت - علیهم صلوات الله - برداشت می شود، چنان که در روایت محمد بن عمارة از امام صادق علیه السلام آمده است: خضر علیه السلام نبی مرسل بود که خداوند وی را به سوی قومش فرستاد و او آنها را به یگانه پرستی و پذیرش فرستادگان و انبیای الهی و کتاب های آسمانی فراخواند.

معجزه خضر علیه السلام این بود که بر چوب خشک یا زمین پژمرده ای نمی نشست، مگر اینکه سرسبز و باطراوت می شد و به همین دلیل، نام خضر علیه السلام یافت. اسمش تالیا، پسر

مالک، پسر عامر، از نوادگان حضرت نوح بود. در بعضی از روایات نیز آمده که خضر علیه السلام و ذوالقرنین، عالم بودند، ولی پیامبر نبودند. ولی آیه های نازل شده درباره قصه خضر علیه السلام و موسی علیه السلام، بدون ظهور در پیامبری خضر علیه السلام نیست؛ چراکه در آن، نزول و حس و حکم به وی ذکر شده است.

از روایت های متفرق اهل بیت علیهم السلام آشکار می شود که او زنده است و هنوز نمرده و این مسئله بر خداوند سبحان سخت نیست که برخی از بندگانش، عمری طولانی یابند و برهانی عقلی نیز بر انکار آن وجود ندارد.

در برخی از روایات عامه، خضر علیه السلام را فرزند بدون واسطه حضرت آدم معرفی کرده اند که عمرش آن چنان طولانی می شود تا دجال را دیده و او را تکذیب کند و در بعضی از آنها آمده که حضرت آدم علیه السلام برای او دعا کرد تا عمرش طولانی شود. همچنین در روایات شیعه و سنی آمده که خضر علیه السلام، هنگامی که با ذوالقرنین به دنبال چشمه زندگانی در سرزمین ظلمات رفته بود، این چشمه را یافت و از آن آشامید؛ ولی نوشیدن آب چشمه زندگی، روزی ذی القرنین نشد.

امثال این روایت ها، خبرهای واحد غیرقطعی است که راهی برای صحیح دانستن آن به وسیله کتاب و سنت یا عقل نیست. داستان ها و حکایت های فراوانی درباره خضر علیه السلام نقل شده که نمی توان به آن اعتماد کرد؛ از جمله این روایت هاست، روایت خصیف: «چهار پیامبر را زنده می داند: عیسی و ادریس در آسمان و خضر علیه السلام و الیاس در زمین؛ خضر علیه السلام در دریا و الیاس در خشکی». روایت عقیلی: «خضر علیه السلام بر روی منبری بین دریای بالا و دریای پایین قرار دارد و جنبنده های دریا، فرمان دارند تا از او اطاعت کنند و روح ها، هر صبح و عصر بر او عرضه می شود».

و روایت کعب: «خضر بن عامیل، همراه چند تن از دوستانش، سوار کشتی شد تا به دریای هند و دریای چین رسید و به یارانش گفت: ای یاران من، مرا از دلو، در دریا آویزان کنید. او چند روز میان دریا بود تا اینکه بالا آمد و گفت:

فرشته ای به استقبالم آمد و گفت: ای آدمی خطاکار! تا کجا و از کجا آمده ای؟ گفتم:

می خواهم اعماق این دریا را ببینم. او گفت: چگونه در حالی که مردی از زمان حضرت داود علیه السلام، یعنی از سیصد سال پیش، در حال پایین رفتن در عمق آن است و هنوز به یک سوم آن نیز نرسیده است؟» و روایت های دیگری که حاوی قصه های عجیب است.

اخبار و حکایات بسیاری در مورد خضر علیه السلام وجود دارد که ملاقات نیکوکاران با وی و دیدارشان را در بیابان ها و صحراها و دره ها و نقاط دورافتاده و مسافرت و جابه جایی اش و سخن گفتن وی با مردم و خیرخواهی آنان و آموختن دعا به آنان را در بر دارد.⁽¹⁾

اعتقاد به حیات خضر علیه السلام وشرکت داشتن وی در فتوحات صدر اسلام

نکته ای که بیانگر اعتقاد به زنده بودن حضرت خضر علیه السلام است، گزارشی است که مورخان اسلامی در مورد فتوحات اسلامی از آن سخن گفته اند. بسیاری از مسلمانان گمان داشتند که حضرت خضر علیه السلام، در این نبردها به یاری آنان می آید؛ چنان که در درگیری های نبرد قادسیه در سال چهاردهم هجری، وقتی سواری ناشناس را دیدند که دلاورانه می جنگد، او را خضر دانستند.⁽²⁾

نقد و بررسی دلایل منکران زنده بودن خضر

علیه السلام

بخاری و عده ای دیگر از اهل حدیث و دانشمندانی چون ابن خلدون،⁽³⁾ابن حجر، ذهبی،⁽⁴⁾ابن کثیر،⁽⁵⁾ابوحیان، ابن تیمیه، ابن جوزی⁽⁶⁾و ابوبکر بن عربی، منکر طول عمر

خضر علیه السلام هستند و اعتقاد دارند که خضر علیه السلام از دنیا رفته است.⁽¹⁾گرایش حدیثی رایج در میان اهل سنت فعلی نیز با زنده بودن حضرت خضر علیه السلام مخالف است و آن را یک خرافه می داند.⁽²⁾نقدی که می توان بر مجموعه استدلال های این افراد وارد کرد، آن است که هیچ کدام از این روایت ها، نمی تواند زندگی طولانی حضرت خضر علیه السلام را نفی کند. در ادامه، محتوای مهم ترین روایت هایی را که به آن استناد می کنند، نقد و بررسی می کنیم.

الف) حدیث مرگ همه انسان ها در صد سال اول زندگی شان که بخاری آن را نقل و به آن استناد کرده است:

عَن سَالم بن عبدالله بن عمر عَن أَبِیه قَالَ صلَّی رَسُولُ الله ذَات لَیْلَة صَلَاة الْعشَاء، فِی آخر حَیَاته، فَلَمَّا سلَّم قَالَ: أَرَأَیْتکُم لیلتکم هَذِه، قَالَ: علی رَأس مائَة سنة لَا یبْقی علی وَجه الأَرْض أحد.⁽³⁾

عبدالله بن عمر نقل کرد: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آخر عمر شریف خود، شبی بعد از نماز عشاء فرمود: آیا این شب را دیدید؟ سپس فرمود دقیقاً صد سال دیگر هیچ کس [از حاضران امشب] بر روی زمین نخواهد بود.

این روایت به گونه دیگری نیز نقل شده است:

قَالَ رَسُول الله - قبل مَوته بِشَهْر: تَسْأَلُونِی عَن السَّاعَة، وَإِنَّمَا علمهَا عِنْدالله، وَأقسم بِالله مَا علی الأَرْض نفس منفوسة تَأتی عَلَیْهَا مائَة سنة.⁽⁴⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله یک ماه پیش از وفاتشان فرمود: از من درباره قیامت می پرسید درحالی که دانش آن تنها دست خداست و سوگند به خدا که هیچ نفس زنده ای بر روی زمین نیست که صد سال بر آن بگذرد.8.

نقد

همان گونه که در برخی از شرح های حدیث آمده است، این روایات به معنای از بین رفتن هر انسان زنده ای در زمان آن حضرت نیست، بلکه اشاره به این است که معاصران آن حضرت، بیش از صد سال عمر نمی کنند یا عمر بیشتر افراد امت آن حضرت، صد سال است.

با توجه به اینکه گروهی از مردم، پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، بیش از صد سال عمر کردند، باید این روایات را برخلاف ظاهرش حمل کنیم. همچنین این احتمال نیز وجود دارد که خضر علیه السلام در آن زمان، روی خشکی نبوده و در دریا به سر می برده است⁽¹⁾یا منظور این بوده که هر نفسی که در آن شب، منفوس و موجود می شود، بیش از صد سال زندگی نمی کند. بر این اساس، روایتی از امام علی علیه السلام نیز نقل شده که این تفسیر را بیان می کند.⁽²⁾

ب) با توجه به متن قرآن، زندگی جاودانه برای هیچ کس نیست و ادعای زنده بودن خضر علیه السلام، با این آیه قرآن سازگار نیست:

وَ ما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِکَ الْخُلْدَ أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ ؛ «پیش از تو نیز برای هیچ انسانی جاودانگی قرار ندادیم. آیا اگر تو بمیری، آنان جاوید خواهند بود». (انبیاء: 34).⁽³⁾

نقد

براساس این آیه، می توان زنده بودن خضر علیه السلام تا پیش از قیامت را ثابت کرد؛ نه ابدی و جاودان بودن او را. اگر هم معنای «خلود» در آیه را جاودانی عرفی بگیریم و منظور از آن را عمر طولانی بدانیم، باید گفت این حصر نیز اضافی و نسبی است، نه واقعی تا شامل همه افراد بشود.4.

اهل سنت این مطلب را بر این اساس ذکر کرده اند که اگر خضر علیه السلام زنده بود، وظیفه داشت طبق آیه قرآن و بیعتی که خداوند از پیامبران گرفته، خدمت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می مد و آن حضرت را یاری می کرد.⁽¹⁾

ج) پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در جنگ بدر با اشاره به لشکر 313 نفری اسلام فرمود: «اللَّهُمَّ إِن تهْلک هَذِه الْعِصَابَة، لَا تعبد فِی الأَرْض»؛⁽²⁾«خدایا اگر این جمع کوچک هلاک شوند، دیگر پرستیده نمی شوی». از سوی دیگر خضر علیه السلام در میان اصحاب بدر نبود. پس اگر خضر علیه السلام زنده بود، خدا بدون اصحاب بدر نیز پرستیده می شد و دیگر نسبت این سخن به پیامبر صلی الله علیه و آله صحیح نبود.

نقد

مناجات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، به معنای نابود شدن بقیه مسلمان ها و دوام نیاوردن اسلام است، نه اینکه همه عبادت کنندگان می میرند؛ چراکه در نبرد بدر نیز بسیاری از صحابه بزرگ، از جمله سعد حضور نداشتند. پس این جمله پیامبر صلی الله علیه و آله، نفی کننده وجود مسلمانان دیگر نیست و در اصطلاح، حصر اضافی است.

د) اگر خضر علیه السلام زنده بود، از امت پیامبر صلی الله علیه و آله و کسانی بود که به شریعت او اقتدا می کردند و جز این راهی نداشت؛ چراکه حضرت عیسی بن مریم علیه السلام نیز هنگامی که در آخرالزمان فرود می آید، بر اساس شریعت اسلام عمل خواهد کرد و از آن روی گردان نیست. این در حالی است که عیسی علیه السلام، یکی از پنج پیامبر اولوالعزم است. از سوی دیگر با سندی صحیح ثابت نشده است که خضر علیه السلام، خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، رسیده باشد یا در یکی از غزوات آن حضرت شرکت کرده باشد.⁽³⁾

نقد:

قیاس حضرت خضر علیه السلام با احکام و وظایف انسان های عادی، همان خطایی است که5.

حضرت موسی علیه السلام مرتکب شد. برنامه و تکالیف جناب خضر علیه السلام برای دیگران مشخص نیست و با مقایسه ایشان با حضرت عیسی علیه السلام، نمی توان وجودش را نفی کرد. به علاوه حضور ناشناس ایشان در میان مردم و امت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، نفی نشده است؛ چنان که شیخ طوسی نیز به این مطلب اشاره دارد.⁽¹⁾در نتیجه اینکه به ما خبری از حضور خضر علیه السلام در خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله نرسیده، دلیل بر نرسیدن آن حضرت به خدمت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نیست؛ چنان که روایات اهل بیت علیهم السلام نیز آن را نفی می کند.

ه -) اگر خضر علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله زنده بود، اعمال صالح مهم تری را بر عهده می گرفت تا اینکه در مقام فردی ناشناس، در میان مردم بچرخد و با کسانی ملاقات کند که بسیاری از آنها شناخته شده نیستند. از جمله این امور، می توان این وظایف را برشمرد: بر عهده گرفتن بیان و تبلیغ احادیث نبوی و قرآن کریم، انکار احادیث دروغ و روایت های تغییریافته، مبارزه با بدعت ها و خواسته های تعصب آمیز، شرکت در جنگ های مسلمانان، شرکت در نمازهای جمعه و جماعت مسلمانان، نفع رساندن به مسلمانان و جلوگیری از آسیب دیدن آنان، یاری رساندن به عالمان و حاکمان مسلمانان و بیان دلایل و احکام شرعی. در نتیجه مخفی ماندن آن حضرت، چه سودی دارد، در حالی که ظاهر شدنش، پاداش اخروی بیشتری دارد و مقام معنوی ایشان را بالاتر می برد؟ این دلیلی است که هیچ کس پس از فهمیدن، در آن توقف نمی کند.⁽²⁾

نقد:

ابن کثیر در این سخن نیز همان خطایی را مرتکب شده که حضرت موسی علیه السلام در برخورد با جناب خضر علیه السلام مرتکب شده بود. اگر خضر علیه السلام وظیفه های ظاهری را برعهده داشت، بی گمان در زمان موسی علیه السلام، از همراهی با ایشان بهره می برد. مگر نه اینکه موسی علیه السلام، کلیم الله، دارای تورات، از پیامبران اولوالعزم و مأمور به جهاد بود؟6.

وقتی امت پیامبر صلی الله علیه و آله، قدر کسی را نمی داند که براساس متن صریح قرآن کریم، نفس پیامبر صلی الله علیه و آله محسوب می شود و با این مقام، شأنش از تمام پیامبران الهی بالاتر است،⁽¹⁾دیگر تکلیف خضر علیه السلام مشخص است. همین نیازهاست که ضرورت وجود امام معصوم علیه السلام را در میان امت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ثابت می کند؛ چنان که از روایت ثقلین استفاده می شود و ابن حجر نیز به آن تصریح کرده است.

و) استدلال به این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که پس از من، پیامبری وجود ندارد:

«لَا نَبِیَّ بعدِی».⁽²⁾

نقد:

این جمله نیز به معنای نفی انشای پیامبری و برانگیختن پیامبری جدید از سوی خداست، نه زنده بودن برخی از پیامبران پیشین. شیخ طوسی و طبرسی نیز به این مطلب اشاره دارند.⁽³⁾چنان که به اعتراف ابن حجر، براساس روایات صحیح، ثابت شده است که پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، حضرت عیسی علیه السلام در (رکاب مهدی اهل بیت عجل الله تعالی فرجه الشریف در) آخرالزمان زنده خواهد بود.⁽⁴⁾

ز) هرچند این حکایت ها می تواند تواتر معنوی در مورد زنده بودن خضر علیه السلام را ثابت کند، اما زنده بودنی که با عقاید این خبردهنده ها سازگار باشد؛ چراکه بسیاری از این افراد، صوفیانی هستند که خضر علیه السلام را فقط، خضر زمان موسی علیه السلام نمی دانند و بر این باورند که هر زمان، خضری دارد که سرپرست اولیای الهی است و هرگاه بمیرد، فردی دیگر جایگزین او شده و خضر نامیده می شود. این نظری است که گروهی از صوفیان، بدون پنهان کاری آن را می پذیرند.

با توجه به این باور، گزارش هایی که از این مردمان درباره ملاقات با خضر علیه السلام به دست ما می رسد، نمی تواند اثبات کننده حیات خضر اصلی زمان موسی علیه السلام باشد. اختلاف آنها در8.

وصف خضر علیه السلام، تأییدکننده این مطلب است؛ به گونه ای که برخی او را پیر و برخی جوان دیده اند که این مسئله بیانگر تفاوت زمانی، مکانی و شخصی است که دیده شده است.⁽¹⁾

نقد:

اگر کسانی که ادعای دیدن خضر علیه السلام را کرده اند، همه از طایفه صوفیه بودند، اشکال وارد بود؛ اما از آنجا که افراد بسیاری خضر علیه السلام را دیده و او را همان خضر زمان موسی علیه السلام می دانند، می توان به وجود خضر علیه السلام یقین داشت. این پاسخ بدون در نظر گرفتن روایات بسیاری است که از اهل بیت علیهم السلام در مورد زنده بودن خضر علیه السلام نقل شده است.

ح) اگر خضر زمان موسی علیه السلام باشد، باید جسمی بسیار بزرگ تر از انسان های معمولی داشته باشد و این مطلب در گزارش هایی که ملاقات با او را ذکر کرده اند، نیامده است؛ به ویژه که در صحیحین نقل شده است:

أن رسول الله صلی الله علیه و آله قال إن الله خلق آدم طوله ستون ذراعا فی السماء الی أن قال ثم لم یزل الخلق ینقص حتی الآن.⁽²⁾

براساس این روایت، جسم انسان ها، به مرور زمان کوچک تر می شود. تأیید کننده این مطلب، گزارشی است در مورد کشف قبر دانیال پیامبر که بر اساس آن، جسد ایشان بسیار بزرگ بود؛ به گونه ای که بینی اش به اندازه یک ذرع بود و قامت ایستاده یک مرد، به زانوهای او می رسید.⁽³⁾

نقد:

نخست، هیچ کدام از این روایات قطعی نیست. دوم، بر فرض پذیرفتن این روایت ها، می توان گفت که آنها ناظر به عموم مردم بودند و امکان استثنا در قاعده کلی در این زمینه نیز وجود دارد؛ چنان که در زمان ما نیز افرادی هستند که از مقدار متعارف کوتاه ترند.5.

سوم، این امکان وجود دارد که با مرور زمان، ظاهر حضرت خضر علیه السلام دچار دگرگونی شده باشد؛ چنان که در مورد بسیاری از اشیاء یا حیواناتی که عمر طولانی داشته اند، چنین فرضیه ای متصور است. بنابراین ممکن است ابتدا استخوان بندی و ظاهر حضرت خضر علیه السلام، چنان بوده که در این روایات آمده و به مرور زمان، شبیه انسان های فعلی شده است.

ط) حدیثی در منابع روایی اهل سنت، مانند صحیح مسلم و صحیح بخاری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که آن حضرت فرمود:

وددت أنّ موسی صبر حتی یقصّ علینا من أمرهما.⁽¹⁾

دوست داشتم که موسی علیه السلام در ملاقات با خضر علیه السلام، بیشتر بردباری می کرد تا مطالب بیشتری از خضر علیه السلام به ما می رسید.

اگر زنده بودن خضر علیه السلام درست بود، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می توانست برخی از اصحابش را نزد خضر علیه السلام بفرستد تا شبیه آنچه میان او و موسی علیه السلام اتفاق افتاده بود، برای او هم رخ دهد و پیامبر صلی الله علیه و آله به آرزویش برسد.

نقد:

همچنان که خود ابن حجر در پاسخ به این شبهه نقل کرده است، آرزوی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مورد ادامه یافتن رابطه موسی و خضر علیهما السلام بود و کسی غیر از موسی علیه السلام نمی توانست چنین نقشی را ایفا کند. به این مطلب باید افزود که بی گمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، نیازی به دانش خضر علیه السلام نداشت، ولی این آرزو را به خاطر علاقه به هدایت مردم مطرح کرد.⁽²⁾

امام زمان، حجة ابن الحسن عجل الله تعالی فرجه الشریف و حضرت خضر علیه السلام

ارتباط میان حضرت خضر علیه السلام، و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، بسیار نزدیک و صمیمی است؛ چراکه این دو بزرگوار، حداقل صدها سال در کنار یکدیگر زیسته اند و گذر زمان و تغییر نسل های

بشری را تجربه کرده اند. براساس روایت امام رضا علیه السلام، خضر علیه السلام مونس تنهایی و همدم امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

چه بسا حضرت خضر علیه السلام در این دوران، یکی از کسانی باشد که به فرمان امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، به دوستان آن حضرت، درماندگان، عالمان شیعیان سر بزند و آنها را یاری دهد.⁽¹⁾

با توجه به مقام معنوی، علمی و توانایی های دیگر حضرت خضر علیه السلام، احتمالاً ایشان در دوران حضور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز جایگاه بالایی نزد آن حضرت دارند.⁽²⁾شاید تعیین مسجد کوفه و مسجد سهله به عنوان نمازخانه و محل اتراق حضرت خضر علیه السلام، قرینه ای بر این نکته باشد؛ چراکه در روایاتی، این دو مسجد محل سکونت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از ظهورشان معرفی شده اند.⁽³⁾

نمونه ای از ملاقات امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و حضرت خضر علیه السلام

شیخ حسن بن مثله جمکرانی در رمضان 393 ق در مکانی که اکنون مسجد جمکران است، حضرت مهدی صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را به شکل جوانی سی ساله، بر روی تخت در کنار پیرمردی دیده است. پیرمرد که جناب خضر علیه السلام بود، کتابی را برای آن حضرت می خواند و او، شیخ را به نشستن امر کرده است.⁽⁴⁾

مسجد کوفه، نمازخانه حضرت خضر علیه السلام

امیرالمؤمنین، علی علیه السلام ضمن فضایلی که درباره مسجد کوفه برمی شمردند، آن را نمازخانه برادر خود، حضرت خضر علیه السلام می خوانند:

وَ رُوِیَ عَنِ الْأَصْبَغِ بن نُبَاتَةَ أَنَّهُ قَالَ: بَیْنَا نَحْنُ ذَاتَ یَوْمٍ حَوْلَ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی مَسْجِدِ الْکُوفَةِ إِذْ قَالَ یَا أَهْلَ الْکُوفَةِ لَقَدْ حَبَاکُمُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِمَا لَمْ یَحُبْ بِهِ أَحَداً مِنْ فَضْلِ مُصَلَّاکُمْ بَیْتِ آدَمَ...

. وَ مُصَلَّی أَخِی الْخَضِر علیه السلام و مصلّای، و إنّ مسجدکم أحد الأربعة المساجد التی اختارها الله عزوجل لأهلها، و کأنی به یوم القیامة فی ثوبین أبیضین شبیه بالمحرم یشفع لأهله و لمن صلّی فیه فلا تردّ شفاعته، و لا تذهب الأیام و اللیالی حتّی ینصب الحجر الأسود فیه، و لیأتینّ علیه زمان یکون مصلّی المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف من ولدی، و مصلّی کلّ مؤمن، و لا یبقی علی الأرض مؤمن إلّا کان حنّ قلبه إلیه، فلا تهجروه، و تقرّبوا إلی الله عزوجل بالصلاة فیه، و ارغبوا إلیه فی قضاء حوائجکم؛ فلو یعلم الناس ما فیه من البرکة لأتوه من أقطار الأرض و لو حبوا علی الثلج.⁽¹⁾

از اصبغ بن نباتة روایت شده است که گفت: روزی از روزها که ما در مسجد کوفه گرد امیرالمؤمنین - صلوات اللَّه علیه - جمع شده بودیم، آن حضرت فرمود: ای مردم کوفه، همانا خداوند عزوجل شما را عطائی فرموده که آن را به هیچ کس دیگر محبّت و ارزانی نفرموده است. از نظر فضیلت جایگاه نمازتان در مسجد کوفه که خانه حضرت آدم و... نمازگاه برادرم حضرت خضر علیه السلام و نمازگاه خود من است و همانا این مسجد شما، یکی از چهار مسجدی است که خداوند عزوجل آن را برای اهل اینجا برگزیده است و گویی هم اکنون آن را می نگرم که در روز قیامت با دو جامه سفید، شبیه به شخص محرم آن را آورده اند که برای اهل خود و برای کسی که در آنجا نماز گزارده است، شفاعت می کند و شفاعتش مورد قبول قرار گرفته و ردّ نخواهد شد و روزها و شب ها نمی گذرد تا آنکه حجرالأسود را در آنجا نصب کنند و البتّه زمانی چنین خواهد شد.⁽²⁾

اینجا نمازگاه مهدی از فرزندان من گردد و محل نماز هر مؤمنی باشد و هیچ مؤمنی بر روی زمین نباشد، مگر آنکه [متوجّه] اینجا باشد. یا دلش مشتاق اینجا باشد، پس این مسجد را ترک نکنید و آن را غریب نگذارید و با نماز خواندن در اینجا، به خداوند عزوجل تقرّب جویید و روی به خداوند آورده و از او حاجات خود را طلب کنید که برآورده شود. اگر مردم می دانستند چه برکتی در این مسجد است، هر آیینه از گوشه و کنار عالم، بدان روی می آوردند؛ اگرچه خود را به سینه بر روی برف بکشانند.9.

مسجد سهله، محل اقامت حضرت خضر علیه السلام

در روایتی از امام صادق علیه السلام درباره مسجد سهله، آن حضرت این مسجد را محل اقامت حضرت خضر علیه السلام معرفی کردند:

عَنْ عَمْرِو بن عُثْمَانَ عَنْ حُسَیْنِ بن بَکْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بن سَعِیدٍ الْخَزَّازِ عَنْ أَبِی عَبْدِاللهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ بِالْکُوفَةِ مَسْجِدٌ یُقَالُ لَهُ مَسْجِدُ السَّهْلَةِ لَوْ أَنَّ عَمِّی زَیْداً أَتَاهُ فَصَلَّی فِیهِ وَ اسْتَجَارَ اللهَ لَأَجَارَ لَهُ اللهُ عِشْرِینَ سَنَةً فِیهِ مُنَاخُ الرَّاکِبِ قِیلَ وَ مَنِ الرَّاکِبُ قَالَ الْخَضِرُ علیه السلام وَ بَیْتُ إِدْرِیسَ النَّبِیِّ علیه السلام وَ مَا أَتَاهُ مَکْرُوبٌ قَطُّ فَصَلَّی فِیهِ مَا بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ فَدَعَا اللَهَ عَزَّوَجَلَّ إِلَّا فَرَّجَ اللهُ کُرْبَتَهُ...⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: درکوفه مسجدی است به نام سهله که اگر عمویم زید به آن مسجد می رفت و در آن نماز می خواند و به خدا پناه می برد، خداوند بیست سال او را در آن مسجد پناه می داد و او درآن اقامتگاه راکب است. [از حضرت پرسیدند راکب کیست؟ حضرت فرمودند:] خضر علیه السلام و در آن خانه ادریس نبی علیه السلام است که هیچ حاجتمندی نیست که بین نماز مغرب و عشا در آن نماز بخواند و گشایش از خدا طلب کند، مگر اینکه خداوند، غمش را برطرف می کند.

حضرت خضر علیه السلام در آخرالزمان و دجال

حدثنا أبی عن صالح عن ابن شهاب اخبرنی عبید الله بن عبدالله بن عتبة ان أبا سعید الخدری قال حدثنا رسول الله صلی الله علیه وسلم یوما حدیثا طویلا عن الدجال فکان فیما حدثنا قال یأتی وهو محرم علیه ان یدخل نقاب المدینة فینتهی إلی بعض السباخ التی تلی المدینة فیخرج إلیه یومئذ رجل هو خیر الناس أو من خیر الناس فیقول له اشهد انک الدجال الذی حدثنا رسول الله صلی الله علیه وسلم حدیثه فیقول الدجال أرأیتم ان قتلت هذا ثم أحییته أتشکون فی الامر فیقولون لا قال فیقتله ثم یحییه فیقول حین یحییه والله ما کنت فیک قط أشد بصیرة منی الآن قال فیرید الدجال ان یقتله فلا یسلط علیه قال ابوإسحاق یقال إن هذا الرجل هو الخضر علیه السلام.⁽²⁾

دجال به سمت مدینه می آید، ولی نمی تواند تا اینکه از سمت زمین های شوره زار اطراف مدینه، مردی به سوی او می رود که بهترین یا یکی از بهترین مردم است و به او می گوید: «شهادت می دهم که تو همان دجالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره تو با ما سخن گفته است». دجال رو به مردم کرده می گوید: «آیا اگر من این شخص را کشتم و زنده کردم، باز هم درباره حقانیت من تردید می کنید؟» می گویند: «نه» و دجال آن فرد را می کشد که گفته شده حضرت خضر علیه السلام است. دجال خضر را زنده می کند و وقتی خضر زنده می شود، می گوید به خدا قسم هیچ گاه مانند الان در مورد گمراهی تو یقین نداشته ام و دجال دوباره قصد کشتن او را می کند، ولی نمی تواند.

روایت بالا از ابوسعید خدری و اصحاب دیگر در منابع اهل سنت مانند صحیح بخاری، صحیح مسلم و تاریخ دمشق درباره دجال از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است.

طول عمر حضرت خضر علیه السلام، دلیلی برای عمر طولانی و غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

طولانی بودن عمر حضرت خضر علیه السلام، دلیلی است برای ممکن بودن عمر طولانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف؛ در روایات به این مسئله اشاره شده و دانشمندان شیعه نیز به آن استدلال کرده اند. از جمله این روایات، روایت سدیر صیرفی است که به نقل از امام صادق علیه السلام، حکمت اصلی طولانی شدن عمر حضرت خضر علیه السلام را نشانه ای برای عمر طولانی قائم اهل بیت عجل الله تعالی فرجه الشریف بیان می کند. بر اساس این روایت، امام صادق علیه السلام ضمن برشمردن سنت پیامبران الهی، در مورد حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فرمود:

«جَعَلَ لَهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِکَ عُمُرَ الْعَبْدِ الصَّالِحِ أَعْنِی الْخَضِرَ علیه السلام دَلِیلًا عَلَی عُمُرِهِ»؛ «خداوند عمر عبد صالح، یعنی خضر را دلیل و نشانه ای بر عمر طولانی قائم اهل بیت قرار داد». امام در ادامه بیان کردند:

وَ أَمَّا الْعَبْدُ الصَّالِحُ أَعْنِی الْخَضِر َ علیه السلام

فَإِنَّ اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مَا طَوَّلَ عُمُرَهُ لِنُبُوَّةٍ قَدَّرَهَا لَهُ وَ لَا لِکِتَابٍ یُنَزِّلُهُ عَلَیْهِ وَ لَا لِشَرِیعَةٍ یَنْسَخُ بِهَا شَرِیعَةَ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ لَا لِإِمَامَةٍ یُلْزِمُ عِبَادَهُ الِاقْتِدَاءَ بِهَا وَ لَا لِطَاعَةٍ یَفْرِضُهَا لَهُ بَلَی إِنَّ اللَهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا کَانَ فِی سَابِقِ عِلْمِهِ أَنْ یُقَدِّرَ مِنْ عُمُرِ الْقَائِم ِ علیه السلام

فِی أَیَّامِ غَیْبَتِهِ مَا یُقَدِّرُ وَ عَلِمَ مَا یَکُونُ مِنْ إِنْکَارِ عِبَادِهِ بِمِقْدَارِ ذَلِکَ الْعُمُرِ فِی

الطُّولِ طَوَّلَ عُمُرَ الْعَبْدِ الصَّالِحِ فِی غَیْرِ سَبَبٍ یُوجِبُ ذَلِکَ إِلَّا لِعِلَّةِ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ عَلَی عُمُرِ الْقَائِمِ علیه السلام وَ لِیَقْطَعَ بِذَلِکَ حُجَّةَ الْمُعَانِدِینَ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی الله ِ

حُجَّةٌ.⁽¹⁾

دلیل طولانی شدن عمر بنده نیکوکار خدا، یعنی خضر علیه السلام، نه به خاطر نبوت مقدرشده برای او و نه برای کتاب نازل شده بر او و نه برای شریعتی بود که می آورد و شریعت های قبلی را نسخ می کرد و نه برای امامتی است که بندگان دیگر را به تبعیت از آن فرا می خواند؛ بلکه از آنجا که خداوند تبارک و تعالی می دانست که عمر قائم اهل بیت عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان غیببتش طولانی می شود و انکار بندگانش را برای طولانی بودن عمر قائم می دانست، عمر خضر را طولانی کرد؛ بدون مصلحت و سبب خاصی در آن، جز نشانه بودن این عمر طولانی برای عمر طولانی قائم تا با آن، حجت و استدلال معاندان را باطل کند و برای مردم حجت تمام شود.

نکته: البته این روایت سند قوی و معتبری ندارد و برخی از راویان آن ناشناخته و مجهول هستند. اما محتوای آن را می توان پذیرفت.

شیخ صدوق با سندی صحیح از احمد بن اسحاق نقل می کند: امام حسن عسکری علیه السلام در کلامی درباره امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فرمود:

یَا أَحْمَدَ بن إِسْحَاقَ مَثَلُهُ فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ مَثَلُ الْخَضِرِ علیه السلام وَ... فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ لَقَدْ عَظُمَ سُرُورِی بِمَا مَنَنْتَ بِهِ عَلَیَّ فَمَا السُّنَّةُ الْجَارِیَةُ فِیهِ مِنَ الْخَضِرِ وَ ذِی الْقَرْنَیْنِ فَقَالَ طُولُ الْغَیْبَةِ یَا أَحْمَدُ....

ای احمد بن اسحاق، مثل پسرم در این امت، مثل خضر و ذوالقرنین است... و در ادامه وقتی احمد بن اسحاق می پرسد: «سنتی از خضر و ذوالقرنین در مهدی اهل بیت چیست»، آن حضرت در پاسخ می فرماید: «غیبت طولانی». به خدا قسم غیبتی خواهد داشت که هیچ کس از گمراهی نجات نخواهد یافت، جز کسی را که خداوند او را بر امامت پسرم ثابت قدم نگه دارد و او را به دعا برای تعجیل فرجش توفیق دهد.⁽²⁾9.

شباهت دلایل غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به دلایل کارهای حضرت خضر علیه السلام در سفرش با حضرت موسی علیه السلام:

امام صادق علیه السلام درباره حکمت غیبت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می فرماید:

وَجْهُ الْحِکْمَةِ فِی غَیْبَتِهِ وَجْهُ الْحِکْمَةِ فِی غَیْبَاتِ مَنْ تَقَدَّمَهُ مِنْ حُجَجِ اللَهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ إِنَّ وَجْهَ الْحِکْمَةِ فِی ذَلِکَ لَا یَنْکَشِفُ إِلَّا بَعْدَ ظُهُورِهِ کَمَا لَا یَنْکَشِفُ وَجْهُ الْحِکْمَةِ لَمَّا أَتَاهُ الْخَضِرُ علیه السلام مِنْ خَرْقِ السَّفِینَةِ وَ قَتْلِ الْغُلَامِ وَ إِقَامَةِ الْجِدَارِ لِمُوسَی علیه السلام إِلَّا وَقْتَ افْتِرَاقِهِمَا....⁽¹⁾

وجه حکمت غیبت وی، مانند حکمت غیبت حجت های پیشین الهی است که تنها بعد از ظهورش آشکار می شود؛ چنان که دلیل کارهایی که خضر علیه السلام انجام داد، مانند خراب کردن کشتی و کشتن نوجوان و بازسازی دیوار، تنها وقت جدا شدنشان از یکدیگر برای موسی علیه السلام آشکار شد. ای ابن فضل، این امر از سوی خدا و رازی از رازهای او و غیبی از غیب های الهی است و از آنجا که می دانیم او حکیم است، می پذیریم که تمام کارهایش از روی حکمت است، هرچند برای ما روشن نشده باشد.

استدلال عالمان به طول عمرحضرت خضر علیه السلام

غیر عادی بودن عمر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف اینکه آنها گفتند نیست و اگر درست باشد، ممکن است که خداوند تعالی، عادت را در پنهان کردن یک شخص نقض کند و برای نوعی مصلحت و وجود مانعی از آشکار شدن، او را نهان کند و این خضر علیه السلام است که از زمان موسی علیه السلام تا زمان ما به اعتقاد اکثر مسلمانان و اتفاق سیره نویسان، زنده است و هیچ کس محل استقرار و همراهان او را نمی شناسد و چیزی از او نمی داند؛ مگر آنچه درباره او و موسی علیه السلام در قرآن کریم آمده است و آنچه برخی از مردم درباره آشکار شدن گاه و بیگاه او نزد آنان ذکر کرده اند و شخص ملاقات کننده او را یکی از زاهدان دانسته و پس از جدا شدن از او، گمان کرده که او خضر علیه السلام است، در

حالی که به هنگام ملاقات، او را یکی از مردم زمانه خود می دانسته است.⁽¹⁾

یک مسلمان نمی تواند به دلیل طولانی بودن عمر امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، وجود او را منکر شود؛ چراکه قرآن کریم با خبرهایی که از عمرهای طولانی برخی افراد دارد، او را محکوم می کند. قرآن کریم در مورد طول عمر نوح فرموده: «در میان امتش، هزار سال جز پنجاه سال ماند» و راهی برای دست برداشتن از ظاهر قرآن نیست، مگر به وسیله برهان و دلیل. در حالی که مسلمانان اجماع دارند که خضر علیه السلام از قبل زمان حضرت موسی علیه السلام تا الان زنده است و حیاتش تا آخر زمان ادامه دارد و راهی برای انکار آنچه که مسلمانان بر آن اجماع کرده اند، نیست.⁽²⁾

سرگذشت حضرت خضر علیه السلام وموسی علیه السلام در قرآن کریم

خدای سبحان، به موسی علیه السلام وحی کرد که در سرزمینی، بنده ای دارد که دارای علمی

است که وی آن را ندارد و اگر به طرف مجمع البحرین برود، او را در آنجا خواهد دید؛ به این نشانه که هر جا ماهی، زنده یا گم شد، همان جا او را خواهد یافت.

موسی علیه السلام تصمیم گرفت که آن عالم را ببیند و چیزی از علوم او را فرا گیرد؛ لاجرم به رفیقش اطلاع داده، به اتفاق به طرف مجمع البحرین حرکت کردند و با خود یک عدد ماهی مرده برداشته، به راه افتادند تا بدانجا رسیدند و چون خسته شده بودند، بر روی تخته سنگی که بر لب آب قرار داشت، نشستند تا لحظه ای بیاسایند و چون فکرشان مشغول بود، از ماهی غفلت نموده، فراموشش کردند.

از سوی دیگر ماهی زنده شد و خود را به آب انداخت - یا مرده اش به آب افتاد. رفیق موسی با اینکه آن را دید، فراموش کرد که به موسی خبر دهد؛ از آنجا برخاسته به راه خود ادامه دادند تا آنکه از مجمع البحرین گذشتند و چون بار دیگر خسته شدند، موسی به او گفت: «غذایمان را بیاور که در این سفر سخت کوفته شدیم». در آنجا رفیق موسی، به یاد ماهی و آنچه که از داستان آن دیده بود افتاد و در پاسخش گفت: «آنجا که روی تخته سنگ نشسته بودیم، ماهی را دیدم که زنده شد و به دریا افتاد و شنا کرد تا ناپدید گشت؛ من خواستم به تو بگویم، ولی شیطان از یادم برد - یا ماهی را در نزد صخره فراموش کردم -؛ پس به دریا افتاد و رفت».

موسی گفت: «این همان است که ما در طلبش بودیم و آن تخته سنگ، همان نشانی ماست؛ پس باید بدانجا برگردیم». بی درنگ از همان راه که رفته بودند، برگشتند و بنده ای از بندگان خدا را که خدا رحمتی از ناحیه خودش و علمی لدنی به او داده بود، بیافتند.

موسی خود را بر او عرضه کرد و درخواست نمود تا او را متابعت کند و او چیزی از علم و رشدی که خدایش ارزانی داشته، به وی تعلیم دهد. آن مرد عالم گفت: «تو نمی توانی با من باشی و آنچه از من و کارهایم مشاهده کنی، تحمل نمایی؛ چون تأویل و حقیقت معنای کارهایم را نمی دانی و چگونه تحمل توانی کرد بر چیزی که احاطه علمی بدان نداری؟»

موسی قول داد که هرچه دید، صبر کند و ان شاء الله در هیچ امری نافرمانیش نکند. عالم بنا گذاشت که خواهش او را بپذیرد و آن گاه گفت: «پس اگر مرا پیروی کردی، باید که از من از هیچ چیزی سؤال نکنی تا خودم درباره آنچه می کنم، آغاز به توضیح و تشریح کنم».

موسی و آن عالم، حرکت کردند تا بر یک کشتی سوار شدند که در آن، جمعی دیگر نیز سوار بودند. موسی نسبت به کارهای آن عالم خالی الذهن بود؛ در چنین حالی، عالم کشتی را سوراخ کرد؛ سوراخی که با وجود آن، کشتی ایمن از غرق نبود.

موسی آن چنان تعجب کرد که عهدی را که با او بسته بود، فراموش نموده، زبان به اعتراض گشود و پرسید: «چه می کنی؟ می خواهی اهل کشتی را غرق کنی؟ عجب کار بزرگ و خطرناکی کردی!» عالم با خونسردی جواب داد: «نگفتم تو صبر با من بودن را نداری». موسی به خود آمده، از در عذرخواهی گفت: «من آن وعده ای را که به تو داده بودم، فراموش کردم؛ اینک مرا بدانچه از در فراموشی مرتکب شدم، مؤاخذه مفرما و درباره ام سخت گیری مکن».

سپس از کشتی پیاده شده و به راه افتادند. در بین راه، به پسری برخورد نمودند؛ عالم آن کودک را کشت. باز هم اختیار از کف موسی برفت و بر او تغیر کرد و از در انکار گفت: این چه کار بود که کردی؟ کودک بی گناهی را که جنایتی مرتکب نشده و خونی نریخته بود، بی جهت کشتی؟ راستی چه کار بدی کردی!» عالم برای بار دوم گفت: «نگفتم تو نمی توانی در مصاحبت من خود را کنترل کنی».

این بار دیگر موسی عذری نداشت که بیاورد تا با آن عذر از مفارقت عالم جلوگیری کند و از سوی دیگر، هیچ دلش رضا نمی داد که از وی جدا شود. به ناچار اجازه خواست تا به طور موقت با او باشد؛ به این معنا که مادامی که از او سؤالی نکرده، با او باشد و همین که سؤال سوم را کرد، مدت مصاحبتش پایان یافته باشد و درخواست خود را به این بیان اداء نمود: «اگر از این به بعد از تو سؤالی کنم، دیگر عذری نداشته باشم». عالم قبول کرد و باز به راه خود ادامه دادند تا به قریه ای رسیدند، و چون گرسنگیشان به منتها درجه رسیده بود، از اهل قریه طعامی خواستند و آنها، از پذیرفتن این دو میهمان، سر باز زدند.

در همین ساعات، دیوار خرابی را دیدند که در شرف فرو ریختن بود؛ به طوری که مردم از نزدیک شدن به آن پرهیز می کردند؛ پس آن دیوار را به پا کرد. موسی گفت: «اینها که از ما پذیرایی نکردند و ما الآن محتاج به آن دستمزد بودیم». مرد عالم گفت: «اینک فراق من و تو فرا رسیده». تأویل آنچه کردم، برایت می گویم و از تو جدا می شوم.

اما آن کشتی که دیدی سوراخش کردم، مال عده ای مسکین بود که با آن در دریا کار می کردند و هزینه زندگی خود را به دست می آوردند و چون پادشاهی از آن سوی دریا، کشتی ها را غصب می کرد و برای خود می گرفت، من آن را سوراخ کردم تا وقتی او پس از چند لحظه می رسد، کشتی را معیوب ببیند و از گرفتنش صرف نظر کند.

و اما آن پسر که کشتم، خودش کافر و پدر و مادرش مؤمن بودند؛ اگر او زنده می ماند، با کفر و طغیان خود، پدر و مادر را هم منحرف می کرد. رحمت خدا شامل حال آن دو بود و به همین جهت، مرا دستور داد تا او را بکشم تا خدا به جای او، به آن دو، فرزند بهتری دهد؛ فرزندی صالح تر و به خویشان خود مهربان تر و بدین جهت او را کشتم.

و اما دیواری که ساختم، آن دیوار مال دو فرزند یتیم از اهل این شهر بود و در زیر آن گنجی نهفته بود که متعلق به آن دو بود و چون پدر آن دو، مردی صالح بود، به خاطر صلاح پدر، رحمت خدا شامل حال آن دو شد؛ مرا امر فرمود تا دیوار را بسازم، به طوری که تا دوران بلوغ آن دو استوار بماند و گنج محفوظ باشد تا آن را استخراج کنند و اگر این کار را نمی کردم، گنج بیرون می افتاد و مردم آن را می بردند. آن گاه گفت: «من آنچه کردم از ناحیه خود نکردم، بلکه به امر خدا بود و تأویلش هم همان بود که برایت گفتم». این را بگفت و از موسی جدا شد.⁽¹⁾

سرگذشت حضرت خضر علیه السلام وموسی علیه السلام در روایت امام صادق

علیه السلام

مرحوم صدوق با نقل روایتی مفصل از امام صادق علیه السلام در کتاب علل الشرایع، به تبیین این سرگذشت پرداخته است.

خضر علیه السلام پیامبر مرسلی بود که حق تعالی او را به سوی قومش فرستاد. وی ایشان را به

توحید و وحدانیت حقّ و اقرار به انبیاء و فرستادگان و کتب آسمانی او جل و علا دعوت نمود. از نشانه ها و معجزات آن حضرت این بود که هیچ گاه بالای چوب خشک یا زمین ساده بی گیاهی نمی نشست، مگر آنکه بلافاصله آن چوب یا خاک، سبز می شد و به خاطر همین، او را خضر نامیدند.

اسم مبارک آن حضرت بالیا بود و نسبت آن جناب به این شرح می باشد: «بالیا بن ملکان بن عابر بن ارفخشد بن سام بن نوح علیه السلام». سپس امام علیه السلام کیفیت آشنا شدن جناب موسی علیه السلام با خضر را این طور شرح می دهند:

هنگامی که حق تعالی با موسی علیه السلام تکلّم نمود و تورات را برای او نازل کرد و در الواح که مقصود کتاب آسمانی باشد، از هر موضوعی برای پند و تحقیق هر چیز برای جنابش نوشت و معجزه اش را در دست و عصایش قرار داد و به منظور حقانیت و متنبّه ساختن قومش، آنها را به طوفان و ملخ و شپشک و قورباغه و خون شدن آب مبتلا ساخت و به جهت سرکوب نمودن دشمنش، دریا را شکافت و فرعون و لشکریانش را در آن غرق نمود و آنچه لازمه کمال بشریّت هست، در او اعمال کرده و فراهم ساخت، به طوری که در نفس آن حضرت خطور کرد و با خود گفت: «نمی بینم که حقّ عزوجل مخلوقی اعلم و داناتر از من آفریده باشد».

پس خدای عزوجل به جبرئیل وحی نمود و فرمود: ای جبرئیل بنده من موسی را پیش از اینکه هلاک شود، دریاب و به او بگو: در مکانی که دو دریا با هم تلاقی نموده اند، مرد عابدی زندگی می کند که لازم است نزدش رفته، از او پیروی کرده و مطالبی را از او یاد بگیرد.

جبرئیل بر موسی علیه السلام نازل شد و فرمان خدای عزوجل را به او رسانید. موسی علیه السلام دانست که این فرمان الهی به خاطر همان تصوری است که در او پیدا شد. موسی علیه السلام و رفیق جوانمردش که خدمتکار و وصی او بود، موسوم به یوشع بن نون علیه السلام، حرکت کردند تا به مجمع البحرین رسیدند. در آنجا خضر علیه السلام را یافتند که عبادت حق تبارک و تعالی را

می نمود؛ چنانچه خدای عزوجل در کتابش می فرماید: فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً ؛ «موسی و یوشع بن نون، بنده ای از بندگان ما را در آنجا یافتند که به او رحمت و لطف خاصی عطا کردیم و از نزد خود، به وی علم لدنّی آموختیم». موسی علیه السلام به خضر علیه السلام گفت: «اگر پیروی تو را بکنم، از آنچه می دانی به من تعلیم می کنی؟»

خضر علیه السلام گفت: «تو هرگز نمی توانی با من صبر پیشه کنی؛ زیرا من واگذار به علمی شده ام که تو طاقت آن را نداشته و بالعکس، تو نیز واگذار به علمی شده ای که من طاقت آن را ندارم». موسی علیه السلام گفت: «من توان این را دارم که با تو صبر پیشه کنم».

خضر علیه السلام گفت: «در علم و امر خدا قیاس راه ندارد؛ تو چگونه می توانی با عدم احاطه علمی، صبر را پیشه کنی؟» موسی علیه السلام گفت: «ان شاء الله به زودی مرا از صابران خواهی یافت و خواهی دید که اصلاً نافرمانی و مخالفت تو را نخواهم کرد».

چون موسی علیه السلام کلمه مشیت (ان شاء الله) را به کار برد، خضر علیه السلام گفت: «اگر تابع من شدی، دیگر از هرچه من انجام دادم، هیچ پرسش و سؤالی مکن تا وقتی که من خودم تو را از آن راز آگاه سازم».

موسی علیه السلام گفت: «خواسته ات رواست». پس هر دو با هم برفتند و در کشتی سوار شدند؛ خضر علیه السلام کشتی را شکافت و شکست. موسی علیه السلام گفت: «آیا کشتی را می شکافی تا سرنشینانش را غرق کنی؟ بسیار عمل زشت و قبیحی مرتکب شدی». خضر علیه السلام گفت: «آیا نگفتم تو هرگز نمی توانی با من صبر پیشه کنی؟»

موسی علیه السلام گفت: «مرا مؤاخذه مکن به آنچه فراموش کردم»؛ یعنی بر آنچه از امر تو فراموش کردم، مرا مورد مؤاخذه قرار مده و تکلیف طاقت فرسا مفرما. پس با هم روان شدند تا به پسری برخورد کردند؛ خضر علیه السلام پسر را بدون مقدمه کشت. موسی علیه السلام عصبانی شد و یقه خضر علیه السلام را گرفت و گفت: «آیا نفس محترمی که کسی را نکشته بود، بی گناه کشتی؟ محقّقا کار بسیار منکر و ناپسندی نمودی».

خضر علیه السلام گفت: «عقول بر امر خدا حاکم نبوده، بلکه امر به عکس است و امر خدا بر

عقول حکومت می کند. تو موظّفی آنچه از من می بینی، در مقابلش تسلیم بوده و صبر کنی و من می دانم که تو هرگز توانایی صبر کردن را نداری». موسی علیه السلام گفت: «اگر بار دیگر از تو مؤاخذه کردم، از آن پس با من رفاقت مکن که در ترک رفاقتت با من عذر داری».

باز موسی علیه السلام و خضر علیه السلام با هم روان شدند تا به قریه ای رسیدند (قریه ناصره و آن قریه ای است که نصاری را به آن منسوب می کنند) و از اهل آن طعام خواستند. مردم از طعام دادن و مهمانی آنها امتناع کردند؛ آنها هم از آن قریه به عزم خروج حرکت کردند تا نزدیکی دروازه آن قریه، به دیواری که نزدیک به انهدام بود رسیدند.

خضر علیه السلام دست روی آن دیوار نهاد و به استحکام و تعمیر آن پرداخت. موسی علیه السلام گفت: «آیا روا بود که تو این مشقّت را به خود بدهی، در جایی این تعمیر را می نمودی که بر آن اجرتی می گرفتی تا از آن اجرت، برای خود تهیه غذا می کردیم». خضر علیه السلام گفت: «این عذر مفارقت بین من و توست؛ من به زودی تو را بر اسرار کارهایم که بر فهم آن صبر و ظرفیتی نداشتی، آگاه می سازم».

پس فرمود: «اما آن کشتی را که بشکستم، صاحبش خانواده فقیری بود که از آن کسب و ارتزاق می کردند و چون کشتی های بی عیب را پادشاه به غصب می گرفت، خواستم این کشتی را ناقص و معیوب کنم. پس قصدم با این کار، آن بود که کشتی را بدین وسیله برای صاحبانش نگاه داشته تا پادشاه غصبش نکند».

پس جناب خضر علیه السلام با این فعل (شکستن کشتی) امتیازی که برای کشتی مساکین پدید آمد را به خود نسبت داد، نه به حقّ عزوجل؛ زیرا بیان پیدا شدن امتیاز مزبور با ذکر لفظ تعییب صورت گرفته و ادب مقتضی بود آن را به خدای تعالی نسبت ندهد؛ چه آنکه خضر علیه السلام خواست، کشتی را معیوب کند تا سلطان با مشاهده عیب از غصبش صرف نظر کند.

حقّ جلّ و علا، اراده اش از فرمان مزبور به خضر علیه السلام، صلاح مساکین بوده؛ لاجرم ادب اقتضاء می کند که مجری فرمان، پدید آوردن عیب را به حضرتش نسبت نداده، بلکه آن را

فعل خویش معرفی کند. ازاین رو خضر علیه السلام فرمود: «اعیبها».

و امّا آن غلام: «پدر و مادر او مؤمن بودند و وی کافر متولّد شد و خدا می دانست که اگر باقی بماند، پدر و مادر نیز به خوی او درآمده و مفتونش شده و با ضلال او گمراه خواهند شد. لذا مرا امر کرد تا وی را بکشم و با این فعل حقّ تبارک و تعالی، پدر و مادر او را به محل کرامت خویش نقل داد». جناب خضر علیه السلام در اخبار از این فعل، بر خلاف فعل قبلی، از فاعل فعل، مشترکاً تعبیر آورده؛ یعنی خود را با حقّ عزوجل شریک قرار داد و گفت: و امّا کشتن آن پسر: پدر و مادرش مؤمن بوده و ما باک داشتیم که آن پسر، آنها را به کفر و طغیان بکشد؛ پس خواستیم تا به جای او، پروردگارشان فرزندی بهتر و صالح تر از حیث ارحام پرستی به آنها عطاء کند.

سرّ مشترک آوردن خضر علیه السلام فاعل دو فعل را و تعبیر به «خشینا» و «اردنا»، این است که چرا جناب خضر علیه السلام گفت: «خشینا» و «اردنا»، با اینکه مناسب تر آن بود که خشیت را به خود و اراده را به حقّ تبارک و تعالی نسبت دهد، شرح و توضیحش آن است که: حق تعالی، وقتی خضر علیه السلام را مأمور به قتل آن پسر نمود و به وی خبر داد که به زودی کفرش ظاهر خواهد شد، جناب خضر علیه السلام از وقوع بداء در امان نبوده و این بیم و هراس را داشت که بین او و آنچه به آن امر گردیده، فاصله شده و مانعی پیدا شود و بدین ترتیب از امضاء و انجام مأمور به، محروم شده و ثواب آن را درک نکند، ولی خداوند عزوجل هراس و بیم نداشته؛ زیرا هیچ فعلی از او فوت نشده و اساساً بین او و انجام هیچ عملی مانعی در حقش تصوّر نمی شود.

امّا در عین حال در نفس جناب خضر علیه السلام خطور کرد که خداوند جلّ ذکره، او را سبب برای رحمت پدر و مادر آن پسر قرار داده، پس پیدا شدن این بیم و خشیت در او، چون به واسطه اخبار خدای عزوجل بود، از این رو در وسط کلام، دو فعل «خشیت» و «اراده» را به خود حقّ عزوجل نسبت داد (نسبت خشیت به خود بالمباشره بوده و به خدا بالتسبیب می باشد چنانچه در اراده نسبتش به باری تعالی، بالمباشره است و به خضر، تبعاً صورت گرفته).

خضر در وسط کلام به جنبه بشری عمل نمود و خشیت را به خود و خدا نسبت داد؛ چنانچه در برخورد و عملش با موسی علیه السلام چنین عمل کرد؛ زیرا وی در آن هنگام، مخبر و خبردهنده بود و کلیم الله، مخبر و مستمع؛ نه اینکه خضر علیه السلام مقام و رتبه اش بر موسی علیه السلام ترجیح داشت، بلکه وی افضل از خضر علیه السلام بود؛ منتهی چون موسی علیه السلام مستحق بود [که] به او گفته شود، وی همه چیز را ندانسته و جاهلی است که فقط به تعلیم حق تعالی، علم برایش حاصل می شود، لاجرم واسطه و مأمور برای رساندن این خبر به موسی علیه السلام, خضر علیه السلام گردیده بود.

سپس خضر علیه السلام به موسی علیه السلام گفت: «اما اینکه چرا دیوار را تعمیر کردم، [به این دلیل بود که] این دیوار، به دو پسر یتیمی تعلّق داشت که در مدینه زندگی می کردند و پدری صالح داشتند و در زیر آن، گنجی از ایشان نهفته بود. این گنج طلا و نقره نبود، بلکه لوحی از جنس طلا بود که در آن، این جملات نوشته شده و به چشم می خورد:

تعجب است از کسی که به مرگ یقین دارد و چگونه شاد و مسرور است؟! تعجب است از کسی که یقین به قدر دارد و چگونه محزون می باشد؟! تعجب است از کسی که یقین دارد به زنده شدن در روز رستاخیز و چگونه ستم می کند؟! تعجب است از کسی که بی ثباتی و بی اعتباری دنیا را دیده و مشاهده می کند که اهل آن از حالی به حالی دیگر دگرگون می شوند، ولی با این حال، به آن اطمینان دارد.؟!

پدر این دو پسر، مردی نیکوکار بود؛ بین او و این دو پسر، هفتاد پدر دیگر قرار داشتند که حق تعالی، با صلاح خود، این دو پسر را محافظت فرمود». سپس خضر علیه السلام به جناب موسی علیه السلام گفت: «پروردگار تو خواست آن دو پسر به حدّ رشد برسند تا به کمک لطفش، آنها خودشان گنج را استخراج کنند».

چنانچه ملاحظه می کنیم، جناب خضر علیه السلام هنگام خبر دادن از قصه سوم که آخرین قصص سه گانه است، از اسناد فعل به خویش، خود را بر حذر داشت، بلکه اراده را به طور کلی به حق تعالی نسبت داد؛ چه آنکه غیر از فعل اول و دوم که جناب خضر علیه السلام، اولی را

صرفاً به خود نسبت داد و دومی را مشترک بین خویش و حق تعالی معرفی کرد، عملی دیگر باقی نماند که مستند به او و اراده اش باشد تا وی از آن خبر داده و جناب موسی علیه السلام هم مستمع و شنونده اش محسوب گردد. ازاین رو در هنگام اخبار از فعل سوم، به طور کلی حضرتش، خود را مجرد از انجام آن دانست و اراده فعل را نیز از حق تعالی قرار داد، بدون اینکه برای خودش کوچک ترین دخالت و شراکتی در فعل و اراده آن قائل شود؛ چنانچه بنده مخلص در درگاه الهی، باید خود را چنین ببیند.

سپس جناب خضر علیه السلام از نسبت دادن فعل در اولین قصه به خود و از ادعای اشتراک در فعل با خدا در دومین قصه، به نحوی تبرّی جسته و پوزش طلبیده و فرموده:

پروردگار تو اراده این معنا کرده، از جهت رحمت و بخششی که دارد و من این کارها را از پیش خود و به رأی خویش انجام ندادم؛ بلکه به فرمان حق تعالی بود. این است پایان و باطن کارهایی که تو طاقت و ظرفیت دیدن آنها را نداشتی.

سپس امام جعفر بن محمّد علیهما السلام فرمود: امر خدا را نباید بر قیاس و استحسان عرضه داشت و کسی که چنین کند، هم هلاک شده و هم دیگران را هلاک نموده. اولین معصیتی که در عالم به ظهور رسید، اظهار فضل و برتری از ناحیه ابلیس ملعون بود و آن در وقتی صورت گرفت که خدای عزوجل، تمام فرشتگان را مأمور به سجده در مقابل آدم علیه السلام نمود؛ جملگی سجده کردند، مگر ابلیس که از سجود امتناع کرد.

حقّ - جلّت عظمته - فرمود: «وقتی به تو امر کردم؛ چه چیز تو را از سجده نمودن باز داشت؟» ابلیس گفت: «من از او بهتر هستم؛ زیرا مرا از آتش و او را از گل آفریدی».

پس اولین کفری را که مرتکب شد، این بود که گفت: «من بهتر از آدم هستم»؛ سپس قیاسی که نمود و گفت: «مرا از آتش و او را از گل آفریدی»، دومین خلافی بود که از وی سر زد. حق تعالی، او را به خاطر این خلافش، از درگاه خود راند و مورد لعن قرارش داد و نامش را «رجیم»، یعنی رانده شده نهاد و به عزت و جلال خودش سوگند خورد که احدی در دینش قیاس نکند، مگر آنکه او را با دشمنش، یعنی ابلیس، در پست ترین درکات جهنم،

قرین قرار می دهد.⁽¹⁾

سخن شیخ صدوق و استادش ابن طیغور در ذیل این روایت

شیخ صدوق - علیه الرحمه - خود می گوید: با اینکه جناب موسی علیه السلام از نظر عقل و فضل و موقعیت، نزد باری تعالی کامل بود، نتوانست با فکر و استنباط خود، معنای افعال خضر علیه السلام را درک کند؛ تا جایی که امر بر او مشتبه شد و از تمام افعالی که خضر علیه السلام مرتکب شد به غضب آمد تا وقتی که خضر علیه السلام او را از باطن آنها خبر داد و وی راضی گشت و اگر او از تأویل آنها به موسی علیه السلام خبر نمی داد، قطعاً جناب موسی علیه السلام به حقیقت امر پی نمی برد؛ اگرچه تمام عمرش را فکر می کرد و در نتیجه باید گفت:

وقتی برای انبیاء و رسل حق تعالی - صلوات اللَّه علیهم اجمعین -، قیاس و استحسان جایز نبود، به طریق اولی، افرادی که در مادون مرتبه ایشان هستند، نباید قیاس و استحسان به کار ببرند.

صدوق همچنین از ابوجعفر محمد بن عبدالله بن طیفور دامغانی واعظ، در فرغانه نقل کرده که درباره افعال سه گانه جناب خضر علیه السلام (شکستن کشتی، کشتن پسر و تعمیر دیوار) می گفت: این افعال که خضر علیه السلام به فرمان خدای عزوجل آنها را انجام می داد، اشارات و تنبیهاتی از ناحیه خداوند متعال به جناب موسی علیه السلام بودند و بدین وسیله جناب اقدس الهی، آن حضرت را متذکّر منّت های سابق که در حقش عملی ساخته بود نمود. خداوند منّان موسی علیه السلام را بر آن منّت ها و بر مقدارشان این طور تنبیه فرمود:

با شکستن کشتی او را متذکّر ساخت که وقتی طفل ضعیفی بود و مادرش وی را در صندوقی نهاد و صندوق را به دریا افکند، در وسط آبها از غرق شدن حفظش نمود؛ پس مراد حق تعالی با این فعل، آن بود که به موسی علیه السلام گوشزد کند آن کسی که تو را در صندوق، وسط دریا حفظ نمود، سرنشینان کشتی را نیز داخل کشتی محافظت می فرماید.

و امّا کشتن آن پسر نابالغ: قبلاً موسی علیه السلام مردی را در راه خدای عزوجل به قتل رساند و

این نزد کسی که نمی دانست موسی علیه السلام پیامبر است، لغزش بزرگی تلقّی می شد؛ لذا برخی در صدد برآمدند که به خاطر آن، او را بکشند که البته به این هدف نرسیده و حق تبارک و تعالی، موسی علیه السلام را از کید و شرّ او حفظ کرد. حال با فعل خضر علیه السلام، خداوند او را متذکر آن منّت نمود.

و امّا تعمیر دیوار بدون اخذ اجرت: خداوند عزوجل به واسطه این کار خضر علیه السلام فضیلت عملی که جناب موسی علیه السلام قبلاً انجام داده بود را متذکّر شد و آن این بود که آن حضرت با اینکه خودش گرسنه بود، برای دو دختر شعیب از چاه آب کشید، بدون اینکه در قبال آن اجرتی طلب کند. پس حق تعالی با فعل خضر علیه السلام، حضرتش را متنبّه ساخت و او را به یاد عمل خویش آورد تا بدین وسیله، شاکر و مسرور باشد.

و امّا سخن خضر علیه السلام به موسی علیه السلام که گفت: هذا فِراقُ بَیْنِی وَ بَیْنِکَ ⁽¹⁾، فراقی که حاصل شد، از ناحیه خود حضرت موسی علیه السلام بود؛ زیرا قبلاً اظهار نموده بود که اگر از افعال تو پرسش نمودم، دیگر با من مصاحبت و رفاقت مکن. پس در واقع جناب موسی علیه السلام با جمله فَلا تُصاحِبْنِی ، حکم به مفارقت و جدایی نمود.

سپس محمد بن عبدالله بن طیفور فرمود: جناب موسی علیه السلام هفتاد تن از رجال قوم خود را به منظور رفتن به وعده گاه ملاقات پروردگار انتخاب نمود؛ این مردان بعد از شنیدن کلام حق، درنگ نکرده و با ایراد سخنی که در حدّ آن نبودند، سبب مرگ خود شدند؛ ایشان خطاب به حضرت موسی علیه السلام گفتند: «ما به تو ایمان نخواهیم آورد تا وقتی که خدا را آشکارا ببینیم». به مجرّد ایراد این کلام، صاعقه ای پدید آمد و ایشان را گرفت و بلافاصله مردند. جای شبهه نیست اگر خدای عزوجل آنها را برمی گزید، به طور قطع حفظشان می نمود و اساساً حق جلّ و علا، کسانی را انتخاب نمی کرد که می دانست از حد تجاوز می کنند.

پس باید پذیرفت که جناب موسی علیه السلام با آن همه فضل و موقعیّت و شأنی که دارا بود، برای اختیار آن مردان، صلاحیت نداشت و وقتی آن حضرت صلاحیت نداشته باشد،8.

چگونه مردم برای اختیار امام و پیشوا صلاحیت دارند و چگونه می توانند با عقول ناقص خود، احکام را استنباط نموده و با آراء متفاوت و نیّات متباین و قصدهای مختلف، آنها را استخراج نمایند؛ خدا منزّه است از اینکه به اختیار ایشان راضی و خشنود باشد.

و افعالی که از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام صادر می شد، همچون افعال صادر از خضر علیه السلام بوده که تمامش مشتمل بر حکمت و صواب است؛ اگرچه مردم، وجه حکمت و صواب را در آنها ندانند. و همان طوری که جناب موسی علیه السلام با آن همه عقل و درک، نتوانست باطن افعال جناب خضر علیه السلام را درک کند، به طور قطع مردم، مصالح و حکم منظور در افعال و اعمال صادره از حضرت امیر عوالم وجود علیه السلام را ادراک نخواهند نمود.⁽¹⁾

بازگو کردن فضیلت ها و مصیبت های اهل بیت علیهم السلام از زبان حضرت خضر علیه السلام برای حضرت موسی

علیه السلام

علی بن ابراهیم از قاسم صیقل نقل می کند که گروهی از علمای شیعه درباره این مسئله اختلاف کردند که آیا ممکن است ورای حضرت موسی علیه السلام حجتی بر او باشد و این سؤال را در نامه ای از امام رضا علیه السلام پرسیدند.

امام در جواب نوشتند: موسی علیه السلام نزد عالم (خضر علیه السلام) آمد و او را در یکی از جزیره ها یافت. موسی علیه السلام بر او سلام کرد و خضر علیه السلام پرسید: «تو کیستی؟»

هستی که من طاقت آن را ندارم».

سپس عالم (خضر علیه السلام) از بلاها و دشمنی هایی که با آل محمد صلی الله علیه و آله می شود با موسی علیه السلام گفت و هر دو گریستند. سپس از فضایل آل محمد صلی الله علیه و آله گفت تا اینکه موسی علیه السلام فرمود: «ای کاش من نیز از آل محمد صلی الله علیه و آله بودم». سپس خضر علیه السلام از تاریخ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و آنچه در راه خدا می بیند برای موسی علیه السلام گفت. آن گاه موسی علیه السلام از او اجازه خواست تا برای آموختن راه هدایت، او را همراهی کند و خضر علیه السلام گفت: «تو توانایی همراهی من را نداری». موسی علیه السلام نیز در پاسخ گفت: «انشاءالله مرا بردبار می یابی و در کاری با تو مخالفت نخواهم کرد».⁽¹⁾

پاسخ به شبهه ای درباره این سفر

در اینجا این پرسش مطرح می شود که چگونه موسی علیه السلام با اینکه معصوم بود، شاگردی خضر علیه السلام را کرد و آیا حضرت خضر علیه السلام از او برتر بود؟

دانشمندانی چون شیخ مفید، به این سؤال این گونه پاسخ داده اند که موسی علیه السلام، پیش از پیامبر شدن، نزد خضر علیه السلام شاگردی کرد. او در این هنگام به دنبال علم بود و پس از کامل شدن و یافتن مقام کلیم اللهی، به پیامبری برگزیده شد. پیروی پیامبران از دیگران، پیش از نبوتشان، نقطه ضعفی برای آنان محسوب نمی شود:

أن موسی علیه السلام اتبع الخضر علیه السلام قبل أن ینبأ و یبعث و هو إذ ذاک یطلب العلم و یلتمس الفضل فیه فلما کلمه الله و انتهی من الفضل فی العبادة و العلم إلی الغایة التی بلغها بعثه الله تعالی رسولا و اختاره کلیما نبیا و لیس فی اتباع الأنبیاء العلماء قبل نبوتهم قدح فیهم و لا منفر عنهم و لا شین لهم و لا مانع من بعثتهم و اصطفائهم.

ایشان در ادامه، جواب دیگری می دهند که حتی اگر موسی علیه السلام، پس از پیامبری نیز از خضر علیه السلام پیروی کرده باشد، باز هم ضرری به پیامبری اش نمی رساند؛ چراکه پیروی کردن او از خضر علیه السلام، برای آموختن علم شریعت نبود، بلکه برای فراگرفتن باطن احکام بود و آگاهی داشتن از تمام دانش ها، شرط پیامبری نیست؛ چنان که پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نیز به علومی

همچون ستاره شناسی نپرداخت.

از سوی دیگر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درس ناخوانده بود و حرفه ای نیز نیاموخته بود. ایشان هنگام هجرت به مدینه، یک راه بلد استخدام کرد و درباره امور مختلف خبر می گرفت. پس چگونه تبعیت موسی علیه السلام از خضر علیه السلام در دوران نبوتش برای شناخت باطن آنچه خدا به خضر علیه السلام آموخته بود، انکار می شود؟

ندانستن اموری مانند اینکه پادشاه، کشتی های سالم را غصب می کند و اینکه در فلان مکان گنج است یا اینکه آن کودک پس از بلوغ، کافر و فسادگر می شود، نقص یا مایه خرده گیری بر حضرت موسی علیه السلام و پایین آمدن جایگاه نبوتش نیست.

موسی علیه السلام نیز آسیب رساندن به کشتی و کشتن کودک را به طور کلی انکار نکرد، بلکه بر اساس ظاهر شریعت، آنها را انکار کرد. این مسئله مانند این قانون است که پیامبران الهی، گواهی گواهان عادل را بر اساس ظاهر می پذیرفتند:

ولو کان موسی علیه السلام اتبع الخضر علیه السلام بعد بعثته لم یکن ذلک أیضا قادحا فی نبوته لأنه لم یتبعه لاستفادته منه علم شریعته و إنما اتبعه لیعرف باطن أحکامه التی لا یخل فقد علمه بها بکماله فی علم دیانته و لیس من شرط الأنبیاء علیهم السلام أن یحیطوا بکل علم و لا أن یقفوا علی باطن کل ظاهر و قد کان نبینا محمد صلی الله علیه و آله

أفضل النبیین و أعلم المرسلین و لم یکن محیطا بعلم النجوم و لا متعرضا لذلک.⁽¹⁾

سید مرتضی در این باره می افزاید:

اینکه خداوند به فردی دانشی دهد که موسی علیه السلام نداند و حضرت موسی علیه السلام را به سوی او برای فراگرفتن ارشاد کند، محال نیست. آنچه به نظر شیعه درباره انبیاء ناممکن است، این است که پیامبری در دانش نیازمند برخی از کسانی شود که به سوی آنان مبعوث شده و آموختن موسی علیه السلام از خضر علیه السلام مانند آموختن ایشان از یک فرشته الهی است که به سوی وی نازل شده است. این روایت نمی تواند اثبات کند که خضر علیه السلام در تمام دانش ها،4.

بالاتر از موسی علیه السلام است، بلکه ممکن است که موسی علیه السلام در دانش های دیگر و بالاتر، بر خضر علیه السلام برتری داشته است.⁽¹⁾

البته لازم به ذکر است، این باور که موسی علیه السلام، پیش از پیامبر شدنش با حضرت خضر علیه السلام همراه شده بود، بر خلاف روایات متعددی است که در منابع فریقین آمده است.

سفر خضر علیه السلام وموسی علیه السلام در ادبیات عرفان و تصوف

سفر خضر علیه السلام وموسی علیه السلام در ادبیات عرفان و تصوف⁽²⁾

رفتار رمزآلود حضرت خضر علیه السلام، موضوعی محوری در این ادبیات است؛ تا جایی که می توان گفت این داستان، اسطوره ای برای سیرها و سفرهای معنوی راهنما و استاد شده است. چنان که به نوشته ابوحیان اندلسی، نقل این داستان، تأکیدی بر فروتنی در برابر استاد و بیان آداب دانش آموزی است.⁽³⁾صوفیان عملکرد حضرت موسی علیه السلام را مظهر نام «الظاهر» و اعمال حضرت خضر علیه السلام را مظهر نام «الباطن» می دانند و علم لدنی او را با نام های «علم الکتب الالهیه»، «علم الجمع و التفرقه» و «علیم الرموز» معرفی می کنند.⁽⁴⁾

این سرگذشت تمثیل گونه منشأ برداشت های صوفیانه و ادیبانه است. مولوی با الهام از این داستان، جسم صوفی را به یک کشتی مانند می کند که باید شکسته شود و با عشق خضر علیه السلام ترمیم گردد.⁽⁵⁾

ابن عربی نیز میان رفتار سه گانه خضر علیه السلام در مسیر سفر با حوادث زندگی موسی علیه السلام ارتباط برقرار کرده است: سوراخ کردن کشتی را با نجات یافتن موسی علیه السلام به هنگام نوزادی از رود نیل، کشتن نوجوان را با قتل قبطی به دست موسی و درخواست نکردن مزد برای بازسازی دیوار را با آب کشیدن موسی علیه السلام از چاه برای دختران شعیب در مَدْین.⁽⁶⁾

تصور کلی سلسله های متصوفه درباره خضر علیه السلام را می توان تا حدی در سخنان ابن عربی یافت. وی در باب هفتادوسوم «الفتوحات المکیة» و نیز در کتاب «الجَوابُ المُستقیم عمّا سألَ عنهُ التّرمذی الحکیم» به مسائل مرتبط با خضر علیه السلام پرداخته است. از دیدگاه وی، حضرت خضر علیه السلام یکی از ارکان چهارگانه ای است که خداوند به وسیله آنها، شریعت را حفظ کرده است.⁽¹⁾

غیر صوفیان در مورد عمر طولانی خضر علیه السلام با یکدیگر اختلاف دارند؛ اما از دیدگاه متصوفه، خضر علیه السلام هنوز زنده است. بیشتر پیشینیان صوفیه به خضر علیه السلام شخصی معتقدند و برخی از آنان مدعی دیدار با اویند. ابن عربی خود از جمله مدعیان دیدار با حضرت خضر علیه السلام است.⁽²⁾

بر اساس حکایتی که فریدالدین عطار نیشابوری در تذکرة الاولیاء⁽³⁾به نثر و در الهی نامه به نظم آورده است، فردی ناشناس در قصر ابراهیم ادهم بر او ظاهر می شود و او را نصیحت می کند. وی در معرفی خود می گوید که ارضی، بحری، برّی و سمائی است و نام معروفش خضر علیه السلام است و سپس ناپدید می شود.

خاقانی اشعار بسیاری در وصف ملاقات ها و گفت وگوهای خود با خضر علیه السلام آورده است. در ادبیات عرفانی فارسی، بارها آمده است که برخی افراد، خضر علیه السلام را دیده اند. آنچه آنان از ظاهر او نقل کرده اند، جالب است: بیشتر او را به شکل انسان دیده اند؛ اما گاه گفته اند، نه مانند آدمیانی که اکنون هستند.

شیخ ابوسعید ابوالخیر (م 440 ق) در جوانی به کوه و بیابان می رفت و مردم او را همراه پیرمردی سپیدجامه می دیدند. از او پرسیدند: «آن پیر کیست؟» گفت: «خضر علیه السلام». بیشتر افراد، خضر علیه السلام را پیری نکوروی، نورانی، باهیبت و باصفا توصیف کرده اند. جالب است که او در سرزمین های گوناگون به شکل های متفاوت ظاهر می شود؛ چنان که او را در قونیه3.

به شکل سواری فرنگی و در ماوراءالنّهر به شکل ترکی پوستین پوشیده و سواری با کلاه نمدی و چوب به دست دیده اند.

ابراهیم خوّاص (م 291 ق)، خضر علیه السلام را در بیابان دید که به شکل مرغی می پرید. دیگران نیز به پرواز خضر علیه السلام اشاره کرده اند؛ چنان که بایزید بسطامی (م 261 ق) را هم در تشییع جنازه کسی دیدند که دست در دست خضر علیه السلام به هوا می پرید.

روزی شیخ ابوعمرو صَریفینی، از صوفیان قرن ششم، در مجلسی سخن می گفت. ناگاه چند گام بر هوا رفت و گفت: «ای اسرائیلی بایست و کلامی محمّدی بشنو!» و به جای خود بازگشت. از وی پرسیدند: «این چه حالت بود؟» گفت: «ابوالعباس خضر علیه السلام از مجلس ما می گذشت؛ با سرعت به نزد او رفتم و این سخن را به وی گفتم».

فخرالدّین احمد، فرزند شیخ روزبهان بقلی (م 606 ق) نیز که از شیراز به کیش سفر می کرد، سخت آب شیرین هوس کرد. دو روز گذشت و عطش او فرو نگرفت. رو به سوی شیراز کرد و گفت: «ای شیخ مرا دریاب». پس از لحظه ای کسی کوزه آب به دست از هوا فرود آمد. کوزه را به او داد و آب نوشید و حالش بهبود یافت. چون به شیراز بازگشت، شیخ روزبهان گفت: «تو از من آب خواستی و من از خضر علیه السلام یاری خواستم».

امیرحسین، مرید خواجه بهاءالدّین نقشبند (م 791 ق) نیز در راه فتح آباد به سوی بخارا، خضر را دید و خضر از گریبان خود پاره ای خمیر درآورد و به او داد و گفت: «نان بپز و بخور».

شیخ عبدالقادر گیلانی (م 561 ق) هنگام سفر، خضر علیه السلام را دید و او را نشناخت. خضر علیه السلام به او نان و شیر داد و خود را معرفی کرد؛ سپس با هم غذا خوردند.

در این ماجراها گاه خضر علیه السلام تا خود را معرّفی می کند، ناپدید می شود. چنان که نقل است ابوبکر همدانی، از عارفان سده چهارم، در بیابان حجاز وامانده بود و چیزی برای خوردن نداشت با خود گفت، ای کاش نان و باقلای گرم داشتم. ناگهان یکی بانگ برآورد:

«نان و باقلای گرم». به نزد او رفت. نان و باقلا را بر سفره ای حاضر دید. آن شخص گفت: «بخور» و او خورد. ابوبکر از وی پرسید: «تو کیستی؟» او گفت: «خضرم» و ناپدید شد.

در مناقب اوحدالدّین کرمانی نیز آمده است که اوحدالدّین در نخستین سفرش به حج، در بیابان به خواب فرو رفت و از کاروان دور افتاد. خضر علیه السلام به یاری او رفت، دست او را گرفت و با دو سه گام، وی را به کاروان رساند و به او گفت: «در طواف با هم خواهیم بود. هرگاه نیازی داشتی، مرا به یاد آور، حاضر خواهم شد».

گاه خضر علیه السلام بیماران را هم درمان می کند. محمد بن سمّاک (م 183 ق) بیمار بود. یارانش قاروره (شیشه ادرارِ) او را به نزد پزشکی نصرانی می بردند. خضر علیه السلام در راه آنان را دید و گفت: «این قاروره را بر زمین زنید و به ابن سمّاک بگویید که دست خود را بر موضع درد بنهد و آیه 105 سوره اسرا را 17 بار بخواند». یاران ابن سمّاک پیام خضر علیه السلام را به او رساندند. او چنین کرد و بهبود یافت.⁽¹⁾

الگوگیری از ماجرای موسی علیه السلام وخضر علیه السلام:

رفتار خضر علیه السلام در این سفر، بارها معیاری برای تفسیر رفتار امامان معصوم علیهم السلام شده است که در اینجا به برخی از این موارد اشاره می کنیم:

قَالَ أَ وَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ الْخضر علیه السلام لَمَّا خَرَقَ السَّفِینَةَ وَ أَقَامَ الْجِدَارَ وَ قَتَلَ الْغُلَامَ کَانَ ذَلِکَ سَخَطاً لِموسی بن عِمْرَانَ إن [إِذْ] قَدْ خَفِیَ عَلَیْهِ وَجْهُ الْحِکْمَةِ فِی ذَلِکَ وَ کَانَ ذَلِکَ عِنْدَ اللهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ حِکْمَةً وَ صَوَاباً أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّهُ مَا مِنَّا أَحَدٌ إِلَّا وَ یَقَعُ فِی عُنُقِهِ بَیْعَةٌ لِطَاغِیَةِ زَمَانِهِ إِلَّا الْقَائِمُ الَّذِی یُصَلِّی خَلْفَهُ عِیسَی.⁽²⁾

آیا نمی دانید که من امام شما و آقای جوانان بهشت هستم و اطاعت من بر شما واجب است؟ آیا نمی دانید هنگامی که خضر علیه السلام کشتی را معیوب کرد، دیوار را بازسازی نمود و نوجوان را کشت، این کارها موسی بن عمران را خشمگین کرد به دلیل اینکه علت آنها را نمی دانست؟ در حالی که [آن کارها] نزد خداوند تبارک و تعالی درست و بادلیل بود. آیا ندانستید که هیچ کدام از ما نیست، مگر اینکه بر گردنش بیعت طاغوت زمان خود را به گردن دارد، مگر قائم ما؟

إنما مثل علی علیه السلام فی هذه الامة کمثل العبد الصالح الذی قال له موسی: هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلی أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً

ویحک، اجلس حتی اخبرک بما سمعت و حفظت عن رسول الله صلّی الله علیه و آله، قال: إن الله عزوجل لما أعطی موسی علیه السلام التوراة و علمه من کل شیء قال موسی: أنا أعلم الناس، فلما لقی الخضر علیه السلام أقرّ له بعلمه و لم یحسده کما حسدتم أنتم علیا علیه السّلام، و کان خرقه للسفینة لله رضا، و سخطا لأهل الجهالة من الناس، و کان قتله الغلام لله رضا، و سخطا لأهل الجهالة من الناس.⁽¹⁾

مثل امام علی علیه السلام در این امت، مانند بنده صالحی است که موسی علیه السلام از او خواهش کرد تا به او دانش بیاموزد. هنگامی که خداوند به موسی علیه السلام تورات و دانش بسیاری عطا کرد، با خود گفت، من داناترین مردم هستم. اما وقتی خضر علیه السلام را دید، به دانش او اعتراف کرد و مانند شما که بر علی علیه السلام حسد ورزیدید، بر او حسودی نکرد. آسیب رساندن به کشتی، موجب رضای خداوند و سبب خشم نابخردان بود و قتل نوجوان نیز همین طور.

توصیه های خضر علیه السلام به موسی علیه السلام به هنگام جدایی

در روایت های مختلفی نقل شده است که هنگام جدایی حضرت خضر علیه السلام، حضرت

موسی علیه السلام از ایشان توصیه طلب کرد. در این هنگام حضرت خضر علیه السلام، توصیه هایی به حضرت موسی علیه السلام ارائه کرد:

عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِاللهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ موسی علیه السلام لِلْخضر علیه السلام قَدْ تَحَرَّمْتُ بِصُحْبَتِکَ فَأَوْصِنِی قَالَ لَهُ الْزَمْ مَا لَا یَضُرُّکَ مَعَهُ شَیْ ءٌ کَمَا لَا یَنْفَعُکَ مَعَ غَیْرِهِ شَیْ ءٌ.⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام نقل شده: حضرت موسی علیه السلام به حضرت خضر علیه السلام گفت: «از همراهیت محروم شدم؛ پس وصیتی مرا بنما». فرمود: «پیوسته همراه کسی باش که به همراه او چیزی به تو آسیب نمی رساند آنچنان که [بدون او] و همراه غیر او چیزی به تو سود نمی رساند».

حَدَّثَنَا عَلِیُّ بن أَحْمَدَ بن عَبْدِاللهِ بن أَحْمَدَ بن أَبِی عَبْدِاللهِ الْبَرْقِیُّ رَحِمَهُ اللهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِی عَنْ جَدِّهِ أَحْمَدَ بن أَبِی عَبْدِ اللهِ عَنِ الْحَسَنِ بن عَلِیِّ بن فَضَّالٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بن مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبَانِ بن عَبْدِ الْمَلِکِ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بن مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ موسی بن عِمْرَانَ علیه السلام حِینَ أَرَادَ أَنْ یُفَارِقَ الْخضر علیه السلام قَالَ لَهُ أَوْصِنِی فَکَانَ مِمَّا أَوْصَاهُ أَنْ قَالَ لَهُ إِیَّاکَ وَ اللَّجَاجَةَ أَوْ أَنْ تَمْشِیَ فِی غَیْرِ حَاجَةٍ أَوْ أَنْ تَضْحَکَ مِنْ غَیْرِ عَجَبٍ وَ اذْکُرْ خَطِیئَتَکَ وَ إِیَّاکَ وَ خَطَایَا النَّاسِ.⁽²⁾

هنگامی که موسی علیه السلام می خواست از خضر علیه السلام جدا شود، به او گفت: «مرا توصیه کن». از جمله توصیه های خضر علیه السلام این بود: «از لجاجت دور باش، بدون نیاز کاری نکن، بدون تعجب نخند، همیشه به یاد خطایت باش و به خطاهای مردم مپرداز».

حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اللهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بن عَبْدِ اللهِ عَنِ الْقَاسِمِ بن مُحَمَّدٍ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بن دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بن عُیَیْنَةَ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بن الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: کَانَ آخِرُ مَا أَوْصَی بِهِ الْخضر موسی بن عِمْرَانَ علیه السلام أَنْ قَالَ لَهُ لَا تُعَیِّرَنَّ أَحَداً بِذَنْبٍ وَ إِنَّ أَحَبَّ الْأُمُورِ إِلَی اللهِ عَزَّوَجَلَّ ثَلَاثَةٌ الْقَصْدُ فِی الْجِدَةِ وَ الْعَفْوُ فِی الْمَقْدُرَةِ وَ الرِّفْقُ بِعِبَادِ اللهِ وَ مَا رَفَقَ أَحَدٌ بِأَحَدٍ فِی3.

الدُّنْیَا إِلَّا رَفَقَ الله عَزَّوَجَلَّ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ رَأْسُ الْحِکْمَةِ مَخَافَةُ اللهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی.⁽¹⁾

از آخرین وصیت های خضر علیه السلام به موسی بن عمران علیه السلام این بود: «هرگز کسی را به خاطر گناهش سرزنش نکن و بدان که محبوب ترین امور نزد خداوند، میانه روی به هنگام دارایی، گشایش و گذشت به هنگام توانایی و مدارا با بندگان خداست؛ هیچ کسی با شخص دیگری در دنیا نرمش نمی کند، مگر اینکه خداوند عزوجل در روز قیامت با او به ملایمت برخورد می کند و اصل حکمت، خوف از خداوند تبارک و تعالی است.

ابوعبدالله ملطی نقل کرد: هنگام جدایی، موسی علیه السلام به خضر علیه السلام گفت: «مرا پندی ده». خضر علیه السلام فرمود: «اهل فایده رساندن به دیگران باش، نه اهل ضرر رساندن؛ خنده رو باش، نه خشمگین؛ از لجاجت و اصرار بی جا رو بگردان؛ بدون نیاز به مسیری نرو و بیهوده مخند».⁽²⁾

وهب بن منبه نقل می کند: خضر علیه السلام به موسی علیه السلام گفت: «مردم در دنیا به اندازه غصه هایشان برای دنیا، عذاب می شوند».⁽³⁾

بشر بن حارث حافی نقل کرد که خضر علیه السلام به موسی علیه السلام گفت: «خداوند اطاعتش را بر تو آسان کند».⁽⁴⁾

به روایتی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، خضر علیه السلام نزد موسی علیه السلام آمد و فرمود: «پروردگارت بر تو سلام می رساند». موسی علیه السلام گفت: «خدا سلام است و هر سلامی به او بازمی گردد و ستایش، تنها سزای الله، پروردگار جهانیان است. کسی که نعمت هایش را نمی توانم بشمارم و شکرش را به جا آورم، مگر با کمکش». سپس به خضر علیه السلام گفت: «مرا پندی ده که خداوند مرا بهره مند گرداند».

خضر علیه السلام گفت: «ای جوینده دانش! گوینده، کمتر از شنونده خسته می شود. پس هرگاه سخن گفتی، هم نشینانت را خسته نکن و بدان قلبت مانند یک ظرف است، ببین کهن.

چگونه آن را پر می کنی. مشتی از دنیا بردار و بقیه را پشت سر گذار که دنیا خانه تو نیست و در آن آرامش نخواهی یافت. دنیا تنها برای بهره مندی به قدر کفایت بندگان و توشه برداشتن برای معاد نهاده شده است.

جانت را با صبر پرورش و ریاضت بده تا از گناه نجات یابی. ای موسی! اگر به دنبال دانشی، برای دانش فرصت قرار بده و خود را از گرفتاری های دیگر رها کن؛ چراکه دانش، تنها برای کسی است که خود را برای آن فارغ کند. اهل زیاد گفتن دانش مباش؛ چراکه زیادی سخن، دانشمندان را عیب و بدی سخیفان را آشکار می کند. میانه رو باش که میانه روی از توفیق و سداد است. از جاهلان روگردان باش و با آنان مدارا کن و نسبت به سفیهان، بردبار باش؛ چراکه این بردباری، کار حکیمان و زینت دانشمندان است.

اگر نابخردی به تو ناسزا گفت، با بردباری سکوت کن و با دوراندیشی از او پرهیز کن؛ چراکه آن نابخردی و بددهنی که هنوزش درباره ات به کار نبسته، بیشتر و بزرگتر است. ای پسر عمران! دانشت را اندک بدان که اندلاث⁽¹⁾و تعسف⁽²⁾از اقتحام⁽³⁾و تکلف است. دری که نمی دانی چگونه بسته می شود، نگشا و دری که نمی دانی چگونه باز می شود، نبند.

ای پور عمران! چگونه زاهدی است آن که حرصش به دنیا پایان ندارد و میلش به دنیا فروکش نمی کند و آنچه دارد، کوچک می شمرد و خداوند را در حکمش نسبت به خود متهم می کند و آیا کسی که خواهش های نفسش بر او چیره است، می تواند از میل ها و شهوت ها دست بکشد یا طلب دانش برایش سودی دارد؟ در حالی که نابخردی بر او چیره شده؛ چراکه برای آخرت می دود، ولی رو به دنیا دارد.

ای موسی! برای عمل کردن بیاموز هر آنچه می آموزی، نه برای بازگو کردن؛ چراکه این گونه بار و ضررش برای تو بر و میوه اش برای غیر توست. ای موسی بن عمران! بسیار نیکوکار باش که تو گرفتار گناهان هستی و دلت را با خوف به لرزه در بیاور که پروردگارتن.

را خشنود می کند و تو به دنبال کار خیر باش که تو ناگزیر، گرفتار کار بد خواهی شد. اگر حفظ کنی، پندت دادم». در این هنگام خضر علیه السلام رفت و موسی علیه السلام غمگین و افسرده شروع به گریستن کرد».⁽¹⁾

چون وقت جدایی خضر و موسی علیهما السلام رسید. خضر به موسی گفت: «اگر صبر می کردی، هزار امر شگفت انگیز می دیدی که از آنچه دیدی عجیب تر بود». موسی علیه السلام به دلیل جدایی از حضرت خضر علیه السلام گریه کرد و گفت: «ای پیامبر خدا! مرا وصیتی کن».

حضرت خضر علیه السلام: «ای موسی! همّ و غمّت را برای زندگی ابدی و آخرتت بگذار و در آنچه تو را به کار نیاید، کنکاش نکن. به هنگام ایمنی، بیم را رها نکن و به هنگام ترس و خوف، از ایمن شدن ناامید نشو. در آشکار کارت تدبیر کردن را رها نکن و به هنگام قدرت، نیکی به دیگران را وامگذار». خضر علیه السلام گفت: «ای موسی! از لجاجت بپرهیز و بدون نیاز، به کاری نپرداز و بی دلیل، نخند و بر کسی به خاطر خطایی که کرده و از آن پشیمان شده، عیب نگیر و بر خطاهایت گریه کن». موسی علیه السلام گفت: «موعظه را به نهایت رساندی؛ خداوند نعمتش را بر تو کامل کند و از دشمنت حفظ گرداند».

در این هنگام حضرت خضر علیه السلام به موسی علیه السلام گفت: «تو نیز مرا توصیه کن». موسی علیه السلام گفت: «مبادا که خشمگین شوی، مگر در راه خدا و از هیچ کس جز برای خدا خشنود مباش. دنیا را دوست مدار و برای آن با کسی دشمنی نکن که از ایمان خارجت کرده و وارد کفرت می سازد». خضر علیه السلام پاسخ داد: «خیرخواهی را به نهایت رساندی. خداوند تو را بر طاعتش موفق گرداند و در کارت خوشحال سازد و تو را محبوب خلقش گرداند». موسی علیه السلام گفت: «آمین».⁽²⁾4.

فصل دوم: ملاقات های حضرت خضر علیه السلام

گفتار اول: ملاقات حضرت خضر علیه السلام با پیامبران و امامان معصوم علیهم السلام

اشاره

در این فصل به روایاتی می پردازیم که به دیدار حضرت خضر علیه السلام با پیامبران و امامان معصوم علیهم السلام اشاره کرده اند. در میان این روایات، روایت هایی وجود دارد که سند آنها ضعیف است. در نتیجه برای رعایت اختصار، تنها به روایت های معتبر اشاره می کنیم.

1. ملاقات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و حضرت خضر علیه السلام

تکمیل دعای خضر

علیه السلام

حَدثنِی أنس بن مَالک - رَضِی الله عَنهُ - قَالَ: «... وَقل لَهُ: یَا رَسُول الله الْخضر علیه السلام یقْرَأ عَلَیْک السَّلَام وَرَحْمَة الله! وَیَقُول لَک: یَا رَسُول الله: إِن الله فضلک علی الْأَنْبِیَاء، کَمَا فضل شهر رَمَضَان علی سَائِر الشُّهُور، وَفضل أمتک علی الْأُمَم کَمَا فضل یَوْم الْجُمُعَة علی سَائِر الْأَیَّام. قَالَ: فَلَمَّا ولیت سمعته یَقُول: اللَّهُمَّ اجْعَلنِی من هَذِه الْأمة المرشدة المرحومة المتوب عَلَیْهَا»⁽¹⁾

انس بن مالک گفت: شبی همراه پیامبر صلی الله علیه و آله خارج شدم، در حالی که طهور را حمل می کردم؛ صدای کسی را شنیدم. پیامبر صلی الله علیه و آله مرا به سکوت فراخواند و شنید که می گوید:

«خدایا مرا بر کارهایی یاری فرما که نجاتبخش من از آنچه مرا از آن ترساندی است». پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «کاش دعا را کامل کند» و مرد که گویا مراد پیامبر صلی الله علیه و آله را دریافته بود گفت: «خدایا مرا اشتیاقی عطا کن مانند اشتیاق صالحین به آنچه آنها را مشتاق کردی». سپس پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود: «ای انس! طهور را بگذار و نزد او برو. بگو برای رسول خدا دعا کن تا خداوند او را بر انجام رسالتش یاری کند و برای امتش نیز دعا کن تا از تعالیم حق پیامبرشان پیروی کنند».

انس می گوید، آن مرد از من پرسید: «چه کسی تو را نزد من فرستاد؟» من خوش نداشتم بدون اجازه گرفتن از رسول الله صلی الله علیه و آله حقیقت را بگویم، پس به او گفتم: «مهم نیست چه کسی مرا فرستاده، برای آنچه گفتم دعا کن». او اصرار کرد که بگویم چه کسی مرا نزد وی فرستاده است. من نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگشتم و عرض کردم ای رسول الله، گفت وقتی برای شما دعا می کند که بداند چه کسی مرا نزد او فرستاده است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «نزد وی بازگرد و بگو من تو را فرستاده ام».

وقتی سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله را بازگو کردم به من گفت: «ای فرستاده رسول خدا! خوش آمدی. شایسته بود من نزد ایشان بروم. سلام مرا به رسول خدا صلی الله علیه و آله برسان و به ایشان بگو: ای رسول خدا! حضرت خضر علیه السلام سلام می رساند و می گوید: ای رسول خدا، خداوند تو را بر سایر پیامبران الهی مانند برتری ماه رمضان بر سایر ماه ها برتری داد و امتت را مانند فضل جمعه بر سایر روزها برتری و فضیلت داد». هنگامی که از او رو گرداندم، شنیدم که می گفت: «خدایا مرا از این امت هدایت شده، مورد رحمت قرار داده شده و توبه پذیرفته شده قرار بده».

در روایت ملاقات پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله با حضرت الیاس نیز یادی از حضرت خضر علیه السلام شده است. آن روایت بیان می دارد که خضر علیه السلام و الیاس، سالی یک بار با یکدیگر ملاقات می کنند. اما این روایت علاوه بر ضعف سند، شامل مطالب عجیبی است که باور آنها مشکل است.⁽¹⁾8.

2. تسلیت خضر علیه السلام به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

این حدیث در منابع متعدد شیعه مانند کتاب شیخ کلینی و شیخ صدوق و منابع مختلف اهل سنت نقل شده است.

منابع شیعه:

در نقل های شیعه علاوه بر سندهای متفاوت، تفاوت اندکی نیز در متن این روایت ها دیده می شود. مثلاً در انتهای روایت کافی آمده است که برخی از اهل خانه، با تردید گفتند او فرشته یا خضر علیه السلام است، ولی در روایت هایی که شیخ صدوق با سه سند نقل کرده است، به صراحت آمده که امام علی علیه السلام فرمود: «آن شخص خضر علیه السلام بود». شیخ کلینی این ماجرا را از امام باقر علیه السلام و شیخ صدوق این روایت را از امام سجاد و امام رضا علیهما السلام نقل کرده اند.

با توجه به تأثیری که اثبات سندی این روایت ها در اثبات زنده بودن خضر علیه السلام دارد، ناگزیر هستیم سند این روایت ها را بررسی کنیم.

مرحوم صدوق، کامل ترین متن این روایت را در کتاب کمال الدین نقل کرده است:

بِهَذَا الْإِسْنَادِ (حَدَّثَنَا الْمُظَفَّرُ بن جَعْفَرِ بن الْمُظَفَّرِ الْعَلَوِیُّ الْعُمَرِیُّ السَّمَرْقَنْدِیُّ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بن مُحَمَّدِ بن مَسْعُودٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بن مَسْعُودٍ عَنْ جَعْفَرِ بن أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بن عَلِیِّ بن فَضَّالٍ) قَالَ قَالَ ابوالْحَسَنِ عَلِیُّ بن موسی الرِّضَا علیهما السلام لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله جَاءَ الْخضر علیه السلام فَوَقَفَ عَلَی بَابِ الْبَیْتِ وَ فِیهِ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام وَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله قَدْ سُجِّیَ بِثَوْبِهِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا اهل بیت مُحَمَّدٍ کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّ فِی اللهِ خَلَفاً مِنْ کُلِّ هَالِکٍ وَ عَزَاءً مِنْ کُلِّ مُصِیبَةٍ وَ دَرَکاً مِنْ کُلِّ فَائِتٍ فَتَوَکَّلُوا عَلَیْهِ وَ ثِقُوا بِهِ وَ اسْتَغْفِرُ اللهَ لِی وَ لَکُمْ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام هَذَا أَخِی الْخضر علیه السلام جَاءَ یُعَزِّیکُمْ بِنَبِیِّکُمْ صلی الله علیه و آله.⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: هنگامی که رسول اکرم صلی الله علیه و آله رحلت فرمود، خضر آمد و بر در خانه آن حضرت ایستاد و در آن هنگام علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام در خانه بودند. خضر

گفت: «سلام بر شما ای اهل بیت محمد. هرکسی مرگ را می چشد و روز قیامت به پاداش کارهای خود به طور کامل خواهد رسید. خداوند جانشین هر از بین رونده و تسلی بخش هر مصیبت و جبران کننده هر کاستی است، پس بر او توکل و اعتماد کنید و برای خود و شما طلب آمرزش می کنم». امیر المومنین علیه السلام فرمود: این برادرم خضر است که آمده تا در مصیبت پیامبرتان به شما تسلیت بگوید.

مرحوم صدوق در این کتاب⁽¹⁾و در کتاب امالی،⁽²⁾این روایت را با سندی دیگر و متن هایی کوتاه تر نقل کرده است.

شیخ کلینی نیز با روایت های مختلف به این ماجرا پرداخته است. در روایت هشام ابن سالم با سند صحیح⁽³⁾از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از دنیا رفت، بدون اینکه کسی را ببینند، صدایی را شنیدند که سخن می گفت» (سخنانی با محتوای روایت هایی که از شیخ صدوق نقل شد).⁽⁴⁾

در این روایت از خضر علیه السلام نامی برده نشده و مرحوم کلینی چهار روایت دیگر شبیه این روایت را نیز نقل کرده است.

سند روایت بعدی مشکل دارد؛ چراکه سلمة بن خطاب از سوی نجاشی تأیید نشده است؛⁽⁵⁾ولی دیگر رجال، توثیق دارند.⁽⁶⁾تنها تفاوتی که این روایت با روایت های قبلی و بعدی کلینی و روایت های صدوق دارد، متن آن است که می گوید: «جبرئیل آمد و این جملات را گفت و در پایان اضافه کرد، این آخرین ملاقات من با زمین است».⁽⁷⁾

متن دو روایت بعدی مانند روایت اول است و تنها توضیح اضافه ای را که در دومین1.

روایت می یابیم، این است که هنگام تسلیت گفتن فرد ناشناس، چهار تن از اصحاب کساء (غیر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله) حضور داشتند.⁽¹⁾جالب است این روایت ها به ترتیب از امام صادق و امام باقر علیهما السلام روایت شده اند. سند این دو روایت نیز معتبر است.

بر اساس روایت بعدی از امام باقر علیه السلام، هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درگذشت، فردی نزد اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت:

سلام و رحمت و برکت های خدا بر شما باد. همه مردم می میرند و پاداش اعمالشان را به طور کامل در قیامت می بینند. خداوند تسلی بخش همه مصیبت ها و جانشین همه مردگان و جبران کننده همه از دست رفته هاست. پس به خداوند اطمینان داشته باشید و بر او توکل کنید و به یاریش به هنگام مصیبت خشنود شوید. زیرا مصیبت دیده واقعی کسی است که از پاداش الهی محروم بماند و سلام و رحمت و برکت های خدا بر شما». برخی از افراد حاضر در خانه بودندگفتند، این فرشته ای از آسمان بود که خداوند او را برای تسلی دادن شما فرستاده بود و برخی دیگر گفتند، وی خضر علیه السلام است.⁽²⁾

سند این روایت به خاطر فرد ناشناخته ای به نام محمد عیسی ارمنی ضعیف است.

منابع اهل سنت:

این داستان با سند اصلی در منابع اهل سنت نیز آمده است. سند اول از امام صادق علیه السلام نقل شده که به اختصار بدین شرح است:

هنگامی که رسول اکرم صلی الله علیه و آله رحلت کرد، شنیدند کسی می گوید: «خداوند تسلیت هر مصیبت و جانشین هر از میان رفته و به دست آوردن هر فوت شده است. پس تنها به خداوند اطمینان داشته و به او امیدوار باشید؛ چراکه مصیبت دیده واقعی کسی است که از ثواب الهی محروم باشد».⁽³⁾

در متن بعدی که از جابر بن عبدالله انصاری نقل شده، آمده است: فرشتگان الهی تسلیت

می گفتند و صدایشان را می شنیدند، ولی آنها را نمی دیدند که گفتند: «سلام بر شما اهل بیت و رحمت و برکت الهی...» و در ادامه، متن حدیث پیشین را گفته و سپس با آنها وداع می کنند. حاکم نیشابوری این روایت را صحیح السند می داند.⁽¹⁾

متن سوم مربوط به روایت انس بن مالک است:

هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درگذشت، یاران پیامبر صلی الله علیه و آله گریه می کردند. در این هنگام مردی خوش چهره، درشت هیکل و با محاسنی قرمز رنگ و سیاه (در برخی روایت ها: در حالی که ردایی بر تن داشت و موهای سینه و شانه هایش بسیار بود) از کنارشان عبور کرد و لحظه ای بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گریست.

سپس (به روایتی دو دست را بر دو لنگه در گذاشت و) رو به آنان کرد و سخنانی مانند جملاتی که در حدیث های پیشین نقل شد، بر زبان آورد و رفت. در این هنگام از یکدیگر پرسیدند: «آیا این مرد را می شناختید؟» ابوبکر و علی علیه السلام گفتند (و به روایت دیگر تنها ابوبکر گفت): «بله این برادر رسول خدا صلی الله علیه و آله خضر علیه السلام بود».⁽²⁾

با توجه به متعدد بودن این روایت ها و وجود برخی از روایت های صحیح السند در آن، می توان به این اطمینان رسید که حضرت خضر علیه السلام، درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله را به اهل بیت ایشان علیهم السلام تسلیت گفت.

3. ملاقات خضر علیه السلام با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان علیه السلام

إِذْ لَقِیَنَا شَیْخٌ طَوِیلٌ کَثُّ اللِّحْیَةِ بَعِیدُ مَا بَیْنَ الْمَنْکِبَیْنِ فَسَلَّمَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ رَحَّبَ بِهِ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَیَّ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَابِعَ الْخُلَفَاءِ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکَاتُهُ أَ لَیْسَ کَذَلِکَ هُوَ یَا رَسُولَ اللهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله بَلَی ثُمَّ مَضَی فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللهِ مَا هَذَا الَّذِی قَالَ لِی هَذَا الشَّیْخُ وَ صدِیقُکَ لَهُ قَالَ أَنْتَ کَذَلِکَ وَ الْحَمْدُ للهِ إِنَّ الله عَزَّوَجَلَّ قَالَ فِی کِتَابِهِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَة وَ الْخَلِیفَةُ الْمَجْعُولُ فِیهَا آدَمُ علیه السلام وَ قَالَ یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِفَهُوَ

الثَّانِی وَ قَالَ عَزَّوَجَلَّ حِکَایَةً عَنْ موسی حِینَ قَالَ لِهَارُونَ علیه السلام اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ فَهُوَ هَارُونُ إِذَا اسْتَخْلَفَهُ مُوسَی علیه السلام فِی قَوْمِهِ فَهُوَ الثَّالِثُ وَ قَالَ عَزَّوَجَلَ وَ أَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ فَکُنْتَ أَنْتَ الْمُبَلِّغَ عَنِ اللهِ وَ عَنْ رَسُولِهِ وَ أَنْتَ وَصِیِّی وَ وَزِیرِی وَ قَاضِی دَیْنِی وَ الْمُؤَدِّی عَنِّی وَ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ موسی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی فَأَنْتَ رَابِعُ الْخُلَفَاءِ کَمَا سَلَّمَ عَلَیْکَ الشَّیْخُ أَ وَ لَا تَدْرِی مَنْ هُوَ قُلْتُ لَا قَالَ ذَاکَ أَخُوکَ الْخَضِرُ علیه السلام فَاعْلَمْ.⁽¹⁾

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: روزی همراه پیامبر صلی الله علیه و آله از کوچه های مدینه می گذشتیم. ناگهان پیرمردی چارشانه را با محاسنی سفید و پرپشت دیدیم. وی ابتدا به پیامبر صلی الله علیه و آله سلام کرد و خوشامد گفت. سپس رو به من کرد و این گونه سلام داد: «سلام ای چهارمین خلیفه و رحمت و برکات خدا بر تو باد». سپس رو به پیامبر صلی الله علیه و آله کرد و پرسید: «آیا این گونه نیست ای رسول خدا؟» پیامبر صلی الله علیه و آله او را تصدیق کرد و پیرمرد رفت.

امام علی علیه السلام می فرماید، من به آن حضرت گفتم: «ای رسول خدا! این چیزی که این فرد به من گفت و شما هم آن را تصدیق کردی، چه بود؟» پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ستایش خدا را که تو همان هستی که او گفت. خداوند در کتابش فرموده: من در زمین خلیفه ای قرار می دهم (بقره: 30) و اول خلیفه ای که قرار داد، آدم بود و به داوود فرمود: ای داوود! ما تو را در زمین خلیفه قرار دادیم. پس در میان مردم به حق داوری کن (ص: 26). او خلیفه دوم است و به نقل از موسی به هارون فرمود: خلیفه من در میان امت من باش و نیکویی کن (الأعراف: 142). پس هارون خلیفه سوم است.

همین طور خداوند عزوجل فرمود: خبری از خدا و پیغمبرش در روز حج اکبر به مردم ابلاغ می شود (توبه: 3) و تو ابلاغ کننده از خدا و رسول، وصی، وزیر، اداکننده بدهی و اداکننده امانات از سوی من هستی. تو برای من چون هارون برای موسی هستی، با این تفاوت که پس از من، پیامبر دیگری نیست. پس تو چهارمین خلیفه ای، چنان که آن پیرمرد بر تو سلام کرد. آیا می دانی که او چه کسی بود؟ بدان که او برادرت خضر علیه السلام بود».0.

4. خضر علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام

اشاره

در این بخش روایت هایی بیان می شود که در آن ملاقات ائمه علیهم السلام با خضر علیه السلام گزارش شده است. پیشتر از امام رضا علیه السلام نقل شد که امامان معصوم علیهم السلام، صدای خضر علیه السلام را می شنوند، اما او را نمی بینند. آیا این روایت معتبر با روایت هایی که در این فصل ارائه می کنیم در تناقض است؟

برای حل این تناقض ظاهری، می توان این روایت امام رضا علیه السلام را مخصوص امامان بعد از امیر مؤمنان علیه السلام تا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف دانست. به بیان دیگر روایت امام رضا علیه السلام، عام و ناظر به رویه کلی در ارتباط میان ائمه معصوم علیهم السلام و جناب خضر علیه السلام است و روایاتی که یک قضیه خاص را بیان کرده اند، موارد استثنایی و جزئی را حکایت می کنند.

با توجه به روایت های بسیاری که ملاقات ائمه علیهم السلام با خضر علیه السلام را بیان کرده است، باید گفت، منظور از اینکه امامان حضرت خضر علیه السلام را نمی بینند، این است که هنگام ملاقات های اختصاصی با خضر علیه السلام، تنها صدای او را می شنوند، اما در برخوردهای معمولی، ممکن است خضر علیه السلام را نشناسند و بعدها پی ببرند که او خضر علیه السلام بود.

امیرمؤمنان علی علیه السلام وجناب خضر علیه السلام

اشاره

روایت های بسیاری بر ارتباط تنگاتنگ این دو بزرگوار دلالت می کند. چنان که در موارد بسیار، امیرالمومنین علیه السلام، حضرت خضر علیه السلام را «اخی» (به معنای برادر، یار و دوست صمیمی) خواندند. شاید بتوان گفت پس از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، حضرت علی علیه السلام بیشترین ملاقات را با حضرت خضر علیه السلام داشته است.

الف) خضر علیه السلام ودفاعش از امیر مؤمنان علیه السلام در برابر ابوبکر

عبدالله بن عباس نقل می کند:

شبی نزد ابوبکر نشسته بودیم که مردی به جمع ما وارد شد. مرد، بالاپوشی صنعانی و ردایی مدنی پوشیده بود، بسیار خوش لباس و خوش صورت بود، کفشی سبز به پا کرده بود و عصایی به دست داشت. به ما سلام کرد و در حالی که به عصایش تکیه داده بود به

ابوبکر گفت: «ای شیخ من قصد حج کرده ام و دخترکی داشتم که پیامی برای تو فرستاده بود: من زنی ناتوان و عیالمندم که زمین کوچکی داشتم و پدرم آن را به من داده بود تا با آن روزگار بگذرانیم. پس از مرگ پدر، حاکم شهر این زمین را از ما گرفت. ابوبکر پس از اندکی تأمل گفت: «این حاکم با این دختر چه کار دارد؟» عمر گفت: «به خدا قسم، این حاکم ستمگر و خیانتکار را برکنار می کنم. او کیست؟»

سپس پس از گفتن إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ، رو به ابوبکر گفت: «ای خلیفه رسول خدا، این ظالم را مجازات و برکنار کن».

پیرمرد گفت: «از خشم خدا و رسولش به خدا پناه می بریم. چه کسی ستمگرتر و خیانتکارتر از کسی است که به فرزندان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و دخترش ستم کند». سپس از دیدگان ما پنهان شد.

ابوبکر به عمر گفت: «آیا سخن این مرد را نشنیدی؟»

عمر گفت: «آنچه در دره جن ها دیدم و شنیدم، وحشتناک تر از این بود. نگران نباش؛ چراکه ابلیس در برابر انسان های باایمان مجسم می شود تا آنان را به خطا انداخته و اندوهگین کند».

سخن عمر تمام نشده بود که صدایی بلند، اشعاری با این محتوا را خواند: «آیا خضر علیه السلام را ابلیس قرار می دهی. با این کار قطعاً به راه گمراه کنندگان رفته ای. به درگاه خداوند از غصب حق آل پیامبر صلی الله علیه و آله توبه کن و ستم به پاکان را رها کن. ما گواه بودیم که دختر پیامبر کارگزاری را بر فدک گمارد. خدا شاهد است که این حق، حق آنان بوده، نه حق قبیله تیم و عدی. آخرین وصیت های پیامبر صلی الله علیه و آله این بود که به فرزندانش ستم نکنید. آن روز که پیامبر صلی الله علیه و آله از علی علیه السلام جدا شد، بهره ویژه ای از دانش و حلم و قرآن به اذن الهی، تنها به او در میان اصحاب داد و حیدر را بهترین اوصیا خواند. ای ابوبکر، به بیعت روز غدیر که پیامبر صلی الله علیه و آله از لبیک گویان حج گرفت، [خوب] عمل کردی».

ابن عباس می گوید: دیگری پاسخش داد:

«ای مرد تیمی، بر هر ملحدی با عدالت رفتار کردی، ولی به آل محمد صلی الله علیه و آله ستم روا داشتی. تیم و عدی و زهره را بی نیاز کردی و عزیزان سلاله پیامبر صلی الله علیه و آله را فقیر کردی.

چه زود تغییر کردید و پیمان های محکم شده خود را نقض کردید.

آیا شکی است در اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله فدک را در برابر علی علیه السلام و مقداد و سلمان و ابوذر و عمار، در وسط مسجد به فاطمه علیها السلام و نه به ابوبکر بخشید؟

ما و انسان ها شاهدیم که میراث پیامبر صلی الله علیه و آله برای فاطمه علیها السلام بود، نه دیگر خویشان دور و دورشده از او و ما هنگامی که با محمد صلی الله علیه و آله روبه رو شویم، ستم شما را به آل پیامبر صلی الله علیه و آله گواهی خواهیم داد».

ابن عباس می گوید: هنگامی که این سرزنش ها تمام شد، ابوبکر گفت: «ای ابن عباس، آنچه در محفل می رود، نزد حضار امانت است. تو را به خدا که مبادا آنچه شنیدی برای کسی نقل کنی».

چیزی نگذشت که امیرالمؤمنین علی علیه السلام، ابن عباس را خواند و به رویش تبسم کرد و گفت: «ای ابن عباس، آیا چیزی از شعرهایی که شنیدی به یاد داری؟» گفتم: «همه را به خاطر دارم». فرمود: «اگر تو برایم نمی خوانی، من برایت می خوانم» و شروع کرد تمام ماجرا و شعرها را بازگو کردن؛ به طوری که گویا یکی از حاضرانِ همراه ما بود. سپس فرمود: «ای ابن عباس، آیا مردی را که ظاهر شد می شناسی؟» گفتم: «نه». فرمود: «او خضر علیه السلام بود که نزدم آمد و ماجرا را برایم گفت و شعر جنیان را نیز برایم خواند».

ابن عباس می گوید: فردا صبح ابوبکر به دنبال فاطمه علیها السلام فرستاد و سند فدک را برایش نوشت و از او عذرخواهی کرد و کنیز آن حضرت نوشته را به سوی خانه برد، ولی در میان راه، عمر به او رسید و نوشته را از او گرفت و پاره کرد. پس او گفت: «چرا این کار را کردی؟ خدا شکمت را پاره کند». ابن عباس می گوید: «خداوند دعایش را مستجاب کرد و دیدیم که آنچه نفرین کرده بود، رخ داد».⁽¹⁾

ب) ملاقات با حضرت خضر علیه السلام در مسجدالحرام

مرحوم کلینی از ابی هاشم داوود بن قاسم جعفری از ابی جعفر دوم (امام جواد علیه السلام) فرمود:

امیرالمؤمنین علیه السلام آمد و حسن بن علی علیهما السلام همراهش بود و به دست سلیمان تکیه داده بود و به مسجد الحرام در آمد و بر زمین نشست. به ناگاه مردی خوش قواره و خوش لباس آمد و بر امیرالمؤمنین علیه السلام سلام داد و آن حضرت جواب سلام او را داد و خدمت حضرت نشست. سپس گفت: «ای امیرالمؤمنین، من از تو سه مسئله می پرسم. اگر پاسخ آنها را به من دادی، می دانم که این مردم در کار تو مرتکب خلافی شدند که مسئول آن اند؛ در دنیا و آخرت خود آسوده نیستند و اگر نه، می دانم که تو با آنها برابری و امتیاز نداری». علی علیه السلام: «هرچه می خواهی از من بپرس». آن مرد عرض کرد: «به من بگو:

امیرالمؤمنین علیه السلام رو به حسن علیه السلام کرد و فرمود: «ای ابامحمد، پاسخ او را بده». امام حسن علیه السلام پاسخش را داد⁽¹⁾و آن مرد گفت: «من گواهم که نیست شایسته پرستشی جز خدا و همیشه به آن گواهی می دادم و گواهم که محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله است و همیشه بدان گواه بوده ام و گواهم که تو وصی رسول خدایی و قائم به حجت او هستی - و اشاره به امیرالمؤمنین علیه السلام کرد - و همیشه بدان گواه بوده ام و گواهم که تو هم وصی او هستی و قائم به حجت او - و اشاره به حسن علیه السلام کرد -. و گواهم که حسین بن علی علیهما السلام وصی برادر خود و قائم به حجت اوست بعد از او.

و گواهم بر علی بن الحسین علیهما السلام که او قائم به امامت حسین علیه السلام است پس از او و گواهم بر محمد بن علی علیهما السلام که اوست قائم به کار امامت علی بن الحسین علیهما السلام. و گواهم بر جعفر بن محمد علیهما السلام که اوست قائم به کار امامت محمد علیه السلام. و گواهم بر موسی علیه السلام که اوست قائم به کار امامت جعفر بن محمد علیهما السلام. و گواهم بر علی بن موسی علیهما السلام که اوست قائم به کار امامت موسی بن جعفر علیهما السلام.

و گواهم بر محمد بن علی علیهما السلام که اوست قائم به امامت علی بن موسی علیهما السلام. و گواهم برد.

حسن بن علی علیهما السلام که اوست قائم به کار امامت علی بن محمد علیهما السلام. و گواهم بر حسن بن علی علیهما السلام که اوست قائم به کار امامت علی بن محمد علیهما السلام. و گواهم به مردی که فرزند حسن است و به کنیه و نام، تعبیر نشود تا امر امامت پدید گردد و پر کند آن را از عدالت، چنانچه پر شده است از ستم و خلاف.

درود بر تو ای امیرالمؤمنین و رحمت و برکات خدا». سپس برخاست و رفت. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «ای ابامحمد، دنبالش برو ببین کجا می رود». حسن بن علی علیهما السلام بیرون شد و پس از آن گفت: «نشد جز اینکه پای خود را از مسجد بیرون نهاد و من ندانستم به کجای زمین خدا رفت و برگشتم نزد امیرالمؤمنین و به او آگاهی دادم». فرمود: «ای ابامحمد، او را می شناسی؟» گفتم: «خدا و رسولش و امیرالمؤمنین علیهما السلام داناترند». فرمود: «او خضر علیه السلام بود».⁽¹⁾

این روایت با ذکر پاسخ های امام حسن علیه السلام به سؤالات حضرت خضر علیه السلام در منابع دیگر شیعه مانند کمال الدین، علل الشرایع، الامامة و التبصره و عیون اخبار الرضا علیه السلام با سندهای متعدد⁽²⁾از مرحوم صدوق، کتاب الغیبه شیخ طوسی⁽³⁾و کتاب الغیبه نعمانی⁽⁴⁾آمده است. همچنین مرحوم مجلسی تصریح کرده اند، سند آن در کافی⁽⁵⁾و سند مرحوم صدوق در علل الشرایع صحیح است.⁽⁶⁾از این روایت صحیح السند، نکات ذیل را می توان در مورد حضرت خضر علیه السلام دریافت:

ج) ملاقات با امیر مؤمنان علیه السلام در مسجد کوفه

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بن مُحَمَّدٍ، قَالَ: أَخْبَرَنِی ابوالْحَسَنِ عَلِیُّ بن مُحَمَّدٍ الْکَاتِبُ، قَالَ: أَخْبَرَنِی الْحَسَنُ ابن عَلِیِّ بن عَبْدِ الْکَرِیمِ، قَالَ: حَدَّثَنَا ابوإِسْحَاقَ إِبْرَاهِیمُ بن مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ بن مَیْمُونٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بن سَلَّامٍ، عَنْ سَعْدِ بن طَرِیفٍ، عَنِ الْأَصْبَغِ بن نُبَاتَةَ، قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بن أَبِی طَالِبٍ علیه السلام یُصَلِّی عِنْدَ الْأُسْطُوَانَةِ السَّابِعَةِ مِنْ بَابِ الْفِیلِ، إِذْ أَقْبَلَ عَلَیْهِ رَجُلٌ عَلَیْهِ بُرْدَانِ أَخضرانِ وَ لَهُ عَقِیصَتَانِ سَوْدَاوَانِ، أَبْیَضَ اللِّحْیَةِ، فَلَمَّا سَلَّمَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ صَلَاتِهِ أَکَبَّ عَلَیْهِ، فَقَبَّلَ رَأْسَهُ، ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِهِ فَأَخْرَجَهُ مِنْ بَابِ کِنْدَةَ. قَالَ: فَخَرَجْنَا مُسْرِعِینَ خَلْفَهُمَا وَ لَمْ نَأْمَنْ عَلَیْهِ، فَاسْتَقْبَلَنَا علیه السلام فِی جَازَسُوجِ کِنْدَةَ، قَدْ أَقْبَلَ رَاجِعاً، فَقَالَ: مَا لَکُمْ فَقُلْنَا: لَمْ نَأْمَنْ عَلَیْکَ هَذَا الْفَارِسَ. فَقَالَ: هَذَا أَخِی الْخضر علیه السلام، أَ لَمْ تَرَوْا حَیْثُ أَکَبَّ عَلَیَّ. قُلْنَا: بَلَی. فَقَالَ: إِنَّهُ قَدْ قَالَ لِی: إِنَّکَ فِی مَدَرَةٍ لَا یُرِیدُهَا جَبَّارٌ بِسُوءٍ إِلَّا قَصَمَهُ اللهُ، وَ احْذَرِ النَّاسَ، فَخَرَجْتُ مَعَهُ لِأُشَیِّعَهُ لِأَنَّهُ أَرَادَ الظَّهْرَ.⁽¹⁾

اصبغ بن نباته نقل می کند: امیرمؤمنان علیه السلام در کنار هفتمین ستون باب الفیل نماز می خواندند که ناگهان مردی به نزد ایشان رفت. مرد دو پارچه سبز بر تن کرده بود و موهای سرش را که سیاه بود، در دو طرف بافته بود و محاسنی سفید داشت. هنگامی که امیرالمومنین علیه السلام نمازش را سلام گفت، خود را بر آن حضرت افکند و پیشانیش را بوسید و دستش را گرفت و از باب کنده مسجد کوفه خارج شد.

اصبغ می گوید ما که نگران جان امیرمؤمنان علیه السلام بودیم، به دنبالشان با شتاب خارج شدیم و آن حضرت را در چارسوق کنده یافتیم که در حال بازگشت به مسجد بود و از ما سؤال کرد.

ما نگرانی خود را درباره ملاقات آن حضرت با آن مرد ناشناس بازگفتیم و ایشان فرمود: «این برادرم خضر علیه السلام بود، آیا ندیدید مرا به آغوش گرفت؟» گفتیم: «بله دیدیم». حضرت فرمود: «خضر علیه السلام گفت تو اکنون در شهری هستی که هیچ جبار ستم پیشه ای قصد بدی