اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

کتاب الزکاة و الصدقة

اشارة

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ و الصلاة و السلام علی محمد و آله السادة الأقدسین أما بعد فهذا هو المجلد العشرون من مجلدات کتاب بحار الأنوار تألیف المولی الأولی الأستاد الاستناد مولانا محمد باقر ابن المولی المرحوم مولانا محمد تقی المجلسی حشرهما الله تعالی مع موالیهما و عمهما بالفیض القدسی و هو یحتوی علی‌⁽¹⁾

بسم اللّه الرحمن الرحیم الحمد للّه ربّ العالمین، و نشهد أن لا إله إلّا اللّه خالق السموات و الأرضین و أن محمّدا خاتم المرسلین صلّی اللّه علیه و علی أهل بیته الطاهرین.

**[ترجمه]بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ و الصلاة و السلام علی محمد و آله السادة الأقدسین أما بعد فهذا هو المجلد العشرون من مجلدات کتاب بحار الأنوار تألیف المولی الأولی الأستاد الاستناد مولانا محمد باقر ابن المولی المرحوم مولانا محمد تقی المجلسی حشرهما الله تعالی مع موالیهما و عمهما بالفیض القدسی و هو یحتوی علی‌ - 1. الخطبة الی هاهنا- فی نسخة الأصل- بخط المرزا عبد اللّه افندی و انشائه، لفقه مع قول المصنّف- قدّس سرّه- کتاب الزکاة و الصدقة إلخ و لکن فی أعلی صفحة نسخة الأصل بخط المصنّف- ره- خطبة اخری نصها:

بسم اللّه الرحمن الرحیم الحمد للّه ربّ العالمین، و نشهد أن لا إله إلّا اللّه خالق السموات و الأرضین و أن محمّدا خاتم المرسلین صلّی اللّه علیه و علی أهل بیته الطاهرین. - کتاب الزکاة و الصدقة و الخمس و الصوم و الاعتکاف و أعمال السنة.

**[ترجمه]

أبواب الزکاة و بعض ما یتعلق بها

باب 1 وجوب الزکاة و فضلها و عقاب ترکها و عللها و فیه فضل الصدقة أیضا

الآیات

البقرة: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ و قال تعالی وَ آتُوا الزَّکاةَ فی مواضع‌⁽²⁾

و قال تعالی: وَ آتَی الزَّکاةَ فی مواضع آل عمران وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ

بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لِلَّهِ مِیراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ⁽¹⁾

المائدة: لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکاةَ إلی قوله وَ أَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ‌⁽²⁾

الأعراف: وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ و قال تعالی خُذِ الْعَفْوَ⁽³⁾

الأنفال: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ‌⁽⁴⁾

التوبة: فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ و قال تعالی إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ⁽⁵⁾

و قال تعالی: وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالی: وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ یُطِیعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ‌⁽⁷⁾

إبراهیم: قُلْ لِعِبادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ وَ لا خِلالٌ‌⁽⁸⁾

الإسراء: وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ‌⁽⁹⁾

مریم: وَ أَوْصانِی بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیًّا⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ کانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ⁽²⁾

الأنبیاء: وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِیتاءَ الزَّکاةِ⁽³⁾

الحج: الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ⁽⁴⁾

و قال تعالی: فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ⁽⁵⁾

المؤمنون: وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ‌⁽⁶⁾

النور: رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِیتاءِ الزَّکاةِ و قال تعالی وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ⁽⁷⁾

النمل: هُدیً وَ بُشْری لِلْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ⁽⁸⁾

الروم: وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوالِ النَّاسِ فَلا یَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ زَکاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ‌⁽⁹⁾

لقمان: هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ⁽¹⁰⁾

السجدة: وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ الَّذِینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ‌⁽¹¹⁾

حمعسق: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ‌⁽¹²⁾

المجادلة: فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ⁽¹⁾

المنافقون: وَ أَنْفِقُوا مِنْ ما رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لا أَخَّرْتَنِی إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصَّالِحِینَ وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها وَ اللَّهُ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ‌⁽²⁾

المزمل: وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً⁽³⁾

المدثر: وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ‌⁽⁴⁾

القیامة: فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّی‌⁽⁵⁾

البینة: وَ یُقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکاةَ⁽⁶⁾

<meta info="- وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ،{و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند.} و خداوند می­فرماید: وَآتُواْ الزَّکَاةَ ،{و زکات را بدهید.} و نیز می­فرماید: وَآتَی الزَّکَاةَ، {و زکات را بدهد.} - . بقره/ 2، 43، 83، 110، 177، 277 -

{و کسانی که به آنچه خدا از فضل خود به آنان عطا کرده، بخل می‌ورزند، هرگز تصور نکنند که آن [بخل] برای آنان خوب است، بلکه برایشان بد است. به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود. میراث آسمان­ها و زمین از آنِ خداست، و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.}

{اگر نماز برپا دارید و زکات بدهید و به فرستادگانم ایمان بیاورید و یاریشان کنید و وام نیکویی به خدا بدهید، قطعاً گناهانتان را از شما می‌زدایم.} - وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهَا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَالَّذِینَ هُم بِآیَاتِنَا یُؤْمِنُونَ. - . اعراف/ 156 -

{و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است و به زودی آن را برای کسانی که پرهیزگاری می‌کنند و زکات می‌دهند و آنان که به آیات ما ایمان می‌آورند، مقرر می‌دارم.}

خُذِ الْعَفْوَ. - . اعراف/ 199 -

{گذشت پیشه کن.}

{و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند.}

{پس اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و زکات دادند، راه برایشان گشاده گردانید.}

{مساجد خدا را تنها کسانی آباد می‌کنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات داده.}

{و کسانی که زر و سیم را گنجینه می‌کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی‌کنند، ایشان را از عذابی دردناک خبر ده. روزی که آن [گنجینه] ها را در آتش دوزخ بگدازند، و پیشانی و پهلو و پشت آنان را با آن­ها داغ کنند [و گویند:] «این است آنچه برای خود اندوختید، پس [کیفر] آنچه را می‌اندوختید بچشید».}

{و نماز را بر پا می‌کنند و زکات می‌دهند، و از خدا و پیامبرش فرمان می‌برند. آنانند که خدا به زودی مشمول رحمتشان قرار خواهد داد.}

{به آن بندگانم که ایمان آورده‌اند بگو: «نماز را بر پا دارند و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم، پنهان و آشکارا انفاق کنند، پیش از آنکه روزی فرا رسد که در آن نه داد و ستدی باشد و نه دوستیی».}

{و حق خویشاوند را به او بده و مستمند و در راه مانده را [دستگیری کن].}

{و تا زنده‌ام به نماز و زکات سفارش کرده است.}

{و خاندان خود را به نماز و زکات فرمان می‌داد.}

{و به ایشان انجام دادن کارهای نیک و برپاداشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم.}

{همان کسانی که چون در زمین به آنان توانایی دهیم، نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند.}

{پس نماز را برپا دارید و زکات بدهید.}

{و آنان که زکات می‌پردازند.}

{مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات، به خود مشغول نمی‌دارد.}

{و نماز را برپا کنید و زکات را بدهید.}

{که [مایه] هدایت و بشارت برای مؤمنان است. همانان که نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند.}

{و آنچه [به قصد] ربا می‌دهید تا در اموال مردم سود و افزایش بردارد، نزد خدا فزونی نمی‌گیرد [ولی] آنچه را از زکات - در حالی که خشنودی خدا را خواستارید - دادید، پس آنان همان فزونی‌یافتگانند [و مضاعف می‌شود].}

{[که] برای نیکوکاران رهنمود و رحمتی است. [همان] کسانی که نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند.}

{و وای بر مشرکان. همان کسانی که زکات نمی‌دهند و آنان که به آخرت ناباورند.}

{و از آنچه روزیشان داده‌ایم انفاق می‌کنند.}

{پس نماز را برپا دارید و زکات را بدهید.}

{و از آنچه روزیِ شما گردانیده‌ایم، انفاق کنید، پیش از آنکه یکی از شما را مرگ فرا رسد و بگوید: «پروردگارا، چرا تا مدّتی بیشتر [اجل] مرا به تأخیر نینداختی تا صدقه دهم و از نیکوکاران باشم؟» [ولی] هر کس اجلش فرا رسد، هرگز خدا [آن را] به تأخیر نمی‌افکند، و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.}

{و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و وام نیکو به خدا دهید.}

{و بینوایان را غذا نمی‌دادیم.}

{پس [گویند] تصدیق نکرد و نماز برپا نداشت.}

{و نماز برپا دارند و زکات بدهند.}

**[ترجمه]

تفسیر

قوله تعالی وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ أی وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ من الأموال و القوی و الأبدان و الجاه و العلم یُنْفِقُونَ یتصدقون یحتملون الکل و یؤدون الحقوق لأهالیها و یقرضون و یسعفون الحاجات و یأخذون بأیدی الضعفاء و یقودون الضرائر و ینجونهم من المهالک و یحملون عنهم المتاع و یحملون الراجلین علی دوابهم و یؤثرون من هو أفضل منهم فی الإیمان علی أنفسهم بالمال و النفس و یساوون من کان فی درجتهم فیه بهما و یعلمون العلم لأهله و یروون فضائل أهل البیت علیهم السلام لمحبیهم و لمن یرجون هدایته کذا فی تفسیر الإمام علیه السلام⁽⁷⁾.

و قال الطبرسی ره قوله تعالی وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ یرید و مما أعطیناهم و ملکناهم یخرجون علی وجه الطاعة و حکی عن ابن عباس أنه الزکاة المفروضة و عن ابن مسعود أنه نفقة الرجل علی أهله لأن الآیة نزلت قبل وجوب الزکاة و عن الضحاک هو التطوع بالنفقة وَ رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ

الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّ مَعْنَاهُ وَ مِمَّا عَلَّمْنَاهُمْ یَبُثُّونَ.

و الأولی حمل الآیة علی عمومها انتهی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مقصود خداوند از «وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ».{و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند} این است که از آنچه به ایشان از اموال و دارایی­ها و توانایی­ها و نیروی بدنی و مقام و موقعیت و دانش روزی دادیم انفاق می­کنند و صدقه می­دهند، رفع نیاز ضعیفان را متحمل می­شوند، حق و حقوق مردم را به آن­ها پرداخت می­کنند، قرض می­دهند، نیازها را برطرف می­کنند، از بینوایان دستگیری می­کنند، نابینایان را راهنمایی می­کنند، آن­ها را از هلاکت­گاه­ها و خطرات نجات می­دهند، بار و بنه و وسایلشان را حمل می­کنند، پیادگان را سوار بر مرکب­هایشان می­کنند، با مال و جان خود کسانی را که از لحاظ ایمانی از آن­ها برتر هستند بر خود ترجیح می­دهند و افرادی را که از نظر ایمان همتراز آن­ها هستند با خود مساوی می­دانند. علم و دانش را به اهلش آموزش می­دهند و فضیلت­های اهل بیت علیهم السلام را برای دوستداران و کسانی که به هدایت آن­ها امید دارند نقل می­کنند. این مطالب در تفسیر امام علیه السلام آمده است. - . تفسیر امام حسن عسکری: 36 -

طبرسی رحمه الله گفته است: مقصود خداوند از «وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ»،{و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند} این است: آنچه به آن­ها دادیم و به تصاحبشان درآوردیم را در راه طاعت و بندگی صرف می­کنند. از ابن عباس نقل شده است: مقصود آیه، زکات واجب است و ابن مسعود گفته است: مراد از آن نفقه مرد به خانواده اش است زیرا این آیه پیش از واجب شدن زکات نازل شده است. از ضحّاک نیز روایت شده است که گفته است: مقصود از آن داوطلب شدن برای پرداخت نفقه است. محمد بن مسلم از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که «معنی آیه این است که آنچه را به ایشان تعلیم دادیم منتشر می­کنند.» اما بهتر و شایسته تر آن است که آیه را بر معنای عام در نظر بگیریم. پایان. - . مجمع البیان 1 : 39 -

**[ترجمه]

أقول

و روی ما رواه عن الصادق علیه السلام فی المعانی‌⁽²⁾و العیاشی‌⁽³⁾عنه علیه السلام و ما رجحه من الحمل علی العموم فی موقعه لکن علی الوجه الذی یستفاد مما نقلناه من تفسیر الإمام علیه السلام فإنه أشمل و لا ینافیه روایة محمد بن مسلم بل یمکن تنزیله علی العموم کما لا یخفی.

و قال البیضاوی إدخال من التبعیضیة للکف عن الإسراف المنهی عنه قوله تعالی وَ آتُوا الزَّکاةَ قال البیضاوی الزکاة من زکا الزرع إذا نما فإن إخراجها یستجلب برکة فی المال و یثمر للنفس فضیلة الکرم أو من الزکاء بمعنی الطهارة فإنها تطهر المال من الخبث و النفس من البخل انتهی.

و قال الطبرسی طاب ثراه الزکاة و النماء و الزیادة نظائر فی اللغة و قال صاحب العین الزکاة زکاة المال و هو تطهیره و زکا الزرع و غیره یزکو زکاء ممدودا أی نما و ازداد و هذا لا یزکو بفلان أی لا یلیق به و الزکا الشفع و الخسا الوتر و أصله تثمیر المال بالبرکة التی یجعلها الله فیه انتهی‌⁽⁴⁾و لا یخفی ما بین الکلامین من المخالفة.

ثم قال الطبرسی إن قوله تعالی وَ آتُوا الزَّکاةَ أی أعطوا ما فرض الله فی أموالکم علی ما بینه الرسول صلی الله علیه و آله لکم و هذا حکم جمیع ما ورد فی القرآن مجملا فإن بیانه یکون موکولا إلی النبی صلی الله علیه و آله کما قال سبحانه وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا⁽⁵⁾فلذلک أمرهم بالصلاة و الزکاة علی

طریق الإجمال و أحال فی التفصیل علی بیانه صلی الله علیه و آله انتهی‌⁽¹⁾.

و فی تفسیر الإمام علیه السلام ما حاصله أن المراد و آتوا الزکاة من أموالکم إذا وجبت و من أبدانکم إذا لزمت و من معونتکم إذا التمست‌⁽²⁾.

وَ فِی الْکَافِی عَنِ الْکَاظِمِ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ صَدَقَةِ الْفِطْرَةِ أَ هِیَ مِمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ فَقَالَ نَعَمْ‌⁽³⁾. وَ الْعَیَّاشِیُّ عَنْهُ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾. وَ عَنِ الصَّادِقِ: هِیَ الْفِطْرَةُ الَّتِی افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ. وَ فِی رِوَایَةٍ: نَزَلَتِ الزَّکَاةُ وَ لَیْسَتْ لِلنَّاسِ الْأَمْوَالُ وَ إِنَّمَا کَانَتِ الْفِطْرَةُ⁽⁵⁾.

قوله تعالی وَ آتَی الزَّکاةَ صدر الآیة لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السَّائِلِینَ وَ فِی الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ⁽⁶⁾أکثر المفسرین علی أنها نزلت لما حولت القبلة و کثرة کثر الخوض فی نسخها و أکثروا الیهود و النصاری ذکرها و المشرق قبلة النصاری و المغرب قبلة الیهود.

وَ فِی تَفْسِیرِ الْإِمَامِ علیه السلام عَنِ السَّجَّادِ علیه السلام: قَالَتِ الْیَهُودُ قَدْ صَلَّیْنَا إِلَی قِبْلَتِنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ الْکَثِیرَةَ وَ فِینَا مَنْ یُحْیِی اللَّیْلَ صَلَاةً إِلَیْهَا وَ هِیَ قِبْلَةُ مُوسَی الَّتِی أَمَرَنَا بِهَا وَ قَالَتِ النَّصَارَی قَدْ صَلَّیْنَا إِلَی قِبْلَتِنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ الْکَثِیرَةَ وَ فِینَا مَنْ یُحْیِی اللَّیْلَ صَلَاةً إِلَیْهَا وَ هِیَ قِبْلَةُ عِیسَی الَّتِی أَمَرَنَا بِهَا وَ قَالَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِیقَیْنِ:

أَ تَرَی رَبَّنَا یُبْطِلُ أَعْمَالَنَا هَذِهِ الْکَثِیرَةَ وَ صَلَاتَنَا إِلَی قِبْلَتِنَا لِأَنَّا لَا نَتَّبِعُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله عَلَی هَوَاهُ فِی نَفْسِهِ وَ أَخِیهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی یَا مُحَمَّدُ قُلْ لَیْسَ الْبِرَّ وَ الطَّاعَةَ الَّتِی تَنَالُونَ بِهَا الْجِنَانَ وَ تَسْتَحِقُّونَ بِهَا الْغُفْرَانَ وَ الرِّضْوَانَ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ بِصَلَاتِکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ یَا أَیُّهَا النَّصَارَی وَ قِبَلَ الْمَغْرِبِ یَا أَیُّهَا الْیَهُودُ وَ أَنْتُمْ لِأَمْرِ اللَّهِ مُخَالِفُونَ وَ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ مُغْتَاظُونَ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ أَیْ بِرُّ مَنْ آمَنَ أَوْ وَ لَکِنَّ الْبَارَّ أَوْ ذَا الْبِرِّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]در معانی الاخبار - . معانی الاخبار : 23 - و تفسیر عیاشی - . تفسیر عیاشی 1 : 26 -

نیز همین حدیث از امام صادق علیه السلام روایت شده است. ترجیحی که طبرسی داده و معنای آیه را عام دانسته است کاملا درست و بجاست، اما معنایی که از تفسیر منقول از امام برداشت می­شود جامع­تر است و روایت محمد بن مسلم با آن منافاتی ندارد و همان طور که واضح است می­توان آن را به صورت عام در نظر گرفت.

بیضاوی گفته است: آمدن «مِن» تبعیض (بعضیه) به جهت بازداشتن از اسراف کردن ناروا است.

در باره این سخن خداوند «وَآتُواْ الزَّکَاةَ»{و زکات را بدهید} بیضاوی گفته است: زکات از فعل «زکی الزرع» {هرگاه کِشت رشد کند} می­باشد. در حقیقت دادن زکات موجب برکت در مال، و کرامت و بزرگ منشی نفس انسان می­شود. یا اینکه زکات از «زکاء» به معنای پاکی است چرا که زکات مال و دارایی را از آلودگی و نفس را از بخل و تنگ نظری پاک می­کند. پایان.

طبرسی گفته است: زکات، نماء و زیادت، از لحاظ معنای لغوی مانند هم هستند. نویسنده کتاب «العین» گفته است: زکاة یعنی تزکیه مال و آن پاک کردن مال است و «زکا الزرع و غیره یزکو زکاء ممدوداً» یعنی زراعت رشد کرد و فزونی یافت و «هذا لا یزکو بفلانٍ» یعنی شایسته او نیست، و «زکا» به معنای زوج و «خسا» به معنای فرد است. اصل آن به معنای فزونی دادن مال با برکتی است که خداوند در آن قرار می­دهد. پایان. - . مجمع البیان 1 : 97 -

تفاوت این دو سخن آشکار است.

سپس طبرسی گفته است: این سخن خداوند «وَآتُواْ الزَّکَاةَ»{و زکات را بدهید} به این معنا است که آنچه را که خداوند بر اموال شما واجب کرده و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای شما تبیین نموده است بپردازید. در واقع همه احکام قرآن به صورت مختصر و کوتاه آمده است و تبیین جزییات آن بر عهده پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم واگذار شده است همان طور که خداوند پاک و منزه می­فرماید: «وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا» ، - . حشر/ 7 - {و

آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید.} از این جهت آن­ها را سربسته و به صورت مختصر به نماز و زکات امر فرموده است و بیان جزییات آن را به پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم واگذار کرده است. پایان. - . مجمع البیان 1 : 97 -

خلاصه مطالبی که در تفسیر امام علیه السلام در این رابطه آمده است این می­باشد که زکات بپردازید از مال و دارایی، هرگاه واجب شد و از جسم­هایتان، هرگاه لازم گردید و از کمک و یاری شما، هرگاه خواسته شد. - . تفسیر امام : 112 -

در کافی از امام کاظم علیه السلام روایت شده است که از او در باره صدقه عید فطر سؤال شد که آیا فطریه از جمله آن چیزی است که خداوند فرموده است: «فَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ» ،{پس نماز را برپا دارید و زکات بدهید.} ؟ ایشان فرمود: بله. - . در کافی این حدیث را نیافتیم بلکه در تهذیب 1 : 373 این حدیث را می بینید. -

در تفسیر عیاشی نیز همین حدیث روایت شده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 42 - از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرموده است: این فطریه ای است که خداوند بر مؤمنان واجب قرار داده است. و در روایت دیگری آمده است : حکم زکات در حالی نازل شد که مردم هیچ مالی نداشتند و بدین ترتیب فقط فطره به آن­ها تعلّق می‌گرفت نه زکات مال. - . تفسیر عیاشی 1 : 43 و کافی ج 4 : 171 که هشام بن الحکم آن را روایت کرده است. -

«وَآتَی الزَّکَاةَ»: ابتدای آیه به این صورت آمده است: «لَّیْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلآئِکَةِ وَالْکِتَابِ وَالنَّبِیِّینَ وَآتَی الْمَالَ عَلَی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَالسَّآئِلِینَ وَفِی الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَی الزَّکَاةَ»، - . بقره/ 177 - {نیکوکاری

آن نیست که روی خود را به سوی مشرق و [یا] مغرب بگردانید، بلکه نیکی آن است که کسی به خدا و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب [آسمانی] و پیامبران ایمان آوَرَد، و مال [خود] را با وجودِ دوست داشتنش، به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و در راه‌ماندگان و گدایان و در [راهِ آزاد کردن] بندگان بدهد، و نماز را برپای دارد، و زکات را بدهد.} بیشتر مفسران بر این باورند که این آیه زمانی نازل شد که قبله تغییر کرد، و در باره منسوخ شدن این آیه مطالب زیادی عنوان شده است و یهودیان و مسیحیان در این باره زیاد سخن گفته اند. مشرق قبله مسیحی­ها و مغرب قبله یهودی­ها بوده است.

در تفسیر امام علیه السلام از امام سجاد علیه السلام روایت شده که گفته است: یهودیان گفتند: ما به سوی این قبله نمازهای زیادی خوانده ایم و برخی از ما تمام شب را به سوی این قبله نماز گزارده است و این قبله ای است که موسی ما را به (نماز خواندن به سوی آن) امر فرموده است، و مسیحیان گفتند: ما به سوی این قبله نمازهای زیادی خوانده ایم و برخی از ما تمام شب را به سوی این قبله نماز گزارده است و این قبله ای است که عیسی ما را به (نماز خواندن به سوی آن) دستور داده است، و هر کدام از این دو گروه گفتند: آیا گمان می­کنی پروردگار این اعمال زیاد ما و نماز خواندن به سوی قبله مان را باطل می­کند، به این سبب که از محمد صلی الله علیه و آله و سلم که هواهای نفسانی خویش را در مورد خود و برادرش محور قرار داده است، پیروی نمی­کنیم؟ پس خداوند این آیه را نازل کرد که ای محمد! بگو نیکوکاری و طاعت و بندگی ای که بتوانید با آن به بهشت دست یابید و سزاوار و شایسته بخشش و خشنودی خدا گردید این نیست که با نماز خواندن روی خود را ای مسیحیان به سوی مشرق و ای یهودیان به سوی مغرب بگردانید حال آنکه مخالف دستورات خداوند هستید و نسبت به دوستدار خداوند خشمگین هستید بلکه «وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ» یعنی نیکی آن است که کسی ایمان آورد یا اینکه نیکوکار کسی است که به خداوند ایمان بیاورد. - . تفسیر امام حسن عسکری: 271 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

مص، [مصباح الشریعة] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: عَلَی کُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَائِکَ زَکَاةٌ وَاجِبَةٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بَلْ عَلَی کُلِّ شَعْرَةٍ بَلْ عَلَی کُلِّ لَحْظَةٍ فَزَکَاةُ الْعَیْنِ النَّظَرُ بِالْعَبْرَةِ وَ الْغَضُّ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَا یُضَاهِیهَا وَ زَکَاةُ الْأُذُنِ اسْتِمَاعُ الْعِلْمِ وَ الحِکْمَةِ وَ الْقُرْآنِ وَ فَوَائِدِ الدِّینِ مِنَ الْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ وَ النَّصِیحَةِ وَ مَا فِیهِ نَجَاتُکَ بِالْإِعْرَاضِ عَمَّا هُوَ ضِدُّهُ مِنَ الْکَذِبِ وَ الْغِیبَةِ وَ أَشْبَاهِهَا وَ زَکَاةُ اللِّسَانِ النُّصْحُ لِلْمُسْلِمِینَ وَ التَّیَقُّظُ لِلْغَافِلِینَ وَ کَثْرَةُ التَّسْبِیحِ وَ الذِّکْرِ وَ غَیْرِهِ وَ زَکَاةُ الْیَدِ الْبَذْلُ وَ الْعَطَاءُ وَ السَّخَاءُ بِمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْکَ بِهِ وَ تَحْرِیکُهَا بِکِتْبَةِ الْعُلُومِ وَ مَنَافِعَ یَنْتَفِعُ بِهَا الْمُسْلِمُونَ فِی طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَی وَ الْقَبْضُ عَنِ الشُّرُورِ وَ زَکَاةُ الرِّجْلِ السَّعْیُ فِی حُقُوقِ اللَّهِ تَعَالَی مِنْ زِیَارَةِ الصَّالِحِینَ وَ مَجَالِسِ الذِّکْرِ وَ إِصْلَاحِ النَّاسِ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ وَ الْجِهَادِ وَ مَا فِیهِ صَلَاحُ قَلْبِکَ وَ سَلَامَةُ دِینِکَ.

هَذَا مِمَّا یَحْتَمِلُ الْقُلُوبُ فَهْمَهُ وَ النُّفُوسُ اسْتِعْمَالَهُ وَ مَا لَا یُشْرِفُ عَلَیْهِ إِلَّا عِبَادُهُ الْمُقَرَّبُونَ الْمُخْلِصُونَ أَکْثَرُ مِنْ أَنْ یُحْصَی وَ هُمْ أَرْبَابُهُ وَ هُوَ شِعَارُهُمْ دُونَ غَیْرِهِمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرموده است: بر هر یک از اعضای تو زکاتی برای خداوند عزیز و بلند مرتبه واجب شده است و بلکه بر هر تار موی انسان و بر هر لحظه ای که سپری می­کند زکات واجب شده است. پس زکات چشم، نگاه کردن با عبرت و پند پذیری و فروخواباندن چشم از شهوت­ها و مانند آن است. زکات گوش شنیدن دانش، حکمت، قرآن و فایده­های دینی همچون حکمت، موعظه و نصیحت و نیز شنیدن آنچه که سبب نجات و رستگاری تو می­شود، با دوری و روی گردانی از چیزهایی که مخالف آن است همچون دروغ و غیبت و مانند اینها. زکات زبان پند دادن مسلمانان و آگاه کردن انسان­های غافل، و تسبیح و ذکر فراوان خداوند و چیزهای دیگر است. زکات دست کمک و بخشش از آن چیزی است که خداوند به تو ارزانی داشته است، و نیز زکات دست به حرکت درآوردن آن برای نوشتن علوم و منفعت­هایی است که مسلمانان در طاعت و بندگی خداوند بلند مرتبه از آن سود می­برند و نیز دست نگه داشتن از بدیها. زکات پا سعی و تلاش در راستای ادای حقوق خداوند از جمله دیدار با انسان­های صالح، رفتن به مجالس ذکر، اصلاح مردم، برقراری روابط خویشاوندی، جهاد در راه خدا و انجام کارهایی که مایه اصلاح قلب و سلامت دین تو می­شود.

این موارد چیزهای است که قلب­ها توانایی درک آن را دارند و نفس­ها قادر به کار گیری آن هستند و اما آنچه که تنها بندگان نزدیک و مخلص خداوند بر آن توان دارند قابل شمارش نخواهد بود. این افراد صاحبان این اعمال هستند و این امور به جز آن­ها شعار و سرلوحه کسی نخواهد بود. - . مصباح الشریعه : 271 -

**[ترجمه]

بیان

قوله بکتبة العلوم یدل علی شرافة کتابة القرآن المجید و الأدعیة و کتب الأحادیث المأثورة و سائر الکتب المؤلفة فی العلوم الدینیة و بالجملة کل ما له مدخل فی علوم الدین و المراد بمجالس الذکر کل ما انعقد علی وفق

قانون الشریعة المطهرة.

**[ترجمه]«نوشتن علوم» بیانگر ارزش نگارش قرآن مجید و دعاها و کتاب­های حدیثی منقول و دیگر کتاب هایی است که در علوم دینی نگاشته می­شود و در کل بیانگر اهمیت همه کتاب­هایی است که به نوعی در راستای علوم دینی نوشته می­شود. مقصود از مجالس ذکر مجالسی است که بر اساس قانون پاک شریعت برپا می­شود .

**[ترجمه]

«2»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا مِنْ ذِی زَکَاةِ مَالٍ إِبِلٍ وَ لَا بَقَرٍ وَ لَا غَنَمٍ یَمْنَعُ زَکَاةَ مَالِهِ إِلَّا أُقِیمَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِقَاعٍ قَفْرٍ یَنْطَحُهُ کُلُّ ذَاتِ قَرْنٍ بِقَرْنِهَا وَ یَنْهَشُهُ کُلُّ ذَاتِ نَابٍ بِأَنْیَابِهَا وَ یَطَؤُهُ کُلُّ ذَاتِ ظِلْفٍ بِظِلْفِهَا حَتَّی یَفْرُغَ اللَّهُ مِنْ حِسَابِ خَلْقِهِ وَ مَا مِنْ ذِی زَکَاةِ مَالٍ نَخْلٍ وَ لَا زَرْعٍ وَ لَا کَرْمٍ یَمْنَعُ زَکَاةَ مَالِهِ إِلَّا قُلِّدَتْ أَرْضُهُ فِی سَبْعَةِ أَرَضِینَ یُطَوَّقُ بِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیاشی: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: هر کسی که زکات شتر و گاو و گوسفند بر او واجب باشد و از پرداخت آن ممانعت ورزد در روز قیامت در دشتی بی آب و علف اقامت داده می­شود و حیوانات شاخ دار او را شاخ می­زنند، هر جانور نیش داری او را نیش می­زنند و حیوانات سُم دار او را لگد مال می­کنند و این کار ادامه می­یابد تا زمانی که خداوند به حساب و کتاب همه بندگان رسیدگی کند و هر کسی زکات خرما و مویز و گندم و جو را نداده باشد آن قطعه باغ یا زمین تا روز قیامت تا عمق هفت طبقه زمین در گردنش آویخته می­شود. - . تفسیر عیاشی 1 : 207 -

**[ترجمه]

بیان

بقاع قفر قال الجوهری القاع المستوی من الأرض و ینهشه فی القاموس نهشه لسعه و عضه أو أخذه بأضراسه.

**[ترجمه]الجوهریّ در مورد عبارت «بقاع قفر» گفته است: قاع، به زمین هموار و پست گویند. «ینهشه» در قاموس به این صورت آمده است: نهشَهُ : او را گزید و نیش زد یا او را با دندان گرفت.

**[ترجمه]

«3»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ یُوسُفَ الطَّاطَرِیِّ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: وَ ذَکَرَ الزَّکَاةَ فَقَالَ الَّذِی یَمْنَعُ الزَّکَاةَ یُحَوِّلُ اللَّهُ مَالَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ شُجَاعاً مِنْ نَارٍ لَهُ ریمتان [زَبِیبَتَانِ]⁽²⁾

فَیُطَوِّقُهُ إِیَّاهُ ثُمَّ یُقَالُ لَهُ الْزَمْهُ کَمَا لَزِمَکَ فِی الدُّنْیَا وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ الْآیَةَ⁽³⁾.

وَ عَنْهُمْ علیهم السلام قَالَ: مَانِعُ الزَّکَاةِ یُطَوَّقُ بِشُجَاعٍ أَقْرَعَ یَأْکُلُ مِنْ لَحْمِهِ وَ هُوَ قَوْلُهُ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ الْآیَةَ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]یوسف الطاطری از امام باقر علیه السلام شنیده که در مورد زکات فرموده است: کسی که از پرداخت زکات خودداری کند، خداوند در روز قیامت مال و اموال او را به شکل ماری از آتش که دو نقطه سیاه در بالای چشم دارد تبدیل می­کند و آن را بر گردن او می­پیچد. سپس به آن مار گفته می­شود: ملازم او باش همان طور که در دنیا ملازم و همراه تو بود. این مصداق سخن خداوند است که می­فرماید: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»، - . آل عمران/ 180 - {به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود.}

همچنین از آنان - امامان علیهم السلام - نقل شده است که: شخصی که زکات نمی­دهد با ماری بسیار سمی، احاطه می­گردد که از گوشت این شخص می­خورد. و این مصداق سخن خداوند است: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»، - . آل عمران/ 180 - {به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود.} - . تفسیر عیاشی 1 : 208 -

**[ترجمه]

«4»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَدَّی الزَّکَاةَ إِلَی مُسْتَحِقِّهَا وَ أَقَامَ الصَّلَاةَ عَلَی حُدُودِهَا وَ لَمْ یُلْحِقْ بِهِمَا مِنَ الْمُوبِقَاتِ مَا یُبْطِلُهُمَا جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَغْبِطُهُ کُلُّ مَنْ فِی تِلْکَ الْعَرَصَاتِ حَتَّی یَرْفَعُهُ نَسِیمُ الْجَنَّةِ إِلَی أَعْلَی غُرَفِهَا وَ عَالِیهَا بِحَضْرَةِ مَنْ کَانَ یُوَالِیهِ مِنْ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ.

وَ مَنْ بَخِلَ بِزَکَاتِهِ وَ أَدَّی صَلَاتَهُ کَانَتْ مَحْبُوسَةً دُوَیْنَ السَّمَاءِ إِلَی أَنْ یَجِی‌ءَ خَبَرُ زَکَاتِهِ فَإِنْ أَدَّاهَا جُعِلَتْ کَأَحْسَنِ الْأَفْرَاسِ مَطِیَّةً لِصَلَاتِهِ فَحَمَلَتْهَا إِلَی سَاقِ الْعَرْشِ فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سِرْ إِلَی الْجِنَانِ فَارْکُضْ فِیهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَمَا انْتَهَی إِلَیْهِ رَکْضُکَ فَهُوَ کُلُّهُ بِسَائِرِ مَا تَمَسُّهُ لِبَاعِثِکَ‌⁽¹⁾فَیَرْکُضُ فِیهَا عَلَی أَنَّ کُلَّ رَکْضَةٍ مَسِیرُ سَنَةٍ فِی قَدْرِ لَمْحَةِ بَصَرِهِ مِنْ یَوْمِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ حَتَّی یَنْتَهِیَ بِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِلَی حَیْثُ مَا شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی فَیَکُونُ ذَلِکَ کُلُّهُ لَهُ وَ مِثْلُهُ عَنْ یَمِینِهِ وَ شِمَالِهِ وَ أَمَامِهِ وَ خَلْفِهِ وَ فَوْقِهِ وَ تَحْتِهِ فَإِنْ بَخِلَ بِزَکَاتِهِ وَ لَمْ یُؤَدِّهَا أُمِرَ بِالصَّلَاةِ فَرُدَّتْ إِلَیْهِ وَ لُفَّتْ کَمَا یُلَفُّ الثَّوْبُ الْخَلَقُ ثُمَّ یُضْرَبُ بِهَا وَجْهُهُ وَ یُقَالُ لَهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ مَا تَصْنَعُ بِهَذَا دُونَ هَذَا⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام عسکری علیه السلام: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: هر کس زکات را به افراد مستحق بدهد و نماز را بر اساس حد و حدود آن به پا دارد و با انجام گناهان کبیره این دو عمل را باطل نسازد، در روز قیامت حضور می­باید در حالی که همه حاضران صحرای محشر بر او غبطه می­خورند تا جایی که نسیم بهشت او را با خود به بالاترین غرفه های بهشت در حضور کسانی که آن­ها را دوست می­دارد یعنی محمد و خاندان پاکش، بالا می­برد.

و اگر کسی در دادن زکات بخل ورزد و نمازش را ادا کند، نمازش کمی­پایین تر از آسمان نگه داشته می­شود تا اینکه خبر زکاتش برسد. اگر او زکات را داده باشد زکات او همچون مرکبی خوب برای نمازش می­شود و نماز را با خود به ساق عرش خداوند حمل می­کند. پس خداوند عزیز و بلند مرتبه می­گوید: به سوی بهشت برو و در آنجا تا روز قیامت بدو. پس هر جایی که دویدن تو به پایان برسد و به هر جایی برسی از آنِ تو خواهد بود. او به راه می­افتد و هر بار حرکت او به اندازه مسیر یک سال در یک چشم برهم زدن از آن روز تا روز قیامت است تا اینکه در روز قیامت به جایی که خداوند اراده کرده است می­رسد و همه آنجا به او اختصاص خواهد یافت و به همان اندازه از سمت راست و چپ و جلو و عقب و بالا و زیر از آنِ او خواهد شد.

اگر در دادن زکات بخل ورزد و آن را پرداخت نکند به نماز دستور داده می­شود به سوی او باز گردد و همان طور که لباس کهنه پیچیده می­شود، نمازش درهم پیچیده می­شود سپس با آن بر صورت او زده می شود و به او گفته می­شود: ای بنده خدا! با این یکی بدون دیگری چه کار می­کنی؟ - . تفسیر امام حسن عسکری: 36 -

**[ترجمه]

«5»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام]: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ آتُوا الزَّکاةَ أَیْ مِنَ الْمَالِ وَ الْجَاهِ وَ قُوَّةِ الْبَدَنِ فَمِنَ الْمَالِ مُوَاسَاةُ إِخْوَانِکَ الْمُؤْمِنِینَ وَ مِنَ الْجَاهِ إِیصَالُهُمْ إِلَی مَا یَتَقَاعَسُونَ عَنْهُ لِضَعْفِهِمْ عَنْ حَوَائِجِهِمُ الْمُقَرَّرَةِ فِی صُدُورِهِمْ وَ بِالْقُوَّةِ مَعُونَةُ أَخٍ لَکَ قَدْ سَقَطَ حِمَارُهُ أَوْ جَمَلُهُ فِی صَحْرَاءَ أَوْ طَرِیقٍ وَ هُوَ یَسْتَغِیثُ فَلَا یُغَاثُ یُعِینُهُ حَتَّی یَحْمِلَ عَلَیْهِ مَتَاعَهُ وَ تُرْکِبُهُ وَ تُنْهِضُهُ حَتَّی یَلْحَقَ الْقَافِلَةَ وَ أَنْتَ فِی ذَلِکَ کُلِّهِ مُعْتَقِدٌ لِمُوَالاةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ وَ إِنَّ اللَّهَ یُزَکِّی أَعْمَالَکَ وَ یُضَاعِفُهَا بِمُوَالاتِکَ لَهُمْ وَ بَرَاءَتِکَ مِنْ أَعْدَائِهِمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام عسکری: این سخن خدواند «وَآتُوا الزَّکَاةَ» به این معنا است که از دارایی و منزلت (نفوذ اجتماعی) و توان بدنی خود زکات بدهید. از جمله زکات مال و دارایی این است که برادران مومن خویش را در مال خود شریک سازی، و از جمله زکات جاه و منزلت این است که به آن­هایی که به خاطر ضعف و ناتوانی در برآورده ساختن نیازهای موجود در دل­هایشان از برخی نیازها می گذرند، کمک و یاری برسانی. و از جمله زکات توان بدنی این است که به برادری که الاغ یا شترش در بیابان و یا در راه هلاک شده است و طلب یاری نموده اما کسی او را یاری نکرده، کمک کنی تا بار و بنه اش را حمل کرده و او را سوار بر مرکبش نمایی و او را کمک کنی تا به کاروانش برسد و در همه این کارها به دوستی و محبت محمد و خاندان پاکش باور داشته باشی و به اینکه خداوند اعمال تو را پاک می­گرداند و به سبب دوستی با آنان (پیامبر و خاندانش) و بیزاری از دشمنانشان اجر کارهای تو را چند برابر خواهد کرد. - . تفسیر امام حسن عسکری : 166 -

**[ترجمه]

«6»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: آتُوا الزَّکَاةَ مِنْ أَمْوَالِکُمُ الْمُسْتَحِقِّینَ لَهَا مِنَ الْفُقَرَاءِ وَ الضُّعَفَاءِ لَا تَبْخَسُوهُمْ وَ لَا تُوکِسُوهُمْ وَ لَا تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ أَنْ تُعْطُوهُمْ فَإِنَّ مَنْ أَعْطَی زَکَاتَهُ طَیِّبَةً بِهَا نَفْسُهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِکُلِّ حَبَّةٍ مِنْهَا قَصْراً فِی الْجَنَّةِ مِنْ ذَهَبٍ وَ قَصْراً مِنْ فِضَّةٍ وَ قَصْراً مِنْ لُؤْلُؤٍ وَ قَصْراً مِنْ زَبَرْجَدٍ وَ قَصْراً مِنْ زُمُرُّدٍ وَ قَصْراً مِنْ جَوْهَرٍ وَ قَصْراً مِنْ نُورِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ إِنْ قَصَّرَ فِی الزَّکَاةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: یَا عَبْدِی

أَ تُبْخِلُنِی أَمْ تَتَّهِمُنِی أَمْ تَظُنُّ أَنِّی عَاجِزٌ غَیْرُ قَادِرٍ عَلَی إِثَابَتِکَ سَوْفَ یَرِدُ عَلَیْکَ یَوْمٌ تَکُونُ أَحْوَجَ الْمُحْتَاجِینَ إِنْ أَدَّیْتَهَا کَمَا أَمَرْتُ وَ سَوْفَ یَرِدُ عَلَیْکَ إِنْ بَخِلْتَ یَوْمٌ تَکُونُ فِیهِ أَخْسَرَ الْخَاسِرِینَ قَالَ فَسَمِعَ ذَلِکَ الْمُسْلِمُونَ فَقَالُوا سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام عسکری: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: زکات اموال و دارایی خود را به انسان­های مستحق زکات مانند بینوایان و ناتوان­ها بدهید و در پرداخت زکات به آن­ها کوتاهی نکنید و از ارزش و مقام آن­ها نکاهید و چیز پست و پلید به آنان ندهید، چراکه هر کس زکاتش را با رضایت و طیب خاطر بدهد، خداوند در ازای هر دانه ای که به عنوان زکات می­بخشد، در بهشت قصری از طلا، قصری از نقره، قصری از مروارید، قصری از زبرجد، قصری از زُمرد، قصری از جواهرات و قصری از نور خداوندی به او می­دهد. اگر در پرداخت زکات کوتاهی کند خداوند به او می­گوید: ای بنده ام! آیا من را بخیل می­دانی یا اینکه مرا متهم می­کنی یا اینکه گمان کردی در دادن پاداش تو ناتوانم؟ روزی خواهد آمد که اگر زکات را آن طور که به تو دستور داده شد پرداخت کنی، نیازمندترین نیازمندان به این زکاتی که پرداخته­ای خواهی بود. و اگر (در دادن زکات) بخل پیشه کنی روزی خواهد آمد که در آن روز زیان کار ترین زیانکاران خواهی بود. امام حسن عسکری فرمود: مسلمانان این سخنان را شنیدند و گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم ای فرستاده خدا. - . تفسیر امام حسن عسکری: 240 -

**[ترجمه]

«7»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ الَّذِینَ یَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ‌⁽²⁾فَقَالَ هُوَ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ فِی الْمَالِ غَیْرَ الزَّکَاةِ وَ مَنْ أَدَّی مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَقَدْ قَضَی مَا عَلَیْهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: سماعة می­گوید از امام صادق علیه السلام در مورد این سخن خداوند پرسیدم: «وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ» - . رعد/ 21 - ،

{و آنان که آنچه را خدا به پیوستنش فرمان داده می‌پیوندند.} او فرمود: آن چیزی غیر از زکات است که خداوند در اموال و دارایی فرض کرده است و هر کس آنچه را خداوند بر او واجب کرده پرداخت کند، تکلیفی که بر او مقدر شده را به انجام رسانده است. - . تفسیر عیاشی 2 : 209 -

**[ترجمه]

«8»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ لِلْفُقَرَاءِ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ فَرِیضَةً لَا یُحْمَدُونَ بِأَدَائِهَا وَ هِیَ الزَّکَاةُ بِهَا حَقَنُوا دِمَاءَهُمْ وَ بِهَا سُمُّوا مُسْلِمِینَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ فَرَضَ فِی الْأَمْوَالِ حُقُوقاً غَیْرَ الزَّکَاةِ وَ مِمَّا فَرَضَ فِی الْمَالِ غَیْرَ الزَّکَاةِ قَوْلُهُ الَّذِینَ یَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ مَنْ أَدَّی مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَقَدْ قَضَی مَا عَلَیْهِ وَ أَدَّی شُکْرَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِ مِنْ مَالِهِ إِذَا هُوَ حَمِدَهُ عَلَی مَا أَنْعَمَ عَلَیْهِ بِمَا فَضَّلَهُ بِهِ مِنَ السَّعَةِ عَلَی غَیْرِهِ وَ لِمَا وَفَّقَهُ لِأَدَاءِ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: سماعه گفته است: خداوند در اموال ثروتمندان برای فقرا فریضه­ای واجب کرده است که با پرداخت آن ستوده نمی­شوند (نباید توقع ستایش داشته باشند). این فریضه، زکات است که با دادن آن، خونشان حفظ می­شود و مسلمان خوانده می­شوند. اما خداوند در اموال و دارایی، حقوقی غیر از زکات واجب کرده است. از جمله مواردی که خداوند در اموال و دارایی، حقوقی غیر از زکات فرض کرده است این سخن خداوند است: «وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ»، {و آنان که آنچه را خدا به پیوستنش فرمان داده می‌پیوندند.}. هر کس آنچه را که خداوند بر او واجب کرده انجام دهد، مسئولیتش را به اتمام رسانده است و شکر و سپاس اموالی که خداوند به او ارزانی داشته به جا آورده است چرا که او خداوند را به خاطر اینکه با دادن توانگری و فراخی بیشتر نسبت به دیگران بر او نعمت ارزانی داشته و توفیق انجام فریضه الهی را به او داده است، حمد و سپاس کرده است. - . تفسیر عیاشی 2 : 210 -

**[ترجمه]

«9»

قب، [المناقب لابن شهرآشوب]: سُئِلَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام عَنْ بَدْوِ الزَّکَاةِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی آدَمَ علیه السلام أَنْ زَکِّ عَنْ نَفْسِکَ یَا آدَمُ قَالَ یَا رَبِّ وَ مَا الزَّکَاةُ قَالَ صَلِّ لِی عَشْرَ رَکَعَاتٍ فَصَلَّی ثُمَّ قَالَ رَبِّ هَذِهِ الزَّکَاةُ عَلَیَّ وَ عَلَی الْخَلْقِ قَالَ اللَّهُ هَذِهِ الزَّکَاةُ عَلَیْکَ فِی الصَّلَاةِ وَ عَلَی وُلْدِکَ فِی الْمَالِ مَنْ جَمَعَ مِنْ وُلْدِکَ مَالًا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مناقب آل أبی طالب: از حسن بن علی علیه السلام در مورد آغاز زکات سؤال شد. او در جواب فرمود: خداوند به آدم وحی کرد که ای آدم، زکات نفس خود را بپرداز. آدم گفت: ای پروردگار زکات چگونه است؟ خداوند فرمود: ده رکعت نماز برایم بخوان. او نماز را خواند سپس گفت: ای پروردگار آیا این زکات بر من و خلق است؟ خداوند فرمود: این زکات بر تو در نماز است و بر فرزندانت، زکات در مال است، آن دسته از فرزندانت که به جمع آوری مال و اموال می­پردازند. - . مناقب آل أبی طالب 4 : 10 -

**[ترجمه]

«10»

غو، [غوالی اللئالی] عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَیُّمَا رَجُلٍ لَهُ مَالٌ

لَمْ یُعْطِ حَقَّ اللَّهِ مِنْهُ إِلَّا جَعَلَهُ اللَّهُ عَلَی صَاحِبِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ شُجَاعاً لَهُ زَبِیبَتَانِ یَنْهَشُهُ حَتَّی یَقْضِیَ بَیْنَ النَّاسِ فَیَقُولُ مَا لِی وَ مَا لَکَ فَیَقُولُ أَنَا کَنْزُکَ الَّذِی جَمَعْتَ لِهَذَا الْیَوْمِ قَالَ فَیَضَعُ یَدَهُ فِی فِیهِ فَیَقْضِمُهَا.

وَ رَوَی أَبُو ذَرٍّ قَالَ: رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ جَالِسٌ فِی ظِلِّ الْکَعْبَةِ وَ هُوَ یَقُولُ هُمُ الْأَخْسَرُونَ وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ فَقُلْتُ مَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ أَوْ غَنَمٍ لَا یُؤَدِّی زَکَاتَهُ إِلَّا جَاءَتْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْظَمَ مَا کَانَتْ وَ أَسْمَنَهُ تَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا وَ تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا کُلَّمَا نَفِدَ عَلَیْهِ آخِرُهَا عَادَ إِلَیْهِ أَوَّلُهَا حَتَّی یُقْضَی بَیْنَ النَّاسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عوالی اللئالی: ابوایوب الانصاری از پیامبر صلی الله علیه و آله سلّم نقل می­کند که فرمود: هر فردی که اموالی داشته باشد و حق خداوند را از آن ندهد، خدواند در روز قیامت اموال او را به صورت ماری از آتش که دو نقطه سیاه در بالای چشم دارد تبدیل می­کند و تا زمانی که به حساب و کتاب مردم رسیدگی شود او را نیش می زند. آن شخص به مار می­گوید: مرا چه شده است که با تو سروکار دارم؟ مار می­گوید: من گنجی هستم که تو برای امروز جمع کردی. پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم فرمود: آن شخص دستش را در دهان مار قرار می­دهد و مار دست او را می­جود.

ابوذر روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را دیدم که در سایه کعبه نشسته بود و می فرمود: سوگند به پروردگار کعبه فقط آنان زیانکارترین انسان­ها هستند. من گفتم: ای پیامبر خدا! آنان چه کسانی هستند؟ فرمود: هر صاحب شتر یا گوسفندی که زکات مالش را پرداخت نکند، در روز قیامت (آن شتر و گوسفند) در نهایت بزرگی و چاقی حاضر می­شوند و با شاخ­هایش او را شاخ می­زنند و با سم­هایش او را لگد مال می­کنند. هر بار که آخرین آن­ها بیایند و کارشان را انجام بدهند، دوباره از اول شروع می­کنند تا اینکه بین مردم حساب رسی می­شود. - . این حدیث را در المستدرک 1 : 508 استخراج کرده است. -

**[ترجمه]

«11»

مع،⁽²⁾[معانی الأخبار] لی، [الأمالی للصدوق] عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَسْخَی النَّاسِ مَنْ أَدَّی زَکَاةَ مَالِهِ وَ أَبْخَلُ النَّاسِ مَنْ بَخِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار - . معانی الاخبار : 195 -

،امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: سخاوتمندترین مردم کسی است که زکات مالش را پرداخت می­کند و بخیل ترین مردم کسی است که در اموالی که خداوند (زکات آن را) بر او فرض کرده است بخل بورزد. - . امالی صدوق : 14 -

**[ترجمه]

«12»

فس، [تفسیر القمی] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ مَنَعَ قِیرَاطاً مِنَ الزَّکَاةِ فَلَیْسَ هُوَ بِمُؤْمِنٍ وَ لَا مُسْلِمٍ وَ لَا کَرَامَةَ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرموده است: هر کس از پرداخت یک قیراط (یک بیست و چهارم دینار) از زکات ممانعت ورزد مؤمن و مسلمان نیست و هیچ کرامتی ندارد. - . تفسیر قمی : 444 -

**[ترجمه]

«13»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: دَاوُوا مَرْضَاکُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ ادْفَعُوا أَبْوَابَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ وَ حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاةِ فَإِنَّهُ مَا یُصَادُ مَا تُصَیَّدُ مِنَ الطَّیْرِ إِلَّا بِتَضْیِیعِهِمُ التَّسْبِیحَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرش نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بیمارانتان را با صدقه دادن درمان کنید و درهای بلا و مصیبت را با دعا کردن ببندید و مال و اموالتان را با دادن زکات محافظت کنید چراکه آن دسته از پرندگانی که شکار می­شوند بدین خاطر است که تسبیح خداوند را ضایع کرده اند. - . قرب الاسناد : 74 -

**[ترجمه]

«14»

مع،⁽⁶⁾[معانی الأخبار] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ نَاتَانَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْمُعَلَّی قَالَ أُنْبِئْتُ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ بِقَاعاً تُسَمَّی الْمُنْتَقِمَةَ فَإِذَا أَعْطَی اللَّهُ عَبْداً مَالًا لَمْ یُخْرِجْ حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ

سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِ بُقْعَةً مِنْ تِلْکَ الْبِقَاعِ فَأَتْلَفَ ذَلِکَ الْمَالَ فِیهَا ثُمَّ مَاتَ وَ تَرَکَهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار، - . معانی الاخبار : 235 -

امالی صدوق: علی بن معلی گوید از امام صادق علیه السلام به من خبر رسید که برای خدا زمینهایی است به نام انتقام گیرنده، چون خدا مالی به بنده‌ای دهد و حق خدای عز و جل را از آن بیرون نکند، خدا یکی از آن مکان‌ها را بر او مسلط سازد تا آن مال را در آن تلف کند و سپس بمیرد و آن را به جا گذارد. - . امالی صدوق : 22 -

**[ترجمه]

«15»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ بْنِ رُشَیْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ کَثِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: السُّرَّاقُ ثَلَاثَةٌ مَانِعُ الزَّکَاةِ وَ مُسْتَحِلُّ مُهُورِ النِّسَاءِ وَ کَذَلِکَ مَنِ اسْتَدَانَ وَ لَمْ یَنْوِ قَضَاءَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الخصال : اسماعیل بن کثیر از امام صادق علیه السلام نقل می­کند که فرمود: دزدان بر سه گونه‌اند: خود داری کننده از پرداخت زکات، و کسی که خوردن مهریه زنان را حلال شمارد، و نیز آن کس که وامی بگیرد و نخواسته باشد پس بدهد. - . الخصال1 : 74 -

**[ترجمه]

«16»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ هَمَّامٍ عَنِ ابْنِ غَزْوَانَ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: تُکَلِّمُ النَّارُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثَلَاثَةً أَمِیراً وَ قَارِئاً وَ ذَا ثَرْوَةٍ مِنَ الْمَالِ فَتَقُولُ لِلْأَمِیرِ یَا مَنْ وَهَبَ اللَّهُ لَهُ سُلْطَاناً فَلَمْ یَعْدِلْ فَتَزْدَرِدُهُ کَمَا یَزْدَرِدُ الطَّیْرُ حَبَّ السِّمْسِمِ وَ تَقُولُ لِلْقَارِی یَا مَنْ تَزَیَّنَ لِلنَّاسِ وَ بَارَزَ اللَّهَ بِالْمَعَاصِی فَتَزْدَرِدُهُ وَ تَقُولُ لِلْغَنِیِّ یَا مَنْ وَهَبَ اللَّهُ لَهُ دُنْیَا کَثِیرَةً وَاسِعَةً فَیْضاً وَ سَأَلَهُ الْحَقِیرَ الْیَسِیرَ قَرْضاً فَأَبَی إِلَّا بُخْلًا فَتَزْدَرِدُهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال : امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: آتش جهنم در روز قیامت با سه نفر سخن می­گوید: متولی امور مردم، قاری قرآن و ثروتمند. آتش به شخصی که متولی امور مردم بوده می­گوید: ای کسی که خداوند به تو قدرت و مکنت عطا کرد اما با عدالت رفتار نکردی! پس او را می­بلعد همان طور که پرنده، دانه کنجد را می­بلعد؛ و به قاری قرآن می­گوید: ای کسی که در میان مردم شخصیت آراسته ای داشتی اما در برابر خداوند گناهان آشکاری مرتکب می­شدی! پس او را می­بلعد؛ و به شخص ثروتمند می­گوید: ای کسی که خداوند مال و دارایی زیاد و وسیعی به او بخشید و خداوند از او چیز اندک و ناچیزی را به عنوان قرض درخواست کرد اما بخل ورزید؛ پس او را نیز می­بلعد. - . الخصال 1 : 55 -

**[ترجمه]

«17»

ن،⁽⁴⁾[عیون أخبار الرضا علیه السلام] ل، [الخصال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ دِلْهَاثٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِثَلَاثَةٍ مَقْرُونٍ بِهَا ثَلَاثَةٌ أُخْرَی أَمَرَ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ فَمَنْ صَلَّی وَ لَمْ یُزَکِّ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ صَلَاتُهُ وَ أَمَرَ بِالشُّکْرِ لَهُ وَ لِلْوَالِدَیْنِ فَمَنْ لَمْ یَشْکُرْ وَالِدَیْهِ لَمْ یَشْکُرِ اللَّهَ وَ أَمَرَ بِاتِّقَاءِ اللَّهِ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ فَمَنْ لَمْ یَصِلْ رَحِمَهُ لَمْ یَتَّقِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار، - . عیون الاخبار 1 : 258 - الخصال: حارث بن دلهاث از پدرش و او از امام رضا علیه السلام روایت می­کند که فرمود: خداوند دستور به سه چیز را مقرون و مرتبط به سه چیز دیگر قرار داده است: خداوند به همراه نماز به زکات امر کرده است. پس هر کس نماز بخواند و زکات ندهد نمازش پذیرفته نمی­شود؛ و دستور داده است که شکر خداوند و شکر پدر و مادر به جا آورده شود. پس هر کس شکر پدر و مادر را ادا نکند خداوند را نیز شکر نکرده است؛ و همراه با تقوای خداوند به برقراری پیوند خویشاوندی دستور داده است. پس هر کس صله رحم و پیوند خویشاوندی را برقرار نکند تقوای خداوند عزیز و بلند مرتبه را به جا نیاورده است. - . الخصال1 : 70 -

**[ترجمه]

«18»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِی أُمَامَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی وَ لَا أُمَّةَ بَعْدَکُمْ أَلَا فَاعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ صَلُّوا خَمْسَکُمْ وَ صُومُوا شَهْرَکُمْ وَ حُجُّوا

بَیْتَ رَبِّکُمْ وَ أَدُّوا زَکَاةَ أَمْوَالِکُمْ طَیِّبَةً بِهَا أَنْفُسُکُمْ وَ أَطِیعُوا وُلَاةَ أَمْرِکُمْ تَدْخُلُوا جَنَّةَ رَبِّکُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ابوامامه از پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم نقل کرده که فرمودند: ای مردم! هیچ پیامبری پس از من و هیچ امتی پس از شما نخواهد آمد، پس پروردگارتان را عبادت کنید و نمازهای پنج گانه را برپا دارید و ماه رمضان را روزه بگیرید و حج خانه خدا را به جا آورید و زکات مال و اموالتان را بدهید تا خودتان را با دادن آن پاک کنید و از اولوا الامر اطاعت کنید تا وارد بهشت خداوند گردید. - . الخصال1 : 156 -

**[ترجمه]

«19»

ل، [الخصال] جَعْفَرُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا فَشَتْ أَرْبَعَةٌ ظَهَرَتْ أَرْبَعَةٌ إِذَا فَشَا الزِّنَا ظَهَرَتِ الزَّلَازِلُ وَ إِذَا أُمْسِکَتِ الزَّکَاةُ هَلَکَتِ الْمَاشِیَةُ وَ إِذَا جَارَ الْحُکَّامُ فِی الْقَضَاءِ أُمْسِکَ الْقَطْرُ مِنَ السَّمَاءِ وَ إِذَا خُفِرَتِ الذِّمَّةُ نُصِرَ الْمُشْرِکُونَ عَلَی الْمُسْلِمِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الخصال: عبد الرحمن از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: هرگاه چهار چیز رواج پیدا کند، چهار چیز ظاهر می­شود: هرگاه زنا منتشر شود زلزله ظاهر می­شود، و هرگاه زکات مال پرداخت نشود چهارپایان هلاک می­شوند، و هرگاه حاکمان در قضاوت ظلم و ستم پیشه کنند باران از آسمان قطع می­شود، و هرگاه عهد و پیمان­ها شکسته شود مشرکان بر مسلمانان پیروز می­شوند. - . الخصال1 : 115 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی فی باب دعائم الإسلام و باب حقوق المؤمن و أبواب المواعظ و باب جوامع المکارم و غیرها أخبار الزکاة فلا نعیدها و قد مضی فی کتاب الصلاة عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: ثَمَانِیَةٌ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ لَهُمْ صَلَاةً وَ ذَکَرَ مِنْهُمْ مَانِعَ الزَّکَاةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]در مبحث ارکان اسلام و مبحث حقوق مؤمن و مباحث موعظه­ها و مبحث جامع بزرگی­ها و دیگر مباحث، روایت­ها و احادیث مربوط به زکات را نقل کردیم پس در اینجا آن را تکرار نمی­کنیم. در مبحث نماز حدیثی از امام صادق علیه السلام از پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم نقل کردیم که فرموده است: خداوند نماز هشت گروه از مردم را قبول نمی­کند، یکی از این هشت گروه را کسانی ذکر کرده است که از دادن زکات ممانعت می­کند. - . الخصال2 : 38 -

**[ترجمه]

«20»

ل، [الخصال]: فِیمَا أَوْصَی بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً علیه السلام یَا عَلِیُّ کَفَرَ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَشَرَةٌ الْقَتَّالُ وَ السَّاحِرُ وَ الدَّیُّوثُ وَ نَاکِحُ الْمَرْأَةِ حَرَاماً فِی دُبُرِهَا وَ نَاکِحُ الْبَهِیمَةِ وَ مَنْ نَکَحَ ذَاتَ مَحْرَمٍ مِنْهُ وَ السَّاعِی فِی الْفِتْنَةِ وَ بَائِعُ السِّلَاحِ مِنْ أَهْلِ الْحَرْبِ وَ مَانِعُ الزَّکَاةِ وَ مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَمَاتَ وَ لَمْ یَحُجَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الخصال: از جمله وصیت­های پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم به حضرت علی علیه السلام این بود که فرمودند: یا علی! ده گروه از این امّت به خدای بزرگ کفر ورزیدند: کسی که بی جهت می­جنگد و آدم می کشد، و ساحر، و دیوث، و کسی از پشت با زن به حرام نزدیکی کند، و کسی که با حیوانات رابطه جنسی داشته باشد و کسی که با محرم خود آمیزش کند و روشن‌کننده آتش فتنه، و فروشنده اسلحه به محاربان با مسلمین، و کسی که زکات ندهد و کسی که مستطیع شود و بمیرد و حج نگزارد. - . الخصال2 : 62 -

**[ترجمه]

«21»

ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاةِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الخصال: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: مال و دارایی­هایتان را با دادن زکات محافظت کنید. - . الخصال2 : 161 -

**[ترجمه]

«22»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَوَّلُ مَنْ یَدْخُلُ النَّارَ أَمِیرٌ مُتَسَلِّطٌ لَمْ یَعْدِلْ وَ ذُو ثَرْوَةٍ مِنَ الْمَالِ لَمْ یُعْطِ الْمَالَ

حَقَّهُ وَ فَقِیرٌ فَخُورٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: اولین کسی که وارد جهنم می­شود فرمانروایی است که متولی امور مردم بوده اما عدالت پیشه نکرده است، و فرد ثروتمندی که حق مال و اموالش را پرداخت نکرده است و تهیدست فخر ­فروش. - . عیون الاخبار 2 : 28 -

**[ترجمه]

«23»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَزَالُ أُمَّتِی بِخَیْرٍ مَا تَحَابُّوا وَ تَهَادَوْا وَ أَدَّوُا الْأَمَانَةَ وَ اجْتَنَبُوا الْحَرَامَ وَ قَرَوُا الضَّیْفَ وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ آتَوُا الزَّکَاةَ فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِکَ ابْتُلُوا بِالْقَحْطِ وَ السِّنِینَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: امت من در مسیر خیرند تا وقتی که همدیگر را دوست داشته باشند، به همدیگر هدیه بدهند، امانت را ادا کنند، از کارهای حرام دوری گزینند، مهمان نوازی کنند و نماز به پا دارند و زکات را پرداخت کنند که اگر چنین نکنند، به قحطی و خشکسالی مبتلا می‌گردند. - . عیون الاخبار 2 : 29 -

**[ترجمه]

«24»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَزَالُ أُمَّتِی بِخَیْرٍ مَا تَحَابُّوا وَ أَدَّوُا الْأَمَانَةَ وَ آتَوُا الزَّکَاةَ فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِکَ ابْتُلُوا بِالْقَحْطِ وَ السِّنِینَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: امت من در مسیر خیرند تا وقتی که همدیگر را دوست داشته باشند، امانت را ادا کنند و زکات را بپردازند که اگر چنین نکنند، به قحطی و خشکسالی مبتلا می‌گردند. - . ثواب الاعمال : 225 -

**[ترجمه]

«25»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی]: فِیمَا أَوْصَی بِهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عِنْدَ وَفَاتِهِ أُوصِیکَ یَا بُنَیَّ بِالصَّلَاةِ عِنْدَ وَقْتِهَا وَ الزَّکَاةِ فِی أَهْلِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: از جمله وصیت­های امیر المومنین علیه السلام در هنگام وفات این بود که فرمود: ای پسرم تو را به برپایی نماز در سر وقت و دادن زکات به مستحقان در موقعیت آن (هنگام تکلیف) سفارش می­کنم. - . امالی طوسی 1 : 6 -

**[ترجمه]

«26»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ یَاسِرٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: إِذَا کَذَبَ الْوُلَاةُ حُبِسَ الْمَطَرُ وَ إِذَا جَارَ السُّلْطَانُ هَانَتِ الدَّوْلَةُ وَ إِذَا حُبِسَتِ الزَّکَاةُ مَاتَتِ الْمَوَاشِی‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: یاسر از امام رضا علیه السلام نقل کرده که فرموده است: هرگاه والیان دروغ بگویند باران نمی­بارد و هرگاه حاکم ظلم کند حکومت سست می­شود و هرگاه زکات پرداخت نشود چهارپایان تلف می­شوند. - . امالی طوسی 1 : 77 -

**[ترجمه]

«27»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی]: فِی وَصِیَّةِ الْبَاقِرِ علیه السلام لِجَابِرٍ الْجُعْفِیِّ الزَّکَاةُ تَزِیدُ فِی الرِّزْقِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام باقر علیه السلام به جابر جعفی این گونه سفارش کرد: زکات روزی را افزایش می­دهد. - . امالی طوسی 1 : 302 -

**[ترجمه]

«28»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَیْسَ السَّخِیُّ الْمُبَذِّرَ الَّذِی یُنْفِقُ مَالَهُ فِی غَیْرِ حَقِّهِ وَ لَکِنَّهُ الَّذِی یُؤَدِّی إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا فَرَضَ عَلَیْهِ فِی مَالِهِ مِنَ الزَّکَاةِ وَ غَیْرِهَا وَ الْبَخِیلُ الَّذِی لَا یُؤَدِّی حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی مَالِهِ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: سخاوتمند کسی نیست که با اسراف، مال و دارایی اش را در جایی که شایسته نیست می­بخشد بلکه سخاوتمند و بخشنده واقعی کسی است که زکات و موارد دیگری که خداوند عزّ و جلّ در مال و دارایی او واجب کرده است ادا می­کند و بخیل کسی است که حق خداوند را در اموالش ادا نمی­کند. - . امالی طوسی 2 : 89 -

**[ترجمه]

«29»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَانِعُ الزَّکَاةِ یَجُرُّ قُصْبَهُ فِی النَّارِ یَعْنِی أَمْعَاءَهُ فِی النَّارِ وَ مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ فِی النَّارِ فِی صُورَةِ شُجَاعٍ أَقْرَعَ لَهُ زَبِیبَانِ أَوْ زَبِیبَتَانِ یَفِرُّ الْإِنْسَانُ مِنْهُ وَ هُوَ یَتْبَعُهُ حَتَّی یَقْضِمَهُ کَمَا یُقْضَمُ الْفُجْلُ وَ یَقُولُ أَنَا مَالُکَ الَّذِی بَخِلْتَ بِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: کسی که از دادن زکات امتناع می­ورزد قُصب (یعنی روده اش) را در آتش می­کشند و مال و اموال او به صورت ماری بسیار سمی که دو خال سیاه در بالای چشمانش دارد پدیدار می­گردد. آن شخص از مار می­گریزد و مار او را دنبال می­کند تا اینکه او را همانند تُرُب می­جود و به او می­گوید: من مال و دارایی تو هستم که در بخشیدن آن بخیل بودی. - . امالی طوسی 2 : 133 -

**[ترجمه]

«30»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الدَّنَانِیرِ وَ الدَّرَاهِمِ وَ مَا عَلَی النَّاسِ فِیهَا فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هِیَ خَوَاتِیمُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ جَعَلَهَا اللَّهُ مَصَحَّةً لِخَلْقِهِ وَ بِهَا یَسْتَقِیمُ شُئُونُهُمْ وَ مَطَالِبُهُمْ فَمَنْ أَکْثَرَ لَهُ مِنْهَا فَقَامَ بِحَقِّ اللَّهِ فِیهَا وَ أَدَّی زَکَاتَهَا فَذَاکَ الَّذِی طَابَتْ وَ خَلَصَتْ لَهُ وَ مَنْ أَکْثَرَ لَهُ مِنْهَا فَبَخِلَ بِهَا وَ لَمْ یُؤَدِّ حَقَّ اللَّهِ فِیهَا وَ اتَّخَذَ مِنْهَا الْآنِیَةَ فَذَاکَ الَّذِی حَقَّ عَلَیْهِ وَعِیدُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام از پدرشان روایت می­کند که از ایشان در باره دینار و درهم (پول) و وظیفه مردمان در قبال آن سؤال شد. فرمود: اینها سکّه‌های خداست در زمین، خداوند آن­ها را مایه سامان یابی زندگی خلق قرار داده است، و به وسیله آن­هاست که کارهای مردمان روبه راه می‌شود و نیازهای آنان بر آورده می­گردد. پس هر کس درهم و دینار (طلا و نقره - مال) فراوان داشته باشد، و حقّ خدای متعال را بپردازد، و زکات آن­ها را بدهد، این گونه مالی پاکیزه است و به خود او تعلّق دارد. و هر کس با داشتن مال فراوان بخل ورزد و از دادن حقوق واجب خودداری کند و از آن­ها ظروف (طلا و نقره) فراهم آورد، این گونه کسی مستحق عذاب خدای بزرگ است که در کتاب خود فرموده است: «یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ، هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ، فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُون»، - . امالی طوسی 2 : 135 - {روزی که آن [گنجینه] ها را در آتش دوزخ بگدازند وپیشانی و پهلو و پشت آنان را با آن­ها داغ کنند [و گویند:] «این است آنچه برای خود اندوختید، پس [کیفر] آنچه را می‌اندوختید بچشید».}

**[ترجمه]

«31»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالزَّکَاةِ فَإِنِّی سَمِعْتُ نَبِیَّکُمْ صلی الله علیه و آله یَقُولُ الزَّکَاةُ قَنْطَرَةُ الْإِسْلَامِ فَمَنْ أَدَّاهَا جَازَ الْقَنْطَرَةَ وَ مَنْ مَنَعَهَا احْتُبِسَ دُونَهَا وَ هِیَ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که امیرالمومنین علیه السلام فرموده است: شما را به پرداخت زکات سفارش می‌کنم زیرا از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که می‌فرمود: زکات پل اسلام است؛ پس هر کس آن را بپردازد از پل می­گذرد (و به اسلام می­رسد)، و هر کس نپردازد در کنار پل می­ماند. و همین زکات آتش غضب پروردگار را خاموش می‌کند. - . امالی طوسی 2 : 136 -

**[ترجمه]

«32»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام إِذَا مَنَعُوا الزَّکَاةَ مَنَعَتِ الْأَرْضُ بَرَکَتَهَا مِنَ الزَّرْعِ وَ الثِّمَارِ وَ الْمَعَادِنِ کُلَّهَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام باقر می­گوید: در نامه علی علیه السلام چنین یافتیم: هرگاه زکات ندهند، زمین برکت خود را از کشته‌ها و میوه‌ها و کانیها برگیرد. - . علل الشرایع 2 : 271 -

**[ترجمه]

أقول

تمامه و أمثاله فی أبواب المعاصی.

**[ترجمه]صورت کامل حدیث و احادیث مشابه آن در باب گناهان ذکر شده است.

**[ترجمه]

«33»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ رَفَعَهُ قَالَ: إِذَا مُنِعَتِ الزَّکَاةُ

سَاءَتْ حَالُ الْفَقِیرِ وَ الْغَنِیِّ قُلْتُ هَذَا الْفَقِیرُ یَسُوءُ حَالُهُ لِمَا مُنِعَ مِنْ حَقِّهِ وَ کَیْفَ یَسُوءُ حَالُ الْغَنِیِّ قَالَ الْغَنِیُّ الْمَانِعُ لِلزَّکَاةِ یَسُوءُ حَالُهُ فِی الْآخِرَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الأخبار: برقی از علی علیه السلام نقل می­کند که فرمود: هنگامی که زکات داده نشود وضع فقیر و ثروتمند هر دو بد خواهد شد. گفتم: فقیر از این رو که حقش ادا نمی­شود وضعیتش بد خواهد شد اما وضع ثروتمند چگونه ناگوار می­شود؟ فرمود: ثروتمندی که زکات نمی­دهد در آخرت وضعیت بد و ناگواری خواهد داشت. - . معانی الاخبار : 260 -

**[ترجمه]

«34»

مع، [معانی الأخبار] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَیْسَ الْبَخِیلُ مَنْ یُؤَدِّی الزَّکَاةَ الْمَفْرُوضَةَ مِنْ مَالِهِ وَ یُعْطِی النَّائِبَةَ⁽²⁾

فِی قَوْمِهِ إِنَّمَا الْبَخِیلُ حَقُّ الْبَخِیلِ الَّذِی یَمْنَعُ الزَّکَاةَ الْمَفْرُوضَةَ فِی مَالِهِ وَ لَا یُعْطِی النَّائِبَةَ فِی قَوْمِهِ وَ هُوَ فِیمَا سِوَی ذَلِکَ یَبْذُرُ⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام باقر علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می­کند که فرموده است: بخیل کسی نیست که زکات واجب شده بر اموالش را می­پردازد و مصیبت و گرفتاری (پرداخت غرامت و دیه) قومش را رفع می­کند، بلکه بخیل واقعی کسی است که زکاتی که در مال و اموالش واجب شده نمی­پردازد و مصیبت و گرفتاری (پرداخت دیه و غرامت) قومش را برطرف نمی­کند و در غیر این موارد اسراف و زیاده روی می­کند. - . معانی الاخبار: 245 -

**[ترجمه]

«35»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّمَا الشَّحِیحُ مَنْ مَنَعَ حَقَّ اللَّهِ وَ أَنْفَقَ فِی غَیْرِ حَقِّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: زراره از امام صادق علیه السلام نقل می­کند که گفته است: همانا بخیل کسی است که از پرداخت حق خداوند (برای بینوایان) ممانعت می­ورزد و در غیر حق خداوند عزّ و جلّ انفاق می­کند. - . معانی الاخبار : 246 -

**[ترجمه]

«36»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْجَهْمِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام قَالَ: الْبَخِیلُ مَنْ بَخِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: احمد بن سلیمان از موسی بن جعفر علیه السلام روایت می­کند که فرموده است: بخیل واقعی کسی است که در آنچه خداوند بر او واجب گردانیده است بخل ورزد. - . معانی الاخبار : 246 -

**[ترجمه]

«37»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا مِنْ ذِی مَالٍ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ یَمْنَعُ زَکَاةَ مَالِهِ إِلَّا حَبَسَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ-⁽⁶⁾وَ سَلَّطَ عَلَیْهِ شُجَاعاً أَقْرَعَ یُرِیدُهُ وَ هُوَ

یَحِیدُ عَنْهُ فَإِذَا رَأَی أَنَّهُ لَا یَتَخَلَّصُ مِنْهُ أَمْکَنَهُ مِنْ یَدِهِ فَیَقْضِمُهَا کَمَا یُقْضَمُ الْفُجْلُ ثُمَّ یَصِیرُ طَوْقاً فِی عُنُقِهِ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ⁽¹⁾وَ مَا مِنْ ذِی مَالٍ إِبِلٍ أَوْ بَقَرٍ أَوْ غَنَمٍ یَمْنَعُ زَکَاةَ مَالِهِ إِلَّا حَبَسَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَطَؤُهُ کُلُّ ذَاتِ ظِلْفٍ بِظِلْفِهَا وَ تَنْهَشُهُ کُلُّ ذَاتِ نَابٍ بِنَابِهَا وَ مَا مِنْ ذِی مَالٍ نَخْلٍ أَوْ کَرْمٍ أَوْ زَرْعٍ یَمْنَعُ زَکَاتَهَا إِلَّا طَوَّقَهُ اللَّهُ رَبْعَةَ⁽²⁾أَرْضِهِ إِلَی سَبْعِ أَرَضِینَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ⁽³⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] أبی عن سعد عن البرقی عن أبیه: مثله‌⁽⁴⁾سن، [المحاسن] أبی عن خلف بن حماد: مثله‌⁽⁵⁾:

مع معانی الاخبار قال الأصمعی القاع المکان المستوی لیس فیه ارتفاع و لا انخفاض قال أبو عبید و هی القیعة أیضا قال الله تبارک و تعالی کَسَرابٍ بِقِیعَةٍ و جمع قیعة قاع قال الله عز و جل فَیَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً و القرقر المستوی أیضا و یروی بقاع قفر و یروی بقاع قرق و هو مثل القرقر فی المعنی فقال الشاعر

کأن أیدیهن بالقاع القرق***أیدی غراری‌⁽⁶⁾یتعاطین الورق و الشجاع الأقرع‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: حریز روایت می‌کند که امام جعفر صادق علیه السلام فرموده است: هر صاحب مال طلا و نقره که زکات بر آن واجب شده باشد و زکات آن مال را ندهد، البته حق سبحانه و تعالی در روز قیامت او را حبس نماید در صحرایی که زمینش سخت و لغزنده باشد و ماری سمی بر او مسلط گرداند. این مار به دنبال او می­رود و او می­گریزد و چون ببیند که از دست او خلاصی ندارد، دست خود را به دهان او دهد. چون مار آن دست را در دندان گرفت آن را مانند ترب می­جود و بعد از آن در گردنش می‌پیچد و این مصداق این سخن خداوند خواهد شد: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»، - . آل عمران/ 180 - {به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود} و هر کس مال او شتر یا گاو یا گوسفند باشد و زکات آن را نداده باشد، حق سبحانه و تعالی او را در صحرایی لغزنده حبس می­کند و او در در زیر سم این حیوانات می­افتد و جانوران نیش دار او را نیش می­زنند و هر که زکات خرما و مویز و گندم و جو را نداده باشد، حق سبحانه و تعالی آن قطعه باغ یا زمین را تا روز قیامت تا عمق هفت طبقه زمین در گردن وی می­آویز­د. - . معانی الاخبار : 235 -

ثواب الاعمال: برقی از پدرش مانند این حدیث را روایت کرده است. - . ثواب الاعمال : 211 -

المحاسن : خلف بن حماد نیز این این حدیث را روایت کرده است. - . المحاسن : 87 -

معانی الاخبار: اصمعی گفته است: «قاع» مکان مسطحی است که پستی و بلندی ندارد. ابوعبید گفته است: «قاع» همان «قیعه» است که در این سخن خداوند آمده است: «کَسَرَابٍ بِقِیعَةٍ»، - . نور/ 39 - {چون سرابی در زمینی هموار است.} جمع قیعه قاع است. خداوند می­فرماید: «فَیَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا»، - . طه/ 106 - {پس آن­ها را پهن و هموار خواهد کرد.} «قرقر» به معنای مسطح و لغزنده است و همچنین به صورت «بقاع قفر» و «بقاع قرق» روایت شده است که با «قرقر» به یک معنا به کار می­روند. شاعر سروده است:

گویی دستان آن­ها در زمین پهن و هموار

دستان دوشیزگان زیبارویی است که برگ داد و ستد می­کنند.

**[ترجمه]

«38»

ع،⁽¹⁾[علل الشرائع] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] فِی عِلَلِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: عِلَّةُ الزَّکَاةِ مِنْ أَجْلِ قُوتِ الْفُقَرَاءِ وَ تَحْصِیلِ أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَلَّفَ أَهْلَ الصِّحَّةِ الْقِیَامَ بِشَأْنِ أَهْلِ الزَّمَانَةِ وَ الْبَلْوَی کَمَا قَالَ عَزَّ وَ جَلَ لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوالِکُمْ بِإِخْرَاجِ الزَّکَاةِ وَ فِی أَنْفُسِکُمْ‌⁽²⁾بِتَوْطِینِ الْأَنْفُسِ مَعَ الصَّبْرِ مَعَ مَا فِی ذَلِکَ مِنْ أَدَاءِ شُکْرِ نِعَمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الطَّمَعِ فِی الزِّیَادَةِ مَعَ مَا فِیهِ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ الرَّأْفَةِ لِأَهْلِ الضَّعْفِ وَ الْعَطْفِ عَلَی أَهْلِ الْمَسْکَنَةِ وَ الْحَثِّ لَهُمْ عَلَی الْمُوَاسَاةِ وَ تَقْوِیَةِ الْفُقَرَاءِ وَ الْمَعُونَةِ لَهُمْ عَلَی أَمْرِ الدِّینِ وَ هُمْ عِظَةٌ لِأَهْلِ الْغِنَی وَ عِبْرَةٌ لَهُمْ لِیَسْتَدِلُّوا عَلَی فَقْرِ الْآخِرَةِ بِهِمْ وَ مَا لَهُمْ مِنَ الْحَثِّ فِی ذَلِکَ عَلَی الشُّکْرِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِمَا خَوَّلَهُمْ وَ أَعْطَاهُمْ وَ الدُّعَاءِ وَ التَّضَرُّعِ وَ الْخَوْفِ مِنْ أَنْ یَصِیرُوا مِثْلَهُمْ فِی أُمُورٍ کَثِیرَةٍ فِی أَدَاءِ الزَّکَاةِ وَ الصَّدَقَاتِ وَ صِلَةِ الْأَرْحَامِ وَ اصْطِنَاعِ الْمَعْرُوفِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع، - . علل الشرایع 2 : 57 - عیون الاخبار: ابن سنان از امام رضا علیه السلام نقل می­کند که فرموده است: علّت (وجوب) زکات، فراهم شدن روزی فقیران و محفوظ ماندن اموال ثروتمندان است، چون که خداوند متعال، تندرستان را به سرپرستی زمینگیرشدگان و مبتلایان مکلّف ساخته است. خداوند می­فرماید: «لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوَالِکُمْ» - . آل عمران/ 186 - ،{قطعاً در مال­هایتان آزموده خواهید شد.} با دادن زکات «وَ فی أَنفُسِکُمْ»{و جان­هایتان} با رسیدگی به فقرا و مساکین و تفقد احوال ایشان همراه با صبر، که با این کار سپاس نعمت­های خداوند عزّ و جلّ را ادا کرده است و خود را در معرض فراوانی نعمت­های الهی در آورده است و رحمت و عطوفت خود را شامل حال بیچارگان و ضعیفان گردانیده و در حق درویشان مهربانی کرده است و آنان را به مساوات و تقویت کردن فقرا، و مدد رساندن به آنان بر انگیخته است، تا بتوانند به تکالیف دینی خود عمل کنند. فقرا پند و عبرتی برای ثروتمندان هستند تا بر فقر (از اعمال صالح) در روز قیامت دلالت کنند و اینان سبب می­شوند تا افراد توانگر به شکر و سپاس نعمت­های که خداوند عزّ و جلّ به آنان ارازانی داشته است رغبت پیدا کنند و به درگاه الهی دعا و تضرع و زاری کنند و از این بترسند که مانند آنان شوند و آن­ها را برای انجام کارهای بسیاری همچون دادن زکات واجب و صدقات مستحب و احسان کردن به خویشان و نیکی کردن بر می­انگیزند. - . عیون الاخبار 2 : 89 -

**[ترجمه]

«39»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ مُبَارَکٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّمَا وُضِعَتِ الزَّکَاةُ قُوتاً لِلْفُقَرَاءِ وَ تَوْفِیراً لِأَمْوَالِهِمْ‌⁽⁴⁾.

سن، [المحاسن] أبی عن یونس: مثله‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: عقرقوفیّ می­گوید از موسی بن جعفر علیه السلام شنیدم که می­فرمود: حق سبحانه و تعالی زکات را مقرر گردانید تا قوْت فقراء و سبب زیادتی اموال اغنیاء باشد. - . علل الشرایع 2 : 57 -

المحاسن : یونس نیز این حدیث را روایت کرده است. - . المحاسن : 319 -

**[ترجمه]

«40»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الزَّکَاةَ کَمَا فَرَضَ الصَّلَاةَ فَلَوْ أَنَّ رَجُلًا حَمَلَ الزَّکَاةَ فَأَعْطَاهَا عَلَانِیَةً لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ فِی ذَلِکَ عَتَبٌ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ لِلْفُقَرَاءِ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ مَا یَکْتَفُونَ بِهِ وَ لَوْ عَلِمَ أَنَّ الَّذِی فَرَضَ لَهُمْ لَمْ یَکْفِهِمْ

لَزَادَهُمْ فَإِنَّمَا یُؤْتَی الْفُقَرَاءُ فِیمَا أُتُوا⁽¹⁾

مِنْ مَنْعِ مَنْ مَنَعَهُمْ حُقُوقَهُمْ لَا مِنَ الْفَرِیضَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: ابن سنان از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرموده است: خدای بزرگ، زکات را به همان گونه واجب کرد که نماز را واجب کرد؛ پس اگر کسی زکات را با خود می‌برد و آشکارا به مستحقّان می‌رساند هیچ سرزنشی بر او نیست. و پرداخت زکات از آن رو لازم است که خدای بزرگ بر اموال توانگران، پرداخت مقداری که زندگانی فقیران را اداره کند واجب کرده است. و اگر خداوند می‌دانست که آن مقدار بسنده آنان نیست بر آن می‌افزود. پس بلایی که به فقیران می‌رسد از طرف کسانی است که حق آنان را پرداخت نمی کنند و نه از جهت آنچه خداوند مقرر کرده است. - . علل الشرایع 2 : 57 -

**[ترجمه]

«41»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ قُثَمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی عَنِ الزَّکَاةِ کَیْفَ صَارَتْ مِنْ کُلِّ أَلْفٍ خَمْسَةً وَ عِشْرِینَ دِرْهَماً لَمْ یَکُنْ أَقَلَّ أَوْ أَکْثَرَ مَا وَجْهُهَا قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ کُلَّهُمْ فَعَلِمَ صَغِیرَهُمْ وَ کَبِیرَهُمْ وَ عَلِمَ غَنِیَّهُمْ وَ فَقِیرَهُمْ فَجَعَلَ مِنْ کُلِّ أَلْفِ إِنْسَانٍ خَمْسَةً وَ عِشْرِینَ مِسْکِیناً فَلَوْ عَلِمَ أَنَّ ذَلِکَ لَا یَسَعُهُمْ لَزَادَهُمْ لِأَنَّهُ خَالِقُهُمْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ‌⁽³⁾.

سن، [المحاسن] إبراهیم بن هاشم عن محمد بن جعفر عن صباح الحذاء: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: قثم می­گوید به امام صادق علیه السلام گفتم: فدایت شوم، من را از این با خبر ساز که چرا از هر هزار درهم بیست و پنج درهم زکات تعیین شده است نه کمتر نه بیشتر. دلیل آن چیست؟ فرمود: خداوند عزیز و بلند مرتبه همه مخلوقات را آفرید و از بزرگ و کوچک آن­ها و توانگر و ناتوان آنان آگاه بود. پس از هر هزار نفر از انسان­ها بیست و پنج فقیر و تهیدست قرار داد. اگر می­دانست که آن مقدار بسنده آنان نیست بر آن می‌افزود، زیرا او آفریدگار انسان­ها است و از خودشان به آن­ها داناتر است. - . علل الشرایع 2 : 58 -

المحاسن: محمد بن جعفر از صباح الحذاء مانند این حدیث را روایت کرده است. - . المحاسن : 327 -

**[ترجمه]

«42»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مَهْدِیٍّ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَخْرَجَ زَکَاةَ مَالِهِ تَامّاً فَوَضَعَهَا فِی مَوْضِعِهَا لَمْ یُسْأَلْ مِنْ أَیْنَ اکْتَسَبَ مَالَهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: مهدی از موسی بن جعفر علیه السلام روایت می­کند که فرموده است: هر کسی زکات مال خود را به صورت کامل پرداخت و به مورد واقعی مصرفش برساند، از او سؤال نخواهد شد که مالش را از کجا به هم رسانیده است. - . ثواب الاعمال : 42 -

**[ترجمه]

«43»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ 6 الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً بَعَثَ إِلَیْهِ مَلَکاً مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّةِ فَیَمْسَحُ صَدْرَهُ وَ یُسَخِّی نَفْسَهُ بِالزَّکَاةِ⁽⁶⁾.

نوادر الراوندی، بإسناده عن موسی بن جعفر عن آبائه علیهم السلام عن النبی صلی الله علیه و آله: مثله‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: هرگاه خداوند متعال خیر بنده­ای را بخواهد یکی از فرشته­های خزانه دار بهشت را به نزد او می­فرستد و قلب او را لمس می­کند و نَفْس او را با زکات بخشنده می­کند. - . ثواب الاعمال : 42 -

نوادر الراوندی: موسی بن جعفر علیه السلام از پدرانش از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم همین حدیث را روایت کرده است. - . نوادر الراوندی : 24 -

**[ترجمه]

«44»

ثو، [ثواب الأعمال] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی وَصِیَّتِهِ: اللَّهَ اللَّهَ فِی الزَّکَاةِ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّکُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امیر المومنین علیه السلام در وصیت خود فرموده است: خدا را خدا را در مورد زکات به یاد داشته باشید، زیرا پرداختن آن موجب خاموش کردن غضب پروردگار است. - . ثواب الاعمال: 42 -

**[ترجمه]

«45»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاةِ وَ دَاوُوا مَرْضَاکُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ مَا تَلِفَ مَالٌ فِی بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا بِمَنْعِ الزَّکَاةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: ابن شمر می­گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می­فرمود: امولتان را با دادن زکات مصونیت بخشید و مریضان خود را با صدقه علاج کنید، چرا که هر مال و اموالی که در دریا و خشکی تلف می­شود به دلیل ندادن زکات است. - . ثواب الاعمال : 42 -

**[ترجمه]

«46»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَقَالَ مَا مِنْ عَبْدٍ مَنَعَ زَکَاةَ مَالِهِ شَیْئاً إِلَّا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُعْبَاناً مِنْ نَارٍ طَوْقاً فِی عُنُقِهِ یَنْهَشُ مِنْ لَحْمِهِ حَتَّی یَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ قَالَ مَا بَخِلُوا بِهِ مِنَ الزَّکَاةِ⁽³⁾.

شی، [تفسیر العیاشی] عن محمد بن مسلم: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: محمد بن مسلم می­گوید از امام باقر علیه السلام در مورد این سخن خداوند: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ» - . آل عمران/ 180 - ،{به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود.} پرسیدم، فرمودند: هر بنده که چیزی از زکات مالش را ندهد البته حق سبحانه و تعالی آن مال را در روز قیامت اژدهایی می‌کند که مانند طوقی در گردنش افتاده باشد و دندان در گوشت او گذاشته، او را می­گزد تا حق سبحانه و تعالی از حساب خلایق فارغ شود و این است آن چه خداوند فرموده است: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»، {به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود.} سپس فرمود: مراد الهی از آنچه که بخل ورزیده اند، زکات است. - . ثواب الاعمال : 210 -

تفسیر عیاشی: محمد بن مسلم نیز این حدیث را روایت کرده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 207 -

**[ترجمه]

«47»

ثو، [ثواب الأعمال] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: دَمَانِ فِی الْإِسْلَامِ لَا یَقْضِی فِیهِمَا أَحَدٌ بِحُکْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّی یَقُومَ قَائِمُنَا الزَّانِی الْمُحْصَنُ یَرْجُمُهُ مَانِعُ الزَّکَاةِ یَضْرِبُ عُنُقَهُ.

وَ ذَکَرَ أَنَّ فِی رِوَایَةِ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ مَنَعَ الزَّکَاةَ فِی حَیَاتِهِ طَلَبَ الْکَرَّةَ بَعْدَ مَوْتِهِ.

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ مَنَعَ قِیرَاطاً مِنَ الزَّکَاةِ فَلْیَمُتْ إِنْ شَاءَ یَهُودِیّاً وَ إِنْ شَاءَ نَصْرَانِیّاً⁽⁵⁾.

سن، [المحاسن] محمد بن علی عن موسی بن سعدان: إلی آخر الخبرین‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: ابان بن تغلب از امام صادق علیه السلام نقل می­کند که فرمود: در اسلام دو خون است که هیچ کس در مورد آن به حکم خدای عز و جل قضاوت نمی کند تا قائم ما قیام کند (وحکم او را اجرا می­کند) و آن زنا کاری است که همسر داشته باشد . حضرت او را سنگسار می‌کند، و دیگری کسی است که زکات مال خود را ندهد، او را گردن می‌زند .

در روایت ابوبصیر از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: هر کس در زندگی زکات دارایی اش را نپردازد، پس از مرگش درخواست کند که به دنیا بازگردد.

و فرموده است: اگر کسی قیراطی از زکاتش را نپردازد، یا باید یهودی بمیرد یا مسیحی (مسلمان نخواهد مُرد). - . ثواب الاعمال : 211 -

المحاسن دو روایت فوق را از قول محمد بن علی از موسی بن سعدان روایت کرده است. - . المحاسن : 87-88 -

**[ترجمه]

«48»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: مَنْ مَنَعَ قِیرَاطاً مِنَ الزَّکَاةِ فَمَا هُوَ بِمُؤْمِنٍ وَ لَا مُسْلِمٍ.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا ضَاعَ مَالٌ فِی بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا بِمَنْعِ الزَّکَاةِ.

وَ قَالَ: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ أَخَذَ مَانِعَ الزَّکَاةِ فَضَرَبَ عُنُقَهُ‌⁽²⁾.

سن، [المحاسن] أبی عن بعض أصحابه: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: برقی از پدرش نقل می­کند که یکی از اصحاب ما گفته است: هر کس قیراطی از زکاتش را نپردازد مؤمن و مسلمان نیست.

امام صادق علیه السلام فرموده است: مالی ضایع نشده است، نه در دریا و نه در خشکی، مگر به خاطر خود داری از پرداخت زکات.

و فرموده است: هر گاه قائم آل محمد برانگیخته شود کسی را که زکات نمی­پردازد گرفته و گردن او را قطع می­کند.

المحاسن : پدرم از برخی اصحاب ما این حدیث را روایت کرده است. - . المحاسن : 88 -

**[ترجمه]

«49»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَبْعَثُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ نَاساً مِنْ قُبُورِهِمْ مَشْدُودَةً أَیْدِیهِمْ إِلَی أَعْنَاقِهِمْ لَا یَسْتَطِیعُونَ أَنْ یَتَنَاوَلُوا بِهَا قِیسَ أَنْمُلَةٍ مَعَهُمْ مَلَائِکَةٌ یُعَیِّرُونَهُمْ تَعْیِیراً شَدِیداً یَقُولُونَ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ مَنَعُوا خَیْراً قَلِیلًا مِنْ خَیْرٍ کَثِیرٍ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ أَعْطَاهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَنَعُوا حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی أَمْوَالِهِمْ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: ابو الجارود از امام باقر علیه السلام نقل می­کند که فرمود: خدای عزّ و جلّ در روز رستاخیز مردمانی را که دستانشان بر گردنشان بسته شده از گورهایشان برانگیزاند آن گونه که نتوانند چیز کوچکی را هم برگیرند، همراه آنان فرشتگانی باشند که آنان را به سختی سرزنش کنند و گویند: اینان کسانی هستند که خیری اندک را از خیر بسیار بازداشتند، اینان کسانی هستند که خدای گرامی و بزرگ بر آنان نعمت عطا فرمود و آنان حقّ خدا را از دارایی خویش پرداخت نکردند. - . ثواب الاعمال : 210 -

**[ترجمه]

«50»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ دَاوُدَ عَنْ أَخِیهِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَعَثَنِی إِنْسَانٌ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام زَعَمَ أَنَّهُ یَفْزَعُ فِی مَنَامِهِ مِنِ امْرَأَةٍ تَأْتِیهِ قَالَ فَصِحْتُ حَتَّی سَمِعَ الْجِیرَانُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام اذْهَبْ فَقُلْ لَهُ إِنَّکَ لَا تُؤَدِّی الزَّکَاةَ فَقَالَ بَلَی وَ اللَّهِ إِنِّی لَأُؤَدِّیهَا قَالَ فَقُلْ لَهُ إِنْ کُنْتَ تُؤَدِّیهَا فَإِنَّکَ لَا تُؤَدِّیهَا إِلَی أَهْلِهَا.

وَ ذَکَرَ أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ فِی رِوَایَةِ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ مَنَعَ الزَّکَاةَ سَأَلَ الرَّجْعَةَ عِنْدَ الْمَوْتِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ

حَتَّی إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ‌⁽¹⁾.

سن، [المحاسن] أبی عن صفوان عن داود عن أخیه: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: صفوان بن یحیی از داود از برادرش عبدالله روایت می­کند که گفته است: کسی مرا نزد امام صادق علیه السّلام فرستاد و ادّعا می‌کرد از زنی که در خوابش می‌آید، می‌هراسد و می‌گفت که شبی چنان نعره زدم که همسایگان صدایم را شنیدند. امام صادق علیه السّلام فرمود: بازگرد و به او بگو: تو زکات دارایی‌ات را نمی‌پردازی. گفت: به خدا سوگند که بی‌تردید زکاتم را می‌پردازم. امام علیه السّلام دیگر بار فرمود: پس او را بگو که اگر آن را می‌پردازی لا بدّ به مستحقّش نمی‌دهی.

احمد بن ابی عبدالله گفته است در روایت ابوبصیر آمده است: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می­فرمود: کسی که زکات را نپردازد هنگام مرگ درخواست بازگشت (به دنیا) کند و این همان سخن خدای تعالی است که فرموده است: «حَتَّی إِذَا جَاء أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْت»، - . مؤمنون / 99 - {تا آن گاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد، می‌گوید: «پروردگارا، مرا بازگردانید شاید من در آنچه وانهاده‌ام کار نیکی انجام دهم.} - . ثواب الاعمال : 211 -

المحاسن : داود از برادرش همین حدیث را روایت کرده است.

**[ترجمه]

«51»

وَ رَوَی بَعْضُ الْأَفَاضِلِ مِنْ جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ رِفَاعَةَ عَنْهُ علیه السلام: مِثْلَهُ.

وَ رَوَی بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی هَذِهِ الْأُمَّةِ شَیْئاً أَشَدَّ عَلَیْهِمْ مِنَ الزَّکَاةِ وَ فِیهَا تَهْلِکُ عَامَّتُهُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]جمیل از رفاعۀ نیز این حدیث را از امام صادق علیه السلام روایت کرده است.

با این سند از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: خداوند چیزی سخت تر از زکات بر این امت فرض نکرده است و در امر زکات بیشتر آنان هلاک می­شوند. - . کافی 2 : 304 -

**[ترجمه]

«52»

مَجَالِسُ الشَّیْخِ، الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ زَکَرِیَّا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَسْبَاطٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَانِعُ الزَّکَاةِ یُطَوَّقُ بِحَیَّةٍ قَرْعَاءَ تَأْکُلُ مِنْ دِمَاغِهِ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ ذِکْرُهُ عَلَی هَذِهِ الْأُمَّةِ أَشَدَّ عَلَیْهِمْ مِنَ الزَّکَاةِ وَ مَا تَهْلِکُ عَامَّتُهُمْ إِلَّا فِیهَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مجالس الشیخ: ایوب بن راشد می­گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: کسی که زکات نمی­دهد ماری در گردنش انداخته می­شود که موی سرش از بسیاری زهرش ریخته باشد و این مار از مغز سر او می خورد و این مضمون سخن خداوند بلند مرتبه است که می­فرماید: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»، - . آل عمران/ 180 - {به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود.} - . امالی طوسی 2 : 304 -

با همین سند از رفاعۀ بن موسی نقل شده که گفته است از امام صادق شنیدم که فرمود: خدواند چیزی سخت تر از زکات بر این امت فرض نکرده است و در امر زکات است که بیشتر امت اسلامی هلاک می شوند. - . امالی طوسی 2 : 305 -

**[ترجمه]

«53»

نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: سُوسُوا إِیمَانَکُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاةِ وَ ادْفَعُوا أَمْوَاجَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ⁽⁶⁾.

وَ مِنْهُ، قَالَ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ أَقْوَاتَ الْفُقَرَاءِ فَمَا جَاعَ فَقِیرٌ إِلَّا بِمَا مَنَعَ غَنِیٌّ وَ اللَّهُ تَعَالَی جَدُّهُ سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِکَ‌⁽⁷⁾.

وَ مِنْهُ، قَالَ علیه السلام: ثُمَّ إِنَّ الزَّکَاةَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلَاةِ قُرْبَاناً لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ فَمَنْ أَعْطَاهَا طَیِّبَ النَّفْسِ بِهَا فَإِنَّهَا تُجْعَلُ لَهُ کَفَّارَةً وَ مِنَ النَّارِ حِجَازاً وَ وِقَایَةً فَلَا یُتْبِعَنَّهَا أَحَدٌ نَفْسَهُ وَ لَا یُکْثِرَنَّ عَلَیْهَا لَهْفَهُ فَإِنَّ مَنْ أَعْطَاهَا غَیْرَ طَیِّبِ النَّفْسِ بِهَا یَرْجُو بِهَا مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهَا فَهُوَ جَاهِلٌ بِالسُّنَّةِ مَغْبُونُ الْأَجْرِ ضَالُّ الْعَمَلِ طَوِیلُ النَّدَمِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغۀ: امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرماید: ایمان خود را با صدقه دادن، و اموالتان را با زکات دادن نگاهدارید و امواج بلا را با دعا از خود برانید. - . نهج البلاغه : حکمت 146 -

همجنین فرموده است: همانا خدای سبحان روزی فقرا را در اموال توانگران قرار داده است، پس فقیری گرسنه نمی­ماند جز به کامیابی توانگران، و خداوند از آنان درباره گرسنگی گرسنگان خواهد پرسید. - . نهج البلاغه : حکمت 328 -

و نیز حضرت فرموده اند: همانا پرداخت زکات و اقامه نماز عامل نزدیک شدن مسلمانان به خداست، پس آن کس که زکات را با رضایت خاطر بپردازد کفاره گناهان او می­شود و بازدارنده و نگاهدارنده او از آتش جهنم است، پس نباید به آنچه پرداخته با نظر حسرت نگاه کند و برای پرداخت زکات افسوس خورد، زیرا آن کس که زکات را از روی رغبت نپردازد و انتظار بهتر از آنچه را پرداخته، داشته باشد، به سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نادان است، و در پاداش زیانکار است و عمل او تباه و همیشه پشیمان خواهد بود. - . نهج البلاغه : خطبه 197 -

**[ترجمه]

«54»

أَعْلَامُ الدِّینِ، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ یُثْرِیَ اللَّهُ مَالَکَ فَزَکِّهِ وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ یُصِحَّ اللَّهُ بَدَنَکَ فَأَکْثِرْ مِنَ الصَّدَقَةِ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]اعلام الدین: امیر المؤمنین از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می­کند که فرمود: اگر می­خواهی خداوند مال تو را فزونی بخشد زکات آن را پرداخت کن و اگر می­خواهی خداوند جسمت را سالم نگه دارد صدقه زیاد بده.

**[ترجمه]

«55»

کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنْ خَالِهِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ الْخَزَّازِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الزَّکَاةُ قَنْطَرَةُ الْإِسْلَامِ.

**[ترجمه]کتاب الامامۀ و التبصرۀ: جعفر بن محمد از پدرانش نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: زکات پُل (رسیدن به) اسلام است.

**[ترجمه]

«56»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: مَا نَقَصَتْ زَکَاةٌ مِنْ مَالٍ قَطُّ.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ: أَنَّهُ لَمَّا غَسَّلَ أَبَاهُ عَلِیّاً علیه السلام نَظَرُوا إِلَی مَوَاضِعِ الْمَسَاجِدِ مِنْ رُکْبَتَیْهِ وَ ظَاهِرِ قَدَمَیْهِ کَأَنَّهَا مَبَارِکُ الْبَعِیرِ وَ نَظَرُوا إِلَی عَاتِقِهِ وَ فِیهِ مِثْلُ ذَلِکَ فَقَالُوا لِمُحَمَّدٍ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَدْ عَرَفْنَا أَنَّ هَذَا مِنْ إِدْمَانِ السُّجُودِ فَمَا هَذَا الَّذِی تری [نَرَی] عَلَی عَاتِقِهِ قَالَ أَمَا لَوْ لَا أَنَّهُ مَاتَ مَا حَدَّثْتُکُمْ عَنْهُ کَانَ لَا یَمُرُّ بِهِ یَوْمٌ إِلَّا أَشْبَعَ فِیهِ مِسْکِیناً فَصَاعِداً مَا أَمْکَنَهُ وَ إِذَا کَانَ اللَّیْلُ نَظَرَ إِلَی مَا فَضَلَ عَنْ قُوتِ عِیَالِهِ فَجَعَلَهُ فِی جِرَابٍ فَإِذَا هَدَأَ النَّاسُ وَضَعَهُ عَلَی عَاتِقِهِ وَ تَخَلَّلَ الْمَدِینَةَ وَ قَصَدَ قَوْماً لا یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَ فرغه [فَرَّقَهُ] فِیهِمْ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ وَ لَا یَعْلَمُ بِذَلِکَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِهِ غَیْرِی فَإِنِّی کُنْتُ اطَّلَعْتُ عَلَی ذَلِکَ مِنْهُ یَرْجُو بِذَلِکَ فَضْلَ إِعْطَاءِ الصَّدَقَةِ بِیَدِهِ وَ دَفْعِهَا سِرّاً.

وَ کَانَ یَقُولُ إِنَّ صَدَقَةَ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ کَمَا یُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ فَإِذَا تَصَدَّقَ أَحَدُکُمْ فَأَعْطَی بِیَمِینِهِ فَلْیُخْفِهَا عَنْ شِمَالِهِ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: إِنَّ صَدَقَةَ الْمُؤْمِنِ لَا تَخْرُجُ مِنْ یَدِهِ حَتَّی یُفَکَّ عَنْهَا لُحِیُّ سَبْعِینَ شَیْطَاناً وَ صَدَقَةُ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ کَمَا یُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ فَإِذَا تَصَدَّقَ أَحَدُکُمْ فَأَعْطَی بِیَمِینِهِ فَلْیُخْفِهَا عَنْ شِمَالِهِ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا کَانَ مِنَ الصَّدَقَةِ وَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ أَعْمَالِ الْبِرِّ کُلِّهَا تَطَوُّعاً فَأَفْضَلُهَا مَا کَانَ سِرّاً وَ مَا کَانَ مِنْ ذَلِکَ وَاجِباً مَفْرُوضاً فَأَفْضَلُهُ أَنْ یُعْلَنَ بِهِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: یُدْفَعُ بِالصَّدَقَةِ الدَّاءُ وَ الدُّبَیْلَةُ⁽²⁾

وَ الْغَرَقُ وَ الْحَرَقُ وَ الْهَدْمُ وَ الْجُنُونُ حَتَّی عَدَّ صلی الله علیه و آله سَبْعِینَ نَوْعاً مِنَ الْبَلَاءِ.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: کَانَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ رَجُلٌ لَهُ نِعْمَةٌ وَ لَمْ یُرْزَقْ مِنَ الْوَلَدِ غَیْرَ وَاحِدٍ وَ کَانَ لَهُ مُحِبّاً وَ عَلَیْهِ شَفِیقاً فَلَمَّا بَلَغَ مَبْلَغَ الرِّجَالِ زَوَّجَهُ ابْنَةَ عَمٍّ لَهُ فَأَتَاهُ آتٍ فِی مَنَامِهِ فَقَالَ إِنَّ ابْنَکَ هَذَا لَیْلَةَ یَدْخُلُ بِهَذِهِ الْمَرْأَةِ یَمُوتُ فَاغْتَمَّ لِذَلِکَ غَمّاً شَدِیداً وَ کَتَمَهُ وَ جَعَلَ یُسَوِّفُ بِالدُّخُولِ حَتَّی أَلَحَّتِ امْرَأَتُهُ عَلَیْهِ وَ وَلَدُهُ وَ أَهْلُ بَیْتِ الْمَرْأَةِ فَلَمَّا لَمْ یَجِدْ حِیلَةً اسْتَخَارَ اللَّهَ وَ قَالَ لَعَلَّ ذَلِکَ کَانَ مِنَ الشَّیْطَانِ فَأَدْخَلَ أَهْلَهُ عَلَیْهِ وَ بَاتَ لَیْلَةَ دُخُولِهِ قَائِماً وَ یَنْتَظِرُ مَا یَکُونُ مِنِ ابْنِهِ حَتَّی إِذَا أَصْبَحَ غَدَا عَلَیْهِ فَأَصَابَهُ عَلَی أَحْسَنِ حَالٍ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ فَلَمَّا کَانَ اللَّیْلُ نَامَ فَأَتَاهُ ذَلِکَ الَّذِی کَانَ أَتَاهُ فِی مَنَامِهِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ دَفَعَ عَنِ ابْنِکَ وَ أَنْسَأَ أَجَلَهُ بِمَا صَنَعَ بِالسَّائِلِ.

فَلَمَّا أَصْبَحَ غَدَا عَلَی ابْنِهِ فَقَالَ یَا بُنَیَّ هَلْ کَانَ لَکَ صَنِیعٌ صَنَعْتَهُ بِسَائِلٍ فِی لَیْلَةِ ابْتِنَائِکَ بِامْرَأَتِکَ قَالَ وَ مَا أَرَدْتَ مِنْ ذَلِکَ قَالَ تُخْبِرُنِی بِهِ فَاحْتَشَمَ مِنْهُ

فَقَالَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ تُخْبِرَنِی بِالْخَبَرِ قَالَ نَعَمْ لَمَّا فَرَغْنَا مِمَّا کُنَّا فِیهِ مِنْ إِطْعَامِ النَّاسِ بَقِیَتْ لَنَا فُضُولٌ کَثِیرَةٌ مِنَ الطَّعَامِ وَ أُدْخِلَتْ إِلَیَّ الْمَرْأَةُ فَلَمَّا خَلَوْتُ بِهَا وَ دَنَوْتُ مِنْهَا وَقَفَ سَائِلٌ بِالْبَابِ فَقَالَ یَا أَهْلَ الدَّارِ وَاسُونَا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ فَقُمْتُ إِلَیْهِ فَأَخَذْتُ بِیَدِهِ وَ أَدْخَلْتُهُ وَ قَرَّبْتُهُ إِلَی الطَّعَامِ وَ قُلْتُ لَهُ کُلْ فَأَکَلَ حَتَّی صَدَرَ وَ قُلْتُ أَ لَکَ عِیَالٌ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَاحْمِلْ إِلَیْهِمْ مَا أَرَدْتَ فَحَمَلَ مَا قَدَرَ عَلَیْهِ وَ انْصَرَفَ وَ انْصَرَفْتُ أَنَا إِلَی أَهْلِی فَحَمِدَ اللَّهَ أَبُوهُ وَ أَخْبَرَهُ بِالْخَبَرِ.

وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَی حَمَامِ مَکَّةَ فَقَالَ أَ تَدْرُونَ مَا سَبَبُ کَوْنِ هَذَا الْحَمَامِ فِی الْحَرَمِ قَالُوا مَا هُوَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ کَانَ فِی أَوَّلِ الزَّمَانِ رَجُلٌ لَهُ دَارٌ فِیهَا نَخْلَةٌ قَدْ أَوَی إِلَی خَرْقٍ فِی جِذْعِهَا حَمَامٌ فَإِذَا أَفْرَخَ صَعِدَ الرَّجُلُ فَأَخَذَ فِرَاخَهُ فَذَبَحَهَا فَأَقَامَ بِذَلِکَ دَهْراً طَوِیلًا لَا یَبْقَی لَهُ نَسْلٌ فَشَکَا ذَلِکَ الْحَمَامُ إِلَی اللَّهِ مَا نَالَهُ مِنَ الرَّجُلِ فَقِیلَ لَهُ إِنَّهُ إِنْ رَقِیَ إِلَیْکَ بَعْدَ هَذَا فَأَخَذَ لَکَ فَرْخاً صُرِعَ عَنِ النَّخْلَةِ فَمَاتَ فَلَمَّا کَبِرَتْ فِرَاخُ الْحَمَامِ رَقِیَ إِلَیْهَا الرَّجُلُ وَ وَقَفَ الْحَمَامُ لِیَنْظُرَ إِلَی مَا یُصْنَعُ بِهِ فَلَمَّا تَوَسَّطَ الْجِذْعَ وَقَفَ سَائِلٌ بِالْبَابِ فَنَزَلَ فَأَعْطَاهُ شَیْئاً ثُمَّ ارْتَقَی فَأَخَذَ الْفِرَاخَ وَ نَزَلَ بِهَا فَذَبَحَهَا وَ لَمْ یُصِبْهُ شَیْ‌ءٌ قَالَ الْحَمَامُ مَا هَذَا یَا رَبِّ فَقِیلَ لَهُ إِنَّ الرَّجُلَ تَلَافَی نَفْسَهُ بِالصَّدَقَةِ فَدُفِعَ عَنْهُ وَ أَنْتَ فَسَوْفَ یُکْثِرُ اللَّهُ نَسْلَکَ وَ یَجْعَلُکَ وَ إِیَّاهُمْ بِمَوْضِعٍ لَا یُهَاجُ مِنْهُمْ شَیْ‌ءٌ إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ وَ أُتِیَ بِهِ إِلَی الْحَرَمِ فَجُعِلَ فِیهِ.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: السَّائِلُ رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِینَ فَمَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَی اللَّهَ وَ مَنْ رَدَّهُ فَقَدْ رَدَّ اللَّهَ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: لَا تَرُدُّوا السَّائِلَ‌⁽¹⁾

وَ لَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ وَ أَعْطُوا السَّائِلَ وَ لَوْ جَاءَ عَلَی فَرَسٍ وَ لَا تَرُدُّوا سَائِلًا جَاءَکُمْ بِاللَّیْلِ فَإِنَّهُ قَدْ یَسْأَلُ مَنْ لَیْسَ مِنَ الْإِنْسِ وَ لَا مِنَ الْجِنِّ وَ لَکِنْ لِیَزِیدَکُمُ اللَّهُ بِهِ خَیْراً.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: أَنَّهُ قَالَ لِجَارِیَةٍ عِنْدَهُ لَا تَرُدُّوا سَائِلًا فَقَالَ لَهُ بَعْضُ مَنْ حَضَرَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ یَسْأَلُ مَنْ لَا یَسْتَحِقُّ فَقَالَ إِنْ رَدَدْنَا مَنْ نَرَی أَنَّهُ لَا یَسْتَحِقُّ خِفْنَا أَنْ نَمْنَعَ مَنْ یَسْتَحِقُّ فَیَحِلَّ بِنَا مَا حَلَّ بِیَعْقُوبَ النَّبِیِّ علیه السلام.

قِیلَ لَهُ وَ مَا حَلَّ بِهِ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ اعْتَرَّ بِبَابِهِ‌⁽¹⁾نَبِیٌّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ کَانَ کَتَمَ أَمْرَ نَفْسِهِ وَ لَا یَسْعَی فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا إِلَّا لِلَّهِ إِذَا أَجْهَدَهُ الْجُوعُ وَقَفَ إِلَی أَبْوَابِ الْأَنْبِیَاءِ وَ الصَّالِحِینَ فَسَأَلَهُمْ فَإِذَا أَصَابَ مَا یُمْسِکُ رَمَقَهُ کَفَّ عَنِ الْمَسْأَلَةِ فَوَقَفَ لَیْلَةً بِبَابِ یَعْقُوبَ فَأَطَالَ الْوُقُوفَ یَسْأَلُ فَغَفَلُوا عَنْهُ فَلَا هُمْ أَعْطَوْهُ وَ لَا هُمْ صَرَفُوهُ حَتَّی أَدْرَکَهُ الْجَهْدُ وَ الضَّعْفُ فَخَرَّ إِلَی الْأَرْضِ وَ غُشِیَ عَلَیْهِ فَرَآهُ بَعْضُ مَنْ مَرَّ بِهِ فَأَحْیَاهُ بِشَیْ‌ءٍ وَ انْصَرَفَ فَأُتِیَ یَعْقُوبُ تِلْکَ اللَّیْلَةَ فِی مَنَامِهِ فَقِیلَ لَهُ یَا یَعْقُوبُ یَعْتَرُّ بِبَابِکَ نَبِیٌّ کَرِیمٌ عَلَی اللَّهِ فَتَعْرِضُ أَنْتَ وَ أَهْلُکَ عَنْهُ وَ عِنْدَکُمْ مِنْ فَضْلِ رَبِّکُمْ کَبِیرٌ لَیُنْزِلَنَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِکَ عُقُوبَةً تَکُونُ مِنْ أَجْلِهَا حَدِیثاً فِی الْآخِرِینَ فَأَصْبَحَ یَعْقُوبُ مَذْعُوراً وَ جَاءَهُ بَنُوهُ یَوْمَئِذٍ یَسْأَلُونَهُ مَا سَأَلُوهُ مِنْ أَمْرِ یُوسُفَ وَ کَانَ مِنْ أَحَبِّهِمْ إِلَیْهِ فَوَقَعَ فِی نَفْسِهِ أَنَّ الَّذِی تَوَاعَدَهُ اللَّهُ بِهِ یَکُونُ فِیهِ فَقَالَ لِإِخْوَتِهِ مَا قَالَ وَ ذَکَرَ علیه السلام قِصَّةَ یُوسُفَ إِلَی آخِرِهَا.

وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: أَتَی إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ فَقَالَ أَحَدُهُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِی مِائَةُ أُوقِیَّةٍ مِنْ ذَهَبٍ فَهَذِهِ عَشَرَةُ أَوَاقِیَّ مِنْهَا صَدَقَةً وَ جَاءَ بَعْدَهُ آخَرُ فَقَالَ لِی مِائَةُ دِینَارٍ فَهَذِهِ عَشَرَةُ دَنَانِیرَ مِنْهَا صَدَقَةً یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ جَاءَ الثَّالِثُ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ لِی عَشَرَةُ دَنَانِیرَ فَهَذَا دِینَارٌ مِنْهَا صَدَقَةً فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کُلُّکُمْ فِی الْأَجْرِ سَوَاءٌ کُلُّکُمْ تَصَدَّقَ بِعُشْرِ مَالِهِ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّباتِ ما کَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لا تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ‌⁽¹⁾فَقَالَ علیه السلام کَانَتْ عِنْدَ النَّاسِ حِینَ أَسْلَمُوا مَکَاسِبُ مِنَ الرِّبَا وَ مِنْ أَمْوَالٍ خَبِیثَةٍ کَانَ الرَّجُلُ یَتَعَمَّدُهَا مِنْ بَیْنِ مَالِهِ فَیَتَصَدَّقُ بِهَا فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ ذَلِکَ.

وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ ذُکِرَ عِنْدَهُ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ أَنَّهُ تَصَدَّقَ بِمَالٍ کَثِیرٍ فَقَالَ مَثَلُهُ مَثَلُ الَّذِی سَرَقَ الْحَاجَّ وَ تَصَدَّقَ بِمَا سَرَقَ إِنَّمَا الصَّدَقَةُ صَدَقَةُ مَنْ عَرِقَ جَبِینُهُ فِیهَا وَ اغْبَرَّ فِیهَا وَجْهُهُ عَنَی عَلِیّاً علیه السلام وَ مَنْ تَصَدَّقَ بِمِثْلِ مَا تَصَدَّقَ بِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: حسن بن علی علیه السلام فرموده است: زکات هرگز از مال و دارایی نمی­کاهد .

از محمد بن علی (امام باقر) علیه السلام نقل شده، هنگامی که پدرش علی بن الحسین علیه السلام را غسل می‌داد، به سجده‌گاه­های او در زانو و پشت پا نظر کردند که همچون زانوی شتر می‌نمود، بر شانه او نیز همانند آن دیدند. به امام باقر علیه السلام گفتند: ای پسر پیامبر! آن­ها را می‌دانیم که از فراوانی نماز و طول سجده پدید آمده است ولی این که بر شانه او می‌بینیم از چیست؟ گفت: اگر زنده می‌­بود چیزی در این باره به شما نمی‌گفتم. روزی براو نمی‌گذشت که در آن یک یا چند بینوا را سیر نکند و چون شب فرا می‌رسید آنچه را که از خوراک عیالش در آن روز زیاد مانده بود در انبانی می‌نهاد و هنگامی که مردمان در خانه‌های خود آرام می‌گرفتند آن انبان را بر دوش می‌گرفت و در شهر به راه می‌افتاد و به سراغ کسانی می‌رفت که نیازمند بودند و روی گدایی نداشتند و آن را میان آن­ها بخش می‌کرد و آنان او را نمی‌شناختند و از خاندان او کسی جز من از این امر آگاه نبود و مقصودش از این کار آن بود که فضیلت و ثواب با دست خود و در پنهانی صدقه دادن را ببرد.

و می‌گفت: صدقه پنهانی خشم خدا را فرو می‌نشاند (همان طور که آب آتش را خاموش می­کند. پس هرگاه یکی از شما صدقه داد و با دست راست چیزی بخشید، از دست چپش آن را پنهان دارد).

علی علیه السلام فرمود: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمودند: همانا صدقه مؤمن از دستش برون نیاید جز آنکه پیش از او از دهان هفتاد شیطان در آید (مانع او می­شوند.) صدقه پنهانی خشم خدا را فرو می‌نشاند همان طور که آب آتش را خاموش می­کند. پس هرگاه یکی از شما صدقه داد و با دست راست چیزی بخشید، از دست چپش آن را پنهان دارد.

جعفر بن محمد علیه السلام فرموده است: بهترین صدقه، نماز، روزه و اعمال نیکی که به صورت اختیاری انجام می­شود آن است که به صورت پنهانی انجام پذیرد و بهترین این اعمال اگر واجب باشند آن است که به صورت آشکار انجام شود.

علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که فرمودند: (خداوند) به سبب صدقه، درد و دبیله (دملی چند است که در جوف به هم می‌رسد و غالبا می‌کشد) و سوختن و غرق شدن و خانه بر سر فرو آمدن و دیوانگی را دفع می­کند و آن حضرت هفتاد نوع از بلاها را شمردند.

امام باقر علیه السلام فرموده است: در میان قوم بنی اسرائیل مردی ثروتمند بود که فقط یک پسر به او عطا شده بود. این شخص دوستدار و دلسوز پسرش بود. زمانی که به سن مردانگی رسید دختر عمویش را به ازدواج او درآورد. شخصی به خواب او آمد و به او گفت: شبی که پسر تو با این زن همبستری کند می­میرد. مرد از این خواب بسیار اندوهگین شد اما غم و اندوهش را پنهان کرد و شبِ همبستری با زن را به تاخیر می­انداخت تا اینکه زن و پسرش و خانواده زن بر او اصرار کردند. هنگامی که مرد چاره ای ندید استخاره کرد و گفت: چه بسا این امر از جانب شیطان باشد، پس زن (عروس) را به نزد او فرستاد و شب همبستری پسرش با زن بیدار ماند و منتظر بود تا ببیند سرانجام پسرش چه می­شود. چون صبح فرار رسید پسرش را در بهترین وضعیت ممکن دید. پس خداوند را سپاس و ستایش کرد. با فرا رسیدن شب به خواب رفت. آن شخصی که پیشتر به خوابش آمده بود به نزدش آمد و به او گفت: خداوند عزّ و جلّ (مرگ) را از پسرت دور کرد و به سبب کاری که در حق شخصی تهیدست انجام داده بود اجلش را به تاخیر انداخت.

صبح روز بعد نزد پسرش رفت و به او گفت: ای پسرم! آیا در شبی که با زنت همبستر شدی در حق گدایی کاری انجام دادی؟ پسر گفت: مقصودت از این سخنان چیست؟ (پدر) گفت: من را از آن باخبر ساز. پسر از روی پدر خجالت کشید. (پدر) گفت: باید من را از ماجرا با خبر کنی. او گفت: بله، پس از آنکه از غذا دادن به مردم فارغ شدیم مقدار زیادی غذا باقی ماند و زن به نزد من آمد و زمانی که با او خلوت کردم و به او نزدیک شدم گدایی در مقابل در ایستاد و گفت: ای صاحب خانه، ما را در آنچه خداوند به شما رزق داده شریک سازید. پس به سوی او رفتم و دستش را گرفتم و او را به داخل خانه آوردم و نزدیک غذا بردم و به او گفتم: (از غذا) تناول کن. او غذا خورد تا اینکه سیر شد. به او گفتم: آیا خانواده ای داری؟ گفت: بله، گفتم: هر چه می­خواهی برای آن­ها بردار. او به اندازه ای که توانست غذا با خود بُرد و بیرون رفت و من نیز به نزد زنم بازگشتم. پدر خداوند را سپاس گفت و ماجرای (خواب) را برای او بازگو کرد.

از علی بن حسین علیه السلام روایت شده که او به کبوتر مکه نگاه کرد و فرمود: آیا می­دانید چرا این کبوتر در حَرَم است؟ گفتند: دلیل وجود کبوتر چیست ای پسر رسول خدا؟ گفت: در زمان­های نخستین مردی بود که خانه­ای داشت که در آن درخت نخلی بود و کبوتری در شکاف تنه آن لانه کرده بود. هر وقت کبوتر جوجه دار می­شد آن مرد به بالای درخت می­رفت و جوجه­های او را می­گرفت و ذبح می­کرد. او برای مدت­های مدیدی این کار را انجام می­داد به نحوی که نسلی از کبوتر به جا نمی­ماند. آن کبوتر از آنچه مرد بر سر او آورده بود پیش خداوند شکایت کرد. پس به او گفته شد: از این پس اگر آن مرد از درخت بالا بیاید و جوجه­ای از جوجه­های تو را بگیرد، از درخت می­افتد و می­میرد.

زمانی که جوجه­های کبوتر بزرگ شدند آن مرد از درخت بالا رفت تا جوجه­ها را بگیرد. کبوتر در انتظار نشست تا بلایی را که قرار بود بر سر او بیاید، ببیند. هنگامی که به وسط تنه درخت رسید، گدایی در مقابل در ایستاد. مرد از درخت پایین رفت و چیزی به او بخشید سپس از درخت بالا رفت و جوجه­های کبوتر را گرفته از درخت پایین آمد و جوجه­ها را ذبح کرد و بلایی بر او نازل نشد.

کبوتر گفت: خدایا! چرا این طور شد؟ به او گفته شد: آن مرد با صدقه دادن نفس خویش را از بلا دور ساخت و بلا و خطر از او برطرف شد، اما خدواند نسل تو را زیاد خواهد کرد و تو و نوادگانت را در جایی قرار می­دهد که تا روز قیامت چیزی آن­ها را نمی­ترساند. پس او را به حرم مکه آورد و مکانش را در آنجا قرار داد.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: شخص گدا و بینوا فرستاده پروردگار جهانیان است، هر کس به او چیزی ببخشد در حقیقت به خداوند بخشیده است و هر کس دست ردّ بر سینه او بزند خداوند را رد کرده است.

علی علیه السلام فرمود: از دادن بخشش به نیازمند و گدا خودداری نکنید حتی اگر نیم دانه خرما هم باشد و به نیازمند کمک کنید حتی اگر سوار بر اسب باشد، و دست ردّ بر سینه گدایی که شب هنگام پیش شما می­آید نزنید چراکه گاهی اوقات فردی که نه از جنس بشر و نه از قوم جنیان است از شما چیزی می­طلبد، اما خداوند می­خواهد خیر و برکت بیشتری به شما برساند.

از امام باقر علیه السلام نقل شده است که به کنیزش فرمود: از کمک به گدا امتناع نورزید. یکی از حاضران گفت: ای پسر رسول خدا، گاهی شخصی که مستحق نیست گدایی می­کند. امام گفت: اگر دست رد بر کسی که گمان می­کنیم مستخق نیست بزنیم، از این می­ترسیم که مبادا از دادن کمک به شخص مستحقی خودداری کرده باشیم که در این صورت بلایی که بر یعقوب پیامبر علیه السلام نازل شد بر ما نیز نازل شود.

به او گفتند: ای پسر رسول خدا، چه بلایی بر او نازل شد؟ فرمود: یکی از پیامبران که خود را ناشناس جلوه داده بود، در مقابل در خانه او ایستاد. این پیامبر هر تلاش و کوششی که در دنیا می­کرد برای (کسب رضایت) خداوند بود، هرگاه گرسنگی او را خسته و درمانده می­کرد به در خانه انبیاء و صالحان می­رفت و از آن­ها طلب کمک می­کرد و چون خوراک اندکی به او می­دادند دست از گدایی بر می­داشت. شبی در مقابل خانه یعقوب ایستاد. او مدت زیادی منتظر ماند و غذا طلب کرد اما آن­ها از او غافل شدند، نه به او چیزی می­دادند و نه او را می­راندند تا اینکه گرسنگی و ضعف بر او چیره شد. پس بر زمین افتاد و بیهوش شد. یکی از رهگذران او را دید و با دادن طعام اندکی او را به هوش آورد و دور شد.

در آن شب شخصی به خواب یعقوب آمد و به او گفت: ای یعقوب، پیامبری که در نزد خدا بسیار بزرگوار بود به در خانه تو آمد اما تو و خانواده ات از او روی گرداندید، در حالی که از فضل خداوندی نعمت­های زیادی به شما عطا شده است. قطعا خداوند عقوبتی بر تو نازل می­کند که به سبب آن مایه عبرت و زبانزد مردم خواهی شد.

یعقوب هراسان شد و در آن روز پسرانش نزد او آمدند و در مورد آن چیزی که در باره یوسف می­خواستند، پرسیدند. او یوسف را از همه آنان بیشتر دوست می­داشت و به دلش آمد آن بلایی که خداوند او را بدان وعده داده بود در مورد یوسف اتفاق افتد. پس یوسف به برادرانش آنچه را باید می­گفت، گفت. امام باقر داستان حضرت یوسف را تا آخر بازگو کرد.

علی علیه السلام نقل می­کند که سه نفر به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله سلّم آمدند. یکی از آنان گفت: ای رسول خدا من صد اَوقیه طلا دارم، ده اوقیه آن را به عنوان صدقه می­گذارم. نفر دوم آمد و گفت: من صد دینار دارم، ای رسول خدا! ده دینار آن را به عنوان صدقه می­گذارم. نفر سوم آمد و گفت: ای رسول خدا من ده دینار دارم یک دینار از آن را به عنوان صدقه می­گذارم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفت: همه شما در ثواب برابر هستید زیرا هر کدام یک دهم مال خود را صدقه داده اید.

از جعفر بن محمد علیه السلام در مورد این سخن خداوند پرسش شد: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طَیِّبَاتِ مَا کَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَکُم مِّنَ الأَرْضِ وَلاَ تَیَمَّمُواْ الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ»، - . بقره/ 267 - {ای

کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهای پاکیزه‌ای که به دست آورده‌اید، و از آنچه برای شما از زمین برآورده‌ایم، انفاق کنید، و در پی ناپاکِ آن نروید که [از آن] انفاق نمایید.} فرمود: زمانی که مردم ایمان آوردند اموالی را از طریق ربا و از اموال به دست می­آوردند و مقداری را در نظر می­گرفتند و آن را به عنوان صدقه پرداخت می­نمودند، پس خداوند آن­ها را از انجام این کار منع کرد.

در حضور حسین بن علی علیه السلام از مردی از بنی امیه نام برده شد که مال و اموال زیادی را صدقه داده است. امام علیه السلام فرمود: او مانند کسی است که از حُجّاج دزدی کند و از مال دزدی صدقه بدهد. صدقه واقعی صدقه کسی است که برای به دست آوردن آن عرق جبین ریخته و صورتش خاکی شده باشد - مقصود او علی علیه السلام بود - و چه کسی به مانند او می­تواند صدقه بدهد؟ - . دعائم الاسلام 1 : 241 - 244 -

**[ترجمه]

«57»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، رُوِّینَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً بَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِ مَلَکاً مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّةِ فَیَمْسَحُ صَدْرَهُ فَتَسْخُو نَفْسُهُ بِالزَّکَاةِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لِلْعَابِدِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ الصَّلَاةُ وَ الصَّوْمُ وَ الزَّکَاةُ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: أَنَّهُ أَوْصَی فَقَالَ فِی وَصِیَّتِهِ وَ أُوصِی وَلَدِی وَ أَهْلِی وَ جَمِیعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ بِتَقْوَی اللَّهِ رَبِّهِمْ وَ اللَّهَ اللَّهَ فِی الزَّکَاةِ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّکُمْ.

وَ عَنْهُ علیه السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: فِی الزَّکَاةِ إِنَّمَا یُعْطِی أَحَدُکُمْ جُزْءاً مِمَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ فَلْیُعْطِهِ بِطِیبِ نَفْسٍ مِنْهُ وَ مَنْ أَدَّی زَکَاةَ مَالِهِ فَقَدْ ذَهَبَ عَنْهُ شَرَهُهُ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا هَلَکَ مَالٌ فِی بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا لِمَنْعِ الزَّکَاةِ مِنْهُ فَحَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاةِ وَ دَاوُوا مَرْضَاکُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ اسْتَدْفِعُوا الْبَلَاءَ بِالدُّعَاءِ.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا نَقَصَتْ زَکَاةٌ مِنْ مَالٍ قَطُّ وَ لَا هَلَکَ مَالٌ فِی بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ أُدِّیَتْ زَکَاتُهُ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَا کَرُمَ عَبْدٌ عَلَی اللَّهِ إِلَّا ازْدَادَ عَلَیْهِ الْبَلَاءَ وَ لَا أَعْطَی رَجُلٌ زَکَاةَ مَالِهِ فَنَقَصَتْ مِنْ مَالِهِ وَ لَا حَبَسَهَا فَزَادَتْ فِیهِ وَ لَا سَرَقَ سَارِقٌ شَیْئاً إِلَّا حُبِسَ مِنْ رِزْقِهِ.

وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا نَقَصَتْ زَکَاةٌ مِنْ مَالٍ قَطُّ⁽¹⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّی تَکُونَ الصَّلَاةُ مَنّاً وَ الْأَمَانَةُ مَغْنَماً وَ الزَّکَاةُ مَغْرَماً الْخَبَرَ.

وَ عَنْهُ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَی أَغْنِیَاءِ النَّاسِ فِی أَمْوَالِهِمْ قَدْرَ الَّذِی یَسَعُ فُقَرَاءَهُمْ فَإِنْ ضَاعَ الْفَقِیرُ أَوْ أَجْهَدَ أَوْ عَرِیَ فَبِمَا یَمْنَعُ الْغَنِیُّ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُحَاسِبُ الْأَغْنِیَاءِ فِی ذَلِکَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مُعَذِّبُهُمْ عَذَاباً أَلِیماً.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ لِلْفُقَرَاءِ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ مَا یَکْتَفُونَ بِهِ فَلَوْ عَلِمَ أَنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْهِمْ لَا یَکْفِیهِمْ لَزَادَهُمْ وَ إِنَّمَا یُؤْتَی الْفُقَرَاءُ فِیمَا أُتُوا مِنْ مَنْعِ مَنْ مَنَعَهُمْ حُقُوقَهُمْ لَا مِنَ الْفَرِیضَةِ لَهُمْ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ نَهَی أَنْ یُخْفِیَ الْمَرْءُ زَکَاتَهُ عَنْ إِمَامِهِ وَ قَالَ إِنَّ إِخْفَاءَ ذَلِکَ مِنَ النِّفَاقِ‌⁽²⁾.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَوَّلُ مَنْ یَدْخُلُ النَّارَ أَمِیرٌ مُسَلَّطٌ لَمْ یَعْدِلْ وَ ذُو ثَرْوَةٍ مِنَ الْمَالِ لَا یُعْطِی حَقَّ مَالِهِ وَ مُقْتِرٌ فَاجِرٌ.

وَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ بِقَاعاً یُدْعَیْنَ الْمُنْتَقِمَاتِ یَنْصِبُ عَلَیْهِنَّ مَنْ مَنَعَ مَالَهُ عَنْ حَقِّهِ فَیُنْفِقُهُ فِیهِنَّ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی هَذِهِ الْأُمَّةِ شَیْئاً أَشَدَّ

عَلَیْهِمْ مِنَ الزَّکَاةِ وَ فِیهَا یَهْلِکُ عَامَّتُهُمْ.

وَ عَنْهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ حَتَّی إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ‌⁽¹⁾قَالَ علیه السلام یَعْنِی الزَّکَاةَ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ کَثُرَ مَالُهُ وَ لَمْ یُعْطِ حَقَّهُ فَإِنَّمَا مَالُهُ حَیَّاتٌ تَنْهَشُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا یَقْبَلُ اللَّهُ الصَّلَاةَ مِمَّنْ مَنَعَ الزَّکَاةَ.

وَ عَنْهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا تَتِمُّ صَلَاةٌ إِلَّا بِزَکَاةٍ وَ لَا تُقْبَلُ صَدَقَةٌ مِنْ غُلُولٍ وَ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَا زَکَاةَ لَهُ وَ لَا زَکَاةَ لِمَنْ لَا وَرَعَ لَهُ.

وَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ الَّذِینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ‌⁽²⁾قَالَ لَا یُعَاتِبُ اللَّهُ الْمُشْرِکِینَ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَهُ فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ الَّذِینَ هُمْ یُراؤُنَ وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ أَلَا إِنَّ الْمَاعُونَ الزَّکَاةُ ثُمَّ قَالَ وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ مَا خَانَ اللَّهَ أَحَدٌ شَیْئاً مِنْ زَکَاةِ مَالِهِ إِلَّا مُشْرِکٌ بِاللَّهِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: الْمَاعُونُ الزَّکَاةُ الْمَفْرُوضَةُ وَ مَانِعُ الزَّکَاةِ کَآکِلِ الرِّبَا وَ مَنْ لَمْ یُزَکِّ مَالَهُ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ لَعَنَ مَانِعَ الزَّکَاةِ وَ آکِلَ الرِّبَا⁽³⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: جعفر بن محمد علیه السلام از پدرانش روایت می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هرگاه خداوند متعال خیر بنده ای را بخواهد یکی از فرشته­های خزانه دار بهشت را به نزد او می­فرستد، فرشته قلب او را لمس می­کند و نفْس او را با زکات بخشنده می­کند.

علی علیه السلام فرموده است: شخص عبادت کننده سه نشانه دارد: نماز، روزه و زکات.

علی علیه السلام در وصیت خود فرموده است: و فرزندانم و خانواده­ام و همه مردان و زنان مومن را به تقوای خداوند وصیت می­کنم، و خدا را خدا را در مورد زکات به یاد داشته باشید، زیرا پرداختن آن موجب خاموش کردن غضب پروردگارتان می­شود.

علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می­کند که در مورد زکات فرموده است: هر کدام از شما اگر خواست مقداری از آنچه که خدا به او اعطا کرده، ببخشد، می­بایست با رضایت خاطر آن مال را ببخشد و هر کس زکات مالش را بدهد، خود را از حرص و بخل نفس خویش نگاه داشته است.

علی علیه السلام می­فرماید: هر مال و اموالی که در دریا و خشکی تلف می­شود به دلیل ندادن زکات است؛ پس امولتان را با دادن زکات مصونیت بخشید و مریضان خود را با صدقه علاج کنید و بلا و مصیبت را با دعا کردن از خود دور کنید.

محمد بن علی علیه السلام فرمود: زکات، هرگز چیزی از مال نمی­کاهد و هر مالی در خشکی و دریا که زکات آن پرداخت شود از بین نمی­رود.

علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم نقل می­کند که فرمودند: هر بنده ای که در نزد خدا عزیز شود، بلا و مصیبت را بر او بیشتر می­کند، و هیچ فردی نیست که زکات مالش را بدهد و مال و دارایی اش کم شود و هیچ شخصی با ندادن زکات، مال و اموالش زیاد نمی­شود و هر دزدی که چیزی دزدی می­کند (به همان اندازه) از روزی اش کم می­شود.

از حسن بن علی علیه السلام روایت شده که گفته است: زکات هرگز از مال و دارایی نمی­کاهد. - . دعائم الاسلام 1 : 240 -

جعفر بن محمد علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمود: قیامت برپا نمی­شود مگر اینکه نماز، منّت­گذاشتن شود و امانت غنیمت به شمار آید و زکات به عنوان غرامت محسوب گردد... ادامه روایت.

جعفر بن محمد از پدرانش از علی علیه السلام نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: خدا بر مردمان ثروتمند واجب کرده است که به اندازه نیاز فقیران به ایشان بدهند؛ پس اگر فقیر از دست برود، یا رنج کار او را از پا در آورد، یا برهنه بماند، سبب آن خودداری ثروتمندان از رساندن حقّ فقیران به آنان می­باشد. خدا در روز قیامت در این باره به حساب ایشان خواهد رسید و با عذابی دردناک کیفرشان خواهد داد.

جعفر بن محمد علیه السلام فرمود: خدای بزرگ بر اموال توانگران، پرداخت مقداری که زندگانی فقیران را اداره کند واجب کرده است. و اگر خداوند می‌دانست که آن مقدار بسنده آنان نیست بر آن می‌افزود. پس بلایی که به فقیران می‌رسد از مقدار تعیین‌شده الهی نیست، بلکه از نپرداختن آن و از گروهی است که نمی‌پردازند.

از علی علیه السلام روایت شده است که از اینکه شخص زکاتش را از اِمام خود پنهان دارد نهی کرده است و فرموده است: پنهان داشتن آن از جمله نِفاق است. - . دعائم الاسلام 1 : 245 -

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم نقل شده که فرمودند: اولین کسی که وارد جهنم می­شود فرمانروایی است که متولی امور مردم است اما عدالت پیشه نکرده است و نیز ثروتمندی که حق مال و اموالش را پرداخت نمی­کند و بخیل و تنگ نظری که گناه و معصیت پیشه می­کند.

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده که فرمود: خداوند مکان­هایی به نام انتقام گیرنده­ها دارد که شخصی را که از پرداخت حق مالش امتناع می­ورزد گرفتار آن مکان­ها کرده و مال آنان را در آن­ها هزینه می­کند .

از جعفر بن محمد علیه السلام روایت شده است که فرمود: خدواند چیزی سخت تر از زکات بر این امت فرض نکرده است و بیشتر امت اسلامی در امر زکات هلاک می­شوند.

جعفر بن محمد علیه السلام در مورد این سخن خداوند عزّ و جلّ «حَتَّی إِذَا جَاء أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکْتُ» ، - . مؤمنون/ 99- 100 - {تا

آن گاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد، می‌گوید: پروردگارا، مرا بازگردانید شاید من در آنچه وانهاده‌ام کار نیکی انجام دهم.} فرموده است: مقصود خداوند از آن، زکات است.

از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: کسی که مال و دارایی اش زیاد شود و حق مالش را ادا نکند، اموال او در روز قیامت به مارهایی تبدیل می­شوند که او را نیش می­زنند.

از علی علیه السلام نقل شده که فرمود: خداوند نماز کسی را که زکات نمی­دهد قبول نمی­کند.

علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت کرده است که فرمودند: نماز فقط با دادن زکات کامل می­شود و صدقه ای که با دزدی و خیانت به دست آمده باشد مورد قبول واقع نمی­شود و کسی که زکات ندهد نمازش پذیرفته نمی­شود و کسی که پرهیزگار نباشد زکاتش مورد قبول واقع نمی­شود.

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده که شخصی از او در مورد این سخن خداوند سؤال کرد: «وَوَیْلٌ لِّلْمُشْرِکِینَ * الَّذِینَ لَا یُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُم بِالْآخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ» - . فصلت/ 5- 6 -

{و وای بر مشرکان همان کسانی که زکات نمی‌دهند و آنان که به آخرت ناباورند.} پیامبر فرمود: خدواند مشرکان را سرزنش نمی­کند، آیا این سخن پروردگار را نشنیده ای که می­فرماید: «فَوَیْلٌ لِّلْمُصَلِّینَ * الَّذِینَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ * الَّذِینَ هُمْ یُرَاؤُونَ * وَیَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ»، - . ماعون/ 4- 7 -

{پس وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافلند آنان که ریا می‌کنند و از [دادن] زکات [و وسایل و ما یحتاج خانه] خودداری می‌ورزند.} بدانید که «ماعون» همان زکات است. سپس فرمود: سوگند به کسی که جان محمد در دست اوست، جز مشرک به خدا کسی دیگر در ادای زکات مال خویش خیانت نمی­کند.

از علی علیه السلام نقل شده که فرمود: ماعون، زکات واجب شده است، و کسی که زکات نمی­دهد مانند ربا خوار است و هر کس زکات مالش را پرداخت نکند مسلمان نیست.

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است که ایشان کسی را که زکات نمی­دهد و شخص ربا خوار را لعنت کرده است .

**[ترجمه]

باب 2 من تجب علیه الزکاة و ما تجب فیه و ما تستحب فیه و شرائط الوجوب من الحول و غیره و زکاة القرض و المال الغائب

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْقَمَّاطِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الزَّکَاةَ عَلَی تِسْعَةِ أَشْیَاءَ وَ عَفَا عَمَّا سِوَی ذَلِکَ الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِیبِ وَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ وَ الْإِبِلِ فَقَالَ السَّائِلُ فَالذُّرَةُ فَغَضِبَ ثُمَّ قَالَ کَانَ وَ اللَّهِ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله السَّمَاسِمُ وَ الذُّرَةُ وَ الدُّخْنُ وَ جَمِیعُ ذَلِکَ فَقِیلَ إِنَّهُمْ یَقُولُونَ لَمْ یَکُنْ ذَلِکَ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّمَا وَضَعَ عَلَی التِّسْعَةِ لِمَا لَمْ یَکُنْ بِحَضْرَتِهِ غَیْرُ ذَلِکَ فَغَضِبَ وَ قَالَ کَذَبُوا فَهَلْ یَکُونُ الْعَفْوُ إِلَّا عَنْ شَیْ‌ءٍ قَدْ کَانَ وَ لَا وَ اللَّهِ مَا أَعْرِفُ شَیْئاً عَلَیْهِ الزَّکَاةُ غَیْرَ هَذَا فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ⁽¹⁾.

مع، [معانی الأخبار] أبی عن محمد العطار: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم زکات را برای نه چیز مقرّر کرد و جز آن­ها را معاف داشت؛ این نه چیز عبارت است از: گندم، جو، خرما، مویز، طلا، نقره،گاو و گوسفند و شتر. شخصی پرسید: پس ذرت؟ امام خشمگین شد سپس فرمود: سوگند به خدا در زمان پیامبر کنجد، ذرت و ارزن و همه این­ها بوده است. سپس گفته شد که (مردم) می­گویند: این چند مورد در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نبوده است و زکات در این نه چیز مقرّر شده است، زیرا در محیط ایشان این چیزها نبوده است. ایشان خشمگین شد و فرمود: دروغ گفته­اند، مگر جز این است که عفو و بخشش در چیزهایی است که وجود داشته است؟ نه، سوگند به خدا من چیزی غیر از این موارد نمی­بینم که زکات در آن واجب شده باشد. هرکس می­خواهد باور داشته باشد و هرکس می­خواهد کفر بورزد. - .الخصال2 : 46 -

معانی الاخبار: پدرم از محمد العطار همین حدیث را روایت کرده است.

**[ترجمه]

«2»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ جَمِیلٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی کَمِ الزَّکَاةُ فَقَالَ فِی تِسْعَةِ أَشْیَاءَ وَضَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَفَا عَمَّا سِوَی ذَلِکَ فَقَالَ الطَّیَّارُ إِنَّ عِنْدَنَا حَبّاً یُقَالُ لَهُ الْأَرُزُّ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ عِنْدَنَا أَیْضاً حَبٌّ کَثِیرٌ فَقَالَ لَهُ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ قَالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَفَا عَمَّا سِوَی ذَلِکَ مِنْهَا الذَّهَبُ وَ الْفِضَّةُ وَ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْحَیَوَانِ الْإِبِلُ وَ الْغَنَمُ وَ

الْبَقَرُ وَ مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ الْحِنْطَةُ وَ الشَّعِیرُ وَ الزَّبِیبُ وَ التَّمْرُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الخصال: جمیل گفته است از امام صادق علیه السلام پرسیدم: زکات در چند چیز واجب شده است؟ فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم زکات را برای نه چیز مقرّر کرد و جز آن­ها را معاف داشت. طیار به او گفت: ما دانه ای به نام برنج داریم. امام صادق علیه السلام به او فرمود: ما نیز دانه­های زیادی داریم. طیار گفت: آیا این دانه زکات بر آن تعلق می­گیرد؟ امام فرمود: آیا به تو نگفتم که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم زکات غیر از این موارد را معاف داشته است. این نه چیز شامل: طلا و نقره، و سه دسته از حیوانات: شتر، گوسفند و گاو، و از چیزهایی که در زمین می­روید که شامل گندم، جو، مویز و خرما می­باشد. - . الخصال 2 : 46 -

**[ترجمه]

«3»

ب، [قرب الإسناد] الطَّیَالِسِیُّ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ هَلْ عَلَی مَالِ الْیَتِیمِ زَکَاةٌ فَقَالَ لَا قُلْتُ فَهَلْ عَلَی الْحُلِیِّ زَکَاةٌ قَالَ لَا قُلْتُ الرَّجُلُ یَکُونُ عِنْدَهُ الْمَالُ قَرْضاً فَیَحُولُ عَلَیْهِ الْحَوْلُ عَلَیْهِ زَکَاةٌ قَالَ نَعَمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علا نقل می­کند که از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا در مال یتیم زکات مقرّر شده است؟ فرمود: خیر، گفتم: آیا به زیورآلات زکات تعلق می­گیرد؟ فرمود: خیر، گفتم: شخصی مالی دارد که آن را قرض گرفته است و یک سال از آن می­گذرد، آیا زکات در آن واجب است؟ فرمود: بله. - . قرب الاسناد : 23 -

**[ترجمه]

«4»

ب، [قرب الإسناد] الطَّیَالِسِیُّ عَنِ الْعَلَاءِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ لِی دَیْناً وَ لِی دَوَابَّ وَ أَرْحَاءً وَ رُبَّمَا أَبْطَأَ عَلَیَّ الدَّیْنُ فَمَتَی تَجِبُ عَلَیَّ فِیهِ الزَّکَاةُ إِذَا أَنَا أَخَذْتُهُ قَالَ سَنَةً وَاحِدَةً قَالَ قُلْتُ فَالدَّوَابُّ وَ الْأَرْحَاءُ فَإِنَّ عِنْدِی مِنْهَا عَلَیَّ فِیهِ شَیْ‌ءٌ قَالَ لَا ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِی فَضَمَّهَا ثُمَّ قَالَ کَانَ أَبِی علیه السلام یَقُولُ إِنَّمَا الزَّکَاةُ فِی الذَّهَبِ إِذَا قَرَّ فِی یَدِکَ قُلْتُ لَهُ الْمَتَاعُ یَکُونُ عِنْدِی لَا أُصِیبُ بِهِ رَأْسَ مَالِهِ عَلَیَّ فِیهِ زَکَاةٌ قَالَ لَا⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علاء روایت می­کند که به امام صادق علیه السلام گفتم: شخصی به من بدهکار است و چهارپایان و آسیاب­هایی دارم و چه بسا او در پرداخت بدهی درنگ کند. اگر بدهی ام را گرفتم، چه زمانی زکات آن بر من واجب می­شود؟ فرمود: بعد از یک سال کامل. او گفت: به امام گفتم: پس چهارپایان و آسیاب­هایی که دارم، زکات آنها بر من واجب است؟ فرمود: خیر. سپس دستم را گرفت و فشار داد و فرمود: پدرم می­فرمود: زکات در طلا مقرر شده است، زمانی که در اختیار تو قرار گیرد. به او گفتم: کالا در نزد من است و آن را به عنوان سرمایه قرار نداده ام. آیا زکات به آن تعلق می­گیرد؟ فرمود: خیر. - . قرب الاسناد : 23 -

**[ترجمه]

«5»

ب، [قرب الإسناد] الطَّیَالِسِیُّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَ عَلَی الدَّیْنِ زَکَاةٌ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ یَفِرَّ بِهِ‌⁽⁴⁾

فَأَمَّا إِنْ غَابَ عَنْهُ سَنَةً أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَکْثَرَ فَلَا تُزَکِّهِ إِلَّا فِی السَّنَةِ الَّتِی تُخْرَجُ فِیهَا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: عبدالخالق نقل می­کند که از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا به مال قرضی زکات تعلق می­گیرد؟ فرمود: خیر، مگر اینکه بخواهد از (دادن زکات) فرار کند، - . فرار از قرض به این معنی است که شخص مال خود را به عنوان قرض به کسی بدهد تا از پرداخت زکاتی که در آن مال واجب است، فرار کند، زکات این قرض واجب است اما اگر با نیت دیگری مال را قرض دهد و مالش از او غایب شود و یک سال بر آن نگذرد هیچ مشکلی ندارد. -

پس اگر مال او یک سال یا کمتر یا بیشتر از او غایب شود (در اختیار او نباشد) لازم نیست زکات بدهد، مگر اینکه در سالی باشد که زکات پرداخت می کنی. - . قرب الاسناد : 79 -

**[ترجمه]

«6»

ب، [قرب الإسناد] عَلِیٌّ عَنْ أَخِیهِ قَالَ قَالَ: لَیْسَ عَلَی الْمَمْلُوکِ زَکَاةٌ إِلَّا بِإِذْنِ مَوَالِیهِ.

وَ قَالَ: لَیْسَ عَلَی الدَّیْنِ زَکَاةٌ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ رَبُّ الدَّیْنِ أَنْ یُزَکِّیَهُ.

قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ عَلَیْهِ الدَّیْنُ قَالَ یُزَکِّی مَالَهُ وَ لَا یُزَکِّی مَا عَلَیْهِ مِنَ الدَّیْنِ إِنَّمَا الزَّکَاةُ عَلَی صَاحِبِ الْمَالِ.

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّیْنِ یَکُونُ عَلَی الْقَوْمِ الْمَیَاسِیرِ إِذَا شَاءَ قَبَضَهُ صَاحِبُهُ هَلْ عَلَیْهِ زَکَاةٌ فَقَالَ لَا حَتَّی یَقْبِضَهُ وَ یَحُولَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی از برادرش نقل می­کند که گفته است: زکات بر برده واجب نیست، مگر با اجازه صاحبش و گفت: بر مال قرضی زکات واجب نیست مگر اینکه صاحب قرض (خود) بخواهد زکات آن را بپردازد.

گفت: و از او در مورد شخصی که بدهکار است پرسیدم. گفت: او زکات مالش را می دهد و نه زکات بدهی را، زیرا زکات بر صاحب مال واجب است.

و از او در مورد قرضی پرسیدم که بر گردن ثروتمندان است، اگر صاحب قرض بخواهد بدهی اش را پس بگیرد، می تواند بگیرد، آیا زکات در آن واجب است؟ فرمود: خیر، مگر این که آن را پس گیرد و یک سال از آن بگذرد. - . قرب الاسناد : 135 -

**[ترجمه]

«7»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْخَشَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَمْلُوکٌ فِی یَدِهِ مَالٌ أَ عَلَیْهِ زَکَاةٌ قَالَ لَا قُلْتُ وَ لَا عَلَی سَیِّدِهِ قَالَ لَا إِنْ لَمْ یَصِلْ إِلَی سَیِّدِهِ وَ لَیْسَ هُوَ لِلْمُلُوکِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: عبدالله بن سنان روایت می­کند که به امام صادق علیه السلام گفتم: برده ای مالی دارد، آیا باید زکات آن مال را بپردازد؟ فرمود: خیر. گفتم: آیا بر صاحبش نیز واجب نیست؟ فرمود: خیر، اگر به صاحبش نرسیده است. و برده­ها مالی از خود ندارند. - . علل الشرایع 2 : 61 -

**[ترجمه]

«8»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام]: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ لَا تَجِبُ الزَّکَاةُ عَلَی الْمَالِ حَتَّی یَحُولَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: از جمله نامه­های که امام رضا علیه السلام برای مامون نوشت این بود: زکات بر مال و دارایی واجب نمی­گردد تا اینکه یک سال بر آن بگذرد. - . عیون الاخبار 2 : 123 -

**[ترجمه]

«9»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِإِسْنَادِ التَّمِیمِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَفَوْتُ لَکُمْ عَنْ صَدَقَةِ الْخَیْلِ وَ الرَّقِیقِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: صدقه اسبان و بردگان را بر شما معاف کردم. - . عیون الاخبار 2 : 61 -

**[ترجمه]

«10»

ع، [علل الشرائع] مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: بَاعَ أَبِی علیه السلام مِنْ هِشَامِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ أَرْضاً لَهُ بِکَذَا وَ کَذَا أَلْفَ دِینَارٍ وَ اشْتَرَطَ عَلَیْهِ زَکَاةَ ذَلِکَ الْمَالِ عَشْرَ سِنِینَ وَ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِکَ لِأَنَّ هِشَاماً کَانَ هُوَ الْوَالِیَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: عبدالله بن سنان گفته است، از امام صادق علیه السلام شنیدم که می­فرمود: پدرم از هشام بن عبد الملک زمینی را به چند هزار دینار خرید و با او شرط کرد که زکات ده سال آن مال را هشام بدهد. این شرط را به این خاطر کرد که هشام والی بود. - . علل الشرایع 2 : 63 -

**[ترجمه]

«11»

ل، [الخصال] فِی خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: لَا تَجِبُ عَلَی مَالٍ زَکَاةٌ حَتَّی یَحُولَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ مِنْ یَوْمَ مَلَکَهُ صَاحِبُهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: زکات بر هیچ مالی واحب نمی­شود مگر اینکه از روزی که صاحب مال آن را به دست می­آورد، یک سال بگذرد. - . الخصال 2 : 152 -

**[ترجمه]

أقول

سیأتی بعض الأخبار فی باب أدب المصدق.

**[ترجمه]در باب آداب صدقه دهنده، برخی احادیث ذکر خواهد شد.

**[ترجمه]

«12»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ أَبِی الْفَضْلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام رَجُلٌ کَانَتْ عِنْدَهُ دَرَاهِمُ أَشْهُراً فَحَوَّلَهَا دَنَانِیرَ فَحَالَ عَلَیْهَا مُنْذُ یَوْمَ مَلَکَهَا دَرَاهِمَ حَوْلٌ أَ یُزَکِّیهَا قَالَ لَا ثُمَّ قَالَ أَ رَأَیْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا دَفَعَ إِلَیْکَ مِائَةَ بَعِیرٍ وَ أَخَذَ مِنْکَ مِائَتَیْ بَقَرَةٍ فَلَبِثَتْ عِنْدَهُ أَشْهُراً وَ لَبِثَتْ عِنْدَکَ أَشْهُراً فَمَوَّتَتْ عِنْدَکَ إِبِلُهُ وَ مَوَّتَتْ عِنْدَهُ بَقَرُکَ أَ کُنْتُمَا تُزَکِّیَانِهِمَا فَقُلْتُ لَا قَالَ کَذَلِکَ الذَّهَبُ وَ الْفِضَّةُ ثُمَّ قَالَ وَ إِنْ حَوَّلْتَ بُرّاً أَوْ شَعِیراً ثُمَّ قَلَبْتَهُ ذَهَباً أَوْ فِضَّةً فَلَیْسَ عَلَیْکَ فِیهِ شَیْ‌ءٌ إِلَّا أَنْ یَرْجِعَ ذَلِکَ الذَّهَبُ أَوْ تِلْکَ الْفِضَّةُ بِعَیْنِهَا أَوْ عَیْنِهِ فَإِنْ رَجَعَ ذَلِکَ إِلَیْکَ فَإِنَّ عَلَیْکَ الزَّکَاةَ لِأَنَّکَ قَدْ مَلَکْتَهَا حَوْلًا قُلْتُ لَهُ فَإِنْ لَمْ یَخْرُجْ ذَلِکَ الذَّهَبُ مِنْ یَدِی یَوْماً قَالَ إِنْ خُلِطَ بِغَیْرِهِ فِیهَا فَلَا بَأْسَ وَ لَا شَیْ‌ءَ فِیمَا رَجَعَ إِلَیْکَ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ إِنْ رَجَعَ إِلَیْکَ بِأَسْرِهِ بَعْدَ إِیَاسٍ مِنْهُ فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْکَ فِیهِ إِلَّا حَوْلًا.

قَالَ فَقَالَ زُرَارَةُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: لَیْسَ فِی النَّیِّفِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی یَبْلُغَ مَا یَجِبُ فِیهِ وَاحِداً وَ لَا فِی الصَّدَقَةِ وَ الزَّکَاةِ کُسُورٌ وَ لَا تَکُونُ شَاةٌ وَ نِصْفٌ وَ لَا بَعِیرٌ وَ نِصْفٌ وَ لَا خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ نِصْفٌ وَ لَا دِینَارٌ وَ نِصْفٌ وَ لَکِنْ یُؤْخَذُ الْوَاحِدُ وَ یُطْرَحُ مَا سِوَی ذَلِکَ حَتَّی یَبْلُغَ مَا یُؤْخَذُ مِنْهُ وَاحِداً فَیُؤْخَذُ مِنْ جَمِیعِ مَالِهِ.

قَالَ وَ قَالَ زُرَارَةُ وَ ابْنُ مُسْلِمٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَیُّمَا رَجُلٍ کَانَ لَهُ مَالٌ وَ حَالَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ فَإِنَّهُ یُزَکِّیهِ قُلْتُ لَهُ فَإِنْ وَهَبَهُ قَبْلَ حَوْلِهِ بِشَهْرٍ أَوْ بِیَوْمٍ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ إِذَنْ.

قَالَ وَ قَالَ زُرَارَةُ عَنْهُ علیه السلام إِنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا هَذَا بِمَنْزِلَةِ رَجُلٍ أَفْطَرَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ یَوْماً فِی إِقَامَتِهِ ثُمَّ خَرَجَ فِی آخِرِ النَّهَارِ فِی سَفَرٍ فَأَرَادَ بِسَفَرِهِ ذَلِکَ إِبْطَالَ الْکَفَّارَةِ الَّتِی وَجَبَتْ عَلَیْهِ.

وَ قَالَ إِنَّهُ حِینَ رَأَی الْهِلَالَ الثَّانِیَ عَشَرَ وَجَبَتْ عَلَیْهِ الزَّکَاةُ وَ لَکِنَّهُ لَوْ کَانَ وَهَبَهَا قَبْلَ ذَلِکَ لَجَازَ وَ لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ بِمَنْزِلَةِ مَنْ خَرَجَ ثُمَّ أَفْطَرَ إِنَّمَا لَا یَمْنَعُ الْحَالَّ عَلَیْهِ فَأَمَّا مَا لَمْ یَحُلْ عَلَیْهِ فَلَهُ مَنْعُهُ وَ لَا یَحِلُّ لَهُ مع [مَنْعُ]⁽¹⁾مَالِ غَیْرِهِ فِیمَا قَدْ حَالَ عَلَیْهِ قَالَ زُرَارَةُ قُلْتُ لَهُ مِائَتَا دِرْهَمٍ بَیْنَ خَمْسِ أُنَاسٍ أَوْ عَشَرَةٍ حَالَ عَلَیْهَا الْحَوْلُ وَ هِیَ عِنْدَهُمْ أَ یَجِبُ عَلَیْهِمْ زَکَاتُهَا قَالَ لَا هِیَ بِمَنْزِلَةِ تِلْکَ یَعْنِی جَوَابَهُ فِی الْحَرْثِ لَیْسَ عَلَیْهِمْ شَیْ‌ءٌ حَتَّی یَتِمَّ لِکُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ مِائَتَا دِرْهَمٍ قُلْتُ وَ کَذَلِکَ فِی الشَّاةِ وَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ جَمِیعِ الْأَمْوَالِ قَالَ نَعَمْ قَالَ زُرَارَةُ وَ قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ کَانَتْ عِنْدَهُ مِائَتَا دِرْهَمٍ فَوَهَبَهَا لِبَعْضِ إِخْوَانِهِ أَوْ وُلْدِهِ أَوْ أَهْلِهِ فِرَاراً بِهَا مِنَ الزَّکَاةِ فَعَلَ ذَلِکَ قَبْلَ حَالِهَا بِشَهْرٍ قَالَ إِذَا دَخَلَ الشَّهْرُ الثَّانِیَ عَشَرَ فَقَدْ حَالَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ وَ وَجَبَتْ عَلَیْهِ فِیهَا الزَّکَاةُ قُلْتُ لَهُ فَإِنْ أَحْدَثَ فِیهَا قَبْلَ الْحَوْلِ قَالَ جَازَ ذَلِکَ لَهُ قُلْتُ لَهُ فَإِنَّهُ فَرَّ بِهَا مِنَ الزَّکَاةِ قَالَ مَا أَدْخَلَ عَلَی نَفْسِهِ أَعْظَمُ مِمَّا مَنَعَ مِنْ زَکَاتِهَا فَقُلْتُ لَهُ إِنَّهُ یَقْدِرُ عَلَیْهَا قَالَ فَقَالَ وَ مَا عِلْمُهُ أَنَّهُ یَقْدِرُ عَلَیْهَا وَ قَدْ خَرَجَتْ مِنْ مِلْکِهِ قُلْتُ فَإِنَّهُ دَفَعَهَا إِلَیْهِ عَلَی شَرْطٍ فَقَالَ إِنَّهُ إِذَا سَمَّاهَا هِبَةً جَازَتِ الْهِبَةُ وَ سَقَطَ الشَّرْطُ وَ ضَمِنَ الزَّکَاةَ قُلْتُ لَهُ کَیْفَ یَسْقُطُ الشَّرْطُ وَ تُمْضَی الْهِبَةُ وَ یُضَمَّنُ وَ تَجِبُ الزَّکَاةُ قَالَ هَذَا شَرْطٌ فَاسِدٌ وَ الْهِبَةُ الْمَضْمُونَةُ مَاضِیَةٌ وَ الزَّکَاةُ لَازِمَةٌ عُقُوبَةً لَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا ذَلِکَ لَهُ إِذَا اشْتَرَی بِهَا دَاراً أَوْ أَرْضاً أَوْ مَتَاعاً قَالَ زُرَارَةُ قُلْتُ لَهُ إِنَّ أَبَاکَ قَالَ لِی مَنْ فَرَّ بِهَا مِنَ الزَّکَاةِ فَعَلَیْهِ أَنْ یُؤَدِّیَهَا فَقَالَ صَدَقَ أَبِی عَلَیْهِ أَنْ یُؤَدِّیَ مَا وَجَبَ عَلَیْهِ وَ مَا لَمْ یَجِبْ فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْهِ فِیهِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام أَ رَأَیْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا أُغْمِیَ عَلَیْهِ

یَوْماً ثُمَّ مَاتَ قَبْلَ أَنْ یُؤَدِّیَهَا أَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ قُلْتُ لَا إِنَّمَا یَکُونُ إِنْ أَفَاقَ مِنْ یَوْمِهِ ثُمَّ قَالَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا مَرِضَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ ثُمَّ مَاتَ فِیهِ أَ کَانَ یُصَامُ عَنْهُ قُلْتُ لَا فَقَالَ وَ کَذَلِکَ الرَّجُلُ لَا یُؤَدِّی عَنْ مَالِهِ إِلَّا مَا حَالَ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: زرارۀ نقل می­کند که به امام باقر علیه السلام عرض کردم: مردی چند ماهی چند درهم در اختیار داشته سپس آن­ها را­ تبدیل به دینار کرده و از زمان در اختیار داشتن درهم­ها مدت یک سال می‌گذرد؛ آیا زکات این دینارها را باید بدهد؟ حضرت فرمودند: خیر.

بعد فرمود: اگر شخصی صد شتر به شما بدهد و به جایش دویست گاو بگیرد و این گاوها نزد او چند ماه مانده و شترها نیز نزد تو چند ماه بمانند، سپس شتران او نزد تو مرده و گاوهای تو نیز پیش او بمیرند آیا شما دو نفر زکات آنها را خواهید داد؟ من عرض کردم: خیر. حضرت فرمود: طلا و نقره هم همین طور می‌باشند. سپس فرمود: و اگر طلا و نقره به گندم و جو تبدیل شدند و پس از مدّتی دوباره گندم و جو به طلا و نقره مبدّل گشتند زکات بر تو نمی باشد، مگر آنکه همان طلا و نقره اوّلی برگردند که در این صورت البته موظّف هستی زکات آن را بدهی، زیرا فرض آن است که یک سال مالک آن بوده‌ای.

عرضه داشتم: اگر طلای اوّلی یک روز هم از دستم خارج نشد حکمش چیست؟ فرمود: اگر با غیر خودش مخلوط شده پس اشکالی نداشته و در آنچه به تو برگشته زکات نیست و اگر طلای اوّلی تماما به تو بازگشت، پس از آن که از بازگشت آن مأیوس شده بودی، در مورد آن زکاتی بر تو واجب نیست، مگر آن که یک سال از بازگشت آن بگذرد .

حریز می‌گوید: زراره از حضرت ابی جعفر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: در مقداری که کمتر از نصاب است زکات نمی‌باشد مگر آنکه مقدار مال زکات به حدّی برسد که در آن یک رأس یا یک عدد را به عنوان زکات بشود اخراج کرد.

و نیز در صدقه و زکات، کسر (خُرده) نمی‌باشد، لذا اگر کسی مالک هفت رأس و نیم گوسفند بود وی را مکلّف نمی‌کنند که یک رأس و نیم به عنوان زکات بدهد. چنانچه اگر مالک صد و بیست و پنج رأس شتر بود موظّف نیست دو رأس و نیم شتر به عنوان زکات اخراج نماید. همچنین اگر کسی مالک 220 درهم بود شرعا واجب نیست برای دویست درهم 5 درهم و جهت بیست درهم دیگر، نیم درهم بدهد. یا اگر مالک شصت دینار طلا باشد نباید یک دینار و نیم به عنوان زکات خارج کند، بلکه حکم آن است که برای مقداری که به حدّ نصاب اوّل رسیده واحد زکات را اخذ کرده و مبلغ اضافی را ساقط کنند تا به حدّ نصاب بعدی برسد آنگاه از تمام مال، واحد زکات بعدی را اخراج نمایند.

حریز می‌گوید: زراره و محمّد بن مسلم نقل کردند که امام صادق فرمود: هر کسی که مال داشته و سال بر آن بگذرد لازم است زکات آن را بدهد. زراره می‌گوید: عرض کردم: اگر یک ماه یا یک روز به سال مانده این مال را به دیگری هبه کند حکمش چیست؟ فرمود: در این صورت، چیزی بر او واجب نیست.

حریز می‌گوید: زراره نقل کرد که امام علیه السّلام فرمود: این شخصی که سال رسید و بعد از آن مالش را هبه کرد، به منزله کسی است که در ماه رمضان یک روز از ایّام اقامتش را که باید روزه بگیرد افطار کرده سپس در آخر روز به منظور باطل کردن کفّاره‌ای که در عهده‌اش آمده به سفر برود؛ پس همان طوری که در اینجا سفر کفّاره را ساقط نمی‌کند، هبه نیز زکات را ساقط نمی‌نماید.

و نیز امام علیه السّلام فرمودند: شخص زمانی که هلال ماه دوازدهم را دید زکات بر او واجب می‌شود ولی اگر پیش از دیدن هلال، مالش را هبه کند جایز است و بر او تکلیفی نیست؛ مانند کسی که از محلّ اقامتش خارج شود و سپس افطار کند. باری صاحب مال بعد از حلول سال حق ندارد و نمی‌تواند مستحقّین زکات را از آن منع کند امّا مادامی که سال فرا نرسیده می‌تواند زکات را از اهل زکات منع کرده و آن را به شخص دلخواهش هبه کند و اگر با این مال که قبل از رسیدن سال، هبه‌اش می‌کند مال دیگری که سال از آن گذشته و زکات به آن تعلّق گرفته همراه باشد، صرف این همراهی، صاحب مال را از هبه مزبور منع ننموده و جلو او را نمی‌گیرد.

زراره عرض می‌کند: دویست درهم است که به پنج یا ده نفر تعلّق دارد و سال از این مبلغ گذشته ،آیا بر این افراد زکات این مال واجب است یا نه؟ فرمود: خیر، این مال به منزله آن مال است - همان جوابی که در حرث و غلّات که گندم و جو و خرما و کشمش است داده می‌شود - یعنی بر هیچ یک از این نفرات زکات نیست مگر وقتی که هر کدام به تنهایی مالک دویست درهم باشند. زراره می‌گوید: عرضه داشتم: گوسفند و شتر و گاو و طلا و نقره و تمام اموال همین حکم را دارند؟ حضرت فرمودند: آری.

زراره می‌گوید: عرض کردم: شخصی دویست درهم دارد و آن را به برخی از برادران خود یا فرزند و یا همسرش هبه می‌کند و بدین وسیله از دادن زکات فرار می‌نماید، ناگفته نماند یک ماه قبل از حلول سال مال را هبه کرده؟ امام فرمود: وقتی ماه دوازدهم داخل شد سال فرا رسیده و آن وقت زکات واجب می‌شود. عرض کردم: اگر این کار پیش از حلول سال انجام شود؟ فرمود: این امر جایز است. عرض کردم: او این کار را برای فرار از زکات انجام داده است؟ فرمود: ضرری که به خود وارد کرده به مراتب بیشتر از آن نفع موهومی است که به واسطه ندادن زکات تصوّرش را می‌کند. عرض کردم: وی قدرت بر آن مال داشته و می‌تواند به دستش بیاورد؟ فرمود: چگونه می‌داند که بر آن مال قادر است و حال آنکه از ملکش خارج گشته؟ عرض کردم: او مال را با شرط به آن شخص هبه کرده. فرمود: وقتی نام آن مال را هبه گذارده، هبه‌اش جایز است و شرط ساقط شده و نسبت به زکات ضامن می‌باشد. گفتم: چگونه شرط ساقط و هبه، اجرا و نسبت به زکات ضامن بوده و پرداخت آن واجب است؟ فرمود: شرطش فاسد و غیر مؤثّر است و هبه ضمانت شده، اجرای هبه و زکات از باب عقوبت و جریمه بر وی لازم است. سپس فرمود: صرف مال زکات (قبل از حلول سال به منظور فرار از زکات) زمانی موجب سقوط زکات می‌باشد که با آن خانه یا زمین یا متاعی بخرد. زراره می‌گوید: عرض کردم: پدر بزرگوارتان به من فرمود: کسی که به واسطه صرف مال زکوی از دادن زکات فرار کند بر او لازم است که زکات را اداء نماید. فرمود: پدرم صحیح و درست فرمودند ولی منظورشان زکاتی است که بر او واجب گردیده امّا زکاتی که هنوز واجب نشده پرداختش لازم نیست، سپس فرمودند: ببین! اگر شخصی تمام روز را به حالت اغماء درآمد و قبل از این که تکالیف واجب را که به واسطه اغماء از او فوت شده بجا آورد فوت کرد، آیا بر عهده‌اش چیزی هست؟ عرض کردم: خیر، زمانی تکالیف فوت شده در عهده‌اش می‌آید و وی باید آن را انجام دهد که در همان روز از حالت اغماء به هوش آمده و افاقه پیدا کند. سپس فرمود: اگر شخصی در ماه رمضان مریض شود، سپس در همان ماه از دنیا برود، آیا وارث او باید روزه وی را قضاء کند یا نه؟ عرض کردم: خیر. فرمود: همچنین است شخصی که صاحب مال است یعنی وی صرفا زکات آن مقداری از مالش را که سال بر آن گذشته باید بدهد نه غیر آن را.

**[ترجمه]

«13»

سن، [المحاسن] أَبِی عَنْ یُونُسَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام قَالَ: لَا تَجِبُ الزَّکَاةُ فِیمَا سُبِکَ قُلْتُ فَإِنْ کَانَ سَبْکُهُ فِرَاراً بِهِ مِنَ الزَّکَاةِ قَالَ أَ مَا تَرَی أَنَّ الْمَنْفَعَةَ قَدْ ذَهَبَتْ مِنْهُ‌⁽²⁾

فَلِذَلِکَ لَا تَجِبُ عَلَیْهِ الزَّکَاةُ⁽³⁾.

**[ترجمه]المحاسن : ابو ابراهیم علیه السلام گفته است: هر آنچه شمش طلا و نقره باشد زکات در آن واجب نیست. گفتم: اگر به خاطر فرار از زکات آن را به صورت شمش درآورده باشد چه؟ گفت: آیا نمی­بینی که (طلا و نقره ای) که به صورت شمش درآمده دیگر منفعت و بهره ای ندارد، - . از این جهت منفعت و سود آن از بین می­رود که طلا و نقره گداخته از طلا و نقره ای که نقش نگاری شده ارزان تر است و تا زمانی که آن را به صورت منقوش درنیاورند، برای معاملات کارایی ندارد. - از این جهت زکات بر آن واجب نیست. - . المحاسن : 319 -

**[ترجمه]

«14»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَ عَلَی الْأَغْنِیَاءِ الزَّکَاةَ بِقَدَرٍ مَقْدُورٍ وَ حِسَابٍ مَحْسُوبٍ فَجَعَلَ عَدَدَ الْأَغْنِیَاءِ مِائَةً وَ خَمْسَةً وَ تِسْعِینَ وَ الْفُقَرَاءَ خَمْسَةً وَ قَسَمَ الزَّکَاةَ عَلَی هَذَا الْحِسَابِ فَجَعَلَ عَلَی کُلِّ مِائَتَیْنِ خَمْسَةً حَقّاً لِلضُّعَفَاءِ وَ تَحْصِیناً لِأَمْوَالِهِمْ لَا عُذْرَ لِصَاحِبِ الْمَالِ فِی تَرْکِ إِخْرَاجِهِ وَ قَدْ قَرَنَهَا اللَّهُ بِالصَّلَاةِ وَ أَوْجَبَهَا مَرَّةً وَاحِدَةً فِی کُلِّ سَنَةٍ وَ وَضَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی تِسْعَةِ أَصْنَافٍ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِیبِ وَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ وَ رُوِیَ عن [عَلَی] الْجَوَاهِرِ وَ الطِّیبِ وَ مَا أَشْبَهَ هَذِهِ الصُّنُوفَ مِنَ الْأَمْوَالِ وَ کُلِّ مَا دَخَلَ الْقَفِیزَ وَ الْمِیزَانَ رُبُعُ الْعُشْرِ إِذَا کَانَ سَبِیلُ هَذِهِ الْأَصْنَافِ سَبِیلَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ فِی التَّصَرُّفِ فِیهَا وَ التِّجَارَةِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ هَذِهِ سَبِیلَهَا فَلَیْسَ فِیهَا غَیْرُ الصَّدَقَةِ فِیمَا فِیهِ الصَّدَقَةُ وَ الْعُشْرُ وَ نِصْفُ الْعُشْرِ فِیمَا سِوَی ذَلِکَ فِی أَوْقَاتِهِ وَ قَدْ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سِوَاهَا وَ لَیْسَ عَلَی الْمَالِ الْغَائِبِ زَکَاةٌ وَ لَا فِی مَالِ الْیَتِیمِ زَکَاةٌ وَ إِنْ غَابَ مَالُکَ فَلَیْسَ عَلَیْکَ الزَّکَاةُ إِلَّا أَنْ یَرْجِعَ إِلَیْکَ وَ یَحُولَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ وَ هُوَ فِی یَدِکَ إِلَّا أَنْ یَکُونَ مَالُکَ عَلَی رَجُلٍ مَتَی مَا أَرَدْتَ أَخَذْتَ مِنْهُ فَعَلَیْکَ زَکَاتُهُ فَإِنْ لَمْ تَرْجِعْ إِلَیْکَ مَنْفَعَتُهُ

لَزِمَتْکَ زَکَاتُهُ.

فَإِنِ اسْتَقْرَضْتَ مِنْ رَجُلٍ مَالًا وَ بَقِیَ عِنْدَکَ حَتَّی حَالَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ فَعَلَیْکَ فِیهِ الزَّکَاةُ فَإِنْ بِعْتَ شَیْئاً وَ قَبَضْتَ ثَمَنَهُ وَ اشْتَرَطْتَ عَلَی الْمُشْتَرِی زَکَاةَ سَنَةٍ أَوْ سَنَتَیْنِ أَوْ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ فَإِنَّهُ یَلْزَمُهُ دُونَکَ وَ لَیْسَ فِی مَالِ الْیَتِیمِ زَکَاةٌ إِلَّا أَنْ تَتَّجِرَ بِهِ فَإِنِ اتَّجَرْتَ بِهِ فَفِیهِ الزَّکَاةُ وَ لَیْسَ فِی سَائِرِ الْأَشْیَاءِ زَکَاةٌ مِثْلَ الْقُطْنِ وَ الزَّعْفَرَانِ وَ الْخُضَرِ وَ الثِّمَارِ وَ الْحُبُوبِ سِوَی مَا ذَکَرْتُ لَکَ إِلَّا أَنْ یُبَاعَ وَ یَحُولَ عَلَی ثَمَنِهِ الْحَوْلُ وَ زَکَاةُ الدَّیْنِ عَلَی مَنِ اسْتَقْرَضَ فَإِذَا کَانَ لَکَ عَلَی رَجُلٍ مَالٌ فَلَا زَکَاةَ عَلَیْکَ فِیهِ حَتَّی یَقْضِیَهُ وَ یَحُولَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ فِی یَدِکَ إِلَّا أَنْ تَأْخُذَ عَلَیْهِ مَنْفَعَةً فِی التِّجَارَةِ فَإِنْ کَانَ کَذَلِکَ فَعَلَیْکَ زَکَاتُهُ.

**[ترجمه]فقه الرضا علیه السلام: بدان که خداوند بر ثروتمندان زکات را به اندازه توان و حساب مشخص واجب گردانیده است. پس شمار ثروتمندان را صد و نود و پنج و شمار تهیدستان را پنج قرار داده است و زکات را بر همین اساس گمارده است. پس از هر دویست، پنج تای آن را به عنوان حقوق ضعفا و پاسداری از اموال آنها قرار داده است. صاحب مال هیچ بهانه و عذری برای نپرداختن آن ندارد و خداوند (پرداخت زکات) را مقرون به اقامه نماز کرده است .

و خداوند زکات را در هر سال یک بار فرض کرده است، و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم بر نه قسم وضع کرده است: طلا، نقره، گندم، جو، خرما، مویز، شتر، گاو و گوسفند. و در باره جواهر و عطر و همه اموالی که به این نه قسم شباهت داشته باشند و هر آنچه وارد پیمانه و ترازو شود، روایت شده است که بیست و پنج صدم آن زکات است، اگر با آنها به شیوه طلا و نقره معامله و تجارت شود؛ اما اگر به غیر از شیوه طلا و تقره از آن استفاده شود، در جایی که صدقه به آن تعلق می­گیرد، فقط صدقه پرداخت می­شود و در غیر از آن، در اوقات مخصوص آن یک دهم و یک بیستم تعلق می­گیرد. خداوند جز این موارد را برای زکات معاف داشته است.

در مال غایب و مال یتیم زکات واجب نشده است و اگر مال غایب باشد پس بر تو زکات نیست تا وقتی که مال برگردد و سال بر آن بگذرد و آن مال در دست تو باشد مگر آن که مال بر شخصی باشد که هر گاه خواهی از او بگیری ممکن باشد، در این صورت زکات بر تو واجب است. پس حتی اگر منفعتش به تو برنگشت زکات آن بر تو لازم است.

و اگر از شخصی مالی را قرض کنی و در نزد تو بماند تا سال بر آن بگذرد زکات بر تو واجب است؛ و اگر چیزی را بفروشی و بهای آن را بگیری و شرط کنی بر مشتری که زکات یک سال یا دو سال یا بیشتر را او بدهد، پس لازم است که او زکات بدهد نه تو.

بر مال یتیم زکاتی نیست مگر آن که با آن تجارت کنی پس اگر با آن مال تجارت کردی، در آن زکات واجب است و در چیزهای دیگری مثل پنبه، زعفران، سبزی­ها، میوه­ها و دانه­ها زکات واجب نیست جز مواردی که برای تو بیان کردم؛ مگر اینکه فروخته شود و بر بهای آن یک سال بگذرد. زکات بدهی بر کسی واجب می­گردد که قرض گرفته است، اگر نزد کسی مالی داشته باشی زکات آن بر عهده تو نیست تا اینکه آن را پرداخت کند و از زمانی که مال در دست تو قرار می­گیرد، یک سال بر آن بگذرد مگر اینکه سودی از تجارت از او بگیری که در این صورت پرداخت زکات آن بر عهده تو می­باشد .

**[ترجمه]

«15»

نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، فِی حَدِیثِهِ علیه السلام: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا کَانَ لَهُ الدَّیْنُ الظَّنُونُ یَجِبُ عَلَیْهِ أَنْ یُزَکِّیَهُ لِمَا مَضَی إِذَا قَبَضَهُ‌⁽¹⁾.

قال السید رضی الله عنه فالظنون الذی لا یعلم صاحبه أ یقبضه من الذی هو علیه أم لا فکأنه الذی یظن به فمرة یرجو و مرة لا یرجو و هذا من أفصح الکلام و کذلک کل أمر تطالبه و لا تدری علی أی شی‌ء أنت منه فهو ظنون و علی ذلک قول الأعشی‌⁽²⁾.

من یجعل الجد الظنون الذی***جنب صوب اللجب الماهر

مثل الفراتی إذا ما طما***یقذف بالبوصی و الماهر

و الجد البئر العادیة فی الصحراء و الظنون التی لا یعلم هل فیها ماء أم لا.

**[ترجمه]نهج البلاغه: روایتی دیگر از امام علی علیه السلام آمده است که هرگاه انسان طلبی دارد که نمی داند وصول می شود یا نه، پس از دریافت آن واجب است زکات آن را برای سالی که گذشته، بپردازد. - . نهج البلاغه : حکمت های شگفتی آور 6 -

سید رضی گفته است: (دین ظنون) آن است که طلبکار نمی داند آیا می تواند از بدهکار وصول کند یا نه؟ گویا طلبکار در حال ظن و گمان است، گاهی امید دارد که بتواند آن را بستاند، و گاهی نه. این از فصیح ترین سخنان است؛ همچنین هر کاری که طالب آن هستی و نمی دانی در چه موضعی نسبت به آن خواهی بود، آن را (ظنون) گویند، و گفته اعشی - . در مورد أعشی کبیر در اغانی ح : 108 مطالبی ذکر شده است. -

شاعر عرب از همین باب است، آنجا که می گوید:

چه کسی چاهی که معلوم نیست آب دارد یا نه، و از محلی که باران گیر باشد دور است را

با نهری همچون فرات که پر از آب است و کشتی و شناگر ماهر را از پا در می آورد، مقایسه می­کند.

«جد» چاه قدیمی بیابانی را گویند، و ظنون آن است که معلوم نیست آب دارد یا نه.

**[ترجمه]

«16»

الْبَیَانُ، لِلشَّهِیدِ قُدِّسَ سِرُّهُ فِی الْجَعْفَرِیَّاتِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ کَانَ لَهُ مَالٌ وَ عَلَیْهِ مَالٌ فَلْیَحْسُبْ مَا لَهُ وَ مَا عَلَیْهِ فَإِنْ کَانَ لَهُ فَضْلٌ مِائَتَا دِرْهَمٍ

فَلْیُعْطِ خَمْسَةً.

**[ترجمه]البیان شهید قدّس سرّه: در جعفریات از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده که فرمود: هر کسی مالی داشته باشد و مال قرضی نزد او باشد، مال خود و قرضش را محاسبه می­کند؛ اگر مالش دویست درهم بیشتر از قرضش باشد، باید پنج درهم را به عنوان زکات پرداخت کند.

**[ترجمه]

«17»

الْهِدَایَةُ،: سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنِ الزَّکَاةِ عَلَی کَمْ أَشْیَاءَ هِیَ فَقَالَ عَلَی الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِیبِ وَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ وَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ عَفَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَمَّا سِوَی ذَلِکَ فَقَالَ لَهُ السَّائِلُ فَإِنَّ عِنْدَنَا حُبُوباً مِثْلَ الْأَرُزِّ وَ السِّمْسِمِ وَ أَشْبَاهِ ذَلِکَ فَقَالَ الصَّادِقُ علیه السلام أَقُولُ لَکَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَفَا عَمَّا سِوَی ذَلِکَ فَتَسْأَلُنِی.

**[ترجمه]الهدایۀ: از امام صادق علیه السلام در مورد زکات سؤال شد که در چه چیزهایی واجب است؟ فرمود: در گندم، جو، خرما، مویز، شتر، گاو، گوسفند، طلا و نقره، و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم زکات غیر از این موارد را معاف کرده است .

شخص پرسشگر به او گفت: ما دانه­هایی مثل برنج و کنجد و چیزهایی شبیه آن­ها ­داریم؟ امام صادق علیه السلام فرمود: به تو می­گویم: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم زکات غیر از این­ها را معاف کرده است و تو باز از من سؤال می­کنی!

**[ترجمه]

«18»

کِتَابُ زَیْدٍ النَّرْسِیِّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی الرَّجُلِ یَکُونُ لَهُ الْإِبِلُ وَ الْبَقَرُ وَ الْغَنَمُ أَوِ الْمَتَاعُ فَیَحُولُ عَلَیْهِ الْحَوْلُ فَتَمُوتُ الْإِبِلُ وَ الْبَقَرُ وَ یَحْتَرِقُ الْمَتَاعُ فَقَالَ إِنْ کَانَ حَالَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ وَ تَهَاوَنَ فِی إِخْرَاجِ زَکَاتِهِ فَهُوَ ضَامِنٌ لِلزَّکَاةِ وَ عَلَیْهِ زَکَاةُ ذَلِکَ وَ إِنْ کَانَ قَبْلَ أَنْ یَحُولَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْهِ.

**[ترجمه]کتاب زید النرسی: امام جعفر صادق علیه السلام در مورد شخصی که شتر و گاو و گوسفند و کالا دارد و یک سال بر او بگذرد و شتر و گاوهایش بمیرند و کالایش بسوزد، گفت: اگر یک سال بر او بگذرد و در دادن زکات مالش کوتاهی کند، او ضامن زکاتش است و باید آن را بپردازد و اگر پیش از فرا رسیدن یک سال باشد، زکاتی بر او واجب نمی­گردد .

**[ترجمه]

باب 3 زکاة النقدین و زکاة التجارة

الأخبار

أقول

قد سبق فی باب من تجب علیه الزکاة بعض الأخبار.

**[ترجمه]در باب (کسانی که زکات بر آنها واجب می­شود) برخی اخبار و احادیث را ذکر کردیم.

**[ترجمه]

«1»

ب، [قرب الإسناد] عَلِیٌّ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ زَکَاةِ الْحُلِیِّ قَالَ إِذَنْ لَا یَبْقَی وَ لَا تَکُونُ زَکَاةٌ فِی أَقَلَّ مِنْ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ وَ الذَّهَبُ عِشْرُونَ دِینَاراً فَمَا سِوَی ذَلِکَ فَلَیْسَ عَلَیْهِ زَکَاةٌ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُعْطِی زَکَاتَهُ عَنِ الدَّرَاهِمِ دَنَانِیرَ وَ عَنِ الدَّنَانِیرِ دَرَاهِمَ بِالْقِیمَةِ أَ یَحِلُّ ذَلِکَ قَالَ لَا بَأْسَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی علیه السلام از برادرش نقل می­کند که از او در مورد زکات زیورآلات پرسیدم. او در جواب فرمود: زکات به کمتر از دویست درهم تعلق نمی­گیرد و طلا تا بیست دینار و به غیر از این موارد زکات تعلق نمی­گیرد.

و در مورد شخصی از او سؤال کردم که زکات درهم را با دینار، و زکات دینار را با درهم پرداخت می­کند، آیا این کار برای او حلال است؟ فرمود: اشکالی ندارد. - . قرب الاسناد : 135 -

**[ترجمه]

«2»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ فِی یَدِهِ الْمَتَاعُ قَدْ بَارَ عَلَیْهِ وَ لَیْسَ یُعْطَی بِهِ إِلَّا أَقَلَّ مِنْ رَأْسِ مَالِهِ عَلَیْهِ زَکَاةٌ قَالَ لَا قُلْتُ فَإِنَّهُ مَکَثَ عِنْدَهُ عَشْرَ سِنِینَ ثُمَّ بَاعَهُ کَمْ یُزَکِّی سَنَةً قَالَ:

سَنَةً وَاحِدَةً⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: بزنطی گفته: از امام رضا علیه السلام در مورد شخصی پرسیدم که کالایی دارد که از رونق افتاده و اگر بفروشد چیزی کمتر از سرمایه اش را به او می­دهند، آیا زکات بر او واجب است؟ فرمود: خیر. گفتم: او آن کالا را ده سال نزد خود نگه داشته سپس آن را فروخته است، زکات چند سال را باید بپردازد؟ فرمود: یک سال. - . قرب الاسناد : 223 -

**[ترجمه]

«3»

ب، [قرب الإسناد] الطَّیَالِسِیُّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ: سَأَلَ سَعِیدٌ الْأَعْرَجُ السَّمَّانُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ إِنَّا نَکْبِسُ السَّمْنَ وَ الزَّیْتَ نَطْلُبُ بِهِ التِّجَارَةَ فَرُبَّمَا مَکَثَ السَّنَتَیْنِ وَ السِّنِینَ أَ عَلَیْهِ زَکَاةٌ قَالَ فَقَالَ إِنْ کُنْتَ تَرْبَحُ فِیهِ أَوْ یَجِی‌ءُ مِنْهُ رَأْسُ مَالِهِ فَعَلَیْکَ الزَّکَاةُ وَ إِنْ کُنْتَ إِنَّمَا تَرَبَّصُ بِهِ لِأَنَّکَ لَا تَجِدُ رَأْسَ مَالِکَ فَلَیْسَ عَلَیْکَ حَتَّی یَصِیرَ ذَهَباً أَوْ فِضَّةً فَإِذَا صَارَ ذَهَباً أَوْ فِضَّةً فَزَکِّهِ لِلسَّنَةِ الَّتِی تُخْرَجُ فِیهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: عبد الخالق می­گوید: سعید الاعرج السمان از امام صادق علیه السلام سؤالی پرسید و من نیز در آنجا حضور داشتم: او گفت: ما روغن و چربی را نگه می­داریم و با آن تجارت می­کنیم، چه بسا این روغن دو سال یا چندین سال نگه داشته شود، آیا زکات بر آن تعلق می­گیرد؟ فرمود: اگر از آن سود به دست آوری یا سرمایه­ات از آن به دست آید، باید زکات آن را بپردازی، و اگر آن را به این دلیل که سرمایه ات را نمی­یابی، نگه داری، تا زمانی که به طلا و نقره تبدیل نشود زکات بر تو واجب نیست، پس اگر به طلا و نقره تبدیل شد، زکات آن سالی را که در آن زکات می دهی، پرداخت کن. - . قرب الاسناد : 79 -

**[ترجمه]

«4»

ل، [الخصال] الْقَطَّانُ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنِ ابْنِ بُهْلُولٍ عَنِ ابْنِ مُعَاوِیَةَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام یَقُولُ: وَ اللَّهِ مَا کَلَّفَ اللَّهُ الْعِبَادَ إِلَّا دُونَ مَا یُطِیقُونَ إِنَّمَا کَلَّفَهُمْ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ کَلَّفَهُمْ فِی کُلِّ أَلْفِ دِرْهَمٍ خَمْسَةً وَ عِشْرِینَ دِرْهَماً وَ کَلَّفَهُمْ فِی السَّنَةِ صِیَامَ ثَلَاثِینَ یَوْماً وَ کَلَّفَهُمْ حَجَّةً وَاحِدَةً وَ هُمْ یُطِیقُونَ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال : اسماعیل بن مهران می­گوید: از جعفر بن محمد علیه السلام شنیدم که می­گفت: به خدا سوگند، خداوند تکلیفی که بر بندگان واجب کرده است کمتر از آن چیزی است که می­توانند از عهده آن برآیند. در حقیقت خداوند در هر شبانه روز پنج نماز را بر عهده آنها گذاشته و در هر هزار درهم زکات بیست و پنج درهم و سالانه روزه سی روز را بر آنها واجب کرده است و نیز یک بار حج رفتن را بر آنان فرض کرده است، درحالی که بندگان توانایی انجام کارهای بیشتری را دارند. - . الخصال 2 : 107 -

**[ترجمه]

«5»

ل، [الخصال] فِی خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: الزَّکَاةُ فَرِیضَةٌ وَاجِبَةٌ عَلَی کُلِّ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ لَا تَجِبُ فِیمَا دُونَ ذَلِکَ مِنَ الْفِضَّةِ وَ لَا تَجِبُ عَلَی مَالٍ زَکَاةٌ حَتَّی یَحُولَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ مِنْ یَوْمَ مَلَکَهُ صَاحِبُهُ وَ لَا یَحِلُّ أَنْ تُدْفَعَ الزَّکَاةُ إِلَّا إِلَی أَهْلِ الْوَلَایَةِ وَ الْمَعْرِفَةِ وَ تَجِبُ عَلَی الذَّهَبِ الزَّکَاةُ إِذَا بَلَغَ عِشْرِینَ مِثْقَالًا فَیَکُونُ فِیهِ نِصْفُ دِینَارٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: زکات فریضه ای است که در هر دویست درهم بر پنج درهم آن واجب شده است و در نقره در مقدار کمتر از آن واجب نیست و تا یک سال از روزی که مال در اختیار صاحبش قرار می­گیرد، نگذرد زکات بر مال واجب نمی­شود و حلال نیست که زکات به غیر از اهل ولایت و معرفت پرداخت شود و زمانی که طلا به بیست مثقال برسد زکات آن واجب است و زکات آن نصف دینار است. - . الخصال 2 : 152 -

**[ترجمه]

«6»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام]: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ الزَّکَاةُ الْفَرِیضَةُ فِی کُلِّ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ لَا یَجِبُ فِیمَا دُونَ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: از جمله نامه­های که امام رضا علیه السلام برای مامون نوشت این بود: زکات واجب در هر دویست درهم، پنج درهم می­باشد و در غیر از آن واجب نیست. - . عیون الاخبار 2 : 123 -

**[ترجمه]

«7»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ

قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو الْحَسَنِ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام قَالَ: لَا تَجِبُ الزَّکَاةُ فِیمَا سُبِکَ قُلْتُ فَإِنْ کَانَ سَبْکُهُ فِرَاراً مِنَ الزَّکَاةِ فَقَالَ أَ لَا تَرَی أَنَّ الْمَنْفَعَةَ قَدْ ذَهَبَتْ مِنْهُ لِذَلِکَ لَا تَجِبُ عَلَیْهِ الزَّکَاةُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]ابوالحسن از ابو ابراهیم (امام موسی بن جعفر) علیه السلام نقل می­کند که فرمود: هر آنچه شمش طلا و نقره باشد زکات در آن واجب نیست. گفتم: اگر به خاطر فرار از زکات آن را به صورت شمش درآورده باشد. گفت: آیا نمی­بینی که (طلا و نقره ای) که به صورت شمش درآمده دیگر منفعت و بهره ای ندارد، از این جهت زکات بر آن واجب نیست. - . علل الشرایع 2 : 58 -

**[ترجمه]

«8»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ أَخِی یُوسُفَ وَلِیَ لِهَؤُلَاءِ أَعْمَالًا أَصَابَ فِیهَا أَمْوَالًا کَثِیرَةً وَ إِنَّهُ جَعَلَ ذَلِکَ الْمَالَ حُلِیّاً أَرَادَ أَنْ یَفِرَّ بِهِ مِنَ الزَّکَاةِ أَ عَلَیْهِ زَکَاةٌ قَالَ لَیْسَ عَلَی الْحُلِیِّ زَکَاةٌ وَ مَا أَدْخَلَ عَلَی نَفْسِهِ مِنَ النُّقْصَانِ فِی وَضْعِهِ وَ مَنْعِهِ نَفْسَهُ أَکْثَرُ مِمَّا خَافَ مِنَ الزَّکَاةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]هارون بن خارجه نقل می­کند که به امام صادق علیه السلام گفتم: برادرم یوسف برخی کارهای این افراد را بر عهده گرفت و از این راه مال زیادی به دست آورد، و این اموال را به زیورآلات مبدل کرد تا از پرداخت زکات آن فرار کند. آیا زکات بر او واجب است؟ فرمود: زکات در زیورآلات نیست و ضرر و نقصانی که شخص با تبدیل آن به زیور و خودداری از دادن زکات به خود وارد می­کند، بیشتر از چیزی است که از پرداخت زکات مالش می­ترسد. - . علل الشرایع 2 : 58 -

**[ترجمه]

«9»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: لَا تَجِبُ الزَّکَاةُ فِیمَا سُبِکَ فِرَاراً بِهِ مِنَ الزَّکَاةِ أَ لَا تَرَی أَنَّ الْمَنْفَعَةَ قَدْ ذَهَبَتْ فَلِذَلِکَ لَا تَجِبُ الزَّکَاةُ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: علی بن یقطین از امام موسی بن جعفر علیه السلام نقل می­کند که فرمود: در آنچه از طلا و نقره به قصد فرار از زکات تبدیل به شمش شده زکات نیست. آیا نمی­بینی که (طلا و نقره ای) که به صورت شمش درآمده دیگر منفعت و بهره ای ندارد، از این جهت زکات بر آن واجب نیست. - . علل الشرایع 2 : 59 -

**[ترجمه]

«10»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنْ نَصْرِ بْنِ صَبَّاحٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَأَلَهُ رَجُلٌ فِی کَمْ تَجِبُ الزَّکَاةُ مِنَ الْمَالِ فَقَالَ لَهُ الزَّکَاةَ الظَّاهِرَةَ أَمِ الْبَاطِنَةَ تُرِیدُ قَالَ أُرِیدُهُمَا جَمِیعاً فَقَالَ أَمَّا الظَّاهِرَةُ فَفِی کُلِّ أَلْفٍ خَمْسَةٌ وَ عِشْرُونَ دِرْهَماً وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَلَا تَسْتَأْثِرْ عَلَی أَخِیکَ بِمَا هُوَ أَحْوَجُ إِلَیْهِ مِنْکَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: مفضّل بن عمر می‌گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم که کسی از او پرسید: در چه اندازه از مال، زکات واجب است؟ فرمود: مقصودت کدام زکات است: ظاهری (رسمی) یا باطنی (غیر رسمی)؟ گفت: هر دو را در نظر دارم. فرمود: امّا ظاهری، در هر هزار درهم بیست و پنج درهم است؛ و امّا باطنی آن است که از برادرت آنچه را که بیش از خود تو به آن نیازمند است دریغ نکنی. - . معانی الاخبار : 153 -

**[ترجمه]

«11»

ع، [علل الشرائع] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ مَعاً عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْمِیثَمِیِّ عَنْ حَبِیبٍ الْخَثْعَمِیِّ قَالَ: کَتَبَ أَبُو جَعْفَرٍ الْخَلِیفَةُ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقَسْرِیِّ وَ کَانَ

عَامِلَهُ عَلَی الْمَدِینَةِ أَنْ یَسْأَلَ أَهْلَ الْمَدِینَةِ عَنِ الْخَمْسَةِ فِی الزَّکَاةِ مِنَ الْمِائَتَیْنِ کَیْفَ صَارَتْ وَزْنَ سَبْعَةٍ وَ لَمْ یَکُنْ هَذَا عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَمَرَهُ أَنْ یَسْأَلَ فِیمَنْ یَسْأَلُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ وَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام.

فَسَأَلَ أَهْلَ الْمَدِینَةِ فَقَالُوا أَدْرَکْنَا مَنْ کَانَ قَبْلَنَا عَلَی هَذَا فَبَعَثَ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ وَ جَعْفَرٍ علیهما السلام فَسَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ فَقَالَ کَمَا قَالَ الْمُسْتَفْتَوْنَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ قَالَ فَمَا تَقُولُ أَنْتَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله جَعَلَ فِی کُلِّ أَرْبَعِینَ أُوقِیَّةً أُوقِیَّةً فَإِذَا حَسَبْتَ ذَلِکَ کَانَ عَلَی وَزْنِ سَبْعَةٍ وَ قَدْ کَانَتْ وَزْنَ سِتَّةٍ کَانَتِ الدَّرَاهِمُ خَمْسَةَ دَوَانِیقَ‌⁽¹⁾

و کیف کان فالحدیث مرویّ فی الکافی ج 3 ص 507 و قد شرحه المؤلّف العلامة فی کتابه مرآة العقول، و شرحه الفیض قدس سرهما فی الوافی أیضا، من أراد التفصیل فلیرجع الیهما.

و قال الشهید فی الذکری: المعتبر فی الدنانیر المثقال، و هو لم یختلف فی الإسلام و قبله، و فی الدرهم ما استقر علیه فی زمن بنی أمیّة بإشارة زین العابدین علیه السلام بضم الدرهم البغلی الی الطبریّ و قسمتها نصفین، فصارت الدرهم ستة دوانیق، کل عشرة سبعة مثاقیل، و لا عبرة بالعدد فی ذلک.

و قیل: إنّه کان فی زمان المنصور وزن المائتین موافقا لوزن مائتین و ثمانین فی زمان الرسول فیکون المخرج منها خمسة علی وزن سبعة، و قبل زمان المنصور کان وزن المائتین موافقا لوزن مائتین و أربعین فیکون المخرج خمسة علی وزن ستة و المخرج هو ربع العشر فلا تفاوت.

قَالَ حَبِیبٌ فَحَسَبْنَاهُ فَوَجَدْنَاهُ کَمَا قَالَ فَأَقْبَلَ عَلَیْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ فَقَالَ مِنْ أَیْنَ أَخَذْتَ هَذَا فَقَالَ قَرَأْتُهُ فِی کِتَابِ أُمِّکَ فَاطِمَةَ علیها السلام ثُمَّ انْصَرَفَ فَبَعَثَ إِلَیْهِ مُحَمَّدٌ ابْعَثْ إِلَیَّ بِکِتَابِ فَاطِمَةَ فَأَرْسَلَ إِلَیْهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنِّی

إِنَّمَا أَخْبَرْتُکَ أَنِّی قَرَأْتُهُ وَ لَمْ أُخْبِرْکَ أَنَّهُ عِنْدِی قَالَ حَبِیبٌ فَجَعَلَ مُحَمَّدٌ یَقُولُ مَا رَأَیْتُ مِثْلَ هَذَا قَطُّ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: حبیب خثعمی گفته است: ابو جعفر خلیفه به محمّد بن خالد بن عبد اللَّه قسری که کارگزار وی در مدینه بود نوشت: از اهل مدینه سؤال کن: چطور پنج درهم در زکات از دویست درهم، معادل با هفت درهم گردیده و حال آنکه در عصر رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلم چنین نبود و نیز به وی فرمان داد که بپرسد و از جمله کسانی که از آنها می پرسد، عبد اللَّه بن الحسن و حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام باشند.

محمّد بن خالد از اهل مدینه راجع به این موضوع پرسید. آنها گفتند: کسانی که پیش از ما بودند نیز به همین اعتقاد داشته اند. سپس از عبد اللَّه بن الحسن پرسید. او نیز همچون اهل مدینه جواب داد. پس از آن به محضر مبارک امام صادق علیه السّلام رسید و از آن سرور پرسید: شما در باره این موضوع چه می‌فرمایید؟ فرمود: نبی اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلم در هر چهل اوقیه از غلّات یک اوقیه به عنوان زکات واجب فرمود و وقتی آن را محاسبه نمودیم، از نظر وزن، هر پنج اوقیه آن زمان را موافق هفت اوقیه این زمان یافتیم.

حبیت خثعمی می‌گوید: ما نیز محاسبه کردیم، همان طوری که امام علیه السّلام فرموده بودند آن را یافتیم. پس عبد اللَّه بن الحسن به محضر امام علیه السّلام رسید و عرضه داشت: این را از کجا اخذ کرده و به دست آورده‌اید؟ حضرت فرمودند: در کتاب مادرت فاطمه سلام اللَّه علیها آن را خواندم.

سپس عبد اللَّه از خدمت امام علیه السّلام برگشت.

پس محمّد بن خالد کسی را نزد امام علیه السّلام فرستاد و از آن جناب درخواست کرد که کتاب فاطمه علیهما السّلام را نزد او بفرستد. امام علیه السّلام در جواب فرمودند: من به تو فقط این خبر را دادم که موضوع مزبور را در کتاب فاطمه خواندم امّا نگفتم که نوشته فاطمه سلام اللَّه علیها نزد من می‌باشد. حبیب می‌گوید: محمّد بن خالد گفت: من هرگز جوابی مثل این جواب ندیدم. - . علل الشرایع 2 : 61 -

**[ترجمه]

«12»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: لَیْسَ فِیمَا دُونَ عِشْرِینَ دِینَاراً زَکَاةٌ فَفِیهَا نِصْفُ دِینَارٍ وَ کُلَّمَا زَادَ بَعْدَ الْعِشْرِینَ إِلَی أَنْ یَبْلُغَ أَرْبَعَةَ دَنَانِیرَ فَلَا زَکَاةَ فِیهِ فَإِذَا بَلَغَ أَرْبَعَةَ دَنَانِیرَ فَفِیهِ عُشْرُ دِینَارٍ ثُمَّ عَلَی هَذَا الْحِسَابُ وَ لَیْسَ عَلَی الْمَالِ الْغَائِبِ زَکَاةٌ وَ لَا فِی مَالِ الْیَتِیمِ زَکَاةٌ وَ أَوَّلُ أَوْقَاتِ الزَّکَاةِ بَعْدَ مَا مَضَی سِتَّةُ أَشْهُرٍ مِنَ السَّنَةِ لِمَنْ أَرَادَ تَقْدِیمَ الزَّکَاةِ وَ نَرْوِی أَنَّهُ لَیْسَ عَلَی الذَّهَبِ زَکَاةٌ حَتَّی تَبْلُغَ أَرْبَعِینَ مِثْقَالًا فَإِذَا بَلَغَ أَرْبَعِینَ مِثْقَالًا فَفِیهِ مِثْقَالٌ وَ لَیْسَ فِی نَیِّفٍ شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ أَرْبَعِینَ وَ لَا یَجُوزُ فِی الزَّکَاةِ أَنْ یُعْطَی أَقَلُّ مِنْ نِصْفِ دِینَارٍ وَ إِنْ کَانَ مَالُکَ فِی تِجَارَةٍ وَ طُلِبَ مِنْکَ الْمَتَاعُ بِرَأْسِ مَالِکَ وَ لَمْ تَبِعْهُ تَبْتَغِی بِذَلِکَ الْفَضْلَ فعلیه [فَعَلَیْکَ] زَکَاتُهُ إِذَا جَاءَ عَلَیْکَ الْحَوْلُ وَ إِنْ لَمْ یُطْلَبْ مِنْکَ بِرَأْسِ مَالِکَ فَلَیْسَ عَلَیْکَ الزَّکَاةُ وَ لَیْسَ عَلَی الْحُلِیِّ زَکَاةٌ وَ لَکِنْ تُعِیرُهُ مُؤْمِناً إِذَا اسْتَعَارَ مِنْکَ فَهُوَ زَکَاتُهُ وَ لَیْسَ فِی السَّبَائِکِ زَکَاةٌ إِلَّا أَنْ یَکُونَ فَرَّ بِهِ مِنَ الزَّکَاةِ فَإِنْ فَرَرْتَ بِهِ مِنَ الزَّکَاةِ فَعَلَیْکَ فِیهِ زَکَاةٌ.

**[ترجمه]فقه الرضا: در مقدار کمتر از بیست دینار زکات واجب نیست، اگر به بیست برسد نصف دینار واجب است تا بیست و چهار دینار که یک دهم دینار (اضافه) واجب می‌شود و بر این حساب بالا می‌رود، و بر مال غایب زکات واجب نیست و بر مال یتیم نیز زکات واجب نیست. اولین وقت زکات پس از گذشت شش ماه از سال است برای کسانی که می­خواهند پرداخت زکات را مقدم بدارند و پیش از سال پرداخت کنند.

و روایت می­کنیم که در طلا زکات واجب نیست تا چهل مثقال شود و چون چهل مثقال شود، یک مثقال واجب است و در کمتر از حد نصاب واجب نیست تا به چهل درهم رسد و جایز نیست که زکات کمتر از نصف دینار باشد، و هر گاه مالت را در تجارت به کار گیری و با آن کالایی بخری و کالا را فقط به قیمت سرمایه از شما بخرند و به سرمایه نفروشی و بخواهی که بیشتر از رأس المال (سرمایه) بفروشی، واجب است که زکات آن مال را بدهی هر گاه سال بر او بگذرد، و اگر کالا را به کمتر از سرمایه آن از تو بخرند، زکات آن بر تو واجب نیست.

در زیور زکات نیست و لیکن به مؤمنی که از تو عاریت طلبد، به او به عاریت می‌دهی که این عاریه دادن زکات آن است، و بر شمش طلا و نقره زکاتی نیست مگر آن که آن را به قصد گریختن از زکات شمش کرده باشی که اگر به قصد فرار از زکات شمش کرده باشی، زکات بر تو واجب است.

**[ترجمه]

«13»

سر، [السرائر] مِنْ کِتَابِ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الرَّجُلُ یَجْعَلُ الْحُلِیَّ لِأَهْلِهِ مِنَ الْمِائَةِ الدِّینَارِ وَ الْمِائَتَیْنِ الدِّینَارِ قَالَ وَ أَرَانِی قَدْ قُلْتُ لَهُ ثَلَاثَمِائَةِ دِینَارٍ أَ عَلَیْهِ زَکَاةٌ قَالَ فَقَالَ إِنْ کَانَ إِنَّمَا جَعَلَهُ لِیَفِرَّ بِهِ فَعَلَیْهِ الزَّکَاةُ وَ إِنْ کَانَ إِنَّمَا جَعَلَهُ لِیَتَجَمَّلَ بِهِ فَلَیْسَ عَلَیْهِ زَکَاةٌ⁽²⁾.

**[ترجمه]السرائر: در یکی از نامه­های معاویه ابن عمار آمده که گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: شخصی صد دینار و دویست دینار از زیورآلات را برای خانواده اش قرار داده است و گفت: به نظرم می آید که من به امام گفتم: سیصد دینار، آیا زکات بر او واجب است؟ معاویه گفت: امام فرمود: اگر برای فرار از زکات آن را به عنوان زیور استفاده می­کند، زکات بر او واجب است؛ اما اگر برای زینت از آن استفاده می­کند زکات بر او واجب نیست. - . سرائر : 464 -

**[ترجمه]

«14»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَنَّهُ قَالَ: قَامَ فِینَا رَسُولُ اللَّهِ فَذَکَرَ الزَّکَاةَ وَ قَالَ هَاتُوا رُبُعَ الْعُشْرِ مِنْ عِشْرِینَ مِثْقَالًا نِصْفَ مِثْقَالٍ وَ لَیْسَ فِیمَا دُونَ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ یَعْنِی بِهَذَا

الذَّهَبَ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّدَقَاتِ فَقَالَ الذَّهَبُ إِذَا بَلَغَ عِشْرِینَ مِثْقَالًا فَفِیهِ نِصْفُ مِثْقَالٍ وَ لَیْسَ فِیمَا دُونَ الْعِشْرِینَ شَیْ‌ءٌ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی عِشْرِینَ دِینَاراً نِصْفُ دِینَارٍ وَ لَا شَیْ‌ءَ فِیمَا دُونَ ذَلِکَ وَ فِیمَا زَادَ عَلَی الْعِشْرِینَ فَبِحِسَابِهِ یُؤْخَذُ مِنْ کُلِّ مَا زَادَ رُبُعُ الْعُشْرِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا بَعَثَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی الْیَمَنِ قَالَ لِی إِذَا لَقِیتَ الْقَوْمَ فَقُلْ لَهُمْ هَلْ لَکُمْ أَنْ تُخْرِجُوا زَکَاةَ أَمْوَالِکُمْ طُهْرَةً لَکُمْ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ بِطُولِهِ وَ قَالَ فِیهِ فِی کُلِّ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ لَیْسَ فِیمَا دُونَ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ زَکَاةٌ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَیْسَ فِیمَا دُونَ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ زَکَاةٌ وَ مَا زَادَ فَفِیهِ رُبُعُ الْعُشْرِ وَ مَنْ کَانَ عِنْدَهُ ذَهَبٌ لَا یَبْلُغُ عِشْرِینَ دِینَاراً أَوْ فِضَّةً لَا تَبْلُغُ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ فَلَیْسَ عَلَیْهِ زَکَاةٌ وَ لَا یَجِبُ عَلَیْهِ أَنْ یَضُمَّ الذَّهَبَ إِلَی الْفِضَّةِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَّقَ بَیْنَهُمَا وَ بَیَّنَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ لَا شَیْ‌ءَ فِی وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَتَّی یَبْلُغَ الْحَدَّ الَّذِی حَدَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یُعْطِیَ مَنْ وَجَبَتْ عَلَیْهِ زَکَاةٌ مِنَ الذَّهَبِ وَرِقاً بِقِیمَتِهِ وَ کَذَلِکَ لَا بَأْسَ أَنْ یُعْطِیَ مَکَانَ مَا وَجَبَ عَلَیْهِ فِی الْوَرِقِ ذَهَباً بِقِیمَتِهِ.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا أَنَّهُمَا قَالا: لَیْسَ فِی الْحُلِیِّ زَکَاةٌ یَعْنِیَانِ مَا اتُّخِذَ مِنْهُ لِلِبَاسٍ مِثْلُ حُلِیِّ النِّسَاءِ وَ السُّیُوفِ وَ أَشْبَاهِ ذَلِکَ مَا لَمْ یُرِدْ بِهِ صَاحِبُهُ فِرَاراً مِنَ الزَّکَاةِ بِأَنْ یَصُوغَ مَالَهُ حُلِیّاً أَوْ یَشْتَرِیَ بِهِ حُلِیّاً لِئَلَّا یُؤَدِّیَ زَکَاتَهُ هَذَا لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَفْعَلَهُ فَإِنْ فَعَلَهُ کَانَتْ عَلَیْهِ فِیهِ الزَّکَاةُ وَ کَذَلِکَ عَلَیْهِ الزَّکَاةُ فِیمَا کَانَتْ فِی یَدَیْهِ مِنْ حُلِیٍّ مَصُوغٍ یَتَصَرَّفُ بِهِ فِی الْبَیْعِ وَ الشِّرَاءِ أَوْ یَکُونُ عِنْدَهُ لِغَیْرِ اللِّبَاسِ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا تَجِبُ الزَّکَاةُ فِیمَا سُمِّیَتْ فِیهِ حَتَّی

یَحُولَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ بَعْدَ أَنْ یَکْمُلَ الْقَدْرُ الَّذِی تَجِبُ فِیهِ.

وَ بِالْإِسْنَادِ الْمَذْکُورِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ أَسْقَطَ الزَّکَاةَ عَنِ الدُّرِّ وَ الْیَاقُوتِ وَ الْجَوْهَرِ کُلِّهِ مَا لَمْ یُرَدْ بِهِ التِّجَارَةُ وَ هَذَا کَالَّذِی ذَکَرْنَاهُ مِنَ الْحُلِیِّ وَ الْوَجْهُ فِیهِ مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ فِی ذِکْرِ الْحُلِیِّ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی اللُّؤْلُؤِ یُخْرَجُ مِنَ الْبَحْرِ وَ الْعَنْبَرِ یُؤْخَذُ فِی کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الْخُمُسُ ثُمَّ هُمَا کَسَائِرِ الْأَمْوَالِ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی الرِّکَازِ مِنَ الْمَعْدِنِ وَ الْکَنْزِ الْقَدِیمِ یُؤْخَذُ الْخُمُسُ فِی کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَ بَاقِی ذَلِکَ لِمَنْ وُجِدَ فِی أَرْضِهِ أَوْ دَارِهِ وَ إِنْ کَانَ الْکَنْزُ مِنْ مَالٍ مُحْدَثٍ وَ ادَّعَاهُ أَهْلُ الدَّارِ فَهُوَ لَهُمْ.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ مَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْحَدِیدِ وَ الرَّصَاصِ وَ الصُّفْرِ قَالَ عَلَیْهِمْ فِیهَا جَمِیعاً الْخُمُسُ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِذَا کَانَتْ دَنَانِیرُ أَوْ ذَهَبٌ أَوْ دَرَاهِمُ أَوْ فِضَّةٌ دُونَ الْجَیِّدِ فَالزَّکَاةُ فِیهَا مِنْهَا.

وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَفَا عَنِ الدُّورِ وَ الْخَدَمِ وَ الْکِسْوَةِ وَ الْأَثَاثِ مَا لَمْ یُرَدْ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ ذَلِکَ التِّجَارَةُ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا اشْتَرَی لِلتِّجَارَةِ فَأَعْطَی بِهِ رَأْسَ مَالِهِ أَوْ أَکْثَرَ فَحَالَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ وَ لَمْ یَبِعْهُ فَفِیهِ الزَّکَاةُ وَ إِنْ بَارَ عَلَیْهِ وَ لَمْ یَجِدْ رَأْسَ مَالِهِ لَمْ یُزَکِّهِ حَتَّی یَبِیعَهُ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَیْسَ فِی مَالِ یَتِیمٍ وَ لَا مَعْتُوهٍ‌⁽¹⁾زَکَاةٌ إِلَّا أَنْ یُعْمَلَ بِهِ فَإِنْ عُمِلَ بِهِ فَفِیهِ الزَّکَاةُ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی الَّذِی یَکُونُ لِلرَّجُلِ عَلَی الرَّجُلِ إِنْ کَانَ غَیْرَ مَمْنُوعٍ مِنْهُ یَأْخُذُهُ مَتَی شَاءَ بِلَا خُصُومَةٍ وَ لَا مُدَافَعَةٍ فَهُوَ کَسَائِرِ مَا فِی یَدَیْهِ مِنْ مَالِهِ یُزَکِّیهِ وَ إِنْ کَانَ الَّذِی هُوَ عَلَیْهِ یُدَافِعُهُ وَ لَا یَصِلُ إِلَیْهِ إِلَّا بِخُصُومَةٍ فَزَکَاتُهُ عَلَی الَّذِی هُوَ فِی

یَدَیْهِ وَ کَذَلِکَ مَالُ الْغَائِبِ وَ کَذَلِکَ مَهْرُ الْمَرْأَةِ عَلَی زَوْجِهَا.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَیْسَ فِی مَالٍ مُسْتَفَادٍ زَکَاةٌ حَتَّی یَحُولَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ فِی یَدِ مَنْ هُوَ فِی یَدَیْهِ مَالٌ تَجِبُ فِیهِ الزَّکَاةُ فَإِنَّهُ یَضُمُّهُ إِلَیْهِ وَ یُزَکِّیهِ عِنْدَ رَأْسِ الْحَوْلِ الَّذِی یُزَکِّی فِیهِ مَالَهُ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَیْسَ فِی مَالِ الْمُکَاتَبِ زَکَاةٌ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الزَّکَاةُ مَضْمُونَةٌ حَتَّی یَضَعَهَا مَنْ وَجَبَتْ عَلَیْهِ مَوْضِعَهَا.

فعلی هذا القول یلزم علی کل من وجبت علیه زکاة و أعطاها غیر أهلها الذین أمر الله بدفعها إلیهم أعطاها ثانیة لمن أوجب دفعها إلیه و سنذکر ما تجب فی هذا فی موضعه إن شاء الله و أقل ما یلزم فی هذه الروایة من أخرج زکاة ماله فضاعت منه قبل أن یدفعها أن علیه إخراجها من ماله و لا یجزی عنه ضیاعها قبل دفعها إلی من یجب دفعها إلیه.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی الرَّجُلِ یَجِبُ عَلَیْهِ زَکَاةٌ فِی مَالِهِ فَلَمْ یُخْرِجْهَا حَتَّی حَضَرَ الْمَوْتُ فَأَوْصَی أَنْ تُخْرَجَ عَنْهُ إِنَّهَا یخرج [تُخْرَجُ] مِنْ جَمِیعِ مَالِهِ إِلَّا أَنْ یُوصِیَ بِإِخْرَاجِهَا مِنْ ثُلُثِهِ فَهَذَا إِذَا عُلِمَ ذَلِکَ وَ إِنْ عُلِمَ مِنْهُ أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ یُضِرَّ بِوَرَثَتِهِ وَ یُتْلِفَ مِیرَاثَهُمْ لَمْ یَجُزْ ذَلِکَ إِلَّا مِنْ ثُلُثِهِ إِلَّا أَنْ یُجِیزَهُ الْوَرَثَةُ عَلَی أَنْفُسِهِمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: امام صادق از پدرانش از علی علیهم السلام نقل می­کند که فرمود: پیامبر در میان ما برخاست و زکات را بیان کرد و فرمود: یک چهارم از یک دهم را بیاورید، از بیست مثقال، نصف مثقال زکات واجب است و در مقدار کمتر از این زکات نیست. مقصود ایشان طلا بود.

از جعفر بن محمد علیه السلام روایت شده است که در مورد صدقات از او سؤال شد، و ایشان در جواب گفتند: طلا اگر به بیست مثقال برسد نصف مثقال آن زکات واجب است و به کمتر از بیست مثقال زکات تعلق نمی­گیرد.

از علی علیه السلام روایت شده است که فرمود: در بیست دینار نصف دینار زکات است و در کمتر از آن زکات تعلق نمی­گیرد و اگر بیشتر از بیست دینار باشد، بر همین حساب از هر آنچه اضافه می­شود یک چهلم به عنوان زکات گرفته می­شود.

از علی علیه السلام نقل شده که فرمود: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم من را به سوی یمن روانه کرد به من فرمود: وقتی با مردم آنجا ملاقات کردی به آنها بگو: آیا می­خواهید زکات اموالتان را پرداخت کنید تا پاک گردید - و همه حدیث را ذکر کرد - و در این حدیث فرمود: در هر دویست درهم، پنج درهم زکات است و به مقدار کمتر از دویست درهم زکات تعلق نمی­گیرد.

از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: در مقدار کمتر از دویست درهم زکات نمی­باشد و از هر آنچه بر دویست درهم اضافه شود، یک چهلم آن زکات است. و هر کس نزد او طلایی کمتر از بیست دینار یا نقره ای کمتر از دویست درهم باشد، زکات بر او واجب نیست و بر او واجب نیست که طلا را با نقره اضافه کند و آن دو را یک جنس به شمار آورد، زیرا خداوند عزّ و جلّ بین آن دو فرق گذشته است و رسول خدا صلی الله علیه و آله سلّم تبیین نموده است که در هر کدام از آن دو (طلا و نقره) زکات نیست تا اینکه به اندازه و مقداری برسد که پیامبر آن را مشخص نموده است.

جعفر بن محمد علیه السلام فرموده است: ایرادی ندارد اگر شخصی که زکات طلا بر او واجب است، معادل آن درهم (ضرب خورده) بپردازد و نیز ایرادی ندارد اگر کسی که زکات درهم بر او واجب است، معادل آن، طلا زکات بدهد.

از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است که فرمودند: در زیور زکات نیست و مقصودشان زیوری است که برای زینت­هایی همچون زیورآلات زنان و شمشیرها و چیزهایی شبیه آن استفاده شود، البته مادامی که هدف و مقصود صاحب آن فرار از زکات نباشد؛ بدین صورت که مال و دارایی اش را به صورت زیور درآورد و یا با مالش زیورآلات خریداری کند تا زکات مال خود را پرداخت نکند. این امر برای احدی شایسته نیست. پس اگر شخصی این کار را انجام داد زکات بر او واجب است و نیز می­بایست زکات زیورآلات مبدل شده ای را بپردازد که در خرید و فروش با آن معامله می­کند و یا برای چیزی غیر از زینت لباس در نزد خود نگه داشته است.

از جعفر بن محمد علیه السلام روایت شده که فرمود: زکات در مواردی که اعلام شده است واجب نیست، مگر اینکه یک سال از رسیدن به حد نصاب که زکات در آن واجب می­شود، بر آن بگذرد .

با همان اسناد قبلی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که ایشان زکات را از مروارید، یاقوت و همه جواهر ساقط کرده است، مادامی که مقصود از آن تجارت نباشد. این موارد نیز شبیه آن چیزی است که در رابطه با زیورآلات ذکر کردیم و حکم و دستور آن همانند زیور آلات است.

از جعفر بن محمد علیه السلام نقل شده که گفته است: از مرواریدی که از دریا استخراج می­شود، و عنبر، یک پنجم به عنوان زکات گرفته می­شود و در سایر شرایط، مانند اموال دیگر می­باشد.

و از ایشان نقل شده که فرمود: از رکازی (دفینه) که در معدن­ها و گنجینه­های قدیمی است خمس گرفته می­شود و بقیه آن متعلق به کسی است که آن را در زمین خود پیدا کند و اگر گنج از مال و دارایی جدید باشد و اهل خانه آن را ادعا کنند، متعلق به آنها خواهد بود.

از ابوجعفر محمد بن علی علیه السلام نقل شده که از او در مورد معدن­های طلا و نقره و آهن و فلز برنج و سُرب سؤال شد. فرمود: بر همه آنها خمس واجب است.

و از ایشان روایت شده که فرمود: هرگاه دینار یا طلا، و درهم یا نقره از جنس مرغوب نباشد زکات آن­ از خود آن پرداخت می­شود.

امام علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می­کند که ایشان خانه­ها، خدمتکارها، پوشاک و وسایل را از زکات معاف کرده است مادامی که مقصود از آنها تجارت نباشد.

جعفر بن محمد علیه السلام فرموده است: آنچه که برای تجارت خریداری شود و به اندازه سرمایه یا بیشتر در قبال آن پرداخت شود و یک سال از آن بگذرد و آن را نفروشد، زکات در آن واجب است و اگر بازار آن کساد شد و سرمایه اش را به دست نیاورد، زکات به آن تعلق نمی­گیرد تا زمانی که آن را بفروشد.

و از ایشان نقل شده که فرمود: در مال یتیم و مال انسان کم عقل زکات نیست مگر درصورتی که با آن کار شود. پس اگر با آن مال کار شود زکات واجب می­گردد .

و از ایشان روایت شده که در مورد مالی که شخصی از دیگری طلب دارد، فرمودند: اگر از گرفتن آن منع نشود و هر وقت بخواهد، آن را بدون دشمنی و درگیری بگیرد، این مال مانند سایر اموال در دسترس اوست و باید زکات آن را بپردازد، و در صورتی که شخص بدهکار مقاومت کند و او فقط با دشمنی بتواند به مالش برسد، زکات آن، بر شخص بدهکار است که مال در دست اوست. همچنین مال غایب و مهریه زن بر همسر بدین گونه می­باشد.

از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود: در مال مستفاد زکات نیست تا اینکه یک سال بر آن بگذرد؛ مگر این که در اختیار کسی باشد که مالی در اختیار اوست که زکات آن واجب است، پس او مال مستفاد را با مال خود یکی می­کند و سر سالی که زکات مالش را می­پردازد، زکات آن را نیز پرداخت می­کند.

جعفر بن محمد علیه السلام فرمود: در مال مکاتب - 1. مکاتب برده ای است که مبلغی را با کار خود جمع می کند و در قبال آزادیش به صاحب خود می پردازد. (مترجم) - زکات تعلق نمی­گیرد.

و از ایشان نقل شده که فرمود: شخص ضامن زکات است تا زمانی که آن را در جای مناسب خود پرداخت کند.

بر اساس این گفته، همه کسانی که زکات بر آنها واجب بوده و زکات را به مستحقین زکات که خداوند دستور داده به آن­ها پرداخت شود، نداده اند، لازم است آنها دوباره زکات را به کسانی بدهند که خداوند پرداخت زکات را به آنها واجب کرده است. به امید خدا در جای خود کارهایی را که در این رابطه واجب است ذکر خواهیم کرد.

کمترین چیزی که بر اساس این روایت لازم می­گردد این است که هرکس زکات مالش را اخراج کند و پیش از آنکه آن را بپردازد، از دستش برود، می­بایست از مال خود آن را اخراج کند و از بین رفتن زکات قبل از رسیدن به دست مستحق آن، از زکات واجب مجزی نیست و کفایت نمی کند.

و از ایشان روایت شده که در مورد شخصی که زکات مالش را پرداخت نکرده تا اینکه وقت مرگ او رسید؛ پس وصیت کرد که زکات مالش را بپردازند، فرمودند: زکات از همه اموال او پرداخت می­شود مگر اینکه وصیت کرده باشد که از یک سوم مال زکات بدهند و و این زمانی جایز است که دانسته شود. و اگر فهمیده شود که او قصد داشته که به ورثه خود ضرر برساند و میراث آنان را تلف کند، فقط از یک سوم آن جایز است مگر اینکه ورثه این کار را که به زیان آنان است، اجازه دهند. - . دعائم الاسلام : 248 - 251 -

**[ترجمه]

«15»

الْهِدَایَةُ،: اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ عَلَی الذَّهَبِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی تبلغ [یَبْلُغَ] عِشْرِینَ دِینَاراً فَإِذَا بَلَغَ فَفِیهِ نِصْفُ دِینَارٍ إِلَی أَنْ یَبْلُغَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِینَ ثُمَّ فِیهِ نِصْفُ دِینَارٍ وَ عُشْرُ دِینَارٍ ثُمَّ عَلَی هَذَا الْحِسَابُ مَتَی مَا زَادَ عَلَی عِشْرِینَ أَرْبَعَةٌ أَرْبَعَةٌ فَفِی کُلِّ أَرْبَعَةٍ عُشْرٌ إِلَی أَنْ یَبْلُغَ أَرْبَعِینَ فَإِذَا بَلَغَ أَرْبَعِینَ مِثْقَالًا فَفِیهِ مِثْقَالٌ.

وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ عَلَی الْفِضَّةِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی یَبْلُغَ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ فَإِذَا بَلَغَتْ فَفِیهَا خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ مَتَی زَادَ عَلَیْهَا أَرْبَعُونَ دِرْهَماً فَفِیهَا دِرْهَمٌ.

**[ترجمه]الهدایۀ: بدانید که در طلا زکات واجب نیست تا اینکه به بیست دینار برسد، اگر به بیست دینار برسد نصف دینار واجب است تا اینکه به بیست و چهار دینار می­رسد که در آن نصف دینار و یک دهم دینار واجب است و بر این حساب هر بار که بر بیست، چهار چهار اضافه شد، در هر چهار دینار یک دهم دینار واجب است تا اینکه به چهل دینار برسد، پس هرگاه به چهل مثقال برسد یک مثقال واجب است.

و بدانید که در نقره زکات نیست تا اینکه به دویست درهم برسد، اگر به دویست درهم برسد پنج درهم واجب است و هرگاه بر آن، چهل درهم اضافه شد یک درهم واجب است .

**[ترجمه]

باب 4 زکاة الغلات و شرائطها و قدر ما یؤخذ منها و ما یستحب فیه الزکاة من الحبوبات

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] فِی خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: تَجِبُ الزَّکَاةُ عَلَی الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِیبِ إِذَا بَلَغَ خَمْسَةَ أَوْسَاقٍ الْعُشْرُ إِنْ کَانَ سُقِیَ سَیْحاً⁽¹⁾وَ إِنْ کَانَ سُقِیَ بِالدَّوَالِی‌⁽²⁾

فَعَلَیْهِ نِصْفُ الْعُشْرِ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً وَ الصَّاعُ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: زکات بر گندم، جو، خرما و کشمش هر گاه به پنج وسق رسید، واجب است و آن یک دهم است، اگر با آب جاری آبیاری شود و اگر با سطل آبیاری شود یک بیستم است. و هر وسق شصت صاع و هر صاع چهار مُدّ است. - . الخصال 2 : 152 -

**[ترجمه]

«2»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام]: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ یَجِبُ الْعُشْرُ مِنَ الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِیبِ إِذَا بَلَغَ خَمْسَةَ أَوْسَاقٍ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً وَ الصَّاعُ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام در یکی از نامه­های خود به مامون فرمود: زکات بر گندم، جو، خرما و کشمش هر گاه به پنج وسق رسید، واجب است و هر وسق شصت صاع و هر صاع چهار مدّ است. - . عیون الاخبار 2 : 123 -

**[ترجمه]

«3»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: لَیْسَ فِی الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ شَیْ‌ءٌ إِلَی أَنْ یَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسَاقٍ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً وَ الصَّاعُ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ وَ الْمُدُّ مِائَتَانِ وَ اثْنَانِ وَ تِسْعُونَ دِرْهَماً وَ نِصْفٌ فَإِذَا بَلَغَ ذَلِکَ وَ حَصَلَ بِغَیْرِ خَرَاجِ السُّلْطَانِ وَ مَئُونَةِ الْعِمَارَةِ وَ الْقَرْیَةِ أُخْرِجَ مِنْهُ الْعُشْرُ إِنْ کَانَ سُقِیَ بِمَاءِ الْمَطَرِ أَوْ کَانَ بَعْلًا⁽⁵⁾وَ إِنْ کَانَ سُقِیَ بِالدِّلَاءِ وَ الْغَرْبِ‌⁽⁶⁾فَفِیهِ نِصْفُ

الْعُشْرِ وَ فِی التَّمْرِ وَ الزَّبِیبِ مِثْلُ مَا فِی الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ فَإِنْ بَقِیَ الْحِنْطَةُ وَ الشَّعِیرُ بَعْدَ مَا أُخْرِجَ الزَّکَاةُ مَا بَقِیَ وَ حولت [حَالَتْ] عَلَیْهَا السَّنَةُ لَیْسَ عَلَیْهَا زَکَاةٌ حَتَّی یُبَاعَ وَ یَحُولَ عَلَی ثَمَنِهِ حَوْلٌ.

**[ترجمه]فقه الرضا: بر گندم و جو چیزی از زکات نیست تا به پنج وسق برسد و وسق شصت صاع است و هر صاع چهار مد است و مدی دویست و نود و دو درهم و نصف درهم است، و چون گندم و جو هر یک به غیر از خراج سلطان و آنچه هزینه آباد کردن و خرج شهر و روستا می­گردد، به این مقدار برسد، یک دهم می‌دهند اگر با آب باران آبیاری شده باشد، و اگر با سطل آبیاری شده باشد یک بیستم می‌دهند و در خرما و مویز نیز همین حکم گندم و جو جاری است. پس اگر بعد از پرداخت زکات گندم و جو چیزی باقی بماند و یک سال بر آن بگذرد، زکات به آن تعلق نمی­گیرد تا اینکه آن را بفروشند و یک سال بر قیمت آن بگذرد.

**[ترجمه]

«4»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ‌⁽¹⁾قَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا أَمَرَ بِالنَّخْلِ أَنْ یُزَکَّی یَجِی‌ءُ قَوْمٌ بِأَلْوَانٍ مِنَ التَّمْرِ هُوَ مِنْ أَرْدَإِ التَّمْرِ یُؤَدُّونَهُ عَنْ زَکَاتِهِمْ یُقَالُ لَهُ الْجُعْرُورُ وَ الْمِعَافَأْرَةٍ⁽²⁾

قَلِیلَةُ اللِّحَاءِ عَظِیمَةُ النَّوَی فَکَانَ بَعْضُهُمْ یَجِی‌ءُ بِهَا عَنِ التَّمْرِ الْجَیِّدِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا تَخْرُصُوا هَاتَیْنِ وَ لَا تَجِیئُوا مِنْهَا بِشَیْ‌ءٍ وَ فِی ذَلِکَ أَنْزَلَ اللَّهُ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّباتِ ما کَسَبْتُمْ إِلَی قَوْلِهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِیهِ وَ الْإِغْمَاضُ أَنْ یَأْخُذَ هَاتَیْنِ التَّمْرَتَیْنِ مِنَ التَّمْرِ وَ قَالَ لَا یَصِلُ إِلَی اللَّهِ صَدَقَةٌ مِنْ کَسْبٍ حَرَامٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابوبصیر نقل می­کند که از امام صادق علیه السلام در مورد این آیه پرسیدم: «وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَکُم مِّنَ الأَرْضِ»، - . بقره / 267 -

{واز آنچه برای شما از زمین برآورده ایم.} فرمودند: زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دستور دادند که زکات نخل را بدهند، جماعتی از مردم نوعی از بدترین خرما را آوردند تا آن را به عنوان زکات بپردازند، به این نوع خرما جعرور و معافارۀ می­گفتند. این دو نوع خرما بدنه نازک و هسته بزرگی داشت. گروهی از آنها به جای خرمای مرغوب این نوع خرما را آورده بودند. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به آنها فرمود: این دو نوع خرما را به عنوان زکات برآورد نکنید و چیزی از آن را به عنوان زکات نیاورید. و خداوند در این رابطه این آیه را نازل فرمود: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طَیِّبَاتِ مَا کَسَبْتُمْ»، {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهای پاکیزه‌ای که به دست آورده‌اید انفاق کنید،} تا این عبارت که می­فرماید: «إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِیهِ»، - . بقره / 267 - {جز با چشم‌پوشی [و بی‌میلی] نسبت به آن، نمی‌گرفتید.} و اغماض به این معنا است که این دو نوع خرما گرفته شود. و فرمودند: صدقه ای که از راه حرام به دست آمده باشد، به خداوند نمی­رسد. - . تفسیر عیاشی 1 : 148 -

**[ترجمه]

«5»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِیهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ فَقَالَ لَا تَخْرُصُوا جُعْرُوراً وَ لَا مِعَافَأْرَةٍ وَ کَانَ أُنَاسٌ یَجِیئُونَ بِتَمْرِ سَوْءٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ ذِکْرُهُ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِیهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِیهِ وَ ذَکَرَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ خَرَصَ عَلَیْهِمْ تَمْرَ سَوْءٍ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا عَبْدَ اللَّهِ لَا تَخْرُصْ جُعْرُوراً وَ لَا مِعَافَأْرَةٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: رفاعۀ از امام صادق علیه السلام نقل می­کند که در مورد این سخن خداوند: «إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِیهِ»،{جز با چشم‌پوشی [و بی‌میلی] نسبت به آن، نمی‌گرفتید.} فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم عبدالله بن رواحه را روانه کرد و فرمود: جعرور و معافارۀ را (برای زکات) تخمین نزنید و مردمی بودند که خرمای بد و نامرغوب را می­آوردند، پس خداوند سبحان این آیه را نازل کرد: «وَلَسْتُم بِآخِذِیهِ إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِیهِ»، {در حالی که آن را [اگر به خودتان می‌دادند] جز با چشم‌پوشی [و بی‌میلی] نسبت به آن، نمی‌گرفتید.} و ذکر کرد که عبدالله بن رواحه خرمای نامرغوب آنها را برآورد کرد پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای عبدالله! جعرور و معافارۀ را (به عنوان زکات) محاسبه و برآورد نکن. - . تفسیر عیاشی 1 : 149 -

**[ترجمه]

«6»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَأْتُونَ بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ إِلَی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ فِیهِ عِذْقٌ‌⁽¹⁾

یُسَمَّی الْجُعْرُورَ وَ عِذْقٌ یُسَمَّی مِعَافَأْرَةٍ کَانَا عَظِیماً نَوَاهُمَا رَقِیقاً لِحَاهُمَا فِی طَعْمِهِمَا مَرَارَةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلْخَارِصِ لَا تَخْرُصْ عَلَیْهِمْ هَذَیْنِ اللَّوْنَیْنِ لَعَلَّهُمْ یَسْتَحْیُونَ لَا یَأْتُونَ بِهِمَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّباتِ ما کَسَبْتُمْ إِلَی قَوْلِهِ تُنْفِقُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: اسحاق بن عمار از جعفر بن محمد علیه السلام نقل می­کند که فرمود: مردم مدینه صدقه عید فطر را به مسجد پیامبر می­آوردند، در میان این صدقه­ها خوشه­هایی از درخت خرما به نام جعرور و خوشه­هایی به نام معافارۀ بود. این خوشه­های خرما هسته بزرگ و بدنه نازک و مزه تلخی داشت. پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم به شخصی که مسئول برآورد زکات بود گفت: این دو نوع خرما را برای آن­ها برآورد نکن شاید شرم کنند و از این دو نوع خرما نیاورند. سپس خداوند آیه: {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهای پاکیزه‌ای که به دست آورده‌اید، و از آنچه برای شما از زمین برآورده‌ایم، انفاق کنید، و در پی ناپاکِ آن نروید که [از آن] انفاق نمایید.} را نازل کرد.

**[ترجمه]

«7»

الْهِدَایَةُ،: اعْلَمْ أَنَّهُ لَیْسَ عَلَی الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسَاقٍ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً وَ الصَّاعُ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ وَ الْمُدُّ وَزْنُ مائتی [مِائَتَیْنِ] وَ اثْنَیْنِ وَ تِسْعِینَ دِرْهَماً وَ نِصْفٍ فَإِذَا بَلَغَ ذَلِکَ وَ حَصَلَ بَعْدَ خَرَاجِ السُّلْطَانِ وَ مَئُونَةِ الْقَرْیَةِ أُخْرِجَ مِنْهُ الْعُشْرُ إِنْ کَانَ سُقِیَ بِمَاءِ الْمَطَرِ أَوْ کَانَ سَیْحاً وَ إِنْ سُقِیَ بِالدِّلَاءِ وَ الْغَرْبِ فَفِیهِ نِصْفُ الْعُشْرِ وَ فِی التَّمْرِ وَ الزَّبِیبِ مِثْلُ مَا فِی الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ وَ إِنْ بَقِیَ الْحِنْطَةُ وَ الشَّعِیرُ بَعْدَ ذَلِکَ مَا بَقِیَ فَلَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی یُبَاعَ وَ یَحُولَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ.

**[ترجمه]الهدایۀ: بر گندم و جو چیزی از زکات نیست تا به پنج وسق برسد و وسق شصت صاع است و هر صاعی چهار مد است و هر مدی دویست و نود و دو درهم و نصف درهم است. چون گندم و جو هر یک به غیر از خراج سلطان و آنچه خرج شهر و روستا می­گردد به این مقدار برسد، یک دهم می‌دهند اگر با آب باران یا آب روان آبیاری شده باشد، و اگر با سطل آبیاری شده باشد یک بیستم می‌دهند و در خرما و مویز نیز همین حکم گندم و جو است. پس اگر بعد از پرداخت زکات گندم و جو، چیزی باقی بماند، زکات به آن تعلق نمی­گیرد تا اینکه آن را بفروشند و یک سال بر قیمت آن بگذرد .

**[ترجمه]

باب 5 زکاة الأنعام

الأخبار

«1»

ب، [قرب الإسناد] عَلِیٌّ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الزَّکَاةِ فِی الْغَنَمِ فَقَالَ مِنْ کُلِّ أَرْبَعِینَ شَاةً شَاةٌ وَ فِی مِائَةٍ شَاةٌ وَ لَیْسَ فِی الْغَنَمِ کُسُورٌ⁽³⁾.

**[ترجمه]علی از برادرش نقل می­کند که از او در مورد زکات گوسفندان پرسیدم. ایشان فرمود: از هر چهل گوسفند یک گوسفند زکات است و در هر صد گوسفند یک گوسفند. و در گوسفند کسور (خُرده، مثلا یک گوسفند و نیم) زکات وجود ندارد. - . قرب الاسناد : 135 -

**[ترجمه]

أقول

سیأتی بعض الأخبار فی باب أدب المصَّدِّق.

**[ترجمه]سیأتی بعض الأخبار فی باب أدب المصَّدِّق.

**[ترجمه]

«2»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ

زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِی بَصِیرٍ وَ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ وَ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام قَالا: فِی صَدَقَةِ الْإِبِلِ فِی کُلِّ خَمْسٍ شَاةٌ إِلَی أَنْ تَبْلُغَ خَمْسَةً وَ عِشْرِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ ذَلِکَ فَفِیهَا ابْنَةُ مَخَاضٍ‌⁽¹⁾

و قد وافقنا علی ذلک أهل السنة الا فی خمس و عشرین فعندهم فیها بنت مخاض کما هو نص الکتاب الذی کتبه أبو بکر لانس لما وجهه الی البحرین، رواه البخاری کما فی مشکاة المصابیح ص 158.

و نقل الشیخ الحرّ العاملیّ قدس اللّه روحه فی الوسائل الرقم 11648: أن فی بعض النسخ الصحیحة من کتاب معانی الأخبار هکذا« فاذا بلغت خمسا و ثلاثین فان زادت واحدة ففیها بنت مخاض» و هکذا زاد فی سائر الموارد« فان زادت واحدة» فانطبق الخبر مع سائر الاخبار و یطابق فتوی الاصحاب. و الظاهر عندی أن هذه الزیادة مقتحم فی أصل الحدیث من قبل بعض الکتاب حیث رأی عدم انطباقه مع المشهور، و ذلک لان الحدیث مرویّ فی الکافی ج 3 ص 531 و هکذا نقله الشیخ فی التهذیبین، من دون الزیادة، و قد ذکر الفقهاء توجیهات لهذا الحدیث:

قال الفیض رحمه اللّه: فی التهذیبین: قوله علیه السلام« فاذا بلغت ذلک ففیها ابنة مخاض» أراد: و زادت واحدة، و انما لم یذکر فی اللفظ لعلمه بفهم المخاطب، قال:

و لو لم یحتمل ذلک لجاز لنا أن نحمله علی التقیة کما صرّح به فی روایة البجلیّ بقوله:

هذا فرق بیننا و بین الناس، أقول: الأول بعید و الثانی سدید. انتهی کلام الفیض.

أقول:

کلام الشیخ قدّس سرّه علی محله، و لا مناص لنا الا أن نحمله علی ارادة« و زادت واحدة»:

أما أولا فلان الحمل علی التقیة انما هو عند ذکر النصاب الأول أعنی« فاذا بلغت ذلک ففیها ابنة مخاض» کما عرفت أن الخلاف بین الشیعة و السنة انما هو فی هذا النصاب فقط، و أمّا سائر النصب مثل قوله« فاذا بلغت خمسة و ثلاثین ففیها ابنة لبون» فلا یحتمل التقیة. فان علماء الإسلام مجمعون علی أن نصاب ابنة اللبون انما هو إذا بلغت ستة و ثلاثین الی خمسة و أربعین، و هکذا فی سائر النصب.

و قد نص علی ذلک عبد الرحمن بن الحجاج البجلیّ فی حدیثه عن أبی عبد اللّه علیه السلام المروی فی الکافی و التهذیبین« قال علیه السلام: فی خمس قلائص شاة .... و فی خمس و عشرین خمس و فی ستة و عشرین بنت مخاض الی خمس و ثلاثین و قال عبد الرحمن: هذا فرق بیننا و بین الناس ...» یعنی أن الفرق انما هو فی هذا النصاب لا فی غیره.

و أمّا ثانیا فلان الحدیث ذکر فی نصاب الحقتین أول النصاب و آخره: قال:

ثمّ لیس فیها شی‌ء حتّی تبلغ تسعین فإذا بلغت تسعین( أی و زادت واحدة) ففیها حقتان طروقتا الفحل ثمّ لیس فیها شی‌ء أکثر من ذلک حتّی تبلغ عشرین و مائة فإذا بلغت عشرین و مائة ففیها حقتان طروقتا الفحل فإذا زادت إلخ» فهذا قرینة علی أن المراد فی کل الموارد هو تقدیر النصاب إذا زادت واحدة، و انما لم یذکر لوضوح المسألة عند أمثال زرارة و محمّد بن مسلم و أبی بصیر و برید العجلیّ و فضیل الراوین لهذا الحدیث، و لعله علیه السلام ذکر فی کل النصب أول النصاب و آخره کما فی الأخیر فلخصه الراوون اعتبارا بمعرفة القارئین و یؤید هذا أن سائر فصول هذا الخبر، الذی یتعلق بنصاب البقر و الشاة هکذا یذکر أول النصاب و آخره. راجع الکافی ج 3 ص 534 و 535.

فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً وَ ثَلَاثِینَ فَفِیهَا ابْنَةُ لَبُونٍ ثُمَّ لَیْسَ فِیهَا شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ خَمْسَةً وَ أَرْبَعِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً وَ أَرْبَعِینَ فَفِیهَا حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ ثُمَّ لَیْسَ فِیهَا شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ سِتِّینَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتِّینَ فَفِیهَا جَذَعَةٌ ثُمَّ لَیْسَ فِیهَا شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ فَفِیهَا بِنْتَا لَبُونٍ ثُمَّ لَیْسَ فِیهَا شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ تِسْعِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ تِسْعِینَ فَفِیهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ ثُمَّ لَیْسَ فِیهَا شَیْ‌ءٌ أَکْثَرُ مِنْ ذَلِکَ حَتَّی تَبْلُغَ عِشْرِینَ وَ مِائَةً فَإِذَا بَلَغَتْ عِشْرِینَ وَ مِائَةً فَفِیهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَی عِشْرِینَ وَ مِائَةٍ فَفِی کُلِّ خَمْسِینَ حِقَّةٌ وَ

فِی کُلِّ أَرْبَعِینَ ابْنَةُ لَبُونٍ ثُمَّ تَرْجِعُ الْإِبِلُ عَلَی أَسْنَانِهَا⁽¹⁾

أقول:

لفظ الحدیث فی نصاب الإبل کما تری فی المتن هکذا:« ثم ترجع الإبل علی أسنانها و لیس علی النیف شی‌ء» و هکذا فی نصاب البقر:« ثم ترجع البقر علی أسنانها و لیس علی النیف شی‌ء» و فی نصاب الغنم« فاذا تمت أربعمائة کان علی کل مائة شاة و سقط الامر الأول و لیس علی ما دون المائة بعد ذلک شی‌ء و لیس فی النیف شی‌ء».

فلما کان زکاة البقر و الإبل عند تکمیل کل نصاب مقدرا علی اسنانهما: ابنة مخاض و ابنة لبون و هکذا فی الإبل، تبیع و مسنة، قال فی الموردین« ثم ترجع الإبل علی أسنانها» و« ثم ترجع البقر علی أسنانها» و اما فی الشاة فلم یقل ذلک لما لم یکن التقدیر علی أسنان الشاة.

و اما معنی« ترجع الإبل علی أسنانها» فهو معروف عند اللغویین قال الجوهریّ:

« الرجعة: الناقة تباع و تشتری بثمنها مثلها. فالثانیة راجعة و رجعة، و قد ارتجعتها و ترجعتها و رجعتها یقال باع فلان ابله فارتجع منها رجعة صالحة- بالکسر- اذا صرف أثمانها فیما یعود علیه بالعائدة و الصالحة. و کذلک الرجعة فی الصدقة إذا وجبت علی ربّ المال أسنان فأخذ المصدق مکانها أسنان فوقها أو دونها». یعنی إذا بلغت عنده من الإبل صدقة الجذعة و لیست عنده جذعة، أدی غیرها علی وجه القیمة مثلا إذا وجبت جذعة و کانت عنده حقة أداها و أدی معها شاتین او عشرین درهما و هکذا کما هو مصرح فی الأحادیث بتصاریفها و سیجی‌ء الإشارة الی بعضها. و ان شئت راجع الکافی ج 3 ص 539.

وَ لَیْسَ عَلَی النَّیِّفِ شَیْ‌ءٌ وَ لَا عَلَی الْکُسُورِ شَیْ‌ءٌ وَ لَیْسَ عَلَی الْعَوَامِلِ شَیْ‌ءٌ إِنَّمَا ذَلِکَ عَلَی السَّائِمَةِ الرَّاعِیَةِ

قَالَ قُلْتُ مَا فِی الْبُخْتِ السَّائِمَةِ قَالَ مِثْلُ مَا فِی الْإِبِلِ الْعَرَبِیَّةِ.

قال الصدوق وجدت مثبتا بخط سعد بن عبد الله بن أبی خلف رضی الله عنه فی أسنان الإبل‌⁽¹⁾من أول ما تطرحه أمه إلی تمام السنة حوار فإذا دخل فی السنة الثانیة سمی ابن مخاض لأن أمه قد حملت فإذا دخل فی الثالثة سمی ابن لبون و ذلک أن أمه قد وضعت و صار لها لبن فإذا دخل فی الرابعة سمی حقا للذکر و الأنثی حقة لأنه قد استحق أن یحمل علیه فإذا دخل فی الخامسة سمی جذعا فإذا دخل فی السادسة سمی ثنیا لأنه قد ألقی ثنیته فإذا دخل فی السابعة ألقی رباعیته و سمی رباعا فإذا دخل فی الثامنة ألقی السن الذی بعد الرباعیة و سمی سدیسا فإذا دخل فی التاسعة فطر نابه سمی بازلا فإذا دخل فی العاشرة فهو مخلف و لیس له بعد هذا اسم فالأسنان التی تؤخذ فی الصدقة من ابن مخاض إلی الجذع‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است که فرمودند: در زکات شتر در هر پنج شتر یک گوسفند تا به بیست و پنج شتر برسند وقتی به بیست و پنج رسید باید یک ابنۀ مخاض (کره شتر ماده که یک سالش تمام شده و داخل سال دوم گردیده) زکات بدهد. بعد از آن زکات ندارد تا به سی و پنج شتر برسد. چون به سی و پنج رسید در آن باید یک ابنة لبون (شتر بچه ماده‌ای که سنش بین دو تا سه سال است) و بعد چیزی در آن نیست تا به چهل و پنج شتر برسد. چون به چهل و پنج شتر رسید زکات آن یک حقه (شتر ماده‌ایست که سنش بین سه سال تمام تا چهار سال باشد، چون در این سن شایستگی باربری، یا جفت‌گیری با شتر نر را دارد به آن حقه می‌گویند)، بعد زکات در آن نیست تا به شصت شتر برسد، و چون مالک شصت شتر گردید باید یک جذعه (شتری که چهار سالش تمام شده و داخل سال پنجم گشته باشد) زکات بدهد، بعد در آن زکات ندارد تا مالک هفتاد و پنج شتر گردد، آنگاه که به هفتاد و پنج شتر رسید، زکات آن دو شتر بچه بنت لبون می‌باشد، و بعد زکات ندارد تا به نود شتر برسد، و چون به نود شتر رسید زکات آن دو شتر حقه می‌باشد که جفت‌گیری نموده باشند، سپس چیزی در آن­ها نیست تا به یک صد و بیست شتر برسند. و چون به یک صد و بیست شتر رسید در آن دو شتر حقه‌ای باید زکات بدهد. و چون بر صد و بیست یکی افزوده شد پس در هر پنجاه شتر باید یک شتر حقه و در هر چهل شتر یک شتر ابنة لبون باید زکات بدهد. بعد از آن باید به مقدار عمر شتران (که بیان شد) رجوع شود. و بر مقداری زیادتر یا کمتر از حد نصاب زکات نیست و شترهای بارکش زکات ندارند و زکات فقط در شترهایی است که در تمام سال از علف و گیاه بیابان بچرد.

راوی گوید: عرض کردم در شتر بختی که در بیابان می­‌چرد چطور؟ فرمود: زکات آن هم مانند شتر عربی است.

صدوق گوید: نوشته‌ای به دست خط سعد بن عبد الله بن ابی خلف رضی الله عنه یافتم که در آن چنین نگاشته شده بود: و عرب­ها برای هر دوره عمر شتر نامی نهاده‌اند: از لحظه‌ای که از مادر زائیده شده تا پایان یک سال را حوار نامند، و چون به سال دوم وارد شد ابن مخاض گویند، چون مادرش می‌تواند حامله شود؛ و چون به سال سوم رسید ابن لبون نامیده می‌شود، و آن بدین جهت است که مادرش بچه آورده و پستانهایش شیر دارد. وقتی وارد سال چهارم شد نرینه‌اش را حقّ و مادینه‌اش حقّه نامند، زیرا توانایی بار بردن دارد. و چون وارد سال پنجم شد جذع نامیده می‌شود و چون به سال ششم در آمد ثنی نامیده می‌شود، چون دو دندان پیشین آن می‌افتد؛ و چون به سال هفتم در آید رباع می­نامند، چون چهار دندان آن که بین ثنایا و أنیاب قرار دارد می‌افتد؛ و چون وارد سال هشتم گردد، سدیس نامند و دندانی که بعد از رباعیه به نام سدیس است می‌افتد؛ و وقتی نه ساله شد، دندان نیش در آورده و بازل نامیده شود؛ و چون در سال دهم در آید مخلف نامیده می‌شود، و بعد از این دیگر نامی ندارد. و مقدار عمرهایی که در زکات مقرر گردیده از ابن مخاض شروع و به جذع خاتمه یافته است.

**[ترجمه]

«3»

ل، [الخصال] فِی خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: تَجِبُ عَلَی الْغَنَمِ الزَّکَاةُ إِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِینَ شَاةً وَ تَزِیدُ وَاحِدَةٌ فَتَکُونُ فِیهَا شَاةٌ إِلَی عِشْرِینَ وَ مِائَةٍ فَإِذَا بَلَغَتْ مِائَةً وَ عِشْرِینَ وَ تَزِیدُ وَاحِدَةٌ فَتَکُونُ فِیهَا شَاتَانِ إِلَی مِائَتَیْنِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا ثَلَاثُ شِیَاهٍ إِلَی ثَلَاثِمِائَةٍ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِکَ یَکُونُ فِی کُلِّ مِائَةِ شَاةٍ شَاةٌ وَ تَجِبُ عَلَی الْبَقَرِ الزَّکَاةُ إِذَا بَلَغَتْ ثَلَاثِینَ بَقَرَةً تَبِیعَةً حَوْلِیَّةً فَیَکُونُ فِیهَا تَبِیعٌ حَوْلِیٌّ إِلَی أَنْ تَبْلُغَ أَرْبَعِینَ بَقَرَةً ثُمَّ یَکُونُ فِیهَا مُسِنَّةٌ إِلَی سِتِّینَ ثُمَّ یَکُونُ فِیهَا مُسِنَّتَانِ إِلَی تِسْعِینَ ثُمَّ یَکُونُ فِیهَا ثَلَاثُ تَبَایِعَ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِکَ فِی کُلِّ ثَلَاثِینَ بَقَرَةً تَبِیعٌ وَ فِی کُلِّ أَرْبَعِینَ مُسِنَّةٌ وَ تَجِبُ عَلَی الْإِبِلِ الزَّکَاةُ إِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً فَتَکُونُ فِیهَا شَاةٌ فَإِذَا بَلَغَتْ عَشَرَةً فَشَاتَانِ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةَ عَشَرَ فَثَلَاثُ شِیَاهٍ فَإِذَا بَلَغَتْ عِشْرِینَ فَأَرْبَعُ شِیَاهٍ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْساً وَ عِشْرِینَ فَخَمْسُ شِیَاهٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا بِنْتُ مَخَاضٍ فَإِذَا

بَلَغَتْ خَمْساً وَ ثَلَاثِینَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا بِنْتُ لَبُونٍ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْساً وَ أَرْبَعِینَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا حِقَّةٌ فَإِنْ بَلَغَتْ سِتِّینَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا جَذَعَةٌ إِلَی ثَمَانِینَ‌⁽¹⁾

فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا ثَنِیٌّ إِلَی تِسْعِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ تِسْعِینَ فَفِیهَا ابْنَةُ لَبُونٍ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ إِلَی عِشْرِینَ وَ مِائَةٍ فَفِیهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ فَإِذَا کَثُرَتِ الْإِبِلُ فَفِی کُلِّ أَرْبَعِینَ بِنْتُ لَبُونٍ وَ فِی کُلِّ خَمْسِینَ حِقَّةٌ وَ یَسْقُطُ الْغَنَمُ بَعْدَ ذَلِکَ وَ یُرْجَعُ إِلَی أَسْنَانِ الْإِبِلِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: زکات بر گوسفند واجب می­شود، هرگاه به چهل گوسفند رسد و چون یک گوسفند بر آن اضافه شود یک گوسفند واجب است تا صد و بیست، و چون به صد و بیست رسد و یکی زیاد شود، دو گوسفند واجب است تا دویست، پس اگر یکی زیاد شود سه گوسفند زکات واجب است تا سیصد، سپس بعد از این، در هر صد گوسفند یک گوسفند زکات تعلق می­گیرد.

زکات در گاو واجب می­شود زمانی که به سی گاو برسد؛ و چون به سی گاو برسد که همه از یک ساله کوچک تر نباشند، در آن تبیع حولی (گوساله یک ساله) واجب است تا به چهل گاو برسد؛ چون به چهل گاو رسد در آن مسنّه (گوساله پا در سه سال) واجب است تا شصت گاو، پس اگر شصت تمام شود دو مسنه می‌دهد تا نود؛ و چون به نود می‌رسد سه تبیع می‌دهد و پس از این تعداد، در هر سی گاو یک تبیع و در هر چهل گاو یک مسنه واجب است.

و بر شتر زکات واجب است هر گاه به پنج برسد، پس یک گوسفند در آن واجب می‌شود؛ پس چون به ده شتر رسید دو گوسفند و چون به پانزده رسید سه گوسفند در آن واجب می‌شود؛ و چون به بیست رسید چهار گوسفند و چنانچه به بیست و پنج رسید پنج گوسفند به آن تعلّق می گیرد. هنگامی که یک شتر بر این شمار افزوده شد یک بنت مخاض در آن لازم می‌آید و چون یک شتر بر سی و پنج شتر افزوده شود، یک بنت لبون؛ و چون به چهل و پنج برسد و یک شتر بر آن افزوده شد، یک حقّۀ به آن تعلّق می­گیرد؛ و چون به شصت برسد و یکی بر این شمار اضافه شود، یک جذعۀ به آن تعلق می­گیرد تا به هشتاد برسد، پس اگر یکی بر این شمار اضافه شود یک ثنی به آن تعلق می­گیرد تا به نود برسد؛؛ و اگر به نود برسد یک بنت لبون به آن تعلق می­گیرد و اگر از صد و بیست شتر یکی اضافه شود، دو حقه که آماده جفت گیری با نر باشند تعلق می­گیرد و هرگاه تعداد شتران زیاد شد، در هر چهل شتر یک بنت لبون و در هر پنجاه شتر یک حقه تعلق می­گیرد و پس از این تعداد گوسفند ساقط می­شود و باید به مقدار عمرهای شتران (که بیان شد) رجوع شود. - .الخصال2 : 152 -

**[ترجمه]

«4»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: لَیْسَ عَلَی الْغَنَمِ زَکَاةٌ حَتَّی تَبْلُغَ أَرْبَعِینَ شَاةً فَإِذَا زَادَتْ عَلَی الْأَرْبَعِینَ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا شَاةٌ إِلَی عِشْرِینَ وَ مِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا شَاتَانِ إِلَی مِائَتَیْنِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا ثَلَاثَةٌ إِلَی ثَلَاثِمِائَةٍ فَإِذَا کَثُرَ الْغَنَمُ أُسْقِطَ هَذَا کُلُّهُ وَ یُخْرَجُ فِی کُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ.

وَ یَقْصِدُ الْمُصَدِّقُ الْمَوْضِعَ الَّذِی فِیهِ الْغَنَمُ فَیُنَادِی یَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِینَ هَلْ لِلَّهِ فِی أَمْوَالِکُمْ حَقٌّ فَإِنْ قَالُوا نَعَمْ أَمَرَ أَنْ یُخْرَجَ الْغَنَمُ وَ یُفَرِّقُهَا فِرْقَتَیْنِ وَ یُخَیِّرُ صَاحِبَ الْغَنَمِ فِی إِحْدَی الْفِرْقَتَیْنِ وَ یَأْخُذُ الْمُصَدِّقُ صَدَقَتَهَا مِنَ الْفِرْقَةِ الثَّانِیَةِ فَإِنْ أَحَبَّ صَاحِبُ الْغَنَمِ أَنْ یَتْرُکَ الْمُصَدِّقُ لَهُ هَذِهِ فَلَهُ ذَاکَ وَ یَأْخُذُ غَیْرَهَا وَ إِنْ لَمْ یُرِدْ صَاحِبُ الْغَنَمِ أَنْ یَأْخُذَهُ أَیْضاً فَلَیْسَ لَهُ ذَلِکَ وَ لَا یُفَرِّقُ الْمُصَدِّقُ بَیْنَ غَنَمٍ مُجْتَمِعَةٍ وَ لَا یجتمع [یَجْمَعُ] بَیْنَ مُتَفَرِّقَةٍ.

وَ فِی الْبَقَرَةِ إِذَا بَلَغَتْ ثَلَاثِینَ بَقَرَةً فَفِیهَا تَبِیعٌ حَوْلِیٌّ وَ لَیْسَ فِیهَا إِذَا کَانَتْ دُونَ ثَلَاثِینَ شَیْ‌ءٌ فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِینَ فَفِیهَا مُسِنَّةٌ إِلَی سِتِّینَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتِّینَ فَفِیهَا تَبِیعَانِ إِلَی سَبْعِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ سَبْعِینَ فَفِیهَا تَبِیعَةٌ وَ مُسِنَّةٌ إِلَی ثَمَانِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ ثَمَانِینَ فَفِیهَا مُسِنَّتَانِ إِلَی تِسْعِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ تِسْعِینَ فَفِیهَا ثَلَاثُ تَبَایِعَ فَإِذَا کَثُرَتِ الْبَقَرَةُ سَقَطَ هَذَا کُلُّهُ وَ یُخْرَجُ مِنْ کُلِّ ثَلَاثِینَ بَقَرَةً تَبِیعَانِ وَ مِنْ کُلِّ أَرْبَعِینَ مُسِنَّةٌ.

وَ لَیْسَ فِی الْإِبِلِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ خَمْسَةً فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً فَفِیهَا شَاةٌ وَ فِی عَشَرَةٍ شَاتَانِ وَ فِی خَمْسَةَ عَشَرَ ثَلَاثُ شِیَاهٍ وَ فِی عِشْرِینَ أَرْبَعُ شِیَاهٍ وَ فِی خَمْسٍ وَ عِشْرِینَ خَمْسُ شِیَاهٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَابْنَةُ مَخَاضٍ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَفِیهَا ابْنُ لَبُونٍ ذَکَرٌ إِلَی خَمْسَةٍ وَ ثَلَاثِینَ فَإِنْ زَادَتْ فِیهَا وَاحِدَةٌ فَفِیهَا ابْنَةُ لَبُونٍ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ وَ کَانَتْ عِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ أَعْطَی الْمُصَدِّقَ ابْنَةَ مَخَاضٍ وَ أَعْطَی مَعَهَا شَاةً وَ إِذَا وَجَبَتْ عَلَیْهَا ابْنَةُ مَخَاضٍ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ وَ کَانَ عِنْدَهُ ابْنَةُ لَبُونٍ دَفَعَهَا وَ اسْتَرْجَعَ مِنَ الْمُصَدِّقِ شَاةً فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً وَ أَرْبَعِینَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا حِقَّةٌ وَ سُمِّیَتْ حِقَّةً لِأَنَّهُ اسْتَحَقَّتْ أَنْ یُرْکَبَ ظُهْرُهَا إِلَی أَنْ تَبْلُغَ سِتِّینَ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا جَذَعَةٌ إِلَی ثَمَانِینَ فَإِذَا زَادَتْ‌⁽¹⁾

وَاحِدَةٌ فَفِیهَا ثَنِیٌّ.

**[ترجمه]فقه الرضا: بر گوسفند زکات نیست تا به چهل گوسفند رسد؛ پس چون به چهل رسد و یک گوسفند زیاد شود، یک گوسفند واجب است تا صد و بیست؛ پس چون یکی زیاد شود دو گوسفند می‌دهد تا دویست؛ پس اگر یکی زیاد شود سه گوسفند می‌دهد تا سیصد؛ پس هرگاه گوسفند زیاد شود دیگر این حساب ساقط است و از هر صد تا یکی می‌دهد.

عاملی که گیرنده زکات است، آن موضعی را که گوسفند در آنجاست قصد می­کند و ندا می‌کند که ای گروه مسلمانان! آیا خدا را در اموال شما حقی هست؟ پس اگر بگویند: بلی، امر کند که گوسفندها را بیرون آورند و آن را دو گروه کند و صاحب گوسفندان را مخیّر سازد که هر یک از این دو گروه را که می‌خواهد اختیار کند و عامل زکات از میان گروه دوم برمی دارد. پس اگر صاحب گوسفندان دوست داشته باشد آنچه را عامل برداشته به او بدهد و آن چه او دارد عامل بردارد، می‌تواند، و اگر همان گروه اول را نخواهد بردارد که عامل بردارد، این مقدور نیست. و عامل اجازه ندارد گوسفندانی را که گردهم آمده اند متفرق کند و نیز اجازه ندارد گوسفندان متفرق را گردهم آورد.

در گاو زکات واجب نیست تا به سی گاو برسد و چون به سی گاو برسد در آن تبیع حولی واجب است، چون به چهل گاو می‌رسد در آن مسنّه یعنی تا شصت گاو، پس اگر شصت تمام می‌شود دو تبیعه می‌دهد تا هفتاد؛ پس چون به هفتاد رسید یک تبیع و یک مسنه می‌دهد تا هشتاد؛ پس چون به هشتاد می‌رسد در آن دو مسنه است تا نود؛ و چون به نود می‌رسد سه تبیع می‌دهد و چون گاو بسیار شد این عدد ساقط است و صاحب گاو از هر سی گاو دو تبیع می‌دهد و از هر چهل گاو یک مسنه می‌دهد.

و به کمتر از پنج شتر چیزی تعلّق نمی گیرد، پس چون به پنج رسید، یک گوسفند و چون به ده شتر رسید دو گوسفند و چون به پانزده بالغ شد سه گوسفند در آن واجب می‌شود؛ و چون به بیست رسید چهار گوسفند و چنانچه به بیست و پنج رسید پنج گوسفند به آن تعلّق می گیرد، هنگامی که یک شتر بر این شمار افزوده شد یک بنت مخاض در آن لازم می‌آید. پس اگر بنت مخاض در اختیار نداشت یک ابن لبون به جای آن قرار می گیرد، تا به سی و پنج بالغ شود و چون یک شتر بر سی و پنج شتر افزوده شد یک بنت لبون در آن لازم می‌آید؛ پس اگر بنت لبونی نداشته باشد و بنت مخاض داشته باشد، بنت مخاض را به عامل می­دهد و همراه با آن یک گوسفند می­دهد و هرگاه بنت مخاض بر او واجب شد و آن را نداشته باشد و بنت لبون داشته باشد آن را می­دهد و گوسفند را از عامل پس می­گیرد تا به چهل و پنج برآید؛ پس چنانچه یک شتر بر آن افزوده شد، یک حقّۀ به آن تعلّق می گیرد - و آن حقّۀ نامیده شده از آن جهت که می توان از او سواری گرفت - تا به شصت برسد و چون یکی بر این شمار اضافه شود، یک جذعۀ به آن تعلق می­گیرد تا به هشتاد برسد؛ پس اگر یکی بر این شمار اضافه شود یک ثنی به آن تعلق می­گیرد.

**[ترجمه]

«5»

الْمُعْتَبَرُ، رَوَی زُرَارَةُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَ أَبُو بَصِیرٍ وَ الْفُضَیْلُ وَ بُرَیْدٌ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام قَالا: فِی الْبَقَرِ فِی کُلِّ ثَلَاثِینَ تَبِیعٌ أَوْ تَبِیعَةٌ وَ لَیْسَ فِی أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ ثُمَّ لَیْسَ فِیهَا شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ أَرْبَعِینَ فَفِیهَا مُسِنَّةٌ ثُمَّ لَیْسَ فِیهَا شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ سِتِّینَ فَفِیهَا تَبِیعَانِ أَوْ تَبِیعَتَانِ ثُمَّ فِی سَبْعِینَ تَبِیعٌ أَوْ تَبِیعَةٌ وَ مُسِنَّةٌ وَ فِی ثَمَانِینَ مُسِنَّتَانِ وَ فِی تِسْعِینَ ثَلَاثُ تَبَایِعَ.

**[ترجمه]المعتبر: از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل شده که فرمودند: در گاو، در هر سی گاو یک تبیع یا تبیعه زکات واجب است و در کمتر از این تعداد زکات نیست. سپس در آن زکات نیست تا به چهل برسد و چون به چهل گاو می‌رسد در آن یک مسنّه واجب است و در آن زکات نیست تا به شصت گاو برسد؛ پس اگر به شصت رسید، دو تبیع یا دو تبیعه زکات لازم است؛ سپس در هفتاد گاو یک تبیع یا تبیعه و یک مسنه واجب است و در هشتاد، دو مسنه و در نود، سه تبیعه زکات واجب است.

**[ترجمه]

«6»

الْهِدَایَةُ،: اعْلَمْ أَنَّهُ لَیْسَ عَلَی الْإِبِلِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ خَمْساً فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْساً فَفِیهَا شَاةٌ وَ فِی عَشْرٍ شَاتَانِ وَ فِی خَمْسَةَ عَشَرَ ثَلَاثُ شِیَاهٍ وَ فِی عِشْرِینَ أَرْبَعُ شِیَاهٍ وَ فِی خَمْسٍ وَ عِشْرِینَ خَمْسُ شِیَاهٍ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا بِنْتُ مَخَاضٍ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَفِیهَا ابْنُ لَبُونٍ ذَکَرٌ إِلَی خَمْسٍ وَ ثَلَاثِینَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا ابْنَةُ لَبُونٍ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ ابْنَةُ لَبُونٍ وَ کَانَتْ عِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ أَعْطَی الْمُصَدِّقَ ابْنَةَ مَخَاضٍ وَ أَعْطَی مَعَهَا شَاةً فَإِذَا وَجَبَتْ عَلَیْهِ ابْنَةُ مَخَاضٍ وَ لَمْ تَکُنْ عِنْدَهُ وَ کَانَتْ عِنْدَهُ ابْنَةُ لَبُونٍ دَفَعَهَا وَ اسْتَرْجَعَ مِنَ الْمُصَدِّقِ شَاةً فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْساً وَ أَرْبَعِینَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا حِقَّةٌ وَ سُمِّیَتْ حِقَّةً لِأَنَّهَا اسْتَحَقَّتْ أَنْ یُرْکَبَ ظَهْرُهَا إِلَی أَنْ تَبْلُغَ سِتِّینَ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا جَذَعَةٌ إِلَی

ثَمَانِینَ‌⁽¹⁾

فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا ثَنِیٌّ إِلَی تِسْعِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ تِسْعِینَ فَفِیهَا ابْنَتَا لَبُونٍ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ إِلَی عِشْرِینَ وَ مِائَةٍ فَفِیهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ فَإِذَا کَثُرَتِ الْإِبِلُ فَفِی کُلِّ أَرْبَعِینَ ابْنَةُ لَبُونٍ وَ فِی کُلِّ خَمْسِینَ حِقَّةٌ وَ لَا تُؤْخَذُ هَرِمَةٌ وَ لَا ذَاتُ عَوَارٍ⁽²⁾إِلَّا أَنْ یَشَاءَ الْمُصَدِّقُ وَ یَعُدُّ صَغِیرَهَا وَ کَبِیرَهَا وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ عَلَی الْبَقَرِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ ثَلَاثِینَ بَقَرَةً فَإِذَا بَلَغَتْ فَفِیهَا تَبِیعٌ حَوْلِیٌّ وَ لَیْسَ فِیمَا دُونَ ثَلَاثِینَ بَقَرَةً شَیْ‌ءٌ فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِینَ فَفِیهَا مُسِنَّةٌ إِلَی سِتِّینَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتِّینَ فَفِیهَا تَبِیعَانِ إِلَی سَبْعِینَ ثُمَّ فِیهَا تَبِیعَةٌ وَ مُسِنَّةٌ إِلَی ثَمَانِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ ثَمَانِینَ فَفِیهَا مُسِنَّتَانِ إِلَی تِسْعِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ تِسْعِینَ فَفِیهَا ثَلَاثُ تَبَایِعَ فَإِذَا کَثُرَ الْبَقَرُ أُسْقِطَ هَذَا کُلُّهُ وَ یُخْرِجُ صَاحِبُ الْبَقَرِ مِنْ کُلِّ ثَلَاثِینَ بَقَرَةً تَبِیعاً وَ مِنْ کُلِّ أَرْبَعِینَ مُسِنَّةً وَ لَیْسَ عَلَی الْغَنَمِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ أَرْبَعِینَ‌⁽³⁾

فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِینَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا شَاتَانِ إِلَی مِائَتَیْنِ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا ثَلَاثُ شِیَاهٍ إِلَی ثَلَاثِمِائَةٍ فَإِذَا کَثُرَ الْغَنَمُ أُسْقِطَ هَذَا کُلُّهُ وَ أُخْرِجَ مِنْ کُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ.

**[ترجمه]الهدایۀ: بدان بر شتر زکات واجب نیست تا اینکه به پنج برسد پس چون به پنج رسید، یک گوسفند در آن واجب می‌شود. در ده شتر دو گوسفند و در پانزده شتر سه گوسفند و در بیست شتر چهار گوسفند و در بیست و پنج شتر پنج گوسفند زکات واجب است. هنگامی که یک شتر بر این شمار افزوده شد یک بنت مخاض در آن لازم می‌آید. اگر بنت مخاض نداشته باشد یک ابن لبون لازم می­آید تا به سی و پنج برسد و چون یک شتر بر سی و پنج شتر افزوده شود یک بنت لبون در آن واجب است و در صورتی که بنت لبون نداشته باشد و بنت مخاض در نزد او باشد، بنت مخاض را به عامل زکات می­دهد و همراه با آن یک گوسفند نیز می­دهد. زمانی که بنت مخاض بر او واجب شد و بنت مخاض نداشت و بنت لبون نزد او بود، بنت لبون را به عامل می­دهد و گوسفند را پس می­گیرد. و چون به چهل و پنج برسد و یک شتر بر آن افزوده شد، یک حقّه به آن تعلّق می­گیرد و از این جهت به آن حقه می­گویند که در این سن شایستگی سوار شدن بر آن دارد. و چون به شصت برسد و یکی بر این شمار اضافه شود، یک جذعه به آن تعلق می­گیرد تا به هشتاد برسد .

پس اگر یکی بر این شمار اضافه شود یک ثنی به آن تعلق می­گیرد تا به نود برسد و اگر به نود برسد دو بنت لبون به آن تعلق می­گیرد و اگر از صد و بیست شتر یکی اضافه شود، دو حقه که آماده جفت گیری با نر باشند تعلق می­گیرد و هرگاه تعداد شتران زیاد شد در هر چهل شتر یک بنت لبون و در هر پنجاه شتر یک حقه تعلق می­گیرد.

شتر پیر و عیب دار برای زکات گرفته نمی­شود مگر اینکه عامل زکات بخواهد و او کوچک و بزرگ شتران را به شمارش در می­آورد.

و بدانید در گاو زکات واجب نیست تا اینکه به سی گاو برسد و چون به سی گاو رسید در آن تبیع حولی واجب است و در کمتر از سی گاو زکاتی تعلق نمی­گیرد. چون به چهل گاو می‌رسد در آن مسنّه است تا شصت گاو، پس اگر شصت تمام شود دو تبیعه واجب است تا هفتاد؛ پس چون هفتاد تمام شود یک تبیع و یک مسنه واجب است تا هشتاد؛ پس چون به هشتاد رسد در آن دو مسنه است تا نود؛ و چون به نود می‌رسد سه تبیع لازم می­آید؛ و چون گاو بسیار شد این عدد ساقط است و صاحب گاو از هر سی گاو یک تبیع می‌دهد و از هر چهل گاو یک مسنه می‌دهد.

بر گوسفند زکات نیست تا به چهل گوسفند رسد؛ پس چون به چهل رسد و یک گوسفند زیاد شود دو گوسفند واجب است تا دویست، پس اگر یکی زیاد شود سه گوسفند می‌دهد تا سیصد، پس هرگاه گوسفند زیاد شود، دیگر این حساب ساقط است و از هر صد گوسفند یکی را به عنوان زکات می‌دهد.

**[ترجمه]

«7»

کِتَابُ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: لَیْسَ فِیمَا دُونَ الْأَرْبَعِینَ مِنَ الْغَنَمِ شَیْ‌ءٌ فَإِذَا کَانَتْ أَرْبَعِینَ فَفِیهَا شَاةٌ إِلَی عِشْرِینَ وَ مِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَی عِشْرِینَ وَ مِائَةٍ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا شَاتَانِ إِلَی مِائَتَیْنِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَی الْمِائَتَیْنِ فَفِیهَا ثَلَاثُ شِیَاهٍ إِلَی ثَلَاثِمِائَةٍ فَإِذَا کَثُرَتِ الْغَنَمُ فَفِی کُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ وَ لَا تُؤْخَذُ هَرِمَةٌ وَ لَا ذَاتُ عَوَارٍ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ الْمُصَدِّقُ وَ یَعُدُّ صَغِیرَهَا وَ کَبِیرَهَا

وَ لَا یُفَرِّقُ بَیْنَ مُجْتَمِعٍ وَ لَا یَجْمَعُ بَیْنَ مُتَفَرِّقٍ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الزَّکَاةِ فَقَالَ مِنْ کُلِّ أَرْبَعِینَ دِرْهَماً دِرْهَمٌ وَ لَیْسَ فِیمَا دُونَ الْمِائَتَیْنِ شَیْ‌ءٌ فَإِذَا کَانَتِ الْمِائَتَیْنِ فَفِیهَا خَمْسَةٌ فَإِذَا زَادَتْ فَعَلَی حِسَابِ ذَلِکَ.

وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَیْسَ فِیمَا دُونَ خَمْسٍ مِنَ الْإِبِلِ شَیْ‌ءٌ فَإِذَا کَانَتْ خَمْساً فَفِیهَا شَاةٌ إِلَی عَشْرٍ فَإِذَا کَانَتْ عَشْراً فَفِیهَا شَاتَانِ إِلَی خَمْسَ عَشْرَةَ فَإِذَا کَانَتْ خَمْسَ عَشْرَةَ فَفِیهَا ثَلَاثُ شِیَاهٍ إِلَی عِشْرِینَ فَإِذَا کَانَتْ عِشْرِینَ فَفِیهَا أَرْبَعٌ إِلَی خَمْسٍ وَ عِشْرِینَ فَإِذَا کَانَتْ خَمْساً وَ عِشْرِینَ فَفِیهَا خَمْسٌ مِنَ الْغَنَمِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَی خَمْسٍ وَ عِشْرِینَ فَفِیهَا ابْنَةُ مَخَاضٍ إِلَی خَمْسٍ وَ ثَلَاثِینَ فَإِذَا لَمْ یَکُنْ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَابْنُ لَبُونٍ ذَکَرٌ فَإِذَا زَادَتْ عَلَی خَمْسٍ وَ ثَلَاثِینَ فَفِیهَا ابْنَةُ لَبُونٍ إِلَی خَمْسٍ وَ أَرْبَعِینَ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَی خَمْسٍ وَ أَرْبَعِینَ فَفِیهَا حِقَّةٌ إِلَی سِتِّینَ فَإِذَا زَادَتْ عَلَی السِّتِّینَ فَفِیهَا جَذَعَةٌ إِلَی خَمْسٍ وَ سَبْعِینَ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَی خَمْسٍ وَ سَبْعِینَ فَفِیهَا ابْنَتَا لَبُونٍ إِلَی تِسْعِینَ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَی التِّسْعِینَ فَفِیهَا حِقَّتَانِ إِلَی الْعِشْرِینَ وَ مِائَةٍ فَإِذَا کَثُرَتِ الْإِبِلُ فَفِی کُلِّ خَمْسِینَ حِقَّةٌ وَ لَا تُؤْخَذُ هَرِمَةٌ وَ لَا ذَاتُ عَوَارٍ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ الْمُصَدِّقُ وَ یَعُدُّ صِغَارَهَا وَ کِبَارَهَا.

قَالَ وَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَیْسَ فِیمَا دُونَ ثَلَاثِینَ مِنَ الْبَقَرِ شَیْ‌ءٌ فَإِذَا کَانَتِ الثَّلَاثِینَ فَفِیهَا تَبِیعٌ أَوْ تَبِیعَةٌ وَ إِذَا کَانَتْ أَرْبَعِینَ فَفِیهَا مُسِنَّةٌ.

**[ترجمه]کتاب عاصم بن حمید: ابوبصیر می­گوید از امام باقر علیه السلام شنیدم که می­فرمود: در کمتر از چهل گوسفند زکات نیست، پس هرگاه به چهل گوسفند برسد یک گوسفند واجب است تا صد و بیست، پس چون بر صد و بیست یکی اضافه شود دو گوسفند واجب است تا دویست، پس اگر بر دویست یکی اضافه شود سه گوسفند واجب است تا سیصد، پس هرگاه گوسفند زیاد شود، از هر صد تا یکی به عنوان زکات داده می­شود. و گوسفند پیر و عیب دار برای زکات گرفته نمی­شود، مگر اینکه عامل زکات بخواهد و او کوچک و بزرگ گوسفندان را به شمارش در می­آورد و گوسفندان گرده آمده را متفرق نمی­کند و گوسفندان پراکنده شده را گرد نمی­آورد.

ابوبصیر می­گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد زکات سؤال کردم ایشان فرمودند: از هر چهل درهم یک درهم و در کمتر از دویست درهم زکات تعلق نمی­گیرد و چون به دویست برسد پنج درهم زکات واجب است و هر چه بر دویست درهم اضافه شود بر این اساس محاسبه می­شود.

ابوبصیر می­گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: در کمتر از پنج شتر زکات واجب نیست، پس هرگاه به پنج رسید یک گوسفند در آن واجب می‌شود تا ده. اگر ده شتر شد دو گوسفند واجب است تا پانزده شتر، و هرگاه پانزده شتر شد سه گوسفند واجب است تا بیست شتر، و هرگاه به بیست شتر رسید چهار گوسفند تا بیست و پنج، و اگر به بیست و پنج شتر رسید پنج گوسفند زکات واجب است. هنگامی که یک شتر بر بیست و پنج افزوده شد یک بنت مخاض در آن لازم می‌آید تا سی و پنج، اگر بنت مخاض نداشته باشد یک ابن لبون و چون یک شتر بر سی و پنج شتر افزوده شود یک بنت لبون در آن واجب است تا چهل و پنج؛ و چون به چهل و پنج برسد و یک شتر بر آن افزوده شد، یک حقّه به آن تعلّق می­گیرد تا شصت؛ و چون یکی بر این شمار اضافه شود، یک جذعه به آن تعلق می­گیرد تا هفتاد و پنج؛ و چون به هفتاد و پنج برسد و یکی بر این شمار اضافه شود دو بنت لبون به آن تعلق می­گیرد تا نود؛ و اگر یکی بر نود اضافه شود دو حقه واجب است تا صد و بیست. و هرگاه تعداد شتران زیاد شد، در هر پنجاه شتر یک حقه تعلق می­گیرد.

و شتر پیر و عیب دار برای زکات گرفته نمی­شود مگر اینکه عامل زکات بخواهد و او کوچک و بزرگ شتران را به شمارش در می­آورد.

و گفت: از امام صادق شنیدم که فرمود: در کمتر از سی گاو زکات واجب نیست؛ پس اگر به سی برسند یک تبیع یا تبیعه واجب می­گردد و اگر به چهل برسد یک مسنه به زکات تعلق می­گیرد .

**[ترجمه]

باب 6 أصناف مستحق الزکاة و أحکامهم

الآیات

البقرة: لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ لا یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیمٌ‌⁽¹⁾

التوبة: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ‌⁽²⁾

الکهف: أَمَّا السَّفِینَةُ فَکانَتْ لِمَساکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ⁽³⁾

النور: وَ آتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِی آتاکُمْ‌⁽⁴⁾.

<meta info="- لِلْفُقَرَاء الَّذِینَ أُحصِرُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ لاَ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْبًا فِی الأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاء مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِیمَاهُمْ لاَ یَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّهَ بِهِ عَلِیمٌ. - . بقره / 273 -

{این صدقات] برای آن [دسته از] نیازمندانی است که در راه خدا فرومانده‌اند، و نمی‌توانند [برای تأمین هزینه زندگی] در زمین سفر کنند. از شدّت خویشتن‌داری، فرد بی‌اطلاع، آنان را توانگر می‌پندارد. آنها را از سیمایشان می‌شناسی. با اصرار، [چیزی] از مردم نمی‌خواهند. و هر مالی [به آنان] انفاق کنید، قطعاً خدا از آن آگاه است.}

{صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست، و خدای دانا و حکیم است.}

{اما آن کشتی از آن بینوایانی بود که در دریا کار می‌کردند.}

{و از آن مال که خدا به شما ارزانی داشته است به آنان بدهید.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ غَالِبٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَا إِسْحَاقُ کَمْ تَرَی أَهْلَ هَذِهِ الْآیَةِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ یَسْخَطُونَ‌⁽⁵⁾قُلْتُ لَا أَدْرِی قَالَ هُمْ أَکْثَرُ مِنْ ثُلُثَیِ النَّاسِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: اسحاق بن غالب گفت: امام صادق علیه السلام فرمود:

ای اسحاق، تعداد اهل این آیه را: «فَإِنْ أُعْطُواْ مِنْهَا رَضُواْ وَإِن لَّمْ یُعْطَوْاْ مِنهَا إِذَا هُمْ یَسْخَطُونَ»، - . توبه / 58 - {پس اگر از آن [اموال] به ایشان داده شود خشنود می‌گردند و اگر از آن به ایشان داده نشود به ناگاه به خشم می‌آیند.} چقدر برآورد می­کنی؟ گفتم نمی دانم: سپس فرمود: آنان بیشتر از دو سوم مردم هستند. - . تفسیر عیاشی 2 : 89 -

**[ترجمه]

«2»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الزَّکَاةِ لِمَنْ یَصْلُحُ أَنْ یَأْخُذَهَا فَقَالَ هِیَ لِلَّذِی وَ اللَّهِ فِی کِتَابِهِ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللَّهِ وَ قَدْ تَحِلُّ الزَّکَاةُ لِصَاحِبِ ثَلَاثِمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ تَحْرُمُ عَلَی صَاحِبِ خَمْسِینَ دِرْهَماً فَقُلْتُ لَهُ وَ کَیْفَ

یَکُونُ هَذَا فَقَالَ إِذَا کَانَ صَاحِبُ الثَّلَاثِمِائَةِ دِرْهَمٍ لَهُ مُخْتَارٌ کَثِیرٌ⁽¹⁾

فَلَوْ قَسَمَهَا بَیْنَهُمْ لَمْ یَکْفِهِمْ فلم یعفف [فَلْیُعِفَ] عَنْهَا نَفْسَهُ وَ لْیَأْخُذْهَا لِعِیَالِهِ وَ أَمَّا صَاحِبُ الْخَمْسِینَ فَإِنَّهَا تَحْرُمُ عَلَیْهِ إِذَا کَانَ وَحْدَهُ وَ هُوَ مُحْتَرِفٌ یَعْمَلُ بِهَا وَ هُوَ یُصِیبُ فِیهَا مَا یَکْفِیهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از سماعه نقل کرده است که گفت: از ایشان درباره زکات پرسیدم که چه کسانی برای گرفتن آن صلاحیت دارند؟ فرمود: کسانی که خدا در باره آنان در کتابش چنین فرموده است: «لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَاب وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللّهِ وَابن السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللّهِ»، {به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست.} و ممکن است زکات برای کسی که مبلغ سیصد درهم داشته باشد جایز باشد و بر کسی که پنجاه درهم داشته باشد، حرام باشد.

به او عرض کردم: چگونه ممکن است؟ فرمود: اگر صاحب سیصد درهم عیال وار باشد و اگر آن را میان آنان تقسیم کند کفایت نمی‌کند، پس خود را از آن محروم کند و همه را برای عیالش بردارد. اما صاحب پنجاه درهم اگر تنها باشد، و صاحب حرفه­ای باشد که از طریق آن امرار معاش کند و به خواسته خدا از طریق آن مبلغی کسب می‌کند که برای او کافی باشد، بر او حرام است. - . تفسیر عیاشی 2 : 90 -

**[ترجمه]

«3»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: عَنِ الْفَقِیرِ وَ الْمِسْکِینِ قَالَ الْفَقِیرُ الَّذِی یَسْأَلُ وَ الْمِسْکِینُ أَجْهَدُ مِنْهُ الَّذِی لَا یَسْأَلُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از محمد بن مسلم، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که در باره فقیر و مسکین، فرمود: فقیر کسی است که طلب کمک می‌کند و مسکین از او بدتر است و سؤال نمی کند. - . تفسیر عیاشی 2 :90 -

**[ترجمه]

«4»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ قَالَ الْفَقِیرُ الَّذِی یَسْأَلُ وَ الْمِسْکِینُ أَجْهَدُ مِنْهُ وَ الْبَائِسُ أَجْهَدُهُمَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از ابی بَصیر نقل شده است که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: «إنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ» {صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان اختصاص دارد.} چیست؟ فرمود: فقیر کسی است که طلب کمک می‌کند، و مسکین از او بدتر است، و بینوا کسی است که از همه آنان بیچاره­تر است. - . تفسیر عیاشی 2 : 90 -

**[ترجمه]

«5»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی مَرْیَمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ فَقَالَ إِنْ جَعَلْتَهَا فِیهِمْ جَمِیعاً وَ إِنْ جَعَلْتَهَا لِوَاحِدٍ أَجْزَأَ عَنْکَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از ابو مریم، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که درباره این فرموده خدا: «إنَّمَا الصَّدَقَاتُ» تا آخر آیه ... فرمود: زکات را چه در میان همه ایشان و چه برای یک نفر قرار دهی، به تکلیف خود عمل کرده‌ای. - . تفسیر عیاشی 2 : 90 -

**[ترجمه]

«6»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ أَ رَأَیْتَ قَوْلَهُ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ کُلُّ هَؤُلَاءِ یُعْطَی إِنْ کَانَ لَا یَعْرِفُ قَالَ إِنَّ الْإِمَامَ یُعْطِی هَؤُلَاءِ جَمِیعاً لِأَنَّهُمْ یُقِرُّونَ لَهُ بِالطَّاعَةِ قَالَ قُلْتُ لَهُ وَ إِنْ کَانُوا لَا یَعْرِفُونَ فَقَالَ یَا زُرَارَةُ لَوْ کَانَ یُعْطِی مَنْ یَعْرِفُ دُونَ مَنْ لَا یَعْرِفُ لَمْ یُوجَدْ لَهَا مَوْضِعٌ وَ إِنَّمَا کَانَ یُعْطِی مَنْ لَا یَعْرِفُ لِیَرْغَبَ فِی الدِّینِ فَیَثْبُتَ عَلَیْهِ وَ أَمَّا الْیَوْمَ فَلَا تُعْطِهَا أَنْتَ وَ أَصْحَابُکَ إِلَّا مَنْ یَعْرِفُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از زراره، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که گفت: عرض کردم: در باره این فرموده خدای تبارک و تعالی: «إنَّمَا الصَّدَقَاتُ» تا آخر آیه، چه می‌گویید، آیا به همه آنان زکات پرداخته می‌شود حتی اگر معرفت [به اسلام و امام] نداشته باشند؟ فرمود: همانا امام به همه آنان از مبلغ صدقه می‌پردازد زیرا که به اطاعت از او گردن نهاده‌اند. گفت: به او عرض کردم: پس اگر معرفت نداشته باشند؟ پس فرمود: ای زراره! اگر قرار بود به کسی که معرفت داشته باشد بدهد و به کسی که معرفت نداشته باشد ندهد، هیچ جایی برای پرداخت آن پیدا نمی­کرد، و همانا او به کسی که معرفت نداشت از این رو می‌داد که به اسلام تشویق شود و بر آن استوار باشد و اما امروز، تو و یارانت فقط به کسانی که معرفت دارند بدهید. - . تفسیر عیاشی 2 : 90 -

**[ترجمه]

«7»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها قَالَ هُمُ السُّعَاةُ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از محمد بن مسلم، از امام باقر علیه السلام روایت شده است که در باره این فرموده خدای تبارک و تعالی: «وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَ» فرمود: آنان کارگزاران (جمع‌آوری زکات و صدقات) هستند. - . تفسیر عیاشی 2 : 91 -

**[ترجمه]

«8»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ

قَالَ هُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللَّهَ وَ خَلَعُوا عِبَادَةَ مَنْ یَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ شَهِدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ هُمْ فِی ذَلِکَ شُکَّاکٌ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فَأَمَرَ اللَّهُ نَبِیَّهُمْ أَنْ یَتَأَلَّفَهُمْ بِالْمَالِ وَ الْعَطَاءِ لِکَیْ یَحْسُنَ إِسْلَامُهُمْ وَ یَثْبُتُوا عَلَی دِینِهِمُ الَّذِی قَدْ دَخَلُوا فِیهِ وَ أَقَرُّوا بِهِ.

وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْمَ حُنَیْنٍ تَأَلَّفَ رُءُوسَهُمْ مِنْ رُءُوسِ الْعَرَبِ مِنْ قُرَیْشٍ وَ سَائِرِ مُضَرَ مِنْهُمْ أَبُو سُفْیَانَ بْنُ حَرْبٍ- وَ عُیَیْنَةُ بْنُ حُصَیْنٍ الْفَزَارِیُّ وَ أَشْبَاهُهُمْ مِنَ النَّاسِ فَغَضِبَتِ الْأَنْصَارُ فَأَجْمَعُوا إِلَی سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَانْطَلَقَ بِهِمْ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِالْجِعْرَانَةِ⁽¹⁾فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ تَأْذَنُ لِی فِی الْکَلَامِ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ إِنْ کَانَ هَذَا الْأَمْرُ مِنْ هَذِهِ الْأَمْوَالِ الَّتِی قَسَمْتَ بَیْنَ قَوْمِکَ شَیْئاً أَمَرَکَ اللَّهُ بِهِ رَضِینَا بِهِ وَ إِنْ کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ لَمْ نَرْضَ.

قَالَ زُرَارَةُ فَسَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ أَ کُلُّکُمْ عَلَی مِثْلِ قَوْلِ سَعْدٍ قَالُوا اللَّهُ سَیِّدُنَا وَ رَسُولُهُ فَأَعَادَهَا عَلَیْهِمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ کُلَّ ذَلِکَ یَقُولُونَ اللَّهُ سَیِّدُنَا وَ رَسُولُهُ ثُمَّ قَالُوا بَعْدَ الثَّالِثَةِ نَحْنُ عَلَی مِثْلِ قَوْلِهِ وَ رَأْیِهِ.

قَالَ زُرَارَةُ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: فَحَطَّ اللَّهُ نُورَهُمْ وَ فَرَضَ لِلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ سَهْماً فِی الْقُرْآنِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از زراره نقل شده است که گفت: از امام باقر علیه السلام درباره این سخن خدای تبارک و تعالی: «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» پرسیدم. فرمود: آنها کسانی هستند که موحد شدند و از پرستش آنچه غیر خدا پرستیده می شود جدا شدند، و گواهی دادند که خدایی جز الله نیست و این که محمد رسول خدا است و آنان پس از آن، به آن چه را محمد که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، آورده است، شک دارند. پس خدا به پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم دستور داد که آنان را با مال و عطا جذب کند تا اسلامشان نیکو باشد و بر دینشان که به آن گرویدند و به آن اقرار کردند، استوار بمانند.

همانا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، در روز حنین، سران آنان را از قریش جذب کرده بود که از جمله آنان ابو سفیان بن حرب و عیینة بن حصین فزاری و مانند آنان از مردم بودند. پس انصار به خشم آمدند و نزد سعد بن عباده گردهم آمدند. سعد آنان را پیش رسول خدا صلی الله علیه و آله در جعرانه - . جعرانه مکانی میان مکه و طایف است که در هفت مایلی مکه واقع شده است. -

برد و گفت: ای رسول خدا! آیا اجازه سخن گفتن می‌دهی؟ فرمود: بلی. گفت: اگر این امر، یعنی اموالی که شما میان قوم تقسیم کردید، چیزی باشد که خدا تو را به آن امر کرده است، پس راضی هستیم و اگر چیزی جز این باشد، راضی نیستیم.

زراره گفت: از امام باقر علیه السلام شنیدم که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای گروه انصار! آیا همه‌تان با قول سعد موافقید؟ گفتند: سرور ما خدا و رسول او است. و از آنها خواست تا سه بار این سخن را تکرار کنند و پس از آن گفتند: ما با قول و نظر سعد موافقیم. زراره گفت: از امام باقر علیه السلام شنیدم که فرمود: پس خدا نورشان را از بین برد، و در قرآن برای «مؤلّفة قلوبهم» سهمی قرار داده است. - . تفسیر عیاشی 2 : 91 و 92 -

**[ترجمه]

«9»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَالَ قَوْمٌ تَأَلَّفَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَسَمَ فِیهِمُ الْفَیْ‌ءَ

قَالَ زُرَارَةُ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَلَمَّا کَانَ فِی قَابِلٍ جَاءُوا بِضِعْفِ الَّذِی أَخَذُوا وَ أَسْلَمَ مِنَ النَّاسِ کَثِیرٌ وَ قَالَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَطِیباً فَقَالَ هَذَا خَیْرٌ أَمِ الَّذِی قُلْتُمْ قَدْ جَاءُوا مِنَ الْإِبِلِ بِکَذَا وَ کَذَا ضِعْفَ مَا أَعْطَیْتُهُمْ وَ قَدْ أَسْلَمَ لِلَّهِ عَالَمٌ وَ نَاسٌ کَثِیرٌ وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ عِنْدِی مَا أُعْطِی کُلَّ إِنْسَانٍ دِیَتَهُ عَلَی أَنْ یُسْلِمَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی : از زراره و حمران و محمد بن مسلم، از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است که در باره «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ»، فرمود: آنان قومی‌اند که رسول خدا که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، دل­های آنان را جذب نمود و اموال را میان آنان تقسیم کرد. امام باقر فرمود: هنگامی که سال بعد فرا رسید، دو برابر چیزی را که گرفته بودند، آوردند و بسیاری از مردم نیز اسلام آوردند. - فرمود:- پس رسول خدا صلی الله علیه و آله به ایراد سخنرانی پرداخت و فرمود: آیا این بهتر است یا چیزی را که گفته بودید. آنان فلان تعداد و فلان تعداد از شتران آورده‌اند (یعنی) دو برابر آن چه را به آنان دادم و مردم بسیاری هم اسلام آورده‌اند، قسم به آن که جان محمد در دست اوست، من دوست دارم آن قدر داشته باشم تا دیه هر انسانی را بدهم، تا این که تسلیم خدا که پروردگار جهانیان است، باشد. - . تفسیر عیاشی 2 : 92 -

**[ترجمه]

«10»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنْ مُکَاتَبٍ عَجَزَ عَنْ مُکَاتَبَتِهِ وَ قَدْ أَدَّی بَعْضَهَا قَالَ یُؤَدَّی مِنْ مَالِ الصَّدَقَةِ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ فِی الرِّقابِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از ابو اسحاق، از برخی از اصحاب ما، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که گفت: از ایشان در باره برده­ای که از دادن اقساط آزادی­اش عاجز شده است (برده مکاتب) در حالی که قسمتی از آن را ادا کرده است سؤال شد. فرمود: از مال صدقه ادا می‌کند، همانا خداوند تبارک و تعالی در کتابش می‌فرماید: «وَفِی الرِّقَاب». (و برای آزادی بندگان) - . تفسیر عیاشی 2 : 93 -

**[ترجمه]

«11»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَبْدٌ زَنَی قَالَ یُجْلَدُ نِصْفَ الْحَدِّ قَالَ قُلْتُ فَإِنَّهُ عَادَ فَقَالَ یُضْرَبُ مِثْلَ ذَلِکَ قَالَ قُلْتُ فَإِنَّهُ عَادَ قَالَ لَا یُزَادُ عَلَی نِصْفِ الْحَدِّ قَالَ قُلْتُ فَهَلْ یَجِبُ عَلَیْهِ الرَّجْمُ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ فِعْلِهِ فَقَالَ نَعَمْ یُقْتَلُ فِی الثَّامِنَةِ إِنْ فَعَلَ ذَلِکَ ثَمَانَ مَرَّاتٍ فَقُلْتُ فَمَا الْفَرْقُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْحُرِّ وَ إِنَّمَا فِعْلُهُمَا وَاحِدٌ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی رَحِمَهُ أَنْ یَجْمَعَ عَلَیْهِ رِبْقَ الرِّقِّ وَ حَدَّ الْحُرِّ قَالَ ثُمَّ قَالَ وَ عَلَی إِمَامِ الْمُسْلِمِینَ أَنْ یَدْفَعَ ثَمَنَهُ إِلَی مَوْلَاهُ مِنْ سَهْمِ الرِّقَابِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از زراره نقل شده است که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: حکم برده‌ای که زنا می کند چیست؟ فرمود: نصف حد بر او جاری می شود. عرض کردم اگر تکرار کرد؟ فرمود: باز هم نصف حد بر او جاری می شود. عرض کردم: و اگر باز هم تکرار کند؟ فرمود: بیش از نصف حد شلاق نمی‌خورد. عرض کردم: آیا سنگسار شدن حتی برای یکی از گناهانش بر او واجب نمی‌شود؟ فرمود: بلی، در بار هشتم باید کشته شود، اگر آن کار را هشت بار تکرار کند. عرض کردم: پس فرق بین او و آزاده چیست، در حالی که گناهشان یکی است؟ فرمود: خدای عز و جل به او رحم کرده و خواری بردگی و حدّ انسان آزاده را (با هم) بر وی تحمیل نکرد. سپس فرمود: بر امام مسلمانان است که بهای او را از سهم الرقاب به اربابش بپردازد. - . تفسیر عیاشی 2 : 93 و 94 -

**[ترجمه]

«12»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ سَیَابَةَ قَالَ: أَیُّمَا مُسْلِمٍ مَاتَ وَ تَرَکَ دَیْناً لَمْ یَکُنْ فِی فَسَادٍ وَ عَلَی إِسْرَافٍ فَعَلَی الْإِمَامِ أَنْ یَقْضِیَهُ فَإِنْ لَمْ یَقْضِهِ فَعَلَیْهِ إِثْمُ ذَلِکَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ... وَ الْغارِمِینَ فَهُوَ مِنَ الْغَارِمِینَ وَ لَهُ سَهْمٌ عِنْدَ الْإِمَامِ فَإِنْ حَبَسَهُ فَإِثْمُهُ عَلَیْهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از صبّاح بن سیابه نقل شده است که گفت: هر مسلمانی که بمیرد و بدهکاری در گردن او باشد و آن دین بر اثر فساد و اسراف نبوده باشد، بر امام واجب است که دینش را ادا کند، و اگر ادا نکند گناهش به گردن او (امام) است. همانا خدا می‌فرماید: «إنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَآب وَالْغَارِمِینَ»، {صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد.} پس او از بدهکاران است و نزد امام سهمی دارد. و اگر آن را به او ندهد، گناهش به گردن اوست. - . تفسیر عیاشی 2 : 94 -

**[ترجمه]

«13»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ: أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ خَالِدٍ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام

عَنِ الصَّدَقَاتِ قَالَ اقْسِمْهَا فِیمَنْ قَالَ اللَّهُ وَ لَا یُعْطَی مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِینَ الَّذِینَ یُنَادُونَ نِدَاءَ الْجَاهِلِیَّةِ قُلْتُ وَ مَا نِدَاءُ الْجَاهِلِیَّةِ قَالَ الرَّجُلُ یَقُولُ یَا آلَ بَنِی فُلَانٍ فَیَقَعُ فِیهِمُ الْقَتْلُ وَ الدِّمَاءُ فَلَا یُؤَدَّی ذَلِکَ مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِینَ وَ الَّذِینَ یُغْرَمُونَ مِنْ مُهُورِ النِّسَاءِ قَالَ وَ لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا قَالَ وَ لَا الَّذِینَ لَا یُبَالُونَ بِمَا صَنَعُوا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از عبد الرحمان بن حجاج نقل شده است که: محمد بن خالد از امام صادق علیه السلام در باره صدقات پرسید، فرمود: آن را در میان کسانی که خدا تعیین کرده است تقسیم کنید و از سهم بدهکاران به کسانی که ندای جاهلیت سر می­دهند، داده نمی‌شود. عرض کردم: ندای جاهلیت چیست؟ فرمود: مردی که می‌گوید: ای آل بنی فلان! و سپس کشتار و خونریزی در میان آنان رخ می دهد و این از سهم بدهکاران ادا نمی‌شود و کسانی که مهر زنان را بدهکارند. گفت: آن را نمی­دانم تا اینکه گفت: و همچنین کسانی که در مورد اموال مردم سهل انگاری می کنند. - . تفسیر عیاشی 2 : 94 -

**[ترجمه]

«14»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدٍ الْقَسْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّدَقَةِ فَقَالَ نَعَمْ ثَمَنُهَا فِیمَنْ قَالَ اللَّهُ وَ لَا یُعْطَی مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِینَ الَّذِینَ یَغْرَمُونَ فِی مُهُورِ النِّسَاءِ وَ لَا الَّذِینَ یُنَادُونَ بِنِدَاءِ الْجَاهِلِیَّةِ قَالَ قُلْتُ وَ مَا نِدَاءُ الْجَاهِلِیَّةِ قَالَ الرَّجُلُ یَقُولُ یَا آلَ بَنِی فُلَانٍ فَیَقَعُ بَیْنَهُمُ الْقَتْلُ وَ لَا یُؤَدَّی ذَلِکَ مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِینَ وَ الَّذِینَ لَا یُبَالُونَ مَا صَنَعُوا بِأَمْوَالِ النَّاسِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: محمد القسری از امام صادق علیه السلام نقل می­کند که از او در مورد صدقه سؤال کردم: فرمود: آن را در میان کسانی که خدا تعیین کرده است تقسیم کنید و از آن سهم، به بدهکارانی که مهر زنان را بدهکارند و کسانی که ندای جاهلیت دارند، داده نمی­شود. عرض کردم: ندای جاهلیت چیست؟ فرمود: مردی که می‌گوید: ای آل بنی فلان! و سپس کشتار و خونریزی در میان آنان رخ می دهد و این از سهم بدهکاران ادا نمی‌شود و همچنین به اموال مردم اعتنایی نمی کنند؛ یعنی در مورد اموال مردم سهل انگاری کرده­اند. - . تفسیر عیاشی 2 : 94 -

**[ترجمه]

«15»

سر، [السرائر] مِنْ کِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ تَکُونُ عِنْدَهُ الْعُدَّةُ لِلْحَرْبِ وَ هُوَ مُحْتَاجٌ أَ یَبِیعُهَا وَ یُنْفِقُهَا عَلَی عِیَالِهِ أَوْ یَأْخُذُ الصَّدَقَةَ قَالَ یَبِیعُهَا وَ یُنْفِقُهَا عَلَی عِیَالِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]السرائر: سماعه می­گوید از امام صادق علیه السلام در مورد شخصی پرسیدم که لوازم جنگی دارد درحالی که نیازمند است، آیا آن را بفروشد و خرج عیالش کند یا صدقه بگیرد؟ فرمود: آن را بفروشد و خرج عیالش کند. - . سرائر : 472 -

**[ترجمه]

«16»

ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عِیَالُ الْمُسْلِمِینَ أُعْطِیهِمْ مِنَ الزَّکَاةِ فَأَشْتَرِی لَهُمْ مِنْهَا ثِیَاباً وَ طَعَاماً وَ أَرَی أَنَّ ذَلِکَ خَیْرٌ لَهُمْ قَالَ فَقَالَ لَا بَأْسَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: یونس بن یعقوب می­گوید به امام صادق علیه السلام گفتم: از مال زکات به خانواده های مسلمانان می­دهم، پس از زکات لباس و غذا برای آنها خریداری می­کنم و به نظرم این امر برای آنها بهتر است. گفت: ایشان فرمود: ایرادی ندارد. - . قرب الاسناد : 34 -

**[ترجمه]

«17»

ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِیٍّ وَ لَا لِذِی مِرَّةٍ سَوِیٍ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرش از علی علیه السلام نقل می­کند که فرمود: صدقه دادان به ثروتمند و شخص نیرومند تندرست روا نیست. - . قرب الاسناد : 95 -

**[ترجمه]

«18»

ب، [قرب الإسناد] عَلِیٌّ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الزَّکَاةِ هَلْ هِیَ لِأَهْلِ الْوَلَایَةِ قَالَ قَدْ بُیِّنَ ذَلِکَ لَکُمْ فِی طَائِفَةٍ مِنَ الْکِتَابِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی از برادرش نقل می­کند که از او در مورد اینکه آیا زکات فقط برای اهل ولایت است؟ پرسید، فرمود: این مطلب در نامه­های زیادی برای شما تبیین شد. - . قرب الاسناد : 135 -

**[ترجمه]

«19»

ب، [قرب الإسناد] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ یُونُسَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا یَمُوتُ وَ لَمْ یَتْرُکْ مَا یُکَفَّنُ بِهِ أَ فَأَشْتَرِی لَهُ کَفَنَهُ مِنَ الزَّکَاةِ قَالَ فَقَالَ أَعْطِ عِیَالَهُ مِنَ الزَّکَاةِ قَدْرَ مَا یُجَهِّزُونَهُ بِهِ فَیَکُونُونَ هُمُ الَّذِینَ یُجَهِّزُونَهُ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ لَا أَحَدٌ یَقُومُ بِأَمْرِهِ فَأُجَهِّزُهُ أَنَا مِنَ الزَّکَاةِ قَالَ فَقَالَ کَانَ أَبِی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ یَقُولُ إِنَّ حُرْمَةَ عَوْرَةِ الْمُؤْمِنِ وَ حُرْمَةَ بَدَنِهِ وَ هُوَ مَیِّتٌ کَحُرْمَتِهِ وَ هُوَ حَیٌّ فَوَارِ عَوْرَتَهُ وَ بَدَنَهُ وَ جَهِّزْهُ وَ کَفِّنْهُ وَ حَنِّطْهُ وَ احْتَسِبْ ذَلِکَ مِنَ الزَّکَاةِ قُلْتُ فَإِنْ أَنْجَزَ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾

بَعْضُ إِخْوَانِهِ بِکَفَنٍ آخَرَ وَ کَانَ عَلَیْهِ دَیْنٌ أَ یُکَفَّنُ بِوَاحِدٍ وَ یُقْضَی بِالْآخَرِ دَیْنُهُ قَالَ فَقَالَ لَیْسَ هَذَا میراث [مِیرَاثاً] تَرَکَهُ وَ إِنَّمَا هَذَا شَیْ‌ءٌ صَارَ إِلَیْهِمْ بَعْدَ وَفَاتِهِ فَلْیُکَفِّنُوهُ بِالَّذِی أَنْجَزَ عَلَیْهِمْ بِهِ وَ لْیَکُنْ الَّذِی مِنَ الزَّکَاةِ یُصْلِحُونَ بِهِ شَأْنَهُمْ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: یونس نقل می­کند که از موسی بن جعفر علیه السلام در مورد شخصی از اصحاب ما سؤال کردم که بمیرد و چیزی که با آن کفن شود به جای نگذارد، آیا از اموال زکات برای او کفن خریداری کنم؟ فرمود: به خانواده اش بده، به اندازه ای که بتوانند مقدمات دفن او را آماده کنند تا بدین وسیله آنان کسانی باشند که مقدمات دفن او را فراهم کرده باشند. عرض کردم: اگر فرزند یا کسی نداشته باشد که کارهایش را انجام دهد و من از مال زکات مقدمات دفن او را آماده کنم؟ گفت: ایشان فرمود: پدرم رضای خداوند بر او باد می­گوید: حرمت عورت مؤمن و حرمت بدنش در حال مرده همچون حرمت او در هنگام زنده بودنش است، پس عورت و بدنش را بپوشان و مقدمات دفن او را فراهم کن و او را در کفن بگذار و او را حنوط کن و این کار را به عنوان زکات به حساب آور.

گفتم: اگر یکی از دوستانش کفن دیگری به او بدهد و قرضی نزد او باشد، آیا در یکی از کفن­ها کفن شود و با کفن دیگر قرض او داده شود؟ گفت: ایشان فرمود: این کفن میراثی نیست که او به جا گذاشته باشد بلکه این چیزی است که پس از وفات آن مرد به عیالش رسیده است، پس باید در کفنی که به آنها بخشیده شده است او را کفن کنند و با کفنی را که از زکات به آنها داده شده، امورات خویش را سر و سامان دهند. - . قرب الاسناد : 175 -

**[ترجمه]

«20»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام مَنْ طَلَبَ هَذَا الرِّزْقَ مِنْ حِلِّهِ لِیَعُودَ بِهِ عَلَی نَفْسِهِ وَ عِیَالِهِ کَانَ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَإِنْ غَلَبَ فَلْیَسْتَدِنْ عَلَی اللَّهِ وَ عَلَی رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله مَا یَقُوتُ بِهِ عِیَالَهُ فَإِنْ مَاتَ وَ لَمْ یَقْضِ کَانَ عَلَی الْإِمَامِ قَضَاؤُهُ فَإِنْ لَمْ یَقْضِهِ کَانَ عَلَیْهِ وِزْرُهُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ ... وَ الْغارِمِینَ فَهُوَ فَقِیرٌ مِسْکِینٌ مُغْرَمٌ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: موسی بن بکر نقل می­کند که موسی بن جعفر علیه السلام به من گفت: هر که روزی از راه حلال طلب کند تا بر خود و خانواده‌اش انفاق کند، مانند مجاهد در راه خدای عز و جل است. پس اگر دچار تنگنایی شد، با توکل به خدا و رسولش که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، مبالغی را قرض بگیرد که هزینه خانواده‌اش را تأمین کند. و اگر بمیرد و نتواند آن را ادا کند، بر امام است که آن را ادا کند. و اگر ادا نکرد، بار مسئولیت به دوش او (امام) است. همانا خدای عز و جل می‌فرماید: «إنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْغَارِمِینَ»، {صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، اختصاص دارد.} پس این، فقیر مسکین و بدهکار است. - . قرب الاسناد : 197 -

**[ترجمه]

«21»

فس، [تفسیر القمی]: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ

حَکِیمٌ‌⁽¹⁾فَأَخْرَجَ اللَّهُ مِنَ الصَّدَقَاتِ جَمِیعَ النَّاسِ إِلَّا هَذِهِ الثَّمَانِیَةَ الْأَصْنَافِ الَّذِینَ سَمَّاهُمُ اللَّهُ وَ بَیَّنَ الصَّادِقُ علیه السلام مَنْ هُمْ فَقَالَ الْفُقَرَاءُ هُمُ الَّذِینَ لَا یَسْأَلُونَ وَ عَلَیْهِمْ مَئُونَاتٌ مِنْ عِیَالِهِمْ وَ الدَّلِیلُ عَلَی أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِینَ لَا یَسْأَلُونَ قَوْلُ اللَّهِ فِی سُورَةِ الْبَقَرَةِ لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ لا یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً⁽²⁾وَ الْمَساکِینِ هُمْ أَهْلُ الزَّمَانَةِ مِنَ الْعُمْیَانِ وَ الْعُرْجَانِ‌⁽³⁾

وَ الْمَجْذُومِینَ وَ جَمِیعِ أَصْنَافِ الزَّمْنَی الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها هُمُ السُّعَاةُ وَ الْجُبَاةُ فِی أَخْذِهَا وَ جَمْعِهَا وَ حِفْظِهَا حَتَّی یُؤَدُّوهَا إِلَی مَنْ یَقْسِمُهَا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللَّهَ وَ لَمْ تَدْخُلِ الْمَعْرِفَةُ قُلُوبَهُمْ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَکَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَتَأَلَّفُهُمْ وَ یُعَلِّمُهُمْ کَیْمَا یَعْرِفُوا فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ نَصِیباً فِی الصَّدَقَاتِ لِکَیْ یَعْرِفُوا وَ یَرْغَبُوا.

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ أَبُو سُفْیَانَ بْنُ حَرْبِ بْنِ أُمَیَّةَ وَ سُهَیْلُ بْنُ عَمْرٍو وَ هُوَ مِنْ بَنِی عَامِرِ بْنِ لُوَیٍّ وَ هَمَّامُ بْنُ عَمْرٍو وَ أَخُوهُ وَ صَفْوَانُ بْنُ أُمَیَّةَ بْنِ خَلَفٍ الْقُرَشِیُّ ثُمَّ الْجُمَحِیُّ وَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ التَّمِیمِیُّ ثُمَّ أَحَدُ بَنِی حَازِمٍ وَ عُیَیْنَةُ بْنُ حُصَیْنٍ الْفَزَارِیُّ وَ مَالِکُ بْنُ عَوْفٍ وَ عَلْقَمَةُ بْنُ عَلَاثَةَ بَلَغَنِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یُعْطِی الرَّجُلَ مِنْهُمْ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ وَ رُعَاتِهَا وَ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ وَ أَقَلَ‌⁽⁴⁾.

رَجَعَ إِلَی تَفْسِیرِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ: فِی قَوْلِهِ وَ فِی الرِّقابِ قَوْمٌ قَدْ لَزِمَتْهُمْ کَفَّارَاتٌ فِی قَتْلِ الْخَطَاءِ وَ فِی الظِّهَارِ وَ قَتْلِ الصَّیْدِ فِی الْحَرَمِ وَ فِی الْأَیْمَانِ وَ لَیْسَ عِنْدَهُمْ مَا یُکَفِّرُونَ وَ هُمْ مُؤْمِنُونَ فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْهَا سَهْماً فِی الصَّدَقَاتِ لِیُکَفَّرَ عَنْهُمْ وَ الْغارِمِینَ قَوْمٌ قَدْ وَقَعَتْ عَلَیْهِمْ دُیُونٌ أَنْفَقُوهَا فِی طَاعَةِ اللَّهِ مِنْ غَیْرِ إِسْرَافٍ فَیَجِبُ عَلَی الْإِمَامِ أَنْ یَقْضِیَ ذَلِکَ عَنْهُمْ وَ یَفُکَّهُمْ مِنْ مَالِ الصَّدَقَاتِ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قَوْمٌ یَخْرُجُونَ فِی الْجِهَادِ وَ لَیْسَ عِنْدَهُمْ مَا یُنْفِقُونَ أَوْ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ لَیْسَ عِنْدَهُمْ مَا یَحُجُّونَ بِهِ أَوْ فِی جَمِیعِ سُبُلِ الْخَیْرِ فَعَلَی الْإِمَامِ أَنْ یُعْطِیَهُمْ مِنْ مَالِ الصَّدَقَاتِ حَتَّی یَتَقَوَّوْنَ بِهِ عَلَی الْحَجِّ وَ الْجِهَادِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ أَبْنَاءُ الطَّرِیقِ الَّذِینَ یَکُونُونَ فِی الْأَسْفَارِ فِی طَاعَةِ اللَّهِ فَیُقْطَعُ عَلَیْهِمْ وَ یُذْهَبُ مَالُهُمْ فَعَلَی الْإِمَامِ أَنْ یَرُدَّهُمْ إِلَی أَوْطَانِهِمْ مِنْ مَالِ الصَّدَقَاتِ وَ الصَّدَقَاتُ تَتَجَزَّی ثَمَانِیَةَ أَجْزَاءٍ فَیُعْطَی کُلُّ إِنْسَانٍ مِنْ هَذِهِ الثَّمَانِیَةِ عَلَی قَدْرِ مَا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ بِلَا إِسْرَافٍ وَ لَا تَقْتِیرٍ یَقُومُ فِی ذَلِکَ الْإِمَامُ یَعْمَلُ بِمَا فِیهِ الصَّلَاحُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ»، - . توبه / 60 - {صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست، و خدا دانای حکیم است.} خداوند همه مردم به جز این هشت گروه را که خداوند آنان را نامگذاری کرده، خارج ساخته است و امام صادق علیه السلام بیان کرد که چه کسانی هستند؟ پس فرمود: آنان همان کسانی هستند که کمک نمی‌طلبند و هزینه خانواده‌هایشان به دوش آنان است و دلیل بر این که آنان کمک نمی‌طلبند و هزینه خانواده‌هایشان بر دوش آنان است، این فرموده خدا در سوره بقره: «لِلْفُقَرَاء الَّذِینَ أُحصِرُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ لاَ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْبًا فِی الأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاء مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِیمَاهُمْ لاَ یَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا»، - 3. بقره/273. - {(این صدقات) برای آن (دسته از) نیازمندانی است که در راه خدا فرو مانده‌اند، و نمی‌توانند (برای تأمین هزینه زندگی) در زمین سفر کنند. از شدّت خویشتن‌داری، فرد بی‌اطلاع، آنان را توانگر می‌پندارد. آنها را از سیمایشان می‌شناسی. با اصرار، (چیزی) از مردم نمی‌خواهند و هر مالی (به آنان) انفاق کنید، قطعاً خدا از آن آگاه است.}

«وَالْمَسَاکِینِ» منظور از آنان کسانی هستند که به ضعف و بیماری مبتلا هستند مانند نابینایان و لنگان و جذامی­ها و همه انواع بیماران از مردان و زنان و کودکان و «وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا» منظور از آنان کسانی هستند که متولی جمع‌آوری صدقات و محافظت از آن هستند تا به قسمت کنندگان آن برسد. «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» آنان عبارتند از قومی که خدا را یگانه پنداشتند اما معرفت در دل آنان جای نگرفته است که محمد که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، رسول خدا است، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آنان را جذب می‌کرد و به آنان می‌آموخت تا حق را بشناسند، پس خدا بهره­ای از صدقات را برای آنان قرار داده است تا به اسلام تشویق شوند.

و در روایت ابو جارود از امام باقر علیه السلام نقل شده است که فرمود: «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» یعنی ابوسفیان بن حرب بن امیه، و سهیل بن عمرو، که از بنی عامر بن لُوی بود، و هَمّام بن عمرو و برادرش، و صفوان بن امیة بن خلف قرشی سپس جُمحی، و اقرع بن حابس تمیمی، سپس یکی از بنی حازم، و عُیینة بن حِصین فزاری، و مالک بن عوف، و علقمة بن عُلاثه، و به من خبر رسید که رسول خدا که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، به هر کدام از آنان صد تا شتر با شتربانان آنها، یا بیشتر یا

کمتر می‌داد .

به تفسیر علی بن ابراهیم در مورد «وَفِی الرِّقَاب» برگشت. آنها قومی هستند که کفاره قتل اشتباه و کفاره ظهار و کفاره کشتن شکار در حرم و کفاره شکستن قسم بر گردن آنان باشد، ولی مبلغ کفاره را نداشته باشند، در حالی که آنان مومنند، پس خدا سهمی را از صدقات برای آنان اختصاص داده است تا کفاره ایشان باشد. «وَالْغَارِمِینَ» مردمانی که دین به گردن آنها است و آن را در اطاعت از خدا و بدون اسراف انفاق کردند، پس بر امام است که دین آنان را از طریق مال الصدقات بپردازد. «وَفِی سَبِیلِ اللّهِ» یعنی کسانی که برای جهاد خارج می‌شوند در حالی که چیزی ندارند که در راه جهاد خرج کنند، یا گروهی از مسلمانان که هزینه رفتن به حج را نداشته باشند، و یا در سایر راه­­های خیر. پس بر امام است که مبالغی را از صدقات به آنان بپردازد تا به وسیله آن بتوانند حج و جهاد را به جا آورند.

«وَابن السَّبِیلِ» یعنی فرزندان راه که در مسافرتی باشند که برای اطاعت از خدا است، ولی در بین راه به علت از بین رفتن یا تمام شدن توشه سفر، از سفر باز مانند. پس بر امام است که آنان را از طریق پرداختن مبالغی از مال الصدقات، به دیارشان برگرداند. صدقات به هشت قسمت تقسیم می‌شود. به هر انسانی از این هشت قسمت مبلغی به اندازه نیازش، نه زیادتر و نه کمتر، داده می‌شود. این کار بر عهده امام است و به صلاح­دید خود عمل می‌کند. - . تفسیر قمی : 274 -

**[ترجمه]

«22»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا یَرْفَعُونَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ:

خَمْسَةٌ لَا یُعْطَوْنَ مِنَ الزَّکَاةِ الْوَلَدُ وَ الْوَالِدَانِ وَ الْمَرْأَةُ وَ الْمَمْلُوکُ لِأَنَّهُ یُجْبَرُ عَلَی النَّفَقَةِ عَلَیْهِمْ‌⁽¹⁾.

ع، [علل الشرائع] ماجیلویه عن محمد العطار: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الخصال: از برخی از اصحاب ما از امام صادق روایت شده که فرمود: به پنج نفر از زکات داده نشود: فرزند، پدر و مادر، همسر و برده. زیرا شخص مجبور است نفقه آنها را بپردازد. - .الخصال1 : 136 -

علل الشرایع: ماجیلویه از محمد بن عطار مثل این حدیث را روایت کرده است. - . علل الشرایع 2 : 59 -

**[ترجمه]

«23»

ل، [الخصال] فِی خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: لَا یَحِلُّ أَنْ تُدْفَعَ الزَّکَاةُ إِلَّا إِلَی أَهْلِ الْوَلَایَةِ وَ الْمَعْرِفَةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: پرداخت زکات فقط به اهل ولایت و معرفت جایز است. - . الخصال2 : 152 -

**[ترجمه]

«24»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام]: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ لَا یَجُوزُ أَنْ یُعْطَی الزَّکَاةُ غَیْرَ أَهْلِ الْوَلَایَةِ الْمَعْرُوفِینَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام در یکی از نامه­های خود به مامون می­نویسد: جایز نیست که زکات به کسانی غیر از افراد شناخته شده اهل ولایت داده شود. - . عیون الاخبار 2 : 123 -

**[ترجمه]

«25»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الطَّالَقَانِیُّ عَنِ الْأَنْصَارِیِّ عَنِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ بِالْجَبْرِ فَلَا تُعْطُوهُ مِنَ الزَّکَاةِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: هروی از امام رضا علیه السلام نقل می­کند که فرمود: هر کس قائل به جبر باشد به او زکات ندهید. - . عیون الاخبار 1 : 143 -

**[ترجمه]

«26»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَحِلُّ الزَّکَاةُ لِمَنْ لَهُ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ إِذَا لَمْ یَکُنْ لَهُ حِرْفَةٌ وَ یُخْرِجُ زَکَاتَهَا مِنْهَا وَ یَشْتَرِی مِنْهَا بِالْبَعْضِ قُوتاً لِعِیَالِهِ وَ یُعْطِی الْبَقِیَّةَ أَصْحَابَهُ وَ لَا تَحِلُّ الزَّکَاةُ لِمَنْ لَهُ خَمْسُونَ دِرْهَماً وَ لَهُ حِرْفَةٌ یَقُوتُ بِهَا عِیَالَهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق فرمود: به کسی که هفتصد درهم دارد و مالک آن می‌باشد دادن زکات حلال است به شرطی که شغل و حرفه‌ای نداشته باشد، این شخص زکات هفتصد درهم را اخراج کرده و با مقداری از آن قوت و روزی عیالات خود را تهیه نموده و بقیّه آن را به مستحقّین می‌دهد ولی کسی که پنجاه درهم دارد و صاحب حرفه‌ای است که به واسطه آن قوت عیالات خود را تهیّه می‌کند بر او زکات روا نیست و نمی‌توان به وی زکات داد. - . علل الشرایع 2 : 58 -

**[ترجمه]

«27»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَشْرَکَ بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ وَ الْفُقَرَاءِ فِی الْأَمْوَالِ فَلَیْسَ لَهُمْ أَنْ یَصْرِفُوهَا إِلَی غَیْرِ شُرَکَائِهِمْ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: ابوالمغرا از امام صادق علیه السلام نقل می­کند که فرمود: خداوند متعال فقیران و ثروتمندان را در اموال شریک قرار داده است، پس ثروتمندان حق ندارند، اموال را جز در مورد شریکان خویش به مصرف برسانند. - . علل الشرایع 2 : 59 -

**[ترجمه]

«28»

ل،⁽¹⁾[الخصال] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ صَدَقَةَ الْخُفِّ وَ الظِّلْفِ تُدْفَعُ إِلَی الْمُتَجَمِّلِینَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَأَمَّا صَدَقَةُ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ مَا کِیلَ بِالْقَفِیزِ مِمَّا أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ فَإِلَی الْفُقَرَاءِ الْمُدْقَعِینَ قَالَ ابْنُ سِنَانٍ قُلْتُ فَکَیْفَ صَارَ هَذَا هَکَذَا قَالَ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ یَتَجَمَّلُونَ یَسْتَحْیُونَ مِنَ النَّاسِ فَیُدْفَعُ إِلَیْهِمْ أَجْمَلُ الْأَمْرَیْنِ عِنْدَ النَّاسِ وَ کُلٌّ صَدَقَةٌ.

**[ترجمه]الخصال : ابن سنان از امام صادق علیه السلام نقل می­کند که فرمود: صدقه حیوانات سم دار و پهن پا مانند شتر به مسلمانان متجمل و با شخصیت پرداخت می­شود و صدقه طلا و نقره و هر آنچه با قفیز (پیمانه) اندازه گیری می شود از آنچه زمین می­رویاند (غلات) به افراد بسیار فقیر و غیر متشخص اختصاص داده شده است. گفتم: چگونه حکم بدین صورت تشریع شده است؟ فرمود: آن افراد شکیبایی پیشه می­کنند و گدایی نمی­کنند و از مردم شرم می­کنند، از این رو بهترین این دو نوع صدقه از نظر مردم را باید به آنها اختصاص داد و هر دو نوع آن جزء صدقه می­باشد. - . علل الشرایع 2 : 59 -

**[ترجمه]

«29»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الدَّغْشِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنِ السَّائِلِ وَ عِنْدَهُ قُوتُ یَوْمٍ أَ یَحِلُّ لَهُ أَنْ یَسْأَلَ وَ إِنْ أُعْطِیَ شَیْئاً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَسْأَلَ یَحِلُّ لَهُ أَنْ یَقْبَلَهُ قَالَ یَأْخُذُهُ وَ عِنْدَهُ قُوتُ شَهْرٍ وَ مَا یَکْفِیهِ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ مِنَ الزَّکَاةِ لِأَنَّهَا إِنَّمَا هِیَ سَنَةٌ إِلَی سَنَةٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: اسماعیل الدغشی نقل می­کند که از موسی بن جعفر علیه السلام پرسیدم: کسی که قوت یک روز خود را دارد جایز است درخواست دریافت زکات را بکند و نیز به چنین کسی پیش از آنکه درخواست کند، اگر زکات داده شود جایز است قبول کند؟ حضرت فرمودند: اگر به وی زکات داده شد اگر چه قوت یک ماه و نیز مایحتاج یک سال را هم داشته باشد، آن را قبول کند، زیرا زکات بابت خرجی یک سالِ مستحقّین به آنها داده می‌شود. - . علل الشرایع 2 : 60 -

**[ترجمه]

«30»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ الْحُرِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَمْلُوکٌ یَعْرِفُ هَذَا الْأَمْرَ الَّذِی نَحْنُ عَلَیْهِ أَشْتَرِیهِ مِنَ الزَّکَاةِ فَأُعْتِقَهُ قَالَ فَقَالَ اشْتَرِهِ وَ أَعْتِقْهُ قُلْتُ فَإِنْ هُوَ مَاتَ وَ تَرَکَ مَالًا قَالَ فَقَالَ مِیرَاثُهُ لِأَهْلِ الزَّکَاةِ لِأَنَّهُ اشْتُرِیَ بِسَهْمِهِمْ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ بِمَالِهِمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: ایوب ابن حر نقل می­کند که به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مملوکی است که به آنچه ما معتقدیم (اعتقاد به ولایت امیر المؤمنین علیه السّلام و یازده فرزندش علیهم السّلام) معتقد است، حال او را از مال زکات می‌خرم و آزادش می‌کنم، آیا جایز است؟ امام فرمود: او را بخر و آزاد کن. عرض کردم: اگر آن مملوک مرد و مالی از خود به جا گذارد، این مال تعلّق به چه کسی دارد؟ حضرت فرمودند: میراثش به مستحقّین زکات تعلّق دارد، زیرا مملوک مزبور را با سهم مستحقّین خریده‌اند، پس اموالش مال مستحقین می‌باشد. - . علل الشرایع 2 : 60 -

**[ترجمه]

«31»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ بُکَیْرٍ وَ فُضَیْلٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام أَنَّهُمَا قَالا: فِی الرَّجُلِ یَکُونُ فِی بَعْضِ هَذِهِ الْأَهْوَاءِ الْحَرُورِیَّةِ وَ الْمُرْجِئَةِ وَ الْعُثْمَانِیَّةِ وَ الْقَدَرِیَّةِ ثُمَ

یَتُوبُ وَ یَعْرِفُ هَذَا الْأَمْرَ وَ یَحْسُنُ رَأْیُهُ أَ یُعِیدُ کُلَّ صَلَاةٍ صَلَّاهَا أَوْ صَوْمٍ أَوْ زَکَاةٍ أَوْ حَجٍّ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ إِعَادَةُ شَیْ‌ءٍ مِنْ ذَلِکَ غَیْرِ الزَّکَاةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ یُؤَدِّیَهَا لِأَنَّهُ وَضَعَ الزَّکَاةَ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهَا وَ إِنَّمَا مَوْضِعُهَا أَهْلُ الْوَلَایَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: از امام باقر و امام صادق علیهما السلام پرسیدند: شخصی که مسلک حروریّه یا مرجئه یا عثمانیه و یا قدریّه داشته سپس توبه کرده و مذهب حق را اختیار کرده و رأیش نیکو گشته است، آیا نمازهایی را که خوانده و روزهایی را که گرفته یا زکات‌هایی را که داده و حجّی را که انجام داده باید اعاده کند؟ امام علیه السّلام فرمودند: اعاده هیچ یک از این واجبات لازم نیست مگر زکات؛ زیرا آن را در غیر موردش صرف کرده، چه آنکه مورد و موضع آن، اهل ولایت می‌باشند. - . علل الشرایع 2 : 61 -

**[ترجمه]

«32»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیَّ علیه السلام بِالْمَدِینَةِ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَی بِمَالٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قَالَ سَبِیلُ اللَّهِ شِیعَتُنَا⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: حسن بن راشد می­گوید: از امام حسن عسکری علیه السلام در مدینه، در باره مردی که مالی را در راه خدا وصیت کند، سؤال کردم. فرمود: راه خدا، شیعه ما هستند. - . معانی الاخبار : 167 -

**[ترجمه]

«33»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ رَجُلًا أَوْصَی إِلَیَّ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ اصْرِفْهُ فِی الْحَجِّ قَالَ قُلْتُ إِنَّهُ أَوْصَی إِلَیَّ فِی السَّبِیلِ قَالَ اصْرِفْهُ فِی الْحَجِّ فَإِنِّی لَا أَعْرِفُ سَبِیلًا مِنْ سُبُلِهِ أَفْضَلَ مِنَ الْحَجِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: از حسن بن عمر نقل شده است که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی در راه خدا به من مالی را وصیت کرد. - گفت:- به من فرمود: آن را در انجام مراسم حج خرج کن. عرض کردم: او در سبیل الله وصیت کرد. فرمود: در حج خرج کن، چرا که من هیچ راهی از راه های خدا را بهتر از حج گزاردن سراغ ندارم.

**[ترجمه]

«34»

مع، [معانی الأخبار] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِیٍّ وَ لَا لِذِی مِرَّةٍ سَوِیٍ‌⁽⁴⁾

وَ لَا لِمُحْتَرِفٍ وَ لَا لِقَوِیٍّ قُلْتُ مَا مَعْنَی هَذَا قَالَ لَا یَحِلُّ لَهُ أَنْ یَأْخُذَهَا وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَی أَنْ یَکُفَّ نَفْسَهُ عَنْهَا.

وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِغَنِیٍّ وَ لَمْ یَقُلْ وَ لَا لِذِی مِرَّةٍ سَوِیٍ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: زراره از امام صادق علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می­کند که فرمود: صدقه دادن به ثروتمند و به نیرومند تندرست و صاحب حرفه و انسان قادر بر کار روا نیست. گفتم: مقصود از این سخن چیست؟ فرمود: بر کسی که می­تواند از گرفتن صدقه خودداری کند، گرفتن آن حلال نیست.

در روایت دیگری از امام صادق آمده است که: صدقه دادن به ثروتمند روا نیست و نفرمود: صدقه برای شخص تندرست نیرومند. - . معانی الاخبار : 262 -

**[ترجمه]

«35»

ید، [التوحید] مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَرِیشٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیهما السلام أَنَّهُمَا قَالا: مَنْ قَالَ بِالْجِسْمِ فَلَا تُعْطُوهُ مِنَ الزَّکَاةِ وَ لَا تُصَلُّوا وَرَاءَهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]التوحید: از علی بن محمد و امام باقر علیهما السلام روایت شده است که فرمودند: هر کس قائل به تجسیم باشد چیزی از زکات به او ندهید و پشت سر او نماز نخوانید. - . التوحید: 59 -

**[ترجمه]

«36»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الْقَانِعِ وَ الْمُعْتَرِّ قَالَ الْقَانِعُ الَّذِی یَقْنَعُ بِمَا أَعْطَیْتَهُ وَ الْمُعْتَرُّ الَّذِی یَعْتَرُّ بِکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: بزنطی گفت: از امام رضا علیه السلام در باره قانع و معتر پرسیدم. ایشان فرمود: قانع کسی است که هر چه به او بدهی قانع می­شود و معتر کسی است که بر تو می­گذرد و درخواست می­کند. - . قرب الاسناد : 207 -

**[ترجمه]

«37»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَارِکُ الزَّکَاةِ وَ قَدْ وَجَبَتْ لَهُ کَمَانِعِهَا وَ قَدْ وَجَبَتْ عَلَیْهِ‌⁽²⁾.

سن، [المحاسن] عبد العظیم: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: برخی از اصحاب ما از امام صادق علیه السلام نقل کردند که فرمود: تارک زکات که گرفتن آن بر او واجب شده است (و نمی‌گیرد)، همچون مانع زکات است که زکات واجب خود را نمی‌دهد. - . ثواب الاعمال 212 -

المحاسن : عبدالعظیم همین روایت را از ایشان نقل کرده است. - . المحاسن : 88 -

**[ترجمه]

«38»

سن، [المحاسن] ابْنُ فَضَّالٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَخْرَجَ زَکَاةَ مَالِهِ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَلَمْ یَجِدْ مُؤْمِناً یَدْفَعُ ذَلِکَ إِلَیْهِ فَنَظَرَ إِلَی مَمْلُوکٍ یُبَاعُ‌⁽⁴⁾فَاشْتَرَاهُ بِتِلْکَ الْأَلْفِ الدِّرْهَمِ الَّتِی أَخْرَجَهَا مِنْ زَکَاتِهِ فَأَعْتَقَهُ هَلْ یَجُوزُ ذَلِکَ قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ قُلْتُ فَإِنَّهُ لَمَّا أُعْتِقَ وَ صَارَ حُرّاً اتَّجَرَ وَ احْتَرَفَ فَأَصَابَ مَالًا کَثِیراً ثُمَّ مَاتَ وَ لَیْسَ لَهُ وَارِثٌ فَمَنْ یَرِثُهُ إِذَا لَمْ یَکُنْ وَارِثٌ قَالَ یَرِثُهُ الْفُقَرَاءُ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِی یَسْتَحِقُّونَ الزَّکَاةَ لِأَنَّهُ إِنَّمَا اشْتُرِیَ بِمَالِهِمْ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]المحاسن : عبید بن زراره گفت: از امام صادق علیه السلام سؤال کردم، در مورد شخصی که هزار درهم از زکات مال خود بیرون کرد و مومنی نیافت که به او بدهد و دید که برده­ای را می‌فروشند، پس این مرد آن هزار درهم را داد و آن بنده را خرید و آزاد کرد. آیا این کاری که کرده است برایش جایز است؟ فرمود: بلی باکی نیست. گفتم: اگر بعد از آزادی، از تجارت و حرفه، مالی به دست آورد و سپس بمیرد و وارثی نداشته باشد که از او ارث ببرد، چه کسی از او ارث می­برد؟ فرمود: مومنان فقیری که مستحق زکات هستند، چون آن برده را از مال ایشان (مومنان) خریده‌اند. - . المحاسن : 305 -

**[ترجمه]

«39»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: إِیَّاکَ أَنْ تُعْطِیَ زَکَاةَ مَالِکَ غَیْرَ أَهْلِ الْوَلَایَةِ وَ لَا تُعْطَی مِنْ أَهْلِ الْوَلَایَةِ الْأَبَوَانِ وَ الْوَلَدُ وَ الزَّوْجَةُ وَ الْمَمْلُوکُ وَ کُلُّ مَنْ هُوَ فِی نَفَقَتِکَ فَلَا تُعْطِهِ وَ إِنِ اشْتَرَی رَجُلٌ أَبَاهُ مِنْ زَکَاةِ مَالِهِ فَأَعْتَقَهُ فَهُوَ جَائِزٌ وَ إِنْ مَاتَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ وَ أَحْبَبْتَ أَنْ تُکَفِّنَهُ مِنْ زَکَاةِ مَالِکَ فَأَعْطِهَا وَرَثَتَهُ فَیُکَفِّنُونَهُ بِهَا وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَرَثَةٌ فَکَفِّنْهُ أَنْتَ وَ احْسُبْ بِهِ مِنْ زَکَاةِ مَالِکَ فَإِنْ أَعْطَی وَرَثَتَهُ قَوْمٌ آخَرُونَ ثَمَنَ کَفَنِهِ فَکَفِّنْهُ مِنْ مَالِکَ وَ احْسُبْهُ مِنَ الزَّکَاةِ وَ یَکُونُ مَا أَعْطَاهُمُ الْقَوْمُ لَهُمْ یُصْلِحُونَ بِهِ شَأْنَهُمْ وَ إِنْ کَانَ عَلَی الْمَیِّتِ دَیْنٌ لَمْ یَلْزَمْ وَرَثَتَهُ قَضَاهُ مِمَّا أَعْطَیْتَهُ وَ لَا مِمَّا

أَعْطَاهُمُ الْقَوْمُ لِأَنَّهُ لَیْسَ بِمِیرَاثٍ وَ إِنَّمَا هُوَ شَیْ‌ءٌ صَارَ لِوَرَثَتِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ وَ إِنِ اسْتَفَادَ الْمُعْتَقُ مَالًا فَمَالُهُ لِمَنْ أَعْتَقَ لِأَنَّهُ مُشْتَرًی بِمَالِهِ وَ بِاللَّهِ التَّوْفِیقُ.

**[ترجمه]فقه امام رضا علیه السلام: آگاه باش که مبادا زکات را به غیر اهل ولایت بدهی و از میان اهل ولایت نیز به پدر و مادر و همسر و برده زکات پرداخت نمی­شود و هر کس که در نفقه توست، زکات به او نده. اگر شخصی پدر خویش را با زکات مالش بخرد سپس او را آزاد کند، جایز است. هر گاه شخص مؤمنی بمیرد و دوست داشتی که او را از زکات مالت کفن کنی، آن زکات را به ورثه او بده تا او را به آن کفن کنند و اگر ورثه ای نداشت خودت او را کفن کن و از زکات حساب کن. پس اگر جمعی دیگر بهای کفن به ورثه او بدهند، در این صورت مالی که آن جماعت به ورثه او داده‌اند، برای گذراندن امورات خویش می­گیرند. و اگر قرضی بر میت بوده باشد بر ورثه لازم نیست که قرض میت را از مالی که تو به آنها اعطا کردی و از مالی که آن جماعت به آن­ها بخشیده اند، بپردازند، زیرا این اموال میراث میت نیست بلکه چیزی است که پس از مرگ او به ورثه اش رسیده است.

و اگر برده آزاد شده مال و اموالی به دست آورد (و بمیرد) مال او برای کسی است که او را آزاد کرده است، زیرا او (برده) با مال آن شخص خریداری شده است. و توفیق از خداوند است.

**[ترجمه]

«40»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام]: قِیلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ یَسْتَحِقُّ الزَّکَاةَ قَالَ الْمُسْتَضْعَفُونَ مِنْ شِیعَةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الَّذِینَ لَمْ تَقْوَ بَصَائِرُهُمْ فَأَمَّا مَنْ قَوِیَتْ بَصِیرَتُهُ وَ حَسُنَتْ بِالْوَلَایَةِ لِأَوْلِیَائِهِ وَ الْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَائِهِ مَعْرِفَتُهُ فَذَاکَ أَخُوکُمْ فِی الدِّینِ أَمَسُّ بِکُمْ رَحِماً مِنَ الْآبَاءِ وَ الْأُمَّهَاتِ الْمُخَالِفِینَ فَلَا تُعْطُوهُ زَکَاةً وَ لَا صَدَقَةً فَإِنَّ مَوَالِیَنَا وَ شِیعَتَنَا مِنَّا کَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ یَحْرُمُ عَلَی جَمَاعَتِنَا الزَّکَاةُ وَ الصَّدَقَةُ وَ لْیَکُنْ مَا تُعْطُونَهُ إِخْوَانَکُمُ الْمُسْتَبْصِرِینَ الْبِرَّ وَ ارْفَعُوهُمْ عَنِ الزَّکَوَاتِ وَ الصَّدَقَاتِ وَ نَزِّهُوهُمْ عَنْ أَنْ تَصُبُّوا عَلَیْهِمْ أَوْسَاخَکُمْ أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَغْسِلَ وَسَخَ بَدَنِهِ ثُمَّ یَصُبَّهُ عَلَی أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ إِنَّ وَسَخَ الذُّنُوبِ أَعْظَمُ مِنْ وَسَخِ الْبَدَنِ فَلَا تُوَسِّخُوا بِهَا إِخْوَانَکُمُ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَا تَقْصِدُوا أَیْضاً بِصَدَقَاتِکُمْ وَ زَکَوَاتِکُمُ الْمُعَانِدِینَ لِآلِ مُحَمَّدٍ الْمُحِبِّینَ لِأَعْدَائِهِمْ عَلَیْهِمْ فَإِنَّ الْمُتَصَدِّقَ عَلَی أَعْدَائِنَا کَالسَّارِقِ فِی حَرَمِ رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ وَ حَرَمِی قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفُونَ مِنَ الْمُخَالِفِینَ الْجَاهِلِینَ لَا هُمْ فِی مُخَالَفَتِنَا مُسْتَبْصِرُونَ وَ لَا هُمْ لَنَا مُعَانِدُونَ قَالَ فَیُعْطَی الْوَاحِدُ مِنَ الدَّرَاهِمِ مَا دُونَ الدِّرْهَمِ وَ مِنَ الْخُبْزِ مَا دُونَ الرَّغِیفِ.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ کُلُّ مَعْرُوفٍ بَعْدَ ذَلِکَ مَا وَقَیْتُمْ بِهِ أَعْرَاضَکُمْ وَ صُنْتُمُوهَا مِنْ أَلْسِنَةِ کِلَابِ النَّاسِ کَالشُّعَرَاءِ وَ الْوَقَّاعِینَ فِی الْأَعْرَاضِ تَکُفُّونَهُمْ فَهُوَ مَحْسُوبٌ لَکُمْ فِی الصَّدَقَاتِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم گفته شد: مستحقین زکات چه کسانی هستند؟ فرمود: مستضعفانی از پیروان محمد و خاندانش هستند که بینش و بصیرت قوی ندارند. اما کسی که بصیرتش قوی گردد و شناخت او از ولایت و پیروان آن و بیزاریش از دشمنان ولایت، نیکو گردد. این چنین شخصی برادر دینی شماست و از لحاظ رحم و مهربانی و از پدران و مادران مخالف، سزاوارترند. پس به او زکات و صدقه ندهید چراکه دوستداران و شیعیان ما همانند یک کالبد واحد هستند و زکات و صدقه بر جماعت ما حرام است و می­بایست آنچه که به برادران با بصیرت خود می­دهید به عنوان نیکی باشد و آن­ها را از دادن زکات و صدقات بالاتر بدانید و از اینکه چرک­هایتان را بر آنان بریزید، پاک و منزه شان بدارید. آیا کسی از شما دوست دارد چرک بدنش را بشوید سپس آن را بر برادر مومنش بریزد؟ همانا چرک گناهان از چرک بدن بزرگتر است پس با چرک گناهان، برادران مومن خویش را آلوده نکنید و درصدد آن نباشید که زکات و صدقات خود را به کسانی که دشمن خاندان محمد صلی الله علیه و آله و دوستدار دشمنان آن­ها هستند، بدهید. همانا کسی که به دشمنان ما صدقه بدهد مانند کسی است در حرم پروردگار عزیز و بلند مرتبه و حرم من دزدی کند.

گفتند: ای رسول خدا! مستضفان از مخالفان که از روی جهل و نادانی با ما مخالفت می­ورزند و از روی بصیرت و بینش با ما مخالفت و دشمنی نمی­کنند چه حکمی دارند (آیا می­توان به آنان زکات داد؟). فرمود: هر یک از شما در زکات درهم، کمتر از یک درهم ­بدهد و در زکات نان، کمتر از یک گرده نان ببخشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم: سپس هر کار خیری که پس از این در راستای حفظ آبرویتان از زبان مردمان سگ صفت مانند شاعران و کسانی که به آبرو ضربه می­زنند، انجام دهید تا آن­ها را از این کار بازدارید، به عنوان صدقه برای شما محسوب می­شود. - . تفسیر امام حسن عسکری : 38 -

**[ترجمه]

«41»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام]: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام آتُوا الزَّکَاةَ مُسْتَحِقَّهَا لَا تُؤْتُوهَا کَافِراً وَ لَا مُنَافِقاً قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْمُتَصَدِّقُ عَلَی أَعْدَائِنَا کَالسَّارِقِ فِی حَرَمِ اللَّهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: در باره این سخن خداوند «فَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ»، - . حجّ/ 78 - {پس نماز را برپا دارید و زکات بدهید.} امام فرمود: زکات را به مستحق آن بدهید و به کافر و منافق ندهید، چراکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: کسی که به دشمنان ما صدقه بدهد بسان شخصی است که در حرم خداوند دزدی کند. - . تفسیر امام حسن عسکری : 238 -

**[ترجمه]

«42»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام]: وَ آتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ أَعْطَی فِی اللَّهِ الْمُسْتَحِقِّینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی حُبِّهِ لِلْمَالِ وَ شِدَّةِ حَاجَتِهِ إِلَیْهِ ذَوِی الْقُرْبی أَعْطَی قَرَابَةَ النَّبِیِّ الْفُقَرَاءَ هَدِیَّةً وَ بِرّاً لَا صَدَقَةً فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَجَلَّهُمْ عَنِ الصَّدَقَةِ وَ آتَی قَرَابَةَ نَفْسِهِ صَدَقَةً وَ بِرّاً عَلَی أَیِّ سَبِیلٍ أَرَادَ وَ الْیَتامی وَ آتَی الْیَتَامَی مِنْ بَنِی هَاشِمٍ الْفُقَرَاءَ بِرّاً لَا صَدَقَةً وَ آتَی یَتَامَی غَیْرِهِمْ صِلَةً وَ صَدَقَةً وَ الْمَساکِینَ مِنْ مَسَاکِینِ النَّاسِ وَ ابْنَ السَّبِیلِ الْمُجْتَازُ لَا نَفَقَةَ مَعَهُ وَ السَّائِلِینَ وَ الَّذِینَ یَتَکَفَّفُونَ وَ یَسْأَلُونَ الصَّدَقَاتِ وَ فِی الرِّقابِ الْمُکَاتَبِینَ یُعِینُهُمْ لِیُؤَدُّوا فَیُعْتَقُوا قَالَ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ مَالٌ یَحْتَمِلُ الْمُوَاسَاةَ فَلْیُجَدِّدِ الْإِقْرَارَ بِتَوْحِیدِ اللَّهِ وَ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لْیَجْهَرْ بِتَفْضِیلِنَا عَلَی سَائِرِ آلِ النَّبِیِّینَ وَ تَفْضِیلِ مُحَمَّدٍ عَلَی سَائِرِ النَّبِیِّینَ وَ مُوَالاةِ أَوْلِیَائِنَا وَ مُعَادَاةِ أَعْدَائِنَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: «وَآتَی الْمَالَ عَلَی حُبِّهِ»، - . بقره / 177 - {و مال [خود] را با وجود دوست داشتنش بدهد.} یعنی در راه خدا به مومنان مستحق می­بخشد علی رغم اینکه مال را دوست می­دارد و به شدت به آن نیازمند است. «ذَوِی الْقُرْبَی» {خویشاوندان} به خویشاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم به عنوان هدیه و نیکی می­بخشد نه به عنوان صدقه، چراکه خداوند عزّ وجلّ آنان را از صدقه گرفتن بزرگ تر دانسته است و تقرب خودش را به عنوان صدقه و نیکی داده است، به هر شیوه­ای که خود بخواهد. «وَالْیَتَامَی» و به یتیمان بنی هاشم که فقیر هستند نیکی (هدیه) می­بخشد نه صدقه، و به دیگر یتیمان هم هدیه و هم صدقه می­دهد. «وَالْمَسَاکِینَ» از مردم بینوا «وَابْنَ السَّبِیلِ» شخص مسافری که راه دشواری را پیموده و توشه ای همراه ندارد، «وَالسَّآئِلِینَ» کسانی که دست خود را برای درخواست چیزی به سوی مردم دراز می­کنند و درخواست صدقه می­کنند. «وَفِی الرِّقَابِ» بردگانی که آن­ها را کمک می­کند تا بهای خود را پرداخت کنند و آزاد شوند. فرمود: اگر مالی نداشته باشد که با آن بتواند همدردی و همیاری کند، می­بایست مجددا به یگانگی خداوند و نبوت محمد فرستاده خدا صلی الله علیه و آله و سلّم اقرار کند و به صورت آشکار، برتری ما را نسبت به خاندان دیگر پیامبران و برتری محمد را بر دیگر پیامبران، و نیز دوستی اش را با دوستداران ما و دشمنی خود را با دشمنان ما اعلام کند. - . تفسیر امام حسن عسکری : 272 -

**[ترجمه]

«43»

کش، [رجال الکشی] وَجَدْتُ بِخَطِّ جَبْرَئِیلَ بْنِ أَحْمَدَ فِی کِتَابِهِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الرَّبِیعِ الْأَقْرَعِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَکْرٍ عَنْ یُوسُفَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام أُعْطِی هَؤُلَاءِ الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّ أَبَاکَ حَیٌّ مِنَ الزَّکَاةِ شَیْئاً قَالَ لَا تُعْطِهِمْ فَإِنَّهُمْ کُفَّارٌ مُشْرِکُونَ زَنَادِقَةٌ⁽²⁾.

**[ترجمه]رجال الکشی: یوسف بن یعقوب گفته است: به امام رضا علیه السلام گفتم: به این افرادی که گمان می­کنند پدرتان زنده است، زکات داده شود؟ فرمود: به آنها چیزی ندهید زیرا آنان کافر، مشرک و زندیق­ هستند. - . رجال الکشی : 388 -

**[ترجمه]

«44»

الْهِدَایَةُ،: اعْلَمُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ أَنَّهُ لَا یَجُوزُ أَنْ تُدْفَعَ الزَّکَاةُ إِلَّا إِلَی أَهْلِ الْوَلَایَةِ وَ لَا یُعْطَی مِنْ أَهْلِ الْوَلَایَةِ الْأَبَوَانِ وَ الْوَلَدُ وَ لَا الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ وَ الْمَمْلُوکُ وَ کُلُّ مَنْ یُجْبَرُ الرَّجُلُ عَلَی نَفَقَتِهِ وَ قَدْ فَضَّلَ اللَّهُ بَنِی هَاشِمٍ بِتَحْرِیمِ الزَّکَاةِ عَلَیْهِمْ فَأَمَّا الْیَوْمَ فَإِنَّهَا تَحِلُّ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ قَدْ مُنِعُوا الْخُمُسَ.

**[ترجمه]الهدایه: خدا شما را رحمت کند، بدانید که جایز نیست زکات به غیر اهل ولایت داده شود و از میان اهل ولایت نیز به پدر و مادر و زن و شوهر و برده زکات پرداخت نمی­شود و هر کس که شخص مجبور است نفقه آن­ها را بپردازد، زکات به او تعلق نمی­گیرد، و به یقین خداوند با تحریم زکات بر بنی هاشم آن­ها را برتری داده است؛ اما امروز زکات برای برای آنان حلال می­شود زیرا از گرفتن خمس منع شده اند.

**[ترجمه]

«45»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ صَبِیحٍ قَالَ: قَالَ لِی شِهَابٌ إِنِّی أَرَی بِاللَّیْلِ أَهْوَالًا عَظِیمَةً وَ أَرَی امْرَأَةً تُفْزِعُنِی فَسَلْ لِی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام عَنْ ذَلِکَ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ هَذَا رَجُلٌ لَا یُؤَدِّی زَکَاةَ مَالِهِ فَأَعْلَمْتُهُ فَقَالَ بَلَی وَ اللَّهِ إِنِّی لَأُعْطِیهَا فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ قَالَ إِنْ کَانَ ذَلِکَ فَلَیْسَ یَضَعُهَا فِی مَوَاضِعِهَا فَقُلْتُ:

ذَلِکَ لِشِهَابٍ فَقَالَ صَدَقَ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ اسْتَعْمَلَ مِخْنَفَ بْنَ سُلَیْمٍ عَلَی صَدَقَاتِ بَکْرِ بْنِ وَائِلٍ وَ کَتَبَ لَهُ عَهْداً کَانَ فِیهِ فَمَنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ طَاعَتِنَا مِنْ أَهْلِ الْجَزِیرَةِ وَ فِیمَا بَیْنَ الْکُوفَةِ وَ أَرْضِ الشَّامِ فَادَّعَی أَنَّهُ أَدَّی صَدَقَتَهُ إِلَی عُمَّالِ الشَّامِ وَ هُوَ فِی حَوْزَتِنَا مَمْنُوعٌ قَدْ حَمَتْهُ خَیْلُنَا وَ رِجَالُنَا فَلَا یَجُوزُ لَهُ ذَلِکَ وَ إِنْ کَانَ الْحَقُّ مَا زَعَمَ فَإِنَّهُ لَیْسَ لَهُ أَنْ یَنْزِلَ بِلَادَنَا وَ یُؤَدِّیَ صَدَقَةَ مَالِهِ إِلَی عَدُوِّنَا⁽²⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ فَقَالَ الْفَقِیرُ الَّذِی لَا یَسْأَلُ وَ الْمِسْکِینُ أَجْهَدُ مِنْهُ وَ الْبَائِسُ الْفَقِیرُ أَجْهَدُ مِنْهُمَا حَالًا وَ لَا یُعْطَی الزَّکَاةُ إِلَّا أَهْلَ الْوَلَایَةِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ قِیلَ لَهُ فَإِذَا لَمْ یَکُنْ بِالْمَوْضِعِ وَلِیٌّ مُحْتَاجٌ إِلَیْهَا قَالَ یُبْعَثُ بِهَا إِلَی مَوْضِعٍ آخَرَ فَیُقْسَمُ فِی أَهْلِ الْوَلَایَةِ وَ لَا یُعْطَی قَوْماً إِنْ دَعَوْتَهُمْ إِلَی أَمْرِکَ لَمْ یُجِیبُوکَ وَ لَوْ کَانَ الذَّبْحُ وَ أَهْوَی بِیَدِهِ إِلَی حَلْقِهِ قِیلَ لَهُ فَإِذَا لَمْ یُوجَدْ مُؤْمِنٌ مُسْتَحِقٌّ قَالَ یُعْطَی الْمُسْتَضْعَفُونَ الَّذِینَ لَا یَنْصِبُونَ وَ یُعْطَی الْمُؤْمِنُ مِنَ الزَّکَاةِ مَا یَأْکُلُ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ وَ یَکْتَسِی وَ یَتَزَوَّجُ وَ یَحُجُّ وَ یَتَصَدَّقُ وَ یُوفِی دَیْنَهُ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها قَالَ هُمُ السُّعَاةُ عَلَیْهَا یُعْطِیهِمُ الْإِمَامُ مِنَ الصَّدَقَةِ بِقَدْرِ مَا یَرَاهُ لَیْسَ فِی ذَلِکَ تَوْقِیتٌ عَلَیْهِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: بُعِثَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الْیَمَنِ بِذَهَبَةٍ فِی أَدِیمٍ مَقْرُوظٍ یَعْنِی مَدْبُوغٍ بِالْقَرَظِ لَمْ یَخْلُصْ مِنْ تُرَابِهَا فَقَسَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَیْنَ خَمْسَةِ نَفَرٍ الْأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ وَ عُیَیْنَةَ بْنِ بَدْرٍ وَ زَیْدِ الْخَیْلِ وَ عَلْقَمَةَ بْنِ عَلَاثَةَ وَ عَامِرِ بْنِ الطُّفَیْلِ فَوَجَدَ فِی ذَلِکَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالُوا کُنَّا نَحْنُ أَحَقَّ بِهَذَا فبلغ ذلک صلی الله علیه و آله [فَبَلَغَهُ صلی الله علیه و آله ذَلِکَ] فَقَالَ أَ لَا تَأْمَنُونَنِی وَ أَنَا أَمِینُ مَنْ فِی السَّمَاءِ یَأْتِینِی خَبَرُ السَّمَاءِ

صَبَاحاً وَ مَسَاءً.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَالَ هُمْ قَوْمٌ یُتَأَلَّفُونَ عَلَی الْإِسْلَامِ مِنْ رُؤَسَاءِ الْقَبَائِلِ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُعْطِیهِمْ لِیَتَأَلَّفَهُمْ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ فِی الرِّقابِ قَالَ إِذَا جَازَتِ الزَّکَاةُ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ اشْتُرِیَ مِنْهَا الْعَبْدُ وَ أُعْتِقَ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِیٍّ إِلَّا لِخَمْسَةٍ عَامِلٍ عَلَیْهَا وَ غَارِمٍ وَ هُوَ الَّذِی عَلَیْهِ الدَّیْنُ أَوْ تَحَمَّلَ بالجمالة [بِالْحَمَالَةِ] أَوْ رَجُلٍ اشْتَرَاهَا بِمَالِهِ أَوْ رَجُلٍ أُهْدِیَتْ إِلَیْهِ.

وَ عَنْهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فِی الْجِهَادِ وَ الْحَجِّ وَ غَیْرِ ذَلِکَ مِنْ سُبُلِ الْخَیْرِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ الرَّجُلُ یَکُونُ فِی السَّفَرِ فَیُقْطَعُ بِهِ نَفَقَتُهُ أَوْ یَسْقُطُ أَوْ یَقَعُ عَلَیْهِ اللُّصُوصُ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْإِمَامُ یَرَی رَأْیَهُ بِقَدْرِ مَا أَرَاهُ اللَّهُ فَإِنْ رَأَی أَنْ تُقْسَمَ الزَّکَاةُ عَلَی السِّهَامِ الَّتِی سَمَّاهَا اللَّهُ قَسَمَهَا وَ إِنْ أَعْطَی أَهْلَ صِنْفٍ وَاحِدٍ رَآهُمْ أَحْوَجَ لِذَلِکَ فِی الْوَقْتِ أَعْطَاهُمْ وَ لَا بَأْسَ أَنْ یُعْطَی مِنَ الزَّکَاةِ مَنْ لَهُ الدَّارُ وَ الْخَادِمُ وَ الْمِائَتَا دِرْهَمٍ فَکُلْ مَا ذَکَرْنَاهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: ولید بن صبیخ گفته است: شهاب به من گفت: من شب­ها خواب­های وحشتناکی می­بینم و زنی را می­بینم که مرا می­ترساند، پس از جعفر بن محمد علیه السلام برایم در مورد آن بپرس. من از ایشان پرسیدم و فرمود: این شخصی است که زکات مالش را پرداخت نمی­کند. او را (از گفته امام) باخبر کردم. پس گفت: البته سوگند به خدا من زکات را می­پردازم. امام را از سخن او با خبر کردم. ایشان فرمود: اگر این طور باشد، او زکات را در موضع شایسته آن قرار نداده است. گفته امام را برای شهاب نقل کردم. او گفت: راست فرموده است.

از امام علی علیه السلام روایت شده که ایشان مخنف بن سلیم را مسئول گردآوری صدقه­های (قبیله) بکر بن وائل کرد و دستوری را برای او نوشت که در آن آمده بود: هر کس از مردم جزیره و مناطق ما بین کوفه و سرزمین شام تحت اطاعت ما باشد و ادعا کند صدقه اش را به کارگزاران شام داده است، در حالی که این کار در حوزه (حکومت) ما ممنوع باشد، سپاهیان ما از او حمایت می­کنند و این کار برایش جایز نیست و اگر گمان او حقیقت باشد، پس حق ندارد در سرزمین ما ساکن شود درحالی که صدقه مالش را به دشمن ما بدهد.

از امام جعفر بن محمد علیه السلام روایت شده است که از او در باره این سخن خداوند «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ»، {زکات تنها به تهیدستان و بینوایان اختصاص دارد} سؤال شد. فرمود: فقیر کسی است که طلب کمک نمی‌کند، و حال مسکین از او بدتر است و بینوای فقیر کسی است که از همه آنان بیچاره­تر است، و زکات فقط به مومنانی که اهل ولایت هستند داده می­شود .

به او گفته شد: اگر در آن مکان اهل ولایتی نباشد که نیازمند زکات باشد؟ فرمود: مال زکات به مکان دیگری فرستاده می­شود تا در میان اهل ولایت تقسیم گردد و به مردمی که اگر آن­ها را برای کاری فراخواندی و دعوت را اجابت نکردند، حتی اگر کشته شوند - و با دستش به گلویش اشاره کرد - زکات داده نمی­شود

به او گفتند: اگر مومن مستحقی نباشد؟ فرمود: به مستضعفانی که کسی کاری به آن­ها محوّل نمی­کند و از کار کردن ناتوانند داده می­شود. و به مومن از زکات آن اندازه داده می­شود که از آن بخورد و بیاشامد و بپوشد و همسر اختیار کند و به حج خانه خدا برود و صدقه بدهد و دین و قرض خود را بپردازد.

و از ایشان نقل شده است که در باره این سخن خداوند عزیز و بلند مرتبه «وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا»، {متصدیان آن} فرمود: آنان کسانی هستند که در جمع آوری زکات می­کوشند و امام هر اندازه که روا بداند به آنان می­دهد. در این خصوص زمان و اندازه ای مشخص نشده است.

علی علیه السلام فرمود: از یمن طلایی در پوست دباغی شده­ای که با برگ درخت سَلَم دباغی شده بود، فرستادند که از خاکش پاک نشده بود. پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم آن را بین پنج نفر تقسیم کرد: اقرع بن حابس، عیینه بن بدر، زید الخیل، علقمه بن علاثه و عامر بن طفیل. گروهی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم گفتند: ما برای گرفتن آن مستحق تر بودیم. این خبر به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم رسید. پس فرمود: آیا به من اطمینان ندارید حال آن که من امانت دار آسمانی­ها هستم و اخبار آسمان شب و روز به من می­رسد؟.

از امام باقر علیه السلام روایت شده است که در باره این سخن خداوند «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» فرمود: آنان گروهی از رؤسای قبایل هستند که به سوی اسلام جذب می­شوند و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به آنها زکات می­داد تا آنان را به سوی اسلام جذب کند.

و همچنین ایشان درباره این سخن خداوند «وَفِی الرِّقَابِ» فرمود: هر گاه زکات مال از پانصد درهم عبور کرد با آن برده ای خریداری می­شود و آزاد می­گردد .

جعفر بن محمد علیه السلام از پدرانش از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت می­کند که فرمودند: صدقه دادن به ثروتمند روا نیست مگر برای پنج نفر: متولی جمع آوری زکات، و غارم: آن کسی است بدهی داشته باشد یا دیه و غرامتی را متحمل شده باشد یا شخصی است که با مالش دیه ای را خریده باشد و یا شخصی است که دیه و غرامت به او هدیه بدهند.

همچنین از پیامبر که درود و سلام خداوند بر او باد نقل شده که فرمود: «وَفِی سَبِیلِ اللّهِ» در راه جهاد و حج و دیگر راه­های خیر است. «وَابْنَ السَّبِیلِ» شخصی است که در سفر باشد و نفقه اش قطع می­گردد یا از او ساقط می­شود و یا دزدان بر او چیره می­شوند.

و از ایشان نقل شده که فرمودند: امام نظر خود را چنان که خدا به او می‌نماید ابراز می‌کند، پس اگر چنان بهتر ببیند که زکات را به سهم­هایی که خدا تقسیم کرده است بخش کند چنین می‌کند، و اگر چنان شایسته بداند که همه را به گروه واحدی به سبب نیازی که دارند بدهد، همین کار را می‌کند. و ایرادی ندارد اگر مقداری از زکات را به کسی بدهد که خانه و خدمتکار و دویست درهم دارد. و همه آنچه را ذکر کردیم. - . دعائم الاسلام : 260 - 261 -

**[ترجمه]

«46»

کِتَابُ زَیْدٍ النَّرْسِیِّ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ إِذَا لَمْ یجد [نَجِدْ] أَهْلَ الْوَلَایَةِ یَجُوزُ لَنَا أَنْ نَصَّدَّقَ عَلَی غَیْرِهِمْ فَقَالَ إِذَا لَمْ یَجِدُوا أَهْلَ الْوَلَایَةِ فِی الْمِصْرِ تَکُونُونَ فِیهِ فَابْعَثُوا بِالزَّکَاةِ الْمَفْرُوضَةِ إِلَی أَهْلِ الْوَلَایَةِ مِنْ غَیْرِ أَهْلِ مِصْرِکُمْ فَأَمَّا مَا کَانَ فِی سِوَی الْمَفْرُوضِ مِنْ صَدَقَةٍ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا أَهْلَ الْوَلَایَةِ فَلَا عَلَیْکُمْ أَنْ

تُعْطُوهُ الصِّبْیَانَ وَ مَنْ کَانَ فِی مِثْلِ عُقُولِ الصِّبْیَانِ مِمَّنْ لَا یَنْصِبُ وَ لَا یَعْرِفُ مَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ فَیُعَادِیَکُمْ وَ لَا یَعْرِفُ خِلَافَ مَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ فَیَتَّبِعَهُ وَ یَدِینَ بِهِ وَ هُمُ الْمُسْتَضْعَفُونَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ تُعْطُونَهُمْ دُونَ الدِّرْهَمِ وَ دُونَ الرَّغِیفِ فَأَمَّا الدِّرْهَمَ التَّامَّ فَلَا تُعْطِی إِلَّا أَهْلَ الْوَلَایَةِ قَالَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا تَقُولُ فِی السَّائِلِ یَسْأَلُ عَلَی الْبَابِ وَ عَلَی الطَّرِیقِ وَ نَحْنُ لَا نَعْرِفُ مَا هُوَ فَقَالَ لَا تُعْطِهِ وَ لَا کَرَامَةَ وَ لَا تُعْطِ غَیْرَ أَهْلِ الْوَلَایَةِ إِلَّا أَنْ یَرِقَّ قَلْبُکَ عَلَیْهِ فَتُعْطِیهِ الْکِسْرَةَ مِنَ الْخُبْزِ وَ الْقِطْعَةَ مِنَ الْوَرِقِ فَأَمَّا النَّاصِبَ فَلَا یَرِقَّنَّ قَلْبُکَ عَلَیْهِ وَ لَا تُطْعِمْهُ وَ لَا تَسْقِهِ وَ إِنْ مَاتَ جُوعاً أَوْ عَطَشاً وَ لَا تُغِثْهُ وَ إِنْ کَانَ غَرِقاً أَوْ حَرِقاً فَاسْتَغَاثَ فَغَطِّسْهُ وَ لَا تُغِثْهُ فَإِنَّ أَبِی نِعْمَ الْمُحَمَّدِیُّ کَانَ یَقُولُ مَنْ أَشْبَعَ نَاصِباً مَلَأَ اللَّهُ جَوْفَهُ نَاراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُعَذَّباً کَانَ أَوْ مَغْفُوراً لَهُ.

**[ترجمه]کتاب زید النرسی: از امام صادق علیه السلام نقل شده که از ایشان سؤال کردند، هرگاه اهل ولایت نباشند جایز است به دیگران صدقه بدهیم؟ فرمود: اگر در منطقه ای که در آن سکونت دارید اهل ولایت را نیافتید، زکات واجب شده را برای کسانی از مناطق دیگر که اهل ولایتند بفرستید. اما صدقه­های غیر از زکات واجب شده را در صورتی که اهل ولایت نیافتید، باکی بر شما نیست اگر آن را به کودکان یا کسانی بدهید که کودک خرد هستند و از جمله افرادی باشند که ناصبی نبوده و از عقیده و باور شما آگاه نباشد تا با شما دشمنی بورزد و بر عقیده ای خلاف عقیده شما واقف نباشد تا از آن پیروی کند و از آن فرمانبرداری کند و اینان مردان، زنان و فرزندان مستضعفی هستند که کمتر از درهم و پایین تر از گرده نان به آن­ها می­دهید. اما درهم کامل فقط به اهل ولایت داده می­شود .

گفت: من عرض کردم: فدایت بشوم، در باره کسی که در پشت در و در راه طلب کمک می­کند و ما نمی­دانیم او کیست چه می­گویید؟ فرمود: به او چیزی اعطا نکن - و او را کرامتی نیست - و به غیر از اهل ولایت چیزی نده مگر اینکه قلبت برایش رقّت پیدا کند، پس تکه نانی و قطعه برگی (تکه­ای گوشت) به او ببخشی. اما قلبت برای ناصبی به رقّت نیاید و حتی اگر از گرسنگی و تشنگی بمیرد او را اطعام و سیراب نکن و اگر در حال غرق شدن یا سوخته شدن بود او را یاری نرسان و اگر طلب یاری کرد او را در آب فرو ببر و به او کمک نکن. چراکه پدرم که بهترین مسلمان محمدی بود، می­گفت: هر کس ناصبی ای را سیر کند خداوند در روز قیامت شکمش را پر از آتش می­کند، چه آن شخص اهل عذاب باشد و چه اهل غفران .

**[ترجمه]

باب 7 حرمة الزکاة علی بنی هاشم

الأخبار

«1»

ن،⁽¹⁾[عیون أخبار الرضا علیه السلام] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ شَاذَوَیْهِ وَ ابْنُ مَسْرُورٍ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرَّیَّانِ: فِیمَا احْتَجَّ الرِّضَا علیه السلام عَلَی الْعَامَّةِ بِحَضْرَةِ الْمَأْمُونِ فِی فَضْلِ الْعِتْرَةِ الطَّاهِرَةِ قَالَ علیه السلام لَمَّا جَاءَتْ قِصَّةُ الصَّدَقَةِ نَزَّهَ نَفْسَهُ وَ نَزَّهَ رَسُولَهُ وَ نَزَّهَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَقَالَ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللَّهِ‌⁽²⁾فَهَلْ تَجِدُ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ ذَلِکَ أَنَّهُ جَعَلَ عَزَّ وَ جَلَّ سَهْماً لِنَفْسِهِ أَوْ لِرَسُولِهِ أَوْ لِذِی الْقُرْبَی لِأَنَّهُ لَمَّا نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الصَّدَقَةِ وَ نَزَّهَ رَسُولَهُ نَزَّهَ أَهْلَ بَیْتِهِ لَا بَلْ حَرَّمَ عَلَیْهِمْ لِأَنَّ الصَّدَقَةَ مُحَرَّمَةٌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ علیهم السلام وَ هِیَ أَوْسَاخُ أَیْدِی النَّاسِ لَا تَحِلُّ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ طُهِّرُوا مِنْ کُلِّ دَنَسٍ وَ وَسَخٍ فَلَمَّا طَهَّرَهُمُ اللَّهُ وَ اصْطَفَاهُمْ رَضِیَ لَهُمْ مَا رَضِیَ لِنَفْسِهِ وَ کَرِهَ لَهُمْ

مَا کَرِهَ لِنَفْسِهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار ، - . عیون الاخبار 1 : 215 - امالی صدوق: از الریان نقل شده که از جمله دلیل و برهان­هایی که امام رضا علیه السلام برای اهل سنت در حضور مامون برای برتری و فضیلت عترت پاک اهل بیت آورد این بود که فرمود: زمانی که داستان صدقه پیش آمد، خداوند، خود و پیامبر و اهل بیتش را منزه گردانید و فرمود: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللّهِ»، - . توبه / 60 - {صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست، و خدا دانای حکیم است.} آیا در این آیه چیزی می­یابی که خداوند عزّ و جلّ سهمی را برای خود یا پیامبرش و یا خویشاوندان او قرار داده باشد؟ زیرا آنسان که خود و فرستاده اش را از صدقه منزه گردانید، اهل بیتش را نیز منزه گردانید و حتی (صدقه) را بر آنان حرام کرد، چراکه صدقه بر محمد و خاندانش حرام می­باشد و صدقه چرک دست­های مردم است و برای آن­ها حلال نیست، زیرا از هر چرک و آلودگی پاک شده اند. پس هنگامی که آنان را پاک گردانید و آنان را برگزید، آنچه را برای خود پسندید، برای آن­ها نیز پسندید و آنچه را برای خود ناپسند دانسته برای آن­ها نیز ناپسند دانسته است. - . امالی صدوق : 428 -

**[ترجمه]

«2»

ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی الْکَرَّامِ الْجَعْفَرِیِّ الشَّیْخِ فِی أَیَّامِ الْمَأْمُونِ قَالَ: خَرَجْتُ وَ خَرَجَ بَعْضُ مَوَالِینَا إِلَی بَعْضِ مُتَنَزَّهَاتِ الْمَدِینَةِ مِثْلِ الْعَقِیقِ وَ مَا أشبههما [أَشْبَهَهَا] فَدَفَعْنَا إِلَی سِقَایَةٍ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ فِیهَا تَمْرٌ لِلصَّدَقَةِ فَتَنَاوَلْتُ تَمْرَةً فَوَضَعْتُهَا فِی فَمِی فَقَامَ إِلَیَّ الْمَوْلَی الَّذِی کَانَ مَعِی فَأَدْخَلَ إِصْبَعَهُ فِی فَمِی فَعَالَجَ إِخْرَاجَ التَّمْرَةِ مِنْ فَمِی وَ وَافَی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ هُوَ یُعَالِجُ إِخْرَاجَ التَّمْرَةِ فَقَالَ لَهُ مَا لَکَ أَیْشٍ تَصْنَعُ فَقَالَ لَهُ الْمَوْلَی جُعِلْتُ فِدَاکَ هَذَا تَمْرُ الصَّدَقَةِ وَ الصَّدَقَةُ لَا تَحِلُّ لِبَنِی هَاشِمٍ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّمَا ذَاکَ مُحَرَّمٌ عَلَیْنَا مِنْ غَیْرِنَا فَأَمَّا بَعْضُنَا فِی بَعْضٍ فَلَا بَأْسَ بِذَلِکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: ابوالکرام جعفری در روزگار مامون گفت: من به همراه بعضی از غلامانمان به سوی یکی از گردشگاه­های مدینه مانند عقیق یا چیزی شبیه آن بیرون رفتیم. پس کسی را برای آب آوردن برای ابوعبدالله جعفر بن محمد علیه السلام فرستادیم. در آنجا خرمایی از مال صدقه بود. پس من خرمایی را برداشتم و در دهانم گذاشتم. غلامی که با من بود برخاست و انگشتش را در دهانم فرو برد و خواست خرما را از دهانم بیرون آورد. ابوعبدالله به او گفت: تو را چه شده است چه کار می­کنی؟ غلام به او گفت: فدایت شوم این خرمای صدقه است و صدقه برای بنی هاشم روا نیست. ابوعبدالله گفت: اگر دیگران صدقه بدهند حرام است، اما در صورتی که برخی از ما به برخی دیگر بدهیم مشکلی ندارد. - . قرب الاسناد : 17 -

**[ترجمه]

«3»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَضَی فِی بَرِیرَةَ بِشَیْئَیْنِ‌⁽³⁾

قَضَی فِیهَا بِأَنَّ الْوَلَایَةَ لِمَنْ أَعْتَقَ وَ قَضَی لَهَا بِالتَّخْیِیرِ حِینَ أُعْتِقَتْ وَ قَضَی أَنَّ مَا تَصَدَّقَ بِهِ عَلَیْهَا فَأَهْدَتْهُ فَهِیَ هَدِیَّةٌ لَا بَأْسَ بِأَکْلِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرش نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله سلم دو چیز را در مورد بریره دستور داد: یکی اینکه ولایت بر کنیز مال کسی است که او را آزاد کرده است و دوم اینکه وقتی کنیز آزاد شود مخیر است که با شوهر قبلی خود باشد و یا از او جدا شود؛ سوم صدقه ای را که گرفته و به دیگری هدیه داده، تبدیل به هدیه می‌شود و حکم صدقه را ندارد و خوردن آن اشکالی ندارد. - . قرب الاسناد : 61 -

**[ترجمه]

«4»

ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ خَلَفٍ الْعَطَّارُ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: کُنَّا نَمُرُّ وَ نَحْنُ صِبْیَانٌ فَنَشْرَبُ مِنْ مَاءٍ فِی الْمَسْجِدِ مِنْ مَاءِ الصَّدَقَةِ فَدَعَانَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام فَقَالَ یَا بُنَیَّ لَا تَشْرَبُوا مِنْ هَذَا الْمَاءِ وَ اشْرَبُوا مِنْ مَائِی‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]محمد ابن عبدالله جعفری گفته است: ما در زمان کودکی راه می­رفتیم و از آب صدقه ای که در مسجد بود می­نوشیدیم. جعفر ابن محمد علیه السلام ما را صدا زد و گفت: ای پسرانم از این آب ننوشید بلکه از آب من بنوشید. - . قرب الاسناد : 99 -

**[ترجمه]

«5»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ الصَّدَقَةِ تَحِلُّ لِبَنِی هَاشِمٍ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ صَدَقَاتُ بَعْضِهِمْ عَلَی بَعْضٍ تَحِلُّ لَهُمْ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِذَا خَرَجْتَ إِلَی مَکَّةَ کَیْفَ تَصْنَعُ بِهَذِهِ الْمِیَاهِ الْمُتَّصِلَةِ بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ وَ

عَامَّتُهَا صَدَقَاتٌ قَالَ سُمِّیَ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ فَقُلْتُ مِنْهَا عَیْنُ ابْنِ بَزِیعٍ وَ غَیْرِهِ فَقَالَ وَ هَذِهِ لَهُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: بزنطی روایت می­کند که از امام رضا علیه السلام در مورد صدقه پرسیدم که آیا برای بنی هاشم حلال است؟ فرمود خیر اما صدقه برخی از آنان برای برخی دیگر حلال است. پس به او گفتم: فدایت شوم، اگر از مکه بیرون رفتم، این آب­هایی که بین مکه و مدینه است و عموم آن از صدقه است چه حکمی دارد؟ فرمود: چیزی از این آب­ها نامگذاری شده است؟ گفتم: یکی از آن چشمه ها چشمه ابن بزیع نام دارد و مانند آن. فرمود: این آب­ها متعلق به آن­ها است. - . قرب الاسناد : 217 -

**[ترجمه]

«6»

ل، [الخصال] أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ یُوسُفَ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَرْزَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِبَنِی هَاشِمٍ إِلَّا فِی وَجْهَیْنِ إِنْ کَانُوا عِطَاشاً وَ أَصَابُوا مَاءً شَرِبُوا وَ صَدَقَةُ بَعْضِهِمْ عَلَی بَعْضٍ‌⁽²⁾.

<meta info=". الخصال: امام صادق علیه السلام از پدرش روایت می­کند که فرمود: صدقه بر بنی هاشم حلال نیست مگر در دو صورت: هنگامی که تشنه باشند و به آبی برسند و بنوشند و نیز صدقه دادن بعضی از آن­ها به بعضی دیگر. - . الخصال 1 : 32 -

**[ترجمه]

«7»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ ذَکَرَ أَنَّ بَرِیرَةَ کَانَتْ عِنْدَ زَوْجٍ لَهَا وَ هِیَ مَمْلُوکَةٌ فَاشْتَرَتْهَا عَائِشَةُ فَأَعْتَقَتْهَا فَخَیَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ إِنْ شَاءَتْ أَنْ تَقِرَّ عِنْدَ زَوْجِهَا وَ إِنْ شَاءَتْ فَارَقَتْهُ وَ کَانَ مَوَالِیهَا الَّذِینَ بَاعُوهَا قَدِ اشْتَرَطُوا عَلَی عَائِشَةَ أَنَّ لَهُمْ وَلَاءَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ وَ صُدِّقَ عَلَی بَرِیرَةَ بِلَحْمٍ فَأَهْدَتْهُ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَعَلَّقَتْهُ عَائِشَةُ وَ قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَا یَأْکُلُ الصَّدَقَةَ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ اللَّحْمُ مُعَلَّقٌ فَقَالَ مَا شَأْنُ هَذَا اللَّحْمِ لَمْ یُطْبَخْ قَالَتْ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صُدِّقَ بِهِ عَلَی بَرِیرَةَ فَأَهْدَتْهُ لَنَا وَ أَنْتَ لَا تَأْکُلُ الصَّدَقَةَ فَقَالَ هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ وَ لَنَا هَدِیَّةٌ ثُمَّ أَمَرَ بِطَبْخِهِ فَجَرَتْ فِیهَا ثَلَاثٌ مِنَ السُّنَنِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال: عبید اللَّه بن علی حلبی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: بریره کنیزی بود که شوهر داشت و عایشه او را خرید و آزاد کرد و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم او را مخیّر کرد که اگر بخواهد نزد شوهرش باشد و اگر بخواهد از وی جدا شود، و صاحبان قبلی این کنیز با عایشه شرط کرده بودند که ولایت او با آنهاست، پیامبر فرمود: ولایت مال کسی است که او را آزاد کرده است. گوشتی را به او صدقه دادند و او آن را به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلّم هدیه کرد، عایشه آن را در جایی آویخت و گفت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلّم صدقه نمی‌خورد، پیامبر آمد در حالی که آن گوشت آویزان بود، فرمود: چرا این گوشت پخته نشده؟ عایشه گفت: یا رسول اللَّه، آن را به بریره صدقه دادند و او هم به ما هدیه کرده و تو صدقه نمی‌خوری، فرمود: آن برای او صدقه و برای ما هدیه است، سپس دستور داد آن را بپزند و در او سه سنّت جاری شد. - . الخصال 1 : 89 -

**[ترجمه]

«8»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ لَا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ⁽⁴⁾.

صح، [صحیفة الرضا علیه السلام] عنه علیه السلام: مثله‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امام رضا علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه آله و سلّم فرمود: صدقه برای ما اهل بیت حلال نیست. - . عیون الاخبار 2 : 29 -

صحیفه الرضا علیه السلام: از ایشان همین حدیث روایت شده است. - . صحیفه امام رضا علیه السلام : 25 -

**[ترجمه]

«9»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الْقَلَانِسِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ السَّبِیعِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِغَدِیرِ خُمٍّ إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِی وَ لَا لِأَهْلِ بَیْتِی الْخَبَرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: زید بن ارقم نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم در روز غدیر فرمود: صدقه برای من و برای اهل بیتم حلال نیست. - . امالی طوسی 1 : 231 -

**[ترجمه]

«10»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] ابْنُ حَمَّوَیْهِ عَنْ أَبِی الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِی خَلِیفَةَ عَنْ أَبِی الْوَلِیدِ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ الْحَکَمِ عَنِ ابْنِ أَبِی رَافِعٍ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله بَعَثَ رَجُلًا مِنْ بَنِی مَخْزُومٍ عَلَی الصَّدَقَةِ فَقَالَ لِأَبِی رَافِعٍ اصْحَبْنِی کَیْمَا تُصِیبَ مِنْهَا فَقَالَ حَتَّی آتِیَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَأَسْأَلَهُ فَأَتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَسَأَلَهُ فَقَالَ مَوْلَی الْقَوْمِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ إِنَّا لَا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: ابن ابی رافع نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم شخصی از بنی مخزوم را برای جمع آوری صدقه فرستاد. آن شخص به ابی رافع گفت: همراه من بیا تا مقداری از آن به تو برسد. او گفت: (اجازه بده) پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم بیاید و از او بپرسم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد. پس او از ایشان پرسید. پیامبر فرمود: خدمتکار و برده مردم از خود آن­ها است و صدقه نیز برای ما حلال نیست. - . امالی طوسی 2 : 17 -

**[ترجمه]

«11»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أُنَاساً مِنْ بَنِی هَاشِمٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَسَأَلُوهُ أَنْ یَسْتَعْمِلَهُمْ عَلَی صَدَقَةِ الْمَوَاشِی وَ النَّعَمِ فَقَالُوا یَکُونُ لَنَا هَذَا السَّهْمُ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ لِلْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ فَنَحْنُ أَوْلَی بِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِی وَ لَکُمْ وَ لَکِنْ وُعِدْتُ الشَّفَاعَةَ ثُمَّ قَالَ أَنَا أَشْهَدُ أَنَّهُ قَدْ وُعِدَهَا فَمَا ظَنُّکُمْ یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِذَا عدت [عُذْتُ] بِحَلْقَةِ بَابِ الْجَنَّةِ أَ تَرَوْنِی مُؤْثِراً عَلَیْکُمْ غَیْرَکُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر العیاشی: عیص بن قاسم از امام صادق علیه السلام نقل می­کند که فرمود: همانا مردمی از بنی هاشم نزد رسول خدا که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، آمدند و از او خواستند که آنان را به عنوان مسئول جمع آوری صدقات چهار پایان و شتران بگمارد. آنان گفتند: این سهمی که خدا برای مسئولین جمع‌آوری آن و مؤلّفه قلوبهم قرار داده است، ما به آن سزاوارتریم. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای فرزندان عبدالمطلب! صدقه برای من و شما جایز نیست، اما خدا مرا به شفاعت وعده داده است. - و سپس فرمود: من گواهی می‌دهم که او وعده داده است -

هرگاه حلقه درِ بهشت را به دست گیرم، فکر می‌کنید چه خواهم کرد، آیا غیر از شما را ترجیح خواهم داد؟

**[ترجمه]

«12»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: جَرَتْ فِی بَرِیرَةَ أَرْبَعُ قَضِیَّاتٍ مِنْهَا أَنَّهُ لَمَّا کَاتَبَتْهَا عَائِشَةُ کَانَتْ تَدُورُ وَ تَسْأَلُ النَّاسَ وَ کَانَتْ تَأْوِی إِلَی عَائِشَةَ فَتُهْدِی إِلَیْهَا الْقَدِیدَ وَ الْخُبْزَ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هَلْ مِنْ شَیْ‌ءٍ آکُلُهُ فَقَالَتْ لَا إِلَّا مَا أَتَتْنَا بِهِ بَرِیرَةُ فَقَالَ صلی الله علیه و آله هَاتِیهِ هُوَ عَلَیْهَا صَدَقَةٌ وَ لَنَا هَدِیَّةٌ فَأَکَلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: موسی بن جعفر علیه السلام از پدرانش نقل می­کند که علی علیه السلام فرمود: درباره بریره چهار قضیه وجود دارد. یکی از آنها این است که هنگامی که عایشه او را خریداری کرد، او در کوچه‌ها می‌گشت و گدایی می کرد و به خانه عایشه پناه می‌برد و نان و گوشت را به عنوان هدیه به عایشه می‌داد! رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم به خانه وارد شد و خطاب به عایشه گفت: آیا در خانه چیزی هست که بخوریم؟ عایشه پاسخ داد: نه، مگر آنچه را بریره برای ما آورده است. رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: همان را بیاور، زیرا آن برای بریره صدقه است و برای ما هدیه محسوب می‌گردد. پس آن را خورد. - . نوادر راوندی : 54 -

**[ترجمه]

أقول

تمامه فی باب تزویج الإماء.

**[ترجمه]تمام داستان در باب ازدواج کنیزان آمده است .

**[ترجمه]

«13»

نَهْجُ الْبَلَاغَةِ،: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی خُطْبَةٍ وَ أَعْجَبُ مِنْ ذَلِکَ طَارِقٌ طَرَقَنَا بِمَلْفُوفَةٍ فِی وِعَائِهَا وَ مَعْجُونَةٍ شَنِئْتُهَا کَأَنَّمَا عُجِنَتْ بِرِیقِ حَیَّةٍ أَوْ قَیْئِهَا فَقُلْتُ أَ صِلَةٌ أَمْ زَکَاةٌ أَمْ صَدَقَةٌ فَذَلِکَ کُلُّهُ مُحَرَّمٌ عَلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتِ إِلَی آخِرِ الْخُطْبَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین در یکی از خطبه­ها می­فرماید: و از این حادثه شگفت آورتر اینکه شب هنگام کسی به دیدار ما آمد و ظرفی سرپوشیده پر از حلوا داشت، معجونی که از آن تنفر داشتم، گویا آن را با آب دهان مار سمی، یا قی کرده آن مخلوط کردند، به او گفتم: هدیه است؟ یا زکات یا صدقه؟ که همه اینها بر ما اهل بیت پیامبر (ص) حرام است. تا آخر خطبه. - . نهج البلاغه : خطبه 222 -

**[ترجمه]

«14»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ هُوَ طِفْلٌ صَغِیرٌ قَدْ أَخَذَ تَمْرَةً مِنْ تَمْرِ الصَّدَقَةِ فَجَعَلَهَا فِی فِیهِ فَاسْتَخْرَجَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ فِیهِ وَ إِنَّ عَلَیْهَا لُعَابَهُ فَرَمَی بِهَا فِی تَمْرِ الصَّدَقَةِ حَیْثُ کَانَتْ وَ قَالَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ لَا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ⁽²⁾.

وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِیَدِی فَمَشَیْتُ مَعَهُ فَمَرَرْنَا بِتَمْرٍ مَصْبُوبٍ وَ أَنَا یَوْمَئِذٍ غُلَامٌ صَغِیرٌ فَجَمَزْتُ‌⁽³⁾فَتَنَاوَلْتُ تَمْرَةً فَجَعَلْتُهَا فِی فِیَّ فَبَادَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَدْخَلَ إِصْبَعَهُ فِی فِیَّ وَ أَخْرَجَ التَّمْرَةَ بِلُعَابِهَا وَ رَمَی بِهَا فِی التَّمْرِ وَ کَانَ مِنْ تَمْرِ الصَّدَقَةِ فَقَالَ إِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ لَا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِی وَ لَا لِأَهْلِ بَیْتِی إِنَّ الصَّدَقَةَ أَوْسَاخُ النَّاسِ فَقِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الزَّکَاةُ الَّتِی یُخْرِجُهَا النَّاسُ مِنْ ذَلِکَ قَالَ نَعَمْ وَ قَدْ عَوَّضَنَا اللَّهُ مِنْ ذَلِکَ الْخُمُسَ قِیلَ لَهُ فَإِذَا مُنِعْتُمُ الْخُمُسَ هَلْ تَحِلُّ لَکُمُ الصَّدَقَةُ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا یَحِلُّ لَنَا مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْنَا بِغَصْبِ الظَّالِمِینَ حَقَّنَا وَ لَیْسَ مَنْعُهُمْ إِیَّانَا مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَنَا بِمُحِلٍّ لَنَا مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْنَا.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: لَا تَحِلُّ لَنَا زَکَاةٌ مَفْرُوضَةٌ وَ مَا أُبَالِی أَکَلْتُ مِنْ زَکَاةٍ أَوْ شَرِبْتُ مِنْ خَمْرٍ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَیْنَا صَدَقَاتِ النَّاسِ أَنْ نَأْکُلَهَا أَوْ نَعْمَلَ عَلَیْهَا وَ أَحَلَّ لَنَا صَدَقَاتِ بَعْضِنَا عَلَی بَعْضٍ مِنْ غَیْرِ زَکَاةٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: از امیرالمومنین علی علیه السلام روایت شده است که ایشان به امام حسن علیه السلام درحالی که کودکی خردسال بود نگاه کرد و خرمایی از خرمای صدقه را گرفته و در دهانش گذاشت. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم خرما را از دهانش بیرون آورد درحالی که آب دهانش بر خرما بود، و آن را روی خرمای صدقه انداخت و فرمود: صدقه برای ما اهل بیت حلال نیست. - . دعائم الاسلام : 246 -

از حسن بن علی علیه السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم دست من را گرفت و همراه با او به راه افتادم و ما بر خرمایی تازه گذر کردیم و من در آن موقع کودکی خردسال بودم، پس سریعاً دویدم و خرما را گرفته و در دهانم گذاشتم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم شتاب کرد و انگشتش را در دهانم گذاشت و خرما را با آب (دهانم) بیرون آورد و آن را در (بقیه) خرما انداخت. این خرما از خرمای صدقه بود. سپس فرمودند: صدقه برای ما اهل بیت حلال نیست.

جعفر ابن محمد علیه السلام می­گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمود: صدقه برای من و اهل بیتم حلال نیست جراکه صدقه چرک­های (دست) مردم است. به امام صادق علیه السلام گفته شد: آیا زکاتی که مردم می پردازند از همین نوع است؟ فرمود: بله و خداوند در عوض آن، خمس را برای ما مقرر گردانیده است. به او گفتند: در صورتی که از خمس منع شدید آیا صدقه برای شما حلال می­شود؟ فرمود: خیر، به خدا سوگند، چیزی که خداوند بر ما حرام کرده است، حلال نمی­شود همچنین از ایشان نقل شده که فرمود: زکات واجب برای ما حلال نیست و برای من یکسان است که از زکات بخورم یا شراب بنوشم، همانا خداوند صدقه­های مردم را بر ما حرام گردانید چه آن را بخوریم یا با آن کار کنیم، و صدقه برخی از ما به برخی دیگر را در صورتی که از زکات نباشد حلال کرده است. - . دعائم الاسلام : 258 - 259 -

**[ترجمه]

باب 8 کیفیة قسمتها و آدابها و حکم ما یأخذه الجائر منها و وقت إخراجها و أقل ما یعطی الفقیر منها

الآیات

التوبة: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ‌⁽¹⁾.

<meta info="- توبه: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَیْهِمْ. - . توبه / 103 -

{از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‌شان سازی و برایشان دعا کن.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: اعْتَدَّ فِی زَکَاتِکَ بِمَا أَخَذَ الْعَشَّارُ مِنْکَ وَ أَخْفِهَا مِنْهُ مَا قَدَرْتَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام از پدرانش از علی علیه السلام نقل می­کند که فرمود: در زکاتت آنچه را که عشار از تو می­گیرد حساب کن و کمتر از آن، هر چه توانستی بپرداز. - . قرب الاسناد : 94 -

**[ترجمه]

«2»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنِ الْجِعَابِیِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ رِزْقٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا إِسْحَاقُ کَیْفَ تَصْنَعُ بِزَکَاةِ مَالِکَ إِذَا حَضَرَتْ قُلْتُ یَأْتُونِّی إِلَی الْمَنْزِلِ فَأُعْطِیهِمْ فَقَالَ لِی مَا أَرَاکَ یَا إِسْحَاقُ إِلَّا قَدْ ذَلَّلْتَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِیَّاکَ إِیَّاکَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ مَنْ أَذَلَّ لِی وَلِیّاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِی بِالْمُحَارَبَةِ⁽³⁾.

جا، [المجالس للمفید] الجعابی: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]اسحاق بن عمار می­گوید: امام صادق علیه السلام به من گفت: اسحاق! چون وقت زکات مالت فرا رسد آن را چگونه می‌پردازی؟ گفتم: مستحقّین آن خود به من مراجعه کرده به ایشان می‌پردازم، حضرت فرمود: تو را جز این نمی‌بینم که مؤمنین را خوار ساخته‌ای! زنهار زنهار که خداوند متعال می فرماید: کسی که دوست مرا خوار سازد با من به دشمنی برخاسته است. - . امالی طوسی 1 : 198 -

مجالس المفید: جعابی همین حدیث را روایت کرده است. - . مجالس المفید : 113 -

**[ترجمه]

«3»

مع، [معانی الأخبار] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ بِشْرِ بْنِ بَشَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرَّجُلِ یَعْنِی أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام مَا حَدُّ الْمُؤْمِنِ الَّذِی یُعْطَی الزَّکَاةَ قَالَ یُعْطَی الْمُؤْمِنُ ثَلَاثَةَ آلَافٍ ثُمَّ قَالَ أَوْ عَشَرَةَ آلَافٍ وَ یُعْطَی الْفَاجِرُ بِقَدَرٍ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ یُنْفِقُهَا فِی طَاعَةِ اللَّهِ

عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْفَاجِرَ فِی مَعْصِیَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: بشر بن بشار می­گوید: به شخصی - مقصودش موسی بن جعفر علیه السلام بود - گفتم: چه مقدار از زکات به مومن داده می­­شود؟ فرمود: به مومن سه هزار داده می­شود. سپس گفت: ده هزار، و به شخص فاجر مقدار ناچیزی داده می­شود زیرا مومن مال زکات را در راه طاعت و بندگی خداوند خرج می­کند اما فاجر آن را در معصیت خداوند هزینه می­کند. - . این حدیث در معانی الاخبار موجود نیست و آن را در علل الشرایع 2 : 60 می­بینی. -

**[ترجمه]

«4»

ج، [الإحتجاج] عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عُتْبَةَ الْهَاشِمِیِّ: فِیمَا احْتَجَّ بِهِ الصَّادِقُ علیه السلام عَلَی عَمْرِو بْنِ عُبَیْدٍ وَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ قَالَ لِعَمْرٍو مَا تَقُولُ فِی الصَّدَقَةِ قَالَ فَقَرَأَ عَلَیْهِ هَذِهِ الْآیَةَ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیْها إِلَی آخِرِهَا قَالَ نَعَمْ فَکَیْفَ تَقْسِمُ بَیْنَهُمْ قَالَ أَقْسِمُهَا عَلَی ثَمَانِیَةِ أَجْزَاءٍ فَأُعْطِی کُلَّ جُزْءٍ مِنَ الثَّمَانِیَةِ جُزْءاً قَالَ علیه السلام إِنْ کَانَ صِنْفٌ مِنْهُمْ عَشَرَةَ آلَافٍ وَ صِنْفٌ رَجُلًا وَاحِداً وَ رَجُلَیْنِ وَ ثَلَاثَةً جَعَلْتَ لِهَذَا الْوَاحِدِ مِثْلَ مَا جَعَلْتَ لِلْعَشَرَةِ آلَافٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ وَ تَجْمَعُ‌⁽²⁾

بَیْنَ صَدَقَاتِ أَهْلِ الْحَضَرِ وَ أَهْلِ الْبَوَادِی فَتَجْعَلُهُمْ فِیهَا سَوَاءً قَالَ نَعَمْ قَالَ فَخَالَفْتَ رَسُولَ اللَّهِ فِی کُلِّ مَا قُلْتَ فِی سِیرَتِهِ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْسِمُ صَدَقَةَ الْبَوَادِی فِی أَهْلِ الْبَوَادِی وَ صَدَقَةَ الْحَضَرِ فِی أَهْلِ الْحَضَرِ لَا یَقْسِمُهُ بَیْنَهُمْ بِالسَّوِیَّةِ إِنَّمَا یَقْسِمُ عَلَی قَدْرِ مَا یَحْضُرُهُ مِنْهُمْ وَ عَلَی مَا یَرَی وَ عَلَی قَدْرِ مَا یَحْضُرُهُ فَإِنْ کَانَ فِی نَفْسِکَ شَیْ‌ءٌ مِمَّا قُلْتُ فَإِنَّ فُقَهَاءَ أَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَشِیخَتَهُمْ کُلَّهُمْ لَا یَخْتَلِفُونَ فِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَذَا کَانَ یَصْنَعُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]احتجاج: ابن عتبه روایت کرده است که از جمله دلیل و برهان­هایی که امام صادق علیه السلام در برابر عمرو ابن عبید و گروهی از معتزلی­ها ذکر کرد بدین صورت بود که به عمرو گفت: در مورد تقسیم زکات، چه می گویی؟ عمرو بن عبید، این آیه را تلاوت کرد: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ» - . توبه / 60 - ،{صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، اختصاص دارد.} و تا آخر آیه را تلاوت کرد. امام گفت: بلی. اما تو چگونه آن را تقسیم می‌کنی؟ عمرو بن عبید گفت: صدقات را به هشت بخش تقسیم می‌کنم و هر بخشی را به گروهی می‌دهم. امام فرمود: گرچه یک گروه آنان ده هزار تن شوند و یک گروه دیگر از یک تن و دو تن و یا سه تن تجاوز نکنند؟ تو برای این چند نفر معدود به اندازه آن ده هزار نفر، سهم برابر مقرر می‌کنی؟ عمرو بن عبید گفت: بلی. امام صادق فرمود: و حتما زکات شهریان را با زکات بادیه نشینان جمع می‌کنی و بین مستحقین شهری و مستحقین بیابانی به طور مساوی تقسیم می کنی؟ عمرو بن عبید گفت: بلی. امام صادق فرمود: تو از همه جهت با سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم به مخالفت برخاسته‌ای. رسول خدا زکات بادیه نشینان را میان مستحقین بادیه نشین تقسیم می‌کرد، و زکات شهریان را میان مستحقین شهری. رسول خدا سهام مستحقین را برابر نمی‌دانست بلکه به مقداری که از آن­ها حاضر می شد و مقداری که از آنان حاضر بود، مطابق صلاحدید خود، به هر گروهی مقداری عطا می‌کرد. و اگر در سخن من تردید داری، (بدان که) فقهای مدینه و مشایخ آنجا در اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم این گونه عمل می­نمود هیچ اختلافی با هم ندارند. - . احتجاج : 196 -

**[ترجمه]

«5»

ع، [علل الشرائع] مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: بَاعَ أَبِی علیه السلام مِنْ هِشَامِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ أَرْضاً لَهُ بِکَذَا وَ کَذَا أَلْفَ دِینَارٍ وَ اشْتَرَطَ عَلَیْهِ زَکَاةَ ذَلِکَ الْمَالِ عَشْرَ سِنِینَ وَ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِکَ لِأَنَّ هِشَاماً کَانَ هُوَ الْوَالِیَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: ابن سنان از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: پدرم از هشام بن عبد الملک زمینی را به فلان و فلان هزار دینار خریده و شرط کردند که زکات ده سال آن مال را هشام بدهد و این شرط به خاطر آن صورت گرفت که هشام والی بود. - . علل الشرایع 2 : 63 -

**[ترجمه]

«6»

سن، [المحاسن] أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِنَ الْخُفِّ وَ الظِّلْفِ یُدْفَعُ إِلَی الْمُتَجَمِّلِینَ وَ أَمَّا الصَّدَقَةُ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ مَا أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ فَلِلْفُقَرَاءِ فَقُلْتُ وَ لِمَ صَارَ هَذَا هَکَذَا قَالَ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ یَتَجَمَّلُونَ وَ یَسْتَحْیُونَ مِنَ النَّاسِ فَیُدْفَعُ أَجْمَلُ الْأَمْرَیْنِ عِنْدَ الصَّدَقَةِ وَ کُلٌ

صَدَقَةٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]المحاسن : ابن سنان روایت کرده که امام صادق علیه السلام فرمود: صدقه حیوانات پهن پا و سم دار به مسلمانان متجمل پرداخت می­شود و صدقه طلا و نقره و هر آنچه زمین می­رویاند (غلات) به فقرا داده شود. گفتم: چگونه حکم بدین صورت تشریع شده است؟ فرمود: آن افراد ظاهر آراسته دارند و از مردم شرم می­کنند از این رو بهترین این دو نوع صدقه از نظر مردم را باید به آنها اختصاص داد و هر دو نوع آن جزء صدقه می­باشد. - . المحاسن : 304 -

**[ترجمه]

«7»

سن، [المحاسن] أَبِی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَا یُعْطَی أَحَدٌ أَقَلَّ مِنْ خَمْسَةِ دَرَاهِمَ مِنَ الزَّکَاةِ وَ هُوَ أَقَلُّ مَا فَرَضَ اللَّهُ مِنَ الزَّکَاةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]المحاسن : ابی ولاد از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: به هیچ کسی کمتر از پنج درهم به عنوان زکات پرداخت نمی­شود و این کمترین مقداری است که خداوند در زکات واجب کرده است. - . المحاسن : 319 -

**[ترجمه]

«8»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: أَوَّلُ أَوْقَاتِ الزَّکَاةِ بَعْدَ مَا مَضَی سِتَّةُ أَشْهُرٍ مِنَ السَّنَةِ لِمَنْ أَرَادَ تَقْدِیمَ الزَّکَاةِ وَ لَا یَجُوزُ فِی الزَّکَاةِ أَنْ یُعْطَی أَقَلَّ مِنْ نِصْفِ دِینَارٍ وَ إِنِّی أَرْوِی عَنْ أَبِیَ الْعَالِمِ علیه السلام فِی تَقْدِیمِ الزَّکَاةِ وَ تَأْخِیرِهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ أَوْ سِتَّةَ أَشْهُرٍ إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا أَنْ تَدْفَعَهَا إِذَا وَجَبَ عَلَیْکَ وَ لَا یَجُوزُ لَکَ تَقْدِیمُهَا وَ تَأْخِیرُهَا لِأَنَّهَا مَقْرُونَةٌ بِالصَّلَاةِ وَ لَا یَجُوزُ لَکَ تَقْدِیمُ الصَّلَاةِ قَبْلَ وَقْتِهَا وَ لَا تَأْخِیرُهَا إِلَّا أَنْ یَکُونَ قَضَاءً وَ کَذَلِکَ الزَّکَاةُ وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تُقَدِّمَ مِنْ زَکَاةِ مَالِکَ شَیْئاً تُفَرِّجُ بِهِ عَنْ مُؤْمِنٍ فَاجْعَلْهَا دَیْناً عَلَیْهِ فَإِذَا أحلت [حَلَ] عَلَیْکَ وَقْتُ الزَّکَاةِ فَاحْسُبْهَا لَهُ زَکَاةً فَإِنَّهُ یُحْسَبُ لَکَ مِنْ زَکَاةِ مَالِکَ وَ یُکْتَبُ لَکَ أَجْرُ الْقَرْضِ وَ الزَّکَاةِ وَ إِنْ کَانَ لَکَ عَلَی رَجُلٍ مَالٌ وَ لَمْ یَتَهَیَّأْ لَکَ قَضَاؤُهُ فَاحْسُبْهَا مِنَ الزَّکَاةِ إِنْ شِئْتَ وَ قَدْ أَرْوِی عَنِ الْعَالِمِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ نِعْمَ الشَّیْ‌ءُ الْقَرْضُ إِنْ أَیْسَرَ قَضَاکَ وَ إِنْ عَسُرَ حَسَبْتَهُ مِنْ زَکَاةِ مَالِکَ.

**[ترجمه]فقه الرضا: اولین اوقات پرداخت زکات پس از گذشت شش ماه از سال است برای کسی که می­خواهد پرداخت زکات مالش را مقدم دارد و جایز نیست که در زکات، کمتر از نصف دینار پرداخت شود.

من از پدرم عالم اهل البیت در مقدم داشتن زکات و مؤخر داشتن آن به مدت چهار ماه و شش ماه روایت می­کنم. لیکن مقصود این است که چون واجب شود، باید بدهی و تقدیم و تاخیر آن جایز نیست زیرا حق سبحانه و تعالی دستور به زکات را مقرون دستور به نماز کرده است و چنانکه مقدم داشتن و مؤخر داشتن نماز جایز نیست مگر به عنوان قضا، زکات نیز این چنین است، پس اگر دوست داشتی که پرداخت مقداری از زکات مالت را مقدم داری که مومنی را به وسیله آن از غم و مصیبت نجات دهی، آن را به عنوان قرض به او بده و زمانی که وقت زکات برسد، آن مالی را که به او دادی به عنوان زکات خود حساب کن و این مال به عنوان زکات مال تو به حساب می­آید و ثواب قرض و زکات برای تو نوشته می­شود. و اگر در نزد شخصی مالی داری و این شرایط برایت فراهم نشود که مال را از او بگیری، پس اگر خواهی آن را زکات حساب کن.

من از پدرم روایت می­کنم که فرمود: نیکو چیزی است قرض دادن، اگر قرض گیرنده تمکن یابد آن را خواهد پرداخت و اگر پرداخت قرض برای او دشوار شود، به عنوان زکات مالت به حساب بیاور.

**[ترجمه]

«11»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ‌⁽³⁾قَالَ لَیْسَ تِلْکَ الزَّکَاةَ وَ لَکِنَّهُ الرَّجُلُ یَتَصَدَّقُ بِنَفْسِهِ الزَّکَاةَ عَلَانِیَةً لَیْسَ بِسِرٍّ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حلبی از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که از او درباره این سخن خداوند: «وَإِن تُخْفُوها وَتُؤْتُوها الْفُقَرَاء فَهوَ خَیرٌ لُّکمْ»، - . بقره / 271 - {اگر صدقه‌ها را آشکار کنید، این، کارِ خوبی است، و اگر آن را پنهان دارید و به مستمندان بدهید، این برای شما بهتر است.} پرسیدم، فرمود: آن زکات نیست، بلکه آن صدقه ای است که شخص خودش می پردازد. زکات آشکارا است و نه پنهانی. - . تفسیر عیاشی 1 : 151 -

**[ترجمه]

«10»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: لَا بَأْسَ بِتَعْجِیلِ الزَّکَاةِ قَبْلَ مَحَلِّهَا بِشَهْرٍ أَوْ نَحْوِهِ إِذَا احْتِیجَ إِلَیْهَا وَ قَدْ تَعَجَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله زَکَاةَ الْعَبَّاسِ قَبْلَ مَحَلِّهَا فِی أَمْرٍ احْتَاجَ إِلَیْهَا فِیهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: از جعفر ابن محمد علیه السلام نقل شده که فرمود: عیبی ندارد که پرداخت زکات را پیش از وقت لزوم آن، به اندازه یک ماه یا بیشتر - در هنگام ضرورت - مقدم بداری. و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم، زکات عبّاس (عموی خود) را، در امری که به آن نیازمند بود، پیش از وقت آن گرفت. - . دعائم الاسلام 1 : 259 -

**[ترجمه]

باب 9 أدب المصدق

الآیات

التوبة: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ‌⁽¹⁾.

<meta info="- توبه: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاَتَکَ سَکَنٌ لَّهُمْ وَاللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ - . توبه / 103 -

{از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‌شان سازی، و برایشان دعا کن، زیرا دعای تو برای آنان آرامشی است، و خدا شنوای داناست.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] أَبُو عَمْرٍو عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ عَمْرِو بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: أَیُّمَا حِلْفٍ کَانَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَإِنَّ الْإِسْلَامَ لَمْ یَرُدَّهُ‌⁽²⁾

أیها الناس انه لا حلف فی الإسلام و ما کان من حلف فی الجاهلیة فان الإسلام لا یزیده الا شدة الحدیث کما فی المتن.

قال فی النهایة: أصل الحلف المعاقدة فی الجاهلیة علی الفتن و القتال و الغارات فذلک الذی ورد النهی عنه فی الإسلام بقوله صلّی اللّه علیه و آله: لا حلف فی الإسلام. و ما کان فی الجاهلیة علی نصرة المظلوم و صلة الارحام فذلک الذی قال فیه: و ما کان من حلف فی الجاهلیة لا یزیده الإسلام الا شدة. انتهی.

أقول:

و الظاهر أن المراد بقوله لا حلف فی الإسلام أنّه لا ینبغی بعد الإسلام عقد حلف فان الإسلام أمر بالعدل و الاحسان و نهی عن الفحشاء و المنکر، و بعد أن کان الزعیم الکفیل فی کل ذلک هو اللّه تعالی عزّ و جلّ، فلا مزید علیه، مع أن الإسلام لا یرید من المسلم أن یأتی بالخیرات حمیة و هی لا تخلو عن رئاء و سمعة، و لا أن ینتهی عن المنکرات عصبیة و ذمارا و هی تنافی الإخلاص و الطاعة، بل انما یرید منهم الخیرات ما استطاعوا مخلصا و یطلب منهم الانزجار عن الفحشاء و المنکرات طوعا و رغبة لیزکیهم و یسعدهم. و اما حلف الجاهلیة فما کان علی الغارات و الظلم فالاسلام ینهی عن أصل العمل کیف و الحلف علیه، و أمّا ما کان علی نصرة المظلوم کحلف الفضول فالاسلام انما أوکده بأوامره: فأخذ علیهم أن ینصروا اخاهم ظالما أو مظلوما و جعل تتکافا دماؤهم و یجیر علیهم أدناهم ....

و روی عنه صلّی اللّه علیه و آله فی لفظ آخر لتلک الخطبة أنّه قال: اوفوا بحلف الجاهلیة فانه لا یزیده إلا شدة و لا تحدثوا حلفا فی الإسلام رواه الترمذی و قال حسن، علی ما فی المشکاة: 347.

الْمُسْلِمُونَ یَدٌ عَلَی مَنْ سِوَاهُمْ یُجِیرُ عَلَیْهِمْ أَدْنَاهُمْ وَ یَرُدُّ عَلَیْهِمْ أَقْصَاهُمْ‌⁽¹⁾

و الظاهر عندی أن المراد بقرینة ما قبله و ما بعده أن لاقصی أفراد المسلمین و أبعدهم من الجماعة أن یحضر فی شوراهم و یتکلم بما یحضره من النصیحة لهم و یرد علیهم آراءهم و یخطئهم، أو یحضر مجامعهم فإذا رأی منکرا ردّ علیهم و صرفهم الی الحق، و لو کان قاصیا و لیس لاحد النکیر علیه بقول: ما أنت و ذاک؟ و أشباهه.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: هَذَا الْحَدِیثُ فِی خُطْبَتِهِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ قَالَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: عمرو بن شعیب از پدرش از جدش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که فرمود: هر عهد و پیمانی که در زمان جاهلیت بوده است اسلام آن را تقویت کرد و عهد و پیمانی در اسلام نیست - . در کتاب النهایه آمده است که : مراد از آن عقد و پیمان­هایی است که در زمان جاهلیت برای فتنه و جنگ و غارت با هم می­بستند و از این جهت در اسلام از آن نهی شده است و پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلم می­فرماید: لا حلف فی الاسلام. ( هیچ عهد و پیمانی در اسلام نیست) - ، چرا که مسلمانان علیه غیر مسلمانان متحد هستند؛ به طوری که اگر دورترین آنان به غیر مسلمانان امان دهد، نزدیک­ترین مسلمان به بلاد کفر، آن امان را رعایت می­کند. جنگجویان مسلمان، غنایم را با کسانی که در خانه نشسته­اند تقسیم می­کنند. انسان مؤمن به خاطر انسان کافر کشته نمی­شود؛ چرا که دیه کافر نصف دیه مومن است وجلَب و جنَب در اسلام نیست - . «جلب» در زکات این است که گیرنده صدقه در میان قوم نیاید، بلکه در مکانی نزدیک آنان مستقرّ شود و کسی را بفرستد تا صدقات را بگیرد و نزد او آورد. «جنب» در زکات، یعنی شخص در نقاط دوری از محلّ سکونت مردمی که صدقه می‌پردازند، اطراق کند، بعد دستور دهد اموال را نزد او ببرند، که این کار هم نهی شده است. برخی گفته اند این دو واژه به معنای نوعی نیرنگ در شرط­بندی است. به معانی الأخبار ص 274 مراجعه کنید. - و صدقه­های آن­ها فقط در خانه­هایشان گرفته می­شود .

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم این حدیث را در خطبه روز جمعه ایراد کرد و فرمود: ای مردم... - . امالی طوسی : 296 -

**[ترجمه]

«2»

مع، [معانی الأخبار] مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الزَّنْجَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ أَبِی عُبَیْدٍ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ کَتَبَ لِوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ الْحَضْرَمِیِّ وَ لِقَوْمِهِ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی الْأَقْیَالِ الْعَبَاهِلَةِ مِنْ أَهْلِ حَضْرَمَوْتَ بِإِقَامِ الصَّلَاةِ وَ

إِیتَاءِ الزَّکَاةِ وَ عَلَی التِّیعَةِ شَاةٌ وَ التِّیمَةُ لِصَاحِبِهَا وَ فِی السُّیُوبِ الْخُمُسُ لَا خِلَاطَ وَ لَا وِرَاطَ وَ لَا شِنَاقَ وَ لَا شِغَارَ وَ مَنْ أَجْبَی فَقَدْ أَرْبَی وَ کُلُّ مُسْکِرٍ حَرَامٌ.

قال أبو عبید الأقیال ملوک بالیمن دون الملک الأعظم واحدهم قیل یکون ملکا علی قومه و العباهلة الذین قد أقروا علی ملکهم لا یزالون عنه و کل مهمل فهو معبهل و قال تأبط شرا:

متی تبغنی ما دمت حیا مسلما***تجدنی مع المسترعل المتعبهل

فالمسترعل الذی یخرج فی الرعیل و هی الجماعة من الخیل و غیرها و المتعبهل الذی لا یمنع من دنی‌⁽²⁾

قال الراجز⁽³⁾یذکر الإبل إنها قد أرسلت

علی الماء ترده کیف شاءت:

عباهل عبهلها

الوراد.

یعنی الإبل أرسلت علی الماء ترده کیف شاءت و التیعة الأربعون من الغنم و التیمة یقال إنها الشاة الزائدة علی الأربعین حتی تبلغ الفریضة الأخری و یقال إنها الشاة یکون لصاحبها فی منزله یحتلبها و لیست بسائمة و هی الغنم الربائب التی یروی فیها عن إبراهیم أنه قال لیس فی الربائب صدقة قال أبو عبید و ربما احتاج صاحبها إلی لحمها فیذبحها فیقال عند ذلک قد اتأم الرجل و اتأمت المرأة⁽¹⁾قال الحطیئة یمدح آل لأی:

فما تتئم جاره آل لأی***و لکن یضمنون لها قراها

یقول لا یحتاج إلی أن یذبح تیمتها قال و السیوب الرکاز و لا أراه أخذ إلا من السیب و هو العطیة تقول من سیب الله و عطائه و أما قوله لا خلاط و لا وراط فإنه یقال إن الخلاط إذا کان بین الخلیطین عشرون و مائة شاة لأحدهما ثمانون و للآخر أربعون فإذا جاء المصدق و أخذ منها شاتین رد صاحب الثمانین علی صاحب الأربعین ثلث شاة فتکون علیه شاة و ثلث شاة و علی الآخر ثلثا شاة و إن أخذ المصدق من العشرین و المائة شاة واحدة رد صاحب الثمانین علی صاحب الأربعین ثلث شاة فیکون

علیه ثلثا شاة و علی الآخر ثلث شاة⁽²⁾

فهذا قوله لا خلاط و الوراط الخدیعة و الغش و یقال إن قوله لا خلاط و لا وراط کقوله لا یجمع بین متفرق و لا یفرق بین مجتمع.

قال الصدوق و هذا أصح و الأول لیس بشی‌ء.

و قوله لا شناق فإن الشنق هو ما بین الفریضتین و هو ما زاد من الإبل من الخمس إلی العشر و ما زاد علی العشر إلی خمس عشرة یقول لا یؤخذ من ذلک

شی‌ء و کذلک جمیع الأشناق قال الأخطل یمدح رجلا:

قرم تعلق أشناق الدیات به***إذ المئون أمرت حوله حملا

و أما قوله لا شغار فإنه کان الرجل فی الجاهلیة یخطب إلی الرجل ابنته أو أخته و مهرها أن یزوجه أیضا ابنته أو أخته فلا یکون مهر سوی ذلک فنهی عنه و قوله صلی الله علیه و آله و من أجبی فقد أربی.

فالإجباء بیع الحرث قبل أن یبدو صلاحه‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: قاسم ابن سلام به سندی که تا پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله رسیده است، گفت که: رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله به وائل بن حجر حضرمی و قبیله‌اش چنین نگاشت:

«نوشته‌ایست از محمّد، فرستاده خدا به سوی ملوک و زمامدارانی که همواره بر سریر حکومت برقرارند از اهالی حضر موت، که موظّفند به خواندن نماز، و دادن زکات، اوّلین نصاب گوسفند (چهل گوسفند) یک گوسفند، و گوسفندی که برای شیرش در خانه نگهداشته می شود از آن مالکش می‌باشد، و از معادن (که استخراج شود) یک پنجم ثابت است، و جایز نیست «خلاط» (مخلوط کردن چهارپایان) و «وراط» (فریفتن مصدّق با بدر کردن گوسفند از میان گوسفندان، پراکنده کردن گله را یا پنهان کردن مواشی خود، در میان مواشی دیگران یا مخفی کردن در کوه و صحرا، (تا صدقه‌گیرنده مطلع نشود) و نه «شناق» (گرفتن زکات چیزی از میان دو نصاب) و نه «ازدواج به مبادله» یعنی دو شخص، دختر یا خواهر یکدیگر را بدون مهریّه به همسری در آورند، و هر کس کِشت را قبل از رسیدن بفروشد، ربا خورده است، و هر نوع مست کننده‌ای حرام است».

ابو عبید گوید: «أقیال» پادشاهانی بودند در یمن، که مرتبه‌شان پائین‌تر از پادشاه بزرگ بود و به تک تک آنان «قیل» گفته می‌شد، که او مهتر و پادشاه قبیله خود بود. «عباهله» (ملوک حمیرند) که پیوسته بر اورنگ سلطنت تکیه دارند و هر بیکار و سر خود رهاشده‌ای را که از هر کاری که اراده اوست منع نشود، «معبهل» گویند و تأبط شرا گفته است:

تا وقتی که زنده هستم، هر وقت به دنبال من باشی

مرا با پیش رو گله و اشخاص بیکار و سرخود رها شده می­یابی.

«مسترعل» گله­بان یا صاحب آن که همراه گله اسب و یا شتران آید، یعنی پیش رو گله، و «متعبهل» آن است که از کوچکترین چیزی منع نمی‌گردد. گفت «راجز» دسته شتری را گوید که رها شده تا برود و آب بیاشامد و به حال خود رها است که به هر جایی برود:

شترها را رها کند هر طور می­خواهد بر آبشخور وارد شود.

یعنی شترها رها شدند که هر طور بخواهند بر آبشخور وارد آیند. «تیعه» چهل رأس از گوسفند است، و «تیمه» گوسفندان زائد بر چهل رأس تا به نصاب دوم زکات را گویند. و گفته شده: گوسفند شیرده خانگی است که بیابان‌چر نیست و گوسفند خانگی است که جهت شیر و بره نگهداری می‌شود، و از ابراهیم در این مورد روایت شده که فرمود: ربائب زکات واجب نیست. أبو عبید می‌گوید: چه بسا صاحب آن نیاز به گوشتش پیدا می‌کند و آن را می‌کشد، و در آن هنگام گفته می‌شود: مرد ذبح کرد گوسفند شیرده را، و زن دوگانه زائید. حطیئة، خاندان لوی را چنین ستوده است:

آل لوی گوسفند خانگی شیرده خود را نمی­کشند

بلکه مهمان نوازی را برای آن ضمانت می­کنند.

می گوید: نیازی ندارد که گوسفند شیرده خانگی خود را بکشد. أبو عبید گوید: «سیوب» مال پنهان کرده در زمین است و به نظرم حتما از «سیب» که عطا و بخشش می‌باشد، اقتباس شده، و می گویی: «از بخششهای الهی و عطای اوست». امّا فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم «لا خلاط» و «لا وراط»، گفته شده: «خلاط» مخلوط شدن چهارپایان است، یعنی: هر گاه دو نفر گوسفند خود را با هم مخلوط کردند و مجموعا یک صد و بیست گوسفند شده که یکی از آنها مالک هشتاد رأس، و دیگری مالک چهل رأس می‌باشد، و هر گاه که گیرنده زکات آمد و دو گوسفند از آن گلّه گرفت، آنکه هشتاد رأس دارد به آنکه چهل رأس دارد، قیمت یک سوم گوسفند را بپردازد بنا بر این او یک گوسفند و یک سوم گوسفند پرداخته است و دیگری دو سوم گوسفند. و اگر گیرنده زکات از مجموع یک صد و بیست، یک گوسفند گرفت (مالک هشتاد رأس، یک سوم یک گوسفند را به مالک چهل رأس می پردازد، پس صاحب هشتاد رأس دو سوم یک گوسفند را پرداخته، و صاحب چهل رأس، یک سوم یک گوسفند) و این است آنچه در اسلام ممنوع شده، می‌فرماید: که «لا خلاط». و «وراط» (فریفتن) است یعنی: چیز کم بها را در چیز گرانبها مخلوط نمودن و گول زدن مشتری است، و گفته‌اند: فرمایش آن حضرت «لا خلاط و لا وراط» همانند قول کسی است که گفته باشد: (جمع نمی‌گردد میان پراکنده شده و پراکندگی ایجاد نمی‌شود در میان جمع شده).

شیخ صدوق گوید: قول اخیر صحیح‌تر می‌باشد و معنی اوّل قابل اعتبار نیست.

و امّا فرموده‌اش «لا شناق» «شنق» فاصله بین دو نصاب از زکات شتر، فاصله پنج تا ده، و آنچه افزون بر ده است تا پانزده از شتر، می‌گوید: «از آن چیزی گرفته نمی‌شود» و فاصله تمامی نصابها این چنین است. اخطل در ستایش مردی گفته است:

مرد بزرگواری است که دیه­های شتر به او تعلق می­گیرد

زمانی که دیه صدها شتر در اطرافش را متحمل می­شود.

و اما فرموده رسول خدا صلی الله علیه و آله: «و لا شغار» یک زناشوئی تعویضی در زمان جاهلیّت بوده، بدین گونه که مردی به خواستگاری دختر و یا خواهر شخص دیگری می‌رفت و کابین او را بر این قرار می‌داد که دختر یا خواهر خود را نیز به او بدهد و مهریه‌ای جز این مهریه در کار نبود، که حضرت از آن نهی فرموده است. و فرموده‌اش این است: «و من أجبی فقد أربی» یعنی هر کس اجباء کند ربا داده است. «اجباء» فروختن زراعت است قبل از آنکه محصول آن آشکار گردد، و به ثمر نشیند. - . معانی الاخبار : 275 - 277 -

**[ترجمه]

«3»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: یَقْصِدُ الْمُصَدِّقُ الْمَوْضِعَ الَّذِی فِیهِ الْغَنَمُ فَیُنَادِی یَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِینَ هَلْ لِلَّهِ فِی أَمْوَالِکُمْ حَقٌّ فَإِنْ قَالُوا نَعَمْ أَمَرَ أَنْ یُخْرَجَ الْغَنَمُ وَ یُفَرِّقُهَا فِرْقَتَیْنِ وَ یُخَیِّرُ صَاحِبَ الْغَنَمِ فِی إِحْدَی الْفِرْقَتَیْنِ وَ یَأْخُذُ الْمُصَدِّقُ صَدَقَتَهَا مِنَ الْفِرْقَةِ الثَّانِیَةِ فَإِنْ أَحَبَّ صَاحِبُ الْغَنَمِ أَنْ یَتْرُکَ الْمُصَدِّقُ لَهُ هَذِهِ فَلَهُ ذَاکَ وَ یَأْخُذُ غَیْرَهَا وَ إِنْ لَمْ یُرِدْ صَاحِبُ الْغَنَمِ أَنْ یَأْخُذَهُ أَیْضاً فَلَیْسَ لَهُ ذَلِکَ وَ لَا یُفَرِّقُ الْمُصَدِّقُ بَیْنَ غَنَمٍ مُجْتَمِعَةٍ وَ لَا یَجْمَعُ بَیْنَ مُتَفَرِّقَةٍ.

**[ترجمه]فقه الرضا علیه السلام: عاملی که گیرنده زکات است، آن موضعی را که گوسفند در آنجاست قصد می­کند و ندا می‌کند که ای گروه مسلمانان! آیا برای خدا در اموال شما حقی هست؟ پس اگر بگویند: بلی، امر کند که گوسفند را بیرون آورند و آن را دو گروه کند و صاحب آن را مخیّر سازد که هر یک از این دو گروه را که می‌خواهد اختیار کند و گروه دیگر را عامل برمی‌دارد پس اگر صاحب آن دوست داشته باشد آنچه را عامل برداشته به او تعلق گیرد و آن چه او دارد عامل بردارد، می‌تواند، و اگر بعد از برداشتن، همان اول را نخواهد بردارد، این حق را ندارد. و عامل اجازه ندارد گوسفندان گردهم آمده را متفرق کند و نیز اجازه ندارد گوسفندان (چند کس) را گردهم آورد.

**[ترجمه]

«4»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ هُوَ یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ أَدَّبَ رَسُولَهُ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ قَالَ خُذْ مِنْهُمْ مَا ظَهَرَ وَ مَا تَیَسَّرَ وَ الْعَفْوُ الْوَسَطُ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از حسن ابن علی بن نعمان، از پدرش، از کسی که از امام صادق علیه السلام شنیده است روایت کرده است که ایشان فرمودند: همانا خدا، رسولش صلی الله علیه و آله و سلم را تعلیم کرد. پس فرمود: ای محمد! «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ»، - . اعراف / 199 - {گذشت پیشه کن، و به [کار] پسندیده فرمان ده، و از نادانان رُخ برتاب.} فرمود: از آنان آن چه را ظاهر و آسان است بگیر و عفو (بخشش) حد میانه است. - . تفسیر عیاشی 2 : 42 -

**[ترجمه]

«5»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ الْوَاسِطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها جَارِیَةٌ هِیَ فِی الْإِمَامِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ نَعَمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از علی ابن حسان واسطی، از یکی از اصحابمان، از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که گفت: از ایشان در باره این سخن خدای تبارک و تعالی: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا» - . توبه / 103 - {از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‌شان سازی} سؤال کردم که آیا پس از رسول خدا که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، در باره امام نیز جریان دارد؟ فرمود: بلی. - . تفسیر عیاشی 2 : 106 -

**[ترجمه]

«6»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ قَوْلُهُ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها أَ هُوَ قَوْلُهُ وَ آتُوا الزَّکاةَ قَالَ قَالَ الصَّدَقَاتُ فِی النَّبَاتِ وَ الْحَیَوَانِ وَ الزَّکَاةُ فِی الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ زَکَاةُ

الصَّوْمِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از زراره، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که گفت: به ایشان عرض کردم: آیا این فرموده خدا: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا»، {از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‌شان سازی.} (آیا) همان فرموده او: «وَءَاتَوُا الزَّکَوَةَ»، {و زکات داده‌اند} است؟ گفت: فرمود: صدقه در گیاهان و حیوانات است و زکات در طلا و نقره و زکات روزه. - . تفسیر عیاشی 2 : 107 -

**[ترجمه]

«7»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی أَنْ یُحْلَفَ النَّاسُ عَلَی صَدَقَاتِهِمْ وَ قَالَ هُمْ فِیهَا مَأْمُونُونَ یَعْنِی أَنَّهُ مَنْ أَنْکَرَ أَنْ یَکُونَ لَهُ مَالٌ تَجِبُ فِیهِ زَکَاةٌ وَ لَمْ یُوجَدْ ظَاهِراً عِنْدَهُ لَمْ یُسْتَحْلَفْ وَ نَهَی أَنْ یُثْنَی عَلَیْهِمْ فِی عَامٍ مَرَّتَیْنِ وَ لَا یُؤْخَذُونَ بِهَا فِی عَامٍ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً وَ نَهَی أَنْ یُغْلَظَ عَلَیْهِمْ فِی أَخْذِهَا مِنْهُمْ أَوْ أَنْ یُقْهَرُوا عَلَی ذَلِکَ أَوْ یُضْرَبَ أَوْ یُشَدَّدَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُکَلَّفُوا فَوْقَ طَاقَتِهِمْ وَ أَمَرَ أَنْ لَا یَأْخُذَ الْمُصَدِّقُ مِنْهُمْ إِلَّا مَا وَجَدَ فِی أَیْدِیهِمْ وَ أَنْ یَعْدِلَ فِیهِمْ وَ لَا یَدَعَ لَهُمْ حَقّاً یَجِبُ عَلَیْهِمْ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ أَوْصَی مِخْنَفَ بْنَ سُلَیْمٍ الْأَزْدِیَّ وَ قَدْ بَعَثَهُ عَلَی الصَّدَقَةِ بِوَصِیَّةٍ طَوِیلَةٍ أَمَرَهُ فِیهَا بِتَقْوَی اللَّهِ رَبِّهِ فِی سَرَائِرِ أُمُورِهِ وَ خَفِیَّاتِ أَعْمَالِهِ وَ أَنْ یَتَلَقَّاهُمْ بِبَسْطِ الْوَجْهِ وَ لِینِ الْجَانِبِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَلْزَمَ التَّوَاضُعَ وَ یَجْتَنِبَ التَّکَبُّرَ فَإِنَّ اللَّهَ یَرْفَعُ الْمُتَوَاضِعِینَ وَ یَضَعُ الْمُتَکَبِّرِینَ ثُمَّ قَالَ لَهُ یَا مِخْنَفَ بْنَ سُلَیْمٍ إِنَّ لَکَ فِی هَذِهِ الصَّدَقَةِ نَصِیباً وَ حَقّاً مَفْرُوضاً وَ لَکَ فِیهِ شُرَکَاءُ فُقَرَاءُ وَ مَسَاکِینُ وَ غَارِمُونَ وَ مُجَاهِدُونَ وَ أَبْنَاءُ سَبِیلٍ وَ مَمْلُوکُونَ وَ مُتَأَلِّفُونَ وَ إِنَّا مُوَفُّوکَ حَقَّکَ فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ وَ إِلَّا فَإِنَّکَ مِنْ أَکْثَرِ النَّاسِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ خَصْماً وَ بُؤْساً لِامْرِئٍ خَصْمُهُ مِثْلُ هَؤُلَاءِ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: یُؤْخَذُ صَدَقَاتُ أَهْلِ الْبَادِیَةِ عَلَی مِیَاهِهِمْ وَ لَا یُسَاقُونَ یَعْنِی مِنْ مَوَاضِعِهِمُ الَّتِی هُمْ فِیهَا إِلَی غَیْرِهَا قَالَ وَ إِذَا کَانَ الْجَدْبُ أُخِّرُوا حَتَّی یُخْصِبُوا⁽²⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ أَمَرَ أَنْ تُؤْخَذَ الصَّدَقَةُ عَلَی وَجْهِهَا الْإِبِلُ مِنَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرُ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمُ مِنَ الْغَنَمِ وَ الْحِنْطَةُ مِنَ الْحِنْطَةِ وَ التَّمْرُ مِنَ التَّمْرِ.

و هذا و الله أعلم إذا لم یکن أهل الصدقات أهل تبر و لا ورق و کذلک کانوا یومئذ فأما إن کانوا یجدون الدنانیر و الدراهم فأعطوا قیمة ما وجب علیهم ثمنا فلا بأس بذلک و لعل ذلک أن یکون صلاحا لهم و لغیرهم.

وَ قَدْ ذَکَرْنَا فِیمَا تَقَدَّمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یُعْطِیَ مَنْ وَجَبَتْ عَلَیْهِ زَکَاةٌ مِنَ الذَّهَبِ وَرِقاً بِقِیمَتِهِ وَ کَذَلِکَ لَا بَأْسَ أَنْ یُعْطِیَ مَکَانَ مَا وَجَبَ عَلَیْهِ مِنَ الْوَرِقِ ذَهَباً بِقِیمَتِهِ فَهَذَا مِثْلُ مَا ذَکَرْنَاهُ فِی إِعْطَاءِ مَا وَجَبَ فِی الْمَوَاشِی وَ الْحُبُوبِ وَ سَنَذْکُرُ بَعْدَ هَذَا إِعْطَاءَ الْقِیمَةِ فِیمَا یَتَفَاضَلُ فِی أَسْنَانِ الْإِبِلِ.

وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: یُجْبِرُ الْإِمَامُ النَّاسَ عَلَی أَخْذِ الزَّکَاةِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ لِأَنَّ اللَّهَ یَقُولُ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَاتُوا رُبُعَ الْعُشْرِ مِنْ کُلِّ عِشْرِینَ مِثْقَالًا نِصْفَ مِثْقَالٍ وَ مِنْ کُلِّ مِائَتَیْ دِرْهَمٍ خَمْسَةَ دَرَاهِمَ.

وَ رُوِّینَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ آبَائِهِ وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَیْسَ فِی أَرْبَعٍ مِنَ الْإِبِلِ شَیْ‌ءٌ وَ إِذَا کَانَتْ خَمْسَةً سَائِمَةً فَفِیهَا شَاةٌ ثُمَّ لَیْسَ فِیمَا زَادَ عَلَی الْخَمْسِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ عَشْراً فَإِذَا کَانَتْ عَشْراً فَفِیهَا شَاتَانِ إِلَی خَمْسَةَ عَشَرَ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةَ عَشَرَ فَفِیهَا ثَلَاثُ شِیَاهٍ إِلَی عِشْرِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ عِشْرِینَ فَفِیهَا أَرْبَعٌ فَإِذَا کَانَتْ خَمْساً وَ عِشْرِینَ فَفِیهَا ابْنَةُ مَخَاضٍ‌⁽¹⁾

فَإِنْ لَمْ تَکُنِ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَابْنُ لَبُونٍ ذَکَرٌ إِلَی خَمْسٍ وَ ثَلَاثِینَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا ابْنَةُ لَبُونٍ إِلَی خَمْسٍ وَ أَرْبَعِینَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ إِلَی سِتِّینَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا جَذَعَةٌ إِلَی خَمْسٍ وَ سَبْعِینَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا بِنْتَا لَبُونٍ إِلَی تِسْعِینَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ إِلَی مِائَةٍ وَ عِشْرِینَ فَإِنْ زَادَتْ فَفِی کُلِّ أَرْبَعِینَ ابْنَةُ لَبُونٍ وَ فِی کُلِّ خَمْسِینَ حِقَّةٌ.

فابنة المخاض الذی قد استکملت حولا ثم دخلت فی الثانی کأن أمها قد

بدا حملها بأخری و هی فی المخاض أی فی الحوامل فإذا استکملت السنتین و دخلت فی الثالثة فهی بنت لبون کأن أمها وضعت فهی ذات لبن فإذا دخلت فی الرابعة فهی حقة أی استحقت أن یحمل علیها و یرکب فإذا دخلت فی الخامسة فهی جذعة⁽¹⁾.

وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا لَمْ یَجِدِ الْمُصَدِّقُ فِی الْإِبِلِ السِّنَّ الَّتِی تَجِبُ لَهُ مِنَ الْإِبِلِ أَخَذَ سِنّاً فَوْقَهَا وَ رَدَّ عَلَی صَاحِبِ الْإِبِلِ فَضْلَ مَا بَیْنَهُمَا أَوْ أَخَذَ دُونَهَا وَ رَدَّ صَاحِبُ الْإِبِلِ فَضْلَ مَا بَیْنَهُمَا.

وَ عَنْهُمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَیْسَ فِی الْبَقَرِ شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ ثَلَاثِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ ثَلَاثِینَ وَ کَانَتْ سَائِمَةً لَیْسَتْ مِنَ الْعَوَامِلِ فَفِیهَا تَبِیعٌ أَوْ تَبِیعَةٌ حَوْلِیٌّ وَ لَیْسَ فِیهَا غَیْرُ ذَلِکَ حَتَّی تَبْلُغَ أَرْبَعِینَ فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِینَ فَفِیهَا مُسِنَّةٌ إِلَی سِتِّینَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتِّینَ فَفِیهَا تَبِیعَانِ أَوْ تَبِیعَتَانِ فَإِذَا بَلَغَتْ سَبْعِینَ فَفِیهَا مُسِنَّةٌ وَ تَبِیعٌ فَإِذَا بَلَغَتْ ثَمَانِینَ فَفِیهَا مُسِنَّتَانِ إِلَی تِسْعِینَ وَ فِی تِسْعِینَ ثَلَاثُ تَبَایِعَ إِلَی مِائَةٍ فَفِیهَا مُسِنَّةٌ وَ تَبِیعَانِ إِلَی مِائَةٍ وَ عَشَرَةٍ فَفِیهَا مُسِنَّتَانِ وَ تَبِیعٌ إِلَی عِشْرِینَ وَ مِائَةٍ فَإِذَا بَلَغَتْ عِشْرِینَ وَ مِائَةً فَفِیهَا ثَلَاثُ مُسِنَّاتٍ‌⁽²⁾ثُمَّ کَذَلِکَ فِی کُلِّ ثَلَاثِینَ تَبِیعٌ أَوْ تَبِیعَةٌ وَ فِی کُلِّ أَرْبَعِینَ مُسِنَّةٌ وَ لَا شَیْ‌ءَ فِی الْأَوْقَاصِ وَ هُوَ مَا بَیْنَ الْفَرِیضَتَیْنِ وَ لَا فِی الْعَوَامِلِ مِنَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ لَا شَیْ‌ءَ فِی الدَّوَاجِنِ مِنَ الْغَنَمِ وَ هِیَ الَّتِی تُرَبَّی فِی الْبُیُوتِ.

وَ عَنْهُمْ علیهم السلام أَنَّهُمْ قَالُوا: لَیْسَ فِیمَا دُونَ أَرْبَعِینَ مِنَ الْغَنَمِ شَیْ‌ءٌ فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِینَ وَ رَعَتْ وَ حَالَ عَلَیْهَا الْحَوْلُ فَفِیهَا شَاةٌ ثُمَّ لَیْسَ فِیمَا زَادَ عَلَی الْأَرْبَعِینَ شَیْ‌ءٌ حَتَّی تَبْلُغَ عِشْرِینَ وَ مِائَةً فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَمَا فَوْقَهَا فَفِیهَا شَاتَانِ حَتَّی تَنْتَهِیَ إِلَی مِائَتَیْنِ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِیهَا ثَلَاثُ شِیَاهٍ حَتَّی تَبْلُغَ ثَلَاثَمِائَةٍ فَإِذَا کَثُرَتْ فَفِی کُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ وَ إِذَا کَانَ فِی الْإِبِلِ أَوِ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ مَا یَجِبُ فِیهِ الزَّکَاةُ فَهُوَ نِصَابٌ وَ مَا اسْتُقْبِلَ‌⁽³⁾بَعْدَ ذَلِکَ احْتُسِبَ فِیهِ بِالصَّغِیرِ وَ الْکَبِیرِ مِنْهَا وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ ثَمَّ نِصَابٌ

فَلَیْسَ فِی الْفُصْلَانِ وَ لَا فِی الْعَجَاجِیلِ وَ لَا فِی الْحُمْلَانِ‌⁽¹⁾

شَیْ‌ءٌ حَتَّی یَحُولَ عَلَیْهَا الْحَوْلُ. وَ عَنْهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ نَهَی أَنْ یُجْمَعَ فِی الصَّدَقَةِ بَیْنَ مُفْتَرِقٍ أَوْ یُفَرَّقَ بَیْنَ مُجْتَمِعٍ وَ ذَلِکَ أَنْ یَجْمَعَ أَهْلُ الْمَوَاشِی مَوَاشِیَهُمْ لِلْمُصَدِّقِ إِذَا أَظَلَّهُمْ لِیَأْخُذَ مِنْ کُلِّ مِائَةٍ شَاةً وَ لَکِنْ یُحْسَبُ مَا عِنْدَ کُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ وَ یُؤْخَذُ مِنْهُ مُنْفَرِداً مَا یَجِبُ عَلَیْهِ لِأَنَّهُ لَوْ کَانَ ثَلَاثَةَ نَفَرٍ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَرْبَعُونَ شَاةً فَجَمَعُوهَا لَمْ یَجِبْ لِلْمُصَدِّقِ فِیهَا إِلَّا شَاةٌ وَاحِدَةٌ وَ هِیَ إِذَا کَانَتْ کَذَلِکَ فِی أَیْدِیهِمْ وَجَبَ فِیهَا ثَلَاثُ شِیَاهٍ عَلَی کُلِّ وَاحِدٍ شَاةٌ وَ تَفْرِیقُ الْمُجْتَمِعِ أَنْ یَکُونَ لِرَجُلٍ أَرْبَعُونَ شَاةً فَإِذَا أَظَلَّهُ الْمُصَدِّقُ فَرَّقَهَا فِرْقَتَیْنِ لِئَلَّا یَجِبَ فِیهَا الزَّکَاةُ فَهَذَا مَا یَظْلِمُ فِیهِ أَرْبَابُ الْأَمْوَالِ وَ أَمَّا مَا یَظْلِمُ فِیهِ الْمُصَدِّقُ فَأَنْ یَجْمَعَ مَا لِرَجُلَیْنِ لَا تَجِبُ عَلَی وَاحِدٍ مِنْهُمَا الزَّکَاةُ کَأَنَّ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عِشْرِینَ شَاةً⁽²⁾

لَا تَجِبُ فِیهَا شَیْ‌ءٌ فَإِذَا جَمَعَ ذَلِکَ وَجَبَتْ فِیهِ شَاةٌ وَ کَذَلِکَ یُفَرِّقُ مَالَ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ یَکُونُ لَهُ مِائَةٌ وَ عِشْرُونَ شَاةً یَجِبُ عَلَیْهِ فِیهَا شَاةٌ وَاحِدَةٌ فَیُفَرِّقُهَا أَرْبَعِینَ أَرْبَعِینَ لِیَأْخُذَ مِنْهَا ثَلَاثاً فَهَذَا لَا یَجِبُ وَ لَا یَنْبَغِی لِأَرْبَابِ الْأَمْوَالِ وَ لَا لِلسُّعَاةِ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ مُجْتَمِعٍ وَ لَا یَجْمَعُوا بَیْنَ مُتَفَرِّقٍ‌⁽³⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: وَ الْخُلَطَاءُ إِذَا جَمَعُوا مَوَاشِیَهُمْ وَ کَانَ الرَّاعِی وَاحِداً وَ الْفَحْلُ وَاحِداً لَمْ یُجْمَعْ أَمْوَالُهُمْ لِلصَّدَقَةِ وَ أُخِذَ مِنْ مَالِ کُلِ

امْرِئٍ مَا یَلْزَمُهُ فَإِنْ کَانَا شَرِیکَیْنِ أُخِذَتِ الصَّدَقَةُ مِنْ جَمِیعِ الْمَالِ وَ تَرَاجَعَا بَیْنَهُمَا بِالْحِصَصِ عَلَی قَدْرِ مَا لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ رَأْسِ الْمَالِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: لَا یَأْخُذُ الْمُصَدِّقُ هَرِمَةً وَ لَا ذَاتَ عَوَارٍ وَ لَا تَیْساً⁽¹⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا یَأْخُذُ الْمُصَدِّقُ فِی الصَّدَقَةِ شَاةَ اللَّحْمِ السَّمِینَةَ وَ لَا الرُّبَّی وَ هِیَ ذَاتُ دَرٍّ الَّتِی هِیَ عَیْشُ أَهْلِهَا وَ لَا الْمَاخِضَ‌⁽²⁾وَ لَا فَحْلَ الْغَنَمِ الَّذِی هُوَ لِضِرَابِهَا وَ لَا ذَوَاتِ الْعَوَارِ وَ لَا الْحُمْلَانَ وَ لَا الْفُصْلَانَ وَ لَا الْعَجَاجِیلَ وَ لَا یَأْخُذُ شِرَارَهَا وَ لَا خِیَارَهَا.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: تُفَرَّقُ الْغَنَمُ أَثْلَاثاً فَیَخْتَارُ صَاحِبُ الْغَنَمِ ثُلُثاً وَ یَخْتَارُ السَّاعِی مِنَ الثُّلُثَیْنِ.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ نَهَی عَنْ صَدَقَةِ الْخَیْلِ وَ الْبِغَالِ وَ الْحَمِیرِ وَ الرَّقِیقِ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: الزَّکَاةُ فِی الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ السَّائِمَةِ یَعْنِی الرَّاعِیَةَ وَ لَیْسَ فِی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْحَیَوَانِ غَیْرِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَصْنَافِ شَیْ‌ءٌ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ أَمَرَ أَنْ تُضَاعَفَ الصَّدَقَةُ عَلَی نَصَارَی الْعَرَبِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: جعفر ابن محمد از پدرانش از علی علیه السلام نقل می­کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نهی کرد که مردمان را، به هنگام گرفتن زکات و صدقات سوگند دهند، و گفت: آنان در این باره مورد اعتمادند. یعنی هرکس انکار کند که مالی دارد که زکات در آن واجب است و در ظاهر نزد او مالی نباشد، سوگند داده نمی­شود.

و نهی کرد از این که در یک سال دو بار از ایشان گرفته شود و در یک سال فقط یک بار از آنان گرفته می­شود و نهی کرد که در گرفتن صدقات با مردمان درشتی کنند و به زور متوسل شوند، یا ایشان را بزنند یا سختگیری کنند، یا بیش از توانایی برایشان تحمیل کنند؛ و فرمان داد که گیرنده صدقات جز آنچه در دست ایشان است نگیرد، و در حق ایشان به عدالت رفتار کند و حقی را که برای آن­ها واجب است فرو نگذارد.

از امام علی علیه السلام نقل شده است که هنگامی که مخنف بن سلیم ازدی را برای تحصیل داری زکات روانه کرد، سفارش طولانی ای به او کرد و گفت که در کارهای پنهانی خود از پروردگار خویش پروا کند، و با مردمان با گشاده‌رویی و نرمخویی رو به رو شود. و به او فرمان داد که فروتنی پیشه کند، و از تکبر بپرهیزد، که خدا فروتنان را برمی‌آورد و متکبران را تنزل می‌دهد. سپس به او فرمود: ای محنف بن سلیم! تو را در این صدقه بهره و حقی معین است، و شرکایی داری که عبارتند از بینوایان و مسکینان و بدهکاران و مجاهدان و در راه ماندگان و بردگان و دلجویی‌شدگان. ما حق تو را می‌دهیم، تو هم حق آنان را بده، در غیر این صورت مدعیان تو در روز بازپسین بسیار خواهند بود، و بدا به حال کسی که مدعیان او چنین کسان (بینوایان و ..) باشند.

و از ایشان نقل شده که فرمود: صدقه­های بادیه نشین­ها از آب­های آن­ها گرفته می­شود و از مکان­هایی که در آنجا هستند به مکان دیگر رانده نمی­شوند. فرمود: و هرگاه خشکسالی بود (جمع آوری صدقه آنها) به تاخیر می­افتد تا در رفاه و نعمت قرار بگیرند. - . دعائم الاسلام : 252 -

و از ایشان نقل شده که امر فرمودند صدقه از جنسش گرفته شود: صدقه شتر از شتر، گاو از گاو، گوسفند از گوسفند، گندم از گندم و خرما از خرما .

این موارد - و خداوند بر همه چیز داناتر است - زمانی است که صدقه دهنده­ها اهل طلای ریخته نشده و درهم­های ضرب خورده معاملاتی نباشند همان طور که در آن زمان این گونه بوده است. اما اگر دینار و درهم بیابند، قیمت آنچه که بر آن­ها واجب شده را می­پردازند و اشکالی ندارد. و چه بسا این امر به صلاح خود آنان و دیگران باشد و در مطالبی که پیشتر ذکر شد، از جعفر ابن محمد علیه السلام روایت کردیم که فرمود: اگر شخصی که زکات طلا بر او واجب است، معادل آن درهم (ضرب خورده) بپردازد و نیز ایرادی ندارد اگر کسی که زکات درهم (ضرب خورده) بر او واجب است، معادل آن، طلا زکات بدهد. این حکم همانند آن چیزی است که در مبحث اعطای زکات چهارپایان و دانه­ها ذکر کردیم و پس از این اعطای قیمت زکاتی را ذکر خواهیم کرد که که از عمر شتران بالاتر می­رود.

و از آن حضرت نقل شده که امام فرمود: مردمان را بر پرداختن زکات وادار می‌کند، چراکه خدای متعال گفته است: «خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُم» {از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک سازی} و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمود: یک چهلم را به عنوان زکات بیاورید، از هر بیست مثقال نصف مثقال و از هر دویست درهم پنج درهم.

از جعفر ابن محمد از پدرش و از پدرانش و از علی صلوات الله علیهم روایت کردیم که فرمودند: در چهار شتر زکات واجب نیست و هرگاه به پنج شتر بیابان گرد برسد یک گوسفند در آن واجب می‌شود، پس از آن، در بیشتر از پنج شتر زکات نیست تا اینکه به ده شتر برسد و چون به ده شتر رسید، دو گوسفند تا پانزده شتر و چون به پانزده شتر رسید، سه گوسفند تا بیست شتر و چون به بیست شتر رسید، چهار گوسفند و هرگاه به بیست و پنج شتر رسید، یک بنت مخاض زکات واجب است. اگر بنت مخاض نداشته باشد یک ابن لبون تا به سی و پنج برسد و چون یک شتر بر سی و پنج شتر افزوده شود یک بنت لبون تا چهل و پنج، و چون به چهل و پنج برسد و یک شتر بر آن افزوده شد، یک حقّه که با نر آماده جفت گیری باشد تا شصت شتر و اگر یکی بر آن افزوده شود یک جذعه تعلق می­گیرد تا هفتاد و پنج و اگر یکی بر آن افزوده شود دو بنت لبون زکات لازم می­آید تا نود، و اگر یکی بر آن افزوده شود، دو حقه ای که آماده جفت گیری با نر باشند لازم می­آید تا صد و بیست، و هرگاه از این تعداد بیشتر شد در هر چهل شتر یک بنت لبون و در هر پنجاه شتر یک حقه تعلق می­گیرد.

بنت مخاض شتری است که یک سال را تمام کرده و به سال دوم وارد شود گویی مادرش می‌تواند دوباره شتر دیگری حامله شود، و آن در مخاض است یعنی در حامله­ها. و چون دو سال را تمام کرد و وارد سال سوم شد بنت لبون نامیده می‌شود، گویی مادرش بچه آورده و پستانهایش شیر دارد. وقتی وارد سال چهارم شد حقّه نامند، زیرا توانایی حمل بار و سواری را دارد و چون وارد سال پنجم شد جذعه نامیده می‌شود.

از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: اگرگیرنده زکات در شتر، سنّی را که در زکات واجب می­گردد نیابد، شتری با سن بالاتر از آن را می­گیرد و به صاحب شتر مازاد بین دو سن شتر را بر می­گرداند یا شتری با سنی پایین­تر از آن را می­گیرد و صاحب شتر مازاد بین دو عمر شتر را به او بر می­دهد.

و از ائمه صلوات الله علیهم نقل شده که فرمودند: در گاو زکات واجب نیست تا اینکه به سی گاو برسد و چون به سی گاو رسید و از گاوهای چراگاهی باشد و از گاوهای کار کن نباشد در آن تبیع یا تبیعه حولی واجب است و در غیر آن زکاتی نیست تا به چهل برسد، چون به چهل گاو رسید، در آن مسنّه است تا شصت گاو، پس اگر شصت تمام شود دو تبیع یا دو تبیعه واجب است، پس چون به هفتاد برسد یک مسنه و یک تبیع واجب است، پس چون به هشتاد رسد در آن دو مسنه است تا نود، و چون به نود رسید سه تبیع لازم می­آید تا صد، چون به صد رسید یک مسنه و دو تبیع واجب می­گردد تا صد و ده که در آن دو مسنه و یک تبیع تا صد و بیست، و چون به صد و بیست رسید سه مسنه واجب می­گردد و سپس بدین ترتیب در هر سی گاو، یک تبیع یا یک تبیعه و در هر چهل گاو، یک مسنه و در اوقاص چیزی به عنوان زکات تعلق نمی­گیرد، وقص، بین دو فریضه است. در شترها و گاوهای کاری (کارکن) زکات نیست و نیز در گوسفندهای خانگی که در خانه­ها تربیت می­شود زکات تعلق نمی­گیرد .

و از ایشان علیهم السلام نقل شده که فرمودند: در کمتر از چهل گوسفند زکات نیست، پس هرگاه به چهل گوسفند برسد و بچرد و یک سال بر آن بگذرد یک گوسفند واجب است، سپس در بیشتر از چهل گوسفند زکات نیست تا به صد و بیست برسد پس چون بر صد و بیست، یکی یا بیشتر اضافه شود، دو گوسفند واجب است تا اینکه به دویست برسد. پس اگر بر دویست یکی اضافه شود سه گوسفند واجب است تا به سیصد برسد، پس هرگاه گوسفند زیاد شود، در هر صد تا یکی است.

و هرگاه در شتر یا گاو یا گوسفند چیزی باشد که زکات در آن واجب است، آن (حد) نصاب است و پس از آن هرچه پیش آید با کوچک و بزرگ آن محاسبه می شود، و اگر نصابی موجود نباشد پس در فصیل (بچه شتری که از مادرش جدا شود) و در عجول (گوساله) و در حمل (بچه گوسفند) زکات لازم نمی­آید تا اینکه یک سال بر آن بگذرد.

از ایشان از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم نقل شده که نهی کرد از اینکه در صدقه، گوسفندان پراکنده را گرد آورند یا اینکه گوسفندان یک شخص را متفرق کنند و این بدین صورت است که صاحبان چهارپایان، زمانی که گیرنده زکات نزد آنها می آید، چهارپایان خود را گردآورند تا او از هر صد گوسفند زکات بگیرد بلکه بر اساس هر تعداد (گوسفند) که نزد هر کدام از آن هست محاسبه می­شود و آنچه بر او واجب است به صورت تکی (فردی) از او گرفته می­شود، زیرا اگر سه نفر می­بودند و هر کدام از آن­ها چهل گوسفند داشته باشند و گوسفندانشان را با هم گردآورند، بر گیرنده زکات واجب است که فقط یک گوسفند از آنان بگیرد و اگر گوسفندان هر کس جداگانه نزد خودش باشد، سه گوسفند در آن لازم می­آید، یعنی برای هر کدام از آنها یک گوسفند. و متفرق کردن گوسفندان گردآمده به این صورت می­باشد که شخصی چهل گوسفند داشته باشد و زمانی که گیرنده زکات نزد او می رود گوسفندانش را به دو گروه تقسیم می­کند تا زکات در آن واجب نشود.

این مواردی است که صاحبان اموال در آن ظلم پیشه می­کنند و اما ظلم زکات گیرنده بدین صورت است که مال دو نفر را که بر مال هر کدام از آن­ها زکات واجب نمی­شود، گردآورد، گویی که هر کدام از آن­ها بیست گوسفند داشته باشند که در آن چیزی به عنوان زکات تعلق نمی­گیرد؛ پس اگر گوسفندان آن دو را با هم گرد آورد یک گوسفند واجب می شود و بر همین منوال، مال شخصی که صد و بیست گوسفند دارد و یک گوسفند زکات در آن واجب است را به صورت (دسته­های) چهل تایی متفرق می­کند تا سه گوسفند از مال او بگیرد. پس برای صاحبان اموال و زکات گیرنده ها نه واجب و نه شایسته است که گوسفندان گردآمده را متفرق کنند و گوسفندان پراکنده را گردآورند. - . دعائم الاسلام : 254 - 255 -

از جعفر ابن محمد علیه السلام روایت شده است که فرمود: شرکاء اگر چهارپایانشان را با هم گردآورند و چوپان یکی باشد و حیوان نر یکی باشد، اموال آن­ها برای صدقه یک جا حساب نمی شود و از مال هر کدام، چیزی که لازم است گرفته می­شود. اگر دو شریک باشند، صدقه از همه مال گرفته می­شود و بر حساب سرمایه هر کدام از آن دو، سهم تعیین می­شود.

از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: شتر پیر و عیب دار و بز نر برای زکات گرفته نمی­شود.

از جعفر ابن محمد علیه السلام نقل شده که فرمود: گیرنده زکات، گوسفند گوشتی چاق و الربّی یعنی گوسفند شیردهی که معاش صاحبش باشد و گوسفند آبستن و گوسفند نری که برای جفت­گیری است و گوسفند عیب دار و حَمَل­ (برّه) و فصیل­ (بچه شتری که از مادرش جدا شود) و عجول­ (گوساله) را به عنوان صدقه نمی­گیرد و بدترین و بهترین آن­ها را نیز نباید بگیرد.

از علی علیه السلام روایت شده است که فرمود: گوسفندان به سه دسته تقسیم می­شود، پس صاحب گوسفندان یک سوم را اختیار می­کند و کارگزار زکات از دو سوم دیگر اختیار می­کند. از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت شده که از صدقه اسب و استر و الاغ و برده نهی کرده است.

از جعفر ابن محمد علیه السلام نقل شده که فرمود: زکات در شتر و گاو و گوسفند سائمه یعنی چرنده زکات تعلق می­گیرد و در غیر این سه دسته حیوان چیزی نیست. از علی علیه السلام روایت شده که دستور داد از عرب های نصرانی دو برابر گرفته شود. - . دعائم الاسلام : 256 - 257 -

**[ترجمه]

«8»

نهج، [نهج البلاغة]: وَ مِنْ وَصِیَّةٍ لَهُ علیه السلام کَانَ یَکْتُبُهَا لِمَنْ یَسْتَعْمِلُهُ عَلَی الصَّدَقَاتِ وَ إِنَّمَا ذَکَرْنَا مِنْهَا جُمَلًا لِیُعْلَمَ بِهَا أَنَّهُ علیه السلام کَانَ یُقِیمُ عِمَادَ الْحَقِّ وَ یُشْرِعْ أَمْثِلَةَ الْعَدْلِ فِی صَغِیرِ الْأُمُورِ وَ کَبِیرِهَا وَ دَقِیقِهَا وَ جَلِیلِهَا انْطَلِقْ عَلَی تَقْوَی اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَ لَا تَجْتَازَنَّ عَلَیْهِ کَارِهاً وَ لَا تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَکْثَرَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِی مَالِهِ فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَی الْحَیِّ فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْیَاتَهُمْ ثُمَّ امْضِ إِلَیْهِمْ بِالسَّکِینَةِ وَ الْوَقَارِ حَتَّی تَقُومَ

بَیْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَیْهِمْ وَ لَا تُخْدِجْ بِالتَّحِیَّةِ لَهُمْ‌⁽¹⁾

ثُمَّ تَقُولُ عِبَادَ اللَّهِ أَرْسَلَنِی إِلَیْکُمْ وَلِیُّ اللَّهِ وَ خَلِیفَتُهُ لِآخُذَ مِنْکُمْ حَقَّ اللَّهِ فِی أَمْوَالِکُمْ فَهَلْ لِلَّهِ فِی أَمْوَالِکُمْ مِنْ حَقٍّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَی وَلِیِّهِ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَا فَلَا تُرَاجِعْهُ وَ إِنْ أَنْعَمَ لَکَ مُنْعِمٌ‌⁽²⁾

فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخِیفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ أَوْ تُرْهِقَهُ‌⁽³⁾فَخُذْ مَا أَعْطَاکَ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ وَ إِنْ کَانَتْ لَهُ مَاشِیَةٌ أَوْ إِبِلٌ فَلَا تَدْخُلْهَا إِلَّا بِإِذْنِهِ فَإِنَّ أَکْثَرَهَا لَهُ فَإِذَا أَتَیْتَهَا فَلَا تَدْخُلْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَیْهِ وَ لَا عَنِیفٍ بِهِ وَ لَا تُنَفِّرَنَّ بَهِیمَةً وَ لَا تُفْزِعَنَّهَا وَ لَا تَسُوءَنَّ صَاحِبَهَا فِیهَا وَ اصْدَعِ الْمَالَ صَدْعَیْنِ ثُمَّ خَیِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَ ثُمَّ اصْدَعِ الْبَاقِیَ صَدْعَیْنِ ثُمَّ خَیِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَ⁽⁴⁾

فَلَا تَزَالُ بِذَلِکَ حَتَّی یَبْقَی مَا فِیهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اللَّهِ فِی مَالِهِ فَاقْبِضْ حَقَّ اللَّهِ مِنْهُ فَإِنِ اسْتَقَالَکَ فَأَقِلْهُ ثُمَّ اخْلِطْهُمَا ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذِی صَنَعْتَ أَوَّلًا حَتَّی تَأْخُذَ حَقَّ اللَّهِ فِی مَالِهِ وَ لَا تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لَا هَرِمَةً وَ لَا مَکْسُورَةً وَ لَا مَهْلُوسَهً‌⁽⁵⁾وَ لَا ذَاتَ عَوَارَةٍ وَ لَا تَأْمَنَنَّ عَلَیْهَا إِلَّا مَنْ تَثِقُ بِدِینِهِ رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِینَ حَتَّی یُوصِلَهُ إِلَی وَلِیِّهِمْ فَیَقْسِمَهُ بَیْنَهُمْ وَ لَا تُوَکِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِیقاً وَ أَمِیناً حَفِیظاً غَیْرَ مُعْنِفٍ وَ لَا مُجْحِفٍ وَ لَا مُلْغِبٍ وَ لَا مُتْعِبٍ‌⁽⁶⁾

ثُمَّ أَحْدِرْ إِلَیْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَکَ نُصَیِّرْهُ

حَیْثُ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِینُکَ فَأَوْعِزْ إِلَیْهِ أَنْ لَا یَحُولَ بَیْنَ نَاقَةٍ وَ بَیْنَ فَصِیلِهَا وَ لَا یَمْصُرَ⁽¹⁾لَبَنَهَا فَیُضِرَّ ذَلِکَ بِوَلَدِهَا وَ لَا یَجْهَدَنَّهَا رُکُوباً وَ لْیَعْدِلْ بَیْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِی ذَلِکَ وَ بَیْنَهَا وَ لْیُرَفِّهْ عَلَی اللَّاغِبِ وَ لْیَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ وَ الظَّالِعِ‌⁽²⁾وَ لْیُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ وَ لَا یَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الْأَرْضِ إِلَی جَوَادِّ الطُّرُقِ وَ لْیُرَوِّحْهَا فِی السَّاعَاتِ وَ لْیُمْهِلْهَا عِنْدَ النِّطَافِ‌⁽³⁾

وَ الْأَعْشَابِ حَتَّی یَأْتِیَنَا

بِهَا بِإِذْنِ اللَّهِ بُدَّناً مُنْقِیَاتٍ غَیْرَ مُتْعَبَاتٍ وَ لَا مَجْهُودَاتٍ لِنَقْسِمَهَا عَلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فَإِنَّ ذَلِکَ أَعْظَمُ لِأَجْرِکَ وَ أَقْرَبُ لِرُشْدِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽⁴⁾.

کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ صَالِحٍ الْجَرِیرِیِّ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْوَلِیدُ بْنُ عَمْرٍو کَانَ ثِقَةً عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: بَعَثَ عَلِیٌّ علیه السلام مُصَدِّقاً مِنَ الْکُوفَةِ إِلَی بَادِیَتِهَا فَقَالَ عَلَیْکَ یَا عَبْدَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ نَحْوَ مَا مَرَّ بِأَدْنَی تَغْیِیرٍ.

**[ترجمه]نهج البلاغه: از جمله سفارش­های علی علیه السلام که به ماموران جمع آوری زکات می­نوشت. ما بخشی از این وصیت را آوردیم تا معلوم شود که امام ارکان حق را به پا می‌داشت و نمادهای عقل را در کارهای کوچک یا بزرگ، با ارزش یا بی مقدار، به کار می بست.

«با ترس از خدایی که یکتاست و همتایی ندارد حرکت کن و مسلمانی را نترسان، یا با زور از زمین او نگذر، و افزون‌تر از حقوق الهی در مالش از او مگیر. هر گاه به آبادی رسیدی، در کنار آب فرود آی، و وارد خانه های آنان مشو، سپس با آرامش و وقار به سوی آنان حرکت کن، تا در میانشان قرار گیری، به آنها سلام کن، و در سلام و تعارف کوتاهی نکن.»

سپس می‌گویی: «ای بندگان خدا، مرا ولیّ خدا و جانشین او به سوی شما فرستاده، تا حق خدا را که در اموال شماست تحویل گیرم، آیا در اموال شما حقّی برای خداوند است که به نماینده او بپردازید؟» اگر کسی گفت: نه، دیگر به او مراجعه نکن، و اگر کسی پاسخ داد: آری، همراهش برو، بدون آن که او را بترسانی، یا تهدید کنی، یا به کار مشکلی وادار سازی یا او را خسته کنی، هر چه از طلا و نقره به تو داد، بگیر.

و اگر دارای دام یا شتر بود، بدون اجازه‌اش داخل مشو، که اکثر اموال از آن اوست. آنگاه که داخل شدی مانند اشخاص سلطه‌گر و خشن رفتار نکن، حیوانی را رم مده و هراسان مکن، و دامدار را مرنجان، حیوانات را به دو دسته تقسیم کن و به صاحبش اجازه ده که خود انتخاب کند، پس از انتخاب از او رو برمگردان، سپس باقی مانده را به دو دسته تقسیم کن و صاحبش را اجازه ده که خود انتخاب کند و بر انتخاب او خرده مگیر، به همین گونه رفتار کن تا باقی مانده، حق خداوند باشد. پس حق خداوند را بگیر و اگر دامدار از این تقسیم و انتخاب ناراضی بود، و از تو درخواست گزینش دوباره دارد، همراهی کن، پس حیوانات را درهم کن، و به دو دسته تقسیم نما، همانند آغاز کار، تا حق خدا را از آن برگیری. و در تحویل گرفتن حیوانات، حیوان پیر و دست و پا شکسته، بیمار و معیوب و لاغر را به عنوان زکات نپذیر.

و به فردی که اطمینان نداری، و نسبت به اموال مسلمین دلسوز نیست، مسپار، تا آن را به پیشوای مسلمین برساند و او در میان آنها تقسیم گرداند. و کسی را به کار بگمار که خیر خواه و مهربان، امین و حافظ، که نه خشن و نه سختگیر باشد. نه تند براند و نه حیوانات را خسته کند، سپس آنچه از بیت المال جمع آوری شد برای ما بفرست، تا در نیازهایی که خدا اجازه فرموده مصرف کنیم. هر گاه حیوانات را به دست فردی امین سپردی، به او سفارش کن تا: «بین شتر و نوزادش جدایی نیفکند، و شیر آن را ندوشد تا به بچّه‌اش زیانی وارد نشود. در سوار شدن بر شتران عدالت را رعایت کند، و مراعات حال شتر خسته یا زخمی را که سواری دادن برای او سخت است بنماید. آنها را در سر راه به درون آب ببرد، و از جاده‌هایی که دو طرف آن علف زار است به جادّه بی علف نکشاند، و هر چند گاه شتران را مهلت دهد تا استراحت کنند، و هر گاه به آب و علفزار رسید، فرصت دهد تا علف بخورند و آب بنوشند» تا آنگاه که به اذن خدا بر ما وارد شوند، فربه و سر حال، نه خسته و کوفته، که آنها را بر أساس رهنمود قرآن، و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تقسیم نماییم. عمل به دستورات یاد شده مایه بزرگی پاداش و رشد و کمال تو خواهد شد. ان شاء اللّه.» - . نهج البلاغه : نامه 25 -

کتاب الغارات: جعفر ابن محمد گوید: علی علیه السلام کارگزار مالیاتی را از کوفه به بیابان­های آن فرستاد. پس گفت: ای بنده خدا! بر توست که پروای خدا را داشته باشی و حدیث را به صورتی که گذشت با کمترین تغییر بیان کرد.

**[ترجمه]

«9»

نهج، [نهج البلاغة]: وَ مِنْ عَهْدٍ لَهُ إِلَی بَعْضِ عُمَّالِهِ وَ قَدْ بَعَثَهُ عَلَی الصَّدَقَةِ فِی مِثْلِهِ أَمَرَهُ بِتَقْوَی اللَّهِ فِی سَرَائِرِ أُمُورِهِ وَ خَفِیَّاتِ أَعْمَالِهِ حَیْثُ لَا شَهِیدَ غَیْرُهُ وَ لَا وَکِیلَ دُونَهُ وَ أَمَرَهُ أَنْ لَا یَعْمَلَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ فِیمَا ظَهَرَ فَیُخَالِفَ إِلَی غَیْرِهِ فِیمَا أَسَرَّ وَ مَنْ لَمْ یَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَ عَلَانِیَتُهُ وَ فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ فَقَدْ أَدَّی الْأَمَانَةَ وَ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ وَ أَمَرَهُ أَلَّا یَجْبَهَهُمْ وَ لَا یَعْضَهَهُمْ‌⁽⁵⁾

وَ لَا یَرْغَبَ عَنْهُمْ تَفَضُّلًا بِالْإِمَارَةِ

عَلَیْهِمْ فَإِنَّهُمُ الْإِخْوَانُ فِی الدِّینِ وَ الْأَعْوَانُ عَلَی اسْتِخْرَاجِ الْحُقُوقِ وَ إِنَّ لَکَ فِی هَذِهِ الصَّدَقَةِ نَصِیباً مَفْرُوضاً وَ حَقّاً مَعْلُوماً وَ شُرَکَاءَ أَهْلَ مَسْکَنَةٍ وَ ضُعَفَاءَ ذَوِی فَاقَةٍ وَ إِنَّا مُوَفُّوکَ حَقَّکَ فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ وَ إِلَّا فَإِنَّکَ مِنْ أَکْثَرِ النَّاسِ خُصُوماً یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ بؤسا [بُؤْسَی] لِمَنْ خَصْمُهُ عِنْدَ اللَّهِ الْفُقَرَاءُ وَ الْمَسَاکِینُ وَ السَّائِلُونَ وَ الْمَدْفُوعُونَ وَ الْغَارِمُ وَ ابْنُ السَّبِیلِ وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِی الْخِیَانَةِ وَ لَمْ یُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِینَهُ عَنْهَا فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الْخِزْیَ فِی الدُّنْیَا وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَی وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِیَانَةِ خِیَانَةُ الْأُمَّةِ وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ وَ السَّلَامُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: در نامه ای به یکی از ماموران مالیات که او را برای گردآوری زکات فرستاده بود: «او را به ترس از خدا در اسرار پنهانی، و اعمال مخفی سفارش می‌کنم، آنجا که هیچ گواهی غیر از او، و نماینده‌ای جز خدا نیست، و سفارش می‌کنم که مبادا در ظاهر خدا را اطاعت و در خلوت نافرمانی کند، و هر کس، آشکار و پنهانش، و گفتار و کردارش در تضاد نباشد، امانت الهی را پرداخته، و عبادت را خالصانه انجام دهد. و به او سفارش می‌کنم با مردم تند خو نباشد، و به آنها دروغ نگوید، و با مردم به جهت اینکه بر آنها حکومت دارد بی اعتنایی نکند، چه اینکه مردم برادران دینی، و یاری دهندگان در جمع آوری حقوق الهی می‌باشند.»

و به او فرمود: «برای تو در این زکاتی که جمع می‌کنی سهمی معیّن، و حقّی روشن است، و شریکانی از مستمندان و ضعیفان داری، همان گونه که ما حق تو را کامل می‌دهیم، تو هم باید نسبت به حقوق کامل آنان وفادار باشی، اگر چنین نکنی در روز رستاخیز بیش از همه دشمن داری، و وای بر کسی که در پیشگاه خدا، فقرا و مساکین، و درخواست کنندگان و آنان که از حقّشان محرومند، و بدهکاران و ورشکستگان و در راه ماندگان، دشمن او باشند و از او شکایت کنند. کسی که امانت الهی را خوار شمارد، و دست به خیانت آلوده کند، خود و دین خود را پاک نساخته، و درهای خواری را در دنیا به روی خود گشوده، و او در قیامت خوارتر و رسواتر خواهد بود، و همانا بزرگ‌ترین خیانت، خیانت به ملّت، و رسواترین دغلکاری، دغلبازی با امامان است، با درود.» - . نهج البلاغه : نامه 24 -

**[ترجمه]

أقول

قد مر شرح الخبرین فی کتاب الفتن.

**[ترجمه]شرح این دو خبر در کتاب فتنه­ها (الفتن و المحن) گذشت .

**[ترجمه]

باب 10 حق الحصاد و الجداد و سائر حقوق المال سوی الزکاة

الآیات

الأنعام: وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ‌⁽²⁾

الذاریات: وَ فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ‌⁽³⁾

القلم: إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّها مُصْبِحِینَ وَ لا یَسْتَثْنُونَ فَطافَ عَلَیْها طائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نائِمُونَ فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ فَتَنادَوْا مُصْبِحِینَ أَنِ اغْدُوا عَلی حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صارِمِینَ فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخافَتُونَ أَنْ لا یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ وَ غَدَوْا عَلی حَرْدٍ قادِرِینَ فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ قالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ

لَوْ لا تُسَبِّحُونَ قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا کُنَّا ظالِمِینَ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَلاوَمُونَ قالُوا یا وَیْلَنا إِنَّا کُنَّا طاغِینَ عَسی رَبُّنا أَنْ یُبْدِلَنا خَیْراً مِنْها إِنَّا إِلی رَبِّنا راغِبُونَ کَذلِکَ الْعَذابُ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ‌⁽¹⁾

المعارج: وَ الَّذِینَ فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ‌⁽²⁾.

<meta info="- وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ - . انعام / 141 -

{و حق [بینوایان از] آن را روز بهره‌برداری از آن بدهید، و [لی] زیاده‌روی مکنید که او اسرافکاران را دوست ندارد.}

{و همانان که در اموالشان حقّی معلوم است، برای سائل و محروم.}

{ما آنان را همان گونه که باغداران را آزمودیم، مورد آزمایش قرار دادیم، آن گاه که سوگند خوردند که صبح برخیزند و [میوه] آن [باغ] را حتماً بچینند. و [لی] «ان شاء اللَّه» نگفتند. پس در حالی که آنان غنوده بودند، بلایی از جانب پروردگارت بر آن [باغ] به گردش درآمد. و [باغ،] آفت زده [و زمین بایر] گردید. پس [باغداران] بامدادان یکدیگر را صدا زدند، که: «اگر میوه می‌چینید، بامدادان به سوی کشت خویش روید.» پس به راه افتادند و آهسته به هم می‌گفتند «که: امروز نباید در باغ بینوایی بر شما درآید.» و صبحگاهان در حالی که خود را بر منع [بینوایان] توانا می‌دیدند، رفتند.و چون [باغ] را دیدند، گفتند: «قطعاً ما راه گم کرده‌ایم. [نه!] بلکه ما محرومیم.» خردمندترینشان گفت: «آیا به شما نگفتم: چرا خدا را به پاکی نمی‌ستایید؟» گفتند: «پروردگارا، تو را به پاکی می‌ستاییم، ما واقعاً ستمگر بودیم.» پس بعضی‌شان رو به بعضی دیگر آوردند و همدیگر را به نکوهش گرفتند. گفتند: «ای وای بر ما که سرکش بوده‌ایم! امید است که پروردگار ما بهتر از آن را به ما عوض دهد، زیرا ما به پروردگارمان مشتاقیم. عذاب [دنیا] چنین است، و عذاب آخرت، اگر می‌دانستند قطعاً بزرگتر خواهد بود.}

{و در اموالشان برای سائل و محروم حقّی معلوم بود.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

مَجَالِسُ الشَّیْخِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبْدُونٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْأَصَمِّ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَا یَسْأَلُ اللَّهُ عَبْداً عَنْ صَلَاةٍ بَعْدَ الْفَرِیضَةِ وَ لَا عَنْ صَدَقَةٍ بَعْدَ الزَّکَاةِ وَ لَا عَنْ صَوْمٍ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]مجالس الشیخ: معمر بن یحیی از امام باقر علیه السلام روایت می­کند که فرمود: خداوند از بنده پس از نماز واجب از نمازی دیگر و پس از زکات از صدقه ای دیگر و پس از روزه رمضان از روزه ای دیگر سؤال نمی­کند. - . امالی طوسی -

**[ترجمه]

«2»

تَقْرِیبُ الْمَعَارِفِ، مِنْ تَارِیخِ الثَّقَفِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِیِّ قَالَ: کَانَ أَبُو ذَرٍّ جَالِساً عِنْدَ عُثْمَانَ وَ کُنْتُ عِنْدَهُ جَالِساً إِذْ قَالَ عُثْمَانُ أَ رَأَیْتُمْ مَنْ أَدَّی زَکَاةَ مَالِهِ هَلْ فِی مَالِهِ حَقٌّ غَیْرُهُ قَالَ کَعْبٌ لَا فَدَفَعَ أَبُو ذَرٍّ بِعَصَاهُ فِی صَدْرِ کَعْبٍ ثُمَّ قَالَ یَا ابْنَ الْیَهُودِیَّیْنِ أَنْتَ تُفَسِّرُ کِتَابَ اللَّهِ بِرَأْیِکَ لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ إِلَی قَوْلِهِ وَ آتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینَ‌⁽⁴⁾ثُمَّ قَالَ أَ لَا تَرَی أَنَّ عَلَی الْمُصَلِّی بَعْدَ إِیتَاءِ الزَّکَاةِ حَقّاً فِی مَالِهِ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]تقریب المعارف: سعد الساعدی می­گوید: ابوذر در نزد عثمان نشسته بود و من نیز در کنار او نشسته بودم که عثمان گفت: نظرتان چیست (چگونه می­بینید) اگر کسی زکات مالش را بدهد، آیا غیر از آن در مالش حقی را باید بپردازد؟ کعب گفت: خیر، پس ابوذر با عصا بر سینه کعب ضربه ای زد، سپس گفت: ای پسر یهودی! آیا تو کتاب خدا را با رأی خود تفسیر می­کنی «لَّیْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ»، - . بقره / 177 - {نیکوکاری آن نیست که روی خود را به سوی مشرق و [یا] مغرب بگردانید بلکه نیکی آن است که کسی به خدا و روز بازپسین و ایمان آورد} - تا این سخن خداوند «وَآتَی الْمَالَ عَلَی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینَ»، {و مال [خود] را با وجود دوست داشتنش به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان بدهد.} سپس گفت: آیا نمی بینی که در مال شخص نمازگزار پس از پرداخت زکات حقی هست!؟ ادامه روایت.

**[ترجمه]

«3»

فس، [تفسیر القمی]: وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حِصَادِهِ قَالَ یَوْمَ حَصادِهِ هَکَذَا نَزَلَتْ-⁽⁵⁾

قَالَ فَرَضَ اللَّهُ یَوْمَ الْحَصَادِ مِنْ کُلِّ قِطْعَةِ أَرْضٍ قَبْضَةً لِلْمَسَاکِینِ وَ کَذَا فِی جَدَادِ النَّخْلِ وَ فِی التَّمْرِ وَ کَذَا عِنْدَ الْبَذْرِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ، - . انعام / 141 - {و

حق [بینوایان از] آن را روز بهره‌برداری از آن بدهید.}گفت: «یَوْمَ حَصَادِهِ» به این صورت نازل شد. گفت: خدا در روز و وقت درو، از هر زمینی مشتی از محصولات را برای فقرا و بیچارگان واجب کرد و همچنین از میوه چینی درخت خرما و در خرمای (چیده شده) و همچنین هنگام بذر پاشیدن. - . تفسیر قمی : 206 -

**[ترجمه]

«4»

فس، [تفسیر القمی] أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِهِ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قَالَ الضِّغْثَ مِنَ السُّنْبُلِ وَ الْکَفَّ مِنَ التَّمْرِ إِذَا خُرِصَ قَالَ وَ سَأَلْتُ هَلْ یَسْتَقِیمُ إِعْطَاؤُهُ إِذَا أَدْخَلَهُ [بَیْتَهُ] قَالَ لَا هُوَ أَسْخَی لِنَفْسِهِ قَبْلَ أَنْ یدخل [یُدْخِلَهُ] بَیْتَهُ.

وَ عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنِ الرِّضَا صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ: قُلْتُ إِنْ لَمْ یَحْضُرِ الْمَسَاکِینُ وَ هُوَ یَحْصُدُ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: عقرقوفی گفته است: از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خدای تبارک و تعالی: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» سؤال کردم و ایشان فرمودند: مقداری از خوشه باقی مانده بر زمینی که برداشت شده است و مشتی از خرمایی که مقدار آن پیش بینی شده است. گفت: از ایشان پرسیدم، پس از بردن به خانه، آیا می‌شود آن را به مساکین داد؟ فرمودند: خیر، سخاوتمندتر آن است که قبل از این که به خانه‌اش ببرد، آن را بدهد.

سعد بن سعد از امام رضا علیه السلام روایت کرده است که از وی سؤال شد: اگر فقرا در هنگام درو حاضر نباشند، چه کار کند؟ فرمود: چیزی بر او نیست. - . تفسیر قمی : 206 -

**[ترجمه]

«5»

فس، [تفسیر القمی] الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً⁽³⁾قَالَ هُوَ غَیْرُ الزَّکَاةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: سماعه نقل می­کند که از ایشان در باره این سخن خداوند «وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا»، - . مزمل / 20 - {و وام نیکو به خدا دهید} پرسیدم. فرمود: آن چیزی غیر از زکات است.

**[ترجمه]

«6»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حِصَادِهِ وَ لَا تُسْرِفُوا أَیْشٍ الْإِسْرَافُ قَالَ هَکَذَا یَقْرَأُهَا مَنْ قِبَلَکُمْ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ افْتَحِ الْفَمَ بِالْحَاءِ قُلْتُ حَصادِهِ وَ کَانَ أَبِی علیه السلام یَقُولُ مِنَ الْإِسْرَافِ فِی الْحَصَادِ وَ الْجَدَادِ أَنْ یَصَّدَّقَ الرَّجُلُ بِکَفَّیْهِ جَمِیعاً وَ کَانَ أَبِی علیه السلام إِذَا حَضَرَ حَصْدُ شَیْ‌ءٍ مِنْ هَذَا فَرَأَی أَحَداً مِنْ غِلْمَانِهِ یَصَّدَّقُ بِکَفَّیْهِ صَاحَ بِهِ وَ قَالَ أَعْطِهِ بِیَدٍ وَاحِدَةٍ الْقَبْضَةَ بَعْدَ الْقَبْضَةِ وَ الضِّغْثَ بَعْدَ الضِّغْثِ مِنَ السُّنْبُلِ وَ أَنْتُمْ تُسَمُّونَهُ عِنْدَکُمُ الْأَنْدَرَ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بزنطی می­گوید از امام رضا علیه السلام از وی در باره این فرموده خدای عز و جل: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلاَ تُسْرِفُواْ» پرسیدم که چه چیزی اسراف است؟ فرمودند: آنان که پیش از شما بودند، این گونه قرائت می‌کردند؟ عرض کردم: چگونه؟ فرمودند: دهان را در هنگام تلفظ (حرف) حاء باز کن - عرض کردم: حَصَادِه - و فرمود: پدرم می­فرمود: از مصادیق اسراف در هنگام درو و میوه چینی، این است که انسان با هر دو مشتش صدقه دهد و پدرم هر گاه در صحنه‌های درو حاضر می‌شد و می‌دید که یکی از غلامانش با هر دو مشتش صدقه می‌دهد، با صدای بلند به او می‌فرمود: با یک دست بده؛ مشتی ﭘس از مشتی و دسته ای پس از دسته ای از خوشه ها. شماها آن را اندر (خرمن) می‌نامید. - . قرب الاسناد : 216 -

**[ترجمه]

«7»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَا تَجُدَّ بِاللَّیْلِ وَ لَا تَحْصُدْ بِاللَّیْلِ قَالَ وَ تُعْطِی الْحَفْنَةَ بَعْدَ الْحَفْنَةِ وَ الْقَبْضَةَ بَعْدَ الْقَبْضَةِ إِذَا حَصَدْتَهُ وَ کَذَلِکَ عِنْدَ الصَّرَامِ وَ کَذَلِکَ الْبَذْرُ وَ لَا تَبْذُرْ بِاللَّیْلِ لِأَنَّکَ تُعْطِی فِی الْبَذْرِ کَمَا تُعْطِی فِی الْحَصَادِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: ابوبصیر از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: در شب میوه چینی نکن و در شب درو نکن. و گفت: هرگاه آن را درو کردی، دو مشت پس از دو مشت و یک مشت پس از مشتی دیگر می دهی. و همچنین هنگام رسیدن ثمره‌ها و میوه‌ها و همچنین هنگام بذر پاشیدن و در شب بذر نپاش؛ زیرا که از بذر، همان مقداری را می دهی که از درو می‌دهی. - . علل الشرایع 2 : 64 -

**[ترجمه]

«8»

مع، [معانی الأخبار] مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الزَّنْجَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ رَفَعَهُ قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ الْجَدَادِ بِاللَّیْلِ یَعْنِی جَدَادَ النَّخْلِ وَ الْجَدَادُ الصَّرَامُ وَ إِنَّمَا نَهَی عَنْهُ بِاللَّیْلِ لِأَنَّ الْمَسَاکِینَ لَا یَحْضُرُونَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: قاسم بن سلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت می­کند که ایشان از ثمره چینی در شب، یعنی خرما چینی و میوه چینی نهی کرده زیرا در شب بینوایان نزد او حضور ندارند. - . معانی الاخبار : 281 -

**[ترجمه]

«9»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَوْلُهُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً قَالَ لَیْسَ مِنَ الزَّکَاةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]ابوبصیر گوید: این سخن خداوند «الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلاَنِیَةً»، {کسانی که اموال خود را شب و روز، و نهان و آشکارا، انفاق می‌کنند} را به امام صادق علیه السلام گفتم: فرمود: این آیه درباره زکات نمی­باشد. - . تفسیر عیاشی 1 : 151 -

**[ترجمه]

«10»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ مَا هَذَا الْحَقُّ الْمَعْلُومُ قَالَ هُوَ الشَّیْ‌ءُ یُخْرِجُهُ الرَّجُلُ مِنْ مَالِهِ لَیْسَ مِنَ الزَّکَاةِ فَیَکُونُ لِلنَّائِبَةِ وَ الصِّلَةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام از پدرش روایت می­کند که در مورد این سخن خداوند «وَفِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِّلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ»، - . ذاریات /19 -

{و همانان که در اموالشان حقّی معلوم است، برای سائل و محروم.} سؤال کردم این حق معلوم چیست؟ فرمود: آن چیزی که شخص از مالش پرداخت می­کند از جمله زکات نیست، پس برای نوائب (مصائب) و صله رحم است. - . تفسیر عیاشی 1 : 30 -

**[ترجمه]

«11»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قَالَ الضِّغْثَ وَ الِاثْنَیْنِ تُعْطِی مَنْ حَضَرَکَ وَ قَالَ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنِ الْحَصَادِ بِاللَّیْلِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: عیاشی از حسن بن علی، از امام رضا علیه السلام نقل کرده است که گفت: از ایشان در باره این سخن خدای عز و جل: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ»، {و حق [بینوایان از] آن را روز بهره‌برداری از آن بدهید} سؤال کردم. فرمودند: یک چنگ و دو چنگ که به فقرای حاضر می‌دهی و فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از درو کردن در هنگام شب نهی کرد. - . تفسیر عیاشی 1 : 377 -

**[ترجمه]

«12»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ هَاشِمِ بْنِ الْمُثَنَّی قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قَالَ أَعْطِ مَنْ حَضَرَکَ مِنْ مُشْرِکٍ وَ غَیْرِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از هاشم بن مُثَنَّی نقل شده است که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: این فرموده خدای تبارک و تعالی: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» یعنی چه؟ فرمودند: به هر که در هنگام درو کردن حاضر باشد بده، چه مشرک باشد چه غیر مشرک. - . تفسیر عیاشی 1 : 377 -

**[ترجمه]

«13»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِهِ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قَالَ أَعْطِ مَنْ حَضَرَکَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ إِنْ لَمْ یَحْضُرْکَ إِلَّا مُشْرِکٌ فَأَعْطِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از عبدالله بن سنان، از امام صادق علیه السلام نقل شده است که گفت: از ایشان در باره این سخن خدای عز و جل: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» پرسیدم. فرمودند: به مسلمانان حاضر هنگام درو بده، و اگر کسی حاضر نبود مگر یک فرد مشرک، به او نیز بده. - . تفسیر عیاشی 1 : 377 -

**[ترجمه]

«14»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ مَیْسَرَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ فِی الزَّرْعِ حَقَّیْنِ حَقٌّ تُؤْخَذُ بِهِ وَ حَقٌّ تُعْطِیهِ فَأَمَّا الَّذِی تُؤْخَذُ بِهِ فَالْعُشْرُ وَ نِصْفُ الْعُشْرِ وَ أَمَّا الْحَقُّ الَّذِی تُعْطِیهِ فَإِنَّهُ یَقُولُ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ فَالضِّغْثَ تُعْطِیهِ ثُمَّ الضِّغْثَ حَتَّی تَفْرُغَ.

وَ فِی رِوَایَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: تُعْطِی مِنْهُ الْمَسَاکِینَ الَّذِینَ یَحْضُرُونَکَ وَ لَوْ لَمْ یَحْضُرْکَ إِلَّا مُشْرِکٌ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از معاویه بن مَیسَره نقل شده است که گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌گوید: در کشت، دو حق است: حقی که بر تو واجب است و حقی که می‌دهی؛ اما (حقی که) بر تو واجب است، یک دهم و نصف یک دهم است، و اما حقی را که می‌دهی، همان است که خداوند در مورد آن می­فرماید: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ»، مشتی از آن می دهی و سپس مشتی دیگر تا این که (درو) تمام شود.

و در روایت عبدالله بن سنان، از وی علیه السلام نقل شده است که فرمودند: از آن به فقرا و بیچارگانی که حاضر باشند می‌دهی، حتی اگر غیرمشرک حاضر نباشد. - . تفسیر عیاشی 1 : 378 -

**[ترجمه]

«15»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قَالا تُعْطِی مِنْهُ الضِّغْثَ تَقْبِضُ مِنَ السُّنْبُلِ قَبْضَةً وَ الْقَبْضَةَ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از زراره و حمران بن اعین و محمد بن مسلم، از امام صادق و امام باقر علیهما السلام روایت کرده است که در باره گفته خدای عز و جل: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ»، فرمودند: چنگی از آن می دهی و از خوشه‌های گندم مشتی پس از مشتی دیگر می‌دهی. - . تفسیر عیاشی 1 : 378 -

**[ترجمه]

«16»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قَالَ هَذَا مِنْ غَیْرِ الصَّدَقَةِ تُعْطِی مِنْهُ الْمِسْکِینَ وَ الْمِسْکِینَ الْقَبْضَةَ بَعْدَ الْقَبْضَةِ وَ مِنَ الْجَدَادِ الْحَفْنَةَ ثُمَّ الْحَفْنَةَ حَتَّی تَفْرُغَ وَ یَتْرُکُ لِلْخَارِصِ أَجْراً مَعْلُوماً وَ یَتْرُکُ مِنَ النَّخْلِ مِعَافَأْرَةٍ وَ أُمَّ جُعْرُورٍ لَا یُخْرَصَانِ وَ یُتْرَکُ

لِلْحَارِسِ یَکُونُ فِی الْحَائِطِ الْعَذْقُ وَ الْعَذْقَانِ وَ الثَّلَاثَةُ لِنَظَرِهِ وَ حِفْظِهِ لَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از زراره و محمد بن مسلم و ابو بصیر از امام باقر علیه السلام روایت شده است که در باره این سخن خدای تبارک و تعالی: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ»، فرمودند: این حقی است که با صدقه فرق می‌کند و از آن به بیچارگان، مشتی پس از مشتی می‌دهی و از محصولات چیده شده، مشت مشت می‌دهی تا این که تمام شود و برای شخص چیننده، دستمزدی مشخص پرداخت می‌کنی و خرمای بی‌ارزش و نامرغوب رها می‌شود و چیده نمی‌شود و آن چه از خوشه‌ها یکی دو تا سه تا خوشه خرما یا انگور که بر روی دیوار می‌ماند، برای نگهبان به عنوان دستمزد مراقبت و محافظتی که انجام داده است، گذاشته می‌شود. - . تفسیر عیاشی 1 : 378 -

**[ترجمه]

«17»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَا یَکُونُ الْحَصَادُ وَ الْجَدَادُ بِاللَّیْلِ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ قَالَ کَانَ فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ الْأَنْصَارِیُّ سَمَّاهُ وَ کَانَ لَهُ حَرْثٌ وَ کَانَ إِذَا أجذه [جَذَّهُ] تَصَدَّقَ بِهِ وَ بَقِیَ هُوَ وَ عِیَالُهُ بِغَیْرِ شَیْ‌ءٍ فَجَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ سَرَفاً⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از محمد بن مسلم، از امام باقر علیه السلام، روایت شده است که فرمودند: درو کردن و چیدن را نمی‌شود در هنگام شب انجام داد، زیرا که خدا می‌فرماید: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» فرمودند: فلانی فرزند فلان انصاری - از وی نام برده است - کشت داشت و در هنگام چیدن محصول، همه آن را به عنوان صدقه می‌داد و خود و خانواده‌اش بی‌بهره می‌ماندند. خدا این کار او را اسراف خوانده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 379 -

**[ترجمه]

«18»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام: یَقُولُ فِی الْإِسْرَافِ فِی الْحَصَادِ وَ الْجَدَادِ أَنْ یَصَّدَّقَ الرَّجُلُ بِکَفَّیْهِ جَمِیعاً وَ کَانَ أَبِی إِذَا حَضَرَ شَیْئاً مِنْ هَذَا فَرَأَی أَحَداً مِنْ غِلْمَانِهِ تَصَدَّقَ بِکَفَّیْهِ صَاحَ بِهِ أَعْطِ بِیَدٍ وَاحِدَةٍ الْقَبْضَةَ بَعْدَ الْقَبْضَةِ وَ الضِّغْثَ بَعْدَ الضِّغْثِ مِنَ السُّنْبُلِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از احمد بن محمد، از امام رضا علیه السلام در باره اسراف در درو کردن و چیدن روایت شده است که فرمودند: مرد اگر با هر دو مشت خود صدقه دهد اسراف کرده است و هر گاه پدرم در صحنه درو حاضر می‌شد و یکی از پسرانش را می­دید که با هر دو مشت خود صدقه می‌دهد، با صدای بلند به او می‌گفت: با یک دست، مشت مشت و چنگی پس از چنگی از خوشه‌ها را بده. - . تفسیر عیاشی 1 : 379 -

**[ترجمه]

«19»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قَالَ حَقُّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ عَلَیْکَ وَاجِبٌ وَ لَیْسَ مِنَ الزَّکَاةِ تَقْبِضُ مِنْهُ الْقَبْضَةَ وَ الضِّغْثَ مِنَ السُّنْبُلِ لِمَنْ یَحْضُرُکَ مِنَ السُّؤَالِ لَا یَحْصُدُ بِاللَّیْلِ وَ لَا یَجِدُ بِاللَّیْلِ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ یَوْمَ حَصادِهِ فَإِذَا أَنْتَ حَصَدْتَهُ بِاللَّیْلِ لَمْ یَحْضُرْکَ سُؤَّالٌ وَ لَا یُضَحَّی بِاللَّیْلِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: سماعه، از امام صادق علیه السلام در باره این فرموده حق تعالی روایت کرده است که: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» فرمود: حق او روز درو بر تو واجب است و آن از زکات نیست. مشتی پس از مشتی و چنگی پس از چنگی از خوشه‌ها به سائلان کمک می‌کنی. محصول در شب درو نمی شود و همچنین میوه و خرما در شب یده نمی شود. همانا خدای عز وجل می‌فرماید: «یَوْمَ حَصَادِهِ»، پس اگر در شب درو کنی، هیچ کسی حاضر نخواهد بود تا درخواست کمک کند و همچنین در شب قربانی نمی شود. - . تفسیر عیاشی 1 : 379 -

**[ترجمه]

«20»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ کَانَ یَکْرَهُ أَنْ یُصْرَمَ النَّخْلُ بِاللَّیْلِ وَ أَنْ یُحْصَدَ الزَّرْعُ بِاللَّیْلِ لِأَنَّ اللَّهَ یَقُولُ:

وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قِیلَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ وَ مَا حَقُّهُ قَالَ نَاوِلْ مِنْهُ الْمِسْکِینَ وَ السَّائِلَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از سَماعه، از امام صادق علیه السلام، از پدرش، از پیامبر اکرم که سلام و درود خدا بر ایشان باد، روایت شده است که وی از چیدن خرما در شب و درو کردن کشت در شب کراهت داشتند، زیرا که خدا می‌فرماید: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» گفتند: ای پیامبر خدا! چه حقی بر آن واجب است؟ فرمودند: مقداری از آن را به بیچاره و درخواست کننده کمک بده. - . تفسیر عیاشی 1 : 379 -

**[ترجمه]

«21»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قَالَ تُعْطِی مِنْهُ الْمَسَاکِینَ الَّذِینَ یَحْضُرُونَکَ تَأْخُذُ بِیَدِکَ الْقَبْضَةَ وَ الْقَبْضَةَ حَتَّی تَفْرُغَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از جراح مداینی، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که در باره این سخن خدای عز و جل: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» فرمودند: مقداری از آن را به بیچارگانی که نزد تو حاضرند، می‌دهی. با دستت مشت مشت می‌دهی تا این که تمام شود. - . تفسیر عیاشی 1 : 380 -

**[ترجمه]

«22»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَا یَکُونُ الْجَدَادُ وَ الْحَصَادُ بِاللَّیْلِ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ وَ حَقُّهُ فِی شَیْ‌ءٍ ضِغْثٌ یَعْنِی مِنَ السُّنْبُلِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از محمد ابن مسلم، از امام باقر علیه السلام روایت شده است که فرمودند: درو کردن و چینش را نمی‌شود در شب انجام داد، چرا که خدا می­فرماید: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ»، و حقی که بر آن محصول واجب است، مقداری از خوشه‌های حبوبات است. - . تفسیر عیاشی 1 : 380 -

**[ترجمه]

«23»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ لِقَهْرَمَانِهِ‌⁽⁴⁾

وَ وَجَدَهُ قَدْ جَدَّ نَخْلًا لَهُ مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ فَقَالَ لَهُ لَا تَفْعَلْ أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی عَنِ الْجَدَادِ وَ الْحَصَادِ بِاللَّیْلِ وَ کَانَ یَقُولُ الضِّغْثَ تُعْطِیهِ مَنْ یَسْأَلُ فَذَلِکَ حَقُّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از محمد حلبی، از امام صادق، از امام باقر، از علی ابن الحسین صلوات الله علیهم اجمعین روایت شده است که به قهرمان خود (مسئول مالی) فرمودند (پس از این که به وی خبر رسید که او چیدن خرما را از آخر شب شروع کرده است): این کار را نکن، مگر نمی‌دانی که رسول خدا صل صلی الله علیه و آله و سلم از درو کردن و چیدن در شب نهی کرده است؟ و می‌فرمودند: به درخواست کننده از انباشته‌های خوشه‌ها را می‌دهی و این حق وی در روزِ درو کردن است. - . تفسیر عیاشی 1 : 380 -

**[ترجمه]

«24»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ کَیْفَ یُعْطَی قَالَ تَقْبِضُ بِیَدِکَ الضِّغْثَ فَسَمَّاهُ اللَّهُ حَقّاً قَالَ قُلْتُ وَ مَا حَقُّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ قَالَ الضِّغْثُ تُنَاوِلُهُ مَنْ حَضَرَکَ مِنْ أَهْلِ الْخَاصَّةِ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از ابو بصیر، از امام صادق علیه السلام نقل شده است که در باره این سخن خدای عز و جل: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» پرسیدم، فرمودند: با دستت خوشه‌ها را برمی‌داری و می­دهی و خدا آن را حق نامیده است. - گفت:- گفتم: و حق آن در روز درو کردن چیست؟ فرمودند: خوشه‌هایی را به اهل خاصه (شیعه) که نزد تو حاضر هستند، می‌دهی. - . تفسیر عیاشی 1 : 380 -

**[ترجمه]

«25»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ کَیْفَ یُعْطَی قَالَ تَقْبِضُ بِیَدِکَ الضِّغْثَ فَتُعْطِیهِ الْمِسْکِینَ ثُمَّ الْمِسْکِینَ حَتَّی تَفْرُغَ وَ عِنْدَ الصَّرَامِ الْحَفْنَةَ ثُمَّ الْحَفْنَةَ حَتَّی تَفْرُغَ مِنْهُ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از حلبی، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: از ایشان در باره این سخن خدای تبارک و تعالی: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ»، پرسیدم که چگونه این حق داده می‌شود؟ فرمودند: با دستت قبضه ای از خوشه‌ها را می‌گیری و به اشخاص بیچاره یکی ﭘس از دیگری می‌دهی تا این که (برداشت محصول) تمام شود و در هنگام بریدن و جمع کردن و چیدن، مشت مشت می‌دهی تا این که تمام می‌شود. - . تفسیر عیاشی 1 : 380 -

**[ترجمه]

«26»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ أَبِی الْجَارُودِ زِیَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام:

وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قَالَ الضِّغْثَ مِنَ الْمَکَانِ بَعْدَ الْمَکَانِ تُعْطِی الْمِسْکِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از ابو جارود زیاد بن مُنذر نقل شده است که گفت: امام صادق علیه السلام این آیه را تلاوت کردند: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» و فرمودند: قبضه ای از خوشه‌ها را از جاهای مختلف یکی ﭘس از دیگری جمع آوری می‌کنی و به اشخاص بیچاره می‌دهی. - . تفسیر عیاشی 1 : 380 -

**[ترجمه]

«27»

الْهِدَایَةُ،: قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ وَ هُوَ أَنْ تَقْبِضَ بِیَدِکَ الضِّغْثَ بَعْدَ الضِّغْثِ فَتُعْطِیَهُ الْمِسْکِینَ ثُمَّ الْمِسْکِینَ حَتَّی تَفْرُغَ مِنْهُ وَ کَذَلِکَ فِی الْبَذْرِ وَ کَذَلِکَ عِنْدَ جَدَادِ النَّخْلِ وَ لَا یَجُوزُ الْحَصَادُ وَ الْجَدَادُ وَ الْبَذْرُ بِاللَّیْلِ لِأَنَّ الْمِسْکِینَ لَا یَحْضُرُهُ وَ سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ قَالَ الْإِسْرَافُ أَنْ یُعْطِیَ بِیَدَیْهِ جَمِیعاً.

وَ مِنْهُ،: سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ قَالَ هَذَا شَیْ‌ءٌ سِوَی الزَّکَاةِ وَ هُوَ شَیْ‌ءٌ یَجِبُ أَنْ یَفْرِضَهُ عَلَی نَفْسِهِ کُلَّ یَوْمٍ أَوْ کُلَّ جُمُعَةٍ أَوْ کُلَّ شَهْرٍ أَوْ کُلَّ سَنَةٍ.

وَ مِنْهُ،: سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ یَمْنَعُونَ الْماعُونَ قَالَ الْقَرْضُ تُقْرِضُهُ وَ الْمَعْرُوفُ وَ مَتَاعُ الْبَیْتِ تُعِیرُهُ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَا تُمَانِعُوا قَرْضَ الْحَمِیرِ⁽²⁾وَ الْخُبْزِ فَإِنَّ مَنْعَهُمَا یُورِثَانِ الْفَقْرَ.

**[ترجمه]الهدایه: خدای تبارک و تعالی می­فرماید: «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» و آن این گونه است که با دستت قبضه ای از خوشه‌ها را یکی پس از دیگری می‌گیری و به اشخاص بیچاره یکی ﭘس از دیگری می‌دهی تا این که (برداشت محصول) تمام شود همچنین بذر پاشیدن و چیدن خرما و نیز بدین گونه است و برداشت محصول و چیدن خرما و بذرپاشیدن در شب جایز نیست زیرا بینوایان حضور ندارند.

از امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند عزّ و جلّ «وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» - . انعام / 141 - {و حق [بینوایان از] آن را روز بهره‌برداری از آن بدهید، و [لی] زیاده‌روی مکنید که او اسرافکاران را دوست ندارد.} سؤال شد. فرمود: اسراف این است که با هر دو مشت به فقیر بدهد.

و از امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند عزّ و جلّ «وَفِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ معلوم» - 2. معارج / 24 - {و همانان که در اموالشان حقّی معلوم است.} سؤال شد. ایشان فرمود: این چیزی جدا از زکات است، و باید هر کس پرداخت آن را به صورت روزانه یا هفتگی یا ماهانه یا سالانه برای خویش مقرّر دارد.

و از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند «وَیَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ» - . ماعون / 7 - {و از [دادن] زکات [و وسایل و ما یحتاج خانه] خودداری می‌ورزند.} سؤال شد. فرمود: قرض را به کسی می­دهی، کار نیک در حق کسی انجام می­دهی و متاع خانه را به کسی عاریت می­دهی.

و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرموده است: از قرض دادن خمیر و نان خودداری نکنید، چراکه ندادن آن فقر می­آورد.

**[ترجمه]

«28»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ قَالَ حَقَّهُ الْوَاجِبَ عَلَیْهِ مِنَ الزَّکَاةِ وَ یُعْطَی الْمِسْکِینُ الضِّغْثَ وَ الْقَبْضَةَ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ وَ ذَلِکَ تَطَوُّعٌ وَ لَیْسَ بِحَقٍّ وَاجِبٍ کَالزَّکَاةِ الَّتِی أَوْجَبَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽³⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: وَ مَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَ الْأَنْهَارُ فَفِیهِ الْعُشْرُ. فهذا حدیث أثبته الخاص و العام عن رسول الله صلی الله علیه و آله و فیه أبین البیان علی أن الزکاة یجب علی کل ما أنبتت الأرض إذ لم یستثن‌⁽⁴⁾رسول الله صلی الله علیه و آله من ذلک شیئا دون شی‌ء رویناه عن أهل

البیت صلوات الله علیهم من طرق شتی و بإسناد العامة عن رسول الله صلی الله علیه و آله من وجوه کثیرة.

وَ رُوِّینَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ السِّمْسِمِ وَ الْأَرُزِّ وَ غَیْرِ ذَلِکَ مِنَ الْحُبُوبِ هَلْ تُزَکَّی فَقَالَ نَعَمْ کَالْحِنْطَةِ وَ التَّمْرِ.

وَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْعَلَوِیِّ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْأَرُزِّ وَ الْعَدَسِ وَ الْحِمَّصِ وَ الْبَاقِلَاءِ وَ أَشْبَاهِهَا وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ وَ الْفَاکِهَةِ هَلْ فِیهَا زَکَاةٌ فَقَالَ کُلُّ مَا خَرَجَ مِنَ الْأَرْضِ مِنْ نَابِتَةٍ فَفِیهِ الزَّکَاةُ لِقَوْلِ اللَّهِ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها⁽¹⁾.

وَ رُوِّینَا عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: قَامَ فِینَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ فِیمَا سَقَتِ السَّمَاءُ أَوْ سُقِیَ سَیْحاً⁽²⁾

الْعُشْرُ وَ فِیمَا سُقِیَ بِالْغَرْبِ نِصْفُ الْعُشْرِ.

فقوله ما سقت السماء یعنی بالمطر و السیح الماء الجاری من الأنهار و الغرب الدلو.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا سَقَتِ السَّمَاءُ أَوْ سُقِیَ سَیْحاً فَفِیهِ الْعُشْرُ وَ مَا سُقِیَ بِالْغَرْبِ أَوِ الدَّالِیَةِ فَفِیهِ نِصْفُ الْعُشْرِ.

فالسیح الماء الجاری علی وجه الأرض أخذ من السیاحة و الدالیة السانیة ذات الرحی التی یدور علیها الدلاء الصغار أو الکیزان.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِیمَا سَقَتِ السَّمَاءُ أَوْ سُقِیَ بِالسَّیْلِ أَوِ الْغَیْلِ أَوْ کَانَ بَعْلًا الْعُشْرَ وَ مَا سُقِیَ بِالنَّوَاضِحِ نِصْفَ الْعُشْرِ.

فقوله فیما سقت السماء یعنی بالمطر و السیل ما سال من الأودیة عن المطر و الغیل النهر الجاری و البعل ما کان یشرب بعروقه من ماء الأرض

و النواضح الإبل التی یستقی علیها من الآبار.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ أَوْجَبَ فِی الْعَسَلِ الْعُشْرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: از جعفر ابن محمد علیه السلام روایت شده است که در مورد این سخن خدای عزّ و جلّ «وَآتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ» فرمود: حق واجب آن از زکات است و انباشته خوشه­ها و مشت مشت به بینوا داده می­شود و این کار به صورت داوطلبانه انجام می­گیرد و حق واجبی نیست که به مانند، زکات خداوند عزّ و جلّ آن را واجب کرده باشد. - . دعائم الاسلام : 264 -

جعفر ابن محمد از پدرش از پدرانش از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم نقل می­کند که فرمودند: زکات آنچه از بارش آسمان و نهرها سیراب می‌شود، ده یک است. این حدیثی است که خاصه و عامّه صدور آن را از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم تأیید کرده‌اند، و در آن با آشکارترین بیان گفته شده است که هر چه از زمین بروید زکات دارد، چراکه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم هیچ چیز را از این جمله استثنا نکرده است. ما (شیعه) این حدیث را از اهل بیت علیهم السلام از طرق گوناگون، و به اسناد عامّه (هل سنّت) از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از طرق فراوان روایت کرده‌ایم.

و از جعفر بن محمد علیه السلام روایت کرده ایم که از ایشان درباره کنجد و برنج و دیگر دانه ها سؤال شد که آیا زکات آن داده می­شود؟ فرمود: بله، همانند گندم و خرما.

قاسم بن ابراهیم علوی تقل می­کند که از ایشان درباره برنج، عدس، نخود، باقلا و دانه­های شبیه اینها و انجیر و زیتون و میوه سؤال شد که آیا زکات به آن­ها تعلق می­گیرد؟ فرمود: هر دانه ای که از زمین روییده شود، بنا بر این گفته خداوند: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَیْهِمْ»، - . توبه / 103 - {از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‌شان سازی و برایشان دعا کن.} زکات به آن تعلق می­گیرد.

و از علی علیه السلام روایت کرده ایم که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم در میان ما برخاست سپس فرمود: زکات آنچه از بارش آسمان و یا آب جاری سیراب می­شود یک ده است، و و زکات آنچه با دلو آبیاری شود نصف یک دهم است.

پس این سخن او «و ما سقت السماء» یعنی با باران و «سیح»: آب جاری رودخانه­ها و «الغرب» به معنای دلو است.

از علی علیه السلام نقل شده که فرمود: زکات آنچه از بارش آسمان و سیح سیراب می‌شود، ده یک است و آنچه با دلو یا دالیه آبیاری شود نصف یک دهم است. سیح: آب جاری در روی زمین است. این کلمه از سیاحه (روان شدن آب بر روی زمین) گرفته شده است. و «دالیه»: چرخ چاهی است آسیاب دار که بر آن دلوهای کوچک یا کوزه­هایی می­چرخد.

از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سنتی را بر جای نهاد که زکات آنچه از بارش آسمان و یا با «سیل» و یا «غیل» و «بعل» سیراب می­شود، یک ده است و آنچه با نواضح آبیاری می­شود نصف یک دهم (یک بیستم) می­باشد.

سخن ایشان: «فیما سقت» یعنی با باران و «سیل»: آنچه از باران که در دشت­های جریان می­یابد، و «غیل»: رودخانه جاری است، و «بعل» (زمین دیم): چیزی است که با ریشه­هایش از آب زمین می­نوشد. و «نواضخ» (ناضخه): ماده شتری است که با آن از چاه آب بکشند.

و از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم روایت شده که در عسل یک دهم زکات را واجب کرده است. - . دعائم الاسلام : 265 - 266 -

**[ترجمه]

باب 11 قصة أصحاب الجنة الذین منعوا حق الله من أموالهم

الأخبار

«1»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ الْهَیْثَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ الْعَبْدِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ الْأَعْمَشِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ قِیلَ لَهُ إِنَّ قَوْماً مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ یَزْعُمُونَ أَنَّ الْعَبْدَ قَدْ یُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُحْرَمُ بِهِ الرِّزْقَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَوَ الَّذِی لَا إِلَهَ غَیْرُهُ لَهَذَا أَنْوَرُ فِی کِتَابِ اللَّهِ مِنَ الشَّمْسِ الضَّاحِیَةِ ذَکَرَ اللَّهُ فِی سُورَةِ ن وَ الْقَلَمِ أَنَّهُ کَانَ شیخا [شَیْخٌ] وَ کَانَتْ لَهُ جَنَّةٌ وَ کَانَ لَا یُدْخِلُ بَیْتَهُ ثَمَرَةً مِنْهَا وَ لَا إِلَی مَنْزِلِهِ حَتَّی یُعْطِیَ کُلَّ ذِی حَقٍّ حَقَّهُ فَلَمَّا قُبِضَ الشَّیْخُ وَرِثَهُ بَنُوهُ وَ کَانَ لَهُ خَمْسٌ مِنَ الْبَنِینَ فَحَمَلَتْ جَنَّتُهُ فِی تِلْکَ السَّنَةِ الَّتِی هَلَکَ فِیهَا أَبُوهُمْ حَمْلًا لَمْ یَکُنْ حَمَلَتْ قَبْلَ ذَلِکَ فَرَاحُوا الْفِتْیَةُ إِلَی جَنَّتِهِمْ بَعْدَ صَلَاةِ الْعَصْرِ فَأَشْرَفُوا عَلَی ثَمَرَةٍ وَ رِزْقٍ فَاضِلٍ لَمْ یُعَایِنُوا مِثْلَهُ فِی حَیَاةِ أَبِیهِمْ فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَی الْفَضْلِ طَغَوْا وَ بَغَوْا وَ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ إِنَّ أَبَانَا کَانَ شَیْخاً کَبِیراً قَدْ ذَهَبَ عَقْلُهُ وَ خَرِفَ فَهَلُمَّ فَلْنَتَعَاقَدْ عَهْداً فِیمَا بَیْنَنَا أَنْ لَا نُعْطِیَ أَحَداً مِنْ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِینَ فِی عَامِنَا هَذَا شَیْئاً حَتَّی نَسْتَغْنِیَ وَ تَکْثُرَ أَمْوَالُنَا ثُمَّ نَسْتَأْنِفُ الصَّنِیعَةَ فِیمَا یَسْتَقْبِلُ مِنَ السِّنِینَ الْمُقْبِلَةِ فَرَضِیَ بِذَلِکَ مِنْهُمْ أَرْبَعَةٌ وَ سَخِطَ الْخَامِسُ وَ هُوَ الَّذِی قَالَ اللَّهُ قالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لا تُسَبِّحُونَ؟ فَقَالَ الرَّجُلُ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ کَانَ أَوْسَطَهُمْ فِی السِّنِّ فَقَالَ لَا بَلْ کَانَ أَصْغَرَ الْقَوْمِ سِنّاً وَ کَانَ أَکْبَرَهُمْ عَقْلًا وَ أَوْسَطُ الْقَوْمِ خَیْرُ الْقَوْمِ وَ الدَّلِیلُ عَلَیْهِ فِی الْقُرْآنِ قَوْلُهُ

إِنَّکُمْ یَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ أَصْغَرُ الْقَوْمِ وَ خَیْرُ الْأُمَمِ قَالَ اللَّهُ وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً⁽¹⁾فَقَالَ لَهُمْ أَوْسَطُهُمُ اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا عَلَی مِنْهَاجِ أَبِیکُمْ تَسْلَمُوا وَ تَغْنَمُوا فَبَطَشُوا بِهِ وَ ضَرَبُوهُ ضَرْباً مُبَرِّحاً فَلَمَّا أَیْقَنَ الْأَخُ أَنَّهُمْ یُرِیدُونَ قَتْلَهُ دَخَلَ مَعَهُمْ فِی مَشُورَتِهِمْ کَارِهاً لِأَمْرِهِمْ غَیْرَ طَائِعٍ فَرَاحُوا إِلَی مَنَازِلِهِمْ ثُمَّ حَلَفُوا بِاللَّهِ أَنْ یَصْرِمُوا إِذَا أَصْبَحُوا وَ لَمْ یَقُولُوا إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَابْتَلَاهُمُ اللَّهُ بِذَلِکَ الذَّنْبِ وَ حَالَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ ذَلِکَ الرِّزْقِ الَّذِی کَانُوا أَشْرَفُوا عَلَیْهِ فَأَخْبَرَ عَنْهُمْ فِی الْکِتَابِ قَالَ إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّها مُصْبِحِینَ وَ لا یَسْتَثْنُونَ فَطافَ عَلَیْها طائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نائِمُونَ فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ قَالَ کَالْمُحْتَرِقِ فَقَالَ الرَّجُلُ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا الصَّرِیمُ قَالَ اللَّیْلُ الْمُظْلِمُ ثُمَّ قَالَ لَا ضَوْءَ لَهُ وَ لَا نُورَ فَلَمَّا أَصْبَحَ الْقَوْمُ فَتَنادَوْا مُصْبِحِینَ أَنِ اغْدُوا عَلی حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صارِمِینَ قَالَ فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخافَتُونَ قَالَ وَ مَا التَّخَافُتُ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ یَتَشَاوَرُونَ یُشَاوِرُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً لِکَیْ لَا یَسْمَعَ أَحَدٌ غَیْرُهُمْ فَقَالُوا لا یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ وَ غَدَوْا عَلی حَرْدٍ قادِرِینَ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ أَنْ یَصْرِمُوهَا وَ لَا یَعْلَمُونَ مَا قَدْ حَلَّ بِهِمْ مِنْ سَطَوَاتِ اللَّهِ وَ نَقِمَتِهِ فَلَمَّا رَأَوْها وَ عَایَنُوا مَا قَدْ حَلَّ بِهِمْ قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ فَحَرَمَهُمُ اللَّهُ ذَلِکَ الرِّزْقَ بِذَنْبٍ کَانَ مِنْهُمْ وَ لَمْ یَظْلِمْهُمْ شَیْئاً قالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لا تُسَبِّحُونَ قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا کُنَّا ظالِمِینَ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَلاوَمُونَ قَالَ یَلُومُونَ أَنْفُسَهُمْ فِیمَا عَزَمُوا عَلَیْهِ قالُوا یا وَیْلَنا إِنَّا کُنَّا طاغِینَ عَسی رَبُّنا أَنْ یُبْدِلَنا خَیْراً مِنْها إِنَّا إِلی رَبِّنا راغِبُونَ فَقَالَ اللَّهُ کَذلِکَ الْعَذابُ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: سعید ابن جبیر از ابن عباس، برای من نقل کرده است: به وی گفته شد: گروهی از این امت مدّعی هستند که بنده‌ای که گناهی مرتکب می‌شود، از رزق و روزی محروم می‌شود، آیا این گونه است؟ ابن عباس گفت: سوگند به خدایی که جز او خدایی نیست، در قرآن، این امر از آفتاب نیم روز واضح‌تر است، و خداوند آن را در سوره «ن وَالْقَلَمِ» ذکر نمود، که پیرمردی دارای باغ‌هایی بود، که هیچ محصول از آن باغ‌ها وارد منزلش نمی‌شد، مگر آن که حق هر صاحب حقی را می‌داد و هنگامی که آن پیرمرد از دنیا رفت، پسرانش وارث او شدند. او دارای پنج پسر بود. در آن سالی که پدرشان از دنیا رفت، باغ‌های آنها محصولی که قبلا نداده بود، داد. آنها بعد از نماز عصر به باغ‌های خویش رفتند و به آن همه محصول نگاه کردند که در روزگار پدرشان نظیر آن را ندیده بودند.

بنابراین هنگامی که آن همه محصول را دیدند طغیان و سرکشی کردند و به همدیگر گفتند: پدر ما پیر مرد سالخورده‌ای بود که عقل خویش را از دست داده بود. پس بیایید پیمان ببندیم که امسال چیزی از محصول خویش را به هیچ یک از مسلمانان فقیر ندهیم تا این که پولدار شویم و مال ما زیاد شود. آن گاه، همان روش پدر را در سال‌های آینده در پیش می‌گیریم. چهار نفر از آنان این پیشنهاد را پذیرفتند، ولی یکی از آنان قبول نکرد و عصبانی شد، و این همان کسی است که خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُل لَّکُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ»، - . قلم / 28 - {خردمندترینشان گفت: «آیا به شما نگفتم: چرا خدا را به پاکی نمی‌ستایید؟».} آن مرد گفت: ای ابن عباس! از نظر سِنّی، در میانه آنها بود؟ گفت: خیر، بلکه از نظر سِنّی از همه آنها کوچک‌تر بود، ولی از نظر عقلی از همه آنها بزرگ‌تر. میانه قوم، بهترین آنهاست، و دلیل بر آن، سخن خداوند عزّ و جلّ در قرآن که شما، ای امت محمد صلی الله علیه و آله! کوچک‌ترین امت‌ها هستید، ولی در عین حال بهترین آنها هستید «وَکَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا»، - . بقره / 143 -

{و بدین گونه شما را امّتی میانه قرار دادیم.}

پس برادرشان به آنها گفت: تقوای خدا پیشه کنید، و به همان راه و روش پدرتان عمل کنید، سلامت خواهید ماند و سود خواهید برد، ولی آنان به وی حمله کردند و به شدت به وی آسیب رساندند و وقتی برادرشان فهمید که قصد جان وی را دارند، از روی اجبار شریک آنها در آن کار شد.

به خانه خویش رفتند و سوگند یاد کردند که صبحگاهان میوه آن بچینند بدون آن که به خواست و اراده خداوند توجه داشته باشند. بنابراین خداوند سزای آن گناهاشان را به آنها داد و آن محصول را که در شُرُف برداشت آن بودند، از دست ایشان ربود و داستان آنان را در قرآن ذکر کرد: «إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ کَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِینَ* وَلَا یَسْتَثْنُونَ* فَطَافَ عَلَیْهَا طَائِفٌ مِّن رَّبِّکَ وَهُمْ نَائِمُونَ* فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ»، - . قلم / 17 - 20 - {ما آنان را همان گونه که باغداران را آزمودیم، مورد آزمایش قرار دادیم، آن گاه که سوگند خوردند که صبح برخیزند و [میوه] آن [باغ] را حتماً بچینند. و [لی] «ان شاء اللَّه» نگفتند. پس در حالی که آنان غنوده بودند، بلایی از جانب پروردگارت بر آن [باغ] به گردش درآمد. و [باغ،] آفت زده [و زمین بایر] گردید.} می‌گوید: مانند چیزی سوخته شده باشد.

آن مرد گفت: ای ابن عباس! «صَریم» چیست؟ پاسخ داد: شب ظلمانی، شبی که هیچ اثری از نور در آن نباشد. بنابراین هنگامی که صبح شد: «فَتَنَادَوا مُصْبِحِینَ* أَنِ اغْدُوا عَلَی حَرْثِکُمْ إِن کُنتُمْ صَارِمِینَ»، - . قلم / 21 - 22 - {پس [باغداران] بامدادان یکدیگر را صدا زدند، که: «اگر میوه می‌چینید، بامدادان به سوی کشت خویش روید.»} ابن عباس ادامه داد: «فَانطَلَقُوا وَهُمْ یَتَخَافَتُونَ»، - . قلم / 23 - {پس به راه افتادند و آهسته به هم می‌گفتند.} آن مرد گفت: ای ابن عباس! «تخافت» چیست؟ پاسخ داد: به آرامی با همدیگر صحبت می‌کردند تا این که شخص دیگری صحبت‌های آنان را نشنود. و گفتند: «لَّا یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُم مِّسْکِینٌ* وَغَدَوْا عَلَی حَرْدٍ قَادِرِینَ»، - . قلم / 24 - 25 - {«که: امروز نباید در باغ بینوایی بر شما درآید.» و صبحگاهان در حالی که خود را بر منع [بینوایان] توانا می‌دیدند، رفتند.} و به گمان خویش می‌روند که محصول آن را برچینند و از بلا و عذاب الهی که بر آن­ها نازل گشته بود، اطلاعی نداشتند.

زمانی که آن را دیدند و آن بلایی که بر باغ‌های آنها نازل شده بود را مشاهده کردند «قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ* بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ»، - . قلم / 26 - 27 - {گفتند: «قطعاً ما راه گم کرده‌ایم.

[نه!] بلکه ما محرومیم.»} بنابراین خداوند به خاطر آن گناهی که مرتکب شدند، آنها را از آن رزق و روزی محروم کرد، و در واقع در حق آنان ظلمی نکرده است «قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُل لَّکُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ* قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ* فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ یَتَلَاوَمُونَ»، - . قلم / 28 - 30 - {خردمندترینشان گفت: «آیا به شما نگفتم: چرا خدا را به پاکی نمی‌ستایید؟» گفتند: «پروردگارا، تو را به پاکی می‌ستاییم، ما واقعاً ستمگر بودیم.» پس بعضی‌شان رو به بعضی دیگر آوردند و همدیگر را به نکوهش گرفتند.} ابن عباس می‌گوید: همدیگر را به خاطر آن تصمیم شومی که گرفته بودند، سرزنش می‌کردند «قَالُوا یَا وَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا طَاغِینَ* عَسَی رَبُّنَا أَن یُبْدِلَنَا خَیْرًا مِّنْهَا إِنَّا إِلَی رَبِّنَا رَاغِبُونَ»، - . قلم / 31 - 32 - {گفتند: «ای وای بر ما که سرکش بوده‌ایم! امید است که پروردگار ما بهتر از آن را به ما عوض دهد، زیرا ما به پروردگارمان مشتاقیم} پس خداوند فرمود: «کَذَلِکَ الْعَذَابُ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ»، - . قلم / 33 - {عذاب [دنیا] چنین است، و عذاب آخرت، اگر می‌دانستند قطعاً بزرگتر خواهد بود.}

**[ترجمه]

«2»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ لِلْفُقَرَاءِ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاءِ فَرِیضَةً لَا یُحْمَدُونَ بِأَدَائِهَا وَ هِیَ الزَّکَاةُ بِهَا حَقَنُوا دِمَاءَهُمْ وَ بِهَا سُمُّوا مُسْلِمِینَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ فَرَضَ فِی الْأَمْوَالِ حُقُوقاً غَیْرَ الزَّکَاةِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ یُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَةً⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زرعه از سماع نقل می­کند که گفته است: خداوند در اموال ثروتمندان برای فقراء فریضه­ای واجب کرده است که با پرداخت آن ستوده نمی­شوند. این فریضه، زکات است که با دادن آن، خونشان حفظ می­شود و مسلمان خوانده می­شوند. اما خداوند در اموال و دارایی، حقوقی غیر از زکات واجب کرده است. و خداوند تبارک و تعالی فرموده است: «وَیُنفِقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلانِیَةً»، - . ابراهیم/ 31 -

{و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم، پنهان و آشکارا انفاق کنند.} - . تفسیر عیاشی 2 : 230 -

**[ترجمه]

باب 12 وجوب زکاة الفطر و فضلها

الآیات

الأعلی: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی‌⁽²⁾.

<meta info="- قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکَّی * وَذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی. - . اعلی / 14 - 15 -

{رستگار آن کس که خود را پاک گردانید،و نام پروردگارش را یاد کرد و نماز گزارد.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ید،⁽³⁾[التوحید] مع،⁽⁴⁾[معانی الأخبار] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبَانٍ وَ غَیْرِهِ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ خَتَمَ صِیَامَهُ بِقَوْلٍ صَالِحٍ أَوْ عَمَلٍ صَالِحٍ تَقَبَّلَ اللَّهُ مِنْهُ صِیَامَهُ فَقِیلَ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا الْقَوْلُ الصَّالِحُ قَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ إِخْرَاجُ الْفِطْرَةِ⁽⁵⁾.

لی، [الأمالی للصدوق] الهمدانی عن علی عن أبیه عن محمد بن زیاد: مثله‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]توحید، - . توحید : 6 -

معانی الاخبار، - . معانی الاخبار : 235 -

امالی صدوق: ابان و دیگران از امام صادق علیه السلام روایت می­کنند که فرمود: هر کس روزه اش را با گفتار نیکو یا کردار نیکو به پایان رساند، خداوند روزه اش را از او قبول می­کند. به او گفته شد: ای فرزند رسول خدا، گفتار نیکو چیست؟ فرمود: گواهی بر اینکه هیچ معبودی جز خدای یگانه نیست، و کردار نیکو، دادن زکات فطریه است. - . امالی صدوق: 34 -

امالی صدوق: همدانی از علی از پدرش از محمد ابن زیاد مثل این روایت را نقل کرده است. - . امالی صدوق: 61 -

**[ترجمه]

«2»

فس، [تفسیر القمی] قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ وَ أَوْصانِی بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ⁽⁷⁾قَالَ زَکَاةُ الرُّءُوسِ لِأَنَّ کُلَّ النَّاسِ لَیْسَتْ لَهُمْ أَمْوَالٌ وَ إِنَّمَا الْفِطْرَةُ عَلَی الْفَقِیرِ وَ الْغَنِیِ

وَ الصَّغِیرِ وَ الْکَبِیرِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام در مورد آیه: «وَأَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ وَالزَّکَاةِ»، - . مریم : 31 - {و تا زنده‌ام به نماز و زکات سفارش کرده است.} فرمود: منظور از آن زکات سرانه (فطر) است، چرا که همه مردم از مال و ثروت برخوردار نیستند، و پرداخت فطریه بر فقیر، غنی، کوچک و بزرگ است. - . تفسیر قمی : 410 -

**[ترجمه]

«3»

فس، [تفسیر القمی]: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی قَالَ زَکَاةُ الْفِطْرِ فَإِذَا أَخْرَجَهَا قَبْلَ صَلَاةِ الْعِیدِ وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی قَالَ صَلَاةُ الْفِطْرِ وَ الْأَضْحَی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکَّی»، - . اعلی / 14 - {رستگار آن کس که خود را پاک گردانید.} فرمود: زکات فطر است، پس هرگاه آن را قبل از نماز عید فطر پرداخت کند. «وَذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی»، - . اعلی : 15 -

{و نام پروردگارش را یاد کرد و نماز گزارد.} فرمود: نماز عید فطر و عید قربان است. - . تفسیر قمی : 721 -

**[ترجمه]

«4»

ب، [قرب الإسناد] عَلِیٌّ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ فِطْرَةِ شَهْرِ رَمَضَانَ عَلَی کُلِّ إِنْسَانٍ هِیَ أَوْ عَلَی مَنْ صَامَ وَ عَرَفَ الصَّلَاةَ قَالَ هِیَ عَلَی کُلِّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مِمَّنْ یَعُولُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی از برادرش نقل می­کند که از ایشان پرسیدم، آیا فطریه ماه رمضان بر هر انسانی واجب است یا بر کسی که روزه گرفته است و نماز را شناخت؟ فرمود: آن، بر هر کوچک و بزرگ خانواده واجب است. - . قرب الاسناد: 136 -

**[ترجمه]

«5»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ مُعَتِّبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اذْهَبْ فَأَعْطِ عَنْ عِیَالِیَ الْفِطْرَةَ وَ أَعْطِ عَنِ الرَّقِیقِ بِأَجْمَعِهِمْ وَ لَا تَدَعْ مِنْهُمْ أَحَداً فَإِنَّکَ إِنْ تَرَکْتَ مِنْهُمْ إِنْسَاناً تَخَوَّفْتُ عَلَیْهِ الْفَوْتَ فَقُلْتُ وَ مَا الْفَوْتُ قَالَ الْمَوْتُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: معتب از امام صادق روایت می­کند که فرمود: برو و فطره عیال من را پرداخت کن و فطره همه بردگان را نیز بده و مبادا که یکی را ندهی که اگر یکی را ندهی، من خوف دارم که فوت شود. من عرض کردم که فوت چیست؟ فرمود: مُردن. - . علل الشرایع 2 : 76 -

**[ترجمه]

«6»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ قَالَ هِیَ الْفِطْرَةُ الَّتِی افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: اسحاق ابن عمار می­گوید: از امام صادق در مورد این سخن خداند «وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ»، - . نور/ 56 - {و نماز را برپا کنید و زکات را بدهید.} پرسیدم. فرمود: آن فطریه ای است که خداوند بر مومنان واجب کرده است. - . تفسیر عیاشی 1 : 42 -

**[ترجمه]

«7»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَدَقَةِ الْفِطْرَةِ أَ وَاجِبَةٌ هِیَ بِمَنْزِلَةِ الزَّکَاةِ فَقَالَ هِیَ مِمَّا قَالَ اللَّهُ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ هِیَ وَاجِبَةٌ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابراهیم ابن عبدالحمید از موسی ابن جعفر علیه السلام روایت می­کند که از ایشان در مورد صدقه فطر پرسیدم که آیا مانند زکات واجب است؟ فرمود: صدقه فطر مصداق این سخن خداوند است: «وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ»، - . نور/ 56 - {و نماز را برپا کنید و زکات را بدهید.} و آن واجب است. - . تفسیر عیاشی 1 : 42 -

**[ترجمه]

«8»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَزَلَتِ الزَّکَاةُ وَ لَیْسَ لِلنَّاسِ الْأَمْوَالُ وَ إِنَّمَا کَانَتِ الْفِطْرَةُ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: هشام بن حکم از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: حکم زکات در حالی نازل شد که مردم هیچ مالی نداشتند و بدین ترتیب فقط فطره به آنها تعلّق می‌گرفت نه زکات مال. - . تفسیر عیاشی 1 : 43 -

**[ترجمه]

«9»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَدَّی زَکَاةَ الْفِطْرِ تَمَّمَ اللَّهُ لَهُ مَا نَقَصَ مِنْ زَکَاتِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: موسی ابن جعفر از پدرانش علیهم السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم نقل می­کند که فرمودند: هر کس زکات فطر را بپردازد خداوند نقص و کاستی را که در زکات مال داشته، کامل می­گرداند. - . نوادر الراوندی : 24 -

**[ترجمه]

باب 13 قَدْرُ الْفِطْرَةِ وَ مَنْ تَجِبُ عَلَیْهِ وَ أن [مَنْ] یُؤَدِّی عَنْهُ وَ مُسْتَحِقُّ الْفِطْرَةِ

الأخبار

«1»

ب، [قرب الإسناد] عَلِیٌّ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُکَاتَبِ هَلْ عَلَیْهِ فِطْرَةُ شَهْرِ رَمَضَانَ أَوْ عَلَی مَنْ کَاتَبَهُ وَ هَلْ تَجُوزُ شَهَادَتُهُ قَالَ لَا تَجُوزُ شَهَادَتُهُ وَ الْفِطْرَةُ عَلَیْهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی گفت: از برادرم امام موسی کاظم علیه السلام درباره (برده) مکاتب پرسیدم که آیا فطریه ماه رمضان بر او واجب است یا بر کسی است که او را مکاتب کرده است؟ و آیا گواهی او جایز است؟ فرمود: شهادتش جایز نیست و فطریه بر او واجب است. - . قرب الاسناد : 161 -

**[ترجمه]

«2»

ل، [الخصال] فِی خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: زَکَاةُ الْفِطْرَةِ وَاجِبَةٌ عَلَی کُلِّ رَأْسٍ صَغِیرٍ أَوْ کَبِیرٍ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ مِنَ الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِیبِ وَ هُوَ صَاعٌ تَامٌّ وَ لَا یَجُوزُ دَفْعُ ذَلِکَ إِلَّا إِلَی أَهْلِ الْوَلَایَةِ وَ الْمَعْرِفَةِ⁽³⁾.

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] فیما کتب الرضا علیه السلام للمأمون: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]در روایت اعمش از امام صادق علیه السلام آمده است که ایشان فرمود: زکات فطره به طور سرانه بر هر صغیر و کبیر، آزاد یا بنده، مرد یا زن چهار مد از گندم و جو و خرما و مویز واجب است، و آن یک صاع کامل است، و جایز نیست که زکات به غیر اهل ولایت و معرفت داده شود. - . الخصال 2 : 152[2] -

عیون الاخبار: در یکی از نامه­های که امام رضا علیه السلام برای مامون نوشت همین حدیث آمده است. - . عیون الاخبار 2 : 123 -

**[ترجمه]

«3»

ع، [علل الشرائع] أَبِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ یُونُسَ عَنْ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَدَقَةِ الْفِطْرَةِ أُعْطِیهَا غَیْرَ أَهْلِ وَلَایَتِی مِنْ فُقَرَاءِ جِیرَانِی قَالَ نَعَمْ الْجِیرَانُ أَحَقُّ بِهَا لِمَکَانِ الشُّهْرَةِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: اسحاق از موسی ابن جعفر علیه السلام روایت می­کند که از ایشان در مورد صدقه فطر پرسیدم که آیا زکات فطر را به غیر نزدیکانم از همسایه‌های فقیر خود بدهم؟ فرمود: آری، همسایگان سزاوارترند به آن، زیرا حالشان ظاهر و روشن است. - . علل الشرایع 2 : 77 -

**[ترجمه]

«4»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی یَحْیَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ

أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ مَنْ جَعَلَ مُدَّیْنِ مِنَ الْبُرِّ عِدْلَ صَاعٍ مِنْ تَمْرٍ عُثْمَانُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: ابویحیی از امام صادق علیه السلام از پدرش روایت می­کند که فرمود: اوّلین کسی که دو مدّ (دو چارک) از گندم را معادل یک صاع از خرما قرار داد عثمان بود. - . علل الشرایع 2 : 77 -

**[ترجمه]

«5»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ یَاسِرٍ الْقُمِّیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: الْفِطْرَةُ صَاعٌ مِنْ حِنْطَةٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ زَبِیبٍ وَ إِنَّمَا خَفَّفَ الْحِنْطَةَ مُعَاوِیَةُ⁽²⁾.

**[ترجمه]یاسر قمی از امام رضا علیه السلام نقل می­کند که فرمود: مقدار زکات فطره یک صاع گندم یا خرما یا کشمش می‌باشد و معاویه گندم را تخفیف داد و کمتر حساب نمود. - . علل الشرایع 2 : 77 -

**[ترجمه]

«6»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنِ الْحُسَیْنِ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ ذَکَرَ صَدَقَةَ الْفِطْرَةِ أَنَّهَا عَلَی کُلِّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مِنْ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی صَاعٌ مِنْ زَبِیبٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ شَعِیرٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ ذُرَةٍ قَالَ فَلَمَّا کَانَ زَمَنُ مُعَاوِیَةَ وَ خَصَبَ النَّاسُ عَدَلَ النَّاسُ [عَنْ] ذَلِکَ إِلَی نِصْفِ صَاعٍ مِنْ حِنْطَةٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: حسین حذّاء از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: زکات فطره بر هر صغیر و کبیر، آزاد یا بنده مرد یا زن یک صاع (یک من) از کشمش یا جو و یا ذرّت واجب می‌شد. و فرمود: و چون در زمان معاویه مردم تنگدست و کم بضاعت شدند، از این رو به نیم صاع از گندم عدول کردند. - . علل الشرایع 2 : 77 -

**[ترجمه]

«7»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: فِی الْفِطْرَةِ جَرَتِ السُّنَّةُ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعٍ مِنْ زَبِیبٍ أَوْ صَاعٍ مِنْ شَعِیرٍ فَلَمَّا کَانَ فِی زَمَنِ عُثْمَانَ کَثُرَتِ الْحِنْطَةُ وَ قَوَّمَهُ النَّاسُ فَقَالَ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ بِصَاعٍ مِنْ شَعِیرٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: معاویه بن وهب می‌گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می­فرمود: در زکات فطره سنّت جاری شده به این که یک صاع از خرما یا کشمش و یا جو بپردازند، و چون در زمان عثمان گندم فراوان شد و مردم آن را قیمت گذاری کردند، عثمان گفت: نیم صاع از گندم برابر است با یک صاع جو. - . علل الشرایع 2 : 77 -

**[ترجمه]

«8»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ وَ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ ابْنِ یَزِیدَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: التَّمْرُ فِی الْفِطْرَةِ أَفْضَلُ مِنْ غَیْرِهِ لِأَنَّهُ أَسْرَعُ مَنْفَعَةً وَ ذَلِکَ أَنَّهُ إِذَا وَقَعَ فِی یَدِ صَاحِبِهِ أَکَلَ مِنْهُ وَ قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الزَّکَاةُ وَ لَیْسَ لِلنَّاسِ أَمْوَالٌ وَ إِنَّمَا کَانَتِ الْفِطْرَةُ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: هشام ابن حکم نقل می­کند که از امام صادق شنیدم که فرمود: خرما در زکات فطره از سایر اشیاء بهتر و برتر است، زیرا سریع‌تر به مصرف می رسد چه آنکه خرما به مجرّد این که به مستحقّش داده شد از آن تناول می‌کنند. و نیز بعد از آن فرمود: حکم زکات در حالی نازل شد که مردم مالی نداشتند و بدین ترتیب فقط فطره به آنها تعلّق می‌گرفت. - . علل الشرایع 2 : 77 -

**[ترجمه]

«9»

مع،⁽⁶⁾[معانی الأخبار] ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِیِّ وَ کَانَ مَعَنَا حَاجّاً قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام عَلَی یَدِ أَبِی جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ أَصْحَابَنَا اخْتَلَفُوا فِی الصَّاعِ بَعْضُهُمْ یَقُولُ الْفِطْرَةُ بِصَاعِ الْمَدِینَةِ وَ بَعْضُهُمْ یَقُولُ بِصَاعِ الْعِرَاقِ فَکَتَبَ إِلَیَّ الصَّاعُ

سِتَّةُ أَرْطَالٍ بِالْمَدِینِیِّ وَ تِسْعَةُ أَرْطَالٍ بِالْعِرَاقِیِّ قَالَ وَ أَخْبَرَنِی فَقَالَ بِالْوَزْنِ یَکُونُ أَلْفاً وَ مِائَةً وَ سَبْعِینَ دِرْهَماً⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار، - . معانی الاخبار : 249 - عیون الاخبار: جعفر ابن ابراهیم نقل کرده که با ابی الحسن در حج بودیم. به او نوشتیم: فدای تو گردم، اصحاب ما در صاع اختلاف نظر دارند .

بعضی می‌گویند: فطره با صاع مدینه است و بعضی دیگر گفته اند: با صاع عراق. ایشان برای من نوشت که: صاع شش رطل است به رطل مدینه و نُه رطل است به رطل عراق. و سپس مرا آگاه کرد که: صاع به وزن، هزار و صد و هفتاد درهم می‌شود. - . عیون الاخبار 1 : 310 -

**[ترجمه]

«10»

مع، [معانی الأخبار] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْکُوفِیِّ: أَنَّهُ جَاءَ بِمُدٍّ وَ ذَکَرَ أَنَّ ابْنَ أَبِی عُمَیْرٍ أَعْطَاهُ ذَلِکَ الْمُدَّ وَ قَالَ أَعْطَانِیهِ فُلَانٌ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ قَالَ أَعْطَانِیهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ قَالَ هَذَا مُدُّ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَعَیَّرْنَاهُ فَوَجَدْنَاهُ أَرْبَعَةَ أَمْدَادٍ وَ هُوَ قَفِیزٌ وَ رُبُعٌ بِقَفِیزِنَا هَذَا⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: محمّد بن عبد الجبّار گوید: ابو القاسم کوفی «مدّی» آورد و گفت: این «مدّ» را ابن ابی عمیر به من داده و گفته است: آن را از فلان شخص از اصحاب امام صادق علیه السّلام گرفته، و او چنین گفته: که امام صادق علیه السلام آن را به من داده و فرموده است: این «مدّ» پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم است، ما آن را وزن و مقایسه کردیم چهار «مدّ» بود که مطابق یک پیمانه و یک چهارم پیمانه ما در اینجاست. - . معانی الاخبار : 249 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی بعض أخبار الصاع فی أبواب الغسل.

**[ترجمه]برخی روایت­های مربوط به صاع را در باب­های غسل بیان کردیم.

**[ترجمه]

«11»

ضا، [فقه الرضا علیه السلام]: ادْفَعْ زَکَاةَ الْفِطْرِ عَنْ نَفْسِکَ وَ عَنْ کُلِّ مَنْ تَعُولُ مِنْ صَغِیرٍ أَوْ کَبِیرٍ حُرٍّ وَ عَبْدٍ ذَکَرٍ وَ أُنْثَی وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَهَا زَکَاةً لِلْفِطْرَةِ قَبْلَ أَنْ یَکْثُرَ الْأَمْوَالُ فَقَالَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ إِخْرَاجُ الْفِطْرَةِ وَاجِبٌ عَلَی الْغَنِیِّ وَ الْفَقِیرِ وَ الْعَبْدِ وَ الْحُرِّ وَ عَلَی الذُّکْرَانِ وَ الْإِنَاثِ وَ الصَّغِیرِ وَ الْکَبِیرِ وَ الْمُنَافِقِ وَ الْمُخَالِفِ لِکُلِّ رَأْسٍ صَاعٌ مِنْ تَمْرٍ وَ هُوَ تِسْعَةُ أَرْطَالٍ بِالْعِرَاقِیِّ أَوْ صَاعٌ مِنْ حِنْطَةٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ شَعِیرٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ زَبِیبٍ أَوْ قِیمَةُ ذَلِکَ وَ مَنْ أَحَبَّ أَنْ یُخْرِجَ ثَمَناً فَلْیُخْرِجْ مِائَتَیْنِ وَ ثَلَاثِینَ دِرْهَماً إِلَی دِرْهَمٍ وَ الثُّلُثَانِ أَقَلُّ مَا رُوِیَ وَ الدِّرْهَمُ أَکْثَرُ مَا رُوِیَ وَ قَدْ رُوِیَ ثَمَنُ تِسْعَةِ أَرْطَالِ تَمْرٍ وَ رُوِیَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ یَدُهُ لِإِخْرَاجِ الْفِطْرَةِ أَخَذَ مِنَ النَّاسِ فِطْرَتَهُمْ وَ أَخْرَجَ مَا یَجِبُ عَلَیْهِ مِنْهَا وَ لَا بَأْسَ بِإِخْرَاجِ الْفِطْرَةِ إِذَا دَخَلَ الْعَشْرَ الْأَوَاخِرَ ثُمَّ إِلَی یَوْمِ الْفِطْرِ قَبْلَ الصَّلَاةِ فَإِنْ أَخَّرَهَا إِلَی أَنْ تَزُولَ الشَّمْسُ صَارَتْ صَدَقَةً وَ لَا یُدْفَعُ الْفِطْرَ إِلَّا إِلَی مُسْتَحِقٍّ وَ أَفْضَلُ مَا یُعْمَلُ بِهِ فِیهَا أَنْ یُخْرَجَ إِلَی الْفَقِیهِ لِیَصْرِفَهَا فِی وُجُوهِهَا بِهَذَا جَاءَتِ الرِّوَایَاتُ.

وَ رُوِیَ الْفِطْرَةُ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ وَ سَائِرُهُ صَاعاً صَاعاً وَ لَا یَجُوزُ أَنْ یُدْفَعَ مَا یَلْزَمُهُ وَاحِدٌ إِلَی نَفْسَیْنِ فَإِنْ کَانَ لَکَ مَمْلُوکٌ مُسْلِمٌ أَوْ ذِمِّیٌّ فَادْفَعْ عَنْهُ وَ إِنْ وُلِدَ لَکَ مَوْلُودٌ یَوْمَ الْفِطْرِ قَبْلَ الزَّوَالِ فَادْفَعْ عَنْهُ الْفِطْرَةَ وَ إِنْ وُلِدَ بَعْدَ الزَّوَالِ فَلَا فِطْرَةَ عَلَیْهِ وَ کَذَلِکَ إِذَا أَسْلَمَ الرَّجُلُ قَبْلَ الزَّوَالِ أَوْ بَعْدَهُ فَعَلَی هَذَا وَ لَا بَأْسَ بِإِخْرَاجِ الْفِطْرَةِ فِی أَوَّلِ یَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَی آخِرِهِ وَ هِیَ الزَّکَاةُ إِلَی أَنْ تُصَلَّی صَلَاةُ الْعِیدِ فَإِنْ أَخْرَجَهَا بَعْدَ الصَّلَاةِ فَهِیَ صَدَقَةٌ وَ أَفْضَلُ وَقْتِهَا آخِرُ یَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ.

**[ترجمه]فقه الرضا علیه السلام: زکات فطره را از طرف خود و همه کسانی که نانخور تو هستند، کوچک و بزرگ، آزاد و برده، مرد و زن پرداخت کن و بدان که خداوند تبارک و تعالی پیش از آنکه مال و اموال زیاد شود زکات فطره را مقرر فرموده است و می­فرماید: «وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ»، - . نور/ 56 - {و

نماز را برپا کنید و زکات را بدهید.}

و دادن زکات فطره بر ثروتمند و فقیر، برده و آزاد و مرد و زن و کوچک و بزرگ و منافق و مخالف، برای هر کس، یک صاع خرما واجب است که آن نه رطل است به رطل عراقی، یا یک صاع از گندم و یا یک صاع از جو و یا یک صاع از مویز یا معادل قیمت آن. و اگر کسی خواست بهای آن را بپردازد می­بایست دویست و سی درهم تا یک درهم آن بپردازد و دو سوم کمترین مقداری است که روایت شده است و درهم کامل بیشترین مقداری است که روایت شده است. همچنین روایت شده بهای نه رطل خرما و روایت شده که اگر کسی توان پرداخت فطره را نداشت، از مردم فطره آنها را بگیرد و از آن مقداری را که واجب است بپردازد .

و اشکالی ندارد وقتی وارد دهه آخر ماه شد، فطره را بدهد تا روز عید فطر قبل از اقامه نماز عید؛ پس اگر تا هنگام ظهر آن را به تاخیر بیندازد به عنوان صدقه برایش محسوب می­شود و فطره فقط به مستحق داده می­شود و بهترین کاری که می­توان با آن انجام داد این است که آن را به فقیه بدهند تا در راه­های آن خرج کند، اینگونه در روایت­ها آمده است.

و روایت شده که فطره نیم صاع از گندم است و در بقیه چیزها یک صاع است. و جایز نیست زکات یک نفر را به دو نفر بدهند؛ پس اگر برده مسلمان یا ذمی­داشته باشی فطره او را بده و هرگاه در روز عید فطر پیش از ظهر فرزندی متولد شود فطره او را بده و اگر پس از زوال ظهر به دنیا آمد فطره بر او واجب نیست و همچنین است اگر شخصی پیش از ظهر یا پس از آن مسلمان شود، حکم او بر همین منوال است. و اشکالی ندارد زکات فطر در روز اول ماه رمضان تا آخر ماه پرداخت شود و این زکات است تا وقتی که نماز عید فطر را به جای آوری، پس اگر بعد از نماز آن را بدهی به عنوان صدقه حساب می­شود و بهترین وقت پرداخت آن آخرین روز ماه رمضان است.

**[ترجمه]

«12»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام وَ لَیْسَ عِنْدَهُ غَیْرُ ابْنِهِ جَعْفَرٍ عَنْ زَکَاةِ الْفِطْرَةِ فَقَالَ یُؤَدِّی الرَّجُلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ عِیَالِهِ وَ عَنْ رَقِیقِهِ الذَّکَرِ مِنْهُمْ وَ الْأُنْثَی وَ الصَّغِیرِ مِنْهُمْ وَ الْکَبِیرِ صَاعاً مِنْ تَمْرٍ عَنْ کُلِّ إِنْسَانٍ أَوْ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ حِنْطَةٍ وَ هِیَ الزَّکَاةُ الَّتِی فَرَضَهَا اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ مَعَ الصَّلَاةِ عَلَی الْغَنِیِّ وَ الْفَقِیرِ مِنْهُمْ وَ هُمْ جُلُّ النَّاسِ وَ أَصْحَابُ الْأَمْوَالِ أَجَلُّ النَّاسِ‌⁽¹⁾

قَالَ وَ قُلْتُ عَلَی الْفَقِیرِ الَّذِی یُتَصَدَّقُ عَلَیْهِمْ قَالَ نَعَمْ یُعْطِی مَا یُتَصَدَّقُ بِهِ عَلَیْهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از زراره، روایت شده است که گفت: از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام در حالی که فقط پسر ایشان حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نزدشان بود از زکات فطر پرسیدم. ایشان فرمود: بر مرد است که از سوی خود و خانواده‌اش و از سوی بنده‌اش، مرد باشند یا زن، کوچک باشند یا بزرگ، به ازای هر نفر، یک پیمانه (صاع) خرما یا نصف پیمانه گندم بپردازد؛ و آن زکاتی است که خداوند، همراه با نماز، بر مؤمنان چه ثروتمند باشند چه نیازمند واجب کرده است و اینها عمده مردم هستند و صاحبان اموال، خواص از مردم هستند. عرض کردم: بر نیازمندی که خود صدقه می‌گیرد نیز واجب است؟ فرمود: بله، از آن صدقه‌ای که می‌گیرد، بپردازد. - . تفسیر عیاشی 1 : 42 -

**[ترجمه]

«13»

شی، [تفسیر العیاشی] عَنْ سَالِمِ بْنِ مُکْرَمٍ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَعْطِ الْفِطْرَةَ قَبْلَ الصَّلَاةِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ الَّذِی یَأْخُذُ الْفِطْرَةَ عَلَیْهِ أَنْ یُؤَدِّیَ عَنْ نَفْسِهِ وَ عَنْ عِیَالِهِ وَ إِنْ لَمْ یُعْطِهَا حَتَّی یَنْصَرِفَ مِنْ صَلَاتِهِ فَلَا یُعَدُّ لَهُ فِطْرَةٌ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از سالم بن مکرم جمال، از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده است که ایشان فرمود: فطره را پیش از نماز بپردازید و این کلام خداست: «وَأَقِیمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّکَاةَ» و کسی که فطره می‌گیرد، باید از سوی خود و خانواده‌اش بپردازد و اگر نپرداخت و نمازش را به پایان رساند، دیگر فطره‌ای برایش به حساب نمی‌آید. - . تفسیر عیاشی 1 : 43 -

**[ترجمه]

«14»

الْهِدَایَةُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: ادْفَعْ زَکَاةَ الْفِطْرَةِ عَنْ نَفْسِکَ وَ عَنْ کُلِّ مَنْ تَعُولُ مِنْ صَغِیرٍ أَوْ کَبِیرٍ وَ حُرٍّ وَ عَبْدٍ وَ ذَکَرٍ وَ أُنْثَی صَاعاً مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعاً مِنْ زَبِیبٍ أَوْ صَاعاً مِنْ بُرٍّ أَوْ صَاعاً مِنْ شَعِیرٍ وَ أَفْضَلُ ذَلِکَ التَّمْرُ وَ لَا بَأْسَ بِأَنْ تَدْفَعَ عَنْ نَفْسِکَ وَ عَنْ مَنْ تَعُولُ إِلَی أَحَدٍ وَ لَا یَجُوزُ أَنْ یَدْفَعَ وَاحِدٌ إِلَی نَفْسَیْنِ.

وَ مِنْهُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا بَأْسَ بِإِخْرَاجِ الْفِطْرَةِ فِی أَوَّلِ یَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَی آخِرِهِ وَ هِیَ زَکَاةٌ إِلَی أَنْ یُصَلِّیَ الْعِیدَ فَإِنْ أَخْرَجَهَا بَعْدَ الصَّلَاةِ فَهِیَ صَدَقَةٌ وَ أَفْضَلُ

وَقْتِهَا آخِرُ یَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ.

وَ مِنْهُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِذَا کَانَ لِلرَّجُلِ عَبْدٌ مُسْلِمٌ أَوْ ذِمِّیٌّ فَعَلَیْهِ أَنْ یَدْفَعَ عَنْهُ الْفِطْرَةَ وَ إِذَا کَانَ الْمَمْلُوکُ بَیْنَ نَفَرَیْنِ فَلَا فِطْرَةَ عَلَیْهِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ لِرَجُلٍ وَاحِدٍ.

وَ مِنْهُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَا تُدْفَعُ الْفِطْرَةُ إِلَّا إِلَی أَهْلِ الْوَلَایَةِ.

وَ مِنْهُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ حَلَّتْ لَهُ الْفِطْرَةُ لَمْ تَحِلَّ عَلَیْهِ.

وَ مِنْهُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْفِطْرَةُ وَاجِبَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ فَمَنْ لَمْ یُخْرِجْهَا خِیفَ عَلَیْهِ الْفَوْتُ فَقِیلَ لَهُ وَ مَا الْفَوْتُ قَالَ الْمَوْتُ.

وَ مِنْهُ،: سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنِ الْفِطْرَةِ عَلَی أَهْلِ الْبَوَادِی فَقَالَ عَلَی کُلِّ مَنِ اقْتَاتَ قُوتاً أَنْ یُؤَدِّیَ مِنْ ذَلِکَ وَ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ بِالْبَادِیَةِ لَا یُمْکِنُهُ الْفِطْرَةُ فَقَالَ یَصَّدَّقُ بِأَرْبَعَةِ أَرْطَالٍ مِنْ لَبَنٍ.

**[ترجمه]الهدایه: امام صادق علیه السلام فرمود: زکات فطره را از طرف خود و همه کسانی که نانخور تو هستند، کوچک و بزرگ، آزاد و برده، مرد و زن، به صورت یک صاع خرما یا یک صاع مویز یا یک صاع گندم و یا یک صاع جو پرداخت کن و بهترین این­ها خرما می­باشد و اشکالی ندارد که زکات خود و زکات همه کسانی که تحت سرپرستی تو هستند را به یک نفر بدهی و و جایز نیست زکات یک نفر را به دو نفر داده شود.

امام صادق علیه السلام فرمود: اشکالی ندارد زکات فطر در روز اول ماه رمضان تا آخر ماه پرداخت شود و این زکات است تا وقتی که نماز عید فطر را به برپا شود، پس اگر بعد از نماز آن را بدهد به عنوان صدقه حساب می­شود و بهترین وقت پرداخت آن آخرین روز ماه رمضان است.

و فرمود: اگر برده مسلمان یا ذمی داشته باشی فطره او را بده و اگر صاحب برده دو نفر باشند فطره بر او نیست مگر اینکه صاحب برده یک نفر باشد.

و فرمود: زکات فطره را فقط به اهل ولایت پرداخت کن.

و فرمود: کسی که زکات فطره برایش حلال باشد، فطره بر او واجب نیست.

و فرمود: زکات فطره بر هر مسلمانی واجب است، پس هر کس آن را نپردازد خوف فوت بر او است. گفتند: فوت چیست؟ فرمود: مُردن.

و از ایشان در مورد فطره بادیه نشینان سؤال شد. فرمود: هر کس قوت غالبی داشته باشد بر او لازم است که فطره اش را از آن قوت بدهد.

و از ایشان در مورد شخص بادیه نشینی که توانایی فطره دادن ندارد سؤال شد. فرمود: چهار رطل شیر به عنوان صدقه می­دهد.

**[ترجمه]

«15»

الْإِقْبَالُ، رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یَنْبَغِی أَنْ یُؤَدِّیَ الْفِطْرَةَ قَبْلَ أَنْ یَخْرُجَ النَّاسُ إِلَی الْجَبَّانَةِ فَإِنْ أَدَّاهَا بَعْدَ مَا یَخْرُجُ‌⁽¹⁾فَإِنَّمَا هِیَ صَدَقَةٌ وَ لَیْسَتْ فِطْرَةً⁽²⁾.

**[ترجمه]الاقبال: از امام صادق علیه السلام روایت می­کنیم که فرمود: سزاوار و شایسته است که زکات فطره قبل از اینکه مردم به سمت صحراء بیرون روند پرداخت شود، پس اگر پس از خروج مردم به سوی صحراء پرداخت کند، این صدقه است و فطره نیست. - . کتاب الاقبال : 283 -

**[ترجمه]

«16»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی قَالَ أَدَّی زَکَاةَ الْفِطْرِ وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی یَعْنِی صَلَاةَ الْعِیدِ فِی الْجَبَّانَةِ.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنَ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ زَکَاةِ الْفِطْرِ قَالَ هِیَ الزَّکَاةُ الَّتِی فَرَضَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی جَمِیعِ الْمُؤْمِنِینَ مَعَ الصَّلَاةِ بِقَوْلِهِ وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ⁽³⁾عَلَی الْغَنِیِّ وَ الْفَقِیرِ وَ الْفُقَرَاءُ هُمْ أَکْثَرُ النَّاسِ وَ الْأَغْنِیَاءُ أَقَلُّهُمْ فَأَمَرَ کَافَّةَ النَّاسِ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: تَجِبُ صَدَقَةُ الْفِطْرِ عَلَی الرَّجُلِ عَنْ کُلِّ مَنْ فِی عِیَالِهِ مِمَّنْ یَمُونُ مِنْ صَغِیرٍ أَوْ کَبِیرٍ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی عَنْ

کُلِّ إِنْسَانٍ صَاعٌ مِنْ طَعَامٍ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: یَلْزَمُ الرَّجُلَ أَنْ یُؤَدِّیَ صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَنْ نَفْسِهِ وَ عَنْ عِیَالِهِ الذَّکَرِ مِنْهُمْ وَ الْأُنْثَی الصَّغِیرِ وَ الْکَبِیرِ الْحُرِّ وَ الْعَبْدِ وَ یُعْطِیَهَا عَنْهُمْ وَ إِنْ کَانُوا أَغْنِیَاءَ.

وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنَ عَلِیٍّ علیهم السلام: أَنَّهُ سُئِلَ هَلْ عَلَی الْفَقِیرِ الَّذِی یُتَصَدَّقُ عَلَیْهِ زَکَاةُ الْفِطْرَةِ قَالَ نَعَمْ یُعْطِی مِمَّا یُتَصَدَّقُ بِهِ عَلَیْهِ.

وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: زَکَاةُ الْفِطْرِ عَلَی کُلِّ حَاضِرٍ وَ بادی [بَادٍ].

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: یُؤَدِّی الرَّجُلُ زَکَاةَ الْفِطْرِ عَنْ عَبْدِهِ الْیَهُودِیِّ وَ النَّصْرَانِیِّ وَ کُلِّ مَنْ أَغْلَقَ عَلَیْهِ بَابَهُ وَ عَنْ رَقِیقِ امْرَأَتِهِ إِذَا کَانُوا فِی عِیَالِهِ وَ تُؤَدِّی هِیَ عَنْهُمْ إِنْ لَمْ یَکُونُوا فِی عِیَالِ زَوْجِهَا وَ کَانُوا یَعْمَلُونَ فِی مَالِهَا دُونَهُ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهَا زَوْجٌ أَدَّتْ عَنْ نَفْسِهَا وَ عَنْ عِیَالِهَا وَ عَبِیدِهَا وَ مَنْ یَلْزَمُهَا نَفَقَتُهُ.

وَ عَنِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: أَنَّهُمَا کَانَا یُؤَدِّیَانِ زَکَاةَ الْفِطْرِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام حَتَّی مَاتَا وَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام یُؤَدِّیهَا عَنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام حَتَّی مَاتَ وَ کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام یُؤَدِّیهَا عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام حَتَّی مَاتَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام وَ أَنَا أُؤَدِّیهَا عَنْ أَبِی علیه السلام.

و هذا و الله أعلم من التطوع فی الصدقة عن الموتی لا علی أنه شی‌ء یلزم.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: زَکَاةُ الْفِطْرِ صَاعٌ مِنْ حِنْطَةٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ شَعِیرٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ زَبِیبٍ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ لَمْ یَجِدْ حِنْطَةً وَ لَا شَعِیراً وَ لَا تَمْراً وَ لَا زَبِیباً یُخْرِجُهُ مِنْ صَدَقَةِ الْفِطْرِ فَلْیُخْرِجْ عِوَضَ ذَلِکَ مِنَ الدَّرَاهِمِ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِخْرَاجُ صَدَقَةِ الْفِطْرِ قَبْلَ الْفِطْرِ مِنَ السُّنَّةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: از جعفر ابن محمد علیه السلام روایت شده که در مورد این سخن خداوند «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکَّی»، - . اعلی / 14 - {رستگار آن کس که خود را پاک کرد} فرمود: زکات فطر را پرداخت کرد. و «وَذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی»، - . اعلی / 15 - {و نام پروردگارش را یاد کرد و نماز گزارد.} یعنی نماز عید فطر در صحراء.

و از ابوجعفر محمد ابن علی علیه السلام درباره زکات فطر سؤال شد. فرمود: آن زکاتی است که خداوند، همراه با نماز، بر همه مؤمنان واجب کرده است با این کلام الهی «وَأَقِیمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّکَاةَ»، {نماز را به پا دارید و زکات را بپردازید} چه ثروتمند باشند چه نیازمند، و اکثریت مردم نیازمند و اقلیت آن­ها ثروتمند هستند، پس همه مردم را به نماز و زکات امر کرده است.

از علی علیه السلام روایت شده که پیامبر صلّ الله علیه و آله و سلّم فرمود: صدقه فطر بر شخص واجب است از طرف همه کسانی که تحت سرپرستی او هستند و روزی آن­ها را بر عهده دارد، از کوچک و بزرگ، آزاد و برده، مرد و زن و برای هر انسانی باید یک صاع (پیمانه) غذا بدهد.

از جعفر ابن محمد علیه السلام نقل شده که فرمود: واجب است که شخص صدقه فطر خود و خانواده اش، مرد و زن آنها، کوچک و بزرک، و آزاد و برده را بپردازد و اگر ثروتمند هم باشند باید فطره آنان را پرداخت کند.

از جعفر ابن محمد بن علی علیه السلام روایت شده که از ایشان سؤال شد: آیا بر نیازمندی که به او صدقه می­دهند، زکات فطر واجب است؟ فرمود: بله، از آنچه به او صدقه می­دهند می­پردازد.

از حسین ابن علی علیه السلام نقل شده که فرمود: زکات فطر بر هر فرد شهرنشین و بادیه نشینی واجب است .

از جعفر ابن محمد علیه السلام روایت شده که فرمود: شخص (می­بایست) زکات فطر برده یهودی یا مسیحی خویش و هر کسی که در خانه­اش را بر روی او می­بندد (با او زندگی می­کند) و برده (خدمتکار) همسرش را اگر تحت سرپرستی او باشند، بپردازد و اگر این افراد تحت سرپرستی مرد نباشند و در مال و اموال زن کار کنند نه مرد، زن باید زکات آن­ها را بپردازد و اگر این زن شوهر نداشته باشد باید زکات خود، خانواده اش، برده­هایش و هر کس که موظف به پرداخت مخارج آن­ها است را بپردازد.

از حسن و حسین علیهما السلام نقل شده که ایشان زکات فطر علی علیه السلام را تا زمان وفات ایشان پرداخت می­کردند. و علی بن حسین علیه السلام نیز زکات فطر حسین علیه السلام را تا زمان وفاتشان پرداخت می­کرد تا اینکه علی ابن الحسین علیه السلام وفات کرد و امام باقر علیه السلام نیز زکات علی بن حسین علیه السلام را تا زمان وفات ایشان پرداخت می­کرد. جعفر ابن محمد علیه السلام گفته است: و من زکات فطر پدرم را پرداخت می­کردم.

و این - و خداوند آگاه تر است - از جمله مواردی است که شخص به صورت داوطلبانه صدقه اشخاص فوت شده را پرداخت می­کرد نه اینکه امری ضروری و لازم باشد.

از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: زکات فطر یک صاع از گندم، یا یک صاع از جو، یا یک صاع از خرما و یا یک صاع از مویز است.

از جعفر ابن محمد علیه السلام روایت شده که فرمود: اگر شخصی گندم، جو، خرما و مویز نداشت تا به عنوان صدقه فطر بدهد می­بایست به جای آن درهم پرداخت کند.

و از علی علیه السلام نقل شده که فرمود: دادن زکات فطر پیش از عید فطر از سنت است. - . دعائم الاسلام : 266 - 267 -

**[ترجمه]

أبواب الصدقة

باب 14 فضل الصدقة و أنواعها و آدابها

الآیات

البقرة: وَ آتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السَّائِلِینَ وَ فِی الرِّقابِ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ‌⁽²⁾

و قال تعالی: مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً کَثِیرَةً وَ اللَّهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ⁽⁴⁾

و قال سبحانه: مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ

سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ‌⁽¹⁾

و قال تعالی: وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُهُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ⁽²⁾

آل عمران: أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ⁽³⁾

النساء: وَ ما ذا عَلَیْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَ کانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِیماً⁽⁴⁾

التوبة: الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقاتِ وَ الَّذِینَ لا یَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‌⁽⁵⁾

و قال تعالی: أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَأْخُذُ الصَّدَقاتِ‌⁽⁶⁾

الرعد: وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَةً⁽⁷⁾

إسراء: وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً⁽⁸⁾

النور: وَ لا یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبی وَ الْمَساکِینَ وَ الْمُهاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ‌⁽⁹⁾

القصص: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ‌⁽¹⁰⁾

الروم: فَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ذلِکَ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‌⁽¹¹⁾

التنزیل: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ‌⁽¹²⁾

الأحزاب: وَ الْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقاتِ‌⁽¹⁾

سبأ: قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ‌⁽²⁾

فاطر: وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَةً یَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ⁽³⁾

یس: وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ مُبِینٍ‌⁽⁴⁾

الحدید: آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ فَالَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ کَبِیرٌ⁽⁵⁾

إلی قوله تعالی: وَ ما لَکُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لِلَّهِ مِیراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنی وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ‌⁽⁶⁾إلی قوله تعالی إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ وَ أَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً یُضاعَفُ لَهُمْ وَ لَهُمْ أَجْرٌ کَرِیمٌ‌⁽⁷⁾

التغابن: إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً یُضاعِفْهُ لَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ‌⁽⁸⁾

المزمل: وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ‌⁽⁹⁾

اللیل: وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی وَ ما خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتَّی فَأَمَّا مَنْ أَعْطی وَ اتَّقی وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنی وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنی فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْری وَ ما یُغْنِی عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّی إِنَّ عَلَیْنا لَلْهُدی وَ إِنَّ لَنا لَلْآخِرَةَ وَ الْأُولی فَأَنْذَرْتُکُمْ ناراً تَلَظَّی لا یَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَی الَّذِی کَذَّبَ وَ تَوَلَّی وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی الَّذِی یُؤْتِی مالَهُ یَتَزَکَّی وَ ما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزی إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلی وَ لَسَوْفَ یَرْضی

<meta info="- وَآتَی الْمَالَ عَلَی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَالسَّآئِلِینَ وَفِی الرِّقَابِ. - . بقره / 177 -

{و مال [خود] را با وجودِ دوست داشتنش، به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و در راه‌ماندگان و گدایان و در [راهِ آزاد کردن] بندگان بدهد.}

و خداوند متعال می­فرماید: وَأَنفِقُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ. - . بقره / 195 -

{و در راه خدا انفاق کنید.}

و خداوند متعال می­فرماید: مَّن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا کَثِیرَةً وَاللّهُ یَقْبِضُ وَیَبْسُطُ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ. - . بقره / 245 -

{کیست آن کس که به [بندگانِ] خدا وام نیکویی دهد تا [خدا] آن را برای او چند برابر بیفزاید؟ و خداست که [در معیشت بندگان] تنگی و گشایش پدید می‌آورد و به سوی او بازگردانده می‌شوید.}

و خداوند متعال می­فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاکُم مِّن قَبْلِ أَن یَأْتِیَ یَوْمٌ لاَّ بَیْعٌ فِیهِ وَلاَ خُلَّةٌ وَلاَ شَفَاعَةٌ. - . بقره / 254 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از آنچه به شما روزی داده‌ایم انفاق کنید، پیش از آنکه روزی فرا رسد که در آن نه داد و ستدی است و نه دوستی و نه شفاعتی.} و خداوند پاک و منزه می­فرماید: مَّثَلُ الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِی کُلِّ سُنبُلَةٍ مِّئَةُ حَبَّةٍ وَاللّهُ یُضَاعِفُ لِمَن یَشَاء وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ. - . بقره / 261 -

{مَثَل [صدقاتِ] کسانی که اموالِ خود را در راه خدا انفاق می‌کنند همانند دانه‌ای است که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه‌ای صد دانه باشد و خداوند برای هر کس که بخواهد [آن را] چند برابر می‌کند، و خداوند گشایشگر داناست.}

و خداوند متعال می­فرماید: وَمَا أَنفَقْتُم مِّن نَّفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُم مِّن نَّذْرٍ فَإِنَّ اللّهَ یَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنصَارٍ. - . بقره / 270 -

{و هر نفقه‌ای را که انفاق، یا هر نذری را که عهد کرده‌اید، قطعاً خداوند آن را می‌داند، و برای ستمکاران هیچ یاوری نیست.}

{برای پرهیزگاران آماده شده است، بشتابید. همانان که در فراخی و تنگی انفاق می‌کنند و خشم خود را فرو می‌برند و از مردم در می‌گذرند و خداوند نکوکاران را دوست دارد }

{و اگر به خدا و روز بازپسین ایمان می‌آوردند، و از آنچه خدا به آنان روزی داده، انفاق می‌کردند، چه زیانی برایشان داشت؟ و خدا به [کارِ] آنان داناست.}

{کسانی که بر مؤمنانی که [افزون بر صدقه واجب]، از روی میل، صدقات [مستحبّ نیز] می‌دهند، عیب می‌گیرند، و [همچنین] از کسانی که [در انفاق] جز به اندازه توانشان نمی‌یابند، [عیبجویی می‌کنند] و آنان را به ریشخند می‌گیرند، [بدانند که] خدا آنان را به ریشخند می‌گیرد و برای ایشان عذابی پر درد خواهد بود.}

و خداوند متعال می­فرماید: أَلَمْ یَعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَیَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ. - . توبه / 134 -

{آیا ندانسته‌اند که تنها خداست که از بندگانش توبه را می‌پذیرد و صدقات را می‌گیرد.}

{و از آنچه روزیشان دادیم، نهان و آشکارا انفاق کردند.}

{و حق خویشاوند را به او بده و مستمند و در راه‌مانده را [دستگیری کن] و ولخرجی و اسراف مکن.}

{و سرمایه‌داران و فراخ‌دولتان شما نباید از دادنِ [مال] به خویشاوندان و تهیدستان و مهاجران راه خدا دریغ ورزند.}

{و از آنچه روزی‌شان داده‌ایم انفاق می‌کنند.}

{پس حقّ خویشاوند و تنگدست و در راه‌مانده را بده. این [انفاق] برای کسانی که خواهان خشنودی خدایند بهتر است، و اینان همان رستگارانند.} - وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ. - . سجده / 16 -

{و از آنچه روزی‌شان داده‌ایم انفاق می‌کنند.}

{و مردان و زنان صدقه‌دهنده.}

{بگو: «پروردگار من است که روزی را برای هر کس که بخواهد گشاده یا تنگ می گرداند لیکن بیشتر مردم نمی‌دانند.»}

{و از آنچه بدیشان روزی داده‌ایم، نهان و آشکارا انفاق می‌کنند، امید به تجارتی بسته‌اند که هرگز زوال نمی‌پذیرد. تا پاداششان را تمام بدیشان عطا کند و از فزون‌بخشیِ خود در حقّ آنان بیفزاید که او آمرزنده حق‌شناس است.}

{و چون به آنان گفته شود: «از آنچه خدا به شما روزی داده انفاق کنید»، کسانی که کافر شده‌اند، به آنان که ایمان آورده‌اند، می‌گویند: «آیا کسی را بخورانیم که اگر خدا می‌خواست [خودش] وی را می‌خورانید؟ شما جز در گمراهیِ آشکاری [بیش] نیستید.»}

{به خدا و پیامبر او ایمان آورید، و از آنچه شما را در [استفاده از] آن، جانشین [دیگران] کرده، انفاق کنید. پس کسانی از شما که ایمان آورده و انفاق کرده باشند، پاداش بزرگی خواهند داشت.}

تا این سخن خداوند: وَمَا لَکُمْ أَلَّا تُنفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِیرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا یَسْتَوِی مِنکُم مَّنْ أَنفَقَ مِن قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ أُوْلَئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِّنَ الَّذِینَ أَنفَقُوا مِن بَعْدُ وَقَاتَلُوا وَکُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَی وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ * مَن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ - . حدید / 10 - 11 - .

{و شما را چه شده که در راه خدا انفاق نمی‌کنید و [حال آنکه] میراث آسمان­ها و زمین به خدا تعلّق دارد؟ کسانی از شما که پیش از فتح [مکّه] انفاق و جهاد کرده‌اند، [با دیگران] یکسان نیستند. آنان از [حیث] درجه بزرگتر از کسانی‌اند که بعداً به انفاق و جهاد پرداخته‌اند. و خداوند به هر کدام وعده نیکو داده است، و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است. کیست آن کس که به خدا وامی نیکو دهد تا [نتیجه‌اش را] برای وی دوچندان گرداند و او را پاداشی خوش باشد؟}

تا این سخن خداوند متعال: إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا یُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ کَرِیمٌ. - . حدید / 18 -

{در حقیقت، مردان و زنان صدقه‌دهنده و [آنان که] به خدا وامی نیکو داده‌اند، ایشان را [پاداش] دوچندان گردد، و اجری نیکو خواهند داشت.}

{اگر خدا را وامی نیکو دهید، آن را برای شما دو چندان می‌گرداند و بر شما می‌بخشاید، و خدا [ست که] سپاس‌پذیر بردبار است.}

{و وام نیکو به خدا دهید و هر کار خوبی برای خویش از پیش فرستید آن را نزد خدا بهتر و با پاداشی بیشتر باز خواهید یافت. و از خدا طلب آمرزش کنید که خدا آمرزنده مهربان است.}

{سوگند به شب چون پرده افکند، سوگند به روز چون جلوه‌گری آغازد، و [سوگند به] آنکه نر و ماده را آفرید، که همانا تلاش شما پراکنده است. امّا آنکه [حقّ خدا را] داد و پروا داشت، و [پاداش] نیکوتر را تصدیق کرد، بزودی راهِ آسانی پیش پای او خواهیم گذاشت. و امّا آنکه بخل ورزید و خود را بی‌نیاز دید، و [پاداش] نیکوتر را به دروغ گرفت، بزودی راهِ دشواری به او خواهیم نمود. و چون هلاک شد، [دیگر] مالِ او به کارش نمی‌آید. همانا هدایت بر ماست. و در حقیقت، دنیا و آخرت از آنِ ماست. پس شما را به آتشی که زبانه می‌کشد هشدار دادم. جز نگون‌بخت‌تر [ازین مردم] در آن درنیاید: همان که تکذیب کرد و رُخ برتافت. و پاک‌رفتارتر [ازین مردم] از آن دور داشته خواهد شد: همان که مالِ خود را می‌دهد [برای آنکه] پاک شود، و هیچ کس را به قصد پاداش‌یافتن نعمت نمی‌بخشد، جز خواستنِ رضای پروردگارش که بسی برتر است [منظوری ندارد]. و قطعاً بزودی خشنود خواهد شد.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْمُغِیرَةِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَصْحَابِهِ أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِشَیْ‌ءٍ إِنْ أَنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُ تَبَاعَدَ الشَّیْطَانُ مِنْکُمْ کَمَا تَبَاعَدَ الْمَشْرِقُ مِنَ الْمَغْرِبِ قَالُوا بَلَی قَالَ الصَّوْمُ یُسَوِّدُ وَجْهَهُ وَ الصَّدَقَةُ تَکْسِرُ ظَهْرَهُ وَ الْحُبُّ فِی اللَّهِ وَ الْمُوَازَرَةُ عَلَی الْعَمَلِ الصَّالِحِ یَقْطَعَانِ دَابِرَهُ وَ الِاسْتِغْفَارُ یَقْطَعُ وَتِینَهُ وَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ زَکَاةٌ وَ زَکَاةُ الْأَبْدَانِ الصِّیَامُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدرانش از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت می­کند که ایشان به اصحاب خود فرمودند: آیا شما را خبر دهم به چیزی که اگر آن را به جا آورید شیطان از شما دور شود همچنان که مشرق از مغرب دور است؟ گفتند: بله، رسول اللَّه فرمودند: روزه روی شیطان را سیاه می‌کند و صدقه دادن پشت او را می‌شکند و دوستی با مؤمنان به خاطر رضای خداوند و اعانت یکدیگر بر اعمال صالح، نابودش می کند. و استغفار و توبه شاهرگش را می‌بُرد و هر چیزی زکاتی دارد و زکات بدن­ها روزه است. - . امالی صدوق : 37 -

**[ترجمه]

«2»

یر، [بصائر الدرجات] ابْنُ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ الْعَبْدِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ فِی الصَّلَاةِ أَفْضَلُ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ وَ ذِکْرُ اللَّهِ أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَةِ وَ الصَّدَقَةُ أَفْضَلُ مِنَ الصَّوْمِ وَ الصَّوْمُ جُنَّةٌ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی علیه السلام می­گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: خواندن قرآن در نماز برتر از خواندن قرآن در غیر نماز است و ذکر خداوند از صدقه برتر است و صدقه از روزه برتر است و روزه پوشش و مانعی (از آتش جهنم) است. - . بصایر الدرجات : 11 -

**[ترجمه]

«3»

لی، [الأمالی للصدوق] الْأَسْتَرْآبَادِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْحُسَیْنِیِّ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِ

عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا مَاتَ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ مَا قَدَّمَ وَ قَالَ النَّاسُ مَا أَخَّرَ فَقَدِّمُوا فَضْلًا یَکُنْ لَکُمْ وَ لَا تُؤَخِّرُوا کُلًّا یَکُنْ عَلَیْکُمْ فَإِنَّ الْمَحْرُومَ مَنْ حُرِمَ خَیْرَ مَالِهِ وَ الْمَغْبُوطَ مَنْ ثَقَّلَ بِالصَّدَقَاتِ وَ الْخَیْرَاتِ مَوَازِینَهُ وَ أَحْسَنَ فِی الْجَنَّةِ بِهَا مِهَادَهُ وَ طَیَّبَ عَلَی الصِّرَاطِ بِهَا مَسْلَکَهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام حسن عسکری علیه السلام از پدرانش از علی علیه السلام روایت می­کند که فرمود: هر گاه بنده‌ای درگذرد فرشتگان می‌گویند چه چیزی پیش فرستاده و مردم می‌گویند از وی در این دنیا چه مانده است. اکنون مقداری از اموال خود را قبل از مرگ بفرستید و تأخیر نکنید که دیگر از دست شما بیرون خواهد رفت، محروم کسی است که از خیر مال خودش محروم گردد و مغبوط (کسی که دیگران به حال او غبطه می خورند) کسی است که میزانش در خیرات و صدقات سنگین باشد و در بهشت جای خوبی داشته و عبورش از صراط نیکو باشد. - . امالی صدوق : 68 -

**[ترجمه]

«4»

لی، [الأمالی للصدوق] عَلِیُّ بْنُ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ مَاجِیلَوَیْهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: إِنَّ فِی الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً یَخْرُجُ مِنْ أَعْلَاهَا الْحُلَلُ وَ مِنْ أَسْفَلِهَا خَیْلٌ بُلْقٌ مُسْرَجَةٌ مُلْجَمَةٌ ذَوَاتُ أَجْنِحَةٍ لَا تَرُوثُ وَ لَا تَبُولُ فَیَرْکَبُهَا أَوْلِیَاءُ اللَّهِ فَتَطِیرُ بِهِمْ فِی الْجَنَّةِ حَیْثُ شَاءُوا فَیَقُولُ الَّذِینَ أَسْفَلَ مِنْهُمْ یَا رَبَّنَا مَا بَلَغَ بِعِبَادِکَ هَذِهِ الْکَرَامَةَ فَیَقُولُ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ إِنَّهُمْ کَانُوا یَقُومُونَ اللَّیْلَ وَ لَا یَنَامُونَ وَ یَصُومُونَ النَّهَارَ وَ لَا یَأْکُلُونَ وَ یُجَاهِدُونَ الْعَدُوَّ وَ لَا یَجْبُنُونَ وَ یَتَصَدَّقُونَ وَ لَا یَبْخَلُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: زید ابن علی از پدرش از پدربزگش از علی علیه السلام روایت می­کند که فرمود: در بهشت درختی است که از بالایش جامه نو برآید و از پائینش اسبان با زین و مهار و دارای پَر و بال، که نه سرگین کنند و نه بول کنند. اولیای خدا بر آن سوار شوند و در بهشت هر جا خواهند پرواز کنند و آنان که در درجه پایین­تر از آن­هایند گویند: پروردگارا! این بندگانت از کجا به این کرامت رسیدند؟ خدای جل جلاله می­فرماید: این­ها بودند که شب عبادت می­کردند و نمی خوابیدند و روزها روزه بودند و نمی خوردند و با دشمن جهاد می کردند و نمی ترسیدند و صدقه می دادند و بخل نمی ورزیدند. - . امالی صدوق: 175 -

**[ترجمه]

«5»

لی، [الأمالی للصدوق] فِی خَبَرِ الْمَنَاهِی قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَلَا وَ مَنْ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَلَهُ بِوَزْنِ کُلِّ دِرْهَمٍ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ مِنْ نَعِیمِ الْجَنَّةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: در روایت مناهی از پیامبر صلی الله علیه و سلم نقل شده که فرمودند: هر که صدقه‌ای دهد، به وزن هر درهمش، چون کوه احد از نعمت بهشت دارد. - . امالی صدوق: 259 -

**[ترجمه]

«6»

لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ مُوسَی عَنِ الصُّوفِیِّ عَنِ الرُّمَّانِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ أَیْقَنَ بِالْخَلَفِ جَادَ بِالْعَطِیَّةِ⁽⁴⁾.

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] الدقاق عن الصوفی: مثله‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام باقر علیه السلام از پدرانش از علی علیه السلام نقل می­کند که فرمود: کسی که به جایگزین کردن خدا اعتقاد دارد، می­بخشد و سخاوتمندانه خرج می­کند. - . امالی صدوق: 267 -

عیون الاخبار: دقاق از صوفی همین حدیث را روایت کرده است. - . عیون الاخبار 2 : 56 -

**[ترجمه]

«7»

لی، [الأمالی للصدوق] عَلِیُّ بْنُ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ مَاجِیلَوَیْهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ

بْنِ سِنَانٍ الْمُجَاوِرِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ نَصْرٍ الطَّحَّانِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام: أَنَّ عِیسَی رُوحَ اللَّهِ مَرَّ بِقَوْمٍ مُجَلِّبِینَ فَقَالَ مَا لِهَؤُلَاءِ قِیلَ یَا رُوحَ اللَّهِ إِنَّ فُلَانَةَ بِنْتَ فُلَانٍ تُهْدَی إِلَی فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ فِی لَیْلَتِهَا هَذِهِ قَالَ یُجَلِّبُونَ الْیَوْمَ وَ یَبْکُونَ غَداً فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ وَ لِمَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لِأَنَّ صاحبهم [صَاحِبَتَهُمْ] مَیِّتَةٌ فِی لَیْلَتِهَا هَذِهِ‌⁽¹⁾

فَقَالَ الْقَائِلُونَ بِمَقَالَتِهِ صَدَقَ اللَّهُ وَ صَدَقَ رَسُولُهُ وَ قَالَ أَهْلُ النِّفَاقِ مَا أَقْرَبَ غَداً فَلَمَّا أَصْبَحُوا جَاءُوا فَوَجَدُوهَا عَلَی حَالَةٍ لَمْ یَحْدُثْ بِهَا شَیْ‌ءٌ فَقَالُوا یَا رُوحَ

اللَّهِ إِنَّ الَّتِی أَخْبَرْتَنَا أَمْسِ أَنَّهَا مَیِّتَةٌ لَمْ تَمُتْ فَقَالَ عِیسَی یَفْعَلُ اللَّهُ مَا یَشَاءُ فَاذْهَبُوا بِنَا إِلَیْهَا فَذَهَبُوا یَتَسَابَقُونَ حَتَّی قَرَعُوا الْبَابَ فَخَرَجَ زَوْجُهَا فَقَالَ لَهُ عِیسَی اسْتَأْذِنْ لِی صَاحِبَتَکَ قَالَ فَدَخَلَ عَلَیْهَا فَأَخْبَرَهَا أَنَّ رُوحَ اللَّهِ وَ کَلِمَتَهُ بِالْبَابِ مَعَ عِدَّةٍ قَالَ فَتَخَدَّرَتْ فَدَخَلَ عَلَیْهَا فَقَالَ لَهَا مَا صَنَعْتِ لَیْلَتَکِ هَذِهِ قَالَتْ لَمْ أَصْنَعْ شَیْئاً إِلَّا وَ قَدْ کُنْتُ أَصْنَعُهُ فِیمَا مَضَی إِنَّهُ کَانَ یَعْتَرِینَا⁽²⁾

اعترض للمعروف من غیر أن یسأل.

**[ترجمه]امالی صدوق: ابوبصیر می­گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می­فرمود: عیسی علیه السلام به جمعی گذشت که شادی می کردند، فرمود: این­ها را چه شده؟ عرض شد: یا روح اللَّه امشب دختری را برای مردی برند و این­ها شادند، فرمود: امروز شادند و فردا گریان. یکی از آن­ها گفت: چرا یا رسول اللَّه؟ فرمود: چون عروس آن­ها امشب می­میرد. پیروانش گفتند: خدا و رسولش راستگویند و منافقان گفتند: فردا نزدیک است. صبح که شد آمدند و او را زنده دیدند و چیزی رخ نداده بود. گفتند: ای روح الله، دختری که دیروز گفتی می­میرد نمرده است. عیسی علیه السلام فرمود: خدا هر چه خواهد انجام می­دهد، ما را نزد او ببرید. در رفتن به یکدیگر پیشی گرفتند؛ تا در را زدند شوهرش بیرون آمد. عیسی به او گفت: از بانویت اجازه گیر برای من. پس نزد او رفت و گفت: روح اللَّه و کلمة اللَّه با جمعی بر در خانه انتظار تو را دارند. پس آن بانو خود را پوشاند و حضرت عیسی بر او وارد شد. عیسی به او فرمود: امشب چه کار خیری کردی؟ گفت: کاری نکردم جز آنکه قبلاً هم انجام می دادم. هر شب جمعه سائلی بر ما گذر می­کرد و خوراک تا شب جمعه دیگر را به او می دادیم. دیشب آمد و من به کار خود مشغول بودم و خانواده ام مشغول انجام کار بودند. او صدا زد، کسی جوابش نداد و باز صدا کرد و جواب نشنید تا چند بار صدا زد؛ من که آوازش را شنیدم برخاستم و به طور ناشناس و به اندازه ای که پیشتر به او می­دادیم، به او رساندم. عیسی فرمود: از جایت فاصله بگیر و به ناگاه زیر جامه او ماری بود چون تنه خرما که دم خود را گاز گرفته بود. عیسی علیه السلام فرمود: بدانچه کردی، خدا این بلا را از تو دور گردانید. - . امالی صدوق : 299 - 300 -

**[ترجمه]

«8»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِیَّاکُمْ وَ الْکَسَلَ إِنَّ رَبَّکُمْ رَحِیمٌ یَشْکُرُ الْقَلِیلَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیُصَلِّی الرَّکْعَتَیْنِ تَطَوُّعاً یُرِیدُ بِهِمَا وَجْهَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَیُدْخِلُهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَ إِنَّهُ لَیَتَصَدَّقُ بِالدِّرْهَمِ تَطَوُّعاً

یُرِیدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَیُدْخِلُهُ اللَّهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَ إِنَّهُ لَیَصُومُ الْیَوْمَ تَطَوُّعاً یُرِیدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ فَیُدْخِلُهُ اللَّهُ بِهِ الْجَنَّةَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: اسماعیل بن یسار گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می­فرمود: دور باشید از تنبلی، همانا پروردگار شما مهربان است و اندک عملی را پاداش می‌دهد. شخص داوطلبانه دو رکعت نماز به قصد رضای الهی می­گذارد، خداوند او را داخل بهشت می‌کند و او داوطلبانه به خاطر رضای الهی یک درم صدقه می­دهد، خداوند به سبب آن او را داخل بهشت می‌کند و او داوطلبانه برای رضای خدا یک روز روزه می‌گیرد، خداوند او را به بهشت می‌برد. - . ثواب الاعمال : 36 -

**[ترجمه]

«9»

فس، [تفسیر القمی] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: طُوبَی لِمَنْ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ وَ أَمْسَکَ الْفَضْلَ مِنْ کَلَامِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: از امیرالمومنین علی علیه السلام روایت شده که فرمود: خوشا به حال آن کس که فزونی مالش را انفاق می­کند و از فزونی سخنش خودداری می­کند. - . تفسیر قمی : 428 -

**[ترجمه]

«10»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الرَّبَّ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَنْزِلُ‌⁽³⁾کُلَّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ إِلَی السَّمَاءِ الدُّنْیَا مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ وَ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ فِی الثُّلُثِ الْأَخِیرِ وَ أَمَامَهُ مَلَکَانِ یُنَادِی هَلْ مِنْ تَائِبٍ یُتَابُ عَلَیْهِ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ لیستغفر [فَیُغْفَرَ] لَهُ هَلْ مِنْ سَائِلٍ فَیُعْطَی سُؤْلَهُ اللَّهُمَّ أَعْطِ کُلَّ مُنْفِقٍ خَلَفاً وَ کُلَّ مُمْسِکٍ تَلَفاً فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ عَادَ الرَّبُّ إِلَی عَرْشِهِ فَقَسَمَ الْأَرْزَاقَ بَیْنَ الْعِبَادِ ثُمَّ قَالَ لِلْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ یَا فُضَیْلُ نَصِیبَکَ مِنْ ذَلِکَ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ إِلَی قَوْلِهِ أَکْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ‌⁽⁴⁾.