اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

أبواب قصص داود علیه السلام

باب 1 عمره و وفاته و فضائله و ما أعطاه الله و منحه و علل تسمیته و کیفیة حکمه و قضائه‌

الآیات

النساء و الأسری: «وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً»(163و55)

المائدة: «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ* کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ»(78-79)

الأنعام: «وَ نُوحاً هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسی وَ هارُونَ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»(84)

الأنبیاء: «وَ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ إِذْ یَحْکُمانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کُنَّا لِحُکْمِهِمْ شاهِدِینَ* فَفَهَّمْناها سُلَیْمانَ وَ کُلًّا آتَیْنا حُکْماً وَ عِلْماً وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ یُسَبِّحْنَ وَ الطَّیْرَ وَ کُنَّا فاعِلِینَ* وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاکِرُونَ»(78-80)

النمل: «وَ لَقَدْ آتَیْنا داوُدَ وَ سُلَیْمانَ عِلْماً وَ قالا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی فَضَّلَنا عَلی کَثِیرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِینَ»(15)

سبأ: «وَ لَقَدْ آتَیْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا یا جِبالُ أَوِّبِی مَعَهُ وَ الطَّیْرَ وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ* أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»(10-11)

<meta info="- وآتینا داود زبوراً. - . نساء /163 ، أسری / 55 -

{و به داوود زبور بخشیدیم.}

{از میان قوم بنی اسرائیل آنان که کفر ورزیدند به زبان داوود و عیسی بن مریم مورد لعنت قرار گرفتند این [کیفر] به خاطر آن بود که عصیان ورزیده و [از فرمان خدا] تجاوز کردند. [و] از کار زشتی که آن را مرتکب می­شدند یکدیگر را باز نمی­داشتند، راستی چه بد بود آنچه می­کردند.}

{و نوح را از پیش راه نمودیم و از نسل او داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون [را هدایت کردیم] و این گونه نیکوکاران را پاداش می­دهیم.} - و داود و سلیمان إذ یحکمان فی الحرث إذ نفشت فیه غنم القوم و کنّا لحکمهم شاهدین * ففهّمناها سلیمان و کلاً آتیناه حکماً و علماً و سخّرنا مع داود الجبال یسبّحن و الطیر و کنّا فاعلین * و علّمناه صنعۀ لبوس لکم لتحصنکم من بأسکم فهَل أنتم شاکرون. - . انبیاء / 78-80 -

{و داوود و سلیمان را یاد کن هنگامی که درباره آن کشتزار که گوسفندان مردم شب هنگام در آن چریده بودند داوری می­کردند و ما شاهد داوری آنان بودیم. پس آن داوری را به سلیمان فهماندیم و به هریک از آن دو حکمت و دانش عطا کردیم و کوهها را به فرمان داوود در آوردیم و پرندگان به نیایش وا داشتیم و ما کننده [این کار بودیم]. و به داوود فن زره [سازی] آموختیم تا شما را از [خطرات] جنگتان حفظ کند، پس آیا شما سپاسگزارید.}

{و به راستی به داوود و سلیمان دانشی عطا کردیم و آن دو گفتند: ستایش خدایی را که ما را بر بسیاری از بندگان با ایمانش برتری داده است.}

{و به راستی داوود را از جانب خویش مزیّتی عطا کردیم [وگفتیم] ای کوهها با او [درتسبیح خدا] همصدا شوید، و ای پرندگان [هماهنگی کنید] و آهن را برای او نرم گرداندیم. [که] زره های فراخ بساز و حلقه­ها را درست اندازه گیری کن و کار شایسته کنید زیرا من به آنچه انجام می دهید بینایم.}

ص: 1

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ ⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَاتَ دَاوُدُ النَّبِیُّ علیه السلام یَوْمَ السَّبْتِ مَفْجُوءاً فَأَظَلَّتْهُ الطَّیْرُ بِأَجْنِحَتِهَا وَ مَاتَ مُوسَی کَلِیمُ اللَّهِ فِی التِّیهِ فَصَاحَ صَائِحٌ مِنَ السَّمَاءِ مَاتَ مُوسَی وَ أَیُّ نَفْسٍ لَا تَمُوتُ ⁽²⁾.

ین، کتاب حسین بن سعید و النوادر محمد بن الحسین مثله.

**[ترجمه]الکافی: علی بن ابراهیم از امام صادق علیه ­السلام نقل می کند که: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: داوود نبیّ علیه السلام روز شنبه و به صورت غافلگیرانه وفات نمود. پس پرندگان او را زیر سایه بالهای خویش گرفتند. موسی کلیم الله در بیابان جان سپرد، پس ندا دهنده­ای از آسمان ندا سر داد که: موسی فوت کرد و کدامین نفس است که مرگ به سراغ او نیاید؟ - . فروع الکافی 1 : 31 -

کتاب حسن بن سعید و النوادر: محمد بن حسین مانند همین روایت را نقل کرده است.

**[ترجمه]

«2»

ل، الخصال ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ اخْتَارَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ أَرْبَعَةً لِلسَّیْفِ إِبْرَاهِیمَ وَ دَاوُدَ وَ مُوسَی وَ أَنَا الْخَبَرَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال: ابن ادریس از موسی بن جعفر علیه السلام روایت می­کند که: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: به راستی که خداوند از میان انبیاء چهار نفر را برای شمشیر زنی انتخاب نمود: ابراهیم، داوود، موسی و من؛ ادامه خبر. - . الخصال 1 : 107 -

**[ترجمه]

«3»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ع، علل الشرائع سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَمَّنْ خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ مَخْتُوناً فَقَالَ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ مَخْتُوناً وَ وُلِدَ شَیْثٌ مَخْتُوناً وَ إِدْرِیسُ وَ نُوحٌ وَ سَامُ بْنُ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ دَاوُدُ وَ سُلَیْمَانُ وَ لُوطٌ وَ إِسْمَاعِیلُ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون أخبار الرضا ، علل الشرائع: شخصی از اهل شام از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره پیامبرانی که خداوند آنها را ختنه شده آفریده پرسید، پس ایشان فرمود: خدای عزّ و جلّ آدم را ختنه شده آفرید، وشیث، ادریس، نوح، سام پسر نوح، ابراهیم، داوود، سلیمان، لوط، اسماعیل، موسی، عیسی و محمد، درود خدا بر ایشان باد، ختنه شده متولّد شده­اند. - . عیون الأخبار : 134 ، علل الشرائع : 198 -

**[ترجمه]

«4»

مع، معانی الأخبار مَعْنَی دَاوُدَ أَنَّهُ دَاوَی جُرْحَهُ بِوُدٍّ وَ قَدْ قِیلَ دَاوَی وُدَّهُ بِالطَّاعَةِ حَتَّی قِیلَ عَبْدٌ ⁽⁵⁾.

أقول: سیأتی الخبر فی ذلک فی قصة النملة.

**[ترجمه]معانی الأخبار: داوود به این معناست که ایشان زخم خود را با دوستی ومحبت مداوا کرده است، وگفته شده: دوستی ومحبت خویش را با اطاعت و فرمانبرداری مداوا کرده تا جائیکه بنده خوانده شده است. - . معانی الأخبار : 19 -

می گویم: حدیث وارد در این موضوع در داستان مور می آید

**[ترجمه]

«5»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَبْعَثْ أَنْبِیَاءَ مُلُوکاً فِی الْأَرْضِ إِلَّا أَرْبَعَةً بَعْدَ نُوحٍ ذُو الْقَرْنَیْنِ وَ اسْمُهُ عَیَّاشٌ وَ دَاوُدُ وَ سُلَیْمَانُ وَ یُوسُفُ علیهم السلام فَأَمَّا عَیَّاشٌ فَمَلَکَ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ أَمَّا دَاوُدُ فَمَلَکَ مَا بَیْنَ الشَّامَاتِ إِلَی بِلَادِ إِصْطَخْرَ وَ کَذَلِکَ مَلَکَ سُلَیْمَانُ وَ أَمَّا یُوسُفُ فَمَلَکَ مِصْرَ وَ بَرَارِیَهَا لَمْ یُجَاوِزْهَا إِلَی غَیْرِهَا ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الخصال: ابن ولید از امام باقر علیه السلام نقل می­کند که: خداوند متعال پیامبران را به عنوان پادشاه بر روی زمین تعیین نفرموده مگر چهار نفر بعد از نوح: ذوالقرنین که اسم او عیاش است، داوود، سلیمان و یوسف علیهم السلام. امّا عیاش فرمانروای بین مشرق و مغرب بوده، و داوود بر سرزمینهای بین شامات و اصطخر پادشاهی کرده است، سلیمان نیز به مانند داوود بوده است، ولی گستره فرمانروایی یوسف به مصر وصحراهای اطراف آن محدود بوده است و از آن تجاوز نکرده. - . الخصال 1 : 118 -

ص: 2

**[ترجمه]

«6»

فس، تفسیر القمی وَ لَقَدْ آتَیْنا داوُدَ إِلَی قَوْلِهِ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَعْطَی دَاوُدَ وَ سُلَیْمَانَ مَا لَمْ یُعْطَ أَحَداً مِنْ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ مِنَ الْآیَاتِ عَلَّمَهُمَا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أَلَانَ لَهُمَا الْحَدِیدَ وَ الصُّفْرَ مِنْ غَیْرِ نَارٍ وَ جُعِلَتِ الْجِبَالُ یُسَبِّحْنَ ⁽¹⁾مَعَ دَاوُدَ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الزَّبُورَ فِیهِ تَوْحِیدٌ وَ تَمْجِیدٌ وَ دُعَاءٌ وَ أَخْبَارُ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام ⁽²⁾وَ أَخْبَارُ الرَّجْعَةِ وَ ذِکْرُ الْقَائِمِ علیه السلام لِقَوْلِهِ وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ ⁽³⁾

**[ترجمه]علی بن ابراهیم در تفسیر «و لقد آتینا داود» تا «المؤمنین» می­گوید: خداوند عزّ و جلّ به داوود و سلیمان نشانه­هایی عطا فرموده که هیچ یک از پیامبران دیگر از آن برخوردار نبوده­اند: به آن دو زبان پرندگان آموخته و آهن و فلز برنج را بدون استفاده از آتش برای­شان نرم گردانده و کوهها در تسبیح خداوند با داوود همصدا گشتند و زبور بر وی نازل شده که آیاتی در باره توحید و ستایش و دعا و اخباری در مورد رسول خدا و امیر مؤمنان که درود خدا بر ایشان باد، و امامان علیهم السلام در آن ذکر شده است. همچنین بنا به این فرموده: «و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذّکر أنّ الأرض یرثها عبادی الصاحون» - . تفسیر القمی : 476 - ،

اخباری درباره رجعت و ذکر قائم آل محمد علیهم السلام در زبور نقل شده است.

**[ترجمه]

«7»

فس، تفسیر القمی وَ لَقَدْ آتَیْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا یا جِبالُ أَوِّبِی مَعَهُ أَیْ سَبِّحِی لِلَّهِ وَ الطَّیْرَ وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ قَالَ کَانَ دَاوُدُ إِذَا مَرَّ فِی الْبَرَارِی یَقْرَأُ الزَّبُورَ تُسَبِّحُ الْجِبَالُ وَ الطَّیْرُ مَعَهُ وَ الْوُحُوشُ وَ أَلَانَ اللَّهُ لَهُ الْحَدِیدَ مِثْلَ الشَّمْعِ حَتَّی کَانَ یَتَّخِذُ مِنْهُ مَا أَحَبَّ وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام اطْلُبُوا الْحَوَائِجَ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ فَإِنَّهُ الْیَوْمُ الَّذِی أَلَانَ اللَّهُ فِیهِ الْحَدِیدَ لِدَاوُدَ علیه السلام وَ قَوْلُهُ أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ قَالَ الدُّرُوعَ وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ قَالَ الْمَسَامِیرِ الَّتِی فِی الْحَلْقَةِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ⁽⁴⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و لقد آتینا داود منّا فضلاً یا جبال أوّبی معه» {و به راستی داوود را از جانب خویش مزیّتی عطا فرمودیم [و گفتیم:] ای کوهها با او [در تسبیح] همصدا شوید.} یعنی: خداوند را تسبیح کنید. و در تفسیر « و الطیر و ألنّا له الحدید» {ای پرندگان [با او هماهنگی کنید] و آهن را برای او نرم گرداندیم.} گفته است: داوود هنگامی که از صحراها عبور می­کرد زبور را می­خواند و کوهها و پرندگان و وحوش با او تسبیح می­گفتند، و خداوند آهن را مانند شمع برای او نرم کرد تا هر آنچه دوست دارد از آن بسازد.

و امام صادق علیه السلام فرمود: روزهای سه شنبه از خدا بخواهید نیازهایتان را برآورده سازد، چرا که خداوند در آن روز آهن را برای داوود علیه السلام نرم فرمود. علی بن ابراهیم همچنین گفته است: منظور از (سابغات) در «أن اعمل سابغات» {که زره های فراخ بساز}، زره­های جنگی و منظور از «و قدّر فی السِّرد» {و حلقه­ها را درست اندازه گیری کن} میخ­هایی است که در زنجیر وجود دارد. «و اعملو صالحاً إنّی بما تعملون بصیر» {و کار شایسته کنید زیرا من به آنچه انجام می­دهید بینایم.} - . تفسیر القمی : 536 -

**[ترجمه]

بیان

قال الطبرسی رحمه الله یا جِبالُ أَوِّبِی مَعَهُ أی قلنا للجبال یا جبال سبِّحی معه عن ابن عباس و الحسن و قتادة و مجاهد قالوا أمر الله الجبال أن تسبح معه إذا سبح فسبحت معه و تأویله عند أهل اللغة رجِّعی معه التسبیح من آب یئوب و یجوز أن یکون سبحانه فعل فی الجبال ما یأتی به منها التسبیح معجزا له و أما الطیر فیجوز أن یسبح و یحصل له من التمیز ما یتأتی منه ذلک بأن یزید الله فی فطنته فیفهم ذلک انتهی. ⁽⁵⁾

أقول: یمکن أن یکون تسبیح الجبال کنایة عن تسبیح الملائکة الساکنین بها أو بأن خلق الله الصوت فیها أو علی القول بأن للجمادات شعورا فلا حاجة إلی کثیر تکلف

و أما الطیور فلا دلیل علی عدم تمییزها و قابلیتها للتسبیح مع أن کثیرا من الأخبار دلت علی أن لها تسبیحا و ما سیأتی من قصة النمل یؤیده.

ثم قال رحمه الله و قیل معناه سیری معه فکانت الجبال و الطیر تسیر معه أینما سار و التأویب السیر بالنهار و قیل معناه ارجعی إلی مراد داود فیما یریده من حفر بئر و استنباط عین و استخراج معدن ⁽¹⁾أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ أی قلنا له اعمل من الحدید دروعا تامات وَ قَدِّرْ فِی السَّرْدِ أی عدل فی نسج الدروع و منه قیل لصانعها سراد و زراد و المعنی لا تجعل المسامیر دقاقا فتنفلق و لا غلاظا فتکسر الحلق ⁽²⁾و قیل السرد المسامیر التی فی حلق الدروع ⁽³⁾.

**[ترجمه]طبرسی رحمه الله گفته است: مقصود خداوند از «یا جبال أوّبی معه» {ای کوهها با او [در تسبیح] همصدا شوید.} این است که به کوهها گفتیم: ای کوهها، با او تسبیح بگویید؛ از ابن عباس و حسن و قتاده و مجاهد روایت شده است که: خداوند کوهها را امر فرمود که با داوود در تسبیح همصدا شوند، پس آنان نیز همراه او به تسبیح مشغول شدند، و اهل لغت این آیه را این گونه تأویل کرده اند: «رجّعی معه التّسبیح: ای کوهها، تسبیح را با او تکرار کنید.» و بر این اساس، فعل (أوبّی) از ریشه (آب، یَؤوبُ: بازگشت، باز می­گردد) می­باشد.

و جایز است که خداوند کوهها را با داوود در تسبیح همصدا کرده و این امر را معجزه ای برای او قرار داده باشد، همچنین جایز است که پرندگان تسبیح بگویند و قدرت تشخیصی پیدا کنند که توانایی تسبیح را برای آنان فراهم کند، و این امر با افزایش هوش و زیرکی آنان از سوی خداوند حاصل می شود پس قدرت فهمیدن پیدا می کنند. پایان سخن. - . مجمع البیان 8 : 381 -

می گویم: ممکن است که منظور از تسبیح کوهها، تسبیح فرشتگان ساکن در آنها باشد و یا منظور این بوده که خداوند برای کوهها صدایی خلق کرده که با آن تسبیح بگویند، یا بنا بر اینکه بگوییم جمادات نیز دارای شعور واحساس هستند و نیازی به تکلّف بیش از این نیست،

ص: 3

امّا دلیلی بر عدم تشخیص و قابلیت تسبیح پرندگان وجود ندارد و احادیث زیادی روایت شده که بر توانایی تسبیح پرندگان دلالت می­کند، و داستان مورچه­ که بعداً ذکر خواهد شد مؤیّد این مطلب است.

سپس طبرسی رحمه الله گفته است: و گفته شده «أوّبی معه» به معنای (سیری معه: با او به راه افتید) می­باشد، پس کوهها و پرندگان با داوود به راه افتادند و به هر جا که می­رفت می­رفتند. و «التأویب» به معنای (راه رفتن در روز) می­باشد؛ وگفته شده «أوّبی معه» به این معناست که: برگردید به خواسته داوود که همانا حفر چاه، کندن چشمه و استخراج معدن می­باشد. «أن اعمل سابغات» یعنی: به او گفتیم: از آهن زره­های جنگی کامل بساز. «و قدِّر فی السرد» یعنی: زره­های جنگی را در حدّ اعتدال بساز، و بر این اساس به سازنده زره­های جنگی (سرّاد: زره باف ) و (زرّاد: زره ساز) گفته می­شود، و معنای آیه به این صورت است که: میخ­ها را نازک مساز که مبادا از هم باز شوند و همچنین آنها را محکم مساز که ممکن است حلقه­ها بشکنند. وگفته شده: «السِّرد » یعنی میخهایی که در حلقه­های زره جنگی قرار داده می­شود. - . مجمع البیان 8 : 381 و382 -

**[ترجمه]

«9»

فس، تفسیر القمی وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ أَیِ الزَّرَدِ ⁽⁴⁾لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاکِرُونَ ⁽⁵⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و علّمناه صنعة لبوس لکم» یعنی: فنّ زره سازی را به او آموختیم، «لتحصنکم من بأسکم فهل أنتم شاکرون » {تا شما را از [خطرات] جنگتان حفظ کند پس آیا شما سپاسگزارید.} - . تفسیر القمی : 431 -

**[ترجمه]

بیان

قال الطبرسی رحمه الله فی قوله تعالی وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ یُسَبِّحْنَ وَ الطَّیْرَ قیل معناه سیرنا الجبال مع داود حیث سار فعبر عن ذلک بالتسبیح لما فیه من الآیة العظیمة التی تدعو إلی تسبیح الله تعالی و تعظیمه و تنزیهه عن کل ما لا یلیق به و کذلک تسخیر الطیر له تسبیح یدل علی أن مسخرها قادر لا یجوز علیه ما یجوز علی العباد عن الجبائی و علی بن عیسی و قیل إن الجبال کانت تجاوبه بالتسبیح و کذلک الطیر تسبح معه بالغداة و العشی معجزة له عن وهب و فی قوله وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ أی علمناه کیف یصنع الدرع قال قتادة أول من صنع الدرع داود إنما کانت صفائح جعل الله سبحانه الحدید فی یده کالعجین فهو أول من سردها و حلقها فجمعت الخفة و التحصین و هو قوله لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ أی لیحرزکم و یمنعکم من وقع السلاح فیکم

عن السدی و قیل معناه من حربکم أی فی حالة الحرب و القتال و قیل إن سبب إلانة الحدید لداود علیه السلام أنه کان نبیا ملکا و کان یطوف فی ولایته متنکرا یتعرف أحوال عماله و متصرفیه فاستقبله جبرئیل ذات یوم علی صورة آدمی و سلم علیه فرد السلام و قال ما سیرة داود فقال نعمت السیرة لو لا خصلة فیه قال و ما هی قال إنه یأکل من بیت مال المسلمین فشکره و أثنی علیه و قال لقد أقسم داود أنه لا یأکل من بیت مال المسلمین فعلم الله سبحانه صدقه فألان له الحدید کما قال وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ ⁽¹⁾

**[ترجمه]طبرسی در مورد آیه «و سخّرنا مع داود الجبال یسبحن و الطیر» {و کوهها را با داوود و پرندگان به نیایش واداشتیم} گفته است: گفته شده معنای آیه به این صورت است: کوهها را به سوی آن جایی که داوود حرکت می­کند به راه انداختیم؛ و از آن به عنوان تسبیح یاد کرده چرا که به راه افتادن کوهها نشانه بزرگی است که همگان را به نیایش و تعظیم و تنزیه خداوند متعال از آنچه لایق او نیست فرا می­خواند، همچنین مسخّر گرداندن پرندگان برای داوود، نیایش و تسبیحی است که بر توانایی و قدرت تسخیر کننده آنها دلالت می­کند، توانمندی که آنچه برای بندگان جایز است برای او جایز نیست، این تفسیر به نقل از جبائی و علی بن عیسی روایت شده است. امّا از وهب روایت شده که در تفسیر آیه چنین گفته است: به راستی که کوهها پاسخ داوود را با تسبیح و نیایش می­دادند و پرندگان نیز بامدادان و شامگاهان با او به نیایش می­پرداختند و این امر معجزه­ای برای او به شما می­آمد؛ طبرسی همچنین گفته منظور از آیه «و علّمناه صنعة لبوس لکم» این است: به داوود آموختیم چگونه زره جنگی بسازد، قتاده گوید: اولین کسی که زره جنگی ساخته داوود بوده است، زره­ها در اصل صفحه­های آهنی بوده­اند که خداوند سبحان آهن را به مانند خمیر در دستان داوود نرم گردانده است، پس او اولین کسی بوده که صفحه­های آهن را حلقه حلقه کرده و به صورت زره به هم بافته و با این کار نرمی و سبکی را با سختی و محکمی در هم آمیخته است. و از سدّیّ روایت شده که منظور از آیه «لتحصنکم من بأسکم » این است: تا شما را از وقوع جنگ باز دارد و حفظ کند؛

ص: 4

و گفته شده: تا شما را در حین جنگ و کشتار حفظ کند. و سبب نرم گرداندن آهن برای داوود علیه السلام به این صورت روایت شده است: داوود، پیامبر و فرمانروای سرزمین خویش بود و به صورت ناشناخته در قلمرو تحت فرمانش به گردش می­پرداخت تا از احوال زیر دستان خود آگاه گردد، روزی جبرئیل در شمایل آدمی­زاد به استقبالش آمد و به او سلام کرد، پس جواب سلام جبرئیل را داد و گفت: سیرت و شیوه رفتار داوود را چگونه یافتی؟ جبرئیل پاسخ گفت: سیرت و شیوه نیکی است اگر یک خصلت در او نباشد، داوود گفت: آن خصلت چیست؟ جبرئیل گفت: او از بیت المال مسلمانان می­خورد، پس داوود از او تشکر کرد و به مدح و ثنایش پرداخت و گفت: داوود سوگند یاد می­کند که دیگر از بیت المال مسلمانان نخورد، خداوند سبحان دانست صحت سوگند او را و آهن را برایش نرم گرداند آن­گونه که فرموده است: «و ألنّا له الحدید» {وآهن را برای او نرم گرداندیم.} - . مجمع البیان 7 : 58 -

**[ترجمه]

«10»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی لِدَاوُدَ وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ قَالَ هِیَ الدِّرْعُ وَ السَّرْدُ تَقْدِیرُ الْحَلْقَةِ بَعْدَ الْحَلْقَةِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: صدوق از امام رضا علیه السلام روایت می­کند که ایشان در باره آیه «و ألنّا له الحدید» فرمود: منظور از آهن، زره جنگی است. و «السّرد» به معنای قرار دادن حلقه­ای بعد از حلقه دیگراست. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

بیان

کأنه تفسیر لتقدیر السرد.

**[ترجمه]مانند این است که این مطلب تفسیری برای تقدیر حلقه باشد.

**[ترجمه]

«11»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ اذْکُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَیْدِ قَالَ ذَا الْقُوَّةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: ابن الولید با استناد به صدوق از امام صادق علیه السلام نقل می­کند که آن حضرت در تفسیر آیه «و اذکر عبدنا داوود ذا الأید» { و داوود بنده ما را که دارای امکانات [متعدد] بود به یاد آور} فرمود: منظور از (ذا الأید) توانمند و دارای قدرت است. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«12»

فس، تفسیر القمی إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِشْراقِ یَعْنِی إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «إنّا سخّرنا الجبال معه یسبّحن بالعشیّ والإشراق» {ما کوهها را با او مسخر ساختیم [که] شامگاهان و بامدادان خدا را نیایش می­کردند.} و (الإشراق) یعنی: هنگامی که خورشید طلوع می­کند. - . تفسیر القمی : 562 -

**[ترجمه]

«13»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام کَانَ یَدْعُو أَنْ یُلْهِمَهُ اللَّهُ الْقَضَاءَ بَیْنَ النَّاسِ بِمَا هُوَ عِنْدَهُ تَعَالَی الْحَقُّ فَأَوْحَی إِلَیْهِ یَا دَاوُدُ إِنَّ النَّاسَ

لَا یَحْتَمِلُونَ ذَلِکَ وَ إِنِّی سَأَفْعَلُ وَ ارْتَفَعَ إِلَیْهِ رَجُلَانِ فَاسْتَعْدَاهُ ⁽¹⁾أَحَدُهُمَا عَلَی الْآخَرِ فَأَمَرَ الْمُسْتَعْدَی عَلَیْهِ أَنْ یَقُومَ إِلَی الْمُسْتَعْدِی فَیَضْرِبَ عُنُقَهُ فَفَعَلَ فَاسْتَعْظَمَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ ذَلِکَ وَ قَالَتْ رَجُلٌ جَاءَ یَتَظَلَّمُ مِنْ رَجُلٍ فَأَمَرَ الظَّالِمَ أَنْ یَضْرِبَ عُنُقَهُ فَقَالَ رَبِّ أَنْقِذْنِی مِنْ هَذِهِ الْوَرْطَةِ ⁽²⁾قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ یَا دَاوُدُ سَأَلْتَنِی أَنْ أُلْهِمَکَ الْقَضَاءَ بَیْنَ عِبَادِی بِمَا هُوَ عِنْدِیَ الْحَقُّ وَ إِنَّ هَذَا الْمُسْتَعْدِیَ قَتَلَ أَبَا هَذَا الْمُسْتَعْدَی عَلَیْهِ فَأَمَرْتُ فَضَرَبْتَ ⁽³⁾عُنُقَهُ قَوَداً بِأَبِیهِ وَ هُوَ مَدْفُونٌ فِی حَائِطِ کَذَا وَ کَذَا تَحْتَ شَجَرَةِ کَذَا فَأْتِهِ فَنَادِهِ بِاسْمِهِ فَإِنَّهُ سَیُجِیبُکَ فَسَلْهُ قَالَ فَخَرَجَ دَاوُدُ علیه السلام وَ قَدْ فَرِحَ فَرَحاً شَدِیداً لَمْ یَفْرَحْ مِثْلَهُ فَقَالَ لِبَنِی إِسْرَائِیلَ قَدْ فَرَّجَ اللَّهُ فَمَشَی وَ مَشَوْا مَعَهُ فَانْتَهَی إِلَی الشَّجَرَةِ فَنَادَی یَا فُلَانُ فَقَالَ لَبَّیْکَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ قَالَ مَنْ قَتَلَکَ قَالَ فُلَانٌ فَقَالَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ لَسَمِعْنَاهُ یَقُولُ یَا نَبِیَّ اللَّهِ فَنَحْنُ نَقُولُ کَمَا قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ یَا دَاوُدُ إِنَّ الْعِبَادَ لَا یُطِیقُونَ الْحُکْمَ بِمَا هُوَ عِنْدِیَ الْحُکْمُ فَسَلِ الْمُدَّعِیَ الْبَیِّنَةَ وَ أَضِفِ الْمُدَّعَی عَلَیْهِ إِلَی اسْمِی ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: زراره از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: داوود علیه السلام در خواست می­کرد که خداوند شیوه قضاوت بین مردم آن­گونه که نزد حضرتش حق است را به او الهام فرماید، پس وحی بر او نازل شد که: ای داوود، مردم

ص: 5

چنین قضاوتی را برنمی­تابند ولی این کار را انجام می­دهم، و دو مرد نزد داوود آمدند که یکی از آنان علیه دیگری کمک می­خواست، پس امر کرد که آن کسی که علیه او کمک خواسته شده برخیزد و گردن آن کس که کمک خواسته را بزند، و داوود چنین کرد. پس این کار بر بنی اسرائیل گران آمد و لب به اعتراض گشودند که: مردی از مرد دیگر شکایت کرده و داوود فرمان داده که ظالم، گردن مظلوم را بزند! داوود گفت: خداوندا، مرا از این گرفتاری و مصیبت نجات ده. پس خداوند متعال به او وحی فرمود: ای داوود، از من خواستی که قضاوت بین بندگانم را آن­گونه که حق است به تو الهام کنم، آن کسی که از تو کمک خواسته پدر شخص مقابل را به قتل رسانده است، من نیز امر کردم که قصاص شود و به قتل برسد. امّا پدر آن شخص زیر فلان دیوار و فلان درخت دفن شده است، پس به آنجا برو و به اسم صدایش بزن، جواب تو را خواهد داد پس واقعیت را از او بپرس؛ داوود علیه السلام نزد بنی اسرائیل آمد در حالی­که بسیار شادمان بود به گونه ای که تا به آن زمان این گونه شاد دیده نشده بود و به آنان گفت: خداوند مشکل را گشود، پس به راه افتاد و آنان نیز با او همراهی کردند تا به درخت مذکور رسیدند، داوود ندا سر داد: ای فلانی، او نیز پاسخ گفت: بله ای پیامبر خدا، داوود گفت: چه کسی تو را به قتل رسانده است؟ جواب داد : فلان شخص، بنی اسرائیل گفتند: ما شنیدیم که می­گوید: ای پیامبر خدا، پس ما نیز هر آنچه او گفته است را تکرار می­کنیم. آن­گاه خداوند متعال بر داوود وحی فرستاد که: ای داوود ، بندگان تاب و تحمل قضاوت را آن­گونه که نزد من است ندارند، بنابراین از مدّعی بینه و دو شاهد عادل بخواه و مدّعی علیه را به اسم من قسم بده. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ یُرِیَهُ قَضِیَّةً مِنْ قَضَایَا الْآخِرَةِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا دَاوُدُ إِنَّ الَّذِی سَأَلْتَنِی لَمْ أُطْلِعْ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾أَحَداً مِنْ خَلْقِی وَ لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَقْضِیَ بِهِ غَیْرِی قَالَ فَلَمْ یَمْنَعْهُ ذَلِکَ أَنْ عَادَ فَسَأَلَ اللَّهَ أَنْ یُرِیَهُ قَضِیَّةً مِنْ قَضَایَا الْآخِرَةِ قَالَ فَأَتَاهُ جَبْرَائِیلُ فَقَالَ لَقَدْ سَأَلْتَ رَبَّکَ شَیْئاً مَا سَأَلَهُ قَبْلَکَ نَبِیٌّ مِنْ أَنْبِیَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ یَا دَاوُدُ إِنَّ الَّذِی سَأَلْتَ لَمْ یُطْلِعِ اللَّهُ عَلَیْهِ أَحَداً مِنْ خَلْقِهِ وَ لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَقْضِیَ بِهِ غَیْرُهُ فَقَدْ أَجَابَ اللَّهُ تَعَالَی دَعْوَتَکَ وَ أَعْطَاکَ مَا سَأَلْتَ إِنَّ أَوَّلَ خَصْمَیْنِ یَرِدَانِ عَلَیْکَ غَداً الْقَضِیَّةُ فِیهِمَا مِنْ قَضَایَا الْآخِرَةِ فَلَمَّا أَصْبَحَ

دَاوُدُ وَ جَلَسَ فِی مَجْلِسِ الْقَضَاءِ أَتَی شَیْخٌ ⁽¹⁾مُتَعَلِّقٌ بِشَابٍّ وَ مَعَ الشَّابِّ عُنْقُودٌ مِنْ عِنَبٍ فَقَالَ الشَّیْخُ یَا نَبِیَّ اللَّهِ إِنَّ هَذَا الشَّابَّ دَخَلَ بُسْتَانِی وَ خَرَّبَ کَرْمِی وَ أَکَلَ مِنْهُ بِغَیْرِ إِذْنِی ⁽²⁾قَالَ فَقَالَ دَاوُدُ لِلشَّابِّ مَا تَقُولُ فَأَقَرَّ الشَّابُّ بِأَنَّهُ قَدْ فَعَلَ ذَلِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ یَا دَاوُدُ إِنْ کَشَفْتُ لَکَ مِنْ قَضَایَا الْآخِرَةِ فَقَضَیْتَ بِهَا بَیْنَ الشَّیْخِ وَ الْغُلَامِ لَمْ یَحْتَمِلْهَا قَلْبُکَ وَ لَا یَرْضَی بِهَا قَوْمُکَ ⁽³⁾یَا دَاوُدُ إِنَّ هَذَا الشَّیْخَ اقْتَحَمَ عَلَی وَالِدِ هَذَا الشَّابِّ فِی بُسْتَانِهِ فَقَتَلَهُ وَ غَصَبَهُ بُسْتَانَهُ ⁽⁴⁾وَ أَخَذَ مِنْهُ أَرْبَعِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَدَفَنَهَا فِی جَانِبِ بُسْتَانِهِ فَادْفَعْ إِلَی الشَّابِّ سَیْفاً وَ مُرْهُ أَنْ یَضْرِبَ عُنُقَ الشَّیْخِ وَ ادْفَعْ إِلَیْهِ الْبُسْتَانَ وَ مُرْهُ أَنْ یَحْفِرَ فِی مَوْضِعِ کَذَا مِنَ الْبُسْتَانِ وَ یَأْخُذَ مَالَهُ قَالَ فَفَزِعَ دَاوُدُ علیه السلام مِنْ ذَلِکَ وَ جَمَعَ عُلَمَاءَ أَصْحَابِهِ وَ أَخْبَرَهُمُ الْخَبَرَ وَ أَمْضَی الْقَضِیَّةَ عَلَی مَا أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ ⁽⁵⁾.

کا، الکافی علی بن إبراهیم عن أبیه و عدة من أصحابنا عن سهل بن زیاد عن ابن محبوب مثله ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: امام باقر علیه السلام فرمود: همانا داوود علیه السلام از پروردگارش خواست تا مسأله­ای از مسائل قیامت را به او نشان دهد، خداوند به او وحی کرد: ای داوود، چیزی که از من خواسته­ای را هیچ یک از بندگانم بر آن مطلع نشده است و شایسته نیست کسی غیر از من چنین کاری را انجام دهد؛ ولی این امر باعث نشد که داوود دست از خواسته­اش بردارد و دوباره از خداوند تقاضا کرد که مسأله­ای از مسائل آخرت را به او بنمایاند، پس جبرئیل نزد داوود آمد و گفت: از خداوند چیزی تقاضا کرده­ای که هیچ یک از پیامبران علیهم السلام چنین تقاضایی نکرده­اند، ای داوود آنچه تو درخواست کرده­ای بر هیچ یک از بندگان خدا آشکار نگردیده و کسی غیر از خدای متعال توان به انجام رساندنش را ندارد، پس خدای متعال درخواست تو را اجابت فرموده و آنچه را طلب نموده­ای به تو بخشیده است؛ در امر دو متخاصمی که فردا برای قضاوت نزد تو می­آیند مسأله ای از مسائل آخرت نهفته است؛ هنگامی که صبح شد

ص: 6

و داوود در مجلس قضاوت نشست، پیر مردی وارد شد که جوانی را گرفته بود که شاخه انگوری در دست داشت و گفت: ای پیامبر خدا، این جوان وارد بوستان من شده و درختان انگورم را از بین برده و بدون اجازه من از آنها خورده است. داوود به جوان گفت: چه می­گوید؟ جوان اقرار کرد که آنچه پیرمرد می­گوید را انجام داده است، پس خداوند متعال به او وحی کرد: ای داوود، اگر مسأله­ای از مسائل قیامت را بر تو آشکار گردانم و به داوری بین پیر مرد و جوان بپردازم، قلب تو تاب تحمل آن را ندارد و قوم تو به آن راضی نخواهند بود، ای داوود، این پیرمرد بر پدر این جوان در بوستانش دست درازی کرده و او را به قتل رسانده و بوستان پدرش را غصب کرده و چهل هزار درهم از او گرفته و در گوشه­ای از بوستان آن را پنهان نموده است. پس شمشیری را به دست پسر جوان بده و به او فرمان بده که گردن پیرمرد را بزند، و بوستان را به او بده آن­گاه او را به بوستان بفرست و به او امر کن که فلان قسمت از آنجا را حفر کند و اموالش را باز پس گیرد. پس داوود علیه السلام بعد از شنیدن این مسائل وحشت کرد و یاران دانشمند خویش را جمع کرد و آنان را با خبر کرد، و آن­گونه که خداوند به او وحی کرده بود امور گذشت و خاتمه یافت. - . نسخه خطی قصص -

الکافی: نظیر همین روایت را نقل کرده است. - . فروع الکافی 2 : 361 و362 -

**[ترجمه]

«15»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: اخْتَصَمَ رَجُلَانِ إِلَی دَاوُدَ النَّبِیِّ فِی بَقَرَةٍ فَجَاءَ هَذَا بِبَیِّنَةٍ ⁽⁷⁾(عَلَی أَنَّهَا لَهُ) وَ جَاءَ هَذَا بِبَیِّنَةٍ عَلَی أَنَّهَا لَهُ فَدَخَلَ دَاوُدُ الْمِحْرَابَ فَقَالَ یَا رَبِّ قَدْ أَعْیَانِی أَنْ أَحْکُمَ بَیْنَ هَذَیْنِ فَکُنْ أَنْتَ الَّذِی تَحْکُمُ ⁽⁸⁾فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی اخْرُجْ فَخُذِ الْبَقَرَةَ مِنَ الَّذِی هِیَ فِی یَدِهِ وَ ادْفَعْهَا إِلَی آخَرَ وَ اضْرِبْ عُنُقَهُ قَالَ فَضَجَّتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ ⁽⁹⁾وَ قَالُوا جَاءَ هَذَا بِبَیِّنَةٍ وَ جَاءَ هَذَا بِبَیِّنَةٍ مِثْلِ بَیِّنَةِ هَذَا وَ کَانَ أَحَقُّهُمْ بِإِعْطَائِهَا الَّذِی هِیَ فِی یَدِهِ فَأَخَذَهَا مِنْهُ

وَ ضَرَبَ عُنُقَهُ وَ أَعْطَاهَا لِلْآخَرِ فَدَخَلَ دَاوُدُ الْمِحْرَابَ فَقَالَ یَا رَبِّ قَدْ ضَجَّتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ بِمَا حَکَمْتَ ⁽¹⁾فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنَّ الَّذِی کَانَتِ الْبَقَرَةُ فِی یَدِهِ لَقِیَ أَبَا الْآخَرِ فَقَتَلَهُ وَ أَخَذَ الْبَقَرَةَ مِنْهُ فَإِذَا جَاءَکَ مِثْلُ هَذَا فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمَا تَرَی ⁽²⁾وَ لَا تَسْأَلْنِی أَنْ أَحْکُمَ بَیْنَهُمْ حَتَّی الْحِسَابِ ⁽³⁾.

کا، الکافی محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد عن الحسین بن سعید عن فضالة مثله ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استناد به صدوق از اسماعیل بن جعفر روایت شده که گفت: دو مرد بر سر یک گاو به ستیزه و دشمنی پرداختند، پس برای داوری نزد داوود نبیّ آمدند، و هر یک بینه و دو شاهد می آوردند که گاو از آنِ اوست، پس داوود وارد محراب شد و گفت: پروردگارا، از قضاوت بین این دو درمانده­ام پس تو بین آنها به قضاوت بپرداز، و خداوند وحی کرد: خارج شو و گاو را از دست آنکه ادّعا می­کند صاحب آن است بگیر

ص: 7

و گردنش را بزن و گاو را به دیگری ببخش. با دیدن این واقعه، بنی اسرائیل فریاد زدند و گفتند: بینه های هر دو مثل هم است و آنکه گاو به دست اوست دارای حق بیشتری است، ولی داوود آن را از او گرفت و گردنش را زد و به شخص دیگرش بخشید، پس داوود دوباره وارد محراب شد و گفت: پروردگارا، نسبت به حکم تو جنجال به پا کردند، خداوند به او وحی کرد: کسی که گاو را به دست داشت پدر دیگری را کشته و گاو را از او گرفته بود، از این پس هرگاه چنین نمونه­ای مشاهده کردی میان آنان قضاوت کن به آن چه که می یابی از بینه و دلایل و تا روز قیامت از من درخواست قضاوت نکن. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

الکافی: نظیر همین روایت را نقل کرده است. - . فروع الکافی 2 : 366 -

**[ترجمه]

«16»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلَی عَهْدِ دَاوُدَ علیه السلام سِلْسِلَةٌ یَتَحَاکَمُ النَّاسُ إِلَیْهَا وَ إِنَّ رَجُلًا أَوْدَعَ رَجُلًا جَوْهَراً فَجَحَدَهُ إِیَّاهُ فَدَعَاهُ إِلَی سِلْسِلَةٍ فَذَهَبَ مَعَهُ إِلَیْهَا وَ قَدْ أَدْخَلَ الْجَوْهَرَ فِی قَنَاةٍ فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ یَتَنَاوَلَ السِّلْسِلَةَ قَالَ لَهُ أَمْسِکْ هَذِهِ الْقَنَاةَ حَتَّی آخُذَ السِّلْسِلَةَ فَأَمْسَکَهَا وَ دَنَا الرَّجُلُ مِنَ السِّلْسِلَةِ فَتَنَاوَلَهَا وَ أَخَذَهَا وَ صَارَتْ فِی یَدِهِ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَضِفْهُمْ إِلَی اسْمِی یَحْلِفُونَ بِهِ وَ رُفِعَتِ السِّلْسِلَةُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استناد به صدوق از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که فرمود: در عهد داوود علیه السلام زنجیری بود که مردم قضاوت را نزد آن می­بردند، و مردی یک تکه گوهر را به مردی دیگر امانت داده بود ولی مردِ امانت گیرنده، منکر بود و از باز پس دادن گوهر امتناع می­کرد. امانت دهنده او را فرا خواند تا نزد زنجیر بروند پس با او رفت، و گوهر را داخل عصایی - نیزه­ای - گذاشته بود، آن­گاه که خواست به زنجیر دست بزند به او گفت: این عصا را بگیر تا به زنجیر دست بزنم. پس عصا را گرفت و مرد به زنجیر نزدیک شد و آن را با دست گرفت، سپس خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی فرو فرستاد که: با بینه و شاهد در بین مردم به قضاوت بپردازد و آنان را به اسمم قسم بده، و به این ترتیب زنجیر از میان برداشته شد. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«17»

ک، إکمال الدین أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُوسُفَ التَّمِیمِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: عَاشَ دَاوُدُ مِائَةَ سَنَةٍ مِنْهَا أَرْبَعُونَ سَنَةً مُلْکُهُ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]إکمال الدین: از پیامبر صلّی الله علیه وآله روایت شده که فرمود: داوود صد سال زندگی کرد، و چهل سال از این مدت را پادشاه بود. - . إکمال الدین : 289 -

**[ترجمه]

«18»

کا، الکافی أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ عِیسَی بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا عُرِضَ عَلَی آدَمَ وُلْدُهُ نَظَرَ إِلَی دَاوُدَ فَأَعْجَبَهُ فَزَادَهُ خَمْسِینَ سَنَةً مِنْ عُمُرِهِ قَالَ وَ نَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ وَ مِیکَائِیلُ فَکَتَبَ عَلَیْهِ مَلَکُ الْمَوْتِ صَکّاً

بِالْخَمْسِینَ سَنَةً ⁽¹⁾فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ نَزَلَ عَلَیْهِ مَلَکُ الْمَوْتِ فَقَالَ آدَمُ قَدْ بَقِیَ مِنْ عُمُرِی خَمْسُونَ سَنَةً فَقَالَ فَأَیْنَ الْخَمْسُونَ الَّتِی جَعَلْتَهَا لِابْنِکَ دَاوُدَ قَالَ فَإِمَّا أَنْ یَکُونَ نَسِیَهَا أَوْ أَنْکَرَهَا فَنَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ وَ مِیکَائِیلُ وَ شَهِدَا عَلَیْهِ فَقَبَضَهُ مَلَکُ الْمَوْتِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ کَانَ أَوَّلَ صَکٍّ کُتِبَ فِی الدُّنْیَا ⁽²⁾.

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَهْبَطَ ظُلَلًا مِنَ الْمَلَائِکَةِ عَلَی آدَمَ وَ هُوَ بِوَادٍ یُقَالُ لَهُ الرَّوْحَاءُ ⁽³⁾وَ هُوَ وَادٍ بَیْنَ الطَّائِفِ وَ مَکَّةَ ثُمَّ صَرَخَ بِذُرِّیَّتِهِ وَ هُمْ ذَرٌّ ⁽⁴⁾قَالَ فَخَرَجُوا کَمَا یَخْرُجُ النَّحْلُ مِنْ کُورِهَا ⁽⁵⁾فَاجْتَمَعُوا عَلَی شَفِیرِ الْوَادِی فَقَالَ اللَّهُ لِآدَمَ انْظُرْ مَا ذَا تَرَی فَقَالَ آدَمُ ذَرّاً کَثِیراً ⁽⁶⁾عَلَی شَفِیرِ الْوَادِی فَقَالَ اللَّهُ یَا آدَمُ هَؤُلَاءِ ذُرِّیَّتُکَ أَخْرَجْتُهُمْ مِنْ ظَهْرِکَ لِآخُذَ عَلَیْهِمُ الْمِیثَاقَ لِی بِالرُّبُوبِیَّةِ وَ لِمُحَمَّدٍ بِالنُّبُوَّةِ کَمَا أَخَذْتُهُ عَلَیْهِمْ فِی السَّمَاءِ قَالَ آدَمُ یَا رَبِّ وَ کَیْفَ وَسِعَتْهُمْ ظَهْرِی قَالَ اللَّهُ یَا آدَمُ بِلُطْفِ صَنِیعِی وَ نَافِذِ قَدَرِی قَالَ آدَمُ یَا رَبِّ فَمَا تُرِیدُ مِنْهُمْ فِی الْمِیثَاقِ قَالَ اللَّهُ أَنْ لَا یُشْرِکُوا بِی شَیْئاً قَالَ آدَمُ فَمَنْ أَطَاعَکَ مِنْهُمْ یَا رَبِّ فَمَا جَزَاؤُهُ قَالَ اللَّهُ أُسْکِنُهُ جَنَّتِی قَالَ آدَمُ فَمَنْ عَصَاکَ فَمَا جَزَاؤُهُ قَالَ أُسْکِنُهُ

نَارِی قَالَ آدَمُ یَا رَبِّ لَقَدْ عَدَلْتَ فِیهِمْ وَ لَیَعْصِیَنَّکَ أَکْثَرُهُمْ إِنْ لَمْ تَعْصِمْهُمْ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام ثُمَّ عَرَضَ اللَّهُ عَلَی آدَمَ أَسْمَاءَ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَعْمَارَهُمْ قَالَ فَمَرَّ آدَمُ بِاسْمِ دَاوُدَ النَّبِیِّ علیه السلام فَإِذَا عُمُرُهُ أَرْبَعُونَ سَنَةً فَقَالَ یَا رَبِّ مَا أَقَلَّ عُمُرَ دَاوُدَ وَ أَکْثَرَ عُمُرِی یَا رَبِّ إِنْ أَنَا زِدْتُ دَاوُدَ مِنْ عُمُرِی ثَلَاثِینَ سَنَةً أَ یُنْفَذُ ذَلِکَ لَهُ قَالَ نَعَمْ یَا آدَمُ قَالَ فَإِنِّی قَدْ زِدْتُهُ مِنْ عُمُرِی ثَلَاثِینَ سَنَةً فَأَنْفِذْ ذَلِکَ لَهُ وَ أَثْبِتْهَا لَهُ عِنْدَکَ وَ اطْرَحْهَا مِنْ عُمُرِی قَالَ فَأَثْبَتَ اللَّهُ لِدَاوُدَ مِنْ عُمُرِهِ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ مُثْبَتاً وَ مَحَا مِنْ عُمُرِ آدَمَ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ کَانَتْ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ مُثْبَتاً فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ قَالَ فَمَحَا اللَّهُ مَا کَانَ عِنْدَهُ مُثْبَتاً لِآدَمَ وَ أَثْبَتَ لِدَاوُدَ مَا لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ مُثْبَتاً قَالَ فَلَمَّا دَنَا عُمُرُ آدَمَ هَبَطَ عَلَیْهِ مَلَکُ الْمَوْتِ علیه السلام لِیَقْبِضَ رُوحَهُ فَقَالَ لَهُ آدَمُ علیه السلام یَا مَلَکَ الْمَوْتِ قَدْ بَقِیَ مِنْ عُمُرِی ثَلَاثِینَ سَنَةً فَقَالَ لَهُ مَلَکُ الْمَوْتِ أَ لَمْ تَجْعَلْهَا لِابْنِکَ دَاوُدَ النَّبِیِّ علیه السلام وَ طَرَحْتَهَا مِنْ عُمُرِکَ حَیْثُ عَرَضَ اللَّهُ عَلَیْکَ أَسْمَاءَ الْأَنْبِیَاءِ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ وَ عَرَضَ عَلَیْکَ أَعْمَارَهُمْ وَ أَنْتَ بِوَادِی الرَّوْحَاءِ فَقَالَ آدَمُ یَا مَلَکَ الْمَوْتِ مَا أَذْکُرُ هَذَا فَقَالَ لَهُ مَلَکُ الْمَوْتِ یَا آدَمُ لَا تَجْهَلْ أَ لَمْ تَسْأَلِ اللَّهَ أَنْ یُثْبِتَهَا لِدَاوُدَ وَ یَمْحُوَهَا مِنْ عُمُرِکَ فَأَثْبَتَهَا لِدَاوُدَ فِی الزَّبُورِ وَ مَحَاهَا مِنْ عُمُرِکَ مِنَ الذِّکْرِ قَالَ فَقَالَ آدَمُ أَحْضِرِ الْکِتَابَ حَتَّی أَعْلَمَ ذَلِکَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَ کَانَ آدَمُ صَادِقاً لَمْ یَذْکُرْ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَمِنْ ذَلِکَ الْیَوْمِ أَمَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ أَنْ یَکْتُبُوا بَیْنَهُمْ إِذَا تَدَایَنُوا وَ تَعَامَلُوا إِلَی أَجَلٍ مُسَمًّی لِنِسْیَانِ آدَمَ وَ جُحُودِ مَا جَعَلَ عَلَی نَفْسِهِ ⁽¹⁾.

أقول: قد مضت الأخبار فی ذلک فی أبواب قصص آدم علیه السلام و فی بعضها أنه زاد فی عمر داود علیه السلام ستین سنة تمام المائة و هو أوفق بسائر الأخبار و الله یعلم.

**[ترجمه]الکافی: ابوعلی الأشعری از امام صادق علیه السلام نقل می­کند که فرمود: هنگامی که فرزندان آدم بر او نمایانده شدند به داوود نگاه کرد و از دیدنش شگفت زده شد، پس پنجاه سال از عمر خویش را به عمر او افزود، جبرئیل و میکائیل بر او نازل شدند و فرشته مرگ رسیدی

ص: 8

را با پنجاه سال برایش نوشت. هنگامی که زمان وفات آدم فرا رسید فرشته مرگ بر او نازل شد، آدم گفت: پنجاه سال از عمرم باقی مانده است، فرشته گفت: پس پنجاه سالی که برای پسرت داوود قرار دادم چه می­شود؟ آدم یا این مسأله را فراموش کرده بود و یا آن را انکار می­کرد، پس جبرئیل و میکائیل بر او نازل شده و در این مورد شهادت و گواهی دادند، آن­گاه ملک الموت جان او را گرفت، سپس امام صادق علیه السلام فرمود: و این اولین رسیدی بود که در دنیا نوشته شد. - . فروع الکافی 2 : 348 و 349 -

تفسیر العیاشی: ابو حمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام روایت می­کند که فرمود: خداوند متعال گروهی از فرشتگان را بر آدم که در وادی روحاء- مابین طائف و مکه- بود فرو فرستاد، سپس ذریّه خود که پراکنده و به صورت ذره بودند را فرا خواند، و آنان به مانند زنبور­هایی که از کندو خارج می­شوند خارج شدند و بر لبه وادی جمع شدند، آن­گاه خداوند به آدم فرمود: نگاه کن چه می­بینی؟ آدم گفت: ذره های بسیاری که بر لبه وادی قرار گرفته­اند، خداوند فرمود: ای آدم، آنها ذریه تو هستند، از پشت تو خارجشان ساخته­ام تا بر ربوبیت خویش و نبوت محمد از آنان پیمان بگیرم، آن­گونه که در آسمان از آنها پیمان گرفته­ام، آدم گفت: پروردگارا ، چگونه آنان را در پشت من جای داده­ای؟ خداوند فرمود: ای آدم، با خلق کردن ظریف و تقدیر ثمر بخش، آدم گفت: پروردگارا، در پیمان­نامه از آنان چه می­خواهی؟ خداوند فرمود: می­خواهم چیزی را شریک من قرار ندهند، آدم گفت: پاداش آن کس که اطاعت تو را به جای آورد چیست؟ خداوند فرمود: او را در بهشتم ساکن می­کنم، آدم گفت: عِقاب آن کس که از تو نافرمانی کند چیست؟ خداوند فرمود: او را در آتشم جای خواهم داد،

ص: 9

آدم گفت: پروردگارا، تو با عدالت با آنان رفتار می­کنی و اگر آنان را مصون نداری بیشترشان دست به نافرمانی تو می­زنند. امام باقر علیه السلام فرمود: سپس خداوند اسم پیامبران و عمر ایشان را بر آدم عرضه کرد، آن­گاه آدم بر اسم داوود علیه السلام گذر کرد و متوجه شد که عمر او چهل سال است، پس گفت: پروردگارا، عمر داوود چه اندک و عمر من چه بسیار است! اگر من سی سال از عمر خویش را به عمر او بیافزایم مورد تنفیذت واقع می­شود؟ فرمود: بله ای آدم، آدم گفت: پس من سی سال از عمر خویش را به او بخشیدم، پروردگارا این امر را در مورد او به اجرا در آور و آن را نزد خود ثابت گردان و از عمر من کوتاه بفرما، پس خداوند سی سال از عمر آدم را برای داوود ثابت گرداند در حالی­که نزد او تثبیت نشده بود و سی سال از عمر آدم کاست در حالی­که نزد او ثابت شده بود. امام باقر علیه السلام فرمود: واین امر مصداق این آیه است: «یمحو الله مایشاء و یثبت و عنده أمّ الکتاب». پس خداوند آنچه را که نزد خویش برای آدم ثابت گردانده بود از بین برد و آنچه را که برای داوود ثابت نگردانده بود ثابت گرداند. وآن­گاه که عمر آدم به سر رسید، فرشته مرگ بر او نازل شد تا روحش را بستاند، پس آدم به او گفت: ای فرشته مرگ، سی سال از عمر من باقی مانده است، فرشته گفت: آیا آن را برای پسرت داوود پیامبر قرار نداده­ای و از عمر خود نکاسته­ای هنگامی که در وادی روحاء بودی وخداوند اسم پیامبرانی که از ذریّه تو بر انگیخته می­شوند و عمر آنان را بر تو آشکار کرد؟ آدم گفت: ای فرشته، من چنین چیزی را به یاد ندارم، فرشته به او گفت؟ ای آدم، فراموش مکن، آیا از خداوند نخواستی که سی سال از عمر تو را کم کند و بر عمر داوود بیافزاید؟ پس آن را در زبور برای داوود ثابت گرداند و از عمر تو کاست از ذکر، آدم گفت: نوشته­ای بیاور تا من از این امر آگاهی یابم، امام باقر می­فرماید: آدم راست می­گفت و واقعاً چیزی را به یاد نمی­آورد، و از آن روز به بعد خداوند بندگان خود را امر فرمود که به هنگام قرض دادن و معامله، نوشته­ای را برای مدتی معلوم میان خود داشته باشند چون که آدم فراموش کرد و آنچه را که بر خود لازم گردانده بود انکار کرد. - . نسخه خطی تفسیر العیاشی -

می­گویم: اخبار بیشتری در این باره در بابهای داستان آدم علیه السلام ذکر شد و در بعضی از آن احادیث نقل گردید که به عمر داوود علیه السلام شصت سال افزوده شده و در نهایت صد سال عمر کرده است. و این حدیث با سایر احادیث هم خوانی بیشتری دارد، و خداوند بهتر می­داند.

**[ترجمه]

«19»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ نَبِیّاً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ شَکَا إِلَی رَبِّهِ الْقَضَاءَ فَقَالَ کَیْفَ أَقْضِی بِمَا لَمْ تَرَ عَیْنِی وَ لَمْ تَسْمَعْ أُذُنِی فَقَالَ اقْضِ بَیْنَهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَضِفْهُمْ إِلَی اسْمِی یَحْلِفُونَ بِهِ وَ قَالَ إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام قَالَ یَا رَبِّ أَرِنِی

الْحَقَّ کَمَا هُوَ عِنْدَکَ حَتَّی أَقْضِیَ بِهِ فَقَالَ إِنَّکَ لَا تُطِیقُ ذَلِکَ فَأَلَحَّ عَلَی رَبِّهِ حَتَّی فَعَلَ فَجَاءَهُ رَجُلٌ یَسْتَعْدِی عَلَی رَجُلٍ فَقَالَ إِنَّ هَذَا أَخَذَ مَالِی فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ أَنَّ هَذَا الْمُسْتَعْدِیَ قَتَلَ أَبَا هَذَا وَ أَخَذَ مَالَهُ فَأَمَرَ دَاوُدُ بِالْمُسْتَعْدِی فَقُتِلَ فَأَخَذَ مَالَهُ فَدَفَعَهُ إِلَی الْمُسْتَعْدَی عَلَیْهِ قَالَ فَعَجِبَ النَّاسُ ⁽¹⁾وَ تَحَدَّثُوا حَتَّی بَلَغَ دَاوُدَ علیه السلام وَ دَخَلَ عَلَیْهِ مِنْ ذَلِکَ مَا کَرِهَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنْ یَرْفَعَ ذَلِکَ فَفَعَلَ ثُمَّ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَضِفْهُمْ إِلَی اسْمِی یَحْلِفُونَ بِهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]الکافی: محمد بن یحیی از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: در کتاب علی علیه­السلام آمده است: پیامبری از پیامبران از امر قضاوت به درگاه الهی شکایت برد و گفت: چگونه در مورد چیزی قضاوت کنم که به چشم آن را ندیده و به گوش نشنیده­ام؟ خدا فرمود: با توجه به وسیله بینه و شاهد عادل به قضاوت در بین مردم بپرداز و آنان را به اسم من سوگند بده. سپس امام صادق علیه السلام فرمود: داوود علیه­السلام گفت: پروردگارا،

ص: 10

حقیقت را آن­گونه که نزد توست به من بنما تا به آن قضاوت کنم، خداوند پاسخ فرمود: تو تاب تحمل آن را نداری، ولی داوود بر خواسته خود اصرار ورزید تا خداوند آن را اجابت فرمود، پس مردی نزد او آمد که علیه مرد دیگری طلب کمک می­کرد و گفت: این مرد اموال من را غصب کرده است، آن­گاه خداوند به داوود الهام فرمود: این شخص که از تو طلب کمک می­خواهد پدر آن یکی را به قتل رسانده و اموالش را غصب کرده است، پس داوود فرمان قتل کسی که کمک خواسته بود را صادر کرد و اموالش را از او گرفت و آن را به فرزند مقتول باز گرداند، مردم از این قضاوت به شگفت آمدند و به سخن درباره آن پرداختند تا جائی­که سخنان به داوود علیه السلام رسید و آنچه را که خوش نداشت شنید، پس از پروردگارش خواست که این مشکل را برطرف سازد و خداوند چنان کرد، آن­گاه خداوند عزّ و جلّ بر او وحی فرستاد: با بینه و شاهد عادل میان مردم قضاوت کن و آنان را به اسم من سوگند بده. - . فروع الکافی 2 : 359

**[ترجمه]

«20»

یه، من لا یحضره الفقیه قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام دَخَلَ عَلِیٌّ علیه السلام الْمَسْجِدَ فَاسْتَقْبَلَهُ شَابٌّ وَ هُوَ یَبْکِی وَ حَوْلَهُ قَوْمٌ یُسْکِتُونَهُ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام مَا أَبْکَاکَ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ شُرَیْحاً قَضَی عَلَیَّ بِقَضِیَّةٍ مَا أَدْرِی مَا هِیَ إِنَّ هَؤُلَاءِ النَّفَرَ خَرَجُوا بِأَبِی مَعَهُمْ فِی سَفَرِهِمْ فَرَجَعُوا وَ لَمْ یَرْجِعْ أَبِی فَسَأَلْتُهُمْ عَنْهُ فَقَالُوا مَاتَ فَسَأَلْتُهُمْ عَنْ مَالِهِ فَقَالُوا مَا تَرَکَ مَالًا فَقَدَّمْتُهُمْ إِلَی شُرَیْحٍ فَاسْتَحْلَفَهُمْ وَ قَدْ عَلِمْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَنَّ أَبِی خَرَجَ وَ مَعَهُ مَالٌ کَثِیرٌ فَقَالَ لَهُمْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ارْجِعُوا فَرَدَّهُمْ جَمِیعاً وَ الْفَتَی مَعَهُمْ إِلَی شُرَیْحٍ فَقَالَ لَهُ یَا شُرَیْحُ کَیْفَ قَضَیْتَ بَیْنَ هَؤُلَاءِ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ادَّعَی هَذَا الْفَتَی عَلَی هَؤُلَاءِ النَّفَرِ أَنَّهُمْ خَرَجُوا فِی سَفَرٍ وَ أَبُوهُ مَعَهُمْ فَرَجَعُوا وَ لَمْ یَرْجِعْ أَبُوهُ فَسَأَلْتُهُمْ عَنْهُ فَقَالُوا مَاتَ وَ سَأَلْتُهُمْ عَنْ مَالِهِ فَقَالُوا مَا خَلَّفَ شَیْئاً فَقُلْتُ لِلْفَتَی هَلْ لَکَ بَیِّنَةٌ عَلَی مَا تَدَّعِی قَالَ لَا فَاسْتَحْلَفْتُهُمْ فَقَالَ علیه السلام لِشُرَیْحٍ یَا شُرَیْحُ هَیْهَاتَ هَکَذَا تَحْکُمُ فِی مِثْلِ هَذَا فَقَالَ کَیْفَ هَذَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ⁽³⁾فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام یَا شُرَیْحُ وَ اللَّهِ لَأَحْکُمَنَّ فِیهِ بِحُکْمٍ مَا حَکَمَ بِهِ خَلْقٌ قَبْلِی إِلَّا دَاوُدُ النَّبِیُّ علیه السلام یَا قَنْبَرُ ادْعُ لِی شُرْطَةَ الْخَمِیسِ ⁽⁴⁾فَدَعَاهُمْ فَوَکَّلَ بِهِمْ ⁽⁵⁾

بِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ رَجُلًا مِنَ الشُّرْطَةِ ثُمَّ نَظَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی وُجُوهِهِمْ فَقَالَ مَا ذَا تَقُولُونَ أَ تَقُولُونَ إِنِّی لَا أَعْلَمُ مَا صَنَعْتُمْ بِأَبِ هَذَا الْفَتَی إِنِّی إِذاً لَجَاهِلٌ ثُمَّ قَالَ فَرِّقُوهُمْ وَ غَطُّوا رُءُوسَهُمْ فَفُرِّقَ بَیْنَهُمْ وَ أُقِیمَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِلَی أُسْطُوَانَةٍ مِنْ أَسَاطِینِ الْمَسْجِدِ وَ رُءُوسُهُمْ مُغَطَّاةٌ بِثِیَابِهِمْ ثُمَّ دَعَا بِعُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی رَافِعٍ کَاتِبِهِ فَقَالَ هَاتِ صَحِیفَةً وَ دَوَاتاً وَ جَلَسَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی مَجْلِسِ الْقَضَاءِ وَ اجْتَمَعَ النَّاسُ إِلَیْهِ فَقَالَ إِذَا أَنَا کَبَّرْتُ فَکَبِّرُوا ثُمَّ قَالَ لِلنَّاسِ أَفْرِجُوا ثُمَّ دَعَا بِوَاحِدٍ مِنْهُمْ فَأَجْلَسَهُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَکَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ لِعُبَیْدِ اللَّهِ اکْتُبْ إِقْرَارَهُ وَ مَا یَقُولُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْهِ بِالسُّؤَالِ ثُمَّ قَالَ لَهُ فِی أَیِّ یَوْمٍ خَرَجْتُمْ مِنْ مَنَازِلِکُمْ وَ أَبُو هَذَا الْفَتَی مَعَکُمْ فَقَالَ الرَّجُلُ فِی یَوْمِ کَذَا وَ کَذَا فَقَالَ وَ فِی أَیِّ شَهْرٍ قَالَ فِی شَهْرِ کَذَا وَ کَذَا ⁽¹⁾قَالَ وَ إِلَی أَیْنَ بَلَغْتُمْ مِنْ سَفَرِکُمْ حِینَ مَاتَ أَبُو هَذَا الْفَتَی قَالَ إِلَی مَوْضِعِ کَذَا وَ کَذَا قَالَ وَ فِی أَیِّ مَنْزِلٍ مَاتَ قَالَ فِی مَنْزِلِ فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ قَالَ وَ مَا کَانَ مِنْ مَرَضِهِ ⁽²⁾قَالَ کَذَا وَ کَذَا قَالَ کَمْ یَوْماً مَرِضَ قَالَ کَذَا وَ کَذَا یَوْماً قَالَ فَمَنْ کَانَ یُمَرِّضُهُ وَ فِی أَیِّ یَوْمٍ مَاتَ وَ مَنْ غَسَّلَهُ وَ أَیْنَ غَسَّلَهُ وَ مَنْ کَفَّنَهُ وَ بِمَا کَفَّنْتُمُوهُ وَ مَنْ صَلَّی عَلَیْهِ وَ مَنْ نَزَلَ قَبْرَهُ فَلَمَّا سَأَلَهُ عَنْ جَمِیعِ مَا یُرِیدُ کَبَّرَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ کَبَّرَ النَّاسُ مَعَهُ فَارْتَابَ أُولَئِکَ الْبَاقُونَ وَ لَمْ یَشُکُّوا أَنَّ صَاحِبَهُمْ قَدْ أَقَرَّ عَلَیْهِمْ وَ عَلَی نَفْسِهِ فَأَمَرَ أَنْ یُغَطَّی رَأْسُهُ وَ أَنْ یَنْطَلِقُوا بِهِ إِلَی الْحَبْسِ ثُمَّ دَعَا بِآخَرَ فَأَجْلَسَهُ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ کَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ کَلَّا زَعَمْتَ أَنِّی لَا أَعْلَمُ مَا صَنَعْتُمْ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا أَنَا إِلَّا وَاحِدٌ مِنَ الْقَوْمِ وَ لَقَدْ کُنْتُ کَارِهاً لِقَتْلِهِ فَأَقَرَّ ثُمَّ دَعَا بِوَاحِدٍ بَعْدَ وَاحِدٍ وَ کُلُّهُمْ یُقِرُّ بِالْقَتْلِ وَ أَخْذِ الْمَالِ ثُمَّ رَدَّ الَّذِی کَانَ أَمَرَ بِهِ إِلَی السِّجْنِ فَأَقَرَّ أَیْضاً فَأَلْزَمَهُمُ الْمَالَ وَ الدَّمَ وَ قَالَ شُرَیْحٌ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ کَیْفَ کَانَ حُکْمُ دَاوُدَ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ دَاوُدَ النَّبِیَّ علیه السلام مَرَّ بِغِلْمَةٍ یَلْعَبُونَ وَ یُنَادُونَ بَعْضَهُمْ مَاتَ الدِّینُ فَدَعَا مِنْهُمْ غُلَاماً فَقَالَ لَهُ یَا غُلَامُ مَا اسْمُکَ فَقَالَ اسْمِی مَاتَ الدِّینُ فَقَالَ لَهُ دَاوُدُ مَنْ سَمَّاکَ بِهَذَا الِاسْمِ قَالَ أُمِّی

فَانْطَلَقَ إِلَی أُمِّهِ فَقَالَ یَا امْرَأَةُ مَا اسْمُ ابْنِکِ هَذَا قَالَتْ مَاتَ الدِّینُ فَقَالَ لَهَا وَ مَنْ سَمَّاهُ بِهَذَا الِاسْمِ قَالَتْ أَبُوهُ قَالَ وَ کَیْفَ کَانَ ذَلِکَ قَالَتْ إِنَّ أَبَاهُ خَرَجَ فِی سَفَرٍ لَهُ وَ مَعَهُ قَوْمٌ وَ هَذَا الصَّبِیُّ حَمْلٌ فِی بَطْنِی فَانْصَرَفَ الْقَوْمُ وَ لَمْ یَنْصَرِفْ زَوْجِی فَسَأَلْتُهُمْ عَنْهُ فَقَالُوا مَاتَ قُلْتُ أَیْنَ مَا تَرَکَ ⁽¹⁾قَالُوا لَمْ یُخَلِّفْ مَالًا فَقُلْتُ أَ وَصَّاکُمْ بِوَصِیَّةٍ فَقَالُوا نَعَمْ زَعَمَ أَنَّکِ حُبْلَی فَمَا وَلَدْتِ مِنْ وَلَدٍ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی فَسَمِّیهِ مَاتَ الدِّینُ فَسَمَّیْتُهُ فَقَالَ أَ تَعْرِفِینَ الْقَوْمَ الَّذِینَ کَانُوا خَرَجُوا مَعَ زَوْجِکِ قَالَتْ نَعَمْ قَالَ فَأَحْیَاءٌ هُمْ أَمْ أَمْوَاتٌ قَالَتْ بَلْ أَحْیَاءٌ قَالَ فَانْطَلِقِی بِنَا إِلَیْهِمْ ثُمَّ مَضَی مَعَهَا فَاسْتَخْرَجَهُمْ مِنْ مَنَازِلِهِمْ فَحَکَمَ بَیْنَهُمْ بِهَذَا الْحُکْمِ فَثَبَّتَ عَلَیْهِمُ الْمَالَ وَ الدَّمَ ثُمَّ قَالَ لِلْمَرْأَةِ سَمِّی ابْنَکِ عَاشَ الدِّینُ ⁽²⁾.

یب، تهذیب الأحکام علی بن إبراهیم عن أبیه عن ابن أبی عمیر عن علی بن أبی حمزة عن أبی بصیر عن أبی جعفر علیه السلام مثله ⁽³⁾.

**[ترجمه]مَن لا یحضره الفقیه: امام باقر علیه السلام فرمود: علی علیه السلام وارد مسجد شد و جوانی گریان به استقبال او آمد در حالی­که عده ای او را آرام می­کردند، علی علیه السلام پرسید: چه چیزی تو را به گریه وا داشته است؟ گفت: ای امیر مؤمنان، قاضی شریح در مورد من حکمی صادر کرده که دلیل آن را نمی­فهمم، این جماعت پدر من را با خود به سفر برده اند، اکنون خود باز گشته­اند و پدرم همراه آنان نیست، از آنان در مورد پدرم پرسیدم پس گفتند: او مرده است، در مورد اموالش پرسیدم و گفتند: مالی به جای نگذاشته است، آنان را نزد قاضی شریح بردم و او سوگندشان داد؛ ای امیر مؤمنان، من آگاه گشته­ام که پدرم به هنگام خارج شدن، اموال فراوانی با خود داشته است. پس علی علیه السلام به آنان گفت: باز گردید، و همه آنها را به همراه جوان نزد شریح برد و به او گفت: ای شریح، بین اینان چگونه قضاوت کرده­ای؟ شریح گفت: ای امیرمؤمنان، این جوان مدّعی شده که پدر او با این جماعت به سفر رفته ولی با آنان باز نگشته است، من نیز در مورد پدرش از آنان پرسیدم و گفتند: فوت کرده است، از اموالش پرسیدم و گفتند: چیزی به جای نگذاشته است، آن­گاه به جوان گفتم: آیا برای اثبات ادّعایت بینه و دو شاهد عادل داری؟ گفت: نه، پس آنان را سوگند دادم؛ علی علیه السلام به شریح فرمود: ای شریح، قضاوت تو دور از واقعیت بوده است! آیا در این گونه موارد چنین به قضاوت می­پردازی؟ شریح پاسخ داد: ای امیرمؤمنان، قضاوت در این مورد چگونه است؟ علی علیه السلام فرمود: ای شریح، به خدا قسم به گونه­ای در این مورد قضاوت می­کنم که مردم پیش از من بدان قضاوت نکرده اند البته غیر از داوود نبیّ علیه السلام؛ ای قنبر، شرطة الخمیس (نام چند نفر که با امیرالمومنین هم پیمان بودند) را صدا بزن، و قنبر چنان کرد،

ص: 11

آن­گاه بر هر یک از آنان یک نفر از شرطة الخمیس را گمارد، سپس امیرمؤمنان علیه السلام به صورت­هایشان نگاه کرد وفرمود: چه می­گویید؟ آیا فکر می­کنید من نمی دانم با پدر این جوان چه کرده­اید؟ در این صورت من نادانم. سپس فرمود: آنان را از هم جدا کرده و سرهایشان را بپوشانید، پس از هم جدا شدند و هریک از آنان در حالی­که سرش با لباسهایش پوشیده شده بود در کنار ستونی از ستونهای مسجد قرار داده شد، و امام علی علیه السلام کاتب خویش عبیدالله بن أبی رافع را فراخواند و به او فرمود: یک کاغذ و دوات حاضر کن و آن­گاه در مجلس قضاوت نشست و مردم گرد او را گرفتند، پس فرمود: هرگاه من تکبیر گفتم شما نیز بگوئید، و به مردم فرمود: جمع شوید، سپس مردی از آن جماعت که به سفر رفته بود را صدا زد و او را در مقابل خود نشاند و صورتش را آشکار کرد، و به عبیدالله گفت: آنچه به آن اقرار می­کند و می­گوید را بنویس، سپس شروع به سؤال پرسیدن از او کرد و فرمود: در چه روزی با پدر این جوان از خانه­هایتان خارج شدید؟ مرد گفت: فلان روز، امام پرسید: در کدام ماه؟ گفت: درفلان ماه، امام پرسید: هنگام مرگ پدر این جوان به کجا رسیده بودید؟ گفت: به فلان مکان، امام پرسید: و در منزل چه کسی وفات نمود؟ گفت: در منزل فلانی پسر فلانی، امام پرسید: و بیماری او چه بود؟ گفت: فلان و فلان بیماری، امام پرسید: چند روز مریض بود؟ گفت: فلان مقدار، امام پرسید: چه کسی از او پرستاری کرد؟ در چه روزی فوت کرد؟ چه کسی او را غسل داد؟ کجا غسلش داد؟ چه کسی او را کفن کرد؟ با چه چیزی کفنش کردید؟ چه کسی بر او نماز خواند؟ و چه کسی او را در قبرش نهاد؟ هنگامی که امام علی تمام این سؤالها را از آن مرد پرسید، تکبیر گفت و مردم نیز با او تکبیر گفتند، پس دوستان آن مرد به تردید افتادند و شک نکردند که دوستشان علیه خود و آنان اقرار کرده است، سپس امام علیه السلام دستور داد که سرش را بپوشانند و او را به زندان ببرند، آن­گاه یکی دیگر از آنان را صدا زد و او را در مقابل خود نشاند و صورتش را باز کرد و فرمود: هرگز، گمان می­کنی نمی­دانم با پدر آن جوان چه کرده­اید؟ پس شروع به اقرار کرد و گفت: ای امیرمؤمنان، من فقط یکی از آنان بوده­ام و از کشتن آن مرد نیز بیزار و ناراضی بودم، و به قتل اقرار کرد، سپس امام یکی یکی آنان را صدا زد و همه به قتل و غصب اموال پدر آن جوان اقرار کردند، سپس کسی که فرمان به زندانی کردنش داده بودند را نیز باز گرداند و او نیز اقرار کرد، آن­گاه امام علیه السلام مسؤولیت مال وخون پدر آن جوان را بر عهده آنان نهاد.

شریح گفت: ای امیرمؤمنان، شیوه قضاوت داوود علیه السلام چگونه بود؟ امام فرمود: داوود نبی علیه­السلام بر پسر بچه هایی گذر کرد که بازی می­کردند و یکی از خودشان را به اسم (مات الدین) صدا می­زدند، پس آن پسر بچه را صدا زد و به او گفت: ای پسر، اسم تو چیست؟ جواب داد: (مات الدین)، داوود به او گفت: چه کسی تو را به این اسم نامگذاری کرده است؟ گفت: مادرم،

ص: 12

پس به سوی مادرش به راه افتادند، داوود گفت: ای زن، اسم پسرت چیست؟ گفت: (مات الدین)، داوود پرسید: چه کسی او را به این اسم نامیده است؟ گفت: پدرش، داوود پرسد: ماجرای این نامگذاری چگونه است؟ گفت: پدر این بچه همراه عده­ای از مردم به سفر رفت در حالی­که من بچه را در شکم داشتم، مردمی که با شوهرم بودند باز گشتند ولی او باز نگشت و هنگامی که از آنان درباره شوهرم پرسیدم گفتند: فوت کرده است. گفتم: اموالی که برجای گذاشته کجاست؟ گفتند : چیزی از او به جای نمانده است، گفتم: آیا به شما وصیتی نکرد؟ گفتند: چرا، می­پنداشت که تو بار داری، پس اگر دختر یا پسری به دنیا آوردی او را (مات الدین) اسم بگذار، ومن نیز چنان کردم. داوود فرمود: آیا مردمی که با شوهرت به مسافرت رفته بودند را می­شناسی؟ گفت: بله، فرمود: آنان زنده­اند یا مرده؟ گفت: زنده­اند، فرمود: ما را نزد آنان ببر، سپس داوود با آن زن به راه افتاد و همه همراهان شوهر او را از خانه هایشان خارج کرد و مانند من به قضاوت بین آنان پرداخت و مسؤولیت مال و خون شوهر آن زن را بر عهده همراهانش نهاد، سپس به زن گفت: اسم پسرت را (عاش الدین ) بگذار. - . مَن لا یحضره الفقیه : 322 -

تهذیب: ابو بصیر از امام باقر علیه السلام نظیر این روایت را نقل کرده است. - . التهذیب 2 : 96 و97 -

**[ترجمه]

«21»

یه، من لا یحضره الفقیه التَّفْلِیسِیُّ عَنِ السَّمَنْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام أَنَّکَ نِعْمَ الْعَبْدُ لَوْ لَا أَنَّکَ تَأْکُلُ مِنْ بَیْتِ الْمَالِ وَ لَا تَعْمَلُ بِیَدِکَ شَیْئاً قَالَ فَبَکَی دَاوُدُ علیه السلام فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی الْحَدِیدِ أَنْ لِنْ لِعَبْدِی دَاوُدَ فَأَلَانَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ الْحَدِیدَ فَکَانَ یَعْمَلُ کُلَّ یَوْمٍ دِرْعاً فَیَبِیعُهَا بِأَلْفِ دِرْهَمٍ فَعَمِلَ علیه السلام ثَلَاثَ مِائَةٍ وَ سِتِّینَ دِرْعاً ⁽⁴⁾فَبَاعَهَا بِثَلَاثِ مِائَةٍ وَ سِتِّینَ أَلْفاً وَ اسْتَغْنَی عَنْ بَیْتِ الْمَالِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مَن لا یحضره الفقیه: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: خداوند متعال به داوود علیه­السلام وحی نمود: تو بنده خوبی هستی جز اینکه از بیت المال استفاده می­کنی و با دست خود کاری انجام نمی­دهی، پس داوود علیه السلام گریست و آن­گاه خداوند متعال به آهن الهام کرد که برای بنده من داوود نرم بگرد، پس خداوند آهن را برای او نرم گرداند، پس هر روز از آن آهن زرهی جنگی می­بافت و به هزار درهم می­فروخت، داوود علیه السلام سیصد و شصت زره جنگی بافت و آنها را به سیصد و شصت هزار درهم فروخت و از بیت المال بی­نیاز گشت. - . من لا یحضره الفقیه : 355 -

**[ترجمه]

«22»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ تَعَذَّرَتْ عَلَیْهِ الْحَوَائِجُ فَلْیَلْتَمِسْ طَلَبَهَا یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ فَإِنَّهُ الْیَوْمُ الَّذِی أَلَانَ اللَّهُ فِیهِ الْحَدِیدَ لِدَاوُدَ علیه السلام ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الکافی: علی ابن ابراهیم از امام صادق روایت می­کند که فرمود: هر کسی که حاجات و نیازها به او فشار آورده و رفع نمیشود، روز سه­شنبه به دنبال بر آورده شدن حوائجش برود، چرا که خداوند در آن روز آهن را برای داوود علیه السلام نرم گرداند. - . روضة الکافی : 143 -

ص: 13

**[ترجمه]

«23»

شا، الإرشاد رَوَی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَجْلَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا قَامَ قَائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ حَکَمَ بَیْنَ النَّاسِ بِحُکْمِ دَاوُدَ لَا یَحْتَاجُ إِلَی بَیِّنَةٍ یُلْهِمُهُ اللَّهُ تَعَالَی فَیَحْکُمُ بِعِلْمِهِ ⁽¹⁾.

أقول: قال صاحب الکامل کان داود بن إیشا ⁽²⁾من أولاد یهودا و کان قصیرا أزرق قلیل الشعر فلما قتل طالوت أتی بنو إسرائیل داود و أعطوه خزائن طالوت و ملکوه علیهم ⁽³⁾و قیل إن داود ملک قبل أن یقتل جالوت ⁽⁴⁾فلما ملک جعله الله نبیا ملکا و أنزل علیه الزبور و علمه صنعة الدروع و ألان له الحدید و أمر الجبال و الطیر أن یسبحن معه إذا سبح و لم یعط الله أحدا مثل صوته کان إذا قرأ الزبور تدنو الوحش حتی یؤخذ بأعناقها و کان شدید الاجتهاد کثیر العبادة و البکاء و کان یقوم اللیل و یصوم نصف الدهر و کان یحرسه کل یوم و لیلة أربعة آلاف و کان یأکل من کسب یده أربعة آلاف قیل أصاب الناس فی زمان داود علیه السلام طاعون جازف ⁽⁵⁾فخرج بهم إلی موضع بیت المقدس و کان یری الملائکة تعرج منه إلی السماء فلهذا قصده لیدعو فیه فلما وقف موضع الصخرة دعا الله تعالی فی کشف الطاعون عنهم فاستجاب الله و رفع الطاعون فاتخذوا ذلک الموضع مسجدا و کان الشروع فی بنائه لإحدی عشرة سنة مضت من ملکه و توفی قبل أن یستتم بناؤه و أوصی إلی سلیمان بإتمامه.

ثم إن داود علیه السلام توفی و کانت له جاریة تغلق الأبواب کل لیلة و تأتیه بالمفاتیح و یقوم إلی عبادته فأغلقتها لیلة فرأت فی الدار رجلا فقالت من أدخلک الدار قال أنا الذی أدخل علی الملوک بغیر إذن فسمع داود علیه السلام قوله فقال أنت ملک الموت فهلا أرسلت إلی فأستعد للموت قال قد أرسلنا إلیک کثیرا قال من کان رسولک قال أین أبوک و أخوک و جارک و معارفک قال ماتوا قال فهم کانوا رسلی إلیک بأنک تموت

کما ماتوا ثم قبضه فلما مات ورث سلیمان ملکه و علمه و نبوته و کان له تسعة عشر ولدا فورثه سلیمان دونهم و کان عمر داود علیه السلام لما توفی مائة صح ذلک عن النبی صلی الله علیه و آله و کانت مدة ملکه أربعین سنة ⁽¹⁾

**[ترجمه]الإرشاد: عبدالله بن عجلان از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: آن­گاه که قائم آل محمد، بر او و آنان درود باد، ظهور کند به مانند داوود در بین مردم قضاوت می­کند، نیازی به حجّت قاطع ندارد، خداوند به او الهام می­کند و او نیز با علم خود به قضاوت می­پردازد. - . الإرشاد : 345 -

می­گویم: نویسنده الکامل گفته است: داوود پسر ایشا از فرزندان یهودا و مردی کوتاه قامت، نیلی رنگ و کم مو بوده است، هنگامی که طالوت کشته شد بنی اسرائیل داوود را انتخاب کرده و خزائن طالوت را به او بخشیده و به فرمانروایی قبولش کردند؛ و گفته شده: داوود قبل از آنکه جالوت کشته شود پادشاه بوده است، پس خداوند او را هم پیامبر و هم پادشاه قرار داد، زبور را بر او نازل فرمود، صنعت زره بافی را به او آموخت، آهن را برایش نرم گرداند، به کوهها و پرندگان امر فرمود که به هنگام تسبیح با او تسبیح بگویند، و به او صدایی آهنگین عطا فرمود که به کسی داده نشده است، هنگام قرائت زبور حیوانات وحشی به او نزدیک می­شدند تا جائی که گردنشان را می­گرفت، داوود بسیار به اجتهاد در امور می­پرداخت، فراوان عبادت می­کرد و فراوان می­گریست و به شب زنده­داری می­پرداخت، نصف عمرش را روزه بود و هر شب و روز چهار هزار نفر او را نگهبانی می دادند و چهار هزار نفر از حاصل دست رنجش می­خوردند.

گفته شده است: مردم در زمان داوود علیه السلام به بیماری طاعون مرگباری مبتلا شدند، وی مردم را به مکانی در بیت المقدس منتقل کرد که مشاهده می­کرد فرشتگان از آنجا به آسمان عروج می کنند، بنابراین قصد آن مکان کرد تا به دعا بپردازد، هنگامی که در مکان صخره قرار گرفت از خداوند تقاضا کرد که مردم را از بیماری طاعون نجات دهد، خداوند دعای او را مستجاب کرد و طاعون از بین رفت، پس از این واقعه مردم آن مکان را به عنوان مسجد اختیار کردند، هنگامی که ساخت این مسجد آغاز شد یازده سال از پادشاهی داوود گذشته بود، او قبل از پایان یافتن مسجد فوت کرد و سلیمان را به اتمام آن توصیه کرد.

سپس داوود علیه السلام وفات نمود، [و داستان وفاتش این­گونه بود که] او کنیزی داشت که هر شب تمام درها را می­بست و کلیدها را نزد داوود که مشغول عبادت بود می­آورد، شبی تمام درها را بست و ناگهان مردی را در خانه دید، به او گفت: چه کسی تو را به خانه راه داده است؟ آن مرد گفت: من کسی هستم که بدون اجازه بر پادشاهان وارد می­شوم، داوود صدایش را شنید و گفت: تو فرشته مرگ هستی؟ آیا نشانه­ای به سویم فرستادی تا آماده مرگ باشم؟ پاسخ داد: ما نشانه­های بسیاری به سوی تو فرستادیم، داوود گفت: فرستاده تو چه کسی بود؟ پاسخ داد: پدر، برادر، همسایه و آشنایان تو کجا هستند؟ داوود گفت: وفات نموده­اند، مرد گفت: پس آنان فرستادگان من به سوی تو بودند تا آگاه باشی که مانند آنان فوت خواهی کرد،

ص: 14

سپس جان او را گرفت؛ هنگامی که داوود وفات نمود با وجود آنکه نوزده پسر داشت فقط سلیمان فرمانروایی و علم و نبوّتش را به ارث برد، و عمر داوود علیه السلام به هنگام مرگ صد سال بوده است و این مطلب با حدیث صحیح از پیامبر صلی الله علیه وآله روایت شده است، و مدت فرمانروایی او نیز چهل سال بوده است. - . کامل ابن اثیر 1 : 76 و77 و78 -

**[ترجمه]

«24»

کتاب البیان، لابن شهرآشوب یقال إن داود علیه السلام جزأ ساعات اللیل و النهار علی أهله فلم یکن ساعة إلا و إنسان من أولاده فی الصلاة فقال تعالی اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً ⁽²⁾

**[ترجمه]کتاب البیان ابن شهر آشوب: گفته می­شود: داوود علیه السلام ساعتهای شب و روز را بر خانواده­اش تقسیم کرده بود، پس هیچ ساعتی نمی­گذشت مگر آنکه یکی از فرزندان او مشغول نماز بود، بنابراین خداوند متعال فرمود: « اعملو آل داود شکرا ً».

**[ترجمه]

«25»

نهج، نهج البلاغة وَ إِنْ شِئْتَ ثَلَّثْتُ بِدَاوُدَ علیه السلام صَاحِبِ الْمَزَامِیرِ وَ قَارِئِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلَقَدْ کَانَ یَعْمَلُ سَفَائِفَ الْخُوصِ بِیَدِهِ وَ یَقُولُ لِجُلَسَائِهِ أَیُّکُمْ یَکْفِینِی بَیْعَهَا وَ یَأْکُلُ قُرْصَ الشَّعِیرِ مِنْ ثَمَنِهَا ⁽³⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: و اگر می­خواهی سوّمی داوود علیه السلام صاحب مزامیر (نی­های نوازنده) و خواننده بهشتیان را الگوی خویش سازی، که با هنر دستان خود از لیف خرما زنبیل می­بافت و از هم نشینان خود می­پرسید: چه کسی از شما این زنبیل را می­فروشد؟ و با بهای آن به خوردن نان جوینی قناعت می­کرد. - . نهج البلاغه 1 : 293 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی مزامیر داود علیه السلام ما کان یتغنی به من الزبور و قال ابن أبی الحدید إن داود علیه السلام أعطی من طیب النغم و لذة ترجیع القراءة ما کانت الطیور لأجله تقع علیه و هو فی محرابه و الوحش تسمعه فتدخل بین الناس و لا تنفر منهم لما قد استغرقها من طیب صوته و سفائف الخوص جمع سفیفة و هی النسیجة منه و الخوص ورق النخل ⁽⁴⁾

أقول: لعل هذا کان قبل أن ألان الله له الحدید.

**[ترجمه]فیروزآبادی گفته است: مزامیر داوود علیه السلام آن چیزی بود که زبور را به صورت نوای خوش می­خواند؛ و ابن أبی الحدید گفته است: داوود علیه السلام از آهنگی نیکو و صدایی پر­طنین برخوردار بود به طوری که پرندگان برای شنیدن آن در محراب بر او می افتادند و حیوانات وحشی صدای او را گوش می­کردند و به اندازه­ای غرق در صدای آهنگینش می­شدند که میان مردم می­آمدند و ترسی نداشتند. «سفائف الخوص» : (سفائف) جمع (سفیفه) به معنای بافته شده و (الخوص) به معنای برگ نخل می­باشد. - . شرح نهج البلاغه 2 : 471 -

می­گویم: شاید این امر قبل از زمانی بوده که خداوند آهن را برای او نرم گردانده است.

**[ترجمه]

«26»

کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوَّلَ مَا بُعِثَ کَانَ یَصُومُ حَتَّی یُقَالَ مَا یُفْطِرُ وَ یُفْطِرُ حَتَّی یُقَالَ مَا یَصُومُ ثُمَّ تَرَکَ ذَلِکَ وَ صَامَ یَوْماً وَ أَفْطَرَ یَوْماً وَ هُوَ صَوْمُ دَاوُدَ علیه السلام الْخَبَرَ⁽⁵⁾.

الحسین بن محمد عن المعلی عن الوشاء عن حماد بن عثمان عنه علیه السلام مثله ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام صادق علیه السلام فرموده است: رسول خدا صلی الله علیه وآله در اوایل بعثت آنقدر روزه می­گرفت تا جائی­که گفته می­شد افطار نمی­کند و به حدی افطار می­کرد که گفته می­شد روزه نمی­گیرد، سپس این شیوه را ترک گفت و یک روز در میان روزه می­گرفت، و داوود علیه السلام به این شیوه روزه می­گرفت. حدیث. - . فروع الکافی 1 : 187 -

ص: 15

از امام صادق علیه السلام نظیر این روایت نقل شده است.

**[ترجمه]

«27»

کا، الکافی أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام لَمَّا وَقَفَ الْمَوْقِفَ بِعَرَفَةَ نَظَرَ إِلَی النَّاسِ وَ کَثْرَتِهِمْ فَصَعِدَ الْجَبَلَ فَأَقْبَلَ یَدْعُو فَلَمَّا قَضَی نُسُکَهُ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ لَهُ یَا دَاوُدُ یَقُولُ لَکَ رَبُّکَ لِمَ صَعِدْتَ الْجَبَلَ ظَنَنْتَ أَنَّهُ یَخْفَی عَلَیَّ صَوْتُ مَنْ صَوَّتَ ثُمَّ مَضَی بِهِ إِلَی الْبَحْرِ إِلَی جُدَّةَ فَرَسَبَ ⁽²⁾بِهِ فِی الْمَاءِ مَسِیرَةَ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً فِی الْبَرِّ فَإِذَا صَخْرَةٌ فَفَلَقَهَا فَإِذَا فِیهَا دُودَةٌ فَقَالَ یَا دَاوُدُ یَقُولُ لَکَ رَبُّکَ أَنَا أَسْمَعُ صَوْتَ هَذِهِ فِی بَطْنِ هَذِهِ الصَّخْرَةِ فِی قَعْرِ هَذَا الْبَحْرِ فَظَنَنْتَ أَنَّهُ یَخْفَی عَلَیَّ صَوْتُ مَنْ صَوَّتَ⁽³⁾.

**[ترجمه]الکافی: ابو علی اشعری از امام صادق علیه السلام نقل می­کند: هنگامی که داوود علیه السلام در جایگاهی از عرفه ایستاد به مردم و فراوانیِ آنان نگاه کرد، سپس از کوه بالا رفت و دعا می کرد، و بعد از اینکه مناسک را به جای آورد جبرئیل نزد او آمد و گفت: ای داوود، پروردگارت به تو می­گوید: چرا از کوه بالا رفتی؟ گمان کردی که صدایی از من پنهان می­ماند؟ آن­گاه جبرئیل داوود را به کنار دریا در جده برد و به اندازه مسافت چهل روز در خشکی او را زیر دریا پایین برد، در آنجا صخره­ای بود، آن صخره را شکافت ودر آن کرمی وجود داشت، پس جبرئیل گفت: ای داوود، پروردگارت به تو می­گوید: من صدای این کرم را در دل این صخره در قعر دریا می­شنوم، با این حال تو گمان کردی صدایی از من پنهان می­ماند؟! - . فروع الکافی 1 : 224 -

**[ترجمه]

بیان

لعله إنما ظن هذا غیره فنسب إلیه لیعلم غیره ذلک أو أنه ظن أن من أدب الدعاء أن لا تکون الأصوات مختلطة فنبه بذلک علی خلافه أو أن فعله لما کان مظنة ذلک عوتب بذلک و إن لم یکن غرضه ذلک و الله یعلم.

**[ترجمه]شاید شخص دیگری چنین گمان کرده باشد ولی به داوود نسبت داده شده تا غیر او نیز از این موضوع آگاه باشد، یا شاید داوود گمان کرده که ادب دعا کردن ایجاب می­کند که صداها مختلط نباشند و به این ترتیب، او را از خلاف این گمان آگاه کرد، یا از آنجا که عمل او این گمان را ایجاب می­کرد، سرزنش شد، هرچند هدف او این نبود. والله أعلم

**[ترجمه]

«28»

ین، کتاب حسین بن سعید و النوادر النَّضْرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ دَاوُدُ النَّبِیُّ علیه السلام لَأَعْبُدَنَّ اللَّهَ الْیَوْمَ عِبَادَةً وَ لَأَقْرَأَنَّ قِرَاءَةً لَمْ أَفْعَلْ مِثْلَهَا قَطُّ فَدَخَلَ مِحْرَابَهُ فَفَعَلَ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ إِذَا هُوَ بِضِفْدِعٍ فِی الْمِحْرَابِ فَقَالَ لَهُ یَا دَاوُدُ أَعْجَبَکَ الْیَوْمَ مَا فَعَلْتَ مِنْ عِبَادَتِکَ وَ قِرَاءَتِکَ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَا یُعْجِبَنَّکَ فَإِنِّی أُسَبِّحُ اللَّهَ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ أَلْفَ تَسْبِیحَةٍ یَتَشَعَّبُ لِی مَعَ کُلِّ تَسْبِیحَةٍ ثَلَاثَةَ آلَافِ تَحْمِیدَةٍ وَ إِنِّی لَأَکُونُ فِی قَعْرِ الْمَاءِ فَیُصَوِّتُ الطَّیْرُ فِی الْهَوَاءِ فَأَحْسَبُهُ جَائِعاً فَأَطْفُو لَهُ ⁽⁴⁾عَلَی الْمَاءِ لِیَأْکُلَنِی وَ مَا لِی ذَنْبٌ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کتاب حسن بن سعید و النوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: داوود نبی علیه السلام گفت: امروز به شیوه­ای خدا را عبادت و زبور را قرائت می­کنم که هرگز پیش از این چنین نکرده­­ام، پس وارد محرابش شد و چنان کرد، و آن­گاه که از نماز خواندن فارغ گشت، قورباغه­ای را در محراب مشاهده کرد، قورباغه به داوود گفت: ای داوود، آیا عبادت و قرائت امروز تو را به شگفتی وا داشته است؟ داوود گفت: آری، قورباغه گفت: شگفت زده نشو، چرا که من در هر شب هزار بار تسبیح خداوند به جای می­آورم و در کنار هر تسبیحی سه هزار ستایش نهفته است، و من اگر در قعر دریا باشم و صدای پرنده­ای را در هوا بشنوم، گمان می­کنم گرسنه است پس به سطح آب می­آیم تا مرا بخورد و هیچ گناهی ندارم. - . نسخه خطی -

ص: 16

**[ترجمه]

«29»

ین، کتاب حسین بن سعید و النوادر الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ دَاوُدَ النَّبِیَّ علیه السلام کَانَ ذَاتَ یَوْمٍ فِی مِحْرَابِهِ إِذْ مَرَّتْ بِهِ دُودَةٌ حَمْرَاءُ صَغِیرَةٌ تَدُبُّ حَتَّی انْتَهَتْ إِلَی مَوْضِعِ سُجُودِهِ فَنَظَرَ إِلَیْهَا دَاوُدُ وَ حَدَّثَ فِی نَفْسِهِ لِمَ خُلِقَتْ هَذِهِ الدُّودَةُ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهَا تَکَلَّمِی فَقَالَتْ لَهُ یَا دَاوُدُ هَلْ سَمِعْتَ حِسِّی أَوِ اسْتَبَنْتَ ⁽¹⁾عَلَی الصَّفَا أَثَرِی فَقَالَ لَهَا دَاوُدُ لَا قَالَتْ فَإِنَّ اللَّهَ یَسْمَعُ دَبِیبِی وَ نَفَسِی وَ حِسِّی وَ یَرَی أَثَرَ مَشْیِی فَاخْفِضْ مِنْ صَوْتِکَ ⁽²⁾.

عَرَائِسُ الثَّعْلَبِیِّ، قَالَ وَهْبٌ إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام لَمَّا تَابَ اللَّهُ عَلَیْهِ بَکَی عَلَی خَطِیئَتِهِ ثَلَاثِینَ سَنَةً لَا یَرْقَأُ لَهُ دَمْعَةٌ ⁽³⁾لَیْلًا وَ لَا نَهَاراً فَقَسَّمَ الدَّهْرَ عَلَی أَرْبَعَةِ أَیَّامٍ یَوْمٌ لِلْقَضَاءِ بَیْنَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ یَوْمٌ لِنِسَائِهِ وَ یَوْمٌ یُسَبِّحُ فِیهِ فِی الْفَیَافِی وَ الْجِبَالِ وَ السَّاحِلِ وَ یَوْمٌ یَخْلُو فِی دَارٍ لَهُ فِیهَا أَرْبَعَةُ آلَافِ مِحْرَابٍ فَیَجْتَمِعُ إِلَیْهِ الرُّهْبَانُ فَیَنُوحُ مَعَهُمْ عَلَی نَفْسِهِ وَ یُسَاعِدُونَهُ عَلَی ذَلِکَ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ سِیَاحَتِهِ یَخْرُجُ إِلَی الْفَیَافِی فَیَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالْمَزَامِیرِ فَیَبْکِی وَ یَبْکِی مَعَهُ الشَّجَرُ وَ الْمَدَرُ وَ الرِّمَالُ وَ الطَّیْرُ وَ الْوُحُوشُ وَ الْحِیتَانُ وَ دَوَابُّ الْبَحْرِ وَ طَیْرُ الْمَاءِ وَ السِّبَاعُ وَ یَبْکِی مَعَهُ الْجِبَالُ وَ الْحِجَارَةُ وَ الدَّوَابُّ وَ الطَّیْرُ حَتَّی یَسِیلَ مِنْ دُمُوعِهِمْ مِثْلَ الْأَنْهَارِ ثُمَّ یَجِی‌ءُ إِلَی الْبِحَارِ فَیَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالْمَزَامِیرِ وَ یَبْکِی فَتَبْکِی مَعَهُ الْحِیتَانُ وَ دَوَابُّ الْبَحْرِ فَإِذَا أَمْسَی رَجَعَ وَ إِذَا کَانَ یَوْمُ نَوْحِهِ عَلَی نَفْسِهِ نَادَی مُنَادِیهِ أَنَّ الْیَوْمَ یَوْمُ نَوْحِ دَاوُدَ عَلَی نَفْسِهِ فَلْیَحْضُرْ مَنْ یُسَاعِدُهُ قَالَ فَیَدْخُلُ الدَّارَ الَّتِی فِیهَا الْمَحَارِیبُ فَیُبْسَطُ لَهُ ثَلَاثَةُ فُرُشٍ مِنْ مُسُوحٍ ⁽⁴⁾حَشْوُهَا اللِّیفُ فَیَجْلِسُ عَلَیْهَا وَ یَجِی‌ءُ الرُّهْبَانُ أَرْبَعَةَ آلَافِ رَاهِبٍ عَلَیْهِمُ الْبَرَانِسُ وَ فِی أَیْدِیهِمُ الْعِصِیُّ فَیَجْلِسُونَ فِی تِلْکَ الْمَحَارِیبِ ثُمَّ یَرْفَعُ دَاوُدُ صَوْتَهُ بِالْبُکَاءِ وَ النَّوْحِ عَلَی نَفْسِهِ وَ یَرْفَعُ الرُّهْبَانُ مَعَهُ أَصْوَاتَهُمْ فَلَا یَزَالُ یَبْکِی حَتَّی یَغْرِقَ الْفِرَاشُ مِنْ

دُمُوعِهِ وَ یَقَعَ دَاوُدُ فِیهَا مِثْلَ الْفَرْخِ یَضْطَرِبُ فَیَجِی‌ءُ ابْنُهُ سُلَیْمَانُ علیه السلام فَیَحْمِلُهُ وَ یَأْخُذُ دَاوُدُ مِنْ تِلْکَ الدُّمُوعِ بِکَفَّیْهِ ثُمَّ یَمْسَحُ بِهَا وَجْهَهُ وَ یَقُولُ یَا رَبِّ اغْفِرْ مَا تَرَی فَلَوْ عُدِلَ بُکَاءُ دَاوُدَ وَ دُمُوعُهُ بِبُکَاءِ أَهْلِ الدُّنْیَا وَ دُمُوعِهِمْ لَعَدَلَهَا وَ قَالَ وَهْبٌ لَمَّا تَابَ اللَّهُ عَلَی دَاوُدَ علیه السلام کَانَ یَبْدَأُ بِالدُّعَاءِ وَ یَسْتَغْفِرُ لِلْخَاطِئِینَ قَبْلَ نَفْسِهِ فَیَقُولُ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْخَاطِئِینَ فَعَسَاکَ تَغْفِرُ لِدَاوُدَ مَعَهُمْ وَ رُوِیَ أَنَّهُ علیه السلام کَانَ بَعْدَ الْخَطِیئَةِ لَا یُجَالِسُ إِلَّا الْخَاطِئِینَ ثُمَّ یَقُولُ تَعَالَوْا إِلَی دَاوُدَ الْخَاطِئِ وَ لَا یَشْرَبُ شَرَاباً إِلَّا وَ هُوَ مَمْزُوجٌ بِدُمُوعِ عَیْنَیْهِ وَ کَانَ یَذُرُّ عَلَیْهِ الْمِلْحَ وَ الرَّمَادَ ⁽¹⁾فَیَقُولُ وَ هُوَ یَأْکُلُ هَذَا أَکْلُ الْخَاطِئِینَ وَ کَانَ قَبْلَ الْخَطِیئَةِ یَقُومُ نِصْفَ اللَّیْلِ وَ یَصُومُ نِصْفَ الدَّهْرِ وَ بَعْدَهَا صَامَ الدَّهْرَ کُلَّهُ وَ قَامَ اللَّیْلَ کُلَّهُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کتاب حسن بن سعید و النوادر: حسن بن محمد از ابو حمزه از امام باقر علیه السلام روایت می­کند که فرمود: روزی داوود نبی علیه السلام در محرابش بود که کرم قرمز کوچکی خزید تا به جایگاه سجده او رسید، پس داوود به آن نگاه کرد و با خود گفت: این کرم چرا خلق شده است؟ آن­گاه خداوند به کرم الهام کرد: سخن بگوی، و کرم به داوود گفت: ای داوود، آیا احساس مرا شنیده یا جای پایم را بر کوه صفا به وضوح مشاهده کرده­ای؟ داوود گفت: نه، کرم گفت: خداوند، خزیدن و نفس کشیدن و احساس مرا می­شنود و جای پایم را می­بیند، پس از صدایت بکاه. - . نسخه خطی -

عرائس الثعلبی: وهب گفته است: هنگامی که خداوند توبه داوود علیه السلام را پذیرفت، سی سال بر خطایش گریست به طوری­که شب و روز اشکهایش خشک و قطع نمی شد: پس روزگار خویش را به چهار روز تقسیم کرد: روزی برای قضاوت در بین بنی اسرائیل، روزی برای زنانش، روزی برای تسبیح در بیابانها و کوهها و ساحل، و روزی برای خلوت کردن در خانه­ای که چهار هزار محراب داشت، و راهبان بر گرد او جمع می شدند و او نیز به نوحه سرایی بر خود می­پرداخت و آنان به همراهی با او پرداخته و در این امر یاری­اش می­رساندند، و آن­گاه که روز سیاحتش فرا می­رسید، به بیابانها می­رفت و صدایش را با همراهی مزامیر بالا می­برد و گریه می­کرد و درختها، سنگ ریزه­ها،ماسه ها، پرندگان، وحوش، ماهی ها، حیوانات دریایی، پرندگان آبی و درندگان با او می­گریستند، و کوهها و سنگ­ها و چهار پایان و پرندگان گریه می­کردند تا جائی­که اشکها مثل رودهای پرآب از چشمشان جاری می­شد، سپس داوود کنار دریاها می­آمد و صدایش را به همراه مزامیر بالا می­برد و می­گریست و ماهی ها و جانوران دریایی با او می­گریستند، و شبانگاهان به خانه باز می­گشت، و هنگامی که روز نوحه خوانی بر خود فرا می­رسید، ندا دهنده اش فریاد بر می­آورد: امروز روز نوحه خوانی داوود بر خودش است، پس هر که او را یاری می­رساند خود را حاضر کند، پس گفت: آن­گاه داوود وارد خانه­ای می­شد که دارای محرابهای فراوانی بود و سه فرش که از پارچه خشن بافته شده و کناره هایش از پوست خرما بود برایش پهن می­شد، پس بر آن فرش می­نشست و چهار هزار راهب که برنس بر تن و عصا به دست داشتند به سراغ او می­آمدند و در آن محرابها می­نشستند، سپس داوود با صدای بلند شروع به گریستن و نوحه خوانی بر خود می­کرد و راهبان نیز صدایشان را با او بالا می­بردند، و پیوسته می­گریست تا فرش از اشکهایش خیس می­شد

ص: 17

و او به مانند جوجه گنجشک در اشکهایش نا آرام می­گشت، آن­گاه پسرش سلیمان علیه السلام او را بلند می­کرد، و داوود با دو دستش از آن اشکها بر می­گرفت و صورتش را با آنها مسح می­کرد و می­گفت: پروردگارا، آنچه را می­بینی ببخشای، پس اگر گریستن داوود و اشکهایش با گریستن و اشکهای تمام دنیا مقایسه شود با آن برابری می­کند؛ و وهب گفته است: هنگامی که خداوند توبه از داوود علیه السلام پذیرفت، اموراتش را با دعا شروع می­کرد و قبل از خود برای خطا کاران طلب آمرزش می­کرد، و می­گفت: خداوندا، خطا کاران را ببخش، شاید داوود را نیز با آنان مورد مغفرت قرار دهی.

و روایت شده که داوود علیه السلام بعداز خطایی که مرتکب شد فقط با خطاکاران می­نشست، آنگاه می­گفت: بیایید به سوی داوودِ خطا کار، و هیچ نوشیدنی­ای نمی­نوشید مگر آنکه با اشکهایش در هم می­آمیخت، وی بر نوشیدنی­هایش نمک و خاکستر می­پاشید و می­گفت: این خوراکِ خطاکاران است. داوود علیه السلام قبل از ارتکاب خطا نصف شب را بیدار و نصفی از تمام روزهای زندگیش را روزه بود، ولی بعد از آن تمام روزها را روزه گرفت وسراسر شب را بیدار بود و به عبادت می­پرداخت. - . عرائس : 159 -

**[ترجمه]

باب 2 قصة داود علیه السلام و أوریا و ما صدر عنه من ترک الأولی و ما جری بینه و بین حزقیل علیهما السلام «1»

اشاره

باب 2 قصة داود علیه السلام و أوریا و ما صدر عنه من ترک الأولی و ما جری بینه و بین حزقیل علیهما السلام ⁽¹⁾

**[ترجمه]داستان داوود علیه السلام و اوریا و آنچه از ترک اولی از او سر زده و آنچه بین او و حزقیل علیهم السلام روی داده است

**[ترجمه]

الآیات

ص: «وَ اذْکُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ* إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِشْراقِ* وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً کُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ* وَ شَدَدْنا مُلْکَهُ وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ* وَ هَلْ أَتاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ* إِذْ دَخَلُوا عَلی داوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ بَغی بَعْضُنا عَلی بَعْضٍ فَاحْکُمْ بَیْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إِلی سَواءِ الصِّراطِ* إِنَّ هذا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِیَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَکْفِلْنِیها وَ عَزَّنِی فِی الْخِطابِ* قالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤالِ نَعْجَتِکَ إِلی نِعاجِهِ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَلِیلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راکِعاً وَ أَنابَ* فَغَفَرْنا لَهُ ذلِکَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفی وَ حُسْنَ مَآبٍ* یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ»(17-26)

[ترجمه]ص: «وَ اذْکُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِشْراقِ وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً کُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ* وَ شَدَدْنا مُلْکَهُ وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ* وَ هَلْ أَتاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ* إِذْ دَخَلُوا عَلی داوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ بَغی بَعْضُنا عَلی بَعْضٍ فَاحْکُمْ بَیْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إِلی سَواءِ الصِّراطِ* إِنَّ هذا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِیَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَکْفِلْنِیها وَ عَزَّنِی فِی الْخِطابِ* قالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤالِ نَعْجَتِکَ إِلی نِعاجِهِ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَلِیلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راکِعاً وَ أَنابَ* فَغَفَرْنا لَهُ ذلِکَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفی وَ حُسْنَ مَآبٍ* یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ» - . ص / 17- 26 -

{و داوود بنده ما را که دارای امکانات [متعدد] بود به یاد آور، آری او بسیار بازگشت کننده [به سوی خدا] بود. ما کوهها را با او مسخّر ساختیم [که] شامگاهان و بامدادان خداوند را نیایش می کردند. و پرندگان را از هر سو [براو] گرد [آوردیم] همگی [به نوای دلنوازش] به سوی او بازگشت کننده [و خدا را ستایشگر] بودند. و پادشاهیش را استوار کردیم و او را حکمت و کلام فیصله دهنده عطا کردیم. و آیا خبر دادخواهان چون از نمازخانه [او] بالا رفتند به تو رسید. وقتی [به طور ناگهانی] بر داوود درآمدند و او از آنان به هراس افتاد، گفتند: مترس، [ما] دو مدّعی [هستیم] که یکی از ما بر دیگری تجاوز کرده پس میان ما به حق داوری کن و از حق دور مشو و ما را به راه راست راهبر باش. این [شخص] برادر من است او را نود و نه میش و مرا یک میش است و می گوید: آن را به من بسپار و در سخنوری بر من غالب آمده است. [داوود] گفت: قطعاً او در مطالبه میش تو [اضافه] بر میشهای خودش بر تو ستم کرده و در حقیقت بسیاری از شریکان به هم ستم روا می دارند به استثنای کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده­اند و اینها بس اندکند، و داوود دانست که ما او را آزمایش کرده­ایم پس از پروردگارش آمرزش خواست و به رو درافتاد و توبه کرد. و بر او این [ماجرا] را بخشودیم و در حقیقت برای او پیش ما تقرب و فرجامی خوش خواهد بود. ای داوود، ما تو را در زمین خلیفه [و جانشین] گرداندیم پس میان مردم به حق داوری کن و زنهار از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا به در کند، در حقیقت کسانی که از راه خدا به در می روند به [سزای] آنکه روز حساب را فراموش کرده­اند عذابی سخت خواهند داشت.}

**[ترجمه]

تفسیر

«الْأَیْدِ»: القوة، «أَوَّابٌ»: أی رجاع إلی الله تعالی و مرضاته، «وَ الْإِشْراقِ»: هو حین تشرق الشمس أی تضی‌ء و تصفو شعاعها و هو وقت الضحی أو وقت شروق الشمس و طلوعها و الحاصل وقت الرواح و الصباح مَحْشُورَةً أی مجموعة إلیه تسبح الله معه کُلٌّ لَهُ من الجبال و الطیر لأجل تسبیحه رجاع إلی التسبیح وَ شَدَدْنا مُلْکَهُ أی قویناه بالهیبة و النصرة و کثرة الجنود وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَةَ أی النبوة أو کمال العلم و إتقان العمل وَ فَصْلَ الْخِطابِ قیل یعنی الشهود و الأیمان و قیل هو علم القضاء و الفهم إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ أی تصعدوا سور الغرفة تفعل من السور فَفَزِعَ مِنْهُمْ لأنهم

نزلوا علیه من فوق فی یوم الاحتجاب و الحرس علی الباب وَ لا تُشْطِطْ أی و لَا تَجُرْ علینا فی حکمک إِلی سَواءِ الصِّراطِ أی وسطه و هو العدل و النعجة الأنثی من الضأن أَکْفِلْنِیها أی ملکنیها و حقیقته اجعلنی أکفلها کما أکفل ما تحت یدی و قیل اجعلها کفلی أی نصیبی وَ عَزَّنِی فِی الْخِطابِ أی غلبنی فی مخاطبته إیای محاجة بأن جاء بحجاج و لم أقدر رده أو فی مغالبته إیای فی الخطبة وَ قَلِیلٌ ما هُمْ أی و هم قلیل و ما مزیدة للإبهام و التعجب من قلتهم أَنَّما فَتَنَّاهُ أی امتحناه و خَرَّ راکِعاً قال الأکثر أی ساجدا و قیل خر للسجود راکعا أی مصلیا.

<meta info="(الأید) به معنای نیرو و توانایی است، (أوّاب) یعنی: بسیار بازگشت کننده به سوی خدا و رضایت او، (الإشراق): زمانی است که خورشید طلوع می کند، یعنی شعاع آن می درخشد و صاف و زلال می شود و این حالت به هنگام چاشتگاه یا طلوع خورشید روی می دهد، خلاصه اینکه منظور از (العشیّ والإشراق) شب و صبح است، (محشورة) یعنی جمع شده بر گرد او و با او تسبیح خدا گفتن، (کلّ له) کوهها و پرندگان به خاطر تسبیح او بسیار بازگشت کننده به تسبیح هستند، (و شددنا مُلکه) یعنی فرمانروایی او را با هیبت و نصرت و فراوانی سربازان قوی گرداندیم، (وآتیناه الحکمة) یعنی نبوّت، یا کمال علم و استوار گرداندن عمل، (و فصل الخطاب) گفته شده: یعنی گواهی و شهادت دادن و قسم گرفتن؛ وگفته شده: منظور علم و قضاوت و فهم است، (إذ تسوّروا المحراب): از دیوارهای اتاق بالا رفتند، صیغه جمع باب تفعّل از ریشه (سور) است، (ففزع منهم):

ص: 19

از آنان ترسید چرا که از بالا و در روزِ نگهبانی و پاسداری از دروازه ورودی بر او وارد شدند، (ولاتشطط): در قضاوت کردنت بر ما بی عدالتی روا مدار، (إلی سواء الصراط): به راه وسط که منظور عدالت است، (و النعجة): گوسفند مؤنث، (أکفلنیها): مرا مالک آن بگردان، و در حقیقت به این معناست که: سرپرستی آن را به من بسپار آن­گونه که سرپرستی گوسفندان خود را بر عهده دارم؛ و گفته شده: آن را (کِفل) یعنی نصیب من قرار بده، (و عزّنی فی الخطاب): هنگامی که مرا مخاطب قرار می دهد بر من غلبه می کند و حجّت هایی می­آورد که مرا توان پاسخ گفتن به او نیست، یا مرا توان غلبه کردن بر او در سخنرانی نیست، (و قلیل ما هم) یعنی (و هم قلیل: آنها اندکند)، و ذکر (ما) به خاطر زیادت در ابهام و تعجب از اندکی آنان است، (أنّما فتنّاه): او را آزمودیم، (و خرّ راکعاً) بیشتر مفسران گفته اند: یعنی (ساجداً: به سجده افتاد)؛ و گفته شده: برای پیشانی نهادن بر خاک به رو در افتاد، یعنی: به نماز مشغول شد.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام لَمَّا جَعَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الزَّبُورَ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی الْجِبَالِ وَ الطَّیْرِ أَنْ یُسَبِّحْنَ مَعَهُ وَ کَانَ سَبَبُهُ أَنَّهُ إِذَا صَلَّی یَقُومُ وَزِیرُهُ ⁽¹⁾بَعْدَ مَا یَفْرُغُ مِنَ الصَّلَاةِ فَیَحْمَدُ اللَّهَ وَ یُسَبِّحُهُ وَ یُکَبِّرُهُ وَ یُهَلِّلُهُ ثُمَّ یَمْدَحُ الْأَنْبِیَاءَ علیهم السلام نَبِیّاً نَبِیّاً وَ یَذْکُرُ مِنْ فَضْلِهِمْ وَ أَفْعَالِهِمْ وَ شُکْرِهِمْ وَ عِبَادَتِهِمْ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ وَ الصَّبْرِ عَلَی بَلَائِهِ وَ لَا یَذْکُرُ دَاوُدَ علیه السلام فَنَادَی دَاوُدُ رَبَّهُ فَقَالَ یَا رَبِّ قَدْ أَثْنَیْتَ ⁽²⁾عَلَی الْأَنْبِیَاءِ بِمَا قَدْ أَثْنَیْتَ عَلَیْهِمْ وَ لَمْ تُثْنِ عَلَیَّ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ هَؤُلَاءِ عِبَادٌ ابْتَلَیْتُهُمْ فَصَبَرُوا وَ أَنَا أُثْنِی عَلَیْهِمْ بِذَلِکَ فَقَالَ یَا رَبِّ فَابْتَلِنِی حَتَّی أَصْبِرَ فَقَالَ یَا دَاوُدُ تَخْتَارُ الْبَلَاءَ عَلَی الْعَافِیَةِ إِنِّی أَبْلَیْتُ هَؤُلَاءِ وَ لَمْ أُعْلِمْهُمْ وَ أَنَا أُبْلِیکَ وَ أُعْلِمُکَ أَنَّهُ یَأْتِیکَ بَلَائِی فِی سَنَةِ کَذَا وَ شَهْرِ کَذَا فِی یَوْمِ کَذَا وَ کَانَ دَاوُدُ یُفَرِّغُ نَفْسَهُ لِعِبَادَتِهِ یَوْماً وَ یَقْعُدُ فِی مِحْرَابِهِ وَ یَوْمٌ یَقْعُدُ لِبَنِی إِسْرَائِیلَ فَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فَلَمَّا کَانَ فِی الْیَوْمِ الَّذِی وَعَدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اشْتَدَّتْ عِبَادَتُهُ وَ خَلَا فِی مِحْرَابِهِ وَ حَجَبَ النَّاسَ عَنْ نَفْسِهِ وَ هُوَ فِی مِحْرَابِهِ یُصَلِّی فَإِذَا بِطَائِرٍ قَدْ وَقَعَ بَیْنَ یَدَیْهِ جَنَاحَاهُ مِنْ زَبَرْجَدٍ أَخْضَرَ وَ رِجْلَاهُ مِنْ یَاقُوتٍ أَحْمَرَ وَ رَأْسُهُ وَ مِنْقَارُهُ مِنَ اللُّؤْلُؤِ وَ الزَّبَرْجَدِ فَأَعْجَبَهُ جِدّاً وَ نَسِیَ مَا کَانَ فِیهِ فَقَامَ لِیَأْخُذَهُ فَطَارَ الطَّائِرُ فَوَقَعَ عَلَی حَائِطٍ بَیْنَ دَاوُدَ وَ بَیْنَ أُورِیَا بْنِ حَنَانٍ وَ کَانَ دَاوُدُ قَدْ بَعَثَ أُورِیَا فِی بَعْثٍ فَصَعِدَ دَاوُدُ الْحَائِطَ لِیَأْخُذَ

الطَّیْرَ وَ إِذَا امْرَأَةُ أُورِیَا جَالِسَةٌ تَغْتَسِلُ فَلَمَّا رَأَتْ ظِلَّ دَاوُدَ نَشَرَتْ شَعْرَهَا وَ غَطَّتْ بِهِ بَدَنَهَا فَنَظَرَ إِلَیْهَا دَاوُدُ وَ افْتَتَنَ بِهَا وَ رَجَعَ إِلَی مِحْرَابِهِ وَ نَسِیَ مَا کَانَ فِیهِ وَ کَتَبَ إِلَی صَاحِبِهِ فِی ذَلِکَ الْبَعْثِ أَنْ یَسِیرُوا إِلَی مَوْضِعِ کَیْتَ وَ کَیْتَ وَ یُوضَعَ التَّابُوتُ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّهِمْ وَ کَانَ التَّابُوتُ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهِ سَکِینَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ بَقِیَّةٌ مِمَّا تَرَکَ آلُ مُوسی وَ آلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِکَةُ وَ قَدْ کَانَ رُفِعَ بَعْدَ مُوسَی علیه السلام إِلَی السَّمَاءِ لَمَّا عَمِلَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ بِالْمَعَاصِی فَلَمَّا غَلَبَهُمْ جَالُوتُ وَ سَأَلُوا النَّبِیَّ أَنْ یَبْعَثَ إِلَیْهِمْ مَلِکاً یُقَاتِلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ تَقَدَّسَ وَجْهُهُ بَعَثَ إِلَیْهِمْ طَالُوتَ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِمُ التَّابُوتَ وَ کَانَ التَّابُوتُ إِذَا وُضِعَ بَیْنَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ بَیْنَ أَعْدَائِهِمْ وَ رَجَعَ عَنِ التَّابُوتِ إِنْسَانٌ کُفِّرَ وَ قُتِلَ وَ لَا یَرْجِعُ أَحَدٌ عَنْهُ إِلَّا وَ یُقْتَلُ فَکَتَبَ دَاوُدُ إِلَی صَاحِبِهِ الَّذِی بَعَثَهُ أَنْ ضَعِ التَّابُوتَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عَدُوِّکَ وَ قَدِّمْ أُورِیَا بْنَ حَنَانٍ بَیْنَ یَدَیِ التَّابُوتِ فَقَدَّمَهُ وَ قُتِلَ فَلَمَّا قُتِلَ أُورِیَا دَخَلَ عَلَیْهِ الْمَلَکَانِ وَ لَمْ یَکُنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أُورِیَا وَ کَانَتْ فِی عِدَّتِهَا وَ دَاوُدُ فِی مِحْرَابِهِ یَوْمَ عِبَادَتِهِ فَدَخَلَ عَلَیْهِ الْمَلَکَانِ مِنْ سَقْفِ الْبَیْتِ وَ قَعَدَا بَیْنَ یَدَیْهِ فَفَزِعَ دَاوُدُ مِنْهُمَا فَقَالا لا تَخَفْ خَصْمانِ بَغی بَعْضُنا عَلی بَعْضٍ فَاحْکُمْ بَیْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إِلی سَواءِ الصِّراطِ وَ لِدَاوُدَ حِینَئِذٍ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ امْرَأَةً مَا بَیْنَ مَهِیرَةٍ ⁽¹⁾إِلَی جَارِیَةٍ فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِدَاوُدَ إِنَّ هذا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِیَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَکْفِلْنِیها وَ عَزَّنِی فِی الْخِطابِ أَیْ ظَلَمَنِی وَ قَهَرَنِی فَقَالَ دَاوُدُ کَمَا حَکَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤالِ نَعْجَتِکَ إِلی نِعاجِهِ إِلَی قَوْلِهِ وَ خَرَّ راکِعاً وَ أَنابَ قَالَ فَضَحِکَ الْمُسْتَعْدَی عَلَیْهِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ قَالَ حَکَمَ الرَّجُلُ عَلَی نَفْسِهِ فَقَالَ دَاوُدُ أَ تَضْحَکُ وَ قَدْ عَصَیْتَ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَهْشِمَ ⁽²⁾فَاکَ قَالَ فَعَرَجَا وَ قَالَ الْمَلَکُ الْمُسْتَعْدَی عَلَیْهِ لَوْ عَلِمَ دَاوُدُ أَنَّهُ أَحَقُّ بِهَشْمِ فِیهِ مِنِّی فَفَهِمَ دَاوُدُ الْأَمْرَ وَ ذَکَرَ الْقَضِیَّةَ ⁽³⁾فَبَقِیَ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاجِداً یَبْکِی لَیْلَهُ وَ نَهَارَهُ وَ لَا یَقُومُ إِلَّا وَقْتَ الصَّلَاةِ حَتَّی انْخَرَقَ جَبِینُهُ وَ سَالَ الدَّمُ مِنْ عَیْنَیْهِ

فَلَمَّا کَانَ بَعْدَ أَرْبَعِینَ یَوْماً نُودِیَ یَا دَاوُدُ مَا لَکَ أَ جَائِعٌ أَنْتَ فَنُشْبِعَکَ أَمْ ظَمْآنُ فَنُسْقِیَکَ أَمْ عُرْیَانٌ فَنَکْسُوَکَ أَمْ خَائِفٌ فَنُؤَمِّنَکَ فَقَالَ أَیْ رَبِّ وَ کَیْفَ لَا أَخَافُ وَ قَدْ عَمِلْتُ مَا عَلِمْتَ ⁽¹⁾وَ أَنْتَ الْحَکَمُ الْعَدْلُ الَّذِی لَا یَجُوزُکَ ظُلْمُ ظَالِمٍ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ تُبْ یَا دَاوُدُ فَقَالَ أَیْ رَبِّ وَ أَنَّی لِی بِالتَّوْبَةِ قَالَ صِرْ إِلَی قَبْرِ أُورِیَا حَتَّی أَبْعَثَهُ إِلَیْکَ ⁽²⁾وَ اسْأَلْهُ أَنْ یَغْفِرَ لَکَ فَإِنْ غَفَرَ لَکَ غَفَرْتُ لَکَ قَالَ یَا رَبِّ فَإِنْ لَمْ یَفْعَلْ قَالَ أَسْتَوْهِبُکَ مِنْهُ فَخَرَجَ دَاوُدُ علیه السلام یَمْشِی عَلَی قَدَمَیْهِ وَ یَقْرَأُ الزَّبُورَ وَ کَانَ إِذَا قَرَأَ الزَّبُورَ لَا یَبْقَی حَجَرٌ وَ لَا شَجَرٌ وَ لَا جَبَلٌ وَ لَا طَائِرٌ وَ لَا سَبُعٌ إِلَّا یُجَاوِبُهُ حَتَّی انْتَهَی إِلَی جَبَلٍ وَ عَلَیْهِ نَبِیٌّ عَابِدٌ یُقَالُ لَهُ حِزْقِیلُ فَلَمَّا سَمِعَ دَوِیَّ الْجِبَالِ وَ صَوْتَ السِّبَاعِ عَلِمَ أَنَّهُ دَاوُدُ فَقَالَ هَذَا النَّبِیُّ الْخَاطِئُ فَقَالَ دَاوُدُ یَا حِزْقِیلُ أَ تَأْذَنُ لِی أَنْ أَصْعَدَ إِلَیْکَ قَالَ لَا فَإِنَّکَ مُذْنِبٌ فَبَکَی دَاوُدُ علیه السلام فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی حِزْقِیلَ یَا حِزْقِیلُ لَا تُعَیِّرْ دَاوُدَ بِخَطِیئَتِهِ وَ سَلْنِی الْعَافِیَةَ فَنَزَلَ حِزْقِیلُ وَ أَخَذَ بِیَدِ دَاوُدَ وَ أَصْعَدَهُ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ دَاوُدُ یَا حِزْقِیلُ هَلْ هَمَمْتَ بِخَطِیئَةٍ قَطُّ قَالَ لَا قَالَ فَهَلْ دَخَلَکَ الْعُجْبُ مِمَّا أَنْتَ فِیهِ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ لَا قَالَ فَهَلْ رَکَنْتَ إِلَی الدُّنْیَا فَأَحْبَبْتَ أَنْ تَأْخُذَ مِنْ شَهَوَاتِهَا وَ لَذَّاتِهَا قَالَ بَلَی رُبَّمَا عَرَضَ ذَلِکَ بِقَلْبِی قَالَ فَمَا تَصْنَعُ قَالَ أَدْخُلُ هَذَا الشِّعْبَ فَأَعْتَبِرُ بِمَا فِیهِ قَالَ فَدَخَلَ دَاوُدُ علیه السلام الشِّعْبَ فَإِذَا بِسَرِیرٍ مِنْ حَدِیدٍ عَلَیْهِ جُمْجُمَةٌ بَالِیَةٌ وَ عِظَامٌ نَخِرَةٌ ⁽³⁾وَ إِذَا لَوْحٌ مِنْ حَدِیدٍ وَ فِیهِ مَکْتُوبٌ فَقَرَأَهُ دَاوُدُ فَإِذَا فِیهِ أَنَا أَرْوَی بْنُ سَلَمٍ مَلَکْتُ أَلْفَ سَنَةٍ وَ بَنَیْتُ أَلْفَ مَدِینَةٍ وَ افْتَضَضْتُ أَلْفَ جَارِیَةٍ وَ کَانَ آخِرَ أَمْرِی أَنْ صَارَ التُّرَابُ فِرَاشِی وَ الْحِجَارَةُ وِسَادِی وَ الْحَیَّاتُ وَ الدِّیدَانُ جِیرَانِی فَمَنْ یَرَانِی فَلَا یَغْتَرَّ بِالدُّنْیَا وَ مَضَی دَاوُدُ حَتَّی أَتَی قَبْرَ أُورِیَا فَنَادَاهُ فَلَمْ یُجِبْهُ ثُمَّ نَادَاهُ ثَانِیَةً فَلَمْ یُجِبْهُ ثُمَّ نَادَاهُ ثَالِثَةً فَقَالَ أُورِیَا مَا لَکَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ لَقَدْ شَغَلْتَنِی عَنْ سُرُورِی وَ قُرَّةِ عَیْنِی قَالَ یَا أُورِیَا اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی خَطِیئَتِی فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا دَاوُدُ بَیِّنْ لَهُ مَا کَانَ مِنْکَ فَنَادَاهُ دَاوُدُ فَأَجَابَهُ فِی الثَّالِثَةِ فَقَالَ یَا أُورِیَا فَعَلْتُ کَذَا

وَ کَذَا وَ کَیْتَ وَ کَیْتَ ⁽¹⁾فَقَالَ أُورِیَا أَ یَفْعَلُ الْأَنْبِیَاءُ مِثْلَ هَذَا فَنَادَاهُ فَلَمْ یُجِبْهُ فَوَقَعَ دَاوُدُ علیه السلام عَلَی الْأَرْضِ بَاکِیاً فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی صَاحِبِ الْفِرْدَوْسِ لِیَکْشِفْ عَنْهُ فَکَشَفَ عَنْهُ فَقَالَ أُورِیَا لِمَنْ هَذَا فَقَالَ لِمَنْ غَفَرَ لِدَاوُدَ خَطِیئَتَهُ فَقَالَ یَا رَبِّ قَدْ وَهَبْتُ لَهُ خَطِیئَتَهُ فَرَجَعَ دَاوُدُ علیه السلام إِلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ کَانَ إِذَا صَلَّی قَامَ وَزِیرُهُ یَحْمَدُ اللَّهَ وَ یُثْنِی عَلَیْهِ ⁽²⁾وَ یُثْنِی عَلَی الْأَنْبِیَاءِ علیهم السلام ثُمَّ یَقُولُ کَانَ مِنْ فَضْلِ نَبِیِّ اللَّهِ دَاوُدَ قَبْلَ الْخَطِیئَةِ کَیْتَ وَ کَیْتَ فَاغْتَمَّ دَاوُدُ علیه السلام فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا دَاوُدُ قَدْ وَهَبْتُ لَکَ خَطِیئَتَکَ وَ أَلْزَمْتُ عَارَ ذَنْبِکَ بَنِی إِسْرَائِیلَ قَالَ یَا رَبِّ کَیْفَ وَ أَنْتَ الْحَکَمُ الْعَدْلُ الَّذِی لَا تَجُورُ قَالَ لِأَنَّهُ لَمْ یُعَاجِلُوکَ النَّکِیرَ ⁽³⁾وَ تَزَوَّجَ دَاوُدُ علیه السلام بِامْرَأَةِ أُورِیَا بَعْدَ ذَلِکَ فَوُلِدَ لَهُ مِنْهَا سُلَیْمَانُ علیه السلام ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ فَغَفَرْنا لَهُ ذلِکَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفی وَ حُسْنَ مَآبٍ

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ وَ ظَنَّ داوُدُ أَیْ عَلِمَ وَ أَنابَ أَیْ تَابَ وَ ذَکَرَ أَنَّ دَاوُدَ کَتَبَ إِلَی صَاحِبِهِ أَنْ لَا تُقَدِّمْ أُورِیَا بَیْنَ یَدَیِ التَّابُوتِ وَ رُدَّهُ فَقَدِمَ أُورِیَا إِلَی أَهْلِهِ وَ مَکَثَ ثَمَانِیَةَ أَیَّامٍ ثُمَّ مَاتَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند متعال داوود علیه السلام را در زمین خلیفه قرار داد و زبور را بر او نازل کرد، به کوهها و پرندگان وحی کرد که با او به تسبیح بپردازند، و سبب این امر آن بود که آن­گاه که نماز می گذارد، وزیرش بعد از پایان نماز بر می­خاست و خداوند را ستایش و نیایش می کرد و او را به بزرگی و یکتایی می خواند، سپس به مدح و ستایش یکایک پیامبران علیهم السلام می پرداخت و بزرگواری، افعال، شکرگزاری و عبادت آنان برای خداوند سبحان را بر می شمرد و صبر هر یک بر مصیبتهایش را یاد آوری می کرد، و از داوود علیه السلام اسمی به میان نمی­آورد. پس داوود پروردگارش را خواند و گفت: پروردگارا، پیامبران را به صفاتی که ذکر کرد ستوده­ای ولی مرا مدح و ستایش نفرموده­ای، پس خداوند متعال به او وحی کرد: اینان بندگانی هستند که در بوته آزمایش قرارشان دادم و آنان صبر پیشه کردند، و من نیز آنان را به همین سبب می­ستایم، پس داوود گفت: پروردگارا، مرا نیز بیازما تا صبر پیشه کنم، خداوند فرمود: ای داوود، آیا آزموده شدن و مصیبت را بر عافیت ترجیح می­دهی؟ من پیامبران را آزمودم و آنان را از زمان آزمایش آگاه نکردم، اکنون آیا تو را بیازمایم و آگاهت کنم که در فلان سال و ماه و روز در بوته آزمایش من قرار می­گیری؟ پس داوود روزی آهنگ عبادت خداوند می کرد و در محرابش می نشست، و روز دیگر را در بین بنی اسرائیل سپری می کرد و به قضاوت میان آنان می پرداخت، و آن­گاه که در روزی قرار گرفت که خداوند متعال به او وعده داده بود، عبادتش شدت گرفت و در محرابش خلوت گزید و مردم را از ورود به درگاهش منع کرد و خود به نماز ایستاد، ناگهان پرنده­ای در مقابلش ایستاد که دو بالش از زبرجد، پاهایش از یاقوت قرمز و سر و منقارش از مروارید و زبرجد بود، پس پرنده داوود را شگفت زده کرد و حالتی که در آن قرار داشت را فراموش کرد، آن­گاه برخاست تا پرنده را بگیرد، ولی پرنده پرواز کرد و روی دیواری که بین خانه داوود و اوریا بن حنّان قرار داشت نشست، و داوود اوریا را به همراه لشگر به جنگ فرستاده بود، پس داوود از دیوار بالا رفت تا پرنده را بگیرد،

ص: 20

از قضا زن اوریا نشسته بود و غسل می کرد، هنگامی که سایه داوود را مشاهده کرد موهایش را گستراند و با آنها بدنش را پوشاند، پس داوود به او نگاه کرد و مفتونش شد، سپس به محرابش بازگشت و آنچه را بر او گذشت فراموش کرد، و به دوستش در آن هیأت نامه ای نوشت که به فلان و فلان مکان بروند، و تابوت موسی علیه السلام را بین خود و دشمنشان قرار دهند، و تابوت در میان بنی اسرائیل بود آن­گونه که خداوند متعال می فرماید: «فیه سکینة من ربّکم و بقیّه مما ترک آل موسی و آل هارون تحمله الملائکة»؛ امّا بعد از موسی علیه السلام و آن­گاه که بنی اسرائیل مرتکب معاصی شدند، تابوت به آسمان عروج کرده بود، پس هنگامی که جالوت بر آنان غلبه کرد و از پیامبرشان خواستند فرمانروایی به سویشان بفرستد که در راه خدا به مبازره بپردازد. طالوت را به سوی آنان فرستاد و تابوت را به همراه او فرو فرستاد، و هنگامی که تابوت بین بنی اسرائیل و دشمنشان قرار می­گرفت، انسانی که از تابوت بازمی­گشت کافر بود و کشته می­شد و هیچ کس از آن بازنمی­گشت مگر این که کشته می­شد.

داوود به دوستش که در میان هیأت فرستاده شده بود نامه نوشت که تابوت را بین خود و دشمنت قرار بده، و اوریا بن حنّان را در جلو آن قرار بده. او نیز اوریا را جلو فرستاد و کشته شد، آن­گاه که اوریا کشته شد دو فرشته بر داوود وارد شدند حال آنکه همسر اوریا ازدواج نکرده بود و دوره عدّه­اش را می گذراند، و داوود روز عبادت در محرابش بود که دو فرشته از سقف خانه بر او وارد شدند و در مقابلش نشستند، پس از آنها ترسید، آن دو گفتند: «لا تخف خصمان بغی بعضنا علی بعض فاحکم بیننا بالحق و لا تشطط و اهدنا إلی سواء الصراط» {مترس، [ما] دو مدّعی [هستیم] که یکی از ما بر دیگری تجاوز کرده پس میان ما به حق داوری کن و از حق دور مشو و ما را به راه راست راهبر باش.} و داوود را در این زمان نود و نه زن بود، از زن آزاد با مهریه بالا گرفته تا کنیز، پس یکی از آن دو فرشته به او گفت: «إنّ هذا أخی له تسع و تسعون نعجة و لی نعجة واحدة فقال أکفلنیها و عزّنی فی الخطاب» {این[شخص] برادر من است او را نود و نه میش و مرا یک میش است و می­گوید: آن را به من بسپار و در سخنوری بر من غالب آمده است.} یعنی مرا مورد ظلم قرار داده و بر من چیره گشته است، پس داوود آن­گونه که خداوند متعال نقل می کند گفت: «لقد ظلمک بسؤال نعجتک إلی نعاجه»{قطعاً او در مطالبه میش تو [اضافه] بر میش های خود بر تو ستم کرده است.} تا آنجا که می فرماید: «وخرّ راکعاً و أناب» {و به رو در افتاد و توبه کرد}، پس آن فرشته ای که بر علیه او شکایت شده بود خندید و گفت: مرد علیه خودش قضاوت کرد! داوود گفت: آیا می­خندی در حالی­که من مرتکب عصیان و نافرمانی شده­ای به راستی که قصد کردم دهانت را بشکنم، پس آن دو فرشته به آسمان عروج کردند در حالی­که فرشته ظالم می گفت: کاش داوود می دانست که بیشتر از من حقّ اوست که دهانش شکسته شود. آن­گاه داوود به ماجرا پی برد و مسأله را به یاد آورد، پس چهل روز در سجده باقی ماند و شب و روز گریه می کرد، و فقط هنگام نماز بر می­خاست تا جائی­که پیشانیش شکاف برداشت و خون از چشمانش جاری شد.

ص: 21

آن­گاه بعد از چهل روز فرا خوانده شد: ای داوود، تو را چه شده؟ آیا گرسنه­ای که سیرت گردانیم؟ آیا تشنه­ای که سیرابت گردانیم؟ آیا برهنه­ای تا تو را بپوشانیم؟ آیا می­ترسی که پناهت دهیم؟ داوود گفت: پروردگارا، چگونه نمی ترسم در حالیکه مرتکب چنان عملی شده­ام و تو دادور عادلی هستی که ظلم هیچ ظالمی را جایز نمی­شماری؟ پس خداوند متعال به او وحی کرد: ای داوود توبه کن، گفت: پروردگارا، توبه چطور برای من ممکن است؟ خداوند فرمود: به سوی مزار اوریا برو تا او را برای تو زنده گردانم و از او درخواست بخشایش کن، اگر تو را بخشید من نیز می بخشایمت، داوود گفت: پروردگارا، اگر چنان نکرد؟ خداوند فرمود: از او برایت طلب بخشایش می­کنم، پس داوود علیه السلام خارج شد و در حال خواندن زبور پیاده به راه افتاد، و هنگامی که زبور می خواند، سنگ و درخت و کوه و پرنده و درّنده ای نماند که با او به هم خوانی نپردازد، تا اینکه به کوهی رسید که پیامبر عابدی به اسم حزقیل بر آن قرار داشت، وی هنگامی که بازتاب کوهها و صدای درّندگان را شنید پی برد که داوود آمده است، پس گفت: این، پیامبرِخطا کار است، داوود گفت: ای حزقیل، آیا اجازه می­دهی به سویت بالا بیایم؟پاسخ داد: خیر، تو گناهکاری، آن­گاه داوود علیه السلام گریست، خداوند متعال به حزقیل وحی کرد: ای حزقیل، داوود را به خاطر خطایش سرزنش نکن، و عافیت را از من درخواست کن، پس از کوه پایین آمد و دست داوود را گرفت و او را به سوی خود بالا برد، داوود به او گفت: ای حزقیل، آیا هرگز همت انجام گناه و خطا کرده­ای؟ گفت: خیر، داوود پرسید: آیا عبادتت برای خداوند متعال تو را مغرور گردانده است؟ پاسخ داد: خیر، داوود پرسید: آیا به دنیا دل بسته­ای و دوست داشته­ای که از شهوت و لذتهای آن بهره بگیری؟ پاسخ داد: آری، چه بسا چنین چیزی به قلبم خطور کرده است، داوود پرسید: در چنین مواقعی چه کار می کنی؟ حزقیل گفت: وارد این درّه می­شوم و از آنچه در آن است عبرت می­آموزم، پس داوود علیه السلام وارد آن درّه شد و ناگهان با تختی آهنی مواجه شد که جمجمه­ای فرسوده و استخوانهایی پوسیده بر آن قرار داشت، صفحه­ای آهنی را نیز مشاهده کرد که بر آن نوشته ای وجود داشت، داوود نوشته را که چنین بود خواند: من أروی بن سلم هستم، هزار سال پادشاهی کردم، و هزار شهر بنیان نهادم و از هزار کنیز لذت جستم و سرنوشتم این بود که در نهایت، خاک بسترم باشد وسنگ بالشم، و مارها و کرمها همسایگانم، پس هر کس مرا می بیند فریفته دنیا نشود؛ سپس داوود به راه خویش ادامه داد تا به مزار اوریا رسید پس او را صدا زد، ولی جوابش نگفت، پس بار دیگر او را صدا زد و دوباره جوابی نشنید، بار سوّم او را صدا زد، آن­گاه اوریا گفت: تو را چه شده­ ای پیامبر خدا، مرا از شادی و شادکامیم باز داشتی؟ داوود گفت: ای اوریا، مرا ببخش و از خطایم چشم پوشی کن، در این لحظه خداوند متعال بر او وحی نمود: ای داوود، آنچه را که انجام داده­ای برای او بیان کن، پس داوود اوریا را صدا زد و او در بار سوّم پاسخ داد، داوود گفت، ای اوریا، من فلان و

ص: 22

فلان و چنین و چنان کاری را انجام دادم، اوریا گفت: آیا پیامبران چنین کاری انجام می­دهند؟ سپس داوود اوریا را صدا زد ولی پاسخ نداد، آن­گاه گریه کنان بر زمین افتاد، و در این هنگام خداوند متعال به صاحب بهشت امر فرمود که پرده از آن بردارد و او نیز چنان کرد، اوریا گفت: این برای کیست؟ خداوند فرمود: برای آنکه خطای داوود را ببخشاید، اوریا گفت: پروردگارا، خطای او را بخشیدم، پس داوود علیه السلام به میان بنی اسرائیل بازگشت و آن­گاه که به نماز ایستاد وزیرش برخاست و در حالی که خداوند را مدح می­گفت و ستایش می­کرد و پیامبران علیهم السلام را تمجید می کرد، سپس می گفت: فضایل داوود نبّی قبل از انجام خطا فلان و فلان بود، پس داوود علیه السلام غمگین شد، و خداوند متعال به او وحی کرد: ای داوود، من خطایت را بر تو بخشیدم و عار و ننگ گناهت را به پای بنی اسرائیل گذاشتم، داوود گفت: پروردگارا، چگونه چنین چیزی ممکن است در حالی که تو داور عادلی هستی که ظلم را روا نمی­داری؟ خداوند فرمود: به خاطر اینکه تو را به هنگام انجام عمل زشت مجازات نکردند، سپس داوود علیه السلام با همسر اوریا ازدواج کرد و سلیمان علیه السلام را برای او به دنیا آورد، آن­گاه خداوند متعال فرمود: «فغفرنا له ذلک و إنّ له عندنا لزلفی و حسن مآب» {و بر او [این ماجرا] را بخشودیم و در حقیقت برای او پیش ما تقرب و فرجامی خوش خواهد بود.}

و در روایت أبوالجارود از امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمود: آیه «و ظنّ داود» به معنای (دانست) و آیه «وأناب» به معنای (توبه کرد) می باشد، و ذکر کرده که داوود به دوست خود نوشت که اوریا را در مقابل تابوت قرار مده و او را باز گردان، پس اوریا به سوی خانواده­اش بازگشت و هشت روز در میان آنان بود سپس فوت کرد. - . تفسیر القمی : 562-565 -

**[ترجمه]

بیان

اعلم أن هذا الخبر محمول علی التقیة ⁽⁵⁾لموافقته لما روته العامة فی ذلک و سیأتی تحقیق القول فیه ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]آگاه باش که این حدیث به خاطر موافقتش با آنچه عامه در این مورد روایت کرده­اند، حمل شده بر تقیّه است و تحقیق سخن در این باره بعداً خواهد آمد.

**[ترجمه]

«2»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام الْهَمْدَانِیُّ وَ الْمُکَتِّبُ وَ الْوَرَّاقُ جَمِیعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْمَکِیِّ عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ قَالَ: سَأَلَ الرِّضَا علیه السلام عَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ الْجَهْمِ فَقَالَ مَا یَقُولُ مَنْ قِبَلَکُمْ فِی دَاوُدَ علیه السلام فَقَالَ یَقُولُونَ إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام کَانَ فِی مِحْرَابِهِ یُصَلِّی إِذْ تَصَوَّرَ لَهُ إِبْلِیسُ عَلَی صُورَةِ طَیْرٍ أَحْسَنَ مَا یَکُونُ مِنَ الطُّیُورِ فَقَطَعَ دَاوُدُ صَلَاتَهُ وَ

قَامَ لِیَأْخُذَ الطَّیْرَ فَخَرَجَ الطَّیْرُ إِلَی الدَّارِ فَخَرَجَ فِی أَثَرِهِ فَطَارَ الطَّیْرُ إِلَی السَّطْحِ فَصَعِدَ فِی طَلَبِهِ فَسَقَطَ الطَّیْرُ فِی دَارِ أُورِیَا بْنِ حَنَانٍ فَاطَّلَعَ دَاوُدُ علیه السلام فِی أَثَرِ الطَّیْرِ فَإِذَا بِامْرَأَةِ أُورِیَا تَغْتَسِلُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهَا هَوَاهَا وَ کَانَ قَدْ أَخْرَجَ أُورِیَا فِی بَعْضِ غَزَوَاتِهِ فَکَتَبَ إِلَی صَاحِبِهِ أَنْ قَدِّمْ أُورِیَا أَمَامَ الْحَرْبِ ⁽¹⁾فَقُدِّمَ فَظَفِرَ أُورِیَا بِالْمُشْرِکِینَ فَصَعُبَ ذَلِکَ عَلَی دَاوُدَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ ثَانِیَةً أَنْ قَدِّمْهُ أَمَامَ التَّابُوتِ فَقُدِّمَ فَقُتِلَ أُورِیَا رَحِمَهُ اللَّهُ وَ تَزَوَّجَ دَاوُدُ بِامْرَأَتِهِ قَالَ فَضَرَبَ علیه السلام بِیَدِهِ عَلَی جَبْهَتِهِ وَ قَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ لَقَدْ نَسَبْتُمْ نَبِیّاً مِنْ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ علیهم السلام إِلَی التَّهَاوُنِ بِصَلَاتِهِ حِینَ خَرَجَ فِی أَثَرِ الطَّیْرِ ثُمَّ بِالْفَاحِشَةِ ثُمَّ بِالْقَتْلِ فَقَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا کَانَتْ خَطِیئَتُهُ فَقَالَ علیه السلام وَیْحَکَ إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام إِنَّمَا ظَنَّ أَنْ مَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلْقاً هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ الْمَلَکَیْنِ فَتَسَوَّرَا الْمِحْرَابَ فَقَالا خَصْمانِ بَغی بَعْضُنا عَلی بَعْضٍ فَاحْکُمْ بَیْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إِلی سَواءِ الصِّراطِ إِنَّ هذا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِیَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَکْفِلْنِیها وَ عَزَّنِی فِی الْخِطابِ فَعَجَّلَ دَاوُدُ علیه السلام عَلَی الْمُدَّعَی عَلَیْهِ فَقَالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤالِ نَعْجَتِکَ إِلی نِعاجِهِ وَ لَمْ یَسْأَلِ الْمُدَّعِیَ الْبَیِّنَةَ عَلَی ذَلِکَ وَ لَمْ یُقْبِلْ عَلَی الْمُدَّعَی عَلَیْهِ فَیَقُولَ لَهُ مَا تَقُولُ فَکَانَ هَذَا خَطِیئَةُ حُکْمٍ ⁽²⁾لَا مَا ذَهَبْتُمْ إِلَیْهِ أَ لَا تَسْمَعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ فَقَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا قِصَّتُهُ مَعَ أُورِیَا قَالَ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ الْمَرْأَةَ فِی أَیَّامِ دَاوُدَ کَانَتْ إِذَا مَاتَ بَعْلُهَا أَوْ قُتِلَ لَا تَتَزَوَّجُ بَعْدَهُ أَبَداً وَ أَوَّلُ مَنْ أَبَاحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَتَزَوَّجَ بِامْرَأَةٍ قُتِلَ بَعْلُهَا دَاوُدُ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَتَزَوَّجَ بِامْرَأَةِ أُورِیَا لَمَّا قُتِلَ وَ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا مِنْهُ فَذَلِکَ الَّذِی شُقَّ عَلَی أُورِیَا ⁽³⁾فَذَلِکَ الَّذِی شُقَّ عَلَی النَّاسِ مِنْ قِبَلِ أُورِیَا.

**[ترجمه]عیون أخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از علی بن محمد بن الجهم پرسید: پیشینیان شما در باره داوود علیه السلام چه می­گویند؟ امام رضا فرمود: می­گویند: داوود علیه السلام در محرابش نماز می خواند که ابلیس در صورت زیباترین پرنده ممکن بر او ظاهر گشت، پس داوود نمازش را قطع کرد

ص: 23

و بر خاست تا آن را بگیرد، پرنده به سوی خانه خارج شد و داوود به دنبالش رفت، پرنده به طرف سقف رفت و او نیز در طلبش بالا رفت تا اینکه به خانه اوریا بن حنّان افتاد، پس داوود علیه السلام به دنبال پرنده به خانه نگاه انداخت و ناگهان با همسر اوریا مواجه شد که غسل می کرد، و هنگامی که به او نگاه کرد عشقش را در سر پروراند، و این در حالی بود که داوود، اوریا را اجرای شرکت در یکی از جنگهایش مأمور کرده بود، پس به یکی از دوستانش نامه ای نوشت که اوریا را به خط مقدّم جنگ بفرستد، او نیزچنین کرد و اوریا بر مشرکین پیروز شد، این امر بر داوود گران آمد پس دوباره به دوستش نامه نوشت که اوریا را به مقابل تابوت بفرستد، پس اوریا را پیش فرستاد و در نتیجه، خدا او را ببخشاید، کشته شد و داوود با همسر او ازدواج کرد؛ امام رضا علیه السلام با دست بر پیشانیش زد و گفت: ما همه از آنِ خداییم و به سوی او باز می گردیم، آیا سبک شمردن نماز به سبب بیرون رفتن به دنبال یک پرنده، کار زشت و سپس قتل را به پیامبری از پیامبران خدا علیهم السلام نسبت می دهید؟ علی بن محمد گفت: ای فرزند رسول خدا، پس خطای داوود چه بود؟ امام رضا گفت: وای بر تو، داوود علیه السلام گمان می کرد که خداوند متعال مخلوقی آگاه­تر از او نیافریده است، پس خداوند دو فرشته را به سوی او فرستاد، آنها نیز از دیوار محراب بالا رفتند و گفتند: {[ما] دو مدّعی[هستیم] که یکی از ما بر دیگری تجاوز کرده پس میان ما به حق داوری کن و از حق دور مشو و ما را به راه راست هدایت فرما، این [شخص] برادر من است و او را نود و نه میش و مرا یک میش است و می گوید: آن را به من بسپار و در سخنوری بر من غالب آمده است.}

پس داوود علیه السلام در قضاوت علیه آنکه از او شکایت شده بود عجله کرد و گفت: {قطعاً او در مطالبه میش تو[اضافه] بر میشهای خودش بر تو ستم کرده است.} و از مدّعی دلیل و برهان قاطعی در اثبات ادعایش نخواست، و به مدّعی­علیه توجه نکرد و به او بگوید: تو چه می گویی؟ و این خطای در قضاوت بود نه آنچه شما در نظر دارید، آیا نمی­شنوی که خداوند متعال می فرماید: {ای داوود، ما تو را در زمین خلیفه [و جانشین] گرداندیم پس میان مردم به حق داوری کن.} تا آخر آیه؟ گفت: ای فرزند رسول خدا، پس داستان او با اوریا چه بوده است؟ امام رضا علیه السلام گفت: در دوران داوود، زن بعد از وفات یا کشته شدن همسرش هرگز ازدواج نمی­کرد، و داوود علیه­السلام اولین کسی بود که خداوند متعال به او اجازه داد که با زنی که شوهرش کشته شده ازدواج کند، پس بعد از کشته شدن اوریا با همسر او که عدّه اش به پایان رسیده بود ازدواج کرد، و آن بود که به اوریا گران آمد. - . عیون الأخبار : 107 و108 -

**[ترجمه]

بیان

قد مر الخبر بتمامه و بیانه مع أخبار أخر فی باب عصمتهم.

**[ترجمه]روایت به صورت کامل و توضیح آن با روایات دیگر در باب عصمت پیامبران ذکر شد.

ص: 24

**[ترجمه]

«3»

ک، إکمال الدین لی، الأمالی للصدوق أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام ⁽¹⁾

فالروایات الواردة فی قصة داود علیه السلام و رمیه بما یخالف مذهب الحق کلها واحدة مرجعها إلی هشام بن سالم، و الظاهر أنّه لما کان کثیرا یناظر العامّة و یخالطهم ذکر الصادق علیه السلام قصة داود علیه السلام علی ما یزعمون لتبکیتهم و شناعة آرائهم و بیان مزعمتهم الباطلة، و الا فالمعروف بین المسلمین قدیما و حدیثا أن الإمامیّة و ائمتهم علیهم السلام قائلون بعصمة الأنبیاء و تنزیههم عن السهو و الخطاء و عن کل ما یلطخ أذیالهم المقدّسة بوسمة الخطیئات و الزلات، و حسبک فی ذلک کتاب الشریف المرتضی المعروف بتنزیه الأنبیاء.

**[ترجمه]الکافی، أمالی الصدوق: از امام جعفر بن محمد صادق علیهما السلام روایت است که فرمود: روزی داوود علیه­السلام در حالی که زبور می­خواند از خانه خارج شد، و هنگامی که داوود به قرائت زبور می­پرداخت هیچ کوه و سنگ و پرنده و درّنده ای باقی نمی ماند مگر آنکه با او هم خوانی می­کرد، پس پیوسته به راه رفتن ادامه داد تا به کوهی رسید، از قضا بر آن کوه پیامبر عابدی قرار داشت که حزقیل نامیده می­شد، آن­گاه که بازتاب کوهها و صدای درندگان و پرندگان را شنید متوجه شد که داوود علیه السلام آمده است، داوود گفت: ای حزقیل، آیا به من اجازه می­دهی که به سوی تو بالا بیایم؟ حزقیل گفت: خیر، پس داوود علیه السلام گریست، آن­گاه خداوند متعال به حزقیل وحی کرد: ای حزقیل، داوود را سرزنش نکن و از من درخواست عافیت داشته باش، بنابراین برخاست و دست داوود را گرفت و او را به سوی خود بالا برد، داوود گفت: ای حزقیل، آیا هرگز همت انجام گناه و خطا کرده­ای؟ گفت: خیر، داوود پرسید: آیا عبادتت برای خداوند متعال تو را مغرور گردانده است؟ پاسخ داد: خیر، داوود پرسید: آیا به دنیا دل بسته­ای و دوست داشته­ای که از شهوت و لذتهای آن بهره بگیری؟ پاسخ داد: آری، چه بسا چنین چیزی به قلبم خطور کرده است، داوود پرسید: در چنین مواقعی چه کار می­کنی؟ حزقیل گفت: وارد این درّه می­شوم و از آنچه در آن است عبرت می­آموزم، پس داوود علیه السلام وارد آن درّه شد و ناگهان با تختی آهنی مواجه شد که جمجمه­ای فرسوده و استخوانهایی فرسوده بر آن قرار داشت، صفحه­ای آهنی را نیز مشاهده کرد که بر آن نوشته­ای بود، داوود علیه السلام نوشته را خواند که به این صورت بود: من أروی بن سلم هستم، هزار سال پادشاهی کردم، و هزار شهر بنیان نهادم و از هزار زن باکره لذت جستم و سرنوشتم این بود که در نهایت، خاک بسترم باشد وسنگ بالش زیرسرم، و مارها و کرمها همسایگانم، پس کسی که مرا می­بیند مفتون دنیا نشود. - . إکمال الدین : 289 و 290 ، أمالی الصدوق : 61 -

**[ترجمه]

«4»

نبه، تنبیه الخاطر دَخَلَ دَاوُدُ غَاراً مِنْ غِیرَانِ بَیْتِ الْمَقْدِسِ فَوَجَدَ حِزْقِیلَ یَعْبُدُ رَبَّهُ وَ قَدْ یَبِسَ

جِلْدُهُ عَلَی عَظْمِهِ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ فَقَالَ أَسْمَعُ صَوْتَ شَبْعَانَ نَاعِمٍ ⁽¹⁾فَمَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا دَاوُدُ قَالَ الَّذِی لَهُ کَذَا وَ کَذَا امْرَأَةً وَ کَذَا وَ کَذَا أَمَةً قَالَ نَعَمْ وَ أَنْتَ فِی هَذِهِ الشِّدَّةِ قَالَ مَا أَنَا فِی شِدَّةٍ وَ لَا أَنْتَ فِی نِعْمَةٍ حَتَّی تَدْخُلَ الْجَنَّةَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تنبیه الخاطر: داوود وارد غاری از غارهای بیت المقدس شد، پس حزقیل را در حال عبادت پروردگارش یافت که پوست واستخوانش خشک شده

ص: 25

بود، بر او سلام کرد، حزقیل گفت: صدای انسان سیر و ناز پرورده­ای را می­شنوم، تو کیستی؟ داوود گفت: من داوود هستم، حزقیل گفت: آنکه چندین و چند زن و کنیز دارد؟ داوود گفت: بله، و تو در این سختی به سر می­بری؟! حزقیل گفت: من در سختی نیستم، و تو نیز در نعمت نیستی تا وارد بهشت بشوی. - . تنبیه الخواطر 1 : 67 و 68 -

**[ترجمه]

«5»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُوسَی النَّخَعِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی سَعِیدٍ ⁽³⁾عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا تَقُولُ فِیمَا یَقُولُ النَّاسُ فِی دَاوُدَ وَ امْرَأَةِ أُورِیَا فَقَالَ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ تَقُولُهُ الْعَامَّةُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استناد به صدوق از ابو بصیر روایت است که گفت: به امام صادق علیه السلام گفتم: نظر تو درباره آنچه مردم پیرامون داوود و همسر اوریا می­گویند چیست؟ ایشان فرمود: آن چیزی است که عامه و مخالفین می­گویند. - . نسخه خطی قص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«6»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنِ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَوْ أَخَذْتُ أَحَداً یَزْعُمُ أَنَّ دَاوُدَ علیه السلام وَضَعَ یَدَهُ عَلَیْهَا لَحَدَدْتُهُ حَدَّیْنِ حَدّاً لِلنُّبُوَّةِ وَ حَدّاً لِمَا رَمَاهُ بِهِ ⁽⁵⁾.

أقول: روت العامة مثله عن أمیر المؤمنین علیه السلام.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استناد به صدوق از امام صادق علیه السلام روایت است فرمود: اگر به کسی که گمان می کند داوود علیه السلام به همسر اوریا دست زده دست یابم، بر او دو حدّ اجرا خواهم کرد: حدّی برای نبوت و دیگری به خاطر آنچه داوود را به آن متهم کرده است. - . نسخه خطی قص الأنبیاء -

می گویم: عامه و مخالفین نظیر این روایت را از امیر مؤمنان علیه السلام روایت کرده­اند.

**[ترجمه]

«7»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا بَکَی أَحَدٌ بُکَاءَ ثَلَاثَةٍ آدَمَ وَ یُوسُفَ وَ دَاوُدَ فَقُلْتُ مَا بَلَغَ مِنْ بُکَائِهِمْ فَقَالَ أَمَّا آدَمُ علیه السلام فَبَکَی حِینَ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ کَانَ رَأْسُهُ فِی بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ السَّمَاءِ فَبَکَی حَتَّی تَأَذَّی بِهِ أَهْلُ السَّمَاءِ فَشَکَوْا ذَلِکَ إِلَی اللَّهِ فَحَطَّ مِنْ قَامَتِهِ فَأَمَّا دَاوُدُ فَإِنَّهُ بَکَی حَتَّی هَاجَ الْعُشْبُ مِنْ دُمُوعِهِ وَ إِنْ کَانَ لَیَزْفِرُ الزَّفْرَةَ فَیُحْرِقُ مَا نَبَتَ مِنْ دُمُوعِهِ ⁽⁶⁾وَ أَمَّا یُوسُفُ علیه السلام فَإِنَّهُ کَانَ یَبْکِی عَلَی

أَبِیهِ یَعْقُوبَ وَ هُوَ فِی السِّجْنِ فَتَأَذَّی بِهِ أَهْلُ السِّجْنِ فَصَالَحَهُمْ عَلَی أَنْ یَبْکِیَ یَوْماً وَ یَسْکُتَ یَوْماً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر العیاشی: هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: هیچ کسی تا کنون مانند گریستن سه نفر نگریسته است: آدم، یوسف و داوود، گفتم: گریستن آنها به چه اندازه بود؟ فرمود: امّا آدم علیه السلام هنگامی که از بهشت بیرون رانده شد گریست، و (قامتش به اندازه­ای بود که) سرش در کنار دروازه­ای از دروازه­های آسمان قرار گرفته بود، پس آنقدر گریست که اهل آسمان به خاطر آن اذیت شدند و از این مسأله به درگاه خداوند شکایت کردند و خداوند نیز از قامت آدم کاست؛ امّا داوود، آنقدر گریست که گیاه از اشکهایش رویید، اگر چه آه سردی می­کشید و آنچه در اثر اشکهایش روییده بود را می­سوزاند؛ و امّا یوسف علیه­السلام هنگامی که در زندان بود برای پدرش یعقوب گریه می­کرد،

ص: 26

بنابراین زندانیان از گریه فراوان او اذیت شدند، پس با آنان مصالحه کرد که یک روز گریه کند روز دیگر ساکت بماند. - . نسخه خطی تفسیر العیاشی -

**[ترجمه]

«8»

کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِیِّ ⁽²⁾عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْحَی إِلَی دَاوُدَ أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ ذَنْبَکَ وَ جَعَلْتُ عَارَ ذَنْبِکَ عَلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقَالَ کَیْفَ یَا رَبِّ وَ أَنْتَ لَا تَظْلِمُ قَالَ إِنَّهُمْ لَنْ یُعَاجِلُوکَ بِالنَّکَرَةِ ⁽³⁾.

عَرَائِسُ الثَّعْلَبِیِّ، قَالَ: لَمَّا عَلِمَ دَاوُدُ بَعْدَ نُزُولِ الْمَلَکَیْنِ أَنَّهُمَا نَزَلَا لِتَنْبِیهِهِ عَلَی الْخَطَإِ خَرَّ سَاجِداً أَرْبَعِینَ یَوْماً لَا یَرْفَعُ رَأْسَهُ إِلَّا لِحَاجَةٍ وَ لِوَقْتِ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ ثُمَّ یَعُودُ سَاجِداً ثُمَّ لَا یَرْفَعُ رَأْسَهُ إِلَّا لِحَاجَةٍ لَا بُدَّ مِنْهَا ثُمَّ یَعُودُ فَیَسْجُدُ تَمَامَ أَرْبَعِینَ یَوْماً ⁽⁴⁾لَا یَأْکُلُ وَ لَا یَشْرَبُ وَ هُوَ یَبْکِی حَتَّی نَبَتَ الْعُشْبُ حَوْلَ رَأْسِهِ وَ هُوَ یُنَادِی رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یَسْأَلُهُ التَّوْبَةَ وَ کَانَ یَقُولُ فِی سُجُودِهِ سُبْحَانَ الْمَلِکِ الْأَعْظَمِ الَّذِی یَبْتَلِی الْخَلْقَ بِمَا یَشَاءُ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ ⁽⁵⁾إِلَهِی لَمْ أَتَّعِظْ بِمَا وَعَظْتَ بِهِ غَیْرِی سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی أَنْتَ خَلَقْتَنِی وَ کَانَ فِی سَابِقِ عِلْمِکَ مَا أَنَا صَائِرٌ إِلَیْهِ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی یُغْسَلُ الثَّوْبُ فَیَذْهَبُ دَرَنُهُ وَ وَسَخُهُ وَ الْخَطِیئَةُ لَازِمَةٌ لِی لَا تَذْهَبُ عَنِّی سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی أَمَرْتَنِی أَنْ أَکُونَ لِلْیَتِیمِ کَالْأَبِ الرَّحِیمِ وَ لِلْأَرْمَلَةِ کَالزَّوْجِ الرَّحِیمِ ⁽⁶⁾فَنَسِیتُ عَهْدَکَ

سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ الْوَیْلُ لِدَاوُدَ إِذَا کُشِفَ عَنْهُ الْغِطَاءُ فَیُقَالُ هَذَا دَاوُدُ الْخَاطِئُ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی بِأَیِّ عَیْنٍ أَنْظُرُ إِلَیْکَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الظَّالِمُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِیٍّ إِلَهِی بِأَیِّ قَدَمٍ أَقُومُ أَمَامَکَ یَوْمَ تَزِلُّ أَقْدَامُ الْخَاطِئِینَ ⁽¹⁾سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی الْخَطِیئَةُ لَازِمَةٌ لِی ⁽²⁾سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی مِنْ أَیْنَ یَطْلُبُ الْعَبْدُ الْمَغْفِرَةَ إِلَّا مِنْ عِنْدِ سَیِّدِهِ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی مَطَرَتِ السَّمَاءُ وَ لَمْ تَمْطُرْ حَوْلِی سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی أَعْشَبَتِ الْأَرْضُ وَ لَمْ تَعْشَبْ حَوْلِی لِخَطِیئَتِی سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی أَنَا الَّذِی لَا أُطِیقُ حَرَّ شَمْسِکَ فَکَیْفَ أُطِیقُ حَرَّ نَارِکَ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی أَنَا الَّذِی لَا أُطِیقُ صَوْتَ رَعْدِکَ فَکَیْفَ أُطِیقُ صَوْتَ جَهَنَّمَ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی کَیْفَ یَسْتَتِرُ الْخَاطِئُونَ بِخَطَایَاهُمْ وَ أَنْتَ شَاهِدُهُمْ حَیْثُ کَانُوا سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی قُرِحَ الْجَبِینُ ⁽³⁾وَ جَمَدَتِ الْعَیْنَانِ مِنْ مَخَافَةِ الْحَرِیقِ عَلَی جَسَدِی سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی تُسَبِّحُ لَکَ الطَّیْرُ بِأَصْوَاتٍ ضِعَافٍ تَخَافُکَ وَ أَنَا الْعَبْدُ الْخَاطِئُ الَّذِی لَمْ أَرْعَ وَصِیَّتَکَ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی الْوَیْلُ لِدَاوُدَ مِنَ الذَّنْبِ الْعَظِیمِ الَّذِی أَصَابَ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ ⁽⁴⁾إِلَهِی أَسْأَلُکَ یَا إِلَهَ إِبْرَاهِیمَ ⁽⁵⁾وَ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ أَنْ تُعْطِیَنِی سُؤْلِی فَإِنَّ إِلَیْکَ رَغْبَتِی سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ اللَّهُمَّ بِرَحْمَتِکَ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی وَ لَا تُبَاعِدْنِی مِنْ رَحْمَتِکَ بِهَوَایَ ⁽⁶⁾اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ دَعْوَةٍ لَا تُسْتَجَابُ وَ صَلَاةٍ لَا تُقْبَلُ وَ عَمَلٍ لَا یُقْبَلُ ⁽⁷⁾سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی بِنُورِ وَجْهِکَ الْکَرِیمِ ذُنُوبِیَ الَّتِی أَوْبَقَتْنِی ⁽⁸⁾سُبْحَانَ

خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی فَرَرْتُ إِلَیْکَ بِذُنُوبِی ⁽¹⁾وَ اعْتَرَفْتُ بِخَطِیئَتِی فَلَا تَجْعَلْنِی مِنَ الْقَانِطِینَ وَ لَا تُخْزِنِی یَوْمَ الدِّینِ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ إِلَهِی قَرِحَ الْجَبِینُ ⁽²⁾وَ فَنِیَتِ الدُّمُوعُ وَ تَنَاثَرَ الدُّودُ مِنْ رُکْبَتَیَّ وَ خَطِیئَتِی أَلْزَمُ بِی مِنْ جِلْدِی سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ قَالُوا فَأَتَاهُ نِدَاءٌ یَا دَاوُدُ أَ جَائِعٌ أَنْتَ فَتُطْعَمَ أَمْ ظَمْآنُ أَنْتَ فَتُسْقَی أَ مَظْلُومٌ أَنْتَ فَتُنْصَرَ وَ لَمْ یُجِبْهُ فِی ذِکْرِ خَطِیئَتِهِ فَصَاحَ صَیْحَةً هَاجَ مَا حَوْلَهُ ثُمَّ نَادَی یَا رَبِّ الذَّنْبَ الَّذِی أَصَبْتُ فَنُودِیَ یَا دَاوُدُ ارْفَعْ رَأْسَکَ فَقَدْ غَفَرْتُ لَکَ فَلَمْ یَرْفَعْ رَأْسَهُ حَتَّی جَاءَهُ جَبْرَئِیلُ فَرَفَعَهُ وَ رُوِیَ أَنَّهُ لَمَّا نَادَی أُورِیَا فَلَمْ یُجِبْهُ بَعْدَ ذِکْرِ مَا فَعَلَ بِزَوْجَتِهِ قَامَ عِنْدَ قَبْرِهِ وَ جَعَلَ یَحْثُو التُّرَابَ عَلَی رَأْسِهِ ثُمَّ نَادَی الْوَیْلُ لِدَاوُدَ ثُمَّ الْوَیْلُ لِدَاوُدَ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ الْوَیْلُ لِدَاوُدَ ثُمَّ الْوَیْلُ لَهُ حِینَ یُؤْخَذُ بِذَقَنِهِ فَیُدْفَعُ إِلَی الْمَظْلُومِ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ الْوَیْلُ لِدَاوُدَ ثُمَّ الْوَیْلُ الطَّوِیلُ لَهُ حِینَ یُسْحَبُ عَلَی وَجْهِهِ مَعَ الْخَاطِئِینَ إِلَی النَّارِ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ الْوَیْلُ لِدَاوُدَ ثُمَّ الْوَیْلُ الطَّوِیلُ لَهُ حِینَ تُقَرِّبُهُ الزَّبَانِیَةُ مَعَ الظَّالِمِینَ إِلَی النَّارِ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ قَالَ فَأَتَاهُ نِدَاءٌ مِنَ السَّمَاءِ یَا دَاوُدُ قَدْ غَفَرْتُ لَکَ ذَنْبَکَ وَ رَحِمْتُ بُکَاءَکَ وَ اسْتَجَبْتُ دُعَاءَکَ وَ أَقَلْتُ عَثْرَتَکَ ⁽³⁾- وَ عَنْ أَبِی الْعَالِیَةِ ⁽⁴⁾قَالَ: کَانَ مِنْ دُعَاءِ دَاوُدَ علیه السلام سُبْحَانَکَ إِلَهِی إِذَا ذَکَرْتُ خَطِیئَتِی ضَاقَتْ عَلَیَّ الْأَرْضُ بِرُحْبِهَا وَ إِذَا ذَکَرْتُ رَحْمَتَکَ ارْتَدَّتْ إِلَیَّ رُوحِی إِلَهِی أَتَیْتُ أَطِبَّاءَ عِبَادِکَ لِیُدَاوُوا لِی خَطِیئَتِی فَکُلُّهُمْ عَلَیْکَ یَدُلُّنِی- وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: خَدَّ الدُّمُوعُ فِی وَجْهِ دَاوُدَ علیه السلام خَدِیدَ الْمَاءِ ⁽⁵⁾فِی الْأَرْضِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الکافی: ابو اسحاق خراسانی به نقل از بعضی از مردانش گفته است: خداوند متعال به داوود وحی کرد: همانا من گناه تو را بخشیدم و عار و ننگ آن را به پای بنی اسرائیل نوشتم، پس داوود گفت: پروردگارا، چگونه چنین چیزی ممکن است در حالی که تو ظلم روا نمی داری؟ خداوند فرمود: به خاطر اینکه آنان تو را به خاطر انجام عمل زشت مجازات نکردند. - . فروع الکافی 1 : 343 -

عرائس الثعلبیّ: گفته است: هنگامی که داوود بعد از نازل شدن دو فرشته پی برد نزول آن دو به خاطر آگاه ساختن او از خطایش بوده است، چهل روز در سجده افتاد و سرش را بلند نمی­کرد مگر برای برآوردن حاجتی یا به هنگام نمازی واجب، سپس دوباره به سجده می­رفت و سرش را فقط برای برآوردن حاجتی ضروری بلند می­کرد، سپس دوباره باز می­گشت و به این ترتیب چهل روز کامل را در سجده بود، چیزی نمی­خورد و نمی­نوشید، و گریه می­کرد تا اینکه از زیادت گریه گیاه در اطراف سرش رویید، و او پیوسته پروردگارش را می­خواند و از او طلب توبه می­کرد و در سجده هایش می­گفت: پاک و منزّه است فرمانروای بزرگی که مخلوقات را به آنچه بخواهد آزمایش می کند، منزّه است آفریننده نور و روشنایی؛ خداوندا از آنچه غیر مرا بدان نصیحت کردی پند نگرفتم، منزّه است آفریننده نور؛ خداوندا، مرا آفریدی و علم ازلی تو محیط بود بر آنچه که من به سویش می روم، منزّه است آفریننده نور؛ بار الها، لباس شسته می شود پس بوی بد و چرکش زدوده می شود در حالیکه که خطا و گناه با من است و برطرف نمی شود، منزّه است خالق نور؛ خداوندا مرا امر فرمودی که برای یتیم مانند پدر مهربان و برای بیوه زن مانند شوهر مهربان باشم ولی عهد تو را فراموش کردم،

ص: 27

منزّه است خالق نور؛ خداوندا، وای بر داوود آن­گاه که پرده از او برگرفته شود پس گفته شود: این، داوود خطا کار است، منزّه است خالق نور؛ خداوندا، درروز قیامت با کدام چشم به سوی تو بنگرم در حالی که ستمکاران از گوشه­ای پنهان می­نگرند؟

خداوندا، در روزی که پاهای خطاکاران می­لغزد با کدام قدم در مقابلت بایستم؟ منزّه است خالق نور؛ بار الها، خطا و گناه گریبان گیر من است، منزّه است خالق نور؛ خداوندا، عبد به غیر از جانب مولا و سرورش از کجا طلب بخشش می­کند؟ منزّه است خالق نور؛ خداوندا، آسمان بارید ولی در اطراف من نه، منزّه است خالق نور؛ خداوندا، زمین گیاه رویاند ولی به سبب خطایم در اطراف من گیاهی نرویاند، منزّه است خالق نور؛ خداوندا، من کسی هستم که طاقت گرمای خورشیدت را ندارم پس چگونه گرمای جهنم را تحمل کنم؟ منزّه است خالق نور؛ خداوندا، من کسی هستم که طاقت صدای آذرخش تو را ندارم پس چگونه صدای جهنّمت را تحمل کنم؟ منزّه است خالق نور؛ خداوندا، از ترس آتشی که جسمم را در بر گیرد پیشانی­ام زخمی شده و دو چشمم (از فرط گریستن) خشکیده است، منزّه است خالق نور؛ خداوندا، پرندگان در حالی که از تو می­ترسند با صدایی ضعیف تسبیحت می­گویند و من بنده خطا کاری هستم که وصیت تو را رعایت نکردم، منزّه است خالق نور؛ بارالها، وای بر داوود به خاطر گناه بزرگی که گرفتار آن شد، منزّه است خالق نور؛ خداوندا، ای خدای ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب، از تو می­خواهم که درخواستم را اجابت فرمایی، و همانا که رغبت و میل من به سوی توست، منزّه است خالق نور؛ خداوندا، با رحمت خود گناهانم را ببخش و به سبب هوی و هوسم مرا از رحمت خودت دور مکن، خداوندا من به تو پناه می­برم از دعوتی که اجابت نشود و نمازی که پذیرفته نشود و عملی که مقبول درگاهت واقع نشود، منزّه است خالق نور؛ خداوندا، تو را سوگند می دهم به نور چهره بخشنده­ات گناهان مرا که خوار و ذلیلم گردانده­اند ببخشایی، منزّه است

ص: 28

خالق نور؛ خداوندا، با گناهانم به درگاه تو فرار کردم و به خطایم اعتراف کردم پس مرا در زمره نا امیدان قرار مده، و در روز قیامت خوار مگردان، منزّه است خالق نور؛ خداوندا، پیشانیم زخمی و اشکهایم تمام شده­اند و دیگر رمق حرکت ندارم و خطایم بیشتر از پوستم همراه من است، منزّه است خالق نور.

گفته­اند: پس ندایی به سوی داوود آمد: آیا گرسنه­ای تا سیر شوی؟ آیا تشنه­ای تا سیراب شوی؟ آیا مظلومی تا یاری شوی؟ و در ذکر خطایش جوابی به او داده نشد، پس داوود فریاد بلندی کشید که هر آنچه در اطرافش بود را مات و مبهوت کرد، سپس بانگ سر داد: پروردگارا، گناهی که گرفتارش شدم، پس ندا داده شد: ای داوود، سرت را بالا بگیر که تو را بخشیدم، و او سرش را بلند نکرد تا جبرئیل آمد و سرش را بلند کرد.

و روایت شده است: هنگامی که داوود اوریا را صدا زد و او جوابش را به خاطر آنچه بر سر همسرش آورده بود نداد، از کنار مزارش برخاست و خاک بر سر می­پاشید و سپس فریاد زد: وای بر داوود، وای بر داوود، منزّه است خالق نور؛ خداوندا، وای بر داوود، وای بر او آنگاه که چانه­اش گرفته می­شود و به سوی مظلوم هول داده می­شود، وای بر داوود و وای طولانی بر او آن­گاه گه به همراه خطا کاران با صورت به سوی آتش کشیده می­شود، منزّه است خالق نور؛ وای بر داوود و وای طولانی بر او آن­گاه که زبانیه (دربان جهنم) او را با ستمکاران در آتش اسکان می­دهد.منزّه است خالق نور؛ گفت:پس ندایی از آسمان سراغ او آمد: ای داوود، گناهت را بخشیدم و به گریه ات رحم کردم و دعایت را اجابت نمودم، و از لغزشت کاستم.

و از ابو العالیه روایت است که گفت: از جمله دعاهای داوود علیه السلام این بود: خداوندا تو منزّهی، آن­گاه که خطایم را به یاد می­آورم زمین با فراخی خویش بر من تنگ آید، و آن­گاه که رحمت تو را متذکّر می­شوم روح و نشاط به من باز می­گردد، خداوندا بندگان طبیبت را آورده­ام که خطایم را مداوا کنند پس همه آنان مرا به سوی درگاه تو راهنمایی می­کنند.

و از پیامبر صلّی الله علیه و آله روایت است که فرمود: اشکها بر صورت داوود علیه السلام جا انداختند آن­گونه که آب در زمین شکاف و شیار ایجاد می­کند. - . عرائس: 157-159 -

ص: 29

**[ترجمه]

تذنیب

قال الطبرسی رحمه الله اختلف فی استغفار داود علیه السلام من أی شی‌ء کان فقیل إنه حصل منه علی سبیل الانقطاع إلی الله تعالی و الخضوع له و التذلل بالعبادة و السجود کما حکی سبحانه عن إبراهیم علیه السلام بقوله وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ ⁽¹⁾و أما قوله فَغَفَرْنا لَهُ ذلِکَ فالمعنی أنا قبلناه منه و أثبناه علیه فأخرجه علی لفظ الجزاء مثل قوله یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ ⁽²⁾و قوله اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ ⁽³⁾فلما کان المقصود من الاستغفار و التوبة القبول قیل فی جوابه غفرنا و هذا قول من ینزه الأنبیاء عن جمیع الذنوب من الإمامیة و غیرهم ⁽⁴⁾و من جوز علی الأنبیاء الصغائر قال إن استغفاره علیه السلام کان لصغیرة.

ثم إنهم اختلفوا فی ذلک علی وجوه أحدها أن أوریا بن حنان خطب امرأة فکان أهلها أرادوا أن یزوجوها منه فبلغ داود جمالها فخطبها أیضا فزوجوها منه و قدموه علی أوریا فعوتب داود علیه السلام علی الحرص علی الدنیا عن الجبائی.

و ثانیها أنه أخرج أوریا إلی بعض ثغوره فقتل فلم یجزع علیه جزعه علی أمثاله من جنده ⁽⁵⁾إذ مالت نفسه إلی نکاح امرأته فعوتب علی ذلک بنزول الملکین. ⁽⁶⁾و ثالثها أنه کان فی شریعته أن الرجل إذا مات و خلف امرأة فأولیاؤه أحق بها إلا أن یرغبوا عن التزویج بها فحینئذ یجوز لغیرهم أن یتزوج بها فلما قتل أوریا خطب داود امرأته و منعت هیبة داود و جلالته أولیاءه أن یخطبوها فعوتب علی ذلک.

و رابعها أن داود کان متشاغلا بالعبادة فأتاه رجل و امرأة محاکمین ⁽⁷⁾إلیه فنظر إلی المرأة لیعرفها بعینها و ذلک نظر مباح فمالت نفسه ⁽⁸⁾میل الطباع ففصل بینهما

و عاد إلی عبادة ربه فشغله الفکر فی أمرها عن بعض نوافله فعوتب.

و خامسها أنه عوتب علی عجلته فی الحکم قبل التثبت و کان یجب علیه حین سمع الدعوی من أحد الخصمین أن یسأل الآخر عما عنده فیه و لا یحکم علیه قبل ذلک و إنما أنساه التثبت فی الحکم فزعه من دخولهما علیه فی غیر وقت العادة انتهی. ⁽¹⁾و قال الرازی بعد رد الروایة المشهورة و الطعن فیها و إقامة الدلائل علی بطلانها و ذکر بعض الوجوه السابقة و تزییفها.

روی أن جماعة من الأعداء طمعوا فی أن یقتلوا نبی الله داود علیه السلام و کان له یوم یخلو فیه بنفسه و یشتغل بطاعة ربه فانتهزوا الفرصة فی ذلک الیوم و تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ فلما دخلوا علیه وجدوا عنده أقواما یمنعونه منهم فخافوا و وضعوا کذبا فقالوا خَصْمانِ بَغی بَعْضُنا عَلی بَعْضٍ إلی آخر القصة و لیس فی لفظ القرآن ما یمکن أن یحتج به فی إلحاق الذنب بداود إلا ألفاظ أربعة أحدها قوله وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ و ثانیها قوله فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ و ثالثها قوله وَ أَنابَ و رابعها قوله فَغَفَرْنا لَهُ ذلِکَ ثم نقول و هذه الألفاظ لا یدل شی‌ء منها علی ما ذکروه و تقریره من وجوه:

الأول أنه لما دخلوا علیه لطلب قتله بهذا الطریق و علم داود علیه السلام دعاه الغضب إلی أن یشتغل بالانتقام منهم إلا أنه مال إلی التصفح و التجاوز عنهم طلبا لمرضاة الله تعالی فکانت هذه الواقعة هی الفتنة لأنها جاریة مجری الابتلاء و الامتحان ثم إنه استغفر ربه مما هم به من الانتقام منهم و تاب عن ذلک الهم وَ أَنابَ فَغَفَرْنا لَهُ ⁽²⁾ذلِکَ الْقَدْرَ مِنَ الْهَمِّ وَ الْعَزْمِ.

و الثانی أنه و إن غلب علی ظنه أنهم دخلوا علیه لیقتلوه إلا أنه ندم علی ذلک الظن و قال لما لم تقم دلالة و لا أمارة علی أن الأمر کذلک فبئس ما عملت بهم حین ظننت بهم هذا الظن الردی‌ء فکان هذا هو المراد من قوله وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راکِعاً وَ أَنابَ منه فغفر الله له ذلک.

الثالث أن دخولهم علیه کان فتنة لداود إلا أنه علیه السلام استغفر لذلک الداخل العازم علی قتله و قوله فَغَفَرْنا لَهُ ذلِکَ أی لاحترام داود علیه السلام و تعظیمه انتهی. ⁽¹⁾و قال البیضاوی أقصی ما فی هذه الإشعار بأنه علیه السلام ود أن یکون له ما لغیره و کان له أمثاله فنبهه الله بهذه القضیة فاستغفر و أناب عنه انتهی. ⁽²⁾

أقول: لما ثبت بما قدمنا عصمتهم علیهم السلام عن جمیع الذنوب ⁽³⁾لا بد من رد ما یدل علی صدور ذنب عنه علیه السلام فی ذلک و أما الوجوه التی یمکن حملها علی ترک الأولی و الأفضل کأکثر الوجوه السالفة فهی محتملة و لا یمکن القطع بها إلا بعد ثبوتها و قد عرفت ما یظهر من الأخبار و الله یعلم حقیقة الحال ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]طبرسی رحمه الله گفته است: در مورد اینکه استغفار داوود علیه السلام به چه سبب بوده اختلاف نظر وجود دارد: گفته شده است: این استغفار در چهارچوب خلوت با خداوند متعال و فروتنی در مقابل او واظهار ذلت از طریق عبادت و سجود از داوود سرزده است، آن­گونه که خداوند سبحان از زبان ابراهیم علیه السلام می­فرماید: «والذی أطمع أن یغفرلی خطیئتی یومَ الدین» - . الشعراء / 82 -

{و آن کس که امید دارم روز پاداش گناهم را بر من ببخشاید.}

و اما فرموده خداوند «فغفرنا له ذلک»{و بر او این[ماجرا] را بخشودیم.} به این معناست که: ما آن توبه و استغفار را از او پذیرفتیم و او را بر آن ثابت گرداندیم، و خداوند این کلام را به شیوه جزاء بیان کرده است مانند این فرموده: «یخادعون الله و هو خادعهم» - . النساء / 142 -

{منافقان با خدا نیرنگ می­کنند و حال آنکه او با آنان نیرنگ خواهد کرد.}، و این فرموده: «الله یستهزئ بهم» - . البقرة / 15 -

{خدا[است که] ریشخندشان می­کند.}، پس آن­گاه که مقصود از استغفار و توبه، قبول واقع شدن آنها باشد در جوابش گفته شده: «غفرنا» {بخشودیم}، و این سخن شیعیان امامیّه و غیرآنان است که پیامبران را از تمام گناهان منزّه می دانند، و کسانی که ارتکاب گناهان صغیره را برای پیامبران جایزه می دانند گفته اند: استغفار داوود علیه السلام برای توبه از گناهی صغیره بوده است.

سپس راویان و مفسران از چند جنبه در این باره اختلاف دارند:

نخست: اوریا بن حنّان از زنی خواستگاری کرد و خانواده­اش خواستند که او را به ازدواج اوریا در آوردند، پس نقل زیبایی این زن به داوود رسید و او نیز به خواستگاری رفت، بنابراین خانواده زن او را به ازدواج داوود درآوردند و داوود را بر اوریا مقدّم شمردند، پس داوود علیه السلام به خاطر حرص بر مال دنیا سرزنش شد، این روایت از جبائی نقل شده است.

دوّم : داوود اوریا را به یکی از مرزها فرستاد پس کشته شد، ولی داوود آن­گونه که در غم از دست دادن سربازان دیگرش جزع و فزع می­کرد در غم از دست دادن اوریا بی تابی نکرد، و دلیل این سخن آنکه تمایل پیدا کرد زن او را به نکاح خویش درآورد، پس با فروآمدن دو فرشته به خاطر این کار سرزنش شد.

سوّم: در شریعت داوود رسم بر این بود که اگر مرد فوت کند و زنی به جای گذارد، نزدیکان مرد در ازدواج با او از همه سزاوارترند مگر آنکه آنان از این ازدواج سر باز زنند، در این صورت دیگران جایزند که با آن زن ازدواج کنند، پس هنگامی که اوریا کشته شد، داوود از همسر او خواستگاری کرد و هیبت و عظمت او مانع از آن شد که نزدیکان اوریا از همسرش خواستگاری کنند و به همین خاطر داوود سرزنش شد.

چهارم: داوود به عبادت مشغول بود که مرد و زنی برای قضاوت نزد او آمدند، پس نگاه مباحی به زن کرد تا او را از روی چشمانش بشناسد، و در اثر تمایلی فطری به سوی آن زن متمایل شد، آن­گاه آن زن و مرد را از هم جدا کرد

ص: 30

و به عبادت پروردگارش بازگشت، ولی فکر کردن به آن زن او را از ادای بعضی از نوافل بازداشت و به همین سبب سرزنش شد.

و پنجم: داوود به خاطر عجله در صدور حکم قبل از اثبات آن سرزنش شد، و بر او واجب بود که به هنگام شنیدن ادعای یکی از دو متخاصم، نظر دیگری را نیز در آن مورد جویا شود و قبل از شنیدن، علیه او حکم صادر نکند، ولی ترس او از شیوه ورود آن دو در وقت غیر معمول، اثبات در حکم را از یاد او برد. پایان کلام طبرسی. - . مجمع البیان 8 : 471 و 472 -

و رازی بعد از ردّ روایت مشهور و مردود دانستن آن و بیان دلایل باطل بودن و ذکر برخی از دیدگاه های ذکر شده و جعلی بودن آنها گفته است:

روایت شده است که عده ای از دشمنان طمع کردند که پیامبر خدا داوود علیه السلام را به قتل برسانند، و او را روزی بود که در آن با خود خلوت می­کرد و مشغول عبادت پروردگارش می شد، پس فرصت را در آن روز غنیمت شمردند و از دیوار محراب بالا رفتند و آن­گاه که بر او وارد شدند، گروههایی از مردم را نزد داوود مشاهده کردند که مانع دسترسی آنان به او می شدند، پس ترسیدند و به دروغ پردازی پرداختند و گفتند: {[ما] دو مدّعی[هستیم] که یکی از ما بر دیگری تجاوز کرده} و تا پایان داستان. و در نصّ قرآن الفاظی وجود ندارد که بتوان آنها را به عنوان دلیل بر گناه کار بودن داوود ذکر کرد مگر چهار لفظ: اوّل این فرموده:{و داوود دانست که ما او را آزمایش کرده ایم}، دوّم: {پس از پروردگارش آمرزش طلبید}، سوّم: {و توبه کرد} و چهارم: {و بر او این [ماجرا] را بخشودیم.}

سپس می­گوییم: و هیچ یک از این الفاظ بر آنچه آنان ذکر می کنند دلالت نمی­کند، و بیان این ادّعا از چند جنبه ممکن است:

اوّل: آنان وقتی بر داوود وارد شدند با این شیوه خواستند او را به قتل برسانند و داوود علیه­السلام از این موضوع آگاهی یافت و خشم و غضب، او را به انتقام از آنان فراخواند ولی به خاطر رضایت خداوند متعال به چشم پوشی و گذشت از آنان روی آورد، پس منظور از (فتنه) همین حادثه بوده چرا که به منزله آزمایش و امتحان بوده است، پس داوود به دلیل قصد انتقام از آنان از پروردگارش طلب آمرزش کرد، و از آن تصمیم گیری توبه کرد و به درگاه خدا بازگشت، پس آن مقدار از تصمیم و اراده را بر او بخشیدیم.

دوّم: اگر چه داوود بر ظنّ و گمانش مبنی بر اینکه آنان برای کشتن او آمدند غلبه کرد، ولی از آن ظنّ و گمان پشیمان شد و گفت: هنگامی که دلیل و نشانه­ای بر این امر وجود ندارد پس چه بد رفتار کردم آن­گاه که به آنان سوء ظن پیدا کردم، و منظور از این فرموده خداوند متعال نیز همین بوده است: {و داوود دانست که ما او را آزمایش کرده­ایم پس از پروردگارش آمرزش طلبید و به رودر افتاد و توبه کرد} از آن سوء ظنّ، پس خداوند آن ماجرا را بر او بخشود.

ص: 31

سوّم: ورود آنان بر داوود آزمایش و امتحانی برای او بوده است، جز اینکه داوود علیه السلام برای شخصی که بر او وارد شده و قصد کشتن او را کرده بود طلب آمرزش کرد، و این فرموده خداوند: {بر او این [ماجرا] را بخشودیم} به این معناست که آن شخص را به خاطر احترام و بزرگداشت داوود علیه السلام بخشودیم. - . مفاتیح الغیب 7 : 137 -

و بیضاوی گفته است: داوود علیه السلام در آرزوی صاحب شدن چیزی که دیگران صاحبش بودند زیاده روی کرد حال آنکه خود چند برابر آن را صاحب بود، پس خداوند او را از این مسأله آگاه کرد و او طلب آمرزش کرد و توبه نمود. - . انوار التنزیل 2 : 343 -

می­گویم: آن­گاه که عصمت پیامبران علیهم­السلام از تمامی گناهان - . مراجعه کن به 11: 72-96 - طبق آنچه ذکر کردیم ثابت شده است، ناگریز باید جوابی برای احادیثی که بر انجام گناه از سوی داوود علیه السلام دلالت می­کنند داشته باشیم، و امّا احتمال جنبه­هایی که می­توان آنها را به پای ترک اولی و افضل گذاشت، مانند بیشتر جنبه هایی که ذکر آنها گذشت، وجود دارد و فقط بعد از اثبات آنها می­توان به اظهار نظر قطعی پرداخت، و آگاهی یافته­ام از آنچه که از اخبار و روایات آشکار می­شود، و خدواند حقیقت احوال را بهتر می­داند.

ص: 32

**[ترجمه]

باب 3 ما أوحی إلیه علیه السلام و صدر عنه من الحکم‌

الآیات

الأنبیاء: «وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ»(105)

<meta info="-­ ولقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر أنّ الأرض یرثها عبادی المصالحون. - . أنبیاء / 105 -

{و در حقیقت در زبور بعد از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی قدس الله سره: فیه أقوال: أحدها أن الزبور کتب الأنبیاء و الذکر اللوح المحفوظ. و ثانیها أن الزبور الکتب المنزلة بعد التوراة و الذکر التوراة. و ثالثها أن الزبور زبور داود و الذکر التوراة أَنَّ الْأَرْضَ أی أرض الجنة و قیل هی الأرض المعروفة یرثها أمة محمد صلی الله علیه و آله

وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هُمْ أَصْحَابُ الْمَهْدِیِّ علیه السلام فِی آخِرِ الزَّمَانِ ⁽¹⁾

**[ترجمه]طبرسی رحمه الله علیه گفته است: در تفسیر این آیه چند منظور وجود دارد:

نخست اینکه: منظور از (زبور) کتابهای پیامبران و منظور از (ذکر) لوح المحفوظ می­باشد، دوّم: منظور از (زبور) کتابهای آسمانی نازل شده بعد از تورات و منظور از (ذکر) تورات می باشد، سوّم: منظور از (زبور) کتاب آسمانی داوود و منظور از (ذکر) تورات می­باشد، «أنّ الأرض» یعنی: زمین بهشت؛ و گفته شده: منظور همان زمین معروفی است که امّت حضرت محمد صلی الله علیه و آله آن را به ارث می برند، و امام باقر علیه السلام فرموده است: آنان که زمین را به ارث می برند پیروان و یاران مهدی علیه السلام در آخر الزمان هستند. - . مجمع البیان 7 : 66 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَزَلَ الزَّبُورُ فِی لَیْلَةِ ثَمَانَ عَشْرَةَ مَضَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ ⁽²⁾.

و بإسناده ⁽³⁾عن داود بن حفص عنه علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله مثله ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الکافی: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: زبور در شب هجدهم ماه رمضان نازل شد. - . فروع الکافی 1 : 206 -

و با اسنادش به داوود بن حفص از امام صادق علیه السّلام از پیامبر صلی الله علیه وآله نظیر این روایت نقل شده است. - . اصول الکافی 2: 628 / 629 -

**[ترجمه]

«2»

ع، علل الشرائع بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ سَلَّامٍ أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لِمَ سُمِّیَ الْفُرْقَانُ فُرْقَاناً فَقَالَ لِأَنَّهُ مُتَفَرِّقُ الْآیَاتِ وَ السُّوَرِ أُنْزِلَتْ فِی غَیْرِ الْأَلْوَاحِ وَ غَیْرِ الصُّحُفِ وَ التَّوْرَاةُ وَ الْإِنْجِیلُ وَ الزَّبُورُ أُنْزِلَتْ کُلُّهَا جُمْلَةً فِی الْأَلْوَاحِ وَ الْوَرَقِ الْحَدِیثَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: با استناد به یزید بن سلام روایت شده که او از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: چرا قرآن فرقان نامیده شده است؟ پیامبر فرمود: به خاطر اینکه قرآن مجموعه­ای از آیات و سوره­های جدا از هم است و در شکلی غیر از لوحها و صفحه­ها نازل شده است، در حالی که تورات و انجیل و زبور به صورت یکجا و در لوحها و ورقه­ها نازل شده­اند. حدیث. - . علل الشرائع : 161 -

ص: 33

**[ترجمه]

«3»

لی، الأمالی للصدوق الدَّقَّاقُ عَنِ الصُّوفِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی الطَّبَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْخَشَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِحْصَنٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام مَا لِی أَرَاکَ وُحْدَاناً قَالَ هَجَرْتُ النَّاسَ وَ هَجَرُونِی فِیکَ قَالَ فَمَا لِی أَرَاکَ سَاکِتاً قَالَ خَشْیَتُکَ أَسْکَتَتْنِی قَالَ فَمَا لِی أَرَاکَ نَصِباً ⁽¹⁾قَالَ حُبُّکَ أَنْصَبَنِی قَالَ فَمَا لِی أَرَاکَ فَقِیراً وَ قَدْ أَفَدْتُکَ ⁽²⁾قَالَ الْقِیَامُ بِحَقِّکَ أَفْقَرَنِی قَالَ فَمَا لِی أَرَاکَ مُتَذَلِّلًا قَالَ عَظِیمُ جَلَالِکَ الَّذِی لَا یُوصَفُ ذَلَّلَنِی وَ حَقٌّ ذَلِکَ لَکَ یَا سَیِّدِی قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ فَأَبْشِرْ بِالْفَضْلِ مِنِّی فَلَکَ مَا تُحِبُّ یَوْمَ تَلْقَانِی خَالِطِ النَّاسَ وَ خَالِقْهُمْ بِأَخْلَاقِهِمْ وَ زَایِلْهُمْ ⁽³⁾فِی أَعْمَالِهِمْ تَنَلْ مَا تُرِیدُ مِنِّی یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام یَا دَاوُدُ بِی فَافْرَحْ وَ بِذِکْرِی فَتَلَذَّذْ وَ بِمُنَاجَاتِی فَتَنَعَّمْ فَعَنْ قَلِیلٍ أُخْلِی الدَّارَ مِنَ الْفَاسِقِینَ وَ أَجْعَلُ لَعْنَتِی عَلَی الظَّالِمِینَ ⁽⁴⁾.

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]أمالی الصدوق: از جعفر بن ­محمد امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی فرمود: چه شده که تو را تنها می­بینم؟ داوود گفت: به خاطر تو مردم را ترک گفتم و آنان نیز مرا ترک کردند، فرمود: چه شده که تو را ساکت می­بینم؟ گفت: ترس از تو ساکتم کرده است، فرمود: چه شده که تو را سخت مشغول عبادت می­بینم؟ گفت: عشق تو سخت مرا به عبادت وا داشته است، فرمود: چه شده که تو را فقیر می­بینم در حالی که نعمتهای فراوان به تو بخشیده­ام؟ گفت: به پاداشتن حقّ تو مرا فقیر گردانده است، فرمود: چه شده که تو را ذلیل می­بینم؟ گفت: بزرگی جلال و شوکت تو که قابل وصف نیست مرا ذلیل گردانده است، و ای مولای من به راستی که آن صفت شایسته توست؛ خداوند جلّ جلاله فرمود: پس مژده باد فضل و بخشش من تو را، روزی به ملاقات من می­آیی هر چه بخواهی برایت فراهم می­شود، با مردم درآمیز و با اخلاق خودشان با آنان رفتار کن، و به هنگام انجام کارهای زشت آنان را ترک کن، در این صورت در روز قیامت به هر آنچه از من طلب کنی دست خواهی یافت.

و امام صادق علیه السلام فرموده است: خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی فرمود: ای داوود، با وجود من شاد باش و از ذکر و یاد من لذّت ببر، و از مناجات با من بهره­مند شو، پس به زودی دنیا را از فاسقان خالی و لعنتم را شامل حال ستمکاران می­گردانم. - . أمالی الصدوق : 118 -

قصص الأنبیاء: با استناد به شیخ صدوق، نظیر این روایت از عبیدالله بن ­موسی روایت شده است. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«4»

لی، الأمالی للصدوق ابْنُ الْمُغِیرَةِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام ⁽⁶⁾قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام یَا دَاوُدُ کَمَا لَا تَضِیقُ الشَّمْسُ عَلَی مَنْ جَلَسَ فِیهَا کَذَلِکَ لَا تَضِیقُ رَحْمَتِی عَلَی مَنْ دَخَلَ فِیهَا وَ کَمَا لَا تَضُرُّ الطِّیَرَةُ مَنْ لَا یَتَطَیَّرُ مِنْهَا کَذَلِکَ لَا یَنْجُو مِنَ الْفِتْنَةِ الْمُتَطَیِّرُونَ وَ کَمَا أَنَّ أَقْرَبَ النَّاسِ مِنِّی یَوْمَ الْقِیَامَةِ الْمُتَوَاضِعُونَ کَذَلِکَ أَبْعَدُ النَّاسِ مِنِّی یَوْمَ الْقِیَامَةِ الْمُتَکَبِّرُونَ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]أمالی الصدوق: امام صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام روایت می کند که پیامبر صلّی الله علیه وآله فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی فرمود: ای داوود، آن­گونه که خورشید بر آنان که در نور آن نشسته­اند تنگ نمی­گردد رحمت من نیز بر آنان که در آن داخل شوند تنگ نمی­گردد، و آن­گونه که تفال بد زدن به کسی که به آن اهمیت ندهد ضرر نمی­رسانند به همان ترتیب تفال بد زنندگان نیز از فتنه رهایی نمی­یابند، و آن­گونه که متواضعان، نزدیک­ترین مردم نسبت به من در روز قیامتند به همان ترتیب متکبران دورترین مردم نسبت به من هستند. - . أمالی الصدوق : 183 و 184 -

**[ترجمه]

«5»

لی، الأمالی للصدوق أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّهْدِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام أَنَ

الْعَبْدَ مِنْ عِبَادِی لَیَأْتِینِی بِالْحَسَنَةِ فَأُبِیحُهُ جَنَّتِی قَالَ فَقَالَ دَاوُدُ علیه السلام یَا رَبِّ وَ مَا تِلْکَ الْحَسَنَةُ قَالَ یُدْخِلُ عَلَی عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ سُرُوراً وَ لَوْ بِتَمْرَةٍ قَالَ فَقَالَ دَاوُدُ علیه السلام حَقٌّ لِمَنْ عَرَفَکَ أَنْ لَا یَقْطَعَ رَجَاءَهُ مِنْکَ ⁽¹⁾.

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بإسناده إلی الصدوق مثله ⁽²⁾.

**[ترجمه]أمالی الصدوق: از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: خداوند متعال به داوود وحی نمود که:

ص: 34

بنده­ای از بندگانم کار نیکی انجام می­دهد پس بهشت را بر او حلال می­گردانم، داوود علیه السلام گفت: آن کار نیک چیست؟ خداوند فرمود: شادی را به بنده مومن من هدیه می­دهد اگر چه با یک دانه خرما باشد، داوود گفت: شایسته است آن کس که تو را می­شناسد امیدش به تو قطع نگردد. - . أمالی الصدوق : 359 -

قصص الأنبیاء: با استناد به شیخ صدوق نظیر همین روایت را نقل کرده است. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«6»

مع، معانی الأخبار ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام إِنَّ الْعَبْدَ مِنْ عِبَادِی لَیَأْتِینِی بِالْحَسَنَةِ فَأُدْخِلُهُ الْجَنَّةَ قَالَ یَا رَبِّ وَ مَا تِلْکَ الْحَسَنَةُ قَالَ یُفَرِّجُ عَنِ الْمُؤْمِنِ کُرْبَتَهُ وَ لَوْ بِتَمْرَةٍ قَالَ فَقَالَ دَاوُدُ علیه السلام حَقٌّ لِمَنْ عَرَفَکَ أَنْ لَا یَنْقَطِعَ رَجَاؤُهُ مِنْکَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الأخبار، عیون أخبار الرضا: از امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی کرد: همانا بنده­ای از بندگانم را به خاطر انجام کاری نیک وارد بهشت می­کنم، داوود گفت: پروردگارا آن کار نیک چیست؟ فرمود: گره از مشکل مومنی می­گشاید اگر چه با یک دانه خرما باشد، پس داوود علیه السلام گفت: شایسته است آن کس که تو را می­شناسد امیدش به تو قطع نشود. - . معانی الأخبار: 106 ، عیون الأخبار: 174 -

**[ترجمه]

«7»

ب، قرب الإسناد ابْنُ طَرِیفٍ ⁽⁴⁾عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ وَ فِیهِ قَالَ کُرْبَةٌ یُنَفِّسُهَا عَنْ مُؤْمِنٍ بِقَدْرِ تَمْرَةٍ أَوْ شِقِّ تَمْرَةٍ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قرب الأسناد: از امام باقر علیه السلام روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: و مانند روایت بالا را ذکر نمود؛ هم چنین در این روایت آمده است، گفت: گره از مشکل مومنی می­گشاید هر چند به اندازه یک خرما یا قسمتی از آن باشد. - . قرب الأسناد : 56 -

**[ترجمه]

«8»

ب، قرب الإسناد هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ دَاوُدَ قَالَ لِسُلَیْمَانَ یَا بُنَیَّ إِیَّاکَ وَ کَثْرَةَ الضَّحِکِ فَإِنَّ کَثْرَةَ الضَّحِکِ تَتْرُکُ الْعَبْدَ حَقِیراً ⁽⁶⁾یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَا بُنَیَّ عَلَیْکَ بِطُولِ الصَّمْتِ إِلَّا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ النَّدَامَةَ عَلَی طُولِ الصَّمْتِ مَرَّةً وَاحِدَةً خَیْرٌ مِنَ النَّدَامَةِ عَلَی کَثْرَةِ الْکَلَامِ مَرَّاتٍ یَا بُنَیَّ لَوْ أَنَّ الْکَلَامَ کَانَ مِنْ فِضَّةٍ کَانَ یَنْبَغِی لِلصَّمْتِ أَنْ یَکُونَ مِنْ ذَهَبٍ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]قرب الأسناد: امام جعفر صادق از پدرش علیهما السلام روایت می­کند که: داوود به سلیمان گفت: ای پسر عزیزم، از بسیار خندیدن پرهیز کن، چرا که خنده بسیار بنده خدا را در روز قیامت حقیر می­سازد، ای پسر عزیزم، سکوت طولانی اختیار کن جز در مواردی که دهان به خیر می­گشایی، چرا که پشیمانی یک باره بر سکوت طولانی بهتر از پشیمانی چند باره بر سخن گفتن بسیار است، ای پسر عزیزم، اگر جنس سخن گفتن از نقره بود لازم می­نمود که جنس سکوت از طلا باشد. - . قرب الأسناد : 33 -

ص: 35

**[ترجمه]

«9»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ التَّمَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْأَنْبَارِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سُلَیْمَانَ الزَّاهِدِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ الطَّائِیَّ الْوَاعِظَ یَقُولُ سَمِعْتُ وَهْبَ بْنَ مُنَبِّهٍ یَقُولُ قَرَأْتُ فِی زَبُورِ دَاوُدَ أَسْطُراً مِنْهَا مَا حَفِظْتُ وَ مِنْهَا مَا نَسِیتُ فَمَا حَفِظْتُ قَوْلُهُ یَا دَاوُدُ اسْمَعْ مِنِّی ⁽¹⁾مَا أَقُولُ وَ الْحَقَّ أَقُولُ مَنْ أَتَانِی وَ هُوَ یُحِبُّنِی أَدْخَلْتُهُ الْجَنَّةَ یَا دَاوُدُ اسْمَعْ عَنِّی مَا أَقُولُ وَ الْحَقَّ أَقُولُ مَنْ أَتَانِی وَ هُوَ مُسْتَحْیٍ مِنَ الْمَعَاصِی الَّتِی عَصَانِی بِهَا غَفَرْتُهَا لَهُ وَ أَنْسَیْتُهَا حَافِظَیْهِ یَا دَاوُدُ اسْمَعْ مِنِّی مَا أَقُولُ وَ الْحَقَّ أَقُولُ مَنْ أَتَانِی بِحَسَنَةٍ وَاحِدَةٍ أَدْخَلْتُهُ الْجَنَّةَ قَالَ دَاوُدُ یَا رَبِّ وَ مَا هَذِهِ الْحَسَنَةُ قَالَ مَنْ فَرَّجَ عَنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ فَقَالَ دَاوُدُ إِلَهِی لِذَلِکَ لَا یَنْبَغِی لِمَنْ عَرَفَکَ أَنْ یَقْطَعَ رَجَاءَهُ مِنْکَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]أمالی الطوسی: شیخ مفید از حسن بن محمد تمّار از محمد بن قاسم أنباری از پدرش از حسین بن سلیمان زاهد نقل می­کند که گفت: از ابو جعفر طائی واعظ شنیدم که می­گوید: از وهب ابن منبّه شنیدم که می­گوید: چند سطر از زبور داوود را قرائت کردم و مقداری از آن را به حافظه سپردم و مقداری دیگر را فراموش کردم، از جمله سطرهایی که به حافظه سپردم این فرموده بود: ای داوود، آنچه را می­گویم از من بشنو که من تنها به حق سخن می­گویم، هر که به درگاه من آید و مرا دوست داشته باشد داخل بهشتش می­گردانم؛ ای داوود، آنچه را که می­گویم از من بشنو که من تنها به حق سخن می­گویم، هر که به درگاه من آید و از گناهانی که با انجام آنها مرا نافرمانی کرده شرمنده باشد، آن گناهان را بر او می بخشایم و آنها را از حافظه کسانی که به یادشان دارند پاک خواهم کرد؛ ای داوود، آنچه را می­گویم از من بشنو که من تنها به حق سخن می­گویم، هرکه با انجام یک کار نیک به درگاه من آید او را وارد بهشت می­گردانم، داوود گفت: و این کار نیک چیست: خداوند فرمود: گره گشودن از مشکل بنده­ای مسلمان ، و داوود گفت: به همین خاطر لازم است امید آن که تو را می­شناسد از تو قطع نشود. - . أمالی : 65 -

**[ترجمه]

«10»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیهم السلام قَالَ: فِی حِکْمَةِ آلِ دَاوُدَ یَا ابْنَ آدَمَ کَیْفَ تَتَکَلَّمُ بِالْهُدَی وَ أَنْتَ لَا تُفِیقُ عَنِ الرَّدَی یَا ابْنَ آدَمَ أَصْبَحَ قَلْبُکَ قَاسِیاً وَ لِعَظَمَةِ اللَّهِ نَاسِیاً ⁽³⁾فَلَوْ کُنْتَ بِاللَّهِ عَالِماً وَ بِعَظَمَتِهِ عَارِفاً لَمْ تَزَلْ مِنْهُ خَائِفاً وَ لِمَوْعِدِهِ رَاجِیاً وَیْحَکَ کَیْفَ لَا تَذْکُرُ لَحْدَکَ وَ انْفِرَادَکَ فِیهِ وَحْدَکَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]أمالی الطوسی: با استناد به شیخ مفید امام جعفر بن محمد صادق از پدرش علیهما السلام روایت می­کند که فرمود: در حکمت آل داوود این گونه آمده است: ای فرزند آدم، چگونه سخن از هدایت می­رانی در حالی که تو را از مرگ رهایی نیست، ای فرزند آدم، قساوت بر قلبت چیره شده و بزرگی خدا را فراموش کرده است، پس اگر به (اسماء و صفات) خدا آگاه بودی و عظمت او را درک می­کردی پیوسته از او ترس به دل داشتی و به وعده­اش امیدوار بودی، وای بر تو چگونه قبر و تنهایی خود در آن را به یاد نمی­آوری؟! - . أمالی : 126 و127 -

**[ترجمه]

«11»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سَعِیدِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ الْأُمَوِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْقَاسِمِ الْأُمَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ أَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام یَا دَاوُدُ إِنَّ الْعَبْدَ لَیَأْتِینِی بِالْحَسَنَةِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَأُحَکِّمُهُ ⁽⁵⁾بِهَا فِی الْجَنَّةِ قَالَ دَاوُدُ علیه السلام یَا رَبِّ وَ مَا هَذَا الْعَبْدُ الَّذِی یَأْتِیکَ بِالْحَسَنَةِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَتُحَکِّمُهُ بِهَا فِی الْجَنَّةِ قَالَ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ سَعَی فِی حَاجَةِ أَخِیهِ الْمُسْلِمِ أَحَبَّ قَضَاءَهَا قُضِیَتْ لَهُ أَمْ لَمْ تُقْضَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]أمالی الطوسی: امام جعفرصادق از پدرانش از علی علیهم السلام روایت می­کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی کرد: ای داوود، عبد و بنده من در روز قیامت کار نیک به درگاهم می­آورد و من با آن کار نیک او را در بهشت حاکم می­گردانم، داوود علیه السلام گفت: پروردگارا، و کیست این عبد و بنده­ای که در روز قیامت با کار نیک به درگاهت می­آید و تو او را با آن در بهشت حاکم می­گردانی؟ خداوند فرمود: عبد و بنده مومنی که سعی در برآوردن حاجت برادر مسلمان خویش دارد، دوست دارد آن را برآورده سازد، چه برآورده شود یا نشود. - . أمالی : 328 -

ص: 36

**[ترجمه]

«12»

فس، تفسیر القمی وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ قَالَ الْکُتُبُ کُلُّهَا ذِکْرٌ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ قَالَ الْقَائِمُ علیه السلام وَ أَصْحَابُهُ قَالَ وَ الزَّبُورُ فِیهِ مَلَاحِمُ وَ تَحْمِیدٌ وَ تَمْجِیدٌ وَ دُعَاءٌ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: در مورد آیه «و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر» گفته است: منظور از (ذکر)، تمام کتابهای آسمانی است و منظور از (عبادی الصالحون) در آیه «أنّ الأرض یرثها عبادی الصالحون»، قائم آل محمد علیه السلام و یاران اوست، هم چنین گفته: در زبور ذکر حماسه­ها و ستایش و تمجید و دعا آورده شده است. - . تفسیر القمی: 434 و435 -

**[ترجمه]

بیان

قال المسعودی أنزل الله علیه الزبور بالعبرانیة مائة و خمسین سورة و جعله ثلاثة أثلاث فالثلث الأول فیه ما یلقون من بختنصر و ما یکون من أمره فی المستقبل و فی الثلث الثانی ما یلقون من أهل الثور و فی الثلث الثالث مواعظ و ترغیب لیس فیه أمر و لا نهی و لا تحلیل و لا تحریم ⁽²⁾.

**[ترجمه]مسعودی گفته است: خداوند متعال زبور را در صد و پنجاه سوره و با زبان عبری بر داوود علیه السلام نازل فرموده و آن را به سه قسمت تقسیم کرده است: در قسمت اول سخن از گرفتاریهایی به میان آمده که به واسطه (بخت­نصر) دچار مومنان می­شود هم چنین به آینده امور او پرداخته شده است، و در قسمت دوّم به ذکر آنچه به واسطه اهل (ثور) دچار آنان می­شود پرداخته شده است، و در قسمت سوم موعظه­ها و تشویق­هایی وجود دارد که در آن سخنی از امر و نهی و حلال و حرام به میان نیامده است. - . مروّج الذهب درحاشیه الکامل1: 74 -

**[ترجمه]

«13»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام أَنْ بَلِّغْ قَوْمَکَ أَنَّهُ لَیْسَ مِنْ عَبْدٍ مِنْهُمْ آمُرُهُ بِطَاعَتِی فَیُطِیعُنِی إِلَّا کَانَ حَقّاً عَلَیَّ أَنْ أُعِینَهُ عَلَی طَاعَتِی فَإِنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ وَ إِنْ دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَ إِنِ اعْتَصَمَ بِی عَصَمْتُهُ وَ إِنِ اسْتَکْفَانِی کَفَیْتُهُ وَ إِنْ تَوَکَّلَ عَلَیَّ حَفِظْتُهُ وَ إِنْ کَادَهُ جَمِیعُ خَلْقِی کِدْتُ دُونَهُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استتناد به صدوق از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی کرد: به قوم خویش ابلاغ کن که هیچ بنده­ای در میان بندگان وجود ندارد که او را به طاعتم امر کنم و او اطاعت کند مگر آنکه شایسته من است که او را بر طاعت خود یاری رسانم، پس اگر چیزی از من بخواهد به او می­بخشم و اگر مرا بخواند اجابت می­کنم، اگر به من دست یازد او را امان می­دهم، و اگر از من بخواهد که او را بی­نیاز کنم بی­نیازش می­گردانم، اگر بر من توکل کند از او محافظت می­کنم و اگر تمام مخلوقاتم در سدد نیرنگ و اذیت و آزار او برآیند در مقابل آنان و برای حفظ او به نیرنگ به مقابله می­پردازم. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«14»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِحْصَنٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام أَنَّ الْعِبَادَ تَحَابُّوا بِالْأَلْسُنِ وَ تَبَاغَضُوا بِالْقُلُوبِ وَ أَظْهَرُوا الْعَمَلَ لِلدُّنْیَا وَ أَبْطَنُوا الْغِشَّ وَ الدَّغَلَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استناد به شیخ صدوق از امام ­صادق­علیه­السلام روایت شده که فرموده: همانا بندگان با زبان به ابراز محبت می­پردازند و با قلب بغض و کینه می­ورزند، و برای دنیا عملی در ظاهر انجام می دهند و در باطن خیانت و دغل کاری پنهان می­دارند. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«15»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ رَفَعَهُ قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام اذْکُرْنِی فِی أَیَّامِ سَرَّائِکَ حَتَّی أَسْتَجِیبَ لَکَ فِی أَیَّامِ ضَرَّائِکَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: و با همین سند از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی کرد: مرا در ایام شادی­ات به یاد داشته باش تا درخواستهایت را در ایام گرفتاری اجابت نمایم. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«16»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام الصَّدُوقُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ

عَنْ إِسْرَائِیلَ رَفَعَهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِدَاوُدَ علیه السلام أَحِبَّنِی وَ حَبِّبْنِی إِلَی خَلْقِی قَالَ یَا رَبِّ نَعَمْ أَنَا أُحِبُّکَ فَکَیْفَ أُحَبِّبُکَ إِلَی خَلْقِکَ قَالَ اذْکُرْ أَیَادِیَّ عِنْدَهُمْ فَإِنَّکَ إِذَا ذَکَرْتَ ذَلِکَ لَهُمْ أَحَبُّونِی⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: صدوق از پیامبر صلی­الله علیه و آله نقل می­کند

ص: 37

که فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام فرمود: مرا دوست داشته باش و مخلوقاتم را به دوستی من وادار کن، داوود گفت: پروردگارا، بله من تو را دوست دارم ولی چگونه مخلوقاتت را به دوستیت وادار کنم؟ خداوند فرمود: نعمتهایم را برای آنان ذکر کن، پس اگر چنین کنی آنان مرا دوست خواهند داشت. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«17»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوقَةَ عَنْ عِیسَی الْفَرَّاءِ وَ أَبِی عَلِیٍّ الْعَطَّارِ عَنْ رَجُلٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا دَاوُدُ علیه السلام جَالِسٌ وَ عِنْدَهُ شَابٌّ رَثُّ الْهَیْئَةِ یُکْثِرُ الْجُلُوسَ عِنْدَهُ وَ یُطِیلُ الصَّمْتَ إِذْ أَتَاهُ مَلَکُ الْمَوْتِ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ وَ أَحَدَّ ⁽²⁾مَلَکُ الْمَوْتِ النَّظَرَ إِلَی الشَّابِّ فَقَالَ دَاوُدُ علیه السلام نَظَرْتَ إِلَی هَذَا فَقَالَ نَعَمْ إِنِّی أُمِرْتُ بِقَبْضِ رُوحِهِ ⁽³⁾إِلَی سَبْعَةِ أَیَّامٍ فِی هَذَا الْمَوْضِعِ فَرَحِمَهُ دَاوُدُ فَقَالَ یَا شَابُّ هَلْ لَکَ امْرَأَةٌ قَالَ لَا وَ مَا تَزَوَّجْتُ قَطُّ قَالَ دَاوُدُ علیه السلام فَأْتِ فُلَاناً رَجُلًا کَانَ عَظِیمَ الْقَدْرِ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقُلْ لَهُ إِنَّ دَاوُدَ یَأْمُرُکَ أَنْ تُزَوِّجَنِی ابْنَتَکَ وَ تُدْخِلَهَا اللَّیْلَةَ وَ خُذْ مِنَ النَّفَقَةِ مَا تَحْتَاجُ إِلَیْهِ وَ کُنْ عِنْدَهَا فَإِذَا مَضَتْ سَبْعَةُ أَیَّامٍ فَوَافِنِی فِی هَذَا الْمَوْضِعِ فَمَضَی الشَّابُّ بِرِسَالَةِ دَاوُدَ علیه السلام فَزَوَّجَهُ الرَّجُلُ ابْنَتَهُ وَ أَدْخَلُوهَا عَلَیْهِ ⁽⁴⁾وَ أَقَامَ عِنْدَهَا سَبْعَةَ أَیَّامٍ ثُمَّ وَافَی دَاوُدَ یَوْمَ الثَّامِنِ فَقَالَ لَهُ دَاوُدُ علیه السلام یَا شَابُّ کَیْفَ رَأَیْتَ مَا کُنْتَ فِیهِ قَالَ مَا کُنْتُ فِی نِعْمَةٍ وَ لَا سُرُورٍ قَطُّ أَعْظَمَ مِمَّا کُنْتُ فِیهِ قَالَ دَاوُدُ اجْلِسْ فَجَلَسَ وَ دَاوُدُ یَنْتَظِرُ أَنْ یُقْبَضَ رُوحُهُ فَلَمَّا طَالَ قَالَ انْصَرِفْ إِلَی مَنْزِلِکَ فَکُنْ مَعَ أَهْلِکَ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الثَّامِنِ ⁽⁵⁾فَوَافِنِی هَاهُنَا فَمَضَی الشَّابُّ ثُمَّ وَافَاهُ یَوْمَ الثَّامِنِ وَ جَلَسَ عِنْدَهُ ثُمَّ انْصَرَفَ أُسْبُوعاً آخَرَ ثُمَّ أَتَاهُ وَ جَلَسَ فَجَاءَ مَلَکُ الْمَوْتِ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام فَقَالَ دَاوُدُ أَ لَسْتَ حَدَّثْتَنِی بِأَنَّکَ أُمِرْتَ بِقَبْضِ رُوحِ هَذَا الشَّابِّ إِلَی سَبْعَةِ أَیَّامٍ قَالَ بَلَی فَقَالَ فَقَدْ مَضَتْ ثَمَانِیَةٌ وَ ثَمَانِیَةٌ وَ ثَمَانِیَةٌ قَالَ یَا دَاوُدُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی رَحِمَهُ بِرَحْمَتِکَ لَهُ فَأَخَّرَ فِی أَجَلِهِ ثَلَاثِینَ سَنَةً ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استناد به صدوق از امام باقر علیها السلام روایت است که فرمود: در حالی که داوود علیه السلام نشسته بود و جوانی با قیافه­ای فرسوده که بسیار نزد او می­نشست و سکوت به درازا می­کشاند حضور داشت، فرشته مرگ سراغش آمد و بر او درود فرستاد و به جوانی که نزد او بود خیره شد، داوود گفت: به این جوان نگاه می­کنی؟ فرشته مرگ گفت: بله، به من امر شده که هفت روز دیگر در این مکان جان او را بستانم، پس داوود دلش برای آن جوان به رحم آمد و به او گفت: ای جوان آیا همسر داری؟ جوان گفت: خیر، و هرگز ازدواج نکرده­ام، داوود علیه السلام گفت: به سراغ فلانی- که مردی والاشأن در میان بنی اسرائیل بود- برو و به او بگو: داوود به تو فرمان می­دهد که دخترت را به ازدواج من درآوری و امشب او را نزد من بیاوری؛ و از نفقه هرآنچه نیاز داری برگیر و نزد همسرت بمان و بعداز گذشت هفت روز به این مکان بازگرد، جوان پیام داوود علیه السلام را به مقصد رساند، پس آن مرد دخترش را به ازدواج او درآورد و خانواده دختر او را نزد آن جوان بردند و جوان هفت روز در کنار او ماند، سپس در روز هشتم نزد داوود برگشت، داوود علیه السلام به او گفت: ای جوان اوضاع و احوالی که در آن بودی را چگونه یافتی؟ گفت: هرگز در نعمت و سروری این چنینی نبوده­ام، داوود گفت: بنشین، پس جوان نشست و داوود منتظر بود که روح او گرفته شود، ولی وقت طولانی شد پس داوود گفت: به خانه­ات بازگرد و با خانواده­ات باش، و روز هشتم به این مکان و نزد من بازگرد، جوان رفت و روز هشتم بازگشت و نزد داوود نشست، سپس یک هفته دیگر گذشت و آن پسر نزد داوود بازگشت و نشست، پس فرشته مرگ نزد داوود علیه السلام آمد و به او گفت: آیا به تو نگفتم که به من فرمان داده شده که بعد از گذشت هفت روز، جان این جوان را بگیرم؟ داوود گفت: بله، فرشته مرگ گفت: اکنون سه هفته گذشته است، ای داوود خداوند متعال به خاطر رحم ودلسوزی تو نسبت به او، رحم کرد و اجلش را سی سال به تأخیر انداخت. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«18»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ

أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام أَنَّ خَلَادَةَ ⁽¹⁾بِنْتَ أَوْسٍ بَشِّرْهَا بِالْجَنَّةِ وَ أَعْلِمْهَا أَنَّهَا قَرِینَتُکَ فِی الْجَنَّةِ فَانْطَلَقَ إِلَیْهَا فَقَرَعَ الْبَابَ عَلَیْهَا فَخَرَجَتْ وَ قَالَتْ هَلْ نَزَلَ فِیَّ شَیْ‌ءٌ قَالَ نَعَمْ قَالَتْ وَ مَا هُوَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَیَّ وَ أَخْبَرَنِی أَنَّکِ قَرِینَتِی فِی الْجَنَّةِ وَ أَنْ أُبَشِّرَکِ بِالْجَنَّةِ قَالَتْ أَ وَ یَکُونُ اسْمٌ وَافَقَ اسْمِی قَالَ إِنَّکِ لَأَنْتِ هِیَ قَالَتْ یَا نَبِیَّ اللَّهِ مَا أُکَذِّبُکَ وَ لَا وَ اللَّهِ مَا أَعْرِفُ مِنْ نَفْسِی مَا وَصَفْتَنِی بِهِ قَالَ دَاوُدُ علیه السلام أَخْبِرِینِی عَنْ ضَمِیرِکِ وَ سَرِیرَتِکِ مَا هُوَ قَالَتْ أَمَّا هَذَا فَسَأُخْبِرُکَ بِهِ أُخْبِرُکَ أَنَّهُ لَمْ یُصِبْنِی وَجَعٌ قَطُّ نَزَلَ بِی کَائِناً مَا کَانَ وَ مَا نَزَلَ ضُرٌّ بِی حَاجَةٌ وَ جُوعٌ ⁽²⁾کَائِناً مَا کَانَ إِلَّا صَبَرْتُ عَلَیْهِ وَ لَمْ أَسْأَلِ اللَّهَ کَشْفَهُ عَنِّی حَتَّی یُحَوِّلَهُ اللَّهُ عَنِّی إِلَی الْعَافِیَةِ وَ السَّعَةِ وَ لَمْ أَطْلُبْ بِهَا بَدَلًا وَ شَکَرْتُ اللَّهَ عَلَیْهَا وَ حَمِدْتُهُ فَقَالَ دَاوُدُ علیه السلام فَبِهَذَا بَلَغْتِ مَا بَلَغْتِ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ هَذَا دِینُ اللَّهِ الَّذِی ارْتَضَاهُ لِلصَّالِحِینَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استناد به شیخ صدوق

ص: 38

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی نمود: به خلّاده دختر أوس مژده بهشت بده، و او را از این مسأله آگاه کن که قرین و هم نشین تو در بهشت خواهد بود. پس داوود به سوی او راه افتاد و بر در خانه­اش کوبید، خلّاده خارج شد و گفت: آیا درباره من چیزی نازل شده است؟ داوود گفت: بله، خلّاده گفت: و آن چیست؟ داوود گفت: خداوند متعال به من وحی فرمود و خبر داد که تو هم نشین من در بهشت هستی و مرا امر فرمود که تو را به بهشت بشارت دهم، خلّاده گفت: شاید منظور شخص دیگری باشد که با من تشابه اسمی دارد، داوود گفت: تو خودِ همان شخص هستی، خلّاده گفت: ای پیامبر خدا تو را تکذیب نمی­کنم، نه، ولی به خدا سوگند آنچه که مرا به آن توصیف کردی در خود سراغ ندارم، داوود علیه السلام گفت: مرا از باطن و درون خود با خبر ساز که چگونه است؟ خلّاده گفت: این است که تو را به آن خبر می­دهم، تو را آگاه می کنم از اینکه هیچ درد و بیماری و ضرر و حاجت و گرسنگی و هر مشکلی که باشد بر من نازل نشد مگر آنکه بر آن صبر کردم و از خدا طلب برطرف شدنش را نکردم تا اینکه خداوند خود آن را به عافیت و فراخی تبدیل کند، و از خدا تقاضا نکردم که چیزی را جایگزین آن سازد و خداوند را بر وجود آن شکر و ستایش کردم، داوود علیه السلام گفت: و با این رفتار است که به این مرتبه رسیده­ای، سپس امام صادق علیه السلام فرمود: و این همان دینی است که خداوند برای صالحان پسندیده است. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«19»

ختص، الإختصاص قَالَ اللَّهُ لِدَاوُدَ یَا دَاوُدُ احْذَرِ الْقُلُوبَ الْمُعَلَّقَةَ بِشَهَوَاتِ الدُّنْیَا فَإِنَّ عُقُولَهَا مَحْجُوبَةٌ عَنِّی ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کتاب الاختصاص: خداوند به داوود فرمود: ای داوود از قلبهای وابسته به شهوت دنیا برحذر باش که عقل هایشان دور و پوشیده است از معرفت من. - . نسخه خطی اختصاص -

**[ترجمه]

«20»

کا، الکافی أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فِی حِکْمَةِ آلِ دَاوُدَ علیه السلام عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ عَارِفاً بِزَمَانِهِ مُقْبِلًا عَلَی شَأْنِهِ حَافِظاً لِلِسَانِهِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الکافی: از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: در حکمت آل داوود علیه السلام چنین آمده است: عاقل باید آگاه از زمان حال و واقف بر آینده امور و نگه دارنده زبان خویش باشد. - . اصول الکافی 2 : 116 -

**[ترجمه]

«21»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فِیمَا أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام یَا دَاوُدُ کَمَا أَنَّ أَقْرَبَ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْمُتَوَاضِعُونَ کَذَلِکَ أَبْعَدُ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْمُتَکَبِّرُونَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الکافی: عده ای از یاران ما از امام صادق علیه السلام روایت کرده­اند که فرمود: از جمله آنچه خداوند متعال بر داوود علیه السلام وحی کرد این بود: ای داوود آن­گونه که متواضعان نزدیک­ترین مردم به خدا هستند، به همان ترتیب متکبّران دورترین مردم از او هستند. - . اصول الکافی 2 : 123 -

ص: 39

**[ترجمه]

«22»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِدَاوُدَ علیه السلام یَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِینَ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّیقِینَ قَالَ کَیْفَ أُبَشِّرُ الْمُذْنِبِینَ وَ أُنْذِرُ الصِّدِّیقِینَ قَالَ یَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِینَ أَنِّی أَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَ أَعْفُو عَنِ الذَّنْبِ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّیقِینَ أَنْ لَا یُعْجَبُوا بِأَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهُ لَیْسَ عَبْدٌ أَنْصِبُهُ لِلْحِسَابِ إِلَّا هَلَکَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الکافی: علی­ بن ­ابراهیم از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام فرمود: ای داوود گناهکاران را بشارت و صدّیقان را بیم بده، داوود گفت: چگونه گناهکاران را بشارت و صدیقان را بیم دهم؟ خداوند فرمود: ای داوود، گناهکاران را بشارت بده به اینکه من توبه را می­پذیرم و گناه را می­بخشایم، و صدیقان را بیم بده که به اعمال خویش مغرور نشوند زیرا بنده­ای نیست که من او را در مقام محاسبه قرار دهم مگر این که هلاک شود.

**[ترجمه]

«23»

إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، رُوِیَ أَنَّ اللَّهَ أَوْحَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام مَنْ أَحَبَّ حَبِیباً صَدَّقَ قَوْلَهُ وَ مَنْ آنَسَ بِحَبِیبٍ قَبِلَ قَوْلَهُ وَ رَضِیَ فِعْلَهُ وَ مَنْ وَثِقَ بِحَبِیبٍ اعْتَمَدَ عَلَیْهِ وَ مَنِ اشْتَاقَ إِلَی حَبِیبٍ جَدَّ فِی السَّیْرِ إِلَیْهِ یَا دَاوُدُ ذِکْرِی لِلذَّاکِرِینَ وَ جَنَّتِی لِلْمُطِیعِینَ وَ زِیَارَتِی لِلْمُشْتَاقِینَ وَ أَنَا خَاصَّةً لِلْمُطِیعِینَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]إرشاد القلوب: روایت شده که خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی نمود: هر کسی که محبوبی را دوست بدارد سخنش را تصدیق می­کند، هر کسی که به وجود دوستی انس گرفته باشد سخنش را قبول می­کند و از کارش راضی خواهد بود، هر کسی که به دوستداری اطمینان داشته باشد به او اعتماد می­کند، و هر کسی که شیفته و مشتاق محبوبی گردد در رفتن به سویش جدّیت به خرج می­دهد. ای داوود، ذکر و یاد من برای ذکر کنندگان، بهشتم برای فرمانبرداران، دیدار من برای مشتاقان است و خودم مخصوص آنانی هستم که اطاعتم را به جای می­آورند. - . إرشاد القلوب 1 : 93 -

**[ترجمه]

«24»

وَ إِنَّ اللَّهَ أَوْحَی إِلَی دَاوُدَ قُلْ لِفُلَانٍ الْجَبَّارِ إِنِّی لَمْ أَبْعَثْکَ لِتَجْمَعَ الدُّنْیَا عَلَی الدُّنْیَا وَ لَکِنْ لِتَرُدَّ عَنِّی دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ وَ تَنْصُرَهُ فَإِنِّی آلَیْتُ عَلَی نَفْسِی أَنْ أَنْصُرَهُ وَ أَنْتَصِرَ لَهُ مِمَّنْ ظُلِمَ بِحَضْرَتِهِ وَ لَمْ یَنْصُرْهُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]خداوند به داوود وحی کرد: به فلان جبّار بگو: به راستی که من تو را نفرستاده­ام که مال دنیا را بر مال بیفزایی، بلکه فرستاده شده­ای که دعوت مظلوم را به جای من پاسخ گویی و او را یاری رسانی، به راستی که من بر خود لازم گردانده­ام که مظلوم را یاری رسانم و انتقام کسی که در درگاهش مظلوم واقع شده و یاریش نرسانده است را از او بگیرم. - . إرشاد القلوب 1 : 93 -

**[ترجمه]

«25»

وَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام اشْکُرْنِی حَقَّ شُکْرِی قَالَ إِلَهِی أَشْکُرُکَ حَقَّ شُکْرِکَ وَ شُکْرِی إِیَّاکَ نِعْمَةٌ مِنْکَ فَقَالَ الْآنَ شَکَرْتَنِی ⁽⁴⁾وَ قَالَ دَاوُدُ علیه السلام یَا رَبِّ وَ کَیْفَ کَانَ آدَمُ یَشْکُرُکَ حَقَّ شُکْرِکَ وَ قَدْ جَعَلْتَهُ أَبَ أَنْبِیَائِکَ وَ صَفْوَتَکَ وَ أَسْجَدْتَ لَهُ مَلَائِکَتَکَ فَقَالَ إِنَّهُ عَرَفَ أَنَّ ذَلِکَ مِنْ عِنْدِی فَکَانَ اعْتِرَافُهُ بِذَلِکَ حَقَّ شُکْرِی ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]و خداوند به داوود علیه السلام وحی کرد: آن­گونه که شایسته است شکر و سپاس مرا به جا آور، داوود گفت: خداوندا، سپاس تو را به صورت شایسته به جا می­آورم و شکر گزاری من از تو به منزله نعمتی است از جانب تو، خداوند فرمود: اکنون سپاسم را به جا آوردی، و داوود علیه السلام گفت: پروردگارا، آدم چگونه به صورت شایسته سپاس تو به جای می­آورد در حالی­که تو او را پدر پیامبران و برگزیده خودت قرار دادی و ملائکه خویش را به سجده او درآوردی؟ خداوند فرمود: آدم فهمید که آن صفات و خصوصیات را من به او داده­ام و با اعتراف به این مسأله سپاس مرا به صورت شایسته به جا آورد. - . إرشاد القلوب 1 : 150 -

**[ترجمه]

«26»

وَ رُوِیَ أَنَّ دَاوُدَ علیه السلام خَرَجَ مُصْحِراً مُنْفَرِداً فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا دَاوُدُ مَا لِی أَرَاکَ وَحْدَانِیّاً فَقَالَ إِلَهِی اشْتَدَّ الشَّوْقُ مِنِّی إِلَی لِقَائِکَ وَ حَالَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ خَلْقُکَ ⁽⁶⁾

فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ ارْجِعْ إِلَیْهِمْ فَإِنَّکَ إِنْ تَأْتِنِی بِعَبْدٍ آبِقٍ أُثْبِتْکَ فِی اللَّوْحِ حَمِیداً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]و روایت شده که داوود علیه السلام به تنهایی راهی بیابان شد، پس خدا به او وحی فرمود: ای داوود، چه شده که تو را تنها می­بینم؟ داوود گفت: خداوندا، رغبت من به دیدار تو شدت گرفته و مخلوقاتت بین من و تو مانع ایجاد می­کنند،

ص: 40

پس خدا به او وحی فرمود: به سوی آنان بازگرد که اگر حتی برده­ای فراری را به درگاه من بازگردانی، اسمت را در لوح المحفوظ به صورتی ستوده شده ثابت می­گردانم. - . إرشاد القلوب 1 : 208 -

**[ترجمه]

«27»

نبه، تنبیه الخاطر رُوِیَ أَنَّهُ مَکْتُوبٌ فِی حِکْمَةِ آلِ دَاوُدَ حَقٌّ عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ لَا یَغْفُلَ عَنْ أَرْبَعِ سَاعَاتٍ فَسَاعَةٌ فِیهَا یُنَاجِی رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ فِیهَا یُحَاسِبُ نَفْسَهُ وَ سَاعَةٌ یُفْضِی إِلَی إِخْوَانِهِ ⁽²⁾الَّذِینَ یَصْدُقُونَهُ عَنْ عُیُوبِ نَفْسِهِ ⁽³⁾وَ سَاعَةٌ یُخَلِّی بَیْنَ نَفْسِهِ وَ لَذَّتِهَا فِیمَا یَحِلُّ وَ یُحْمَدُ ⁽⁴⁾فَإِنَّ هَذِهِ السَّاعَةَ عَوْنٌ لِتِلْکَ السَّاعَاتِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تنبیه الخاطر: روایت شده که در حکمت آل داوود چنین نوشته شده است: شایسته است که عاقل از چهار ساعت (وقت و زمان) غفلت نورزد: ساعتی که در آن با پروردگارش مناجات می­کند، ساعتی که در آن به محاسبه نفس خویش می­پردازد، ساعتی که به دوستانی می­پیوندد که عیبهایش را به او گوشزد می­کنند، و ساعتی که بین خود و لذتهای حلال و ستوده شده خلوت می­کند، و این ساعت آخر یاری دهنده و پشتیبانی برای ساعات دیگر است. - . تنبیه الخواطر 2 : 32 -

**[ترجمه]

«28»

یه، من لا یحضره الفقیه فِی الصَّحِیحِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ قَالَ: کَانَتِ امْرَأَةٌ عَلَی عَهْدِ دَاوُدَ علیه السلام یَأْتِیهَا رَجُلٌ یَسْتَکْرِهُهَا عَلَی نَفْسِهَا فَأَلْقَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی نَفْسِهَا فَقَالَتْ لَهُ إِنَّکَ لَا تَأْتِینِی مَرَّةً إِلَّا وَ عِنْدَ أَهْلِکَ مَنْ یَأْتِیهِمْ قَالَ فَذَهَبَ إِلَی أَهْلِهِ فَوَجَدَ عِنْدَ أَهْلِهِ رَجُلًا فَأَتَی بِهِ دَاوُدَ علیه السلام فَقَالَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ أَتَی إِلَیَّ مَا لَمْ یُؤْتَ إِلَی أَحَدٍ قَالَ وَ مَا ذَاکَ قَالَ وَجَدْتُ هَذَا الرَّجُلَ عِنْدَ أَهْلِی فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ قُلْ لَهُ کَمَا تَدِینُ تُدَانُ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]مَن لا یحضره الفقیه: در روایت صحیح از ابرهیم بن أبی البلاد نقل شده که گفت: در دوران داوود علیه السلام زنی بود که بر خلاف میل باطنیش مردی سراغ او می­رفت، پس خداوند به او القا کرد و به آن مرد گفت: هر باری که نزد من می­آیی کسی سراغ همسرت می­رود و با اوست، پس مرد نزد همسرش رفت و مردی را با او مشاهده کرد، پس آن مرد را نزد داوود علیه السلام آورد و گفت: ای پیامبر خدا، مشکلی برایم پیش آمده که برای کسی پیش نیامده است، داوود گفت: و تو را چه شده است؟ گفت: این مرد را نزد همسرم مشاهده کردم، پس خداوند به داوود وحی کرد که به او بگو: آن گونه که در مورد دیگران قضاوت می­کنی در مورد تو قضاوت می­شود. - . من لایحضره الفقیه : 471 -

**[ترجمه]

«29»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُفَضَّلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام مَا اعْتَصَمَ بِی عَبْدٌ مِنْ عِبَادِی دُونَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِی عَرَفْتُ ذَلِکَ مِنْ نِیَّتِهِ ثُمَّ تَکِیدُهُ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ إِلَّا جَعَلْتُ لَهُ الْمَخْرَجَ مِنْ بَیْنِهِنَّ وَ مَا اعْتَصَمَ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِی بِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِی عَرَفْتُ ذَلِکَ مِنْ نِیَّتِهِ إِلَّا قَطَعْتُ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ مِنْ یَدَیْهِ ⁽⁷⁾وَ أَسَخْتُ الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِهِ ⁽⁸⁾وَ لَمْ أُبَالِ بِأَیِّ وَادٍ تَهَالَکَ ⁽⁹⁾.

**[ترجمه]الکافی: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی فرمود: هیچ بنده­ای از بندگانم بدون توجه به دیگر مخلوقاتم به من متوسل نمی­شود مگر آنکه آن را از نیتش می فهمم و اگر آسمانها و زمین و آنچه در آنهاست در سدد اذیت و آزار او برآیند، فرصت خارج شدن از بین آنها را برای او فراهم می­کنم، و هیچ بنده­ای از بندگانم به مخلوقی از مخلوقاتم متوسل نمی­شود مگر آنکه آن را از نیتش می­فهمم و اسباب آسمانها را از دستانش قطع می­کنم و زمین را زیر پایش سخت می­گردانم و اهمیت نمی­دهم که در چه وادی و بیابانی به هلاکت می­رسد. - . اصول الکافی 2 : 63 -

**[ترجمه]

«30»

تم، فلاح السائل مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام قُلْ لِلْجَبَّارِینَ لَا یَذْکُرُونِی فَإِنَّهُ لَا یَذْکُرُنِی عَبْدٌ إِلَّا ذَکَرْتُهُ وَ إِنْ ذَکَرُونِی ذَکَرْتُهُمْ فَلَعَنْتُهُمْ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی فرمود: به متکبران یاغی و سرکش بگو: مرا یاد نمی­کنند، در حالی که هر بنده­ای که مرا به یاد داشته باشد از او یاد خواهم کرد، و اگر متکبران مرا یاد کنند آنان را یاد می­کنم پس لعنتشان می­کنم. - . نسخه خطی فلاح السائل -

**[ترجمه]

«31»

ین، کتاب حسین بن سعید و النوادر ابْنُ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ سَعْدٍ الْإِسْکَافِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ عَابِدٌ فَأُعْجِبَ بِهِ دَاوُدُ علیه السلام فَأَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَیْهِ لَا یُعْجِبْکَ شَیْ‌ءٌ مِنْ أَمْرِهِ فَإِنَّهُ مُرَاءٍ قَالَ فَمَاتَ الرَّجُلُ فَأُتِیَ دَاوُدُ فَقِیلَ لَهُ مَاتَ الرَّجُلُ فَقَالَ ادْفِنُوا صَاحِبَکُمْ قَالَ فَأَنْکَرَتْ ذَلِکَ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَ قَالُوا کَیْفَ لَمْ یَحْضُرْهُ قَالَ فَلَمَّا غُسِّلَ قَامَ خَمْسُونَ رَجُلًا فَشَهِدُوا بِاللَّهِ مَا یَعْلَمُونَ مِنْهُ إِلَّا خَیْراً فَلَمَّا صَلَّوْا عَلَیْهِ قَامَ خَمْسُونَ رَجُلًا فَشَهِدُوا بِاللَّهِ مَا یَعْلَمُونَ إِلَّا خَیْراً فَلَمَّا دَفَنُوهُ قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام مَا مَنَعَکَ أَنْ تَشْهَدَ فُلَاناً قَالَ الَّذِی أَطْلَعْتَنِی عَلَیْهِ مِنْ أَمْرِهِ قَالَ إِنْ کَانَ لَکَذَلِکَ وَ لَکِنْ شَهِدَهُ قَوْمٌ مِنَ الْأَحْبَارِ وَ الرُّهْبَانِ فَشَهِدُوا لِی مَا یَعْلَمُونَ إِلَّا خَیْراً فَأَجَزْتُ شَهَادَتَهُمْ عَلَیْهِ وَ غَفَرْتُ لَهُ عِلْمِی فِیهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کتاب حسین بن سعید والنوادر: از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: در میان بنی اسرائیل عابدی بود که داوود علیه السلام شیفته (رفتار) او بود، پس خداوند متعال به او وحی فرمود: هیچ کاری از کارهای او تو را به شگفت وا ندارد چرا که ریا کار است، آن­گاه آن مرد فوت کرد پس داوود سر رسید و به او گفته شد: آن مرد فوت کرد؛ داوود گفت: دوست وهمراهتان را دفن کنید، ولی بنی اسرائیل این کار را انکار کردند و گفتند: چگونه در مراسم دفن او حضور نمی­یابی؟ و آن­گاه که غسل داده شد پنجاه مرد برخاستند و خداوند را شاهد گرفتند که چیزی جز خیر و نیکی از او نمی­دانند، و به هنگام نماز خواندن بر او نیز پنجاه مرد برخاستند و خداوند را شاهد گرفتند که چیزی جز خیر و نیکی از او نمی­دانند، بعد از آنکه او را دفن کردند خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی فرمود: چه چیز تو را از شهادت دادن بر او منع کرد؟ داوود گفت: وضعیت او که مرا از آن آگاه کردی، خداوند فرمود: اگرچه وضعیت او چنان بود ولی گروهی از عالمان و راهبان برای او شهادت دادند، مرا شاهد گرفتند که چیزی جز خیر ونیکی از او نمی­دانند، پس شهادت آنان بر او را پذیرفتم و آنچه را در مورد او می دانستم بخشودم. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«32»

ج، الإحتجاج ید، التوحید ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّوْفَلِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام فِیمَا احْتَجَّ بِهِ عَلَی أَهْلِ الْمِلَلِ قَالَ لِرَأْسِ الْجَالُوتِ قَالَ دَاوُدُ علیه السلام فِی زَبُورِهِ ⁽³⁾اللَّهُمَّ ابْعَثْ مُقِیمَ السُّنَّةِ بَعْدَ الْفَتْرَةِ فَهَلْ تَعْرِفُ نَبِیّاً أَقَامَ السُّنَّةَ بَعْدَ الْفَتْرَةِ غَیْرَ مُحَمَّدٍ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]احتجاج، توحید، عیون أخبار الرضا: امام رضا علیه السلام در میان دلایلی که در مقابل اهل ملّتها بیان داشت به رأس الجالوت فرمود: داوود علیه السلام در زبورش گفت: خداوندا، بعد از مدتی بر پا دارنده سنت و روش نیک را مبعوث گردان. و آیا پیامبری غیر از محمد را می­شناسی که سنت را بعد از مدتی به پا داشته باشد؟ - . احتجاج الطبرسی : 231 ، توحید الصدوق : 442 ، عیون الأخبار : 93 -

**[ترجمه]

«33»

عدة، عدة الداعی فِیمَا أَوْحَی اللَّهُ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام مَنِ انْقَطَعَ إِلَیَّ کَفَیْتُهُ وَ مَنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ وَ مَنْ دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَ إِنَّمَا أُؤَخِّرُ دَعْوَتَهُ وَ هِیَ مُعَلَّقَةٌ وَ قَدِ اسْتَجَبْتُهَا حَتَّی یَتِمَّ قَضَائِی فَإِذَا تَمَّ قَضَائِی أَنْفَذْتُ مَا سَأَلَ قُلْ لِلْمَظْلُومِ إِنَّمَا أُؤَخِّرُ دَعْوَتَکَ وَ قَدِ اسْتَجَبْتُهَا لَکَ عَلَی ⁽⁵⁾

مَنْ ظَلَمَکَ لِضُرُوبٍ کَثِیرَةٍ غَابَتْ عَنْکَ وَ أَنَا أَحْکَمُ الْحَاکِمِینَ إِمَّا أَنْ تَکُونَ قَدْ ظَلَمْتَ رَجُلًا فَدَعَا عَلَیْکَ فَتَکُونُ هَذِهِ بِهَذِهِ لَا لَکَ وَ لَا عَلَیْکَ وَ إِمَّا أَنْ تَکُونَ لَکَ دَرَجَةٌ فِی الْجَنَّةِ لَا تَبْلُغُهَا عِنْدِی إِلَّا بِظُلْمِهِ لَکَ لِأَنِّی أَخْتَبِرُ عِبَادِی فِی أَمْوَالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ رُبَّمَا أَمْرَضْتُ الْعَبْدَ فَقَلَّتْ صَلَاتُهُ وَ خِدْمَتُهُ وَ لَصَوْتُهُ إِذَا دَعَانِی فِی کُرْبَتِهِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ صَلَاةِ الْمُصَلِّینَ وَ لَرُبَّمَا صَلَّی الْعَبْدُ فَأَضْرِبُ بِهَا وَجْهَهُ وَ أَحْجُبُ عَنِّی صَوْتَهُ أَ تَدْرِی مَنْ ذَلِکَ یَا دَاوُدُ ذَلِکَ الَّذِی یُکْثِرُ الِالْتِفَاتَ إِلَی حُرَمِ الْمُؤْمِنِینَ بِعَیْنِ الْفِسْقِ وَ ذَلِکَ الَّذِی حَدَّثَتْهُ نَفْسُهُ لَوْ وَلِیَ أَمْراً لَضَرَبَ فِیهِ الْأَعْنَاقَ ظُلْماً یَا دَاوُدُ نُحْ عَلَی خَطِیئَتِکَ کَالْمَرْأَةِ الثَّکْلَی عَلَی وَلَدِهَا لَوْ رَأَیْتَ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ النَّاسَ بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ قَدْ بَسَطْتُهَا بَسْطَ الْأَدِیمِ وَ ضَرَبْتُ نَوَاحِیَ أَلْسِنَتِهِمْ بِمَقَامِعَ مِنْ نَارٍ ثُمَّ سَلَّطْتُ عَلَیْهِمْ مُوَبِّخاً لَهُمْ یَقُولُ یَا أَهْلَ النَّارِ هَذَا فُلَانٌ السَّلِیطُ فَاعْرِفُوهُ کَمْ رَکْعَةٍ طَوِیلَةٍ فِیهَا بُکَاءٌ بِخَشْیَةٍ قَدْ صَلَّاهَا صَاحِبُهَا لَا تُسَاوِی عِنْدِی فَتِیلًا حِینَ نَظَرْتُ فِی قَلْبِهِ فَوَجَدْتُهُ إِنْ سَلَّمَ مِنَ الصَّلَاةِ وَ بَرَزَتْ لَهُ امْرَأَةٌ وَ عَرَضَتْ عَلَیْهِ نَفْسَهَا أَجَابَهَا وَ إِنْ عَامَلَهُ مُؤْمِنٌ خَانَهُ ⁽¹⁾.

⁽²⁾ أَقُولُ: قَالَ السَّیِّدُ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ فِی کِتَابِ سَعْدِ السُّعُودِ رَأَیْتُ فِی زَبُورِ دَاوُدَ علیه السلام فِی السُّورَةِ الثَّانِیَةِ مَا هَذَا لَفْظُهُ ⁽³⁾دَاوُدُ إِنِّی جَعَلْتُکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْتُکَ مُسَبِّحِی وَ نَبِیِّی وَ سَیُتَّخَذُ عِیسَی إِلَهاً مِنْ دُونِی مِنْ أَجْلِ مَا مَکَّنْتُ فِیهِ مِنَ الْقُوَّةِ

وَ جَعَلْتُهُ یُحْیِی الْمَوْتَی بِإِذْنِی دَاوُدُ صِفْنِی لِخَلْقِی بِالْکَرَمِ وَ الرَّحْمَةِ وَ أَنِّی عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ دَاوُدُ مَنْ ذَا الَّذِی انْقَطَعَ إِلَیَّ فَخَیَّبْتُهُ أَوْ مَنْ ذَا الَّذِی أَنَابَ إِلَیَّ فَطَرَدْتُهُ عَنْ بَابِ إِنَابَتِی مَا لَکُمْ لَا تُقَدِّسُونَ اللَّهَ وَ هُوَ مُصَوِّرُکُمْ وَ خَالِقُکُمْ عَلَی أَلْوَانٍ شَتَّی مَا لَکُمْ لَا تَحْفَظُونَ طَاعَةَ اللَّهِ آنَاءَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ تَطْرُدُونَ الْمَعَاصِیَ عَنْ قُلُوبِکُمْ کَأَنَّکُمْ لَا تَمُوتُونَ وَ کَأَنَّ دُنْیَاکُمْ بَاقِیَةٌ لَا تَزُولُ وَ لَا تَنْقَطِعُ ⁽¹⁾وَ لَکُمْ فِی الْجَنَّةِ عِنْدِی أَوْسَعُ وَ أَخْصَبُ لَوْ عَقَلْتُمْ وَ تَفَکَّرْتُمْ وَ سَتَعْلَمُونَ إِذَا حَضَرْتُمْ وَ صِرْتُمْ إِلَیَّ أَنِّی بِمَا تَعْمَلُ الْخَلْقُ بَصِیرٌ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ وَ فِی السُّورَةِ الْعَاشِرَةِ أَیُّهَا النَّاسُ لَا تَغْفُلُوا عَنِ الْآخِرَةِ وَ لَا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیَاةُ لِبَهْجَةِ الدُّنْیَا وَ نَضَارَتِهَا ⁽²⁾بَنِی إِسْرَائِیلَ لَوْ تَفَکَّرْتُمْ فِی مُنْقَلَبِکُمْ وَ مَعَادِکُمْ وَ ذَکَرْتُمُ الْقِیَامَةَ وَ مَا أَعْدَدْتُ فِیهَا لِلْعَاصِینَ قَلَّ ضَحِکُکُمْ وَ کَثُرَ بُکَاؤُکُمْ وَ لَکِنَّکُمْ غَفَلْتُمْ عَنِ الْمَوْتِ وَ نَبَذْتُمْ عَهْدِی وَرَاءَ ظُهُورِکُمْ وَ اسْتَخْفَفْتُمْ بِحَقِّی کَأَنَّکُمْ لَسْتُمْ بِمُسِیئِینَ وَ لَا مُحَاسَبِینَ کَمْ تَقُولُونَ وَ لَا تَفْعَلُونَ وَ کَمْ تَعِدُونَ فَتُخْلِفُونَ وَ کَمْ تُعَاهِدُونَ فَتَنْقُضُونَ لَوْ تَفَکَّرْتُمْ فِی خُشُونَةِ الثَّرَی ⁽³⁾وَ وَحْشَةِ الْقَبْرِ وَ ظُلْمَتِهِ لَقَلَّ کَلَامُکُمْ وَ کَثُرَ ذِکْرُکُمْ وَ اشْتِغَالُکُمْ لِی إِنَّ الْکَمَالَ کَمَالُ الْآخِرَةِ وَ أَمَّا کَمَالُ الدُّنْیَا فَمُتَغَیِّرٌ وَ زَائِلٌ لَا تَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا أَعْدَدْتُ فِیهَا مِنَ الْآیَاتِ وَ النُّذُرِ وَ حَبَسْتُ الطَّیْرَ فِی جَوِّ السَّمَاءِ یُسَبِّحْنَ وَ یَسْرَحْنَ ⁽⁴⁾فِی رِزْقِی وَ أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ وَ فِی السُّورَةِ السَّابِعَةَ عَشَرَ دَاوُدُ اسْمَعْ مَا أَقُولُ وَ مُرْ سُلَیْمَانَ یَقُولُ بَعْدَکَ إِنَّ الْأَرْضَ أُورِثُهَا مُحَمَّداً ⁽⁵⁾وَ أُمَّتَهُ وَ هُمْ خِلَافُکُمْ وَ لَا تَکُونُ صَلَاتُهُمْ بِالطَّنَابِیرِ وَ لَا یُقَدِّسُونَ الْأَوْتَارَ فَازْدَدْ مِنْ تَقْدِیسِکَ وَ إِذَا زَمَّرْتُمْ ⁽⁶⁾بِتَقْدِیسِی فَأَکْثِرُوا الْبُکَاءَ بِکُلِّ سَاعَةٍ

دَاوُدُ قُلْ لِبَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تَجْمَعُوا الْمَالَ مِنَ الْحَرَامِ فَإِنِّی لَا أَقْبَلُ صَلَاتَهُمْ وَ اهْجُرْ أَبَاکَ عَلَی الْمَعَاصِی وَ أَخَاکَ عَلَی الْحَرَامِ وَ اتْلُ عَلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ نَبَأَ رَجُلَیْنِ کَانَا عَلَی عَهْدِ إِدْرِیسَ فَجَاءَتْ لَهُمَا تِجَارَةٌ وَ قَدْ فُرِضَتْ عَلَیْهِمَا صَلَاةٌ مَکْتُوبَةٌ فَقَالَ الْوَاحِدُ أَبْدَأُ بِأَمْرِ اللَّهِ وَ قَالَ الْآخَرُ أَبْدَأُ بِتِجَارَتِی وَ أَلْحَقُ أَمْرَ اللَّهِ فَذَهَبَ هَذَا لِتِجَارَتِهِ وَ هَذَا لِصَلَاتِهِ فَأَوْحَیْتُ إِلَی السَّحَابِ فَنَفَخَتْ ⁽¹⁾وَ أَطْلَقَتْ نَاراً وَ أَحَاطَتْ وَ اشْتَغَلَ الرَّجُلُ ⁽²⁾بِالسَّحَابِ وَ الظُّلْمَةِ فَذَهَبَتْ تِجَارَتُهُ وَ صَلَاتُهُ وَ کُتِبَ عَلَی بَابِهِ انْظُرُوا مَا تَصْنَعُ الدُّنْیَا وَ التَّکَاثُرُ بِصَاحِبِهِ دَاوُدُ إِنَّ الْکَبَائِرَ وَ الْکِبْرَ حَرَدٌ ⁽³⁾لَا یَتَغَیَّرُ أَبَداً فَإِذَا رَأَیْتَ ظَالِماً قَدْ رَفَعَتْهُ الدُّنْیَا فَلَا تَغْبِطْهُ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ أَحَدِ الْأَمْرَیْنِ إِمَّا أَنْ أُسَلِّطَ عَلَیْهِ ظَالِماً أَظْلَمَ مِنْهُ فَیَنْتَقِمَ مِنْهُ وَ إِمَّا أُلْزِمَهُ رَدَّ التَّبِعَاتِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ دَاوُدُ لَوْ رَأَیْتَ صَاحِبَ التَّبِعَاتِ قَدْ جُعِلَ فِی عُنُقِهِ طَوْقٌ مِنْ نَارٍ فَحَاسِبُوا نُفُوسَکُمْ وَ أَنْصِفُوا النَّاسَ وَ دَعُوا الدُّنْیَا وَ زِینَتَهَا یَا أَیُّهَا الْغَفُولُ مَا تَصْنَعُ بِدُنْیَا یَخْرُجُ مِنْهَا الرَّجُلُ صَحِیحاً ⁽⁴⁾وَ یَرْجِعُ سَقِیماً وَ یَخْرُجُ فَیَجْبَی ⁽⁵⁾جِبَایَةً فَیُکَبَّلُ بِالْحَدِیدِ وَ الْأَغْلَالِ وَ یَخْرُجُ الرَّجُلُ صَحِیحاً فَیُرَدُّ قَتِیلًا وَیْحَکُمْ لَوْ رَأَیْتُمُ الْجَنَّةَ وَ مَا أَعْدَدْتُ فِیهَا لِأَوْلِیَائِی مِنَ النَّعِیمِ لَمَا ذُقْتُمْ دَوَاءَهَا بِشَهْوَةٍ ⁽⁶⁾أَیْنَ الْمُشْتَاقُونَ إِلَی لَذِیذِ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ أَیْنَ الَّذِینَ جَعَلُوا مَعَ الضَّحِکِ بُکَاءً أَیْنَ الَّذِینَ هَجَمُوا عَلَی مَسَاجِدِی فِی الصَّیْفِ وَ الشِّتَاءِ انْظُرُوا الْیَوْمَ مَا تَرَی أَعْیُنُکُمْ فَطَالَ مَا کُنْتُمْ تَسْهَرُونَ وَ النَّاسُ نِیَامٌ فَاسْتَمْتِعُوا الْیَوْمَ مَا أَرَدْتُمْ فَإِنِّی قَدْ رَضِیتُ عَنْکُمْ أَجْمَعِینَ وَ لَقَدْ کَانَتْ أَعْمَالُکُمُ الزَّاکِیَةُ تَدْفَعُ سَخَطِی عَنْ أَهْلِ الدُّنْیَا یَا رِضْوَانُ اسْقِهِمْ مِنَ الشَّرَابِ الْآنَ فَیَشْرَبُونَ وَ تَزْدَادُ وُجُوهُهُمْ نَضْرَةً فَیَقُولُ رِضْوَانُ هَلْ تَدْرُونَ لِمَ فَعَلْتُ هَذَا لِأَنَّهُ لَمْ تَطَأْ فُرُوجُکُمْ فُرُوجَ الْحَرَامِ وَ لَمْ

تَغْبِطُوا الْمُلُوکَ وَ الْأَغْنِیَاءَ غَیْرَ الْمَسَاکِینِ یَا رِضْوَانُ أَظْهِرْ لِعِبَادِی مَا أَعْدَدْتُ لَهُمْ ثَمَانِیَةَ ألف (آلَافِ) ضِعْفٍ یَا دَاوُدُ مَنْ تَاجَرَنِی فَهُوَ أَرْبَحُ التَّاجِرِینَ وَ مَنْ صَرَعَتْهُ الدُّنْیَا فَهُوَ أَخْسَرُ الْخَاسِرِینَ وَیْحَکَ یَا ابْنَ آدَمَ مَا أَقْسَی قَلْبَکَ أَبُوکَ وَ أُمُّکَ یَمُوتَانِ وَ لَیْسَ لَکَ عِبْرَةٌ بِهِمَا یَا ابْنَ آدَمَ أَ لَا تَنْظُرُ إِلَی بَهِیمَةٍ مَاتَتْ فَانْتَفَخَتْ وَ صَارَتْ جِیفَةً وَ هِیَ بَهِیمَةٌ وَ لَیْسَ لَهَا ذَنْبٌ وَ لَوْ وُضِعَتْ أَوْزَارُکَ عَلَی الْجِبَالِ الرَّاسِیَاتِ لَهَدَّتْهَا دَاوُدُ وَ عِزَّتِی مَا شَیْ‌ءٌ أَضَرَّ عَلَیْکُمْ مِنْ أَمْوَالِکُمْ وَ أَوْلَادِکُمْ وَ لَا أَشَدَّهُ فِی قُلُوبِکُمْ فِتْنَةً مِنْهَا وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ عِنْدِی مَرْفُوعٌ وَ أَنَا بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مُحِیطٌ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ وَ فِی السُّورَةِ الثَّالِثَةِ وَ الْعِشْرِینَ یَا بَنِی الطِّینِ وَ الْمَاءِ الْمَهِینِ ⁽¹⁾وَ بَنِی الْغَفْلَةِ وَ الْغِرَّةِ لَا تُکْثِرُوا الِالْتِفَاتَ إِلَی مَا حَرَّمْتُ عَلَیْکُمْ فَلَوْ رَأَیْتُمْ مَجَارِیَ الذُّنُوبِ لَاسْتَقْذَرْتُمُوهُ وَ لَوْ رَأَیْتُمُ الْعَطِرَاتِ ⁽²⁾قَدْ عُوفِینَ مِنْ هَیَجَانِ الطَّبَائِعِ فَهُنَّ الرَّاضِیَاتُ فَلَا یَسْخَطْنَ أَبَداً وَ هُنَّ الْبَاقِیَاتُ فَلَا یَمُتْنَ أَبَداً کُلَّمَا اقْتَضَّهَا ⁽³⁾صَاحِبُهَا رَجَعَتْ بِکْراً أَرْطَبَ مِنَ الزُّبْدِ وَ أَحْلَی مِنَ الْعَسَلِ بَیْنَ السَّرِیرِ وَ الْفِرَاشِ أَمْوَاجٌ تَتَلَاطَمُ مِنَ الْخَمْرِ وَ الْعَسَلِ کُلُّ نَهَرٍ یَنْفُذُ مِنْ آخَرَ وَیْحَکَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْمُلْکُ الْأَکْبَرُ وَ النَّعِیمُ الْأَطْوَلُ وَ الْحَیَاةُ الرَّغِدَةُ وَ السُّرُورُ الدَّائِمُ وَ النَّعِیمُ الْبَاقِی عِنْدِیَ الدَّهْرُ کُلُّهُ وَ أَنَا الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ وَ فِی الثَّلَاثِینَ ⁽⁴⁾بَنِی آدَمَ رَهَائِنَ الْمَوْتَی ⁽⁵⁾اعْمَلُوا لِآخِرَتِکُمْ وَ اشْتَرُوهَا بِالدُّنْیَا وَ لَا تَکُونُوا کَقَوْمٍ أَخَذُوهَا لَهْواً وَ لَعِباً وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَنْ قَارَضَنِی نَمَتْ بِضَاعَتُهُ وَ تَوَفَّرَ رِبْحُهَا

وَ مَنْ قَارَضَ الشَّیْطَانَ قُرِنَ مَعَهُ مَا لَکُمْ تَتَنَافَسُونَ فِی الدُّنْیَا وَ تَعْدِلُونَ عَنِ الْحَقِّ غَرَّتْکُمْ أَحْسَابُکُمْ فَمَا حَسَبُ امْرِئٍ خُلِقَ مِنَ الطِّینِ إِنَّمَا الْحَسَبُ عِنْدِی هُوَ التَّقْوَی بَنِی آدَمَ إِنَّکُمْ وَ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ مِنِّی بُرَآءُ وَ أَنَا مِنْکُمْ بَرِی‌ءٌ لَا حَاجَةَ لِی فِی عِبَادَتِکُمْ حَتَّی تُسْلِمُوا إِسْلَاماً مُخْلَصاً وَ أَنَا الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ ⁽¹⁾وَ فِی السَّادِسَةِ وَ الْأَرْبَعِینَ بَنِی آدَمَ لَا تَسْتَخِفُّوا بِحَقِّی فَأَسْتَخِفَّ بِکُمْ فِی النَّارِ إِنَّ أَکَلَةَ الرِّبَا تُقَطَّعُ أَمْعَاؤُهُمْ وَ أَکْبَادُهُمْ إِذَا نَاوَلْتُمُ الصَّدَقَاتِ فَاغْسِلُوهَا بِمَاءِ الْیَقِینِ فَإِنِّی أَبْسُطُ یَمِینِی قَبْلَ یَمِینِ الْآخِذِ فَإِذَا کَانَتْ مِنْ حَرَامٍ حَذَفْتُ بِهَا فِی وَجْهِ الْمُتَصَدِّقِ وَ إِنْ کَانَتْ مِنْ حَلَالٍ قُلْتُ ابْنُوا لَهُ قُصُوراً فِی الْجَنَّةِ وَ لَیْسَتِ الرِّئَاسَةُ رِئَاسَةَ الْمُلْکِ إِنَّمَا الرِّئَاسَةُ رِئَاسَةُ الْآخِرَةِ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ وَ فِی السَّابِعَةِ وَ الْأَرْبَعِینَ أَ تَدْرِی یَا دَاوُدُ لِمَ مَسَخْتُ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَجَعَلْتُ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنَازِیرَ لِأَنَّهُمْ إِذَا جَاءَ الْغَنِیُّ بِالذَّنْبِ الْعَظِیمِ سَاهَلُوهُ وَ إِذَا جَاءَ الْمِسْکِینُ بِأَدْنَی مِنْهُ انْتَقَمُوا مِنْهُ وَجَبَتْ لَعْنَتِی عَلَی کُلِّ مُتَسَلِّطٍ فِی الْأَرْضِ لَا یُقِیمُ الْغَنِیَّ وَ الْفَقِیرَ بِأَحْکَامٍ وَاحِدَةٍ إِنَّکُمْ تَتَّبِعُونَ الْهَوَی فِی الدُّنْیَا ⁽²⁾أَیْنَ الْمَفَرُّ مِنِّی إِذَا تَخَلَّیْتُ بِکُمْ کَمْ قَدْ نَهَیْتُکُمْ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَی حُرَمِ الْمُؤْمِنِینَ وَ طَالَتْ أَلْسِنَتُکُمْ ⁽³⁾فِی أَعْرَاضِ النَّاسِ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ

وَ فِی الْخَامِسَةِ وَ السِّتِّینَ أَفْصَحْتُمْ فِی الْخُطْبَةِ وَ قَصَّرْتُمْ فِی الْعَمَلِ فَلَوْ أَفْصَحْتُمْ فِی الْعَمَلِ وَ قَصَّرْتُمْ فِی الْخُطْبَةِ لَکَانَ أَرْجَی لَکُمْ وَ لَکِنَّکُمْ عَمَدْتُمْ إِلَی آیَاتِی فَاتَّخَذْتُمُوهَا هُزُءاً وَ إِلَی مَظَالِمِی فَاشْتَهَرْتُمْ بِهَا وَ عَلِمْتُمْ أَنْ لَا هَرَبَ مِنِّی وَ أَمِنْتُمْ فَجَائِعَ الدُّنْیَا ⁽¹⁾دَاوُدُ اتْلُ عَلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ نَبَأَ رَجُلٍ دَانَتْ لَهُ أَقْطَارُ الْأَرْضِ حَتَّی اسْتَوَی ⁽²⁾وَ سَعَی فِی الْأَرْضِ فَسَاداً وَ أَخْمَدَ الْحَقَّ وَ أَظْهَرَ الْبَاطِلَ وَ عَمَّرَ الدُّنْیَا وَ حَصَّنَ ⁽³⁾الْحُصُونَ وَ حَبَسَ الْأَمْوَالَ فَبَیْنَمَا هُوَ فِی غَضَارَةِ ⁽⁴⁾دُنْیَاهُ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی زُنْبُورٍ یَأْکُلُ لَحْمَةَ خَدِّهِ وَ یَدْخُلُ وَ لْیَلْدَغِ الْمَلِکَ فَدَخَلَ الزُّنْبُورُ وَ بَیْنَ یَدَیْهِ سُتَّارُهُ وَ وُزَرَاؤُهُ وَ أَعْوَانُهُ فَضَرَبَ خَدَّهُ فَتَوَرَّمَتْ وَ تَفَجَّرَتْ مِنْهُ أَعْیُنٌ دَماً وَ قَیْحاً فثیر (فَأُشِیرَ) عَلَیْهِ بِقَطْعٍ مِنْ لَحْمِ ⁽⁵⁾وَجْهِهِ حَتَّی کَانَ کُلُّ مَنْ یَجْلِسُ عِنْدَهُ شَمَّ مِنْهُ نَتْناً عَظِیماً ⁽⁶⁾حَتَّی دُفِنَ جُثَّةً بِلَا رَأْسٍ فَلَوْ کَانَ لِلْآدَمِیِّینَ عِبْرَةٌ تَرْدَعُهُمْ لَرَدَعَتْهُمْ وَ لَکِنِ اشْتَغَلُوا بِلَهْوِ الدُّنْیَا وَ لَعِبِهِمْ فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتَّی یَأْتِیَهُمْ أَمْرِی وَ لَا أُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ ⁽⁷⁾.

أقول: سیأتی سائر ما نقلنا من الزبور و سائر حکم داود علیه السلام فی کتاب المواعظ إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]عدة الداعی: از جمله مواردی که خداوند بر داوود علیه السلام وحی فرمود این است: هر که تنها به من وابسته باشد، او را کفایت می کنم، هر که از من درخواستی داشته باشد به او می­بخشم، هر که مرا بخواند اجابتش می­گویم، ولی دعای او را به تأخیر می­اندازم در حالی که معلق است و آن را اجابت نموده­ام، تا اینکه قضا و قدر من واقع شود و آن­گاه که واقع شد آنچه را درخواست نموده اجابت می­نمایم، به مظلوم بگو: دعای تو را به خاطر دلایل بسیار به تأخیر انداخته­ام در حالی که آن را بر علیه کسانی که به تو ظلم کرده­اند اجابت نموده­ام

ص: 42

و من داورترین حاکمان هستم: (ازجمله این دلایل این است که) یا تو نیز بر مردی ظلم کرده­ای و او علیه تو دعا کرده است بنابراین بی حساب می­گردید و استجابت دعا به نفع و ضرر تو نخواهد بود، و یا تو صاحب مرتبه­ای در بهشت هستی که فقط به واسطه ظلم او بر تو به آن دست می­یابی، چرا که من بندگانم را در زمینه اموال و خودشان آزمایش و امتحان می­کنم، و چه بسا که بنده­ای را مریض می­گردانم پس نماز و خدمت گزاری­اش کاهش می­یابد، ولی صدای او هنگامی که در گرفتاری مرا می­خواند نزد من از نماز نمازگزاران دوست داشتنی­تر است، و چه بسا که بنده­ای نماز بگزارد و من آن را در صورتش بکوبم و صدایش را از خود پنهان دارم، ای داوود آیا می­دانی او کیست؟ آن کسی که با چشم فسق و فجور به حرم مومنان خیره می­شود و آن کسی که با خود می­گوید اگر سرپرستی کاری به او داده شود ظالمانه گردانها را خواهد زد، ای داوود بر خطا و گناهت سوگواری کن آن­گونه که مادر سوگوار بر فرزندش نوحه سر می­دهد، کاش کسانی که نزدیک است با زبان خود مردم را بخورند را (درروز قیامت) می­دیدی که زبان آنها را مانند پوست حیوانات گسترانده­ام و اطراف زبانشان را با گرزهایی آتشین زده­ام، سپس ملامت کننده­ای برآنان گمارده­ام که می­گوید: ای اهل جهنم، این فلان زبان دراز است پس او را بشناسید؛ چه بسیار رکعتهای طولانی که با گریه همراه است و نمازگزار آنها را با ترس و حذر به جای می­آورد ولی نزد من به اندازه چرک دست (یا نخ شکاف هسته خرما) ارزش ندارد به خاطر اینکه آن­گاه که به قلب او (نمازگزار) نگاه کردم متوجه شدم که بعد از پایان نماز اگر زنی در مقابل ظاهر شود و خود را بر او بنمایاند جوابش را می­دهد و اگرمومنی با او معامله کند خیانت می­کند. - . عدة الداعی : 22 و 23 -

می­گویم: سیّد- خداوند روح او را مقدس گرداند- در کتاب سعدالسعود گفته است: در سوره دوم از زبور داوود علیه السلام چنین الفاظی دیدم: ای داوود، من تو را در زمین به عنوان خلیفه و جانشین تعیین کردم، و تو را تسبیح کننده و پیامبر خویش قرار دادم، در آینده عیسی به جای من پرستش می­شود و این به خاطر نیرو و قدرتی است که او را بدان مخصوص گردانده­ام

ص: 43

و با اجازه من مردگان را زنده می­کند، ای داوود! مرا در میان مخلوقاتم به بخشش و رحمت توصیف کن، به راستی که من بر هرچیز توانا هستم، ای داوود، چه کسی فقط به من وابسته بوده و من او را ناامید گرداند­ه­­ام؟ یا چه کسی به درگاه من بازگشته و توبه کرده و من او را از درگاه خویش رانده­ام؟ شما را چه شده که خداوند را بزرگ و مقدس نمی­خوانید در حالی که او برای شما قیافه و شکل وجسم قرار داده و شما را به شیوه­ها و رنگهای گوناگون آفریده است؟ شما را چه شده که در طول شب و روز طاعت خداوند به جای نمی­آورید و گناهان را از قلب­هایتان دور نمی­کنید، تو ­گویی که نمی­میرید و دنیای شما همیشه پایدار و زوال ناپذیر و قطع ناشدنی است، حال آنکه نزد خودم برای شما در بهشت نعمت­های وسیع­تر و پر زرق و برق­تر وجود دارد اگر فکر کنید و بیاندیشید، و آن­گاه که به سوی من باز آیید و نزدم حاضر شوید خواهید دانست که به آنچه مخلوقات انجام می­دهند بینا هستم، پاک و منزّه است خداوند خالق نور و روشنایی.

و در سوره دهم چنین آمده است: ای مردم، از قیامت غافل نشوید، و قشنگی و پر رونق بودن و شادابی زندگی دنیا شما را نفریبد، ای بنی اسرائیل! اگر در بازگشت و معاد خود تفکر کنید و قیامت و آنچه که در آن برای گناهکاران آماده کرده­ام را به یاد آورید، خنده شما اندک و گریستن­تان افزون می­گردد، ولی شما از مرگ غافل شدید و عهد و پیمان مرا پشت سر انداختید، و حق مرا سبک و خوار شمردید گویا که گناهکار نیستید و محاسبه نمی­شوید، چه بسیار سخن می­گویید و (بدان) عمل نمی­کنید! و چه بسیار وعده می­دهید و خلاف آن رفتار می­کنید! و چه بسیار عهد و پیمان می­بندید و آن را نقض می­کنید! اگر به خشونت و زبری خاک و تنهایی قبر و تاریکی آن بیاندیشید، سخن گفتن شما اندک و یاد و ذکر من در دلهایتان افزون و مشغولیت ذهنتان به من بیشتر خواهد شد، به راستی که کمال مطلوب رشد و کمال اخروی است، اما رشد و کمال دنیوی متغیر و از بین رفتنی است، آیا به آفرینش آسمانها و زمین و نشانه­ها و علامت­های هشداری که در آنها آماده کرده­ام فکر نمی­کنید، حال آنکه پرندگان را در فضای آسمان نگاه داشته­ام و تسبیح می­گویند و به دنبال رزق و روزی من می­گردند؟ و من بسیار بخشنده و مهربان هستم، پاک و منزه است خداوند خالق و نور و روشنایی.

و در سوره هفدهم آمده است: ای داوود! آنچه می­گویم را بشنو، و سلیمان را فرمان ده که بعد از تو بگوید: همانا محمد و پیروان او زمین را به ارث می­برند و آنان با شما تفاوت دارند، نماز گزاردنشان به همراهی تنبور نیست و تارهای نوازندگی را مقدس نمی­شمارند، پس بر تقدیس و تکریم خود (برای ذات خداوند) بیافزا، و آن­گاه که صوت به تقدیس من رها می­کنید گریستن خود در هر ساعت را افزایش دهید،

ص: 44

ای داوود! اموال خود را از راه حرام جمع نکنید که من نماز چنین اشخاصی را نمی­پذیرم، اگر لازم باشد پدرت را به خاطر انجام گناه و برادرت را به خاطر انجام حرام ترک کن، و بر بنی اسرائیل بخوان خبر دو مردی را که در دوران ادریس پیامبر زندگی می­کردند، پس تجارتی برای آنان پیش آمد حال آنکه زمان ادای نمازی واجب نیز فرا رسیده بود، یکی از آن دو گفت: شروع به جا به ­جا نمودن فرمان خدا می­کنم، و دیگری گفت: تجارتم را شروع می­کنم و فرمان خدا را به ما بعد موکول می­کنم، پس این به دنبال تجارتش رفت و آن پی نمازش، آن­گاه به ابرها وحی کردم و در آنها دمیدم و آتشی را برافروختم و آتش همه جا را احاطه کرد و مرد (دوم) به آتش و تاریکی مشغول شد پس هم تجارتش را از دست داد هم نمازش را، و بر در خانه­اش نوشته شد: بنگرید که دنیا و زیاده خواهی با صاحبش چه می­کند. ای داوود! گناهان کبیره و کبر و غرور، مایه غضب هستند که هرگز تغییر نمی­کنند، و هرگاه ستمگری را دیدی که دنیا مقام او را بلند گردانده به او غبطه نخور، چرا که سرنوشتش غیر از دو امر نیست: یا ستمگری ستمگرتر از خودش را بر او مسلّط می­گردانم پس از او انتقام می­گیرد، و یا در روز قیامت او را ملزم به باز پس دادن نتایج ظلمش می­کنم. ای داوود! کاش صاحب نتایج و پی­آمدهای ظلم را می­دیدی که گردن بندی از آتش برگردنش قرار داده شده است، پس خودتان را محاسبه کنید، با انصاف با مردم رفتار کنید، و دنیا و زینتش را رها کنید، ای انسان غافل چه می­کنی با دنیایی که مرد سالم در آن خارج می­شود و مریض برمی­گردد، و برای جمع کردن خراج و مالیات بیرون می­رود و با آهن و غلّ و زنجیر دربند می­شود، و سالم خارج می­شود و کشته شده برمی­گردد. وای بر شما، اگر بهشت و نعمت­هایی که در آن برای دوستانم آماده کرده­ام را می­دیدید هیچگاه داروی آن را با شهوت نمی­چشیدید، کجایند دوست داران خوراکی و نوشیدنی لذیذ؟ کجایند آنانی که گریه را با خنده همراه کردند؟ کجایند کسانی که در تابستان و زمستان به سمت مساجد هجوم آوردند؟ امروز بنگرید که چشم­هایتان چه می­بیند، پس چه بسیار شب زنده­داری می­کردید و مردم در خواب بودند، امروز از هرچه می­خواهید لذت ببرید چرا که من از همه شما راضی گشته­ام، و اعمال پاک و مطهر شما خشم مرا از ساکنان دنیا دفع می­کرد، ای چشمه رضوان اکنون آنان را بنوشان؛ و بهشتیان می­نوشند و شادابی چهره­شان افزون می­گردد، آن­گاه رضوان می­گوید: آیا می­دانید چرا شما را نوشاندم؟ به خاطر اینکه شرم خود از حرام بازداشتید

ص: 45

و به پادشاهان و ثروتمندان و نه مساکین و تهی­دستان غبطه نخوردید، ای رضوان هشت هزار برابر آنچه برای بندگانم آماده کرده­ام را بر آنان ظاهر ساز. ای داوود، هرکه با من تجارت کند سودمندترین تاجران خواهد بود، و هر که دنیا او را بر زمین افکند زیانکارترین زیانکاران خواهد بود. وای برتو ای فرزند آدم که قساوت قلبت چه افزون گشته است! آیا پدر و مادرت می­میرند و از مردن آنها پند و عبرت نمی­گیری؟! ای فرزند آدم آیا به چهار­پایی که می­میرد سپس باد می­کند و تبدیل به لاشه­ای گندیده می­شود نمی­نگری، حال آنکه حیوان است و هیچ گناهی ندارد؟ ولی اگر بار گناهان تو بر کوههای استوار و مقاوم گذاشته شود آنها را نابود می­کند. ای داوود! قسم به عزت و بزرگی­ام که چیزی زیان­آورتر و فتنه­انگیزتر از اموال و اولاد برای شما و قلب­هایتان وجود ندارد، و تنها عمل صالح است که نزد من والا و رفیع گردانده شده است، و من بر هر چیزی احاطه دارم. پاک ومنزّه است خداوند خالق نور.

و در سوره بیست­ و سه چنین می­خوانیم: ای فرزند گِل و آب پست و بی مقدار، و ای فرزند غفلت وغرور، به چیزهایی که بر شما حرام شده­اند زیاد نظر نیندازید، پس اگر مجرای گناهان را می­دیدید آن را پلید و کثیف می­شمردید، و ای کاش زنان معطّری را می­دیدید که از عادت ماهیانه و مریضی معاف شده­اند، آنان همیشه راضی هستند و هیچ­گاه خشمگین نمی­شوند، و زندگی ابدی دارند و هرگز نمی­میرند، هر بار که صاحبشان از آنان کام جوید دوباره بکر و دوشیزه می­گردند، نرم­تر و لطیف­تر از کره و شیرین­تر ازعسل هستند، (دربهشت) مابین تخت و بستر خواب امواجی از شراب وعسل در تلاطم است، رودها از بس فراوانند گویا از هم می­جوشند، وای بر تو این است سرمایه بزرگ ونعمت طولانی و زندگانی مرفّه و فراخ و شادمانی همیشگی و آسایش ابدی، همه هستی نزد من است، و من توانا و چیره و حکیم هستم. پاک و منزّه است خداوند خالق نور.

و در سوره سی­ام: ای فرزند آدم، ای گروگان­های مرگ، برای آخرتتان تلاش کنید و با دنیا آن را بخرید، و مانند قومی نباشید که آخرت را لهو و لعب فرض کرده­اند، و آگاه باشید که هر که به من قرض دهد سرمایه­اش رشد می­کند و سودش فراوان می­شود،

ص: 46

و هرکس به شیطان قرض دهد با او هم­نشین می­شود، شما را چه شده که بر سر دنیا به مسابقه می­پردازید و از حق و حقیقت عدول می­کنید، شرافت اصل و تبار شما را مغرور گردانده است پس اصل و تبار مخلوقاتی که از گِل آفریده شده چه می­تواند باشد؟ به راستی که نزد من اصل و تبار فقط تقواست، ای فرزند آدم! شما و آنچه که به غیر از خدا می­پرستید در آتش جهنم جای دارید، شما از من بری هستند و من از شما بری، مرا به عبادت شما نیازی نیست تا اینکه خالصانه اسلام را گردن نهید، و من توانا و حکیم هستم، پاک و منزّه است خداوند خالق نور.

و در سوره چهل­ و شش: ای فرزند آدم! حقّ مرا خوار و بی­مقدار نشمارید که شما را در آتش جهنم خار و ذلیل می­گردانم، به راستی که رباخواری، اعضای درونی و کبدهایتان را تکه تکه می­کند، آن­گاه که قصد پرداخت صدقه را دارید آن را با آب یقینِ راستین بشویید، چرا که من قبل از گیرنده صدقه دست خود به سوی آن دراز می­کنم، پس اگر از مال حرام باشد آن را از حسابِ گیرنده­اش حذف می­کنم و اگر از مال حلال باشد می­گویم: قصری را در بهشت برای او بنیان نهید؛ ریاست، ریاست پادشاهی نیست بلکه ریاست، فقط ریاست آخرت است. پاک ومنزّه است خداوند خالق نور.

و در سوره چهل­ و هفت: ای داوود آیا می­دانی چرا بنی اسرائیل را مسخ و برخی از آنان را تبدیل به میمون و خوک کردم؟ چرا که هرگاه شخص ثروتمند با گناه بزرگ نزد آنان می­آمد با او مدارا می­کردند و هرگاه شخص مسکین با گناه کوچکتر نزد آنان می­آمد از او انتقام می­گرفتند، لعنت من بر هر حاکم مسلّطی که در مورد ثروتمند و فقیر احکام یکسانی صادر نمی­کند واجب شده است، شما در دنیا از هوی و هوس پیروی می­کنید، اگر من با شما خلوت کنم و رودر رو قرار گیریم در آن صورت مکان گریزتان کجاست؟ چقدر شما را از نظر داشتن به حرم مومنان منع کردم؟ و زبان شما در هدف قرار دادن آبروی مردم دراز گشت، پاک ومنزّه است خداوند خالق نور.

ص: 47

و در سوره شصت­ و پنج می­خوانیم: آیا در سخنرانی فصیح هستید و در عمل کوتاهی به خرج می­دهید؟ پس اگر در عمل فصیح بودید و در سخنرانی کوتاهی به خرج می­دادید برای شما امیدوار کننده­تر بود، ولی روی به آیات من آوردید و آنها را به مسخره گرفتید، و اقدام به کج روی و ستم و بی انصافی نمودید و به آنها شهرت یافتید، و دانستید که راه گریزی از من نیست ولی خیالتان از مصائب غافلگیرانه دنیا راحت شد.

ای داوود! بخوان بر بنی اسرائیل خبر مردی را که زمین، فرمانبردار او شد تا اینکه برآن چیره شد، و او سعی در ایجاد فساد در زمین داشت و حق را فرونشاند و باطل را آشکار ساخت و دنیا را آباد و قلعه­ها را محکم ساخت، و اموال را اندوخت، پس در حالی که در اوج نعمت و زندگانی فراخ دنیا بود به زنبور وحی شد که گوشت گونه­اش را بخورد و وارد قصر شود و پادشاه را نیش بزند، آن­گاه زنبور وارد شد و در حضور نگاهبانان و وزیران و همراهان پادشاه گونه­اش را نیش زد، پس ورم کرد و خون و خون­آبه از آن جاری شد، و تکه هایی از گوشت صورتش را از بین برد تا جائی که هر کسی نزدش می­نشست بوی ناخوشایندی از او به مشامش می­رسید، و در نهایت جسد آن پادشاه بدون سر به خاک سپرده شد، پس اگر پند واندرز آدمیزاد را (از کار زشت) باز می­داشت آنان را باز می­داشتم، ولی به سرگرمی دنیا و تفریح خود مشغول شده­اند، بنابراین آنان را رها ساز که سرگرم شوند و به بازی بپردازند تا دستور و فرمان من به سراغ آنان آید و در آن حال پاداش نیکوکاران را ضایع نمی­گردانم. پاک ومنزّه است خداوند خالق نور. - . سعد السعود : 47- 51 -

می­گویم: ادامه آنچه از زبور نقل کردیم و سایر حکمت­های داوود علیه السلام در کتاب المواعظ (کتاب پند و اندرزها) خواهد آمد. إن شاءالله تعالی.

**[ترجمه]

باب 4 قصة أصحاب السبت‌

الآیات

البقرة: (قال الله تعالی): «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ* فَجَعَلْناها نَکالًا لِما بَیْنَ یَدَیْها وَ ما خَلْفَها وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ»(55-56)

النساء: «أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ»(47) (و قال تعالی): «قُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِی السَّبْتِ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِیثاقاً غَلِیظاً»(154)

أعراف: «وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ کَذلِکَ نَبْلُوهُمْ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ* وَ إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلی رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَفَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِیسٍ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ»(163-166)

النحل: «إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَی الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ»(124)

<meta info="- و لقد علمتم الّذین اعتدوا منکم فی السبت فقلنا لهم کونوا قردة خاسئین * فجعلناها نکالاَ لما بین یدیها و ما خلفها و موعظة للمتّقین. - . بقره/ 55 و 56 -

{و کسانی از شما را که در روز دو شنبه [از فرمان خدا] تجاوز کردند نیک شناختید، پس ایشان را گفتیم بوزینگانی طرد شده باشید و ما آن [عقوبت] را برای حاضران و [نسلهای] پس از آن عبرتی و برای پرهیزگاران پندی قرار دادیم.}

{یا همچنان که اصحاب سبت را لعنت کردیم آنان را [نیز] لعنت کنیم.}

{و به آنان گفتیم در روز شنبه تجاوز مکنید و از ایشان پیمان استواری گرفتیم.}

{و از اهالی آن شهری که کنار دریا بود از ایشان جویا شو آن­گاه که به [حکم] روز شنبه تجاوز می­کردند، آن­گاه که روز شنبه آنان ماهیهایشان روی آب می­آمدند و روزهای غیر شنبه به سوی آنان نمی­آمدند، این گونه ما آنان را به سبب آنکه نافرمانی می­کردند می­آزمودیم. و آن­گاه که گروهی از ایشان گفتند: چرا قومی را که خدا هلاک کننده ایشان است یا آنان را به عذابی سخت دچار خواهد کرد پند می­دهید؟ گفتند: تا معذرتی پیش پروردگارتان باشد و شاید که آنان پرهیزگاری کنند. پس هنگامی که آنچه را بدان تذکر داده شده بودند از یاد بردند کسانی را که از [کار] بد باز می­داشتند نجات دادیم و کسانی که ستم کردند به سزای آنکه نافرمانی می­کردند به عذابی شدید گرفتار کردیم. و چون از آنچه از آن نهی شده بودند سر پیچی کردند به آنان گفتیم بوزینگانی رانده شده باشید.}

{[بزرگداشت] شنبه بر کسانی که درباره آن اختلاف کردند مقرر گردید، و قطعاً پروردگارت روز رستاخیز میان آنها درباره چیزی که اختلاف می­کردند داوری خواهد کرد.}

**[ترجمه]

تفسیر

قیل المعنی إنما جعل السبت لعنة و مسخا علی الذین اختلفوا فیه فحرموه ثم استحلوه فمسخهم و قیل أی إنما فرض تعظیم السبت علی الذین اختلفوا فی أمر الجمعة و هم الیهود و کانوا قد أمروا بتعظیم الجمعة فعدلوا عما أمروا به و قیل المختلفون هم الیهود و النصاری قال بعضهم السبت أعظم الأیام لأنه سبحانه فرغ فیه من خلق الأشیاء و قال آخرون بل الأحد أعظم لأنه ابتدأ خلق الأشیاء فیه و یؤید الوسط ما سیأتی من الخبر.

**[ترجمه]گفته شده معنی آیات به این صورت است: روز شنبه به صورت لعنت و مسخ بر کسانی که در مورد آن اختلاف داشته­اند قرار داده شده است، زمانی آن را حرام دانسته و سپس حلالش گرداندند، پس خداوند نیز آنان را مسخ کرد؛ و گفته شده: یعنی بزرگداشت روز شنبه بر یهود که در مورد روز جمعه اختلاف داشته­اند واجب شده است، آنان به بزرگداشت روز جمعه فرمان داده شدند ولی از آنچه بدان امر شدند عدول کردند؛ و گفته شده: آنان که اختلاف پیدا کردند یهودیان و مسیحیان بودند، برخی از آنان می­گفتند: شنبه بزرگترین روزهاست چرا که خداوند متعال در آن روز از آفریدن اشیاء فارغ گشت، و دیگران می­گفتند: بلکه روز یک­شنبه بزرگتر است چرا که خداوند در آن روز آفرینش اشیاء را آغاز نمود؛ و نظر وسط را آن چه در حدیث می آید تایید می کند.

ص: 49

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْیَهُودَ أُمِرُوا بِالْإِمْسَاکِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَتَرَکُوا یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ أَمْسَکُوا یَوْمَ السَّبْتِ فَحُرِّمَ عَلَیْهِمُ الصَّیْدُ یَوْمَ السَّبْتِ ⁽¹⁾.

شی، تفسیر العیاشی عن علی بن عقبة مثله ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: یهودیان به ترک عمل در روز جمعه امر شدند ولی روز جمعه را ترک کردند و روز شنبه به ترک آن عمل پرداختند، پس صید در روز شنبه بر آنان حرام شد. - . علل الشرائع : 35 -

در تفسیر عیاشی نیز نظیر همین روایت نقل شده است. - . نسخه خطی تفسیر العیاشی -

**[ترجمه]

«2»

فس، تفسیر القمی إِنَّ أَصْحَابَ السَّبْتِ قَدْ کَانَ أَمْلَی اللَّهُ لَهُمْ حَتَّی أَثْرَوْا ⁽³⁾وَ قَالُوا إِنَّ السَّبْتَ لَنَا حَلَالٌ وَ إِنَّمَا کَانَ حُرِّمَ عَلَی أَوَّلِینَا وَ کَانُوا یُعَاقَبُونَ عَلَی اسْتِحْلَالِهِمُ السَّبْتَ فَأَمَّا نَحْنُ فَلَیْسَ عَلَیْنَا حَرَامٌ ⁽⁴⁾وَ مَا زِلْنَا بِخَیْرٍ مُنْذُ اسْتَحْلَلْنَا وَ قَدْ کَثُرَتْ أَمْوَالُنَا وَ صَحَّتْ أَبْدَانُنَا ثُمَّ أَخَذَهُمُ اللَّهُ لَیْلًا وَ هُمْ غَافِلُونَ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: خداوند به اصحاب السبت مهلت داد تا اینکه خود را برتر پنداشتند و گفتند: همانا روز شنبه برای ما حلال است، و بر گذشتگان ما حرام بوده است- و به سبب حلال پنداشتن روز شنبه مجازات می­شدند- ولی بر ما حرام نیست، و از آن زمان که روز شنبه را حلال گردانده­ایم پیوسته در خیر و نعمت به سر می­بریم، و اموال و سلامتی جسم ما افزون گشته است، سپس خداوند شبانگاهان آنان را مجازات کرد حال آنکه در غفلت به سر می­بردند. - . تفسیر القمی : 168 -

**[ترجمه]

«3»

کا، الکافی الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْهَمَدَانِیِّ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْکَلْبِیِّ النَّسَّابَةِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْجِرِّیِّ ⁽⁶⁾فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مَسَخَ طَائِفَةً مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَمَا أَخَذَ مِنْهُمْ بَحْراً فَهُوَ الْجِرِّیُّ وَ الزِّمِّیرُ ⁽⁷⁾وَ الْمَارْمَاهِی وَ مَا سِوَی ذَلِکَ وَ مَا أَخَذَ مِنْهُمْ بَرّاً فَالْقِرَدَةُ وَ الْخَنَازِیرُ وَ الْوَبَرُ ⁽⁸⁾وَ الْوَرَلُ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ ⁽⁹⁾.

**[ترجمه]الکافی: از امام صادق علیه السلام درباره (جرّیّ) - نوعی ماهی دریایی دراز که فقط استخوان سر و ستون فقرات دارد- سؤال شد و ایشان فرمود: خداوند متعال طائفه­ای از بنی اسرائیل را مسخ کرد پس از میان حیوانات دریایی، جرّیّ و زمّیر- نوعی ماهی تیغ­دار که در آبهای شیرین یافت می­شود – و مار ماهی و غیره و از میان حیوانات زمینی، میمون و خوکها و وَبر- حیوانی کوچکتر از گربه با دُم و گوشهای کوتاه- و وَرل- نوعی سوسمار با دُم باریک و دراز- و غیره بر آنان حرام شد. - . فروع الکافی 2 : 145 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری الورل دابة مثل الضب.

**[ترجمه]جوهری گفته است: (وَرل) حیوانی شبیه به سوسمار است.

**[ترجمه]

«4»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ آدَمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ

مِهْرَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: فَلَمَّا اسْتَجَابَ لِکُلِّ نَبِیٍّ مَنِ اسْتَجَابَ لَهُ مِنْ قَوْمِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ جَعَلَ لِکُلِّ نَبِیٍّ مِنْهُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهَاجاً وَ الشِّرْعَةُ وَ الْمِنْهَاجُ سَبِیلٌ وَ سُنَّةٌ ⁽¹⁾وَ کَانَ مِنَ السَّبِیلِ وَ السُّنَّةِ الَّتِی أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا مُوسَی أَنْ جَعَلَ عَلَیْهِمُ السَّبْتَ وَ کَانَ مِنْ أَعْظَمِ السَّبْتِ وَ لَمْ یَسْتَحِلَّ أَنْ یَفْعَلَ ذَلِکَ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ مِنْ قَوْمِ ثَمُودَ سَبَقَتِ الْحِیتَانُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ السَّبْتِ أَدْخَلَهَا اللَّهُ الْجَنَّةَ ⁽²⁾وَ مَنِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّهِ وَ اسْتَحَلَّ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ مِنَ الْعَمَلِ الَّذِی نَهَی اللَّهُ عَنْهُ فِیهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النَّارَ وَ ذَلِکَ حَیْثُ اسْتَحَلُّوا الْحِیتَانَ وَ احْتَبَسُوهَا وَ أَکَلُوهَا یَوْمَ السَّبْتِ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ ⁽³⁾أَشْرَکُوا بِالرَّحْمَنِ وَ لَا شَکُّوا فِی شَیْ‌ءٍ مِمَّا جَاءَ بِهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ الْخَبَرَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام صادق علیه السلام

ص: 50

در حدیثی طولانی فرموده است: آن­گاه که تعدای از مؤمنان هر قوم دعوت پیامبر خود را اجابت گفتند، برای هر پیامبری شریعت و اسلوب مشخصی قرار داده شد، و منظور از شریعت و اسلوب راه و روشی بود که هر پیامبر بر اساس آن رفتار می­کرد، و از جمله راه و روشی که خداوند متعال موسی را به آن امر کرد آن بود که روز شنبه را برای آنان- یهودیان- روز ریاضت و روزه قرار دهد، و هرکس از قوم ثمود که روز شنبه را گرامی داشته و از ترس خداوند محّرمات آن روز را حلال ندانسته بود حال آنکه ماهیها فقط در آن روز سراغ آنان می­آمدند، خداوند او را وارد بهشت کرد، و هرکس حقّ خداوند را خوار و بی ارزش شمرد و محرّماتی که خداوند از آنها نهی کرده بود را حلال دانست، خداوند او را وارد آتش جهنم گرداند، و این ماجرا هنگامی بود که عده­ای از یهودیان ماهیها را حلال دانستند و زندانیشان کردند و در روز شنبه آنان را خوردند، پس خداوند بر آن عدّه خشم گرفت حال آنکه شریکی برای خداوند رحمان قرار نداده و در مسأله­ای که موسی علیه السلام از آن خبر می­داد نیز شک نکرده بودند، پس خداوند متعال فرمود: «و لقد علمتم الذین اعتدوا منکم فی السبت فقلنا لهم کونوا قردة خاسئین» {و کسانی از شما را که در روز شنبه [از فرمان خدا] تجاوز کردند نیک شناختید، پس ایشان را گفتیم بوزینگانی طرد شده باشید.} خبر. - . اصول الکافی 2 : 28 و 29 -

**[ترجمه]

«5»

فس، تفسیر القمی وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ فَإِنَّهَا قَرْیَةٌ کَانَتْ لِبَنِی إِسْرَائِیلَ قَرِیبَةٌ مِنَ الْبَحْرِ وَ کَانَ الْمَاءُ یَجْرِی عَلَیْهَا فِی الْمَدِّ وَ الْجَزْرِ فَیَدْخُلُ أَنْهَارَهُمْ وَ زُرُوعَهُمْ وَ یَخْرُجُ السَّمَکُ مِنَ الْبَحْرِ حَتَّی یَبْلُغَ آخِرَ زُرُوعِهِمْ وَ قَدْ کَانَ اللَّهُ حَرَّمَ عَلَیْهِمُ الصَّیْدَ ⁽⁵⁾یَوْمَ السَّبْتِ فَکَانُوا یَضَعُونَ الشِّبَاکَ فِی الْأَنْهَارِ لَیْلَةَ الْأَحَدِ وَ یَصِیدُونَ بِهَا السَّمَکَ وَ کَانَ السَّمَکُ یَخْرُجُ یَوْمَ السَّبْتِ وَ یَوْمَ الْأَحَدِ لَا یَخْرُجُ وَ هُوَ قَوْلُهُ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ فَنَهَاهُمْ عُلَمَاؤُهُمْ عَنْ ذَلِکَ فَلَمْ یَنْتَهُوا فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَ خَنَازِیرَ وَ کَانَ الْعِلَّةُ

فِی تَحْرِیمِ الصَّیْدِ عَلَیْهِمْ یَوْمَ السَّبْتِ أَنَّ عِیدَ جَمِیعِ الْمُسْلِمِینَ وَ غَیْرِهِمْ کَانَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَخَالَفَ الْیَهُودُ وَ قَالُوا عِیدُنَا السَّبْتُ ⁽¹⁾فَحَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِمُ الصَّیْدَ یَوْمَ السَّبْتِ وَ مُسِخُوا قِرَدَةً وَ خَنَازِیرَ.

حَدَّثَنِی أَبِی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ وَجَدْنَا فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ قَوْماً مِنْ أَهْلِ أُبُلَّةَ ⁽²⁾مِنْ قَوْمِ ثَمُودَ وَ أَنَّ الْحِیتَانَ کَانَتْ سَبَقَتْ إِلَیْهِمْ یَوْمَ السَّبْتِ ⁽³⁾لِیَخْتَبِرَ اللَّهُ طَاعَتَهُمْ فِی ذَلِکَ فَشَرَعَتْ إِلَیْهِمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ فِی نَادِیهِمْ وَ قُدَّامَ أَبْوَابِهِمْ فِی أَنْهَارِهِمْ وَ سَوَاقِیهِمْ فَبَادَرُوا إِلَیْهَا فَأَخَذُوا یَصْطَادُونَهَا وَ لَبِثُوا فِی ذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا یَنْهَاهُمْ عَنْهَا الْأَحْبَارُ وَ لَا یَمْنَعُهُمُ الْعُلَمَاءُ مِنْ صَیْدِهَا ثُمَّ إِنَّ الشَّیْطَانَ أَوْحَی إِلَی طَائِفَةٍ مِنْهُمْ إِنَّمَا نُهِیتُمْ عَنْ أَکْلِهَا یَوْمَ السَّبْتِ وَ لَمْ تُنْهَوْا عَنْ صَیْدِهَا ⁽⁴⁾فَاصْطَادُوا یَوْمَ السَّبْتِ وَ کُلُوهَا فِیمَا سِوَی ذَلِکَ مِنَ الْأَیَّامِ ⁽⁵⁾فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمُ الْآنَ نَصْطَادُهَا ⁽⁶⁾فَعَتَتْ وَ انْحَازَتْ طَائِفَةٌ أُخْرَی مِنْهُمْ ذَاتَ الْیَمِینِ فَقَالُوا نَنْهَاهُمْ ⁽⁷⁾

اللّه اللّه ننهاکم. و فیه أیضا لخلاف أمره.

فَتَنَکَّبَتْ ⁽¹⁾فَلَمْ تَعِظْهُمْ فَقَالَتْ لِلطَّائِفَةِ الَّتِی وَعَظَتْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً فَقَالَتِ الطَّائِفَةُ الَّتِی وَعَظَتْهُمْ مَعْذِرَةً إِلی رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ قَالَ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ یَعْنِی لَمَّا تَرَکُوا مَا وُعِظُوا بِهِ وَ مَضَوْا عَلَی الْخَطِیئَةِ فَقَالَتِ الطَّائِفَةُ الَّتِی وَعَظَتْهُمْ لَا وَ اللَّهِ لَا نُجَامِعُکُمْ وَ لَا نُبَایِتُکُمُ اللَّیْلَةَ فِی مَدِینَتِکُمْ هَذِهِ الَّتِی عَصَیْتُمُ اللَّهَ فِیهَا مَخَافَةَ أَنْ یَنْزِلَ بِکُمُ الْبَلَاءُ فَیَعُمُّنَا مَعَکُمْ قَالَ فَخَرَجُوا عَنْهُمْ مِنَ الْمَدِینَةِ مَخَافَةَ أَنْ یُصِیبَهُمُ الْبَلَاءُ فَنَزَلُوا قَرِیباً مِنَ الْمَدِینَةِ فَبَاتُوا تَحْتَ السَّمَاءِ فَلَمَّا أَصْبَحَ أَوْلِیَاءُ اللَّهِ الْمُطِیعُونَ لِأَمْرِ اللَّهِ غَدَوْا لِیَنْظُرُوا مَا حَالُ أَهْلِ الْمَعْصِیَةِ فَأَتَوْا بَابَ الْمَدِینَةِ فَإِذَا هُوَ مُصْمَتٌ فَدَقُّوهُ فَلَمْ یُجَابُوا وَ لَمْ یَسْمَعُوا مِنْهَا حِسَّ أَحَدٍ فَوَضَعُوا سُلَّماً عَلَی سُورِ الْمَدِینَةِ ثُمَّ أَصْعَدُوا رَجُلًا مِنْهُمْ فَأَشْرَفَ عَلَی الْمَدِینَةِ فَنَظَرَ فَإِذَا هُوَ بِالْقَوْمِ قِرَدَةً یَتَعَاوَوْنَ فَقَالَ الرَّجُلُ لِأَصْحَابِهِ یَا قَوْمِ أَرَی وَ اللَّهِ عَجَباً قَالُوا وَ مَا تَرَی قَالَ أَرَی الْقَوْمَ قَدْ صَارُوا قِرَدَةً یَتَعَاوَوْنَ لَهَا أَذْنَابٌ فَکَسَرُوا الْبَابَ قَالَ فَعَرَفَتِ الْقِرَدَةُ أَنْسَابَهَا مِنَ الْإِنْسِ ⁽²⁾وَ لَمْ تَعْرِفِ الْإِنْسُ أَنْسَابَهَا مِنَ الْقِرَدَةِ فَقَالَ الْقَوْمُ لِلْقِرَدَةِ أَ لَمْ نَنْهَکُمْ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ اللَّهِ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ إِنِّی لَأَعْرِفُ أَنْسَابَهَا ⁽³⁾مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ لَا یُنْکِرُونَ وَ لَا یُغَیِّرُونَ ⁽⁴⁾بَلْ تَرَکُوا مَا أُمِرُوا بِهِ فَتَفَرَّقُوا وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ فَقَالَ اللَّهُ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِیسٍ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ ⁽⁵⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «واسألهم عن القریة التی کانت حاضرة البحر إذ یعدون فی السبت إذ تأتیهم حیتانهم یوم سبتهم شرّعاَ لا یسبتون لا تأتیهم»

{و از اهالی آن شهری که کنار دریا بود جویا شو آن­گاه که به [حکم] روز شنبه تجاوز می­کردند آن­گاه که روز شنبه ماهی­هایشان روی آب می­آمدند و روزهای غیر شنبه به سوی آنان نمی­آمدند.} منظور از آن شهر، شهری متعلق به بنی اسرائیل است که نزدیک دریا بوده است، و آب بر اثر جزر و مدّ در آن جاری و وارد رودها و زراعت­هایشان می­شد، و ماهی­ها از دریا خارج می­شدند تا از باقی مانده زراعت آنان تغذیه کنند، و خداوند صید در روز شنبه را بر آنان حرام کرده بود، پس تورهای خود را شب یک­شنبه به آب می­انداختند و با آن به صید ماهی می­پرداختند، و ماهیها در روز شنبه و نه روز یک شنبه از آب خارج می­شدند و این همان فرموده خداوند است که: «إذ تأتیهم حیتانهم یوم سبتهم شرّعاً و یوم لا یسبتون لا تأتیتهم» {آن­گاه که روز شنبه ماهی­هایشان روی آب می­آمدند و روزهای غیر شنبه به سوی آنان نمی­آمدند.} پس علمای قوم آنان را از این کار منع کردند ولی به این کار خاتمه ندادند، بنابراین به شکل میمونها و خوک­ها در آمدند، و علت حرام گرداندن

ص: 51

صید بر آنان در روز شنبه این بود که روز عید تمام مسلمانان و غیر آنان روز جمعه بود، ولی یهودیان با همه مخالفت کردند و گفتند: عید ما روز شنبه است، پس خداوند صید را در روز شنبه بر آنان حرام گرداند، و به شکل میمون و خوک در­آمدند.

از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: در کتاب حضرت علی علیه السلام مشاهده کردیم که چنین آمده بود: ماهیها در روز شنبه سراغ عده­ای از اهالی (اُبلة) که از قوم ثمود بودند می­آمدند تا خداوند بدین وسیله میزان فرمانبرداری آنان را بیازماید، پس در روز شنبه همراه آب وارد مکان اجتماع و جلو درها و رودها و رودخانه­هایشان می­شدند، و آنان نیز به سوی صید ماهیها می­شتافتند و بی­نهایت به این کار ادامه می­دادند، کاهنان و علمای دینی نیز نمی­توانستند مانع صید آنان شوند، سپس شیطان به طائفه­ای از آنان الهام کرد که شما در روز شنبه از خوردن و نه صید کردن ماهی منع شده­اید، پس در آن روز به صید بپردازید و در روزهای دیگر آنچه را صید کرده­اید بخورید، پس طائفه­ای از آنان گفتند: اکنون به صید ماهی می­پردازیم، ولی طائفه­ای دیگر از این امر نافرمانی کردند و در طرف راست قرار گرفتند و گفتند: شما را از مجازات خداوند که در اثر نافرمانی او دچارتان گردد برحذر می­داریم، و طائفه­ای دیگر نیز در سمت چپ عزلت گزیدند

ص: 52

و کناره گرفتند و آنان را نصیحت نکردند، پس به طائفه­ای که نصیحت می­کردند گفتند: «لم تعظون قوماً الله مهلکهم أو معذّبهم عذاباً شدیداً» {چرا قومی را که خداوند هلاک کننده ایشان است یا آنان را به عذابی سخت دچار خواهد کرد پند می­دهید؟}، و طائفه نصیحت کننده جواب دادند: «معذرة إلی ربّکم و لعلّهم یتّقون» {تا معذرتی پیش پروردگارتان باشد و شاید که آنان پرهیزگاری کنند.} پس خداوند متعال فرمود: «فلمّا نسوا ما ذکّروا به» {پس هنگامی که آنچه را بدان تذکر داده شده بودند را ازیاد بردند} یعنی: هنگامی که آنچه را بدان نصیحت شده بودند ترک کردند و بر انجام گناه اصرار ورزیدند، در نهایت طائفه نصیحت کننده گفتند: نه به خدا سوگند امشب را در این شهری که در آن به نافرمانی خدا پرداخته­اید با شما به روز نخواهیم رساند و جمع نخواهیم شد از ترس آنکه بلا و مصیبتی بر شما نازل شود و ما را نیز با شما در برگیرد، بنابراین از ترس نازل شدن بلا بر آنان از شهر خارج شدند و در مکانی نزدیک شهر ساکن شدند و زیر آسمان شب را به صبح رساندند، هنگامی که صبح شد دوستان خداوند که مطیع اوامر او بودند رفتند تا احوال اهل معصیت را ببینند، پس به دروازه ورودی شهر رسیدند که بسته بود و هرچه بر آن کوبیدند کسی جواب نداد و از شهر صدای کسی را نمی­شنیدند، آن­گاه نردبانی را بر دیوار اطراف شهر گذاشتند و مردی از آن بالا رفت و بر شهر مشرف گشت و به داخل نگاه کرد، پس ناگهان قومی را مشاهده کرد که میمون شده بودند و صدای میمون از آنان شنیده می­شد، پس به دوستانش گفت: ای جماعت، به خدا سوگند که امری شگفت انگیز می­بینم، گفتند: چه می­بینی؟ گفت: قوم خویش را می­بینم که تبدیل به میمون شده­اند و دارای دُم هستند و صدای میمون سر می­دهند؛ سپس دروازه را شکستند و میمونها اصل و نسب خود از انسانها را می­شناختند ولی انسانها وابستگان خود از میمونها را نمی­شناختند، پس انسانها به میمونها گفتند: آیا شما را باز نداشتیم؟ سپس علی علیه السلام فرمود: سوگند به خداوندی که هسته را شکافته و انسانها را خلق کرده است من اصل و نسب و وابستگان میمون­ها از میان این امت را می­شناسم که چیزی را انکار نمی­کنند و تغییر نمی­دهند بلکه آنچه را بدان فرمان داده شدند ترک کردند پس متفرّق شدند، و خداوند متعال فرموده است: «فبعداً للقوم الظالمین» {پس دور بادا قوم ستمکاران}، هم چنین فرموده است: «أنجینا الذین ینهون عن السوء و أخذنا الذین ظلموا بعذاب بئیس بما کانوا یفسقون» {کسانی را که از [کار] بد باز می­داشتند نجات دادیم و کسانی که ستم کردند به سزای آنکه نافرمانی می­کردند به عذابی شدید گرفتار کردیم.} - . تفسیر القمی : 226- 228 -

**[ترجمه]

توضیح

قوله لیلة الأحد أی لئلا یرجع ما أتاهم یوم السبت لکنه مخالف لسائر الروایات و السیر و الظاهر أن فیه سقطا و لعله کان هکذا لیلة السبت و یصطادون یوم الأحد قوله علیه السلام إنی لأعرف أنسابها أی أشباهها مجازا أی أعرف جماعة من هذه الأمة أشباه الطائفة الذین لم ینهوا عن المنکر حتی مسخوا و یحتمل أن یکون

سماهم أنسابهم لتناسب طیناتهم و لا یبعد أن یکون فی الأصل أشباههم ⁽¹⁾و یمکن إرجاع الضمیر إلی هذه الأمة لکنه أبعد و أشد تکلفا.

أقول: قال السید ابن طاوس رأیت فی تفسیر أبی العباس بن عقدة أنه روی عن علی بن الحسن عن عمرو بن عثمان عن الحسن بن محبوب عن علی بن رئاب عن أبی عبیدة عن أبی جعفر علیه السلام مثله ⁽²⁾.

ثُمَّ قَالَ إِنِّی وَجَدْتُ فِی نُسْخَةِ حَدِیثٍ غَیْرِ هَذَا أَنَّهُمْ کَانُوا ثَلَاثَ فِرَقٍ فِرْقَةٌ بَاشَرَتِ الْمُنْکَرَ وَ فِرْقَةٌ أَنْکَرَتْ عَلَیْهِمْ وَ فِرْقَةٌ دَاهَنَتْ أَهْلَ الْمَعَاصِی فَلَمْ تُنْکِرْ وَ لَمْ تُبَاشِرِ الْمَعْصِیَةَ فَنَجَّی اللَّهُ الَّذِینَ أَنْکَرُوا وَ جَعَلَ الْفِرْقَةَ الْمُدَاهِنَةَ ذَرّاً وَ مَسَخَ الْفِرْقَةَ الْمُبَاشِرَةَ لِلْمُنْکَرِ قِرَدَةً ثُمَّ قَالَ وَ لَعَلَّ مَسْخَ الْمُدَاهِنَةِ ذَرّاً لِتَصْغِیرِهِمْ عَظَمَةَ اللَّهِ وَ تَهْوِینِهِمْ بِحُرْمَةِ اللَّهِ فَصَغَّرَهُمُ اللَّهُ ⁽³⁾.

ص: -244

**[ترجمه]منظور از این گفته او (لیلة الأحد: شب یک شنبه) این است: تا آنچه از ماهیها در روز شنبه سراغشان آمده باز نگردد، ولی این معنا مخالف روایتها و سیره­های دیگر است، و واضح است که عبارتهایی از آن افتاده است، و ممکن است که قول این گونه بوده باشد: (لیلة السبت و یصطادون یوم الأحد: شنبه شبها تورها را می­انداختند و روز یک شنبه به صید می­پرداختند). و این فرموده امام علی علیه السلام (من اصل و نسب و وابستگان آنها را می­شناسم) به این معنا است که: من اقوام شبیه به آنان را می­شناسم، یعنی: گروهی را در میان این امّت می­شناسم که شبیه به طائفه­ای هستند که نهی از منکر نکردند تا مسخ شدند؛ و ممکن است

ص: 53

آنان را به خاطر تناسبی که در سرشت و طینت دارند اصل و نسب میمون­ها نامیده باشد، و بعید نیز نیست که (أنسابهم) در اصل (أشباهم) بوده باشد، و ممکن است که ضمیر در (أنسابها: اصل ونسب میمون­ها) به جای میمون­ها به (هذه الأمّة: این امت) برگردد، ولی این گزینه دورترین و پیچیده­ترین گزینه ممکن است.

می­گویم: ابن طاووس گفته است: در تفسیر ابو العباس بن عقده از امام باقر علیه السلام نظیر این روایت نقل شده است. - . سعدالسعود : 118 و119 -

سپس گفته است: من در نسخه دیگری از این حدیث مشاهد کردم که اصحاب السبت سه دسته بوده­اند: گروهی که اقدام به انجام منکر کردند، گروهی که آنان را از منکر منع می­کردند و گروهی که با گناهکاران نرمش و مدارا به خرج دادند و نهی نمی­کردند و به گناه نیز اقدام نمی­کردند، پس خداوند آنان که گناهکار بودند را تبدیل به میمون کرد. سپس گفت: شاید خداوند گروه سازش کننده را به خاطر اینکه عظمت خداوند را کوچک شمرده و حرمت الهی را خوار و سبک پنداشته­اند خار و کوچک گردانده و آنها را کوچک کرده است. - . سعد السعود : 119 -

قصص الأنبیاء: با استناد به صدوق از ابو عبیده نظیر این روایت با اختصار نقل شده است. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

در تفسیر العیاشی نیز نظیر این روایت از ابو عبیده نقل شده است. - . نسخه خطی تفسیر العیاشی -

**[ترجمه]

«6»

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ فَقَالَ کَانُوا ثَلَاثَةَ أَصْنَافٍ صِنْفٌ ائْتَمَرُوا وَ أَمَرُوا فَنَجَوْا وَ صِنْفٌ ائْتَمَرُوا وَ لَمْ یَأْمُرُوا فَمُسِخُوا ذَرّاً وَ صِنْفٌ لَمْ یَأْتَمِرُوا وَ لَمْ یَأْمُرُوا فَهَلَکُوا ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام جعفر صادق علیه السلام در تفسیر آیه «فلمّا نسوا ما ذکّروا به أنجینا الذین ینهون عن السوء» می­فرماید: اصحاب البست سه گروه بودند: گروهی که فرمان الهی را پذیرفتند و به آن امر کردند پس نجات یافتند، و گروهی که فرمان الهی را پذیرفتند ولی به آن امر نکردند و به شکل مورچه درآمدند، و گروهی که فرمان الهی را نپذیرفتند و بدان نیز امر نکردند پس نابود شدند. - . روضة الکافی : 158 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد بهلاکهم صیرورتهم قردة.

**[ترجمه]شاید منظور از نابود شدن، تبدیل شدن آنان به میمون باشد.

**[ترجمه]

«7»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ فَقَالَ الْخَنَازِیرُ عَلَی لِسَانِ دَاوُدَ علیه السلام وَ الْقِرَدَةُ عَلَی لِسَانِ عِیسَی علیه السلام وَ قَالَ إِنَّ الْیَهُودَ أُمِرُوا بِالْإِمْسَاکِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَتَرَکُوا وَ أَمْسَکُوا یَوْمَ السَّبْتِ فَحُرِّمَ عَلَیْهِمُ الصَّیْدُ یَوْمَ السَّبْتِ فَعَمَدَ رِجَالٌ مِنْ سُفَهَاءِ الْقَرْیَةِ فَأَخَذُوا مِنَ الْحِیتَانِ- لَیْلَةَ السَّبْتِ وَ بَاعُوا وَ لَمْ یَنْزِلْ بِهِمْ عُقُوبَةٌ فَاسْتَبْشَرُوا وَ فَعَلُوا ذَلِکَ سِنِینَ فَوَعَظَهُمْ طَوَائِفُ فَلَمْ یَسْمَعُوا وَ قَالُوا لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ فَأَصْبَحُوا قِرَدَةً خَاسِئِینَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با همین استناد از ابو عبیده روایت است که امام صادق علیه السلام در مورد آیه

ص: 54

«لعن الذین کفروا من بنی اسرائیل علی لسان داود و عیسی بن مریم» {از میان فرزندان اسرائیل آنان که کفر ورزیدند به زبان داوود و عیسی بن مریم مورد لعنت قرار گرفتند} فرمود: آنان که تبدیل به خوک شده بودند بر زبان داوود علیه السلام و آنان که به میمون تبدیل شده بودند بر زبان عیسی علیه السلام مورد لعنت قرار گرفتند. هم چنین فرمود: به یهودیان فرمان داده شد که روز جمعه را به امساک بپردازند ولی آنان این کار را ترک کردند و در روز شنبه امساک نمودند و روز شنبه بر آنان حرام شد، و گروهی از سفیهان شهر اقدام به صید ماهی در شب شنبه می­نمودند و آنها را می­فروختند، و به سبب این کار عقوبتی بر آنان نازل نمی­شد و به این واسطه دلشاد و مسرور گشتند و سالها به این کار ادامه دادند، پس طائفه­هایی از آنان به نصیحتشان پرداختند ولی گوش ندادند و گفتند: { چرا قومی را که خداوند هلاک کننده ایشان است پند می­دهید.} پس { تبدیل به بوزینگانی طرد شده گشتند.} - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«8»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَرَّارٍ ⁽²⁾قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ کَانَتِ الْقِرَدَةُ هُمُ الْیَهُودُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا فِی السَّبْتِ فَمَسَخَهُمُ اللَّهُ قُرُوداً⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر العیاشی: از عبدالصمد بن برار نقل شده که گفت: از امام موسی بن جعفر علیه السلام شنیدم که می­فرماید: منظور از میمون یهودیانی بوده که روز شنبه از حدود اوامر الهی تجاوز کردند پس خداوند آنها را تبدیل به میمون کرد. - . نسخه خطی تفسیر العیاشی، البحرانی نیز در تفسیر البرهان 1 : 105 این روایت را نقل کرده است. -

**[ترجمه]

«9»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ فَجَعَلْناها نَکالًا لِما بَیْنَ یَدَیْها وَ ما خَلْفَها وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ قَالَ لِمَا مَعَهَا یَنْظُرُ إِلَیْهَا مِنْ أَهْلِ الْقُرَی وَ لِمَا خَلْفَهَا قَالَ نَحْنُ وَ لَنَا فِیهَا مَوْعِظَةٌ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیرالعیاشی: زرارة در تفسیر آیه «فجعلناها نکالاً لما بین یدیها و ما خلفها و موعظة للمتقین» از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل می­کند که فرمودند: (پس ما این عقوبت - میمون شدن- را عبرتی قرار دادیم) برای اهالی شهر که همراه این حادثه بودند و به آن نگاه می­کردند و برای کسانی که پس از این حادثه آمدند و گفتند: و در این حادثه برای ما پند و عبرتی است. - .

نسخه خطی تفسیر العیاشی، البحرانی نیز در تفسیر البرهان 1 : 105 این روایت را نقل کرده است. -

**[ترجمه]

بیان

هذا أحد الوجوه التی ذکرت فی تفسیر الآیة مرویا عن ابن عباس و غیره و قیل أی عقوبة للذنوب التی تقدمت علی الاصطیاد و الذنوب التی تأخرت عنه و قیل لما بین یدیها من القری و ما خلفها من القری و سیأتی تأویل آخر عن العسکری علیه السلام.

**[ترجمه]این یکی از صورتهایی است که در تفسیر آیه فوق از ابن عباس و دیگران روایت شده است، و گفته شده: یعنی گناهانی که مقدم بود بر صید نمودن و گفته شده: یعنی برای شهرهایی که همزمان با این حادثه بودند و شهرهایی که بعد از آن قرار گرفتند، و تفسیر دیگری از این آیه به نقل از امام حسن عسکری علیه السلام ذکر خواهد شد.

**[ترجمه]

«10»

شی، تفسیر العیاشی عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ: کَانَتْ مَدِینَةٌ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ فَقَالُوا لِنَبِیِّهِمْ إِنْ کَانَ صَادِقاً فَلْیُحَوِّلْنَا رَبُّنَا جِرِّیثاً ⁽⁵⁾فَإِذَا الْمَدِینَةُ فِی وَسَطِ الْبَحْرِ قَدْ غَرِقَتْ مِنَ اللَّیْلِ وَ إِذَا کُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ مُسُوخاً جِرِّیثاً یَدْخُلُ الرَّاکِبُ فِی فِیهَا ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر العیاشی: أصبع بن نباتة از امام علی علیه السلام روایت می­کند که فرمود: شهری در کنار دریا قرار داشت اهالی آن شهر به پیامبرشان گفتند: اگر راست می­گویی پروردگارمان ما را تبدیل به جرّیث – نوعی ماهی – کند، پس شبانگاهان شهر در وسط دریا غرق شد و هر مردی از آنان تبدیل به ماهی جرّیث شد که سوار کار می­توانست وارد دهانش گردد. - . نسخه خطی تفسیر عیاشی، البحرانی نیز در تفسیر البرهان 2 : 43 این روایت را نقل کرده است. -

**[ترجمه]

«11»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ هَارُونَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ ⁽⁷⁾رَفَعَهُ إِلَی أَحَدِهِمْ علیهم السلام قَالَ: جَاءَ قَوْمٌ إِلَی

أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِالْکُوفَةِ وَ قَالُوا لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ هَذِهِ الْجَرَارِیَّ ⁽¹⁾تُبَاعُ فِی أَسْوَاقِنَا قَالَ فَتَبَسَّمَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ضَاحِکاً ثُمَّ قَالَ قُومُوا لِأُرِیَکُمْ عَجَباً وَ لَا تَقُولُوا فِی وَصِیِّکُمْ إِلَّا خَیْراً فَقَامُوا مَعَهُ فَأَتَوْا شَاطِئَ الْفُرَاتِ فَتَفَلَ فِیهِ تَفْلَةً وَ تَکَلَّمَ بِکَلِمَاتٍ فَإِذَا بِجِرِّیثَةٍ رَافِعَةٍ رَأْسَهَا فَاتِحَةٍ فَاهَا فَقَالَ له (لَهَا) أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَنْ أَنْتِ الْوَیْلُ لَکِ وَ لِقَوْمِکِ فقال (فَقَالَتْ) نَحْنُ مِنْ أَهْلِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَقُولُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً الْآیَةَ فَعَرَضَ اللَّهُ عَلَیْنَا وَلَایَتَکَ فَقَعَدْنَا عَنْهَا فَمَسَخَنَا اللَّهُ فَبَعْضُنَا فِی الْبَرِّ وَ بَعْضُنَا فِی الْبَحْرِ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی الْبَحْرِ فَنَحْنُ الْجَرَارِیُّ وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی الْبَرِّ فَالضَّبُّ وَ الْیَرْبُوعُ قَالَ ثُمَّ الْتَفَتَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ إِلَیْنَا فَقَالَ أَ سَمِعْتُمْ مَقَالَتَهَا قُلْنَا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ وَ الَّذِی بَعَثَ مُحَمَّداً بِالنُّبُوَّةِ لَتَحِیضُ کَمَا تَحِیضُ نِسَاؤُکُمْ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیرالعیاشی: هارون بن عبدالعزیز از یکی از امامان علیهم السلام نقل می­کند که فرمود: قومی سراغ

ص: 55

امیرمؤمنان در کوفه آمدند و به ایشان گفتند: ای امیرمؤمنان، این ماهیهای جراری - جریث - در بازارهای ما فروخته می­شوند. پس امیرمؤمنان علیه السلام تبسمی کرد و فرمود: برخیزید تا حادثه­ای شگفت­انگیز را به شما نشان دهم، در مورد وصّی خود جز به خیر و نیکی سخن مرانید، آن­گاه با ایشان برخاستند و به ساحل فرات آمدند و امام علیه السلام در آن آب­دهان انداخت و کلماتی را بر زبان آورد، ناگهان یک ماهی جریث سرش را بلند کرد و دهانش را باز کرد. پس امیرمؤمنان علیه السلام به او فرمود: تو کیستی؟ وای بر تو و قومت، ماهی گفت: ما اهل همان شهری هستیم که در ساحل دریا قرار داشت آن­گونه که خداوند متعال در کتابش می­فرماید: {آنگاه که روز شنبه ماهی­هایشان روی آب می­آمدند}، پس خداوند ولایت تو را بر ما عرضه کرد و ما از آن سرباز زدیم در نتیجه ما را مسخ کرد. عده­ای از ما در خشکی و عده­ای دیگر در آب قرار دارند، ما ماهیهای جراری آنهایی هستیم که در آب قرار داریم و سوسمار و موش دشتی آنهایی هستند که در خشکی قرار گرفته­اند. سپس امیرمؤمنان به ما نگاه کرد و فرمود: آیا آنچه را گفتند شنیدید؟ گفتیم: بله، امام فرمود: سوگند به کسی که محمّد را به پیامبری برگزید آنان عادت ماهیانه دارند درست به همان صورتی که زنان شما عادت ماهیانه دارند. - . نسخه خطی تفسیر العیاشی، بحرانی نیز در تفسیر البرهان 2 : 44 این روایت را نقل کرده است. -

**[ترجمه]

«12»

فس، تفسیر القمی فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَی الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ الْآیَةَ وَ ذَلِکَ أَنَّ مُوسَی أَمَرَ قَوْمَهُ أَنْ یَتَفَرَّغُوا لِلَّهِ فِی کُلِّ سَبْعَةِ أَیَّامٍ یَوْماً یَجْعَلُهُ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ هُمُ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیرعلی بن ابراهیم: در روایت ابوالجارود از امام باقر علیه السلام در مورد آیه « إنّما جعل السبت علی الذین اختلفوا فیه» نقل شده که فرمود: موسی به قومش فرمان داد که در هر هفت روز یک روز را که از سوی خداوند برای آنان قرار داده می­شود به عبادت برای خدا اختصاص دهند، و آنان در این مورد به اختلاف پرداختند. - . تفسیر القمی : 367 -

**[ترجمه]

«13»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ لَمَّا اصْطَادُوا السَّمَکَ فِیهِ فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ مُبْعَدِینَ عَنْ کُلِّ خَیْرٍ فَجَعَلْناها تِلْکَ الْمَسْخَةَ ⁽⁴⁾الَّتِی أَخْزَیْنَاهُمْ وَ لَعَنَّاهُمْ بِهَا نَکالًا عِقَاباً وَ رَدْعاً لِما بَیْنَ یَدَیْها بَیْنَ یَدَیِ الْمَسْخَةِ مِنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُوبِقَاتِ الَّتِی اسْتَحَقُّوا بِهَا الْعُقُوبَاتِ وَ ما خَلْفَها لِلْقَوْمِ الَّذِینَ شَاهَدُوهُمْ بَعْدَ مَسْخِهِمْ یَرْتَدِعُونَ عَنْ مِثْلِ أَفْعَالِهِمْ لَمَّا شَاهَدُوا مَا حَلَّ بِهِمْ مِنْ عِقَابِنَا وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ الَّذِینَ یَتَّعِظُونَ بِهَا فَیُفَارِقُونَ الْمُخْزِیَاتِ ⁽⁵⁾وَ یَعِظُونَ بِهَا النَّاسَ وَ یُحَذِّرُونَهُمُ الْمُرْدِیَاتِ.

وَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام کَانَ هَؤُلَاءِ قَوْماً یَسْکُنُونَ عَلَی شَاطِئِ بَحْرٍ نَهَاهُمُ اللَّهُ وَ أَنْبِیَاؤُهُ عَنِ اصْطِیَادِ السَّمَکِ فِی یَوْمِ السَّبْتِ فَتَوَسَّلُوا إِلَی حِیلَةٍ لِیُحِلُّوا بِهَا لِأَنْفُسِهِمْ مَا حَرَّمَ

اللَّهُ فَخَدُّوا أَخَادِیدَ ⁽¹⁾وَ عَمِلُوا طُرُقاً تُؤَدِّی إِلَی حِیَاضٍ یَتَهَیَّأُ لِلْحِیتَانِ الدُّخُولُ فِیهَا مِنْ تِلْکَ الطُّرُقِ وَ لَا یَتَهَیَّأُ لَهَا الْخُرُوجُ إِذَا هَمَّتْ بِالرُّجُوعِ ⁽²⁾فَجَاءَتِ الْحِیتَانُ یَوْمَ السَّبْتِ جَارِیَةً عَلَی أَمَانِ اللَّهِ لَهَا فَدَخَلَتْ فِی الْأَخَادِیدِ وَ حَصَلَتْ فِی الْحِیَاضِ وَ الْغُدْرَانِ ⁽³⁾فَلَمَّا کَانَتْ عَشِیَّةُ الْیَوْمِ هَمَّتْ بِالرُّجُوعِ مِنْهَا إِلَی اللُّجَجِ لِتَأْمَنَ صَائِدَهَا ⁽⁴⁾فَرَامَتِ الرُّجُوعَ فَلَمْ تقدروا (تَقْدِرْ) فَبَقِیَتْ لَیْلَتَهَا فِی مَکَانٍ یَتَهَیَّأُ أَخْذُهَا بِلَا اصْطِیَادٍ ⁽⁵⁾لِاسْتِرْسَالِهَا فِیهِ وَ عَجْزِهَا عَنِ الِامْتِنَاعِ لِمَنْعِ الْمَکَانِ لَهَا فَکَانُوا ⁽⁶⁾یَأْخُذُونَهَا یَوْمَ الْأَحَدِ وَ یَقُولُونَ مَا اصْطَدْنَا فِی السَّبْتِ وَ إِنَّمَا اصْطَدْنَا فِی الْأَحَدِ ⁽⁷⁾وَ کَذَبَ أَعْدَاءُ اللَّهِ بَلْ کَانُوا آخِذِینَ لَهَا بِأَخَادِیدِهِمُ الَّتِی عَمِلُوهَا یَوْمَ السَّبْتِ حَتَّی کَثُرَ مِنْ ذَلِکَ مَالُهُمْ وَ ثَرَاؤُهُمْ وَ تَنَعَّمُوا بِالنِّسَاءِ ⁽⁸⁾وَ غَیْرِهِنَّ لِاتِّسَاعِ أَیْدِیهِمْ بِهِ فَکَانُوا فِی الْمَدِینَةِ ⁽⁹⁾نَیِّفاً وَ ثَمَانِینَ أَلْفاً فَعَلَ هَذَا مِنْهُمْ سَبْعُونَ أَلْفاً ⁽¹⁰⁾وَ أَنْکَرَ عَلَیْهِمُ الْبَاقُونَ کَمَا نَصَّ اللَّهُ تَعَالَی وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ الْآیَةَ وَ ذَلِکَ أَنَّ طَائِفَةً مِنْهُمْ وَعَظُوهُمْ وَ زَجَرُوهُمْ عَذَابَ اللَّهِ ⁽¹¹⁾وَ خَوَّفُوهُمْ مِنِ انْتِقَامِهِ وَ شَدِیدِ بَأْسِهِ وَ حَذَّرُوهُمْ فَأَجَابُوهُمْ عَنْ وَعْظِهِمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ بِذُنُوبِهِمْ هَلَاکَ الِاصْطِلَامِ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً فَأَجَابُوا الْقَائِلِینَ هَذَا لَهُمْ مَعْذِرَةً إِلی رَبِّکُمْ هَذَا الْقَوْلُ مِنَّا ⁽¹²⁾لَهُمْ مَعْذِرَةٌ إِلَی رَبِّکُمْ إِذْ کَلَّفَنَا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ

النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَنَحْنُ نَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ لِیَعْلَمَ رَبُّنَا مُخَالَفَتَنَا لَهُمْ وَ کَرَاهَتَنَا لِفِعْلِهِمْ ⁽¹⁾قَالُوا وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ وَ نَعِظُهُمْ أَیْضاً لَعَلَّهُمْ تَنْجَعُ فِیهِمُ الْمَوَاعِظُ فَیَتَّقُوا هَذِهِ الْمُوبِقَةَ وَ یَحْذَرُوا عُقُوبَتَهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَلَمَّا عَتَوْا حَادُّوا وَ أَعْرَضُوا وَ تَکَبَّرُوا عَنْ قَبُولِهِمُ الزَّجْرَ عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ مُبْعَدِینَ عَنِ الْخَیْرِ مُقْصَیْنَ ⁽²⁾قَالَ فَلَمَّا نَظَرَ الْعَشَرَةُ آلَافٍ وَ النَّیِّفُ أَنَّ السَّبْعِینَ أَلْفاً لَا یَقْبَلُونَ مَوَاعِظَهُمْ وَ لَا یَحْفِلُونَ ⁽³⁾بِتَخْوِیفِهِمْ إِیَّاهُمْ وَ تَحْذِیرِهِمْ لَهُمْ اعْتَزَلُوهُمْ إِلَی قَرْیَةٍ أُخْرَی قَرِیبَةٍ مِنْ قَرْیَتِهِمْ وَ قَالُوا إِنَّا نَکْرَهُ أَنْ یَنْزِلَ بِهِمْ عَذَابُ اللَّهِ وَ نَحْنُ فِی خِلَالِهِمْ فَأَمْسَوْا لَیْلَةً فَمَسَخَهُمُ اللَّهُ کُلَّهُمْ قِرَدَةً وَ بَقِیَ بَابُ الْمَدِینَةِ مُغْلَقاً لَا یَخْرُجُ مِنْهُمْ أَحَدٌ وَ لَا یَدْخُلُ عَلَیْهِمْ أَحَدٌ ⁽⁴⁾وَ تَسَامَعَ بِذَلِکَ أَهْلُ الْقُرَی فَقَصَدُوهُمْ وَ تَسَنَّمُوا حِیطَانَ الْبَلَدِ ⁽⁵⁾فَاطَّلَعُوا عَلَیْهِمْ فَإِذَا کُلُّهُمْ رِجَالُهُمْ وَ نِسَاؤُهُمْ قِرَدَةٌ یَمُوجُ بَعْضُهُمْ فِی بَعْضٍ یَعْرِفُ هَؤُلَاءِ النَّاظِرُونَ مَعَارِفَهُمْ وَ قَرَابَاتِهِمْ وَ خُلَطَاءَهُمْ یَقُولُ الْمُطَّلِعُ لِبَعْضِهِمْ أَنْتَ فُلَانٌ أَنْتَ فُلَانٌ فَتَدْمَعُ عَیْنُهُ وَ یُومِئُ بِرَأْسِهِ أَنْ نَعَمْ ⁽⁶⁾فَمَا زَالُوا کَذَلِکَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مَطَراً وَ رِیحاً فَجَرَفَتْهُمْ إِلَی الْبَحْرِ ⁽⁷⁾وَ مَا بَقِیَ مَسْخٌ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ وَ أَمَّا الَّذِینَ تَرَوْنَ مِنْ هَذِهِ الْمُصَوَّرَاتِ بِصُوَرِهَا فَإِنَّمَا هِیَ أَشْبَاهُهَا لَا هِیَ بِأَعْیَانِهَا وَ لَا مِنْ نَسْلِهَا ثُمَّ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِنَّ اللَّهَ مَسَخَ هَؤُلَاءِ لِاصْطِیَادِهِمُ السَّمَکَ فَکَیْفَ تَرَی عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَالَ مَنْ قَتَلَ أَوْلَادَ رَسُولِ اللَّهِ وَ هَتَکَ حُرْمَتَهُ ⁽⁸⁾إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی وَ إِنْ لَمْ

یَمْسَخْهُمْ فِی الدُّنْیَا فَإِنَّ الْمُعَدَّ لَهُمْ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ أَضْعَافُ عَذَابِ الْمَسْخِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام أَمَا إِنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ اعْتَدَوْا فِی السَّبْتِ لَوْ کَانُوا حِینَ هَمُّوا بِقَبِیحِ فِعَالِهِمْ سَأَلُوا رَبَّهُمْ بِجَاهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ أَنْ یَعْصِمَهُمْ مِنْ ذَلِکَ لَعَصَمَهُمْ وَ کَذَلِکَ النَّاهُونَ لَهُمْ لَوْ سَأَلُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَعْصِمَهُمْ بِجَاهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ لَعَصَمَهُمْ وَ لَکِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یُلْهِمْهُمْ ذَلِکَ وَ لَمْ یُوَفِّقْهُمْ لَهُ فَجَرَتْ مَعْلُومَاتُ اللَّهِ فِیهِمْ عَلَی مَا کَانَ سُطِرَ فِی اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: خداوند متعال فرموده است: «و لقد علمتم الذین اعتدوا منکم فی السبت» یعنی هنگامی که در آن روز به صید ماهی پرداختند، «فقلنا لهم کونوا قردة خاسئین» و دور از هر خیر و برکتی، «فجعلناها» یعنی قرار دادیم آن مسخ شدنی که به واسطه­اش خوار گشتند و بر آنان لعنت فرستادیم، «نکالاً» مجازات و مانعی برای آنان، «لما بین یدیها» یعنی برای مسخ شدگان از گناهان خطرناکی که به واسطه انجام آنها مستحق مجازات شدند، «و ما خلفها» و برای قومی که آنان را بعد از مسخ شدن دیدند و به خاطر دیدن مجازاتی که بر آنان واقع شده از انجام کارهای مشابه بازداشته شدند، «و موعظة للمتقین» یعنی کسانی که از آن حادثه پند می­گیرند، پس اعمال زشت را ترک می­کنند؛ و علی بن حسین زین العابدین علیهما السلام فرموده است: اینان قومی بودند که بر ساحل دریا سکونت داشتند و خداوند متعال و پیامبران او آنان را از صید ماهی در روز شنبه منع می­کردند، پس به حیله­­ای متوسل شدند تا به وسیله آن آنچه خداوند حرام گردانده بود را بر خود حلال سازند،

ص: 56

و به حفرگودالهایی دراز پرداختند و راههایی ساختند که به حوضچه­هایی منتهی می­شد که به ماهیها امکان می­داد از طریق آن راهها وارد حوضچه­ها شوند ولی امکان بازگشتی برای آنان وجود نداشت، پس ماهیها در روز شنبه و در سایه امن الهی به همراه آب جاری می­شدند و وارد گودالها می­شدند و در حوضچه­ها و برکه­ها قرار می­گرفتند، و به هنگام فرا رسیدن شب ماهیها سعی می­کردند که به قسمتهای گود دریا برگردند تا از دست صیادان در امان باشند و قصد بازگشت می­کردند ولی نمی­توانستند برگردند، پس شب را در مکانی می­ماندند که امکان گرفتن آنها بدون صید کردنشان را فراهم می­کرد چرا که در آن مکان آرام می­گرفتند و به خاطر منع ایجاد شده برای آنان نمی­توانستند از گرفتار شدن امتناع کنند، آن­گاه صیادان روز یک شنبه صیدشان می­کردند و می­گفتند: ما در روز یک شنبه و نه در روز شنبه به صید پرداخته­ایم، و دشمنان خدا دروغ می­گفتند بلکه آنان ماهیها را با گودالهایی که روز شنبه ساخته بودند می­گرفتند تا بدین وسیله اموال و ثروتشان افزون گردد و با ثروتمند شدن از زنان و غیر زنان بهره­مند شوند، و در این شهر هشتاد و چند هزار نفر زندگی می­کردند که هفتاد هزار نفر از آنان به این کار اقدام می­کردند، و بقیه به آنان ایراد می­گرفتند و مانع این کار می­شدند، آن­گونه که خداوند متعال می­فرماید: {و از اهالی آن شهری که کنار دریا بود از ایشان جویا شو آن­گاه که به [حکم] روز شنبه تجاوز می­کردند}، و طائفه­ای از این مردم آنان را نصیحت می­کردند و از عذاب خداوند منعشان می­کردند و آنان را از انتقام و شدّت نیوری او بیم می­دادند و بر حذر می­داشتند، پس جواب نصیحت این طائفه را این گونه می­دادند: {چرا قومی را که خدا هلاک کننده ایشان است را پند می­دهید؟} و این هلاکت و ریشه کن شدن به واسطه انجام گناهان مستحق آنان می­شود، {یا آنان را به عذابی سخت دچار خواهد کرد}، و طائفه نصیحت کننده به آنان می­گفتند: {تا معذرتی پیش پروردگارتان باشد} این سخن ما به آنان معذرتی است پیش پروردگارتان چرا که ما را مکلّف به امر به معروف

ص: 57

و نهی از منکر کرده است، پس ما نهی از منکر می­کنیم تا پروردگارمان از مخالفت ما با آنان و کراهت ما از کارشان آگاه باشد، {و شاید که آنان پرهیزگاری کنند} و هم چنین آنان را پند می­دهیم شاید این پندها در آنان مفید واقع شود و از این گناه خطرناک دست بردارند و از عقوبت آن برحذر باشند، خداوند متعال فرموده است: « فلمّا عتوا» یعنی هنگامی که کناره گرفتند و روی گردان شدند و از پذیرفتن پند و سرزنش تکبّر ورزیدند، {و چون از آنچه از آن نهی شده بودند سر پیچی کردند به آنان گفتیم بوزینگانی رانده شده باشید} و دور شده و به کنار رانده شده از هر خیری باشید.

فرمود: آن­گاه که ده هزار و چند نفر مشاهده کردند که هفتاد هزار نفر نصیحتهای آنان را نمی­پذیرند و بیم دادن­ها و برحذر داشتن­هایشان را ارج نمی­نهند، از مردم شهر کناره گرفتند و به شهر نزدیکی که در نزدیکی شهرشان قرار داشت رفتند و گفتند: ما خوش نداریم که عذاب خداوند بر آنان نازل شده و ما در میانشان باشیم، پس شبی را سپری کردند و خداوند همه آنان را تبدیل به میمون کرد، حال آنکه دروازه شهر بسته بود و کسی از آن خارج نمی­شد و به آن وارد نمی­گشت، و طائفه نصیحت کننده این ماجرا را شنیدند پس آهنگ شهر کردند و از دیوارهای اطراف آن بالا رفتند و به مردم نگاه کردند و همه آنان چه مردان و چه زنان به صورت میمون­هایی در آمده بودند که درهم موج می­زدند و کسانی که از بالای دیوار می­نگریستند آشنایان و نزدیکان و دوستان خود را می­شناختند، و آن­گاه که به یکی از آنان می­گفتند: آیا تو فلانی هستی؟ آیا تو فلانی هستی؟ اشک از چشمش جاری می­شد و با سر اشاره می­کرد: بله؛ و سه روز به صورت پیوسته بر این حال بودند، سپس خداوند باران و بادی به سوی آنان روانه داشت که همه را با خود به دریا برد، و آنچه باقی مانده بود بعد از سه روز مسخ شد، و امّا حیواناتی که به شکل میمون و یا خوک می­بینید همان مردم مسخ شده و یا از نسلشان نیستند بلکه شبیه آنان هستند.

سپس علی بن حسین علیهم السلام فرمود: خداوند اینان را به خاطر صید ماهی مسخ کرد، پس حال و وضع کسانی که فرزندان پیامبر خدا را به قتل رساندند و آنان را هتک حرمت کردند را نزد خداوند چگونه می­بینی؟ اگر چه خداوند متعال آنان

ص: 58

را در دنیا مسخ نکرد ولی در روز قیامت عذابی چندین و چند برابر مسخ کردن برای آنان آماده کرده است. سپس فرمود: امّا کسانی که در روز شنبه از حدود الهی تجاوز کردند اگر هنگام قصد انجام کارهای زشت خویش از پروردگارشان می­خواستند که به خاطر جایگاه محمد و اهل بیت مطهرش آنان را از گناه محفوظ دارد، خداوند آنان را حفظ می­کرد، و هم چنین اگر آن طائفه­ای که گناهکاران را از انجام گناه باز می­داشتند از خداوند متعال می­خواستند که به حق محمد و اهل بیت مطهرش آنان را محفوظ بدارد، خداوند آنان را حفظ می­کرد، ولی خداوند متعال به آنان چنین الهامی نکرد و توفیق چنین امری را برایشان میّسر نساخت، پس معلومات خداوند بر اساس آنچه در لوح المحفوظنقش بسته شده بود در مورد آنان به اجرا درآمد. - . تفسیرالعسکری : 106- 108 -

**[ترجمه]

بیان

قال الطبرسی قدس الله روحه فی قوله تعالی وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ أی الذین جاوزوا ما أمروا به من ترک الصید یوم السبت و کانت الحیتان تجتمع فی یوم السبت لأمنها فحبسوها فی السبت و أخذوها فی الأحد فاعتدوا فی السبت أی ظلموا و تجاوزوا ما حد لهم لأن صیدها هو حبسها.

و روی عن الحسن أنهم اصطادوا یوم السبت مستحلین بعد ما نهوا عنه فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ هذا إخبار عن سرعة مسخه إیاهم لا أن هناک أمرا و معناه جعلناهم قردة کقوله فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً ⁽²⁾قال ابن عباس فمسخهم الله عقوبة لهم و کانوا یتعاوون و بقوا ثلاثة أیام لم یأکلوا و لم یشربوا و لم یتناسلوا ثم أهلکهم الله تعالی و جاءت ریح فهبت بهم فألقتهم فی الماء و ما مسخ الله أمة إلا أهلکها فهذه القردة و الخنازیر لیست من نسل أولئک و لکن مسخ أولئک علی صورة هؤلاء یدل علیه إجماع المسلمین علی أنه لیس فی القردة و الخنازیر من هو من أولاد آدم و لو کانت من أولاد الممسوخین لکانت من بنی آدم و قال مجاهد لم یمسخوا قردة و إنما هو مثل ضربه الله کما قال کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً ⁽³⁾و حکی عنه أیضا أنه قال مسخت قلوبهم فجعلت کقلوب القردة لا تقبل وعظا و لا تتقی زجرا و هذان القولان یخالفان الظاهر الذی أکثر المفسرین علیه من غیر ضرورة تدعو إلیه.

و قوله خاسِئِینَ أی مبعدین عن الخیر و قیل أذلاء صاغرین مطرودین ⁽¹⁾و قال رحمه الله فی قوله تعالی وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ أی مجاورة البحر و قریبة منه و هی أبلة ⁽²⁾عن ابن عباس و قیل هی مدین عنه أیضا و قیل الطبریة عن الزهری إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ أی یظلمون فیه بصید السمک و یتجاوزون الحد فی أمر السبت إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً أی ظاهرة علی وجه الماء عن ابن عباس و قیل متتابعة عن الضحاک و قیل رافعة رءوسها قال الحسن کانت تشرع إلی أبوابهم مثل الکباش البیض لأنها کانت آمنة یومئذ وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ أی و یوم لا یکون السبت کانت تغوص فی الماء و اختلف فی أنهم کیف اصطادوا فقیل إنهم ألقوا الشبکة فی الماء یوم السبت حتی کان یقع فیها السمک ثم کانوا لا یخرجون الشبکة من الماء إلا یوم الأحد و هذا تسبب محظور و فی روایة عکرمة عن ابن عباس اتخذوا الحیاض فکانوا یسوقون الحیتان إلیها و لا یمکنها الخروج منها فیأخذونها یوم الأحد و قیل إنهم اصطادوها و تناولوها بالید فی یوم السبت کَذلِکَ نَبْلُوهُمْ أی مثل ذلک الاختبار الشدید نختبرهم بِما کانُوا یَفْسُقُونَ أی بفسقهم و عصیانهم و علی المعنی الآخر لا تأتیهم الحیتان مثل ذلک الإتیان الذی کان منها یوم السبت ثم استأنف فقال نَبْلُوهُمْ وَ إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ أی جماعة مِنْهُمْ أی من بنی إسرائیل الذین لم یصطادوا و کانوا ثلاث فرق فرقة قانصة ⁽³⁾و فرقة ساکتة و فرقة واعظة فقال الساکتون للواعظین الناهین لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ أی یهلکهم الله و لم یقولوا ذلک کراهیة لوعظهم و لکن لإیاسهم أن یقبل هؤلاء القوم الوعظ فإن الأمر بالمعروف إنما یجب عند عدم الیأس عن القبول عن الجبائی و معناه ما ینفع الوعظ ممن لا یقبل و الله مهلکهم فی الدنیا بمعصیتهم أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً فی الآخرة قالُوا أی قال الواعظون فی جوابهم

مَعْذِرَةً إِلی رَبِّکُمْ معناه موعظتنا إیاهم معذرة إلی الله و تأدیة لفرضه فی النهی عن المنکر لئلا یقول لنا لم لم تعظوهم وَ لَعَلَّهُمْ بالوعظ یَتَّقُونَ و یرجعون فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أی فلما ترک أهل القریة ما ذکرهم الواعظون به و لم ینتهوا عن ارتکاب المعصیة بصید السمک أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ أی خلصنا الذین ینهون عن المعصیة وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا أنفسهم بِعَذابٍ بَئِیسٍ أی شدید بِما کانُوا یَفْسُقُونَ أی بفسقهم و ذلک العذاب لحقهم قبل أن مسخوا قردة عن الجبائی و لم یذکر حال الفرقة الثالثة هل کانت من الناجیة أو من الهالکة.

و روی عن ابن عباس فیهم ثلاثة أقوال أحدها أنه نجت الفرقتان و هلکت الثالثة و به قال السدی و الثانی أنه هلکت الفرقتان و نجت الفرقة الناهیة و به قال ابن زید و روی ذلک عن أبی عبد الله علیه السلام و الثالث التوقف فیه روی عن عکرمة قال دخلت علی ابن عباس و بین یدیه المصحف و هو یبکی و یقرأ هذه الآیة ثم قال قد علمت أن الله تعالی أهلک الذین أخذوا الحیتان و أنجی الذین نهوهم و لم أدر ما صنع بالذین لم ینهوهم و لم یواقعوا المعصیة و هذا حالنا و اختاره الجبائی و قال الحسن إنه نجی الفرقة الثالثة لأنه لیس شی‌ء أبلغ فی الأمر بالمعروف و الوعظ من ذکر الوعید و هم قد ذکروا الوعید فقالوا اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً و قال قتل المؤمن أعظم و الله من أکل الحیتان ⁽¹⁾فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ أی عن ترک ما نهوا عنه یعنی لم یترکوا ما نهوا عنه و تمردوا فی الفساد و الجرأة علی المعصیة و أبوا أن یرجعوا عنها قُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً أی جعلناهم قردة خاسِئِینَ مبعدین مطرودین و إنما ذکر کن لیدل علی أنه سبحانه لا یمتنع علیه شی‌ء و أجاز الزجاج أن یکون قیل لهم ذلک بکلام سمعوه فیکون ذلک أبلغ فی الآیة النازلة بهم و حکی ذلک عن أبی الهذیل قال قتادة صاروا قردة لها أذناب تعاووا بعد أن کانوا رجالا و نساء و قیل إنهم بقوا ثلاثة أیام ینظر إلیهم الناس ثم هلکوا و لم یتناسلوا عن ابن عباس قال و لم یمکث مسخ فوق

ثلاثة أیام و قیل عاشوا سبعة أیام ثم ماتوا عن مقاتل و قیل إنهم توالدوا عن الحسن و لیس بالوجه لأن من المعلوم أن القردة لیست من أولاد آدم کما أن الکلاب لیست منهم

وَ وَرَدَتِ الرِّوَایَةُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ یَمْسَخْ شَیْئاً فَجَعَلَ لَهُ نَسْلًا وَ عَقِباً.

القصة قیل کانت هذه القصة فی زمن داود علیه السلام.

و عن ابن عباس قال أمروا بالیوم الذی أمرتم به یوم الجمعة فترکوه و اختاروا یوم السبت فابتلوا به و حرم علیهم فیه الصید و أمروا بتعظیمه فکانت الحیتان تأتیهم یوم السبت شرعا بیضا سمانا حتی لا یری الماء من کثرتها فمکثوا کذلک ما شاء الله لا یصیدون ثم أتاهم الشیطان و قال إنما نهیتم عن أخذها یوم السبت فاتخذوا الحیاض و الشبکات فکانوا یسوقون الحیتان إلیها یوم الجمعة ثم یأخذونها یوم الأحد و عن ابن زید قال أخذ رجل منهم حوتا و ربط فی ذنبه خیطا و شده إلی الساحل ثم أخذه یوم الأحد و شواه فلاموه علی ذلک فلما لم یأته العذاب أخذوا ذلک و أکلوه و باعوه و کانوا نحوا من اثنی عشر ألفا فصار الناس ثلاث فرق علی ما تقدم ذکره فاعتزلتهم الفرقة الناهیة و لم تساکنهم فأصبحوا یوما و لم یخرج من العاصیة أحد فنظروا فإذا هم قردة ففتحوا الباب فدخلوا و کانت القردة تعرفهم و هم لا یعرفونها فجعلت تبکی فإذا قالوا لهم أ لم ننهکم قالت برءوسها أن نعم قال قتادة صارت الشبان قردة و الشیوخ خنازیر ⁽¹⁾.

**[ترجمه]طبرسی رحمه الله در تفسیر آیه «ولقد علمتم الذین اعبدوا منکم فی السبت» گفته است: یعنی کسانی که از حدود دستوراتی که در مورد ترک صید در روز شنبه به آنان داده شده بود تجاوز کردند، و ماهیها به خاطر امنیتی که در روز شنبه داشتند جمع می­شدند پس آنها را حبس می­کردند و در روز یک شنبه به صیدشان می­پرداختند، پس «اعتدوا فی السبت» یعنی: ظلم کردند و از حدودی که برای آنان وضع شده بود تجاوز کردند، چرا که صید ماهیها همان حبس کردن آنهاست.

و از حسن روایت شده که آنان در روز شنبه به صید پرداختند و آن را حلال می­شمردند بعداز آنکه از آن منع شده بودند. «فقلنا لهم کونوا قردة خاسئین» و این مسأله خبر از سرعت مسخ کردن آن توسط خداوند می­دهد و منظور این نیست که به آنان امر فرموده که مسخ شوند، و بدین معناست که (آنان را بوزینگانی قرار دادیم)، مانند این فرموده: «فقال لها و للأرض ائتیا طوعاً أو کرهاً» {پس به آسمان و زمین فرمود که از روی اختیار یا اجبار بیایید.} - . فصلت / 11 -

ابن عباس گفته است: پس خداوند آنان را به عنوان مجازات مسخ نمود، و زوزه می­کشیدند و سه روز بر همین حال باقی ماندند و چیزی نخوردند و ننوشیدند و تولید مثل نکردند، سپس خداوند آنان را نابود کرد و بادی وزیدن گرفت و در آبشان انداخت، و خداوند هیچ امتی را مسخ نکرده مگر آنکه آنان را نابود کرده است، اما این میمون­ها و خوک­ها از نسل آن مردم مسخ شده نیستند، ولی مسخ کردن آنان به صورت میمون و خوک بر طبق نظر اجماع مسلمانان بر این نکته دلالت دارد که در میان میمونها و خوکها کسی از اولاد آدم وجود ندارد، و اگر میمون­ها و خوکها از اولاد مسخ شدگان بودند از بنی آدم بودند. و مجاهد گفته است: آنان تبدیل به میمون نشدند بلکه خداوند این نمونه را به عنوان مثال ذکر کرده است، آن­گونه که فرموده است: « کمثل الحمار یحمل أسفاراً» { همچون خری است که کتابهایی را بر پشت می­کشد.} - . جمعه / 5 -

هم چنین از او روایت شده که گفت: قلب آنان مسخ شد و به صورت قلب میمونها درآمد که نصیحتی را قبول نمی­کند و از توبیخ ابایی ندارد؛ و این دو نظر مخالف ظاهر آیات و نظر بیشتر مفسران است و هیچ ضرورتی برای چنین تفسیری وجود ندارد.

ص: 59

منظور از «خاسئین» دور شدگان از خیر و نعمت است و گفته شده: منظور، ذلیلان خوار و رانده شدگان است. - . مجمع البیان 1 : 129 -

طبرسی رحمه الله در تفسیرآیه «واسألهم عن القریة التی کانت حاضرة البحر» گفته است: یعنی شهری که در مجاورت و نزدیکی دریا قرار گرفته است، و از ابن عباس روایت شده که منظور از آن شهر ( اُبلة) است؛ هم­چنین از او روایت شده که منظور شهر (مدین) است؛ و از الزهری نقل شده که منظور شهر (طبریّه) است. سپس طبرسی گفته است: مقصود از آیه «إذ یعدون فی السبت» این است که با صید ماهی در روز شنبه به ظلم پرداختند، و در مورد روز شنبه از حدود الهی تجاوز کردند. و آیه «إذ تأتیهم حیتانهم یوم سبتهم شرّعاً» به این معناست که ماهیها در روز شنبه بر سطح آب ظاهر می­شدند، و این تفسیر از ابن عباس روایت شده است؛ و به نقل از ضحّاک گفته شده: یعنی ماهیها پی در پی به سوی آنان می­آمدند؛ و گفته شده: در حالی که سرهایشان به سمت بالا بود به سوی مردم می­آمدند، حسن گفته است: ماهیها مانند گوسفندان سفید به در خانه­هایشان می­آمدند چرا که در آن روز در امان بودند، و آیه «یوم لا یسبتون لا تأتیهم» یعنی: و ماهیها در غیر روز شنبه به داخل آب فرو می­رفتند.

در اینکه آنان چگونه به صید پرداخته­اند نیز اختلاف نظر وجود دارد، گفته شده است: در روز شنبه تور ماهیگیری را به آب می­انداختند تا ماهی­ها در آن قرار می­گرفتند، سپس ماهی­ها را از تور خارج نمی­کردند مگر در روز یک شنبه و این، وسیله و سببی حرام و ممنوع بود؛ و در روایت عکرمة از ابن عباس چنین آمده است: حوضچه­ها را آماده می­کردند و ماهی­ها را به سوی آن می­راندند و ماهیها نمی توانستند از آن خارج شوند، پس روز یک شنبه آنها را صید می­کردند؛ و گفته شده: آنان ماهیها را به سوی حوضچه­ها می­راندند و ماهیها نمی­توانستند از آن خارج شوند، پس روز یک شنبه آنها را صید می­کردند؛ و گفته شده: آنان ماهیها را در روز شنبه با دست صید می­کردند و می­خوردند. و«کذلک نبلوهم» یعنی: به مانند آن آزمایشِ سخت آنان را آزمایش می­کنیم، «بما کانو یفسقون» یعنی: به سبب فسق و عصیان و سرکشی آنان، و به معنای دیگر یعنی: ماهیها در روزهای دیگر مانند آمدن روز شنبه به سراغ آنان نمی­آمدند، سپس سخن از سر گرفته و فرموده است: «نبلوهم». «و إذ قالت أمّة» یعنی: گروهی از آنان یعنی از بنی اسرائیل که اقدام به صید ماهی نکردند، و آنان سه گروه بودند: گروه صید کننده، گروه ساکت، و گروه نصیحت کننده، پس گروه ساکت به نصیحت کننده­گانِ منع کننده­ گناه می­گفتند:«لم تعظون قوماً الله مهلکهم» یعنی: چرا قومی را نصیحت می­کنید که خداوند آنان را هلاک می­سازد.

و این سخن را به خاطر تنفر از نصیحت آنان نمی­گفتند بلکه نا امیدی از پذیرفتن پند و اندرز از سوی گناهکاران آنان را به چنین سخنی وا می­داشت. ولی امر به معروف به هنگام یأس از پذیرفتن حق واجب می­شود، این سخن از جباییّ نقل شده است، و معنای کلی آیه به این صورت است: پند و اندرز آنکه سخن حق نمی­پذیرد سودی ندارد، حال آنکه خداوند آنان را در دنیا به سبب گناهانشان نابود کرده است. «أو معذبهم عذاباً شدیداً» یا آنان را در آخرت به سختی عذاب می­دهد، «قالوا» یعنی: نصیحت کنندگان در جواب گروه ساکت گفتند:

ص: 60

«معذرة إلی ربّکم» یعنی: نصیحت ما به گناهکاران معذرتی است پیش خداوند و اقدامی است در جهت ادای فریضه الهی نهی از منکر، تا پروردگار به ما نگوید: چرا آنان را نصیحت نکردید، شاید به وسیله پند و اندرز تقوی پیشه می­کردند و باز می­گشتند، «فلمّا نسوا ما ذکّروا به» یعنی: هنگامی که اهالی شهر آنچه را که نصیحت کنندگان بدان تذکر داده بودند فراموش کردند و با صید ماهی از ارتکاب گناه دست نکشیدند،«أنجینا الذین ینهون عن السوء» کسانی که دیگران را از انجام گناه نهی می­کردند را نجات دادیم، «وأخذنا الذین ظلموا أنفسهم بعذاب بئیس» و کسانی که به خود ظلم کرده بودند را با عذابی شدید مجازات کردیم، «بماکانوایفسقون» به سبب فسق و فجور آنان، و این عذاب قبل از آنکه به صورت میمون درآیند در مورد آنان به اجرا درآمد،سخن اخیر از جبائیّ روایت شده است،و طبرسی حال گروه سوم را ذکر نکرده که آیا از نجات یافتگان هستند یا از نابود شدگان.

در مورد سه گروه ذکر شده از ابن عباس سه نظر روایت شده است: نخست اینکه: دو گروهِ نهی کننده و ساکت نجات یافتند و گروه سوم - گناهکار- نابود شد، والسدیّ نیز چنین نظری دارد. دوم: دو گروه-گناهکار و ساکت- نابود شدند و گروه شوم- نهی کننده- نجات یافتند و این نظر ابن زید نیز هست، و از امام صادق علیه السلام روایت شده است، و سوم: درنگ کردن در آن، از عکرمة روایت شده است که گفت: بر ابن عباس وارد شدم در حالی که قرآن در مقابلش قرار داشت و گریه می­کرد و آیه مذکور را می­خواند، آنگاه گفت: دانستم که خداوند متعال کسانی که ماهیها را صید کردند را نابود کرد و کسانی که آنان را نهی کردند نجات داد، و متوجه نشدم با آنان که نه گناهکار بودند و نه نهی کننده چه کار کرد، در حالی که وضعیت ما شبیه آنان است، و جبائی این نظر را برگزیده است، و حسن گفته است: گروه سوم: نجات یافته­اند چرا که در امر به معروف و پند و اندرز هیچ چیز بلیغ­تر از یادآوری کردن تهدید الهی وجود ندارد، حال آنکه آنان تهدید الهی را یادآوری کردند و گفتند:{خدا هلاک کننده ایشان است یا آنان را به عذابی سخت دچار خواهد کرد} و گفته است: به خدا سوگند که کشتن انسان مؤمن از خوردن ماهیها سنگین­تر است، «فلمّا عتو عمّا نهو عنه» یعنی: از ترک آنچه از آن نهی شدند، یعنی: آنچه را از آن نهی شدند ترک نکردند و در فساد و جرأت انجام گناه سرکشی کردند و از بازگشت از این دو امر-فساد و جرأت انجام گناه- امتناع ورزیدند، «قلنا لهم کونوا قردة» یعنی: آنان را به شکل میمون قرار دادیم، «خاسئین» یعنی: دور و رانده شده، و ذکر (کُن: باش) به خاطر دلالت بر این امر است که هیچ چیز برای خداوند سبحان ممتنع نیست؛ و الزجاج جایز شمرده که فرمان تبدیل شدن به میمون با کلامی که آن را شنیده­اند به آنان گفته شده باشد، پس این حالت در آیه نازل بر آنان رسایی بیشتری ایجاد می­کند، و این سخن از ابوالهذیل روایت شده است: قتادة گفته است: آن قوم تبدیل به میمون­هایی شدند که دارای دُم بودند و زوزه می­کشیدند و این در حالی بود که قبلاً زن ومرد بودند؛ و گفته شده: آنان سه روز به صورت مسخ شده باقی ماندند و مردم به آنان نگاه می­کردند سپس نابود شدند و تولید مثل نکردند، از ابن عباس روایت شده که گفت: و هیچ مسخ شده­ای

ص: 61

بیشتر از سه روز زنده باقی نمانده است؛ و گفته شده: آنان ده روز به صورت مسخ شده زندگی کردند سپس مردند، این سخن از مقاتل روایت شده است؛ و گفته شده: آنان به همان صورت مسخ شده به تولید مثل پرداختند، این نظر از حسن نقل شده است، و زیاد دارای وجهه و صورت تأیید شده نیست، چرا که واضح است که میمون­ها از بنی آدم نیستند، همان گونه که سگها از بنی آدم نیستند، و روایتی از ابن مسعود نقل شده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند متعال چیزی را مسخ نکرده سپس برای او نسل و بازمانده قرار دهد.

دنباله کلام: گفته شده این داستان در زمان داوود علیه السلام بوده است.

از ابن عباس روایت شده که گفت: آنان نیز مانند شما به بزرگداشت روز جمعه فرمان داده شدند ولی این روز را ترک گفتند و روز شنبه را برگزیدند پس بدان گرفتار شدند، و صید کردن در آن روز بر آنان حرام شد و به بزرگداشت آن امر شدند، پس ماهیهای سفید و فربه در روز شنبه روی آب می­آمدند تا جائی که از فراوانی آنها آب دیده نمی­شد، و آن­گونه که خدا خواسته بود ماندند و صید نمی­کردند، سپس شیطان سراغ آنان آمد و گفت: شما از ماهیگیری در روز شنبه نهی شده­اید، بنابراین حوضچه­ها و تورها را آماده می­کردند و ماهیها را در روز شنبه به سوی آن می­راندند سپس روز یک­شنبه به صید آنها اقدام می­کردند؛ از ابن زید روایت شده که گفت:مردی از آنان ماهی­ای گرفت و نخی را به دم آن بست و به سوی ساحل کشید، سپس آن را در روز یک­شنبه صید و کباب کرد، پس او را به خاطر این کار سرزنش کردند، و آن­گاه که عذاب بر آن شخص نازل نشد ماهیها را می­گرفتند و می­خوردند و می­فروختند، و آنان تقریباً داوزده هزار نفر بودند، پس آن­گونه که قبلاً ذکر شد مردم آن شهر ساحلی به سه گروه تقسیم شدند، و در نهایت گروه نهی کننده از آنان کناره گرفتند و به سکونت با آنان ادامه ندادند، روزی صبح شد و هیچ یک از گناهکاران از خانه خارج نشدند پس دیگران نگاه کردند و ناگهان میمون­هایی مشاهده کردند، پس در را گشودند ومیمون­ها آنها را می­شناختند ولی آنان میمون­ها را نمی­شناختند، و مسخ شدگان شروع به گریستن کردند و هنگامی به آنان گفته شد: آیا شما را از گناهتان باز نداشتیم؟ با حرکت سر گفتند: بله، قتادة گفته است: جوانان به شکل میمون و پیرمردان به شکل خوک درآمدند. - . مجمع البیان 4 : 491 و492 و493 -

**[ترجمه]

«14»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ قَالَ الْخَنَازِیرُ عَلَی لِسَانِ دَاوُدَ علیه السلام وَ الْقِرَدَةُ عَلَی لِسَانِ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ علیه السلام ⁽²⁾.

شی، تفسیر العیاشی عن أبی عبیدة مثله ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام جعفر صادق علیه السلام در مورد آیه «لعن الذین کفروا من بنی إسرائیل علی السان داود و عیسی ابن مریم» فرموده است: خوکها بر زبان داوود علیه السلام و میمون­ها بر زبان عیسی ابن مریم علیه السلام لعنت شده­اند. - . روضة الکافی : 200 -

ص: 62

در تفسیر العیاشی از ابو عبیده مانند این روایت نقل شده است. - . نسخه خطی تقسیرالعیاشی -

**[ترجمه]

«15»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْمٍ مِنَ الشِّیعَةِ ⁽²⁾یَدْخُلُونَ فِی أَعْمَالِ السُّلْطَانِ وَ یَعْمَلُونَ لَهُمْ وَ یَجْبُونَ لَهُمْ وَ یُوَالُونَهُمْ ⁽³⁾قَالَ لَیْسَ هُمْ مِنَ الشِّیعَةِ وَ لَکِنَّهُمْ مِنْ أُولَئِکَ ثُمَّ قَرَأَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذِهِ الْآیَةَ لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ إِلَی قَوْلِهِ وَ لکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ قَالَ الْخَنَازِیرُ عَلَی لِسَانِ دَاوُدَ وَ الْقِرَدَةُ عَلَی لِسَانِ عِیسَی ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: پدرم از هادی بن مسلم و او نیز از مسعدة بن صدقة روایت کرده که گفت: از امام صادق در مورد گروهی از شیعیان پرسیدند که در کارها­ی حاکمان وارد می­شوند و برای آنها کار می­کنند و به آنها مالیات می­دهند و آنان را یاری می­رسانند، امام فرمود: آن گروه شیعه نیستند بلکه از آنان به شمار می­آیند، سپس این آیه را قرائت کرد: «لعن الذین کفروا من بنی اسرائیل علی لسان داود و عیسی ابن مریم» تا «ولکن کثیراً منهم فاسقون» سپس فرمود: خوکها بر زبان داوود و میمون­ها بر زبان عیسی لعنت شدند. - . تفسیر القمی : 163 -

**[ترجمه]

بیان

اعلم أن تلک الروایات اتفقت علی خلاف ما هو المشهور بین المفسرین و المؤرخین من کون المسخ الذی کان فی زمان داود علیه السلام بأنهم صاروا قردة و إنما مسخ أصحاب المائدة خنازیر و قد دل علی الجزء الأول قوله تعالی کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ و الحمل علی سهو النساخ مع اتفاق التفسیرین و الکافی و القصص علیه بعید و الحمل علی غلط الرواة أیضا لا یخلو من بعد و یمکن توجیهه بوجهین الأول أن لا یکون هذا الخبر إشارة إلی قصة أصحاب السبت بل إلی مسخ آخر وقع فی زمان داود علیه السلام و لکن خبر القصص یأبی عنه إلا بتکلف بعید الثانی أنه یمکن أن یکون مسخهم فی الزمانین بالصنفین معا و یکون المقصود فی الآیة جعل بعضهم قردة و یکون التخصیص فی الخبر لعدم توهم التخصیص فی الآیة مع کون الفرد الآخر مذکورا فیها و فی الروایات المشهورة فلا حاجة إلی ذکره و یؤیده أن علی بن إبراهیم ذکر فی الموضعین الصنفین معا.

و قال البیضاوی قیل أهل أبلة ⁽⁵⁾لما اعتدوا فی السبت لعنهم الله علی لسان داود فمسخهم قردة و خنازیر و أصحاب المائدة لما کفروا دعا علیهم عیسی و لعنهم فأصبحوا خنازیر و کانوا خمسة آلاف رجل انتهی ⁽⁶⁾و قال الثعلبی فی أصحاب السبت قال قتادة

ص: 159

و قال الطبرسی رحمه الله قیل فی معناه أقوال:

أحدها أن معناه لعنوا علی لسان داود فصاروا قردة و علی لسان عیسی فصاروا خنازیر

وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ علیهما السلام أَمَّا دَاوُدُ فَإِنَّهُ لَعَنَ أَهْلَ أُبُلَّةَ ⁽¹⁾لَمَّا اعْتَدَوْا فِی سَبْتِهِمْ وَ کَانَ اعْتِدَاؤُهُمْ فِی زَمَانِهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ أَلْبِسْهُمُ اللَّعْنَةَ مِثْلَ الرِّدَاءِ وَ مِثْلَ الْمِنْطَقَةِ عَلَی الْحَقْوَیْنِ فَمَسَخَهُمُ اللَّهُ قِرَدَةً وَ أَمَّا عِیسَی علیه السلام فَإِنَّهُ لَعَنَ الَّذِینَ أُنْزِلَتْ عَلَیْهِمُ الْمَائِدَةُ ثُمَّ کَفَرُوا بَعْدَ ذَلِکَ.

و ثانیها ما قاله ابن عباس إنه یرید فی الزبور و فی الإنجیل و معنی هذا أن الله تعالی لعن فی الزبور من یکفر من بنی إسرائیل و فی الإنجیل کذلک.

و ثالثها أن یکون عیسی و داود علیه السلام أعلما أن محمدا نبی مبعوث و لعنا من یکفر به انتهی. ⁽²⁾و الأبّلة ⁽³⁾بضم الهمزة و الباء المشددة موضع البصرة الآن و هی إحدی الجنات الأربعة.

**[ترجمه]آگاه باش که آن روایت مذکور بر نظری اتفاق دارند که مخالف نظر مشهور بین مفسران و مورخان است مبنی بر اینکه مسخ شدنی که در زمان داوود علیه السلام روی داد با تبدیل شدن اصحاب السبت به میمون همراه بود، ولی اصحاب المائدة تبدیل به خوک شدند، و این فرموده خداوند متعال «کونوا قردة خاسئین» بر درستی نظر اول دلالت دارد، و با وجود اتفاق دو تفسیر- علی بن ابراهیم و عیاشی- و الکافی و قصص الأنبیاء بر این نظر (یعنی نفرین شدن خوکها بر زبان داوود و میمون­ها بر زبان عیسی)، بعید است بتوان مسأله را بر اشتباه نسّاخ حمل کرد. همچنین مسأله را بر اشتباه راویان حمل کردن نیز بعید به نظر می­رسد و توجیه آن به دو صورت امکان پذیر است: نخست اینکه این حدیث، به مسخ شدن دیگری در زمان داوود علیه السلام اشاره دارد و نه داستان اصحاب السبت، ولی خبر داستانها چنین نظری را جز با تکلّف بسیار دور تأیید نمی­کند، دوّم اینکه: ممکن است مسخ آنها (اصحاب السبت) در دو زمان و به دو شکل مختلف و به صورت همزمان اتفاق افتاده باشد، و مقصود آیه، تبدیل شدن بعضی از آنان به میمون باشد، و تخصیص در خبر به خاطر عدم توهم تخصیص در آیه و با توجه به ذکر شخص دیگری در آیه و روایات مشهور و در نتیجه عدم نیاز به ذکر آن بوده است، و اینکه علی بن ابراهیم در دو حدیث دو شکل مختلف را با هم ذکر کرده مؤید این مطلب است.

و بیضاوی گفته است: گفته شده هنگامی که اهالی شهر (ابلّة) در روز شنبه از حدود الهی تجاوز کردند خداوند آنان را بر زبان داوود لعنت کرد سپس آنها را به میمون و خوک تبدیل کرد، و اصحاب المائدة هنگامی که کفر ورزیدند عیسی آنان را نفرین و لعنت کرد پس تبدیل به خوک شدند و آنان پنج هزار مرد بودند، پایان کلام بیضاوی. - . انوار التنزیل 1: 353 -

و ثعلبی در مورد اصحاب السبت: قتادة گفته: جوانان تبدیل به میمون و پیرمردان تبدیل به خوک شدند، و به جز کسانی که نهی از منکر می­کردند کسی نجات نیافت . - . العرائس : 160 -

سپس بدان که دو صورت در دو حدیث عیاشی- روایات ابن نباتّة و هارون ابن عبدالعزیز- قابل برداشت است: یکی اینکه دو حدیث اشاره به داستان دیگری دارد هر چند در همان شهری که حادثه اصحاب السبت در آن به وقوع پیوسته است، و دوم اینکه با تمامی آن اشکال و به تمامی آن اسباب مسخ شده باشند.

ص: 63

و طبرسی رحمه الله گفته است: در معنای آیه« لعن الذین کفروا....» نظرهای مختلفی وجود دارد:

نخست اینکه بعد از لعنت شدن بر زبان داوود نفرین شدند و بعد از لعنت شدن بر زبان عیسی تبدیل به خوک شدند، و امام باقر علیه السلام فرموده است: اما داوود اهالی شهر(ابلّة) را آن­گاه که در روز شنبه تجاوز کردند لعنت کرد و تجاوز آنان به حدود الهی در زمان او بوده است، پس داوود گفت: خداوندا، لعنت و نفرین را مثل روپوش و کمربند روی کمر آنان بپوشان. پس خداوند آنان را به شکل میمون در آورد، اما عیسی علیه السلام کسانی را که مائده بر آنان نازل شده بود لعنت کرد سپس بعداز آن کفر ورزیدند.

دوم: آنچه ابن عباس گفته مبنی بر اینکه مقصود، لعنت در زبور و انجیل است و این یعنی: خداوند متعال در زبور و همچنین انجیل کسانی از بنی اسرائیل را که کفر ورزیدند لعنت کرد.

سوم: عیسی و داوود علیهما السلام می­دانستند که محمد به پیامبری مبعوث می­شود و هر آنکه به او کفر می­ورزد را لعنت کردند. - . مجمع البیان3 : 231 -

و (ابّلة) با همزه مضموم و باء مشدّد همان بصره کنونی است و آن یکی از باغ­های چهار گانه است.

ص: 64

**[ترجمه]

أبواب قصص سلیمان بن داود علیه السلام‌

باب 5 فضله و مکارم أخلاقه و جمل أحواله‌

الآیات

النساء: «وَ أَوْحَیْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ عِیسی وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَیْمانَ»(163)

الأنعام: «وَ نُوحاً هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ»(84)

الأنبیاء: «وَ لِسُلَیْمانَ الرِّیحَ عاصِفَةً تَجْرِی بِأَمْرِهِ إِلی الْأَرْضِ الَّتِی بارَکْنا فِیها وَ کُنَّا بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عالِمِینَ* وَ مِنَ الشَّیاطِینِ مَنْ یَغُوصُونَ لَهُ وَ یَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِکَ وَ کُنَّا لَهُمْ حافِظِینَ»(81-82)

النمل: «وَ لَقَدْ آتَیْنا داوُدَ وَ سُلَیْمانَ عِلْماً وَ قالا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی فَضَّلَنا عَلی کَثِیرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِینَ* وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ وَ قالَ یا أَیُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینا مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ»(15-16)

سبأ: «وَ لِسُلَیْمانَ الرِّیحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهْرٌ وَ أَسَلْنا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ مَنْ یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِیرِ* یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحارِیبَ وَ تَماثِیلَ وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ وَ قُدُورٍ راسِیاتٍ اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ»(12-13)

ص: «وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ وَ أَلْقَیْنا عَلی کُرْسِیِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ* قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ* فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ رُخاءً حَیْثُ أَصابَ* وَ الشَّیاطِینَ کُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ* وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفادِ*

هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ* وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفی وَ حُسْنَ مَآبٍ»(34-40)

<meta info="- و أوحینا إلی إبراهیم و إسماعیل و إسحاق و یعقوب و الأسباط و عیسی و أیّوب و یونس و هارون و سلیمان. - . نساء / 163 -

{و به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان وحی نمودیم.}

{و نوح را از پیش راه نمودیم و از نسل او داوود و سلیمان را [هدایت کردیم].}

{و برای سلیمان تند باد را [رام کردیم] که به فرمان او به سوی سرزمینی که در آن برکت نهاده بودیم جریان می­یافت و ما به هر چیزی دانا بودیم، و برخی از شیاطین بودند که برای او غواصی و کارهایی غیر از آن می­کردند و ما مراقب [حال] آنها بودیم.}

{و به راستی به داوود و سلیمان دانشی عطا کریم و آن دو گفتند: ستایش خدایی را که ما را بر بسیاری از بندگان با ایمانش برتری داده است، و سلیمان از داوود میراث یافت و گفت: ای مردم، ما زبان پرندگان را تعلیم یافته­ایم و از هر چیزی به ما داده شده است، راستی که این همان امتیاز آشکار است.}

{و باد را برای سلیمان [رام کردیم] که رفتن آن بامداد یک ماه و شبانگاه یک ماه [راه] بود و معدن مس را برای او ذوب [و روان] گرداندیم، و برخی از جنّیان به فرمان پروردگارشان پیش او کار می­کردند و هر کس از آنها از دستور سر بر می­تافت از عذاب سوزان به او می­چشاندیم، [آن متخصصان] برای او هرچه می­خواست از نمازخانه­ها و مجسمه­ها و ظروف بزرگ مانند حوضچه­ها و دیگهای چسپیده به زمین می­ساختند، ای خاندان داوود شکرگزار باشید و از بندگان من اندکی سپاس گزارند.}

{و قطعاً سلیمان را آزمودیم و بر تخت او جسدی بیفکندیم پس به توبه بازآمد، گفت: پروردگارا مرا ببخش و مُلکی به من ارزانی ­دار که هیچ کس را پس از من سزاوار نباشد و در حقیقت تویی که خود بسیار بخشنده­ای، پس باد را در اختیار او قرار دادیم که هر جا تصمیم می­گرفت به فرمان او نرم و روان می­شد، و شیاطین را [از] بّنا و غوّاص تا [وحشیان] دیگر را که جفت جفت با زنجیرها به هم بسته بودند [تحت فرمانش در آوردیم]، [گفتیم]

ص: 65

این بخشش ماست [آن را] بی شمار ببخش یا نگاه­دار، و قطعاً برای او پیش ما تقرب و فرجام نیکوست.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال المفسرون: الْأَرْضِ الَّتِی بارَکْنا فِیها هی الشام و وجه وصف الریح تارة بالعاصفة و أخری بالرخاء بوجوه الأول أنها کانت تارة کذا و تارة کذا بحسب إرادته و الثانی أنها کانت فی بدء الأمر عاصفة لرفع البساط و قلعه ثم کانت تصیر رخاء عند تسییرها و الثالث أن العصف عبارة عن سرعة سیرها و الرخاوة عن کونها لینة طیبة فی نفسها الرابع أن الرخاوة کنایة عن انقیادها له فی کل ما أمرها به.

و قال الطبرسی رحمه الله و قیل کانت الریح تجری به فی الغداة مسیرة شهر و فی الرواح کذلک و کان یسکن بعلبک ⁽¹⁾و یبنی له بیت المقدس و یحتاج إلی الخروج إلیها و إلی غیرها قال وهب و کان سلیمان یخرج إلی مجلسه فتعکف علیه الطیر و یقوم له الإنس و الجن حتی یجلس علی سریره و یجتمع معه جنوده ثم تحمله الریح إلی حیث أراد.

قوله تعالی مَنْ یَغُوصُونَ لَهُ أی فی البحر فیخرجون له الجواهر و اللآلی وَ یَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِکَ أی سوی ذلک من الأبنیة کالمحاریب و التماثیل و غیرهما وَ کُنَّا لَهُمْ حافِظِینَ لئلا یهربوا منه و یمتنعوا علیه و قیل من أن یفسدوا ما عملوه. ⁽²⁾قوله عِلْماً قال أی بالقضاء بین الخلق و بکلام الطیر و الدواب وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ فیه دلالة علی أن الأنبیاء یورثون المال کتوریث غیرهم و قیل إنه ورثه علمه و نبوته و ملکه دون سائر أولاده ⁽³⁾و الصحیح عند أهل البیت علیهم السلام هو الأول عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ أهل العربیة یقولون لا یطلق النطق علی غیر بنی آدم و إنما یقال الصوت

لأن النطق عبارة عن الکلام و لا کلام للطیر إلا أنه لما فهم سلیمان معنی صوت الطیر سماه منطقا مجازا و قیل إنه أراد حقیقة المنطق لأن من الطیر ما له کلام یهجی ⁽¹⁾کالطوطی و قال علی بن عیسی إن الطیر کانت تکلم سلیمان معجزة له کما أخبر عن الهدهد و منطق الطیر صوت یتفاهم به معانیها علی صیغة واحدة بخلاف منطق الناس الذی یتفاهمون به المعانی علی صیغ مختلفة و لذلک لم نفهم عنها مع طول مصاحبتها و لم تفهم هی عنا لأن أفهامها مقصورة علی تلک الأمور المخصوصة و لما جعل سلیمان یفهم عنها کان قد علم منطقها وَ أُوتِینا مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ أی من کل شی‌ء یؤتی الأنبیاء و الملوک و قیل من کل شی‌ء یطلبه طالب لحاجته إلیه و انتفاعه به ⁽²⁾حَیْثُ أَصابَ أی أراد من النواحی وَ الشَّیاطِینَ أی و سخرنا له الشیاطین وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفادِ أی و سخرنا له آخرین من الشیاطین مشددین فی الأغلال و السلاسل من الحدید و کان یجمع بین اثنین و ثلاثة منهم فی سلسلة لا یمتنعون علیه إذا أراد ذلک بهم عند تمردهم و قیل إنه إنما کان یفعل ذلک بکفارهم فإذا آمنوا أطلقهم هذا أی ما تقدم من الملک عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ أی فأعط من الناس من شئت و امنع من شئت بِغَیْرِ حِسابٍ أی لا تحاسب یوم القیامة علی ما تعطی و تمنع ⁽³⁾.

**[ترجمه]مفسران گفته­اند: مقصود از {سرزمینی که در آن برکت نهادیم} سرزمین شام است، و خداوند باد را یک بار به تند باد و بار دیگر به نرمی و ملایمی توصیف کرده است و این مسأله به چند منظور است: نخست: باد بر حسب اراده خدا یک بار به صورت تند و بار دیگر به نرمی و ملایمی می­زد؛ دوّم: باد در ابتدا و برای بلند کردن فرش سلیمان و از زمین کندن آن به صورت تند باد بود سپس به هنگام جریان یافتن ملایم شد؛ سوّم: (عَصف) عبارت از سرعت جا به جایی باد و (الرخاوة) عبارت از نرمی و لطافت ذاتی باد است؛ و چهارم: ذکر صفت (رخاوة: نرمی و ملایمت) کنایه از فرمانبرداری باد برای سلیمان در هر آنچه که آن را بدان امر می­کند است.

طبرسی رحمه الله گفته است: و گفته شده: باد، سلیمان را در بامداد به اندازه مسیر یک ماه جا به ­جا می­کرد و در شامگاه نیز هم­چنین، و سلیمان در بعلبک سکونت داشت و بیت المقدس در حال ساخته ­شدن برای او بود، بنابراین نیاز داشت به سوی بیت­المقدس و غیر آن برود، وهب گفته است: سلیمان به سوی جایگاهش خارج می­شد پس پرندگان بر گرد او حلقه می­زدند و انسانها و جنّیان به احترام او بر می­خاستند تا بر تختش بنشیند و سربازانش با او جمع شوند، سپس باد او را به هرجایی که می­خواست می­برد.

مقصود از آیه «مَن یغوصون له» این است که در دریا برای او غواصی می­کردند و جواهرات و لعلها را برای سلیمان خارج می­کردند، «و یعملون عملاً دون ذلک» یعنی: کارهای دیگری غیر از غواصی مانند محرابها و مجسمه­ها و غیره، «و کنّا لهم حافظین» یعنی: و ما مراقب حال آنان بودیم تا از دست سلیمان فرار نکنند و از فرمان او امتناع نورزند؛ و گفته شده: مراقبت از آنان تا آنچه را به انجام رسانده­اند فاسد نگردانند. - . مجمع البیان 7 : 59 -

فرموده «علماً» یعنی: به داوود و سلیمان دانش قضاوت بین مردم و زبان پرندگان و حیوانات را عطا کردیم، «و ورث سلیمان»: این فرموده بر این نکته دلالت دارد که پیامبران نیز مانند دیگران اموال را به ارث می­گذارند؛ و گفته شده: داوود، علم و نبوت و پادشاهیش را برای سلیمان و نه سایر فرزندانش به ارث گذاشت، و نظر صحیح نزد اهل بیت علیهم السلام همان نظر اول است، «علّمنا منطق الطیر» متخصصان زبان عربی می­گویند: در مورد غیر بنی آدم برای سخن گفتن از کلمه (نطق) استفاده نمی­شود، بلکه از کلمه(صوت) استفاده می­شود،

ص: 66

چرا که (نطق) عبارت از سخن گفتن می­باشد در حالی که پرندگان سخن نمی­گویند، جز اینکه آن­گاه که سلیمان معنای صوت پرندگان را فهمید به صورت مجازی آن را (نطق) خواند؛ و گفته شده: مقصود، نطق و سخن گفتن حقیقی بوده است چرا که پرندگانی ماند طوطی نیز وجود دارند که سخن می­گویند. و علی بن عیسی گفته است: پرندگان با سلیمان سخن می­گفتند و این معجزه­ای بود برای او آن­گونه که از هدهد خبر می­داد، و گفتار پرندگان صوت و صدایی است که معانی مختلف بر یک صیغه واحد از آن فهمیده می­شود، بر خلاف گفتار انسان که معانی مختلف با صیغه­های مختلف از آن فهمیده می­شود، بنابراین با وجود طولانی بودن هم صحبتی پرندگان ما چیزی از گفتار آنان نمی­فهمیم و پرندگان نیز چیزی از گفتار ما نمی­فهمند، چرا که فهم آنها محدود به آن امور مخصوص است، و هنگامی که سلیمان پرندگان را فهمید منطق و گفتار آنها را آموخته بود، «و أوتینا من کلّ شیء» یعنی: بخشیده شدیم از هر چیزی که به پیامبران و پادشاهان بخشیده می­شود، و گفته شده: از هر چیزی که طلب کننده آن را به خاطر نیاز و سود بردن از آن طلب می­کند. - . مجمع البیان 7 : 214 - «حیث أصاب» یعنی: هر ناحیه­ای که می­خواست، «و الشیاطین» یعنی: و شیاطین را نیز مسخّر او گرداندیم، «و آخرین مقرّنین فی الأصفاد» یعنی: و شیاطین دیگری را برای او مسخر گرداندیم که در غل و زنجیرهای آهنی بسته شده بودند، و هنگام سرکشی و نافرمانی، سلیمان آنها را در مجموعه­های دو تایی و سه تایی در یک زنجیر قرار می­داد و آنان نمی­توانستند از این کار امتناع کنند؛ و گفته شده: سلیمان این عمل را در مورد جنّیان کافر انجام می­داد و هنگامی که ایمان می­آوردند آنها را آزاد می­کرد. «هذا» یعنی آنچه از فرمانروایی گذشت، «عطاؤنا فامنن أو أمسک» یعنی: به هر که از مردم خواستی ببخش و از هر که خواستی منع کن، «بغیرحساب» یعنی: در روز قیامت به خاطر آنچه بخشیده و یا منع کرده­ای محاسبه نمی­گردی. - . مجمع البیان 8 : 477 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی وَ لِسُلَیْمانَ الرِّیحَ عاصِفَةً قَالَ تَجْرِی مِنْ کُلِّ جَانِبٍ إِلی الْأَرْضِ الَّتِی بارَکْنا فِیها قَالَ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ الشَّامِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و لسلیمان الریح عاصفة» یعنی: (برای سلیمان تند باد را رام کردیم) که از هر جانب می­وزید، «إلی الأرض التی بارکنا فیها» یعنی: به سوی بیت المقدس و سرزمین شام (که در آن برکت نهاده بودیم). - . تفسیرالقمی : 431 و 432 -

**[ترجمه]

«2»

ک، إکمال الدین الْقَطَّانُ عَنِ السُّکَّرِیِّ عَنِ الْجَوْهَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام أَرَادَ أَنْ یَسْتَخْلِفَ سُلَیْمَانَ علیه السلام لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْحَی إِلَیْهِ یَأْمُرُهُ بِذَلِکَ فَلَمَّا أَخْبَرَ بَنِی إِسْرَائِیلَ ضَجُّوا مِنْ ذَلِکَ وَ قَالُوا یَسْتَخْلِفُ عَلَیْنَا

حَدَثاً ⁽¹⁾وَ فِینَا مَنْ هُوَ أَکْبَرُ مِنْهُ فَدَعَا أَسْبَاطَ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقَالَ لَهُمْ قَدْ بَلَغَتْنِی مَقَالَتُکُمْ فَأَرُونِی عِصِیَّکُمْ فَأَیُّ عَصًا أَثْمَرَتْ فَصَاحِبُهَا وَلِیُّ الْأَمْرِ بَعْدِی فَقَالُوا رَضِینَا وَ قَالَ لِیَکْتُبْ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْکُمْ اسْمَهُ عَلَی عَصَاهُ فَکَتَبُوا ثُمَّ جَاءَ سُلَیْمَانُ بِعَصَاهُ فَکَتَبَ عَلَیْهَا اسْمَهُ ثُمَّ أُدْخِلَتْ بَیْتاً وَ أُغْلِقَ الْبَابُ وَ حَرَسَهُ رُءُوسُ أَسْبَاطِ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَلَمَّا أَصْبَحَ صَلَّی بِهِمُ الْغَدَاةَ ثُمَّ أَقْبَلَ فَفَتَحَ الْبَابَ فَأَخْرَجَ عِصِیَّهُمْ وَ قَدْ أَوْرَقَتْ عَصَا سُلَیْمَانَ وَ قَدْ أَثْمَرَتْ فَسَلَّمُوا ذَلِکَ لِدَاوُدَ فَاخْتَبَرَهُ بِحَضْرَةِ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقَالَ لَهُ یَا بُنَیَّ أَیُّ شَیْ‌ءٍ أَبْرَدُ قَالَ عَفْوُ اللَّهِ عَنِ النَّاسِ وَ عَفْوُ النَّاسِ بَعْضِهِمْ عَنْ بَعْضٍ قَالَ یَا بُنَیَّ فَأَیُّ شَیْ‌ءٍ أَحْلَی قَالَ الْمَحَبَّةُ وَ هِیَ رَوْحُ اللَّهِ فِی عِبَادِهِ فَافْتَرَّ ⁽²⁾دَاوُدُ ضَاحِکاً فَسَارَ بِهِ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقَالَ هَذَا خَلِیفَتِی فِیکُمْ مِنْ بَعْدِی ثُمَّ أَخْفَی سُلَیْمَانُ بَعْدَ ذَلِکَ أَمْرَهُ وَ تَزَوَّجَ بِامْرَأَةٍ وَ اسْتَتَرَ مِنْ شِیعَتِهِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ یَسْتَتِرَ ثُمَّ إِنَّ امْرَأَتَهُ قَالَتْ لَهُ ذَاتَ یَوْمٍ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی مَا أَکْمَلَ خِصَالَکَ وَ أَطْیَبَ رِیحَکَ وَ لَا أَعْلَمُ لَکَ خَصْلَةً أَکْرَهُهَا إِلَّا أَنَّکَ فِی مَئُونَةِ أَبِی فَلَوْ دَخَلْتَ السُّوقَ فَتَعَرَّضْتَ لِرِزْقِ اللَّهِ رَجَوْتُ أَنْ لَا یُخَیِّبَکَ فَقَالَ لَهَا سُلَیْمَانُ إِنِّی وَ اللَّهِ مَا عَمِلْتُ عَمَلًا قَطُّ وَ لَا أُحْسِنُهُ فَدَخَلَ السُّوقَ فَجَالَ یَوْمَهُ ذَلِکَ ثُمَّ رَجَعَ فَلَمْ یُصِبْ شَیْئاً فَقَالَ لَهَا مَا أَصَبْتُ شَیْئاً قَالَتْ لَا عَلَیْکَ إِنْ لَمْ یَکُنِ الْیَوْمَ کَانَ غَداً فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ خَرَجَ إِلَی السُّوقِ فَجَالَ فِیهِ ⁽³⁾فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَی شَیْ‌ءٍ وَ رَجَعَ فَأَخْبَرَهَا فَقَالَتْ یَکُونُ غَداً إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَلَمَّا کَانَ فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ مَضَی حَتَّی انْتَهَی إِلَی سَاحِلِ الْبَحْرِ فَإِذَا هُوَ بِصَیَّادٍ فَقَالَ لَهُ هَلْ لَکَ أَنْ أُعِینَکَ وَ تُعْطِیَنَا شَیْئاً قَالَ نَعَمْ فَأَعَانَهُ فَلَمَّا فَرَغَ أَعْطَاهُ الصَّیَّادُ سَمَکَتَیْنِ فَأَخَذَهُمَا وَ حَمِدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ إِنَّهُ شَقَّ بَطْنَ إِحْدَاهُمَا فَإِذَا هُوَ بِخَاتَمٍ فِی بَطْنِهَا فَأَخَذَهُ فَصَیَّرَهُ فِی ثَوْبِهِ ⁽⁴⁾وَ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَصْلَحَ السَّمَکَتَیْنِ وَ جَاءَ بِهِمَا إِلَی مَنْزِلِهِ وَ فَرِحَتِ امْرَأَتُهُ بِذَلِکَ وَ قَالَتْ لَهُ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَدْعُوَ أَبَوَیَّ حَتَّی یَعْلَمَا أَنَّکَ قَدْ کَسَبْتَ فَدَعَاهُمَا فَأَکَلَا مَعَهُ فَلَمَّا فَرَغُوا قَالَ لَهُمْ هَلْ

تَعْرِفُونِی قَالُوا لَا وَ اللَّهِ إِلَّا أَنَّا لَمْ نَرَ خَیْراً مِنْکَ ⁽¹⁾فَأَخْرَجَ خَاتَمَهُ فَلَبِسَهُ فَخَرَّ عَلَیْهِ الطَّیْرُ وَ الرِّیحُ وَ غَشِیَهُ الْمُلْکُ وَ حَمَلَ الْجَارِیَةَ وَ أَبَوَیْهَا إِلَی بِلَادِ إِصْطَخْرَ وَ اجْتَمَعَتْ إِلَیْهِ الشِّیعَةُ وَ اسْتَبْشَرُوا بِهِ فَفَرَّجَ اللَّهُ عَنْهُمْ مِمَّا کَانُوا فِیهِ مِنْ حَیْرَةِ غَیْبَتِهِ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ أَوْصَی إِلَی آصِفَ بْنِ بَرْخِیَا بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ فَلَمْ یَزَلْ بَیْنَهُمْ یَخْتَلِفُ إِلَیْهِ الشِّیعَةُ وَ یَأْخُذُونَ عَنْهُ مَعَالِمَ دِینِهِمْ ثُمَّ غَیَّبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آصِفَ غَیْبَةً طَالَ أَمَدُهَا ثُمَّ ظَهَرَ لَهُمْ فَبَقِیَ بَیْنَ قَوْمِهِ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ إِنَّهُ وَدَّعَهُمْ فَقَالُوا لَهُ أَیْنَ الْمُلْتَقَی قَالَ عَلَی الصِّرَاطِ وَ غَابَ عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ اشْتَدَّتِ الْبَلْوَی عَلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ بِغَیْبَتِهِ وَ تَسَلَّطَ عَلَیْهِمْ بُخْتَنَصَّرُ ⁽²⁾أَقُولُ تَمَامُ الْخَبَرِ فِی بَابِ قِصَّةِ طَالُوتَ.

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ فَافْتَرَّ دَاوُدُ ضَاحِکاً

**[ترجمه]إ­کمال­الدین: از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود: داوود علیه السلام خواست که سلیمان علیه­السلام را جانشین و خلیفه خود سازد چرا که خداوند متعال به او وحی نموده و به این امر فرمان داد، ولی هنگامی که این مسأله را به اطلاع بنی اسرائیل رساند اظهار نارضایتی کردند و گفتند: جوانی را بر ما به عنوان جانشین قرار می­دهد

ص: 67

حال آنکه بزرگتر از او در میان ما وجود دارد! پس نوادگان بنی اسرائیل را فرا خواند و به آنان گفت: سخنان شما به گوشم رسید، اکنون عصای خود را به من نشان دهید، هر عصایی که ثمر داد صاحبش بعد از من ولایت امور را به عهده می­گیرد، گفتند: این شرط را می­پذیریم، و او گفت: هر یک از شما اسم خود را بر روی عصایش بنویسد، آنان نیز نوشتند سپس سلیمان عصایش را آورد و اسم خود را برآن نوشت، آن­گاه عصاها در یک خانه قرار داده شدند و در بسته شد و نگهبان خانه، سران نوادگان بنی اسرائیل بود، و هنگامی که صبح شد سلیمان نماز صبح را برای آنان اقامه کرد سپس به سوی در شتافت و آن را گشود و عصاهای آنان را خارج کرد در حالی که عصای سلیمان برگ و میوه داده بود، آن­گاه عصا را به داوود دادند و او در حضور بنی اسرائی سلیمان را امتحان کرد و به او گفت: ای پسرم، خنک­­ترین چیز چیست؟ سلیمان جواب داد: گذشت و بخشش خدا از مردم، و گذشت و بخشش مردم نسبت به یکدیگر؛ پرسید: ای پسرم، شیرین­ترین چیز کدام است؟ جواب داد: محبت که روح خدا در میان بندگانش است، پس داوود از روی رضایت خندید، و سلیمان را به میان بنی اسرائیل آورد و گفت: این خلیفه و جانشین من در میان شماست، بعد از آن سلیمان امور خود را پنهان کرد و با زنی ازدواج کرد و برای مدّتی که خداوند اراده داشت از چشم پیروانش پنهان ماند، سپس روزی همسرش به او گفت: پدر و مادرم فدایت، خصلت­های تو چه کامل و شمیمت چه نیکوست! و من خصلتی را در تو سراغ ندارم که از آن بیزار باشم جز اینکه تحت تکفّل و هزینه پدرم هستی، پس اگر وارد بازار شوی و به دنبال رزق و روزی خداوند باشی، امید دارم که او تو را نا امید نگرداند، سلیمان به او گفت: به خدا سوگند که تا کنون هیچ کاری انجام نداده­ام و نمی­توانم هیچ کاری را به درستی انجام دهم، آن­گاه وارد بازار شد و آن روز را به گشت زدن در بازار پرداخت ولی بدون آنکه چیزی نصیبش شود به خانه بازگشت، پس به همسرش گفت: چیزی به دست نیاوردم، همسرش گفت: ناراحت نباش، اگر امروز نشد به فردا امیدوار باش، پس فردا به سوی بازار رفت و به گشت زدن در آن مشغول شد و دوباره به چیزی دست نیافت و به همسرش خبر داد، همسرش گفت: فردا إن شاءالله، پس روز سوم از خانه خارج شد و آن قدر رفت تا به ساحل دریا رسید و ناگهان با صیّادی رو به ­رو شد، و به او گفت: آیا می­توانم شما را کمک کنم و در عوض چیزی به ما ببخشایی؟ صیّاد گفت: بله، پس او را یاری داد و هنگامی که از کار فارغ گشت دو ماهی به سلیمان داد، سلیمان ماهیها را گرفت و خداوند عزّ و جلّ را سپاس گفت، آن­گاه او شکم یکی از آنها را شکافت و انگشتری را در آن پیدا کرد، پس انگشتر را به لباسش بند کرد و خدا را شکر کرد، و ماهیها را درست کرد و به منزل آورد، همسرش از این امر شاد شد و به او گفت: می­خواهم که پدر و مادرم را صدا بزنی تا بدانند که تو کسب روزی رده­ای، پس آن دو را فراخواند و با او غذا خوردند، و هنگامی که از غذا خوردن فارغ گشتند به آنان گفت: آیا مرا می­شناسید؟

ص: 68

گفتند: نه به خدا سوگند، جز اینکه ما از تو هیچ خیری ندیده­ایم، و آن­گاه سلیمان انگشترش را بیرون آورد و آن را به دست کرد پس پرندگان و باد بر او گرد آمدند و فرشته­ای او را در بر گرفت، و همسرش و پدر و مادر او را به سرزمین اصطخر برد و پیروانش در اطراف او جمع شدند و به او مژده دادند، پس خداوند حیرت پیروان او را که به سبب غیبتش دچار آن شده بودند برطرف کرد، و آن­گاه که سلیمان در بستر مرگ قرار گرفت با اجازه خداوند اذکار خود را به آصف بن برخیا وصیّت کرد، و پیوسته در میان پیروانش بود و آنان به سوی او آمدند و تعالیم دینشان را از او می­گرفتند، سپس خداوند متعال آصف را برای مدت زمانی طولانی از دیده­ها پنهان نمود، بعد از آن ظاهر شد و تا زمانی که خدا می­خواست در میان قومش باقی می­ماند، آن­گاه با آنان وداع کرد پس به او گفتند: مکان دیدارمان کجا باشد؟ آصف گفت: روی پل صراط، و از دیدگان آنها پنهان شد، و با غیبت او مصیبت و بلا بر بنی اسرائیل شدت گرفت و بخت نصر بر آنان مسلّط شد. - . إکمال­الدین : 91 و 93 و 94 -

می­گویم: صورت کامل خبر در باب داستان طالوت آمده است.

قصص الأنبیاء: با استناد به صدوق از بنده صالحی از بندگان خدا نظیر این روایت تا (پس از داوود از روی رضایت خندید) نقل شده است.

**[ترجمه]

«3»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الْقَزْوِینِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام لَمَّا سُلِبَ مُلْکَهُ خَرَجَ عَلَی وَجْهِهِ فَضَافَ رَجُلًا عَظِیماً فَأَضَافَهُ وَ أَحْسَنَ إِلَیْهِ وَ نَزَلَ سُلَیْمَانُ مِنْهُ مَنْزِلًا عَظِیماً لِمَا رَأَی مِنْ صَلَاتِهِ وَ فَضْلِهِ قَالَ فَزَوَّجَهُ بِنْتَهُ فَقَالَ لَهُ بِنْتُ الرَّجُلِ ⁽³⁾حِینَ رَأَتْ مِنْهُ مَا رَأَتْ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی مَا أَطْیَبَ رِیحَکَ وَ أَکْمَلَ خِصَالَکَ لَا أَعْلَمُ فِیکَ خَصْلَةً أَکْرَهُهَا إِلَّا أَنَّکَ فِی مَئُونَةِ أَبِی قَالَ فَخَرَجَ حَتَّی أَتَی السَّاحِلَ فَأَعَانَ صَیَّاداً عَلَی سَاحِلِ الْبَحْرِ فَأَعْطَاهُ السَّمَکَةَ الَّتِی وَجَدَ فِی بَطْنِهَا خَاتَمَهُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]أمالی الطوسی: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: سلیمان علیه السلام هنگامی که فرمانروایی از او سلب شد تصمیم به رفتن گرفت، پس مهمانِ مرد بزرگی شد و آن مرد نیز او را به مهمانی پذیرفت و به او نیکی کرد، بعد از دیدن نماز و فضایل سلیمان جایگاه ویژه و با عظمتی برای او قائل شد، پس دختر خویش را به ازدواج او درآورد، دختران آن مرد هنگامی که تمام ویژگیهای سلیمان را دید به او گفت: پدرم و مادرم فدایت، شمیم تو چه دل­انگیز و خصایلت چه کامل است! هیچ خصوصیتی در تو نمی­بینم که از آن متنفر باشم جز اینکه تو تحت تکفل و هزینه پدرم هستی، آن­گاه سلیمان از خانه خارج شد و آن قدر رفت تا به ساحل رسید و در ساحل صیّادی را یاری رساند و صیّاد به او ماهی­ای داد که در شکم آن انگشترش یافت. - . المجالس : 57 -

**[ترجمه]

«4»

ج، الإحتجاج فِی حَدِیثِ الزِّنْدِیقِ الَّذِی سَأَلَ الصَّادِقَ علیه السلام عَنْ مَسَائِلَ کَانَ فِیمَا سَأَلَهُ

کَیْفَ صَعِدَتِ الشَّیَاطِینُ إِلَی السَّمَاءِ وَ هُمْ أَمْثَالُ النَّاسِ فِی الْخِلْقَةِ وَ الْکَثَافَةِ وَ قَدْ کَانُوا یَبْنُونَ لِسُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ علیه السلام مِنَ الْبِنَاءِ مَا یَعْجِزُ عَنْهُ وُلْدُ آدَمَ قَالَ علیه السلام غَلُظُوا لِسُلَیْمَانَ کَمَا سُخِّرُوا وَ هُمْ خَلْقٌ رَقِیقٌ غِذَاؤُهُمُ التَّنَسُّمُ ⁽¹⁾وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ صُعُودُهُمْ إِلَی السَّمَاءِ لِاسْتِرَاقِ السَّمْعِ وَ لَا یَقْدِرُ الْجِسْمُ الْکَثِیفُ عَلَی الِارْتِقَاءِ إِلَیْهَا إِلَّا بِسُلَّمٍ أَوْ سَبَبٍ ⁽²⁾.

**[ترجمه]الاحتجاج: در حدیث زندیقی که مسائلی را از امام صادق علیه السلام پرسید این سؤال وجود داشت:

ص: 69

شیاطین چگونه به آسمان صعود می­کنند حال آنکه در خلقت و حجمِ جسم شبیه مردم هستند و برای سلیمان پسر داوود علیهما السلام ساختمانهایی می­ساختند که فرزندان آدم از ساختن آن عاجزند؟ امام علیه السلام فرمود: شیاطین برای سلیمان توانمند و محکم و مسخّر گردانده شدند در حالی که آنان مخلوقات لطیفی هستند که خوراکشان نسیم است، و دلیل این سخن، صعود آنان به آسمان برای استراق سمع است حال آنکه جسم پر حجم توانایی بالا رفتن به سوی آسمان را جز با نردیان یا وسیله­ای دیگر ندارد. - . احتجاج الطبرسی : 185 -

**[ترجمه]

«5»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: کَانَ لِسُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ علیه السلام أَلْفُ امْرَأَةٍ فِی قَصْرٍ وَاحِدٍ ثَلَاثُ مِائَةٍ مَهِیرَةٌ ⁽³⁾وَ سَبْعُمِائَةٍ سُرِّیَّةٌ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الکافی: از امام موسی بن جعفر کاظم علیه السلام روایت شده که فرمود: سلیمان پسر داوود علیهما­السلام در یک قصر هزار زن، سیصد زن آزاد با مهریه بالا و هفتصد کنیز خانه­دار داشت. - . فروع الکافی2 : 78 و79 -

**[ترجمه]

«6»

کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ مَنِ اتَّخَذَ السُّکَّرَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الکافی: از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: نخستین کسی که از شِکَر استفاده کرد سلیمان پسر داوود بود. - . فروع الکافی2 : 174 -

**[ترجمه]

«7»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام الصَّدُوقُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ مُلْکُ سُلَیْمَانَ مَا بَیْنَ الشَّامَاتِ إِلَی بِلَادِ إِصْطَخْرَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: شیخ صدوق از امام باقر علیه السلام روایت می­کند که فرمود: حوزه فرمانروایی سلیمان سرزمین­های مابین شامات و اصطخر بود. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

«8»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام کَانَ سُلَیْمَانُ علیه السلام یُطْعِمُ أَضْیَافَهُ اللَّحْمَ بِالْحُوَّارَی وَ عِیَالَهُ الْخُشْکَارَ وَ یَأْکُلُ هُوَ الشَّعِیرَ غَیْرَ مَنْخُولٍ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]دعوات الراوندیّ: امام صادق علیه السلام می­فرماید: سلیمان علیه السلام از مهمانان خود با خوراک گوشت با آرد سفید و از عیالش با خشکار پذیرایی می­کرد در حالی که خود جُو الک نشده می­خورد. - . نسخه خطی دعوات الراوندی -

**[ترجمه]

بیان

الخبز الحواری الذی نخل مرة بعد مرة ⁽⁸⁾و الخشکار لم أجده فی أکثر کتب اللغة فکأنه معرب مولد و فی کتب الطب و بعض کتب اللغة أنه الخبز المأخوذ من الدقیق غیر المنخول و قیل إنه الخبز الیابس و الأول هو المراد هاهنا.

<meta info="(الخبزالحوّاری) نانی که (آرد آن) چند بار الک شده باشد و یا (آردسفید). (الخشکار): معنای آن را در بیشتر فرهنگ لغتها نیافتم، گویا کلمه­ای معرّب و ابداعی، و در کتابهای پزشکی و برخی فرهنگ لغتها به معنای نان ساخته شده از آرد غیر الک شده ذکر شده است، و گفته شده به معنای نان خشک می­باشد، و در اینجا منظور همان معنای اوّل است.

**[ترجمه]

«9»

نهج، نهج البلاغة قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ لَوْ أَنَّ أَحَداً یَجِدُ إِلَی الْبَقَاءِ سُلَّماً أَوْ لِدَفْعِ

الْمَوْتِ سَبِیلًا لَکَانَ ذَلِکَ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ علیه السلام الَّذِی سُخِّرَ لَهُ مُلْکُ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ مَعَ النُّبُوَّةِ وَ عَظِیمِ الزُّلْفَةِ ⁽¹⁾فَلَمَّا اسْتَوْفَی طُعْمَتَهُ وَ اسْتَکْمَلَ مُدَّتَهُ رَمَتْهُ قِسِیُّ الْفَنَاءِ بِنِبَالِ الْمَوْتِ وَ أَصْبَحَتِ الدِّیَارُ مِنْهُ خَالِیَةً وَ الْمَسَاکِنُ مُعَطَّلَةً وَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: اگر راهی برای زندگی جاودانه وجود می­داشت،

ص: 70

یا از مرگ گریزی بود، حتماً سلیمان پسر داوود علیهما السلام چنین می­کرد، او که خداوند حکومت بر جنّ و انس را همراه با نبوّت و مقام بلند قرب و منزلت در اختیارش قرار دارد. امّا آن­گاه که پیمانه عمرش لبریز و روزی او تمام شد، تیرهای مرگ از کمانهای نیستی بر او باریدن گرفت، و خانه و دیار از او خالی گشت، خانه­های او بی­صاحب ماند و دیگران آنها را به ارث بردند. - . نهج البلاغه 1 : 341 و342 -

**[ترجمه]

«10»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً قَالَ کَانُوا ثَمَانِینَ رَجُلًا وَ سَبْعِینَ امْرَأَةً مَا أَغَبَّ الْمِحْرَابَ رَجُلٌ وَاحِدٌ مِنْهُمْ یُصَلِّی فِیهِ وَ کَانُوا آلَ دَاوُدَ فَلَمَّا قُبِضَ دَاوُدُ علیه السلام وَلِیَ سُلَیْمَانُ علیه السلام قَالَ یا أَیُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ سَخَّرَ اللَّهُ لَهُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ وَ کَانَ لَا یَسْمَعُ بِمَلِکٍ فِی نَاحِیَةِ الْأَرْضِ إِلَّا أَتَاهُ حَتَّی یُذِلَّهُ وَ یُدْخِلَهُ فِی دِینِهِ وَ سَخَّرَ الرِّیحَ لَهُ فَکَانَ إِذَا خَرَجَ إِلَی مَجْلِسِهِ عَکَفَ عَلَیْهِ الطَّیْرُ وَ قَامَ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ وَ کَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَغْزُوَ أَمَرَ بِمُعَسْکَرِهِ فَضَرَبَ لَهُ بِسَاطاً مِنَ الْخَشَبِ ثُمَّ جَعَلَ عَلَیْهِ النَّاسَ وَ الدَّوَابَّ وَ آلَةَ الْحَرْبِ کُلَّهَا حَتَّی إِذَا حَمَلَ مَعَهُ مَا یُرِیدُ أَمَرَ الْعَاصِفَ مِنَ الرِّیحِ فَدَخَلَتْ تَحْتَ الْخَشَبِ فَحَمَلَهُ حَتَّی یَنْتَهِیَ بِهِ إِلَی حَیْثُ یُرِیدُ وَ کَانَ غُدُوُّهَا شَهْراً وَ رَوَاحُهَا شَهْراً⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استناد به صدوق و او نیز با استناد به زیدالشحّام از امام صادق علیه السلام در مورد آیه «اعملو آل داوود شکراً» روایت شده که فرمود: خاندان داوود هشتاد مرد و هشتاد زن بودند، و هیچ کدام از آنها یک روز محرابش را از عبادت خالی نمی گذاشت و آن ها آل داوود بودند و آن­گاه که داوود علیه السلام وفات نمود سلیمان علیه السلام ولایت امور را به عهده گرفت و گفت: ای مردم، ما زبان پرندگان را تعلیم یافته­ایم؛ خداوند جنّ و انس را برای او مسخّر گرداند، سلیمان هرگاه سخن از پادشاهی و مُلکی در هر نقطه­ای از زمین می­شنید سراغش می­رفت تا او را به زیر کشد و در دین خودش داخل گرداند، و خداوند باد را برای او مسخّر کرد، و هنگامی که به سوی جایگاه خویش می­رفت پرندگان بر گِرد او حلقه می­زدند و جنّ و انس در مقابلش به پا می­خاست، و آن­گاه که آهنگ جنگ می­کرد به سپاهیان خود دستور می­داد که زیر اندازی از چوب برای او بگسترانند، سپس مردم و چهار پایان و ابزارهای جنگ را برآن قرار می­داد و آن­گاه که هرآنچه را می­خواست با خود حمل می­کرد به باد دستور می­داد و باد بر زیر چوب می­وزید و آن را تا جایی که سلیمان می­خواست حمل می­کرد، و رفتن باد یک ماه و برگشتنش یک ماه بود. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

بیان

ما أغب المحراب أی لم یکونوا یأتون المحراب غبا بل کان کل منهم یواظبه ⁽⁴⁾

و ما الامر الذی إذا رکبه الرجل حمد آخره؟ و الامر الذی إذا رکبه الرجل ذمّ آخره؟

قال سلیمان: أما أقرب الأشیاء فالآخرة، و اما ابعد الأشیاء فما فاتک من الدنیا، و اما آنس الأشیاء فجسد فیه روح ناطق، و اما أوحش الأشیاء فجسد بالروح، و اما أحسن الأشیاء فالایمان بعد الکفر، و اما اقبح الأشیاء فالکفر بعد الایمان، و اما أقل الأشیاء فالیقین، و اما أکثر الأشیاء فالشک و اما القائمان فالسماء و الأرض، و اما المختلفان فاللیل و النهار، و اما المتباغضان فالموت و الحیاة، و اما الامر الذی إذا رکبه الرجل حمد آخره فالحلم علی الغضب، و اما الامر الذی إذا رکبه الرجل ذمّ آخره فالحدة علی الغضب.

قال: ففک ذلک الخاتم فإذا هذه المسائل سواء علی ما نزل من السماء، فقال القسیسون و الاحبار: ما الشی‌ء الذی إذا صلح صلح کل شی‌ء من الإنسان و إذا فسد فسد کل شی‌ء منه؟ فقال:

القلب، فرضوا بخلافته. منه رحمه اللّه. قلت: ذکره الثعلبی فی العرائس: 161 و فیه بعد قوله:

و ما القائمان: و ما الساعیان؟ و ما المشترکان؟ و أیضا بعد قوله: فالسماء و الأرض: و اما الساعیان فالشمس و القمر، و اما المشترکان فاللیل و النهار. و فیه: ففکوا الخاتم.

<meta info="(ما أغبّ المحراب) یعنی: یک روز در میان به محراب نمی­آمدند بلکه هریک از آنان مواظب محراب بود.

ص: 71

**[ترجمه]

«11»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ الْأَصْبَغِ قَالَ: خَرَجَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام مِنْ بَیْتِ الْمَقْدِسِ مَعَ ثَلَاثِمِائَةِ أَلْفِ کُرْسِیٍّ عَنْ یَمِینِهِ عَلَیْهَا الْإِنْسُ وَ ثَلَاثِمِائَةِ أَلْفِ کُرْسِیٍّ عَنْ یَسَارِهِ عَلَیْهَا الْجِنُّ وَ أَمَرَ الطَّیْرَ فَأَظَلَّتْهُمْ وَ أَمَرَ الرِّیحَ فَحَمَلَتْهُمْ حَتَّی وَرَدَتْ بِهِمُ الْمَدَائِنَ ثُمَّ رَجَعَ وَ بَاتَ فِی إِصْطَخْرَ ثُمَّ غَدَا فَانْتَهَی إِلَی جَزِیرَةِ بَرْکَاوَانَ ⁽¹⁾ثُمَّ أَمَرَ الرِّیحَ فَخَفَضَتْهُمْ حَتَّی کَادَتْ أَقْدَامُهُمْ یُصِیبُهَا الْمَاءُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ هَلْ رَأَیْتُمْ مُلْکاً أَعْظَمَ مِنْ هَذَا فَنَادَی مَلَکٌ مِنَ السَّمَاءِ لَثَوَابُ تَسْبِیحَةٍ وَاحِدَةٍ أَعْظَمُ مِمَّا رَأَیْتُمْ ⁽²⁾.

فس، تفسیر القمی أبی عن ابن أبی نصر عن أبان عن أبی حمزة مثله ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استناد به صدوق روایت شده که سلیمان پسر داوود علیهما السلام از بیت­المقدس خارج شد در حالی که سیصد هزار انسان در سمت راست او و سیصد هزار از جنّیان در سمت چپش قرار داشتند، و به پرندگان فرمان داد پس آنان را زیر پر و بال گرفتند و به باد دستور داد پس آنان را حمل کرد تا وارد مدائن شدند، سپس بازگشت و شب را در سرزمین اصطخر به صبح رسانید، آن­گاه قبل از طلوع خورشید به راه افتاد تا به جزیره (برکاوان) رسید و باد را امر فرمود پس آنان را پایین آورد تا جایی که نزدیک بود آب به پاهایشان برخورد کند، و پیروان سلیمان به یکدیگر می­گفتند: آیا پادشاهی بزرگتراز این مشاهده کرده­اید؟ در این هنگام فرشته­ای از آسمان ندا سر داد: پاداش و ثواب یک تسبیح گفتن از آنچه مشاهده کردید بیشتر است. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

در تفسیر علی بن ابراهیم نظیر این روایت نقل شده است. - . تفسر القمی : 568 -

**[ترجمه]

«12»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ لِسُلَیْمَانَ علیه السلام حِصْنٌ بَنَاهُ الشَّیَاطِینُ لَهُ فِیهِ أَلْفُ بَیْتٍ فِی کُلِّ بَیْتٍ طَرُوقَةٌ مِنْهُنَّ سَبْعُمِائَةِ أَمَةٍ قِبْطِیَّةٍ وَ ثَلَاثُمِائَةِ حُرَّةٍ مَهِیرَةٍ فَأَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَی قُوَّةَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا فِی مُبَاضَعَةِ النِّسَاءِ ⁽⁴⁾وَ کَانَ یَطُوفُ بِهِنَّ جَمِیعاً وَ یُسْعِفُهُنَّ ⁽⁵⁾قَالَ وَ کَانَ سُلَیْمَانُ علیه السلام یَأْمُرُ الشَّیَاطِینَ فَتَحْمِلُ لَهُ الْحِجَارَةَ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَی مَوْضِعٍ فَقَالَ لَهُمْ إِبْلِیسُ کَیْفَ أَنْتُمْ قَالُوا مَا لَنَا طَاقَةٌ بِمَا نَحْنُ

فِیهِ فَقَالَ إِبْلِیسُ أَ لَیْسَ تَذْهَبُونَ بِالْحِجَارَةِ وَ تَرْجِعُونَ فَرَاغاً قَالُوا نَعَمْ قَالَ فَأَنْتُمْ فِی رَاحَةٍ فَأَبْلَغَتِ الرِّیحُ سُلَیْمَانَ مَا قَالَ إِبْلِیسُ لِلشَّیَاطِینِ فَأَمَرَهُمْ یَحْمِلُونَ الْحِجَارَةَ ذَاهِبِینَ وَ یَحْمِلُونَ الطِّینَ رَاجِعِینَ إِلَی مَوْضِعِهَا فَتَرَاءَی لَهُمْ إِبْلِیسُ فَقَالَ کَیْفَ أَنْتُمْ فَشَکَوْا إِلَیْهِ فَقَالَ أَ لَسْتُمْ تَنَامُونَ بِاللَّیْلِ قَالُوا بَلَی قَالَ فَأَنْتُمْ فِی رَاحَةٍ فَأَبْلَغَتِ الرِّیحُ مَا قَالَتِ الشَّیَاطِینُ وَ إِبْلِیسُ فَأَمَرَهُمْ أَنْ یَعْمَلُوا بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فَمَا لَبِثُوا إِلَّا یَسِیراً حَتَّی مَاتَ سُلَیْمَانُ وَ قَالَ خَرَجَ سُلَیْمَانُ یَسْتَسْقِی وَ مَعَهُ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ فَمَرَّ بِنَمْلَةٍ عَرْجَاءَ ⁽¹⁾نَاشِرَةً جَنَاحَهَا رَافِعَةً یَدَهَا وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِکَ لَا غِنَی بِنَا عَنْ رِزْقِکَ فَلَا تُؤَاخِذْنَا بِذُنُوبِ بَنِی آدَمَ وَ اسْقِنَا فَقَالَ سُلَیْمَانُ علیه السلام لِمَنْ کَانَ مَعَهُ ارْجِعُوا فَقَدْ شُفِّعَ فِیکُمْ غَیْرُکُمْ ⁽²⁾وَ فِی خَبَرٍ قَدْ کُفِیتُمْ بِغَیْرِکُمْ ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص الأنبیاء: با استناد به صدوق از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: سلیمان را قلعه­ای بود که شیاطین آن را ساخته بودند و برای او در آن قلعه هزار خانه وجود داشت و در هر خانه زنانی وجود داشتند، هفتصد کنیز قبطی و سیصد زن آزاد با مهریه بالا از جمله آنان بودند، و خداوند متعال توانایی چهل مرد را در معاشرت با زنان به او عطا فرمود، پس سلیمان از تمام آن زنها سرکشی می­کرد و نیاز آنان را برآورده می­ساخت، سپس سلیمان علیه السلام به شیاطین فرمان می­داد و آنان سنگها را از جایی به جای دیگر برای او حمل می­کردند، پس ابلیس به آنان گفت: حال و وضع شما چگونه است؟ گفتند: دیگر تحمل وضعیتی که در آن به­ سر می­بریم را نداریم،

ص: 72

ابلیس گفت: آیا سنگها را می­برید و دست خالی باز می­گردید؟ گفتند: بله، گفت: پس شما در راحتی هستید، و باد آنچه را که ابلیس گفته بود به گوش سلیمان رساند، پس به شیاطین دستور داد که به هنگام رفتن سنگها را حمل کنند و به هنگام برگشت گِل را به جای خود بازگردانند، آن­گاه ابلیس بر آنان ظاهر شد و گفت: حال و وضعتان چگونه است؟ آنان نیز شکایت خود را پیش او بردند، سپس گفت: آیا در طول شب و روز نمی­خوابید؟ جواب دادند: چرا، می­خوابیم، ابلیس گفت: پس شما در راحتی هستید، و باد آنچه که شیاطین و ابلیس گفته بودند را به گوش سلیمان رساند، او نیز به شیاطین دستور داد که شب و روز کار کنند، و تنها اندک زمانی به این شیوه باقی ماندند و آن­گاه سلیمان وفات نمود، سپس امام فرمود: سلیمان در طلب آب بیرون آمد در حالی که جنّ و انس او را همراهی می­کردند پس بر مورچه­ (بالدار) لنگی گذر کرد که بالهایش را پهن کرده و دستهایش را بالا برده بود و می­گفت: خداوندا، ما مخلوقی از مخلوقات تو هستیم، ما را بی نیازی از رزق و روزیت نشاید، پس ما را به خاطر گناهان بنی­آدم مؤاخذه نفرما و سیرابمان گردان؛ آن­گاه سلیمان علیه­السلام به هر که با او بود گفت: بازگردید، دیگران به شفاعت شما پرداخته­اند. و در روایتی دیگر آمده است: به واسطه دیگران بی­نیاز گشتید. - . نسخه خطی قصص الأنبیاء -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری طروقة الفحل أنثاه.

**[ترجمه]جوهری گفته است: (طروقة الفحل) یعنی: ماده و مونث آن.

**[ترجمه]

«13»

سن، المحاسن الْیَقْطِینِیُّ عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام قَالَ: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ إِلَّا عَاقِلًا وَ بَعْضُ النَّبِیِّینَ أَرْجَحُ مِنْ بَعْضٍ وَ مَا اسْتَخْلَفَ دَاوُدُ سُلَیْمَانَ حَتَّی اخْتَبَرَ عَقْلَهُ وَ اسْتَخْلَفَ دَاوُدُ سُلَیْمَانَ وَ هُوَ ابْنُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً وَ مَکَثَ فِی مُلْکِهِ أَرْبَعِینَ سَنَةً وَ مَلَکَ ذُو الْقَرْنَیْنِ وَ هُوَ ابْنُ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ سَنَةً وَ مَکَثَ فِی مُلْکِهِ ثَلَاثِینَ سَنَةً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]المحاسن: از امام موسی کاظم علیه السلام روایت است که فرمود: همه پیامبرانی که خداوند مبعوث کرد عاقل بودند، و برخی از پیامبران بر دیگران برتری دارند، و داوود سلیمان را جانشین خود قرار نداد مگر بعداز آنکه عقل و درک او را آزمایش کرد، داوود سلیمان را در سن سیزده سالگی جانشین خود کرد، و او چهل سال در فرمانروایی باقی ماند، ذوالقرنین نیز دوازده سال داشت که به فرمانروایی رسید و سی سال در آن باقی ماند. - . محاسن البرقی : 193 -

**[ترجمه]

«14»

سن، المحاسن أَبِی وَ عَلِیُّ بْنُ عِیسَی الْأَنْصَارِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّانِی علیه السلام قَالَ: إِنَّ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ علیه السلام أَتَتْهُ امْرَأَةٌ عَجُوزٌ مُسْتَعْدِیَةً عَلَی

الرِّیحِ فَدَعَا سُلَیْمَانُ الرِّیحَ فَقَالَ لَهَا مَا دَعَاکِ إِلَی مَا صَنَعْتِ بِهَذِهِ الْمَرْأَةِ قَالَتْ إِنَّ رَبَّ الْعِزَّةِ بَعَثَنِی إِلَی سَفِینَةِ بَنِی فُلَانٍ لِأُنْقِذَهَا مِنَ الْغَرَقِ وَ کَانَتْ قَدْ أَشْرَفَتْ عَلَی الْغَرَقِ فَخَرَجْتُ فِی سُنَّتِی ⁽¹⁾عَجْلَی إِلَی مَا أَمَرَنِیَ اللَّهُ بِهِ وَ مَرَرْتُ بِهَذِهِ الْمَرْأَةِ وَ هِیَ عَلَی سَطْحِهَا فَعَثَرْتُ بِهَا وَ لَمْ أُرِدْهَا فَسَقَطَتْ فَانْکَسَرَتْ یَدُهَا فَقَالَ سُلَیْمَانُ یَا رَبِّ بِمَا أَحْکُمُ عَلَی الرِّیحِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا سُلَیْمَانُ احْکُمْ بِأَرْشِ کَسْرِ هَذِهِ الْمَرْأَةِ عَلَی أَرْبَابِ السَّفِینَةِ الَّتِی أَنْقَذَتْهَا الرِّیحُ مِنَ الْغَرَقِ فَإِنَّهُ لَا یُظْلَمُ لَدَیَّ أَحَدٌ مِنَ الْعَالَمِینَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]المحاسن: از امام رضا علیه السلام روایت شده که فرمود: پیر زنی نزد سلیمان بن داوود علیهماالسلام آمد و از او علیه باد کمک خواست،

ص: 73

پس سلیمان باد را فرا خواند و به او گفت: چه چیز باعث شده که با این پیرزن چنین کنی؟ باد گفت: ربّ­ العزة مرا به سوی کشتی بنی فلان روان داشت تا آن را از غرق شدن نجات دهم در حالی که در شُرف غرق شدن بود، پس در امتثال امر خداوند به سرعت خارج شدم، و بر این زن در حالی که بر بام خانه­اش بود گذر کردم و به صورت غیر ارادی باعث لیز خوردن او شدم پس افتاد و دستش شکست، سلیمان گفت: پروردگارا، چه حکمی بر باد صادر کنم؟ خداوند به او وحی نمود: ای سلیمان، حکم پرداخت دیه شکسته شدن دست این پیرزن را به صاحبان کشتی­ای که باد آن را از غرق شدن نجات داد ابلاغ کن، به راستی که هیچ یک از جهانیان نزد من مورد ظلم قرار نمی­گیرد. - . محاسن البرقی : 302 -

**[ترجمه]

«15»

سن، المحاسن عَلِیُّ بْنُ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحارِیبَ وَ تَماثِیلَ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا هِیَ تَمَاثِیلَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ لَکِنِ الشَّجَرِ وَ شِبْهِهِ⁽³⁾.

کا، الکافی عدة من أصحابنا عن سهل بن زیاد عن أحمد بن محمد بن أبی نصر عن داود بن الحصین عن الفضل بن العباس مثله ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام در تفسیر قول خداوند «یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحارِیبَ وَ تَماثِیلَ» - . سبأ / 13 -

{آنان برای او هر چه می‌خواست: از نمازخانه‌ها و مجسّمه‌ها و می ساختند} فرمود: به خداوند سوگند اینها مجسمه مرد و زن نبود بلکه مجسمه درخت و مانند آن بود. - . محاسن البرقی : 618 -

در کافی هم مانند این روایت آمده است. - . فروع الکافی 2 : 226 -

**[ترجمه]

«16»

سر، السرائر مِنْ کِتَابِ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ وَ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ الْوَشَّاءِ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَوْ عَنْ زُرَارَةَ عَنْهُ علیه السلام ⁽⁵⁾قَالَ: آخِرُ نَبِیٍّ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ ⁽⁶⁾سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام وَ ذَلِکَ لِمَا أُعْطِیَ فِی الدُّنْیَا ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]السرائر: امام صادق علیه السلام فرمود: آخرین پیامبری که وارد بهشت می شود سلیمان بن داوود است و این به خاطر بهره مندی ویژه اش از دنیاست. - . السرائر : 467 -

**[ترجمه]

«17»

مکا، مکارم الأخلاق عَنْ زروان الْمَدَائِنِیِّ ⁽⁸⁾عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّانِی علیه السلام قَالَ: لَقَدْ کَانَ لِسُلَیْمَانَ علیه السلام أَلْفُ امْرَأَةٍ فِی قَصْرٍ ثَلَاثُمِائَةٍ مَهِیرَةٌ وَ سَبْعُمِائَةٍ سُرِّیَّةٌ وَ کَانَ یُطِیفُ بِهِنَّ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ.

**[ترجمه]مکارم الأخلاق: از امام رضا عیه السلام روایت است که فرمود: سلیمان علیه السلام هزار زن در یک قصر داشت: سیصد زن آزاد با مهریه بالا، و هفتصد کنیز خانه­دار، و در هر شب و روز نزد همه آنان می­رفت.

ص: 74

**[ترجمه]

بیان

طیف تطییفا أکثر الطواف و فی بعض النسخ یطوف أی کان یأتیهن جمیعا إما بالزیارة أو بالجماع أیضا.

<meta info="(طیّف-تطییفاً) یعنی: بسیار طواف و زیارت کرد، و در برخی از نسخه­ها (یطوف) ذکر شده است، و معنای کلّی خبر به این صورت است که: سلیمان نزد همه آن زنان می­رفت یا به صورت زیارت و یا همبستر شدن.

**[ترجمه]

«18»

محص، ⁽¹⁾التمحیص عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ آخِرَ الْأَنْبِیَاءِ دُخُولًا إِلَی الْجَنَّةِ سُلَیْمَانُ علیه السلام وَ ذَلِکَ لِمَا أُعْطِیَ مِنَ الدُّنْیَا.

**[ترجمه]التمحیص: عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام روایت می­کند که فرمود: به راستی که سلیمان علیه السلام آخرین پیامبر است که وارد بهشت می­شود، و این به خاطر نعمت­هایی است که در دنیا به او بخشیده است.

**[ترجمه]

«19»

یه، من لا یحضره الفقیه بِإِسْنَادِهِ الصَّحِیحِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام قَدْ حَجَّ الْبَیْتَ فِی الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ وَ الرِّیَاحِ وَ کَسَا الْبَیْتَ الْقَبَاطِیَّ ⁽²⁾.

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: با استناد صحیح از زرارة از امام باقر علیه السلام روایت شده که فرمود: سلیمان علیه السلام خانه کعبه را در میان جنّ و انس و پرندگان و بادها طواف کرد و پرده قبطیّه را بر آن پوشانید. - . من لا یحضره الفقیه : 213 -

**[ترجمه]

بیان

القبطیة ⁽³⁾ثوب ینسب إلی مصر و الجمع قباطی بالضم و الکسر ⁽⁴⁾.

<meta info="(القبطیّه): لباسی است که به مصر نسبت داده شده است، و جمع آن (قُباطیّ) باضم قاف و کسر طاء می­باشد.

**[ترجمه]

«20»

یه، من لا یحضره الفقیه بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ مَنْ کَسَا الْبَیْتَ الثِّیَابَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام کَسَاهُ الْقَبَاطِیَّ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]من لا یحضره ­الفقیه: به اسناد ابوبصیر از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: سلیمان بن داوود علیهماالسلام اولین کسی است که لباسها (پرده­­ها) را بر خانه کعبه پوشانید، و آن پوشش پرده قبطیّه بود. - . من لا یحضره الفقیه : 213 -

**[ترجمه]

«21»

فس، تفسیر القمی وَ لِسُلَیْمانَ الرِّیحَ غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهْرٌ قَالَ کَانَتِ الرِّیحُ تَحْمِلُ کُرْسِیَّ سُلَیْمَانَ فَتَسِیرُ بِهِ فِی الْغَدَاةِ مَسِیرَةَ شَهْرٍ وَ بِالْعَشِیِّ مَسِیرَةَ شَهْرٍ وَ أَسَلْنا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ أَیِ الصُّفْرِ مَحارِیبَ وَ تَماثِیلَ قَالَ الشَّجَرِ ⁽⁶⁾وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ أَیْ جَفْنَةٍ کَالْحُفْرَةِ وَ قُدُورٍ راسِیاتٍ أَیْ ثَابِتَاتٍ ثُمَّ قَالَ اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً قَالَ اعْمَلُوا مَا تُشْکَرُونَ عَلَیْهِ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: در تفسیر آیه «و لسلیمان الریح غدوّهاشهر و رواحها شهر» گفته است: باد تخت سلیمان را حمل می­کرد و در بامداد به اندازه مسیر یک ماه و در شامگاه به اندازه مسیر یک ماه آن را جا به­ جا می­کرد، هم چنین در تفسیر ادامه آیات گفته است: «و أسلنا له عین القطر» یعنی: معدن برنج (را برای او روان گرداندیم)، «محاریب و تماثیل» یعنی: (محرابها) و مجسمه­های درختان، «و جفان کالجواب» یعنی: کاسه­هایی مانند حوض، «قدور راسیات» یعنی: دیگهایی محکم و استوار. سپس فرموده است: «اعملو آل داود شکراً» یعنی: انجام دهید آنچه را به خاطر آن شکرگزاری می­کنید. - . تفسیرالقمی : 536 و537 -

**[ترجمه]

بیان

یمکن قراءة تشکرون علی المعلوم و المجهول و لعل الأخیر أظهر.

**[ترجمه]امکان خواندن (تشکرون) به دو صورت معلوم و مجهول وجود دارد و شاید صورت مجهول واضح­تر باشد.

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی نور الله مضجعه: وَ لِسُلَیْمانَ الرِّیحَ أی و سخرنا لسلیمان الریح غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهْرٌ أی مسیر غدو تلک الریح المسخرة له مسیرة شهر و مسیر رواحها مسیرة شهر و المعنی أنها کانت تسیر فی الیوم مسیرة شهرین للراکب قال قتادة کانت تغدو مسیرة شهر إلی نصف النهار و تروح مسیرة شهر إلی آخر النهار و قال الحسن کانت تغدو من

دمشق فیقیل بإصطخر من أرض أصفهان ⁽¹⁾و بینهما مسیرة شهر للمسرع و تروح من إصطخر فتبیت بکابل و بینهما مسیرة شهر تحمله الریح مع جنوده أعطاه الله الریح بدلا من الصافنات الجیاد وَ أَسَلْنا لَهُ عَیْنَ الْقِطْرِ أی أذبنا له عین النحاس و أظهرناها له قالوا جرت له عین الصفر ثلاثة أیام بلیالیهن جعلها الله له کالماء و إنما یعمل الناس بما أعطی لسلیمان منه ⁽²⁾وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ المعنی و سخرنا له من الجن من یعمل بحضرته و أمام عینه ما یأمرهم به من الأعمال کما یعمل الآدمی بین یدی الآدمی بأمر ربه تعالی و کان یکلفهم الأعمال الشاقة مثل عمل الطین و غیره و قال ابن عباس سخرهم الله لسلیمان و أمرهم بطاعته فیما یأمرهم به و فی هذا دلالة علی أنه قد کان من الجن من هو غیر مسخر له وَ مَنْ یَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِیرِ المعنی و من یعدل من هؤلاء الجن الذین سخرناهم لسلیمان عما أمرناهم به من طاعة سلیمان نذقه من عذاب السعیر أی عذاب النار فی الآخرة عن أکثر المفسرین و فی هذا دلالة علی أنهم قد کانوا مکلفین و قیل معناه نذیقه العذاب فی الدنیا و أن الله سبحانه وکل بهم ملکا بیده سوط من نار فمن زاغ منهم عن طاعة سلیمان ضربه ضربة أحرقته یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحارِیبَ و هی البیوت الشریفة ⁽³⁾و قیل هی القصور و المساجد یتعبد فیها عن قتادة و الجبائی قال و کان مما عملوه بیت المقدس و قد کان الله عز و جل سلط علی بنی إسرائیل الطاعون فهلک خلق کثیر فی یوم واحد فأمرهم داود علیه السلام أن یغتسلوا و یبرزوا إلی الصعید بالذراری و الأهلین و یتضرعوا إلی الله تعالی لعله یرحمهم و ذلک صعید بیت المقدس قبل بناء المسجد و ارتفع داود علیه السلام فوق الصخرة فخر ساجدا یبتهل إلی الله سبحانه و سجدوا معه فلم یرفعوا رءوسهم حتی کشف الله عنهم الطاعون فلما أن شفع الله ⁽⁴⁾داود فی بنی إسرائیل جمعهم داود بعد ثلاث و قال لهم

إن الله تعالی قد من علیکم و رحمکم فجددوا له شکرا بأن تتخذوا من هذا الصعید الذی رحمکم فیه مسجدا ففعلوا و أخذوا فی بناء بیت المقدس فکان داود علیه السلام ینقل الحجارة لهم علی عاتقه و کذلک خیار بنی إسرائیل حتی رفعوه قامة و لداود علیه السلام یومئذ سبع و عشرون و مائة سنة فأوحی الله تعالی إلی داود أن تمام بنائه یکون علی ید ابنه سلیمان فلما صار داود ابن أربعین و مائة سنة توفاه الله و استخلف سلیمان فأحب إتمام بیت المقدس فجمع الجن و الشیاطین فقسم علیهم الأعمال یخص کل طائفة منهم بعمل فأرسل الجن و الشیاطین فی تحصیل الرخام و المها ⁽¹⁾الأبیض الصافی من معادنه و أمر ببناء المدینة من الرخام و الصفاح ⁽²⁾و جعلها اثنی عشر ربضا و أنزل کل ربض منها سبطا من الأسباط فلما فرغ من بناء المدینة ابتدأ فی بناء المسجد فوجه الشیاطین فرقا فرقة یستخرجون الذهب و الیواقیت من معادنها و فرقة یقلعون الجواهر و الأحجار من أماکنها و فرقة یأتونه بالمسک و العنبر و سائر الطیب و فرقة یأتونه بالدر من البحار فأوتی من ذلک بشی‌ء لا یحصیه إلا الله تعالی ثم أحضر الصناع و أمرهم بنحت تلک الأحجار حتی صیروها ألواحا و معالجة تلک الجواهر و اللآلی و بنی سلیمان المسجد بالرخام الأبیض و الأصفر و الأخضر و عمده بأساطین الْمَهَا الصافی و سقفه بألواح الجواهر ⁽³⁾و فصص سقوفه و حیطانه باللآلی و الیواقیت و الجواهر و بسط أرضه بألواح الفیروزج فلم یکن فی الأرض بیت أبهی منه و لا أنور من ذلک المسجد کان یضی‌ء فی الظلمة کالقمر لیلة البدر فلما فرغ منه جمع إلیه خیار بنی إسرائیل فأعلمهم أنه بناه لله تعالی و اتخذ ذلک الیوم الذی فرغ منه عیدا فلم یزل بیت المقدس علی ما بناه سلیمان حتی إذا غزا بختنصر بنی إسرائیل فخرب المدینة و هدمها و نقض المسجد و أخذ ما فی سقوفه و حیطانه من الذهب و الدرر ⁽⁴⁾و الیواقیت و الجواهر فحملها إلی دار مملکته من أرض

العراق قال سعید بن المسیب لما فرغ سلیمان من بناء بیت المقدس تغلقت أبوابه فعالجها سلیمان فلم تنفتح حتی قال فی دعائه بصلوات أبی داود إلا فتحت الأبواب ففرغ له سلیمان ⁽¹⁾عشرة آلاف من قراء بنی إسرائیل خمسة آلاف باللیل و خمسة آلاف بالنهار و لا تأتی ساعة من لیل و لا نهار إلا و یعبد الله فیها وَ تَماثِیلَ یعنی صورا من نحاس و شبه ⁽²⁾و زجاج و رخام کانت الجن تعملها.

ثم اختلفوا فقال بعضهم کانت صورا للحیوانات و قال آخرون کانوا یعملون صور السباع و البهائم علی کرسیه لیکون أهیب له فذکروا أنهم صوروا أسدین أسفل کرسیه و نسرین فوق عمودی کرسیه فکان إذا أراد أن یصعد علی الکرسی بسط الأسدان ذراعیهما و إذا علا علی الکرسی نشر النسران أجنحتهما فظللاه من الشمس و یقال إن ذلک کان مما لا یعرفه أحد من الناس فلما حاول بختنصر صعود الکرسی بعد سلیمان حین غلب علی بنی إسرائیل لم یعرف کیف کان یصعد سلیمان علیه السلام فرفع الأسد ذراعیه فضرب ساقه فقدها فخر مغشیا علیه فما جسر أحد بعده أن یصعد ذلک الکرسی قال الحسن و لم تکن یومئذ التصاویر محرمة و هی محظورة فی شریعة نبینا صلی الله علیه و آله فإنه قال لعن الله المصورین و یجوز أن یکره ذلک فی زمن دون زمن و قد بین الله سبحانه أن المسیح علیه السلام کان یصور بأمر الله من الطین کهیئة الطیر و قال ابن عباس کانوا یعملون صور الأنبیاء و العباد فی المساجد لیقتدی بهم

وَ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: وَ اللَّهِ مَا هِیَ تَمَاثِیلُ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ لَکِنَّهَا الشَّجَرُ وَ مَا أَشْبَهَهُ.

وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ أی صحاف کالحیاض التی یجبی فیها الماء أی یجمع و کان سلیمان علیه السلام یصلح طعام جیشه فی مثل هذه الجفان فإنه لم یمکنه أن یطعمهم فی مثل قصع الناس لکثرتهم و قیل إنه کان یجمع علی کل جفنة ألف رجل یأکلون بین یدیه وَ قُدُورٍ راسِیاتٍ أی ثابتات لا تزلن عن أمکنتهن لعظمهن عن قتادة و کانت بالیمن و قیل کانت عظیمة کالجبال یحملونها مع أنفسهم و کان سلیمان علیه السلام یطعم جنده انتهی. ⁽³⁾

و قال صاحب الکامل لما توفی داود علیه السلام ملک بعده ابنه سلیمان علیه السلام علی بنی إسرائیل و کان عمره ثلاث عشرة سنة و أتاه مع الملک النبوة ⁽¹⁾و سخر له الجن و الإنس و الشیاطین و الطیر و الریح فکان إذا خرج من بیته إلی مجلسه عکفت علیه الطیر و قام له الإنس و الجن متی یجلس فیه ⁽²⁾و قیل إنه سخر له الریح و الجن و الشیاطین و الطیر و غیر ذلک بعد أن زال ملکه و أعاده الله إلیه و کان أبیض جسیما کثیر الشعر یلبس البیاض و کان یأکل من کسبه ⁽³⁾و کان کثیر الغزو و کان إذا أراد الغزو أمر فعمل بساط من خشب یسع عسکره فیرکبون علیه هم و دوابهم و ما یحتاجون إلیه ثم أمر الریح فحملته فسار ⁽⁴⁾فی غدوته مسیرة شهر و فی روحته کذلک و کان له ثلاثمائة زوجة و سبعمائة سریة و أعطاه الله أخیرا أنه لا یتکلم أحد بشی‌ء إلا حملته الریح فیعلم ما یقول انتهی ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]طبرسی، خداوند مزار او را منور گرداند، گفته است: «و لسلیمان ­الریح» یعنی: و باد را برای سلیمان مسخّر گرداندیم، «غدّوها شهر و رواحها شهر» یعنی: باد مسخّرشده برای سلیمان در مسیر رفت مسافت یک ماه را طی می کرد و مسافت بازگشت آن نیز ­یک­­ ماه­ بود، و این بدان ­معنا است ­که آن ­باد در­ طول­ یک­ روز­ مسیر دو ماه یک ­سواره را­ طی می­کرد، قتاده­ گفته است: آن ­باد در مسیر رفت مسافت یک­ ماه را تا نصف ­روز طی ­می­کرد و تا­ پایان­ روز مسافت یک­ ماه را در مسیر بازگشت طی ­می­کرد؛ وحسن گفته ­است:

ص: 75

باد مسخّر شده برای سلیمان صبح­ زود از دمشق حرکت می­کرد و نیمروز به ­سرزمین اصطخر که در شهر اصفهان است می­رسید و فاصله بین این دو ­مکان را سوارکاری چابک در یک ­ماه طی می­کرد، از اصطخر می­رفت و شب را در کابل سپری می­کرد و فاصله بین ­این دو مکان نیز مسافت یک ­ماه بود، و باد در طول تمام این­ مسیر سلیمان و سپاهیانش را حمل می­کرد، خداوند باد را به­ جای اسبهای اصیل تیزتک به ­او بخشیده بود، «و أسلنا له عین القطر» یعنی: چشمه مس ­را برای­ او ذوب و­آشکار گرداندیم، گفته­اند: چشمه مس در حالی که خداوند آن­ را به سان آب­ روان گردانده بود به مدّت سه­ شبانه­ روز برای او ­جاری گشت، و ­مردم با مس ذوب ­شده برای ­سلیمان کار ­می­کردند، «و مِن الجنّ مَن یعمل بین یدیه بإذن ربّه» یعنی: و ما از جنّیان کسانی­ را برای سلیمان مسخّر گردانده­ بودیم که اوامر او را در پیشگاه و مقابل چشمانش انجام­ می­دادند، آن­­گونه که یک ­انسان در مقابل انسانی ­دیگر کاری­ را انجام می­دهد و تمام این ­مسائل به­ اذن پروردگارش صورت می­گرفت، و سلیمان جنّیان را ملزم به ­انجام کارهای ­سخت و طاقت ­فرسا مثل گِل­سازی و غیره می­کرد؛ ابن­عباس گفته­ است: خداوند جنّیان را برای سلیمان مسخّر گرداند و آنان­ را به اطاعت از اوامر او ­فرمان­داد، و این سخن بر این نکته دلالت می­کند که عدّه­ای از جنّیان مسخّر سلیمان نبوده­اند، «و من یزغ­ ­منهم ­عن­ أمرنا نذقه من ­عذاب ­السعیر» یعنی: و هر یک از جنّیانی که ما او­ را مسخّر سلیمان گردانده­ایم از اوامر ما در مورد اطاعت ­از سلیمان سرپیچی کند، از عذاب (سعیر) به او خواهیم چشاند، یعنی عذاب ­آتش درآخرت، و این نظرِ بیشتر مفسران است، این امر نشان می­دهد که جنّیان مکلّف به­ اطاعت ­از اوامر سلیمان بوده­اند، و گفته شده معنای ­آیه بدین صورت­است: عذاب را در دنیا­ به ­او می­چشانیم، و خداوند پاک ­و منزه فرشته­ای را برآنان گمارده که شلاقی از آتش به ­دست ­دارد و به هر یک از آنان که ­از اطاعت سلیمان سرباز­ زدند ضربه­ای می­زند که او را به­آتش می­کشد، «یعملون له ما ­یشاء من ­محاریب» منظوراز (محاریب) خانه­های بلند و با عظمت است؛ وگفته ­شده: منظور از (محاریب) قصرها و مساجدی ­است که­ در آنها به ­عبادت پرداخته­ می­شد، این نظر متعلق ­به قتادة وجبائی ­است، طبرسی­ در ­ادامه گفته ­است: و از جمله ­اما­کنی که ­جنّیان­ ساختند بیت­ المقدس بود، خداوند متعال ­طاعون را بر بنی­ اسرائیل مسلّط ­گردانده­ بود، پس مردم­ بسیاری در یک­ روز هلاک ­شدند،­ آن­گاه داوود علیه­ السلام به ­آنان امر فرمود­ که ­غسل ­کنند و­ به ­سوی ­سرزمین مرتفع در (ذراریّ) و (أهلین) خارج ­شوند و به درگاه­ خداوند ­متعال­ گریه­ و ­زاری ­کنند شاید ­به­ آنان رحم کند، و آن سرزمین مرتفع، سرزمین بیت ­المقدّس قبل از بنای مسجد بود، پس داوود علیه­السلام از صخره بالارفت و سجده ­کنان بر زمین افتاد در حالی ­که به درگاه ­خدا تضرّع­ و زاری می­کرد و دیگران نیز با او به سجده ­افتادند، و سرهای خود از سجده برنگرفتند تا اینکه خداوند طاعون را از آنان برطرف کرد، وآنگاه که خداوند شفاعت داوود در مورد بنی­اسرائیل را پذیرفت، بعد از سه روز آنان را جمع کرد و گفت:

ص: 76

به­ راستی که خداوند متعال بر شما منّت نهاد و مورد رحمت او قرار گرفتید پس دوباره شکرگزار او باشید، و در این مکان مرتفعی که شما را در آن مورد رحمت­ خویش قرار داد مسجدی بنا کنید، پس چنان کردند و شروع به ساخت بیت­ المقدس نمودند، و داوود علیه­السلام سنگها را با شانه­های خود برای آنان جا به ­جا می­کرد، همچنین برگزیدگان بنی­اسرائیل نیز در این ­کار او را همراهی می­کردند تا اینکه ستونهای آ­ن­ را بالا بردند، و داوود علیه­السلام درآن­ زمان صد و بیست ­و هفت ­سال داشت، پس خداوند متعال به داوود وحی نمود که ساختن بیت المقدس به دست پسرش سلیمان به پایان می­رسد، و آن­گاه که داوود صد و چهل­ سال داشت خداوند او را به درگاه خویش باز گرداند، و سلیمان جانشین او شد و دوست داشت که ساخت بیت­ المقدس را به پایان برساند پس جنّیان و شیاطین را گِرد آورد و کارها را بین آنان تقسیم­ نمود، و هر گروهی را مخصوص انجام کاری گرداند، و آنان را در کسب سنگهای مرمر و بلورهای­ سفید به معادن مخصوص فرستاد، و دستور ساختن ­شهر از سنگهای ­مرمر ­و سنگهای ­پهن­ و نازک را صادر کرد، و دوازده ­دیوار به­ دور شهر کشید و بر هر دیواری نوه­ای از نوادگان­ بنی­اسرائیل را مسؤول قرار داد، و هنگامی ­که از ساختن شهر فارغ شد شروع به ساخت مسجد نمود پس شیاطین را به چند گروه تقسیم کرد، گروهی از آنان به استخراج طلا ­و یاقوتها ازمعادنشان مشغول بودند، گروهی دیگر جواهر و سنگ­ها را از جایگاهشان می­کَندند، گروهی مُشک­ و عنبر ­و مواد خوشبو می­آوردند و گروهی دیگر مروارید را از دریاها جمع آوری می­کردند، و در نهایت لوازم گردآوری ­شده به حدّی بود که مقدار آن ­را فقط خدا می­دانست، سپس سلیمان سنگ ­تراشهایی حاضر کرد و به­ آنان دستور داد که سنگها را کنده­کاری کنند تا آنها را تبدیل به صفحه و لوح کنند، و جواهر و لعل­ها را آماده سازند، و سلیمان مسجد را با سنگ مرمر سفید و سبز بنیان ­نهاد و ستون­های آن­ را با بلورهای خالص بالابرد، و سقف را با لوحهای جواهری ساخت و سقفها و دیوارهایش را با لعل­ها و یاقوت­ها و جواهرات نگین­ گذاری کرد، و زمین آن­ را با صفحه­هایی از زبرجد فرش کرد؛ پس در زمین خانه­ای باشکوه­تر و نورانی­تر از آن مسجد یافت نمی­شد، در شب به­ سان ماه­ شب­ چهارده می­درخشید، سلیمان هنگامی ­که ساخت مسجد را به پایان ­رساند برگزیدگان بنی­اسرائیل را جمع کرد و به اطلاع ­آنان رساند که او مسجد را برای (رضایت) خداوند متعال بنا نهاده­ است و روز پایان ساختن مسجد را روز عید اعلام کرد، و بیت­المقدس هم ­چنان به ­همان صورتی ­بود که سلیمان آن ­را ساخته ­بود تا اینکه بخت­نصر به جنگ بنی­اسرائیل آمد، پس شهر را ویران کرد و از بین ­برد و مسجد را فرو ریخت و تمام طلا و مروارید و یاقوت و جواهراتی که ­در سقفها و دیوارهای­ آن به کار رفته ­بود را غصب ­کرد و آنها را به سرزمین فرمانروایی خود در عراق برد،

ص: 77

سعید بن­ مسیّب گفته ­است: هنگامی که سلیمان از ساخت بیت­ المقدس فارغ گشت، دروازه­های آن بسته شد و او به باز کردن آنها مشغول­ شد ولی دروازه­ها باز نشدند تا اینکه سلیمان در دعایش گفت: به خاطر نمازها و دعاهای پدرم داوود؛ پس دروازه­ها گشوده شدند، آن­گاه ده ­هزار نفر از قاریان بنی­اسرائیل را وقف بیت­المقدس کرد، پنج­ هزار نفر در شب و پنج­ هزار نفر در روز و هیچ ساعتی از شب و روز سپری نمی­شد مگراینکه خدا در آنجا عبادت می­شد، «و تماثیل» یعنی: تصاویری ساخته ­شده از مس ­و مس زرد و شیشه­ و مرمر که جنّیان می­ساختند.

سپس مفسران در مورد معنای«تماثیل» اختلاف پیدا کردند، برخی از آنان گفته­اند: منظور از تماثیل تصاویری از حیوانات بوده ­است؛ و عدّه­ای دیگر نقل کرده­اند: جنّیان شکل درّندگان­ و چهار پایان را برتخت او به تصویر می­کشیدند تا هیبت بیشتری داشته ­باشد، ذکر شده که ­آنان شکل دو شیر را در پایین تخت و دو عقاب را بر بالای دو ستون آن به تصویر کشیده ­بودند، و هنگامی که سلیمان می­خواست بر بالای تخت برود دو شیر دست­هایشان را پهن می­کردند و هنگامی که بر روی آن قرار می­گرفت دو عقاب بالهایشان ­را می­گستراندند، پس در مقابل خورشید برای او سایه­ای ایجاد می­کردند، و گفته می­شود: چنین مسأ­له­ای را هیچ­ یک از مردم نمی­دانستند، و هنگامی که بخت­نصر بعد از سلیمان بر بنی ­اسرائیل غلبه کرد و سعی نمود بعد از او بر آن ­تخت بنشیند نمی­دانست سلیمان علیه ­السلام چگونه برآن می­نشسته­ است، پس شیر دست­هایش را بالا برد و ساق او را زد و آن ­را قطع­ کرد و بیهوش برروی کرسی افتاد، بعد از این ماجرا دیگر کسی جسارت بالارفتن از آن تخت را نیافت؛ حسن گفته ­است: در آن­ زمان تصاویر حرام نبوده و در شریعت پیامبر ما صلی­الله ­علیه و آله تصاویر حرام هستند، ایشان فرموده است: خداوند تصویرگران را لعنت کرده است، و جایز است که تصاویر و تصویرگری در زمانی غیر از زمانهای دیگر ناپسند وحرام به شمار آید ، و خداوند پاک­ و منزه بیان فرموده­ که عیسی ­علیه­السلام به اذن پروردگارش تصاویری را از گِل و به شکل پرندگان ساخته­ است؛ ابن­عباس گفته­ است: آنان شکل انبیاء و بندگان صالح را در مساجد به تصویرمی­کشیدند تا به آنان اقتدا کنند؛ و از امام­ صادق علیه ­السلام روایت شده است که فرمود: به خدا سوگند که آن تصاویر متعلق به مردان­ و زنان نبوده بلکه تصویر درختان ­و امثال آن بوده است، «جفان­ کالجواب» یعنی: کاسه­هایی بزرگ به اندازه حوضچه­هایی که آب در آنها جمع می­شود، و سلیمان­ علیه ­السلام غذای سپاهیان خود را در کاسه­های این­ چنینی آماده می­کرد، چرا که به ­خاطر کثرت­ تعداد امکان ساختن غذا برای آنان در کاسه­هایی که شبیه کاسه­های مردم است برای او وجود نداشت؛ و گفته شده است: بر هر کاسه­ای هزار مرد جمع می­شد و در مقابل سلیمان غذا می­خورد. «و قدور راسیات» یعنی: دیگهای­ ثابت ­و استواری که به­ خاطر بزرگی از مکان­هایشان جابه­جا نمی­شدند، این تفسیر از قتاده روایت­ شده ­است، و این دیگها در یمن بوده­اند؛ وگفته ­شده: این دیگها به­اندازه­ کوهها بزرگ بوده و (جنّیان) آنها را با خود حمل می­کرده­اند و سلیمان علیه­ السلام به سپاهیان خود در آنها غذا می­داد. - . مجمع­البیان 8: 382 -

ص: 78

و صاحب­ الکامل گفته است: هنگامی ­که داوود علیه­ السلام وفات­ نمود، پسرش سلیمان علیه­السلام بعد از او بر بنی­ اسرائیل فرمانروایی کرد، این در حالی­ بود که سیزده­ سال داشت، و به­ همراهی پادشاهی به پیامبری ­نیز مبعوث گردید، و خداوند جنّ­ و انس و شیاطین ­و پرندگان را برای او مسخّر کرد، و هنگامی که از خانه به­ سوی جایگاهش خارج می­شد پرندگان بر گرد او جمع می­شدند و جنّ ­و انس به­ پا می­خاستند تا بر جایگاهش بنشیند، و گفته ­ شده: باد و جنّیان­ و شیاطین­ و پرندگان­ و غیره بعد از آنکه پادشاهیش از بین رفت و خداوند آن ­را به او بازگرداند، مسخّرش گردیدند، سلیمان دارای پوستی ­سفید و جسمی ­بزرگ و مویی فراوان بود و لباس­ سفید می­پوشید، و از حاصل دست ­رنج خود می­خورد و بسیار به جنگ می­رفت، و هنگامی ­که آهنگ جنگ می­کرد دستور به حاضر کردن زیراندازی­ چوبی می­داد که گنجایش سپاهیانش را داشته ­باشد، آن­گاه خود و چهار پایان و هرآنچه لازم داشتند را برآن سوار می­کردند، سپس سلیمان به باد دستور می­داد تا او را حمل کند و در مسیر رفت ­و هم ­چنین در مسیر برگشت به­ اندازه یک ­ماه مسافت می­پیمود، او سیصد زن­ و هفتصد کنیز خانه­دار داشت، و در نهایت خداوند برای او این امکان را فراهم کرد که ­هرکسی چیزی می­گفت باد گفته او را به محضرش می­آورد، پس می­فهمید که آن ­شخص چه می­گوید. - .الکامل 1 : 78 -

**[ترجمه]

«22»

أَعْلَامُ الدِّینِ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ بَعَثَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام بَعْضَ عَفَارِیتِهِ وَ بَعَثَ مَعَهُ نَفَراً مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ اذْهَبُوا مَعَهُ وَ انْظُرُوا مَا ذَا یَقُولُ فَمَرُّوا بِهِ فِی السُّوقِ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ نَظَرَ إِلَی النَّاسِ فَهَزَّ رَأْسَهُ وَ مَرُّوا بِهِ عَلَی بَیْتٍ یَبْکُونَ عَلَی مَیِّتٍ لَهُمْ فَضَحِکَ وَ مَرُّوا بِهِ عَلَی الثُّومِ یُکَالُ کَیْلًا وَ عَلَی الْفُلْفُلِ یُوزَنُ وَزْناً فَضَحِکَ وَ مَرُّوا بِهِ عَلَی قَوْمٍ یَذْکُرُونَ اللَّهَ تَعَالَی وَ آخَرِینَ فِی بَاطِلٍ فَهَزَّ رَأْسَهُ ثُمَّ رَدُّوهُ إِلَی سُلَیْمَانَ فَأَخْبَرُوهُ بِمَا رَأَوْا مِنْهُ فَسَأَلَهُ سُلَیْمَانُ علیه السلام أَ رَأَیْتَ إِذْ مَرُّوا بِکَ فِی السُّوقِ لِمَ رَفَعْتَ رَأْسَکَ إِلَی السَّمَاءِ وَ نَظَرْتَ إِلَی الْأَرْضِ وَ النَّاسِ قَالَ عَجِبْتُ مِنَ الْمَلَائِکَةِ عَلَی رُءُوسِ النَّاسِ مَا أَسْرَعَ مَا یَکْتُبُونَ وَ مِنَ النَّاسِ مَا أَسْرَعَ مَا یَمَلُّونَ قَالَ وَ مَرَرْتُ عَلَی أَهْلِ بَیْتٍ یَبْکُونَ عَلَی مَیِّتٍ وَ قَدْ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ فَضَحِکْتُ قَالَ وَ مَرَرْتُ عَلَی الثُّومِ یُکَالُ کَیْلًا وَ مِنْهُ التِّرْیَاقُ

وَ عَلَی الْفُلْفُلِ یُوزَنُ وَزْناً وَ هُوَ الدَّاءُ فَتَعَجَّبْتُ وَ نَظَرْتُ إِلَی قَوْمٍ یَذْکُرُونَ اللَّهَ وَ آخَرِینَ فِی بَاطِلٍ فَتَعَجَّبْتُ وَ ضَحِکْتُ ⁽¹⁾.

أقول: قد مر فی الباب الأول ⁽²⁾و غیره فی خبر الشامی أن سلیمان علیه السلام ممن ولد من الأنبیاء مختونا و فی الباب الثانی

عن الرضا علیه السلام أنه کان نقش خاتمه سبحان من ألجم الجن بکلماته.

و فی أبواب قصص داود علیه السلام بعض ما یتعلق بأحواله.

**[ترجمه]طبرسی رحمه الله گفته ­است: واحدی با ذکر سند از محمّد بن جعفر بن­ محّمد از پدرش علیه­السلام روایت­ می­کند که فرمود: فرمانروایی مشرق­ و مغرب زمین به سلیمان پسر داوود بخشیده­ شد، پس هفتصد و هفت ­ماه بر تمام دنیا از جنّ ­و انس ­ و شیاطین ­و چهارپایان­ و پرندگان و درندگان فرمانروایی ­کرد، و دانش ­و شیوه گفتار همه اشیاء به او بخشیده ­شد، و در زمان ایشان صنایع ­شگفت­ انگیزی ساخته ­شد که مردم با آنها می­شنیدند، و این مصداق فرموده خداوند است ­که: «علّمنا منطق­ الطیر­ و أوتینا من ­کل­ شیء إنّ هذا لهو الفضل المبین». - . مجمع البیان 7 : 214 -

می­گویم: این روایت از جهت اشتمال بر این­ سخن که سلیمان فرمانروای مشرق ­و مغرب ­زمین بوده­ و هفتصد سال فرمانروایی کرده غریب به ­نظر ­می­رسد، و از هر دو جنبه با روایتهای معتبر مخالف است، ولی از کتاب إکمال­الدین در باب وفات سلیمان­ علیه­ السلام روایتهایی نقل می­شود که سخن­ دوّم یعنی مدت فرمانروایی او را تأیید می­کند.

طبرسی در ادامه گفته­ است: محمّد بن­ کعب گفته­ است: از روایات به ما رسیده که طول سپاهیان ­سلیمان پسر داوود علیهما ­السلام صد فرسخ بوده است: بیست­ و پنج­ فرسخ انسان، بیست ­و پنج فرسخ جنّیان، بیست ­و پنج فرسخ ­وحوش­ و بیست­ و پنج فرسخ پرندگان، او همچنین صاحب هزار خانه از جنس شیشه ­بوده که بر چوب بنا شده و سیصد زن با مهریه بالا و هفتصد کنیز خانه ­دار در آنها وجود داشته ­است، و به تند باد امر می­کرد که او را بلند کند و به نسیم دستور می­داد که او را به­ راه اندازد، پس در حالی ­که بین آسمان­ و زمین مسیر می­پیمود به او وحی نمود: به حوزه فرمانروایی­ تو افزودم،

از این­ پس هریک از مخلوقات چیزی ­بگوید باد آن ­را به آگاهیت می­رساند.

مقاتل گفته ­است: شیاطین برای سلیمان علیه­ السلام فرشی به ­اندازه یک ­فرسخ­ در یک­ فرسخ از جنس طلا و ابریشم ­بافتند، و منبری از طلا در وسط آن قرار داده می­شد و برآن می­نشست و در اطرافش سه­ هزار صندلی از طلا و نقره قرار می­گرفت، پس پیامبران بر صندلیهایی طلایی و علماء بر صندلی­های نقره­ای می­نشستند و در اطراف آنها مردم می­نشستند و در اطراف مردم جنّیان­ و پرندگان قرار می­گرفتند و پرندگان آنان را زیر بال ­و پرهای خود می­گرفتند که­ خورشید بر آنها نتابد، و باد صبا فرش را از صبح تا شب به­ اندازه مسافت یک ­ماه و شب تا صبح به اندازه مسافت یک ­ماه حرکت می­داد. - . مجمع ­البیان7 : 215 -

می­گویم: ابن ­شهر ­آشوب در البیان روایت دوم را به ­صورت مختصر نقل کرده و این مطلب ­را به­ آن افزوده است: سلیمان صاحب تختی از جنس عاج به اندازه یک ­میل در یک­ میل بود؛ وی تمام این مطالب را در عدة ­الداعی روایت ­کرده و در آخر افزوده است: حکایت می­شود که سلیمان بر برزگری گذر کرد که می­گفت: به پسر داوود فرمانروایی بزرگی بخشیده­ شده است، آن­گاه باد این سخن را به­ گوش سلیمان رساند، پس فرود آمد و به سوی برزگر رفت و گفت: به ­سوی تو آمدم تا آنچه را برآن توانایی نداری آرزو نکنی، سپس گفت: یک تسبیح که مقبول درگاه­ خداوند متعال واقع افتد از آنچه به­ خاندان داوود بخشیده شده بهتر است، و در حدیث دیگری آمده است: چرا که ثواب تسبیح ­گفتن باقی می­ماند و فرمانروایی سلیمان از بین می­رود. - . عدّة الداعی : 191 و192 -

**[ترجمه]

«23»

وَ قَالَ الطَّبْرِسِیُّ، رَحِمَهُ اللَّهُ رَوَی الْوَاحِدِیُّ بِالْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: أُعْطِیَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ مُلْکَ مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبِهَا فَمَلَکَ سَبْعَمِائَةِ سَنَةٍ وَ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ ⁽³⁾مُلْکَ أَهْلِ الدُّنْیَا کُلِّهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الشَّیَاطِینِ وَ الدَّوَابِّ وَ الطَّیْرِ وَ السِّبَاعِ وَ أُعْطِیَ عِلْمَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ مَنْطِقَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ فِی زَمَانِهِ صُنِعَتِ الصَّنَائِعُ الْمُعْجِبَةُ الَّتِی سَمِعَ بِهَا النَّاسُ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینا مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ ⁽⁴⁾

أقول: هذا الخبر غریب من حیث اشتماله علی ملک المشارق و المغارب و کون ملکه سبعمائة سنة و مخالف للأخبار المعتبرة من الجهتین معا لکن سیأتی من إکمال الدین فی باب وفاته علیه السلام ما یؤید الثانی.

ثم قال رحمه الله قال محمد بن کعب بلغنا أن سلیمان بن داود علیه السلام کان عسکره ⁽⁵⁾مائة فرسخ خمسة و عشرون للإنس و خمسة و عشرون للجن و خمسة و عشرون للوحش و خمسة و عشرون للطیر و کان له ألف بیت من القواریر علی الخشب فیها ثلاثمائة مهیرة و سبعمائة سریة فیأمر الریح العاصف فترفعه و یأمر الرخاء فتسیر به فأوحی الله تعالی إلیه و هو یسیر بین السماء و الأرض أنی قد زدت فی ملکک أنه لا یتکلم أحد من

الخلائق بشی‌ء إلا جاءت به الریح فأخبرتک و قال مقاتل نسجت الشیاطین لسلیمان علیه السلام بساطا فرسخا فی فرسخ ذهبا فی إبریسم و کان یوضع فیه منبر من ذهب فی وسط البساط فیقعد علیه و حوله ثلاثة آلاف کرسی من ذهب و فضة فیقعد الأنبیاء علی کراسی الذهب و العلماء علی کراسی الفضة و حولهم الناس و حول الناس الجن و الشیاطین و تظله الطیر بأجنحتها حتی لا تقع علیه الشمس و ترفع ریح الصبا البساط مسیرة شهر من الصباح إلی الرواح و من الرواح إلی الصباح. ⁽¹⁾

أقول: روی ابن شهرآشوب فی البیان الخبر الثانی مختصرا و زاد فیه و له تخت من عاج میل فی میل و روی ذلک کله فی عدة الداعی و زاد فی آخره فیحکی أنه مر بحراث فقال لقد أوتی ابن داود ملکا عظیما فألقاه الریح فی أذنه فنزل و مشی إلی الحراث و قال إنما مشیت إلیک لئلا تتمنی ما لا تقدر علیه ثم قال لتسبیحة واحدة یقبلها الله تعالی خیر مما أوتی آل داود و فی حدیث آخر لأن ثواب التسبیحة یبقی و ملک سلیمان یفنی ⁽²⁾

و حوله ستمائة الف کرسی من ذهب و فضة.

**[ترجمه]أعلام­الدین: ابن ­شهاب گفته ­است: سلیمان ­علیه ­السلام یکی از جنّیان پرنفوذ و زیرک خود را به­ همراه گروهی از یاران ­خویش به ­مکانی فرستاد و به ­آنها گفت: با او بروید و ببینید چه می­گوید، پس به اتفاق از بازار گذر کردند و او سرش را به­ سوی آسمان بلند کرد و به مردم نگاهی انداخت­ و سرش را تکان داد، هم­چنین برخانه­ای گذر کردند که اهل آن بر مرده­ای می­گریستند ولی او خندید، سپس از مکانی عبور کردند که در آنجا سیر و فلفل به­ پیمانه کشیده می­شدند و او دوباره خندید، در نهایت بر قومی عبو ر کردند که عدّه­ای از آنان ذکر خداوند متعال می­گفتند و عدّه­ای دیگر به ­کار باطل مشغول­ بودند و او باز هم سرش را تکان­ داد، سپس یاران سلیمان آن جنّ را به سویش بازگرداندند و سلیمان را از آنچه با او دیده­ بودند باخبرکردند، پس از او پرسید: آن­گاه که تو را از بازار عبور دادند چرا سرت ­را به ­سوی آسمان بلند کردی و به زمین ­و آسمان نگاه ­کردی؟ جواب­ داد: از ملائکه­ای که بر بالای سر مردم قرار داشتند تعجب کردم که چه ­سریع می­نوشتند! هم­ چنین از مردم که ­چه ­سریع خسته می­شدند! در ادامه گفت: و بر اهل خانه­ای گذر کردم که بر مرده­ای می­گریستند حال ­آنکه خداوند او را وارد بهشت گرداند، پس خندیدم، و بر سیر

ص: 79

­و فلفل گذر کردم که به ­پیمانه کشیده می­شدند در حالی ­که از اوّلی تریاق (ماده­ ضد زهر) گرفته می­شود و دوّمی باعث درد­ و ­مرض است، پس تعجب کردم، و به ­قومی ­نگاه­ کردم که ذکرخدا می­گفتند و عدّه­ای دیگر به کار باطل مشغول ­بودند، من نیز تعجب ­کردم ­وخندیدم. - . نسخه خطی اعلام الدین -

می­گویم: درباب­ اول- معنای نبوت ­وعلّت مبعوث­ شدن ­انبیاء- و غیر از آن درخبر شامیّ نقل ­شد که سلیمان­علیه­السلام از جمله پیامبرانی ­بود که ختنه­ شده متولّد شده­اند،و در باب ­دوّم از امام­ رضا ­علیه ­السلام روایت­ شد که برانگشترسلیمان این­ جمله نقش ­بسته ­بود: پاک ­و منزه است خداوندی که جنّ ­را با کلمات خویش افسار کرده است،و در بابهای داستان داوود علیه­السلام نیز برخی از احوال متعلق به سلیمان ذکرشد.

**[ترجمه]

«24»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: خَرَجَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ذَاتَ لَیْلَةٍ بَعْدَ عَتَمَةٍ وَ هُوَ یَقُولُ هَمْهَمَةٌ هَمْهَمَةٌ وَ لَیْلَةٌ مُظْلِمَةٌ خَرَجَ عَلَیْکُمُ الْإِمَامُ عَلَیْهِ قَمِیصُ آدَمَ وَ فِی یَدِهِ خَاتَمُ سُلَیْمَانَ وَ عَصَا مُوسَی ⁽³⁾.

**[ترجمه]الکافی: از امام­ باقر علیه ­السلام روایت ­شده که فرمود: شبی امیرمؤمنان­ علیه ­السلام بعد از تاریک­ شدن هوا از خانه بیرون رفت در حالی ­که چنین می­گفت:

همهمه ­و همهمه، در شبی تاریک امامی که پیراهن آدم به تن و انگشتر سلیمان به دست و عصای موسی در­ دست دارد به­ سوی شما خارج شده­ است. - . اصول ­الکافی1 : 231 و232 -

**[ترجمه]

«25»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّهُمْ یَقُولُونَ فِی حَدَاثَةِ سِنِّکَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام أَنْ یَسْتَخْلِفَ سُلَیْمَانَ وَ هُوَ صَبِیٌّ یَرْعَی الْغَنَمَ فَأَنْکَرَ ذَلِکَ عُبَّادُ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ عُلَمَاؤُهُمْ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی أَنْ خُذْ عَصَا الْمُتَکَلِّمِینَ وَ عَصَا سُلَیْمَانَ وَ اجْعَلْهَا فِی بَیْتٍ وَ اخْتِمْ عَلَیْهَا بِخَوَاتِیمِ الْقَوْمِ فَإِذَا کَانَ مِنَ الْغَدِ فَمَنْ کَانَتْ عَصَاهُ قَدْ أَوْرَقَتْ

وَ أَثْمَرَتْ فَهُوَ الْخَلِیفَةُ فَأَخْبَرَهُمْ دَاوُدُ علیه السلام فَقَالُوا قَدْ رَضِینَا وَ سَلَّمْنَا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الکافی: روایت است آن­گاه که از امام جواد علیه ­السلام در مورد کم­ بودن سنّتش به ­هنگام امامت سؤال پرسیدند ایشان فرمود: خداوند متعال به ­داوود علیه­ السلام وحی­ فرمود که سلیمان را به جانشینی برگزینید حال ­آنکه کودکی ­بود که گوسفندان را می­چراند، پس عابدان و علمای بنی ­اسرائیل این مسأله را انکار کردند، بنابراین خداوند به داوود وحی نمود که عصای منکران بنی­ اسرائیل و عصای سلیمان را بگیر و همه را در خانه­ای بگذار و با انگشتر هر قومی بر آنان مُهر بزن، و به ­هنگام صبح عصای هر یک که برگ­

ص: 81

و میوه داد او خلیفه و جانشین خواهد بود، و داوود علیه­السلام (چنین کرد و عصای سلیمان برگ و میوه­ داد پس) به بنی ­اسرائیل خبرداد، آنان گفتند: ما راضی وتسلیم هستیم. - . اصول الکافی1 : 383 -

**[ترجمه]

«26»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ وَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الْهَاشِمِیُّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام الْقُنْزُعَةُ ⁽²⁾الَّتِی عَلَی رَأْسِ الْقُنْبُرَةِ ⁽³⁾مِنْ مَسْحَةِ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ علیه السلام وَ ذَلِکَ أَنَّ الذَّکَرَ أَرَادَ أَنْ یَسْفَدَ ⁽⁴⁾أُنْثَاهُ فَامْتَنَعَتْ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهَا لَا تَمْتَنِعِی مَا أُرِیدُ إِلَّا أَنْ یُخْرِجَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنِّی نَسَمَةً یُذْکَرُ بِهِ فَأَجَابَتْهُ إِلَی مَا طَلَبَ فَلَمَّا أَرَادَتْ أَنْ تَبِیضَ قَالَ لَهَا أَیْنَ تُرِیدِینَ أَنْ تَبِیضِی فَقَالَتْ لَا أَدْرِی أُنَحِّیهِ عَنِ الطَّرِیقِ قَالَ لَهَا إِنِّی أَخَافُ أَنْ یَمُرَّ بِکِ مَارُّ الطَّرِیقِ وَ لَکِنِّی أَرَی لَکِ أَنْ تَبِیضِی قُرْبَ الطَّرِیقِ فَمَنْ یَرَاکِ قُرْبَهُ تَوَهَّمَ أَنَّکِ تَعْرِضِینَ لِلَقْطِ الْحَبِّ مِنَ الطَّرِیقِ فَأَجَابَتْهُ إِلَی ذَلِکَ وَ بَاضَتْ وَ حَضَنَتْ حَتَّی أَشْرَفَتْ عَلَی النِّقَابِ ⁽⁵⁾فَبَیْنَا هُمَا کَذَلِکَ إِذْ طَلَعَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام فِی جُنُودِهِ وَ الطَّیْرُ تُظِلُّهُ فَقَالَتْ لَهُ هَذَا سُلَیْمَانُ قَدْ طَلَعَ عَلَیْنَا بِجُنُودِهِ وَ لَا آمَنُ أَنْ یَحْطِمَنَا وَ یَحْطِمَ بَیْضَنَا فَقَالَ لَهَا إِنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام لَرَجُلٌ رَحِیمٌ فَهَلْ عِنْدَکِ شَیْ‌ءٌ خَبَیْتِهِ لِفِرَاخِکِ ⁽⁶⁾إِذَا نَقَبْنَ قَالَتْ نَعَمْ عِنْدِی جَرَادَةٌ خَبَأْتُهَا مِنْکَ أَنْتَظِرُ بِهَا فِرَاخِی إِذَا نَقَبْنَ فَهَلْ عِنْدَکَ شَیْ‌ءٌ قَالَ نَعَمْ عِنْدِی تَمْرَةٌ خَبَأْتُهَا مِنْکِ لِفِرَاخِی قَالَتْ فَخُذْ أَنْتَ تَمْرَتَکَ وَ آخُذُ أَنَا جَرَادَتِی وَ نَعْرِضُ لِسُلَیْمَانَ علیه السلام فَنُهْدِیهِمَا لَهُ فَإِنَّهُ رَجُلٌ یُحِبُّ الْهَدِیَّةَ فَأَخَذَ التَّمْرَةَ فِی مِنْقَارِهِ وَ أَخَذَتْ هِیَ الْجَرَادَةَ فِی رِجْلَیْهَا ثُمَّ تَعَرَّضَا لِسُلَیْمَانَ علیه السلام فَلَمَّا رَآهُمَا وَ هُوَ عَلَی عَرْشِهِ بَسَطَ یَدَهُ لَهُمَا فَأَقْبَلَا فَوَقَعَ الذَّکَرُ عَلَی الْیَمِینِ وَ وَقَعَتِ الْأُنْثَی عَلَی الْیَسَارِ وَ سَأَلَهُمَا عَنْ حَالِهِمَا فَأَخْبَرَاهُ فَقَبِلَ هَدِیَّتَهُمَا وَ جَنَّبَ جُنْدَهُ عَنْهُمَا وَ عَنْ بَیْضِهِمَا وَ مَسَحَ عَلَی رَأْسِهِمَا وَ دَعَا لَهُمَا

بِالْبَرَکَةِ فَحَدَثَتِ الْقُنْزُعَةُ عَلَی رَأْسِهِمَا مِنْ مَسْحَةِ سُلَیْمَانَ علیه السلام ⁽¹⁾.

**[ترجمه]از امام ­رضا علیه السلام روایت ­شده که امام زین ­العابدین­ علی­ بن­ حسین علیهما­ السلام فرمود: کاکل پرنده هدهد (چکاوک) بر اثر دست ­کشیدن سلیمان پسرداوود علیهما ­السلام بر سر او به ­وجود آمده ­است، و داستان از این قرار است: چکاوک ­نر خواست که به جفت­­گیری با چکاوک ماده بپردازد ولی او امتناع کرد، پس­ نر به مادّه گفت: مرا از آنچه می­خواهم منع نکن که اگر قبول ­کنی خداوند متعال از من پرنده­ای خلق می­کند که از او یاد شود. پرنده ماده درخواست او را اجابت نمود، به ­هنگام تخم­گذاری پرنده ­نر به او گفت: کجا تخم می­گذاری؟ پاسخ داد: نمی­دانم، آن ­را به دور از جاده می­گذارم، پرنده ­نر گفت: می­ترسم که ­رهگذران بر تو عبور کنند، ولی به نظر من تخم ­را کنار جاده بگذار، هرکس تو را نزدیک جاده ببیند گمان می­کند برای برداشتن­ دانه آمده­ای، پرنده مادّه پذیرفت و تخم گذاشت و بر آن نشست، تا اینکه زمان سر برآوردن جوجه از تخم نزدیک شد، و زمانی­ که آن دو پرنده در چنین احوالی بودند سلیمان علیه ­السلام در میان سپاهیانش و در حالی­ که پرندگان بر او سایه انداخته ­بودند پدیدار گشت، پرنده­ ماده گفت: این سلیمان است که با سپاهیانش به ­سوی­ ما می­آید، و از اینکه ما و تخم­هایمان را از بین ببرد در امان نخواهیم ­بود، پرنده ­نر به او گفت: سلیمان­ علیه­ السلام مرد مهربانی ­است، آیا نزد خود چیزی برای جوجه­هایت به ­هنگام سر برآوردن از تخم پنهان کرده­ای؟ جواب­ داد: بله، ملخی نزد خود از تو پنهان کرده­ام که هنگام سر برآوردن جوجه­ها به آنها بخورانم، و آیا نزد تو چیزی هست؟ گفت: بله ، خرمایی از تو پنهان کرده­ام تا آن را به جوجه­هایم بدهم، پرنده ماده گفت: تو خرمایت را برگیر من نیز ملخم ­را بر می­گیرم و نزد سلیمان می­رویم و آن دو را به او هدیه می­دهیم، چرا که او مردی است که هدیه را دوست می­دارد،آن­گاه پرنده ­نر خرما را به منقار و پرنده­ ماده ملخ را به پاهایش گرفت و نزد سلیمان ­علیه ­السلام آمدند، هنگامی­ که سلیمان بر تخت­ خویش آن دو را دید دستش را به سوی آنها دراز کرد، پس به او نزدیک شدند و پرنده­ نر روی دست­ راست ­و پرنده ­ماده روی دست چپ نشستند، پس سلیمان از احوال آنان پرسید و او را مطلع ­کردند، آن­گاه هدیه آن­ دو را پذیرفت و سپاهیانش را از آنان و تخم­هایش دور نگاه ­داشت و بر سرشان دست کشید و از خدا برای آنان درخواست برکت کرد،

ص: 82

و بر اثر دست ­کشیدن سلیمان بر سرشان کاکل به ­وجود آمد. - . فروع الکافی 2 : 146 -

**[ترجمه]

«27»

نبه، تنبیه الخاطر رُوِیَ أَنَّ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ علیه السلام مَرَّ فِی مَوْکِبِهِ وَ الطَّیْرُ تُظِلُّهُ وَ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ بِعَابِدٍ ⁽²⁾مِنْ عُبَّادِ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقَالَ وَ اللَّهِ یَا ابْنَ دَاوُدَ لَقَدْ آتَاکَ اللَّهُ مُلْکاً عَظِیماً فَسَمِعَهُ سُلَیْمَانُ فَقَالَ لَتَسْبِیحَةٌ فِی صَحِیفَةِ مُؤْمِنٍ خَیْرٌ مِمَّا أُعْطِیَ ابْنُ دَاوُدَ إِنَّ مَا أُعْطِیَ ابْنُ دَاوُدَ یَذْهَبُ وَ إِنَّ التَّسْبِیحَةَ تَبْقَی ⁽³⁾.

**[ترجمه]تنبیه­ الخواطر: روایت ­شده که سلیمان ­علیه­ السلام به ­همراه سپاهیان خود و در حالی که پرندگان بر او سایه انداخته و جنّ ­و انس در طرف راست ­و چپ او قرار گرفته بودند به ­عابدی از عابدان بنی ­اسرائیل گذر کرد، عابد گفت: ای پسر داوود، به خدا سوگند که او فرمانروایی بزرگی به تو بخشیده­ است، سلیمان این سخن را شنید و گفت: یک تسبیح­ گفتن در کارنامه انسان مؤمن از آنچه به ­پسرداوود بخشیده شده بهتراست، آنچه به پسرداوود بخشیده شده از بین می­رود و تسبیح ماندگار می­ماند. - . تنبیه الخواطر 1 : 129 و 130 -

**[ترجمه]

«28»

وَ کَانَ سُلَیْمَانُ علیه السلام إِذَا أَصْبَحَ تَصَفَّحَ وُجُوهَ الْأَغْنِیَاءِ وَ الْأَشْرَافِ حَتَّی یَجِی‌ءَ إِلَی الْمَسَاکِینِ وَ یَقْعُدُ مَعَهُمْ وَ یَقُولُ مِسْکِینٌ مَعَ الْمَسَاکِینِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]سلیمان علیه ­السلام صبح­گاهان به ­صورت ثروتمندان ­و اشراف نگاه می­کرد تا اینکه به مساکین می­رسید و با آنان می­نشست و می­گفت: مسکینی در کنار مساکین است. - . تنبیه الخواطر 1 : 203 -

**[ترجمه]

«29»

إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، کَانَ سُلَیْمَانُ علیه السلام مَعَ مَا هُوَ فِیهِ مِنَ الْمُلْکِ یَلْبَسُ الشَّعْرَ وَ إِذَا جَنَّهُ اللَّیْلُ شَدَّ یَدَیْهِ إِلَی عُنُقِهِ فَلَا یَزَالُ قَائِماً حَتَّی یُصْبِحَ بَاکِیاً وَ کَانَ قُوتُهُ مِنْ سَفَائِفِ الْخُوصِ یَعْمَلُهَا بِیَدِهِ وَ إِنَّمَا سَأَلَ الْمُلْکَ لِیَقْهَرَ مُلُوکَ الْکُفْرِ ⁽⁵⁾.

وَ رَوَی الثَّعْلَبِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَنْ کَعْبٍ قَالَ: إِنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام کَانَ إِذَا رَکِبَ حَمَلَ أَهْلَهُ وَ سَائِرَ حَشَمِهِ وَ خَدَمِهِ وَ کُتَّابَهُ فِی مَدِینَةٍ مِنْ قَوَارِیرَ لَهَا أَلْفُ سَقْفٍ وَ تِلْکَ السُّقُوفُ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ عَلَی قَدْرِ دَرَجَاتِهِمْ وَ قَدِ اتَّخَذَ مَطَابِخَ وَ مَخَابِزَ یَحْمِلُ فِیهَا تَنَانِیرَ الْحَدِیدِ وَ قُدُورَ عِظَامٍ یَسَعُ کُلُّ قِدْرٍ عَشْرَةَ جَزَائِرَ وَ قَدِ اتَّخَذَ مَیَادِینَ لِلدَّوَابِّ أَمَامَهُ فَیَطْبَخُ الطَّبَّاخُونَ وَ یَخْبِزُ الْخَبَّازُونَ وَ تَجْرِی الدَّوَابُّ بَیْنَ یَدَیْهِ بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ الرِّیحُ تَهْوِی بِهِمْ فَسَارَ مِنْ إِصْطَخْرَ إِلَی الْیَمَنِ فَسَلَکَ الْمَدِینَةَ مَدِینَةَ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ سُلَیْمَانُ هَذَا دَارُ هِجْرَةِ نَبِیٍّ فِی آخِرِ الزَّمَانِ طُوبَی لِمَنْ آمَنَ بِهِ وَ طُوبَی لِمَنِ اتَّبَعَهُ وَ طُوبَی لِمَنِ اقْتَدَی بِهِ وَ رَأَی حَوْلَ الْبَیْتِ قلت: و الذی رأیته فی کتاب التیجان: 153 لوهب بن منبه أن سلیمان سار الی مکّة فنزل و صلی فیه و مر بقبر إسماعیل فنزل إلیه و ألم به؛ قال: و کان ملک مکّة یومئذ البشر بن لبلغ بن عمرو بن مضاض بن عبد المسیح بن نفیلة بن عبد المدان بن حشرم بن عبد یالیل بن جرهم بن قحطان بن هود النبیّ علیه السلام، و کان البشر عاملا لبلقیس.⁽⁶⁾أَصْنَاماً تُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ

فَلَمَّا جَاوَزَ سُلَیْمَانُ الْبَیْتَ بَکَی الْبَیْتُ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی الْبَیْتِ مَا یُبْکِیکَ قَالَ یَا رَبِّ أَبْکَانِی هَذَا نَبِیٌّ مِنْ أَنْبِیَائِکَ وَ قَوْمٌ مِنْ أَوْلِیَائِکَ مَرُّوا عَلَیَّ فَلَمْ یَهْبِطُوا فِیَّ وَ لَمْ یُصَلُّوا عِنْدِی وَ لَمْ یَذْکُرُوکَ بِحَضْرَتِی وَ الْأَصْنَامُ تُعْبَدُ حَوْلِی مِنْ دُونِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنْ لَا تَبْکِ فَإِنِّی سَوْفَ أَمْلَؤُکَ وُجُوهاً سُجَّداً وَ أُنْزِلُ فِیکَ قُرْآناً جَدِیداً وَ أَبْعَثُ مِنْکَ نَبِیّاً فِی آخِرِ الزَّمَانِ أَحَبَّ أَنْبِیَائِی إِلَیَّ وَ أَجْعَلُ فِیکَ عُمَّاراً مِنْ خَلْقِی یَعْبُدُونَنِی وَ أَفْرِضُ عَلَی عِبَادِی فَرِیضَةً یَدُفُّونَ ⁽¹⁾إِلَیْکَ دَفِیفَ النُّسُورِ إِلَی وُکُورِهَا وَ یَحِنُّونَ ⁽²⁾إِلَیْکَ حَنِینَ النَّاقَةِ إِلَی وَلَدِهَا وَ الْحَمَامَةِ إِلَی بَیْضَتِهَا وَ أُطَهِّرُکَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَ عَبَدَةِ الشَّیْطَانِ قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ سُلَیْمَانَ لَمَّا مَلَکَ بَعْدَ أَبِیهِ أَمَرَ بِاتِّخَاذِ کُرْسِیٍّ لِیَجْلِسَ عَلَیْهِ لِلْقَضَاءِ وَ أَمَرَ بِأَنْ یُعْمَلَ بَدِیعاً مَهُولًا بِحَیْثُ أَنْ لَوْ رَآهُ مُبْطِلٌ أَوْ شَاهِدُ زُورٍ ارْتَدَعَ وَ تَهَیَّبَ قَالَ فَعُمِلَ لَهُ کُرْسِیٌّ مِنْ أَنْیَابِ الْفِیَلَةِ وَ فَصَّصُوهُ بِالْیَاقُوتِ وَ اللُّؤْلُؤِ وَ الزَّبَرْجَدِ وَ أَنْوَاعِ الْجَوَاهِرِ وَ حَفَّفُوهُ بِأَرْبَعِ نَخَلَاتٍ مِنْ ذَهَبٍ شَمَارِیخُهَا ⁽³⁾الْیَاقُوتُ الْأَحْمَرُ وَ الزُّمُرُّدُ الْأَخْضَرُ عَلَی رَأْسِ نَخْلَتَیْنِ مِنْهَا طَاوُسَانِ مِنْ ذَهَبٍ وَ عَلَی رَأْسِ الْآخَرَیْنِ نَسْرَانِ مِنْ ذَهَبٍ بَعْضُهَا مُقَابِلًا لِبَعْضٍ وَ جَعَلُوا مِنْ جَنْبَتَیِ الْکُرْسِیِّ أَسَدَیْنِ مِنَ الذَّهَبِ عَلَی رَأْسِ کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَمُودٌ مِنَ الزُّمُرُّدِ الْأَخْضَرِ وَ قَدْ عَقَدُوا عَلَی النَّخَلَاتِ أَشْجَارَ کُرُومٍ مِنَ الذَّهَبِ الْأَحْمَرِ وَ اتَّخَذُوا عَنَاقِیدَهَا مِنَ الْیَاقُوتِ الْأَحْمَرِ بِحَیْثُ یَظَلُّ عَرِیشُ الْکُرُومِ النَّخْلَ وَ الْکُرْسِیَّ قَالَ وَ کَانَ سُلَیْمَانُ علیه السلام إِذَا أَرَادَ صُعُودَهُ وَضَعَ قَدَمَیْهِ عَلَی الدَّرَجَةِ السُّفْلَی فَیَسْتَدِیرُ الْکُرْسِیُّ کُلُّهُ بِمَا فِیهِ دَوَرَانَ الرَّحَی الْمُسْرِعَةِ وَ تَنْشُرُ تِلْکَ النُّسُورُ وَ الطَّوَاوِیسُ أَجْنِحَتَهَا وَ تَبْسُطُ الْأَسَدَانِ أَیْدِیَهُمَا فَتَضْرِبَانِ الْأَرْضَ بِأَذْنَابِهِمَا فَکَذَلِکَ کُلُّ دَرَجَةٍ یَصْعَدُهَا سُلَیْمَانُ علیه السلام فَإِذَا اسْتَوَی بِأَعْلَاهُ أَخَذَ النَّسْرَانِ اللَّذَانِ عَلَی النَّخْلَتَیْنِ تَاجَ سُلَیْمَانَ فَوَضَعَاهُ عَلَی رَأْسِ سُلَیْمَانَ

علیه السلام ثُمَّ یَسْتَدِیرُ الْکُرْسِیُّ بِمَا فِیهِ وَ یَدُورُ مَعَهُ النَّسْرَانِ وَ الطَّاوُوسَانِ وَ الْأَسَدَانِ قَائِلَاتٍ ⁽¹⁾بِرُءُوسِهَا إِلَی سُلَیْمَانَ یَنْضَحْنَ ⁽²⁾عَلَیْهِ مِنْ أَجْوَافِهَا الْمِسْکَ وَ الْعَنْبَرَ ثُمَّ تَنَاوَلَتْ حَمَامَةٌ مِنْ ذَهَبٍ قَائِمَةٌ عَلَی عَمُودٍ مِنْ جَوْهَرٍ مِنْ أَعْمِدَةِ الْکُرْسِیِّ التَّوْرَاةَ فَیَفْتَحُهَا سُلَیْمَانُ علیه السلام وَ یَقْرَؤُهَا عَلَی النَّاسِ وَ یَدْعُوهُمْ إِلَی فَصْلِ الْقَضَاءِ وَ یَجْلِسُ عُظَمَاءُ بَنِی إِسْرَائِیلَ عَلَی کَرَاسِیَّ مِنَ الذَّهَبِ الْمُفَصَّصَةِ بِالْجَوْهَرِ وَ هِیَ أَلْفُ کُرْسِیٍّ عَنْ یَمِینِهِ وَ تَجِی‌ءُ عُظَمَاءُ الْجِنِّ وَ تَجْلِسُ عَلَی کَرَاسِیِّ الْفِضَّةِ عَنْ یَسَارِهِ وَ هِیَ أَلْفُ کُرْسِیٍّ حَافِّینَ جَمِیعاً بِهِ ثُمَّ یَحُفُّ بِهِمُ الطَّیْرُ فَتُظِلُّهُمْ وَ تَتَقَدَّمُ إِلَیْهِ النَّاسُ لِلْقَضَاءِ فَإِذَا دَعَا بِالْبَیِّنَاتِ وَ الشُّهُودِ لَإِقَامَةِ الشَّهَادَاتِ دَارَ الْکُرْسِیُّ بِمَا فِیهِ مَعَ جَمِیعِ مَا حَوْلَهُ دَوَرَانَ الرَّحَی الْمُسْرِعَةِ وَ یَبْسُطُ الْأَسَدَانِ أَیْدِیَهُمَا وَ یَضْرِبَانِ الْأَرْضَ بَأَذْنَابِهِمَا وَ یَنْشُرُ النَّسْرَانِ وَ الطَّاوُوسَانِ أَجْنِحَتَهُمَا فَیَفْزَعُ مِنْهُ الشُّهُودُ وَ یَدْخُلُهُمْ مِنْ ذَلِکَ رُعْبٌ وَ لَا یَشْهَدُونَ إِلَّا بِالْحَقِّ ⁽³⁾.

**[ترجمه]إرشاد القلوب: سلیمان ­علیه ­السلام با وجود مِلک ­و اموالی که داشت، یک لباس زیر می­پوشید و هنگامی ­که شب فرا می­رسید دستش را به گردن­ خود محکم می­کرد، و پیوسته می­ایستاد تا گریه ­کنان به صبح می­رسید، و غذای­ او از پولِ لباسهای بافته شده از برگ درختان ­خرما که با داستان­ خود­ می­ساخت تأمین می­شد، و از خداوند می­خواست پادشاهان کفر را مقهور گرداند. - . إرشاد القلوب 1 : 192 -

ثعلبی در تفسیر خود گفته ­است: سلیمان­ علیه ­السلام هنگامی­ که سوار می­شد، اهل خانه و سایر خدمتکاران و نوکران و کاتبان خود را در شهری از شیشه حمل می­کرد، آن شهر دارای هزار سقف بود و برحسب­ مراتب ساکنان برخی از سقفها بر بالای برخی دیگر قرار گرفته ­بودند، و آشپزخانه­ها و نانواهایی در آن ­شهر وجود داشت که ­سلیمان تنورهای ­آهنی و دیگهای بزرگ ­را در آنها به­ همراه می­برد، و هر دیگ گنجایش ده­ جزیره داشت، و میادینی برای چهار پایان در مقابل خود ساخته بود، پس آشپزها آشپزی می­کردند، نانواها نان می­پختند، چهار پایان در بین آسمان ­و زمین در مقابل او حرکت می­کردند و باد آنها را به ­این­ سو و آن ­سو می­برد، آن­گاه سلیمان ا ز سرزمین اصطخر به ­سوی­ یمن به ­راه افتاد، پس وارد شهر مدینة­ النبی صلی­ الله­ علیه­ و آله شد وگفت: این شهر مکان هجرت پیامبری در آخر الزمان است، خوشا به­ حال آنان­که به او ایمان می­آورند و از او پیروی و به او اقتدا می­کنند، سپس در مکّه در اطراف خانه­ خدا بت­هایی را مشاهده کرد که به­ جای خداوند پرستش می­شدند

ص: 83

و هنگامی­که سلیمان ازخانه کعبه عبور کرد، کعبه ­گریست، پس خداوند متعال به او وحی فرمود: چه­ چیز تو را به ­گریستن وا داشت؟ گفت: پروردگارا، پیامبری از پیامبران تو و گروهی از دوستان نزدیکت بر من گذشتند و در من فرود نیامدند و نزد من نماز نخواندند و در پیشگاه­ من ذکر تو نگفتند، حال­ آنکه بت­ها در اطرافم به­ جای­ تو پرستش می­شوند، پس خداوند متعال به او وحی نمود: گریه نکن، که به ­زودی (فضای) تو را پُر از چهره­های سجده­ گذار می­کنم و قرآن­ جدیدی را در تو نازل می­کنم، و از کنار تو پیامبری را در آخر الزمان مبعوث می­گردانم که از همه پیامبران نزد من محبوب­تر است، و مخلوقات خوشنام و آبادگر خویش را در (فضای) تو قرار می­دهم که ­مرا عبادت می­کنند و بر بندگانم فریضه­ای را واجب می­گردانم که به سوی ­تو سرازیر می­شوند آن­گونه که­ عقاب­ها به ­سوی لانه­هایشان پَر می­گشایند، و مشتاق آمدن به ­سوی­ تو می­شوند آن­گونه که شتر مشتاق دیدار بچه­اش و کبوتر مشتاق تخم­هایش می­شود، و تو را از بت­ها و شیطان­ پرستان­ پاک خواهم ­کرد؛ روایت ­شده هنگامی ­که سلیمان بعد از پدرش فرمانروا شد، فرمان داد که تختی برای او حاضر کنند تا به ­هنگام قضاوت روی آن بنشیند و دستور داد که آن­ تخت به ­صورت شگفت­ انگیز و ترسناک ساخته شود به ­طوری ­که اگر دروغگو و انسانی نادرست و یا شاهدی ناحق آن ­را مشاهده ­کرد از عمل­ خویش باز داشته شود و بترسد، پس تختی از جنس ­عاج ­فیل برای او ساختند و آن­ را با یاقوت­ و مروارید و زبرجد و انواع جواهرات نگین­گذاری کردند و در اطرافش چهار نخل­ طلایی قرار دادند که ­شاخه­های آنها از جنس یاقوت ­قرمز و زمرّد سبز بود، روی دو نخل دو طاووس­ طلایی و روی دو نخل ­دیگر دو عقاب­ طلایی در مقابل یکدیگر قرار داشتند و در دو طرف تخت دو شیرطلایی قرار داده بودند که بر سر هر یک از آنها ستونی از زمرد سبز استوار گشته بود، و بر روی نخل­ها تاک­هایی از طلای ­قرمز بند کرده ­بودند که خوشه­هایش از یاقوت قرمز بود و کَپَر تاک­ها بر درختان­ خرما و تخت سایه­ انداخته ­بود، و هنگامی­ که سلیمان می­خواست از تخت بالا رود پاهایش را بر پلّه نخست می­گذاشت پس تمام تخت مانند سنگهای سریع آسیاب به چرخش در می­آمد، و آن عقابها و طاووس­ها پرهایشان را می­گستراندند، و شیرها دست­هایشان را می­گشودند و با دُمهای خود به زمین می­زدند، و سلیمان از هر پلّه­ای که بالا می­رفت همین اتفاق تکرار می­شد، و هنگامی ­که بر بالای تخت قرار می­گرفت، دو عقابی که بر روی دو نخل قرار داشتند تاج سلیمان را می­گرفتند و آن ­را بر سر او می­نهادند،

ص: 84

سپس تخت با آنچه در آن­ بود می­چرخید و دو عقاب و دو طاووس و دو شیر نیز با آن می­چرخیدند در حالی­ که سرشان­ را به ­سوی سلیمان کج می­کردند و از درون شکم خود مشک ­و عنبر بر سلیمان می­پاشیدند،آن­گاه کبوتری از طلائی که بر ستونی جواهری از ستونهای تخت قرار داشت تورات را می­گرفت و سلیمان علیه­ السلام آن­ را باز می­کرد و برمردم می­خواند و آنان را به قضاوت حقّ دعوت می­کرد، بزرگان بنی ­اسرائیل نیز بر هزار کرسی طلائی و نقره­ کاری شده که در سمت راست سلیمان قرار گرفته ­بود می­نشستند، و بزرگان جنّیان می­آمدند و بر کرسی­های نقره­ای در سمت چپ او می­نشستند و همه به دور او جمع می­شدند، سپس پرندگان اطراف آنان حلقه می­زدند و بر ایشان سایه می­افکندند، آن­گاه مردم برای قضاوت نزد سلیمان می­آمدند، و هنگامی ­که دلایل قاطع­ و شاهدان را برای اقامه شهادت فرا می­خواند تخت و هر آنچه در آن و اطرافش بود مانند سنگ­ آسیاب سریع می­چرخید و شیرها دستهایشان را دراز می­کردند و با دُمهایشان بر زمین می­کوفتند، دو عقاب و دو طاووس نیز بالهایشان را می­گستراندند، بنابراین شاهدان از این منظره می­ترسیدند و وحشت آنان را فرا می­گرفت و جز به حقّ شهادت نمی­دادند. - . تفسیر « الکشف و البیان» ثعلبی که نسخه خطی است و تاکنون چاپ نشده است. -

**[ترجمه]

باب 6 معنی قول سلیمان علیه السلام هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی «4»

اشاره

باب 6 معنی قول سلیمان علیه السلام هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی ⁽⁴⁾

**[ترجمه]«هَب لی ملکاً لا ینبغی لأحد من بعدی» - . ص / 34 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

مع، معانی الأخبار ع، علل الشرائع أَحْمَدُ بْنُ یَحْیَی الْمُکَتِّبُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْوَرَّاقِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ هَارُونَ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ النَّوْفَلِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیه السلام أَ یَجُوزُ أَنْ یَکُونَ نَبِیُّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بَخِیلًا فَقَالَ لَا فَقُلْتُ لَهُ فَقَوْلُ سُلَیْمَانَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی مَا وَجْهُهُ وَ مَعْنَاهُ فَقَالَ الْمُلْکُ مُلْکَانِ مُلْکٌ مَأْخُوذٌ بِالْغَلَبَةِ وَ الْجَوْرِ وَ إِجْبَارِ النَّاسِ وَ مُلْکٌ مَأْخُوذٌ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ کَمُلْکِ آلِ إِبْرَاهِیمَ وَ مُلْکِ طَالُوتَ وَ مُلْکِ ذِی الْقَرْنَیْنِ فَقَالَ سُلَیْمَانُ علیه السلام هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی أَنْ یَقُولَ إِنَّهُ مَأْخُوذٌ بِالْغَلَبَةِ وَ الْجَوْرِ

وَ إِجْبَارِ النَّاسِ فَسَخَّرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ رُخاءً حَیْثُ أَصابَ وَ جَعَلَ غُدُوَّهَا شَهْراً وَ رَوَاحَهَا شَهْراً وَ سَخَّرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ الشَّیاطِینَ کُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ وَ عُلِّمَ مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ مُکِّنَ فِی الْأَرْضِ فَعَلِمَ النَّاسُ فِی وَقْتِهِ وَ بَعْدَهُ أَنَّ مُلْکَهُ لَا یُشْبِهُ مُلْکَ الْمُلُوکِ الْمُخْتَارِینَ ⁽¹⁾مِنْ قِبَلِ النَّاسِ وَ الْمَالِکِینَ بِالْغَلَبَةِ وَ الْجَوْرِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فَقَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَحِمَ اللَّهُ أَخِی سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ مَا کَانَ أَبْخَلَهُ ⁽²⁾فَقَالَ لِقَوْلِهِ علیه السلام وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا مَا کَانَ أَبْخَلَهُ بِعِرْضِهِ وَ سُوءِ الْقَوْلِ فِیهِ وَ الْوَجْهُ الْآخَرُ یَقُولُ مَا کَانَ أَبْخَلَهُ إِنْ کَانَ أَرَادَ مَا یَذْهَبُ إِلَیْهِ الْجُهَّالُ ثُمَّ قَالَ علیه السلام قَدْ وَ اللَّهِ أُوتِینَا مَا أُوتِیَ سُلَیْمَانُ وَ مَا لَمْ یُؤْتَ سُلَیْمَانُ وَ مَا لَمْ یُؤْتَ أَحَدٌ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی قِصَّةِ سُلَیْمَانَ هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی قِصَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الأخبار، علل الشرائع: علی بن یقطین می­گوید: از امام موسی کاظم علیه السلام پرسیدم: آیا جایز است که پیامبر خدا بخیل باشد؟ فرمود:خیر، پرسیدم: پس این گفته سلمان: «ربّ اغفر لی و هَب لی ملکاً لا ینبغی لأحدٍ من بعدی»{پروردگارا، مرا ببخش و مُلکی به من ارزانی دار که هیچ کس را پس از من سزاوار نباشد.} چه وجهه­ای دارد و به چه معناست؟ فرمود: فرمانروایی دو نوع است: یکی آنکه با غلبه بر دیگران و ظلم و اجبار بر مردم گرفته شود، و دیگری آنکه از جانب خداوند متعال باشد، مانند فرمانروایی خاندان ابراهیم و طالوت و ذوالقرنین؛ پس سلیمان علیه السلام گفت: «هب لی ملکاً لا ینبغی لأحدٍ من بعدی» یعنی: ملکی به من ارزانی دار که هیچ کسی را شایستگی آن نباشد که بگوید ملک او از طریق غلبه و ستم و مجبور ساختن مردم حاصل شده است،

ص: 85

پس خداوند عزّ و جلّ باد را برای سلیمان مسخّرگرداند که به امر او به هر جایی که می­خواست به آرامی جریان می­یافت، و این باد در مسیر رفت مسافتی به اندازه یک ماه و در مسیر برگشت نیز مسافتی به اندازه یک ماه مسافت می­پیمود، و خداوند شیاطین را در کسوت بنّا و غوّاص برای او مسخّر گرداند و به او زبان گفتار پرندگان آموخت، و در زمین قدرت و عزّت یافت، پس مردم در زمان سلیمان و بعد از ایشان فهمیدند که فرمانروایی او شبیه فرمانروایی پادشاهان برگزیده شده از جانب مردم که با سلطه و ستم بر مردم حکم می­رانند نیست. در ادامه از امام پرسیدم: پس معنای این فرموده رسول خدا صلّی الله علیه وآله چیست: (خداوند سلیمان پسر داوود را رحمت کند که چقدر بخیل بود!)؟ فرمود: سخن پیامبر از دو جنبه قابل بررسی است: یکی اینکه سلیمان چقدر نسبت به آبرو و گفته ناپسند در مورد خود بخیل بود، و دیگری: سلیمان چقدر بخیل بود نسبت به این که آنچه را نادانان به آن نظر دارند خواسته باشد. سپس امام کاظم علیه السلام فرمود: به خدا سوگند که به ما (اهل بیت) آنچه به سلیمان داده شده و آنچه را به او و هیچ یک از پیامبران دیگر نیز داده نشده بخشیده شده است، خداوند متعال در داستان سلیمان می­فرماید: «هذا عطاؤنا فامنن أو أمسک بغیر حساب» {این بخشش ماست آن را بی شمار ببخش یا نگاه­دار}، ولی در داستان محمّد صلّی الله علیه وآله می­فرماید: «ماآتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوه.» - . معانی الأخبار : 100 و 101 ، علل الشرائع : 35 - {چنگ زنید آنچه را که پیامبر برای شما به ارمغان آورده است و پایان دهید آنچه که شما را از آن نهی کرده است.}

**[ترجمه]

بیان

تأویله علیه السلام للآیة الکریمة یحتمل وجهین الأول أن یکون علیه السلام قدر فی الآیة شیئا و هو قوله أن یقول أی هَبْ لِی مُلْکاً یکون لعظمته ⁽⁴⁾بحیث لا یقدر أحد علی أن یقول إنه کملک سائر الملوک مأخوذ بالجور و الغلبة و یؤیده الوجه الأول من وجهی تأویل الخبر حیث بخل بعرضه فی هذا الدعاء و سأل الله أن یرفع عنه ألسن الناس بأن ملکه مأخوذ بالجور و لا یکون عرضه عرضة لملام لئام الخلق.

الثانی أن یکون المعنی أنه علیه السلام سأل ربه ملکا لا یتهیأ للملوک الجائرین ⁽⁵⁾تحصیله بالجور و الغلبة لیکون معجزا له علی نبوته و آیة علی خلافته فلا یمنع هذا الکلام أن یعطی الله من بعده من الأنبیاء و الأوصیاء أضعاف ما أعطاه فیکون قوله لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی أن یقول بیانا لحاصل المعنی و لازمه لا تقدیرا فی الکلام أی طلب

ملکا لم یقدر أحد علی تحصیله بقوته لئلا یقال إن ملکه مأخوذ بالغلبة فلا یکون معجزا له فعلی هذا یکون قوله علیه السلام ما أبخله بعرضه لأنه کان ذلک أیضا مقصودا له ضمنا و إن کان المقصود بالذات کونه معجزا و الظاهر أنه علیه السلام کان یعلم أن الخبر موضوع و إنما أوله تحرزا عن طرح الخبر المشهور بینهم تقیة و لذا ردد علیه السلام بین الوجهین و لو کان صادرا عنه صلی الله علیه و آله لکان عالما بما أراده به و أما کون ما أعطاه الرسول أفضل ⁽¹⁾

و ذکر الکلینی عن زید الشحام انه قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السلام فی قوله تعالی: «هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ» قال: اعطی سلیمان ملکا ثمّ جرت هذه الآیة فی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و کان له یعطی ما یشاء من یشاء، و یمنع من یشاء ما یشاء، و اعطاه أفضل ممّا أعطی سلیمان لقوله تعالی: «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا».

و یحتمل أن یکون الفضل بسبب أنه فوض إلیه إعطاء الأمور الدنیویة و منعها و أعطی النبی صلی الله علیه و آله الرئاسة العامة فی الدین و الدنیا لجمیع الخلق و فیه شی‌ء.

و قال الطبرسی فی قوله تعالی رُخاءً أی لینة سهلة و قیل طیبة سریعة و قیل أی مطیعة حَیْثُ أَصابَ أی حیث أراد سلیمان من النواحی ⁽²⁾.

**[ترجمه]تأویل امام علیه السلام ازآیه کریمه در بردارنده دو صورت است: اول: امام علیه السلام عبارتی را در آیه در تقدیر گرفته باشد به این ترتیب که سلیمان گفت: پروردگارا، به من چنان فرمانروایی و مُلک با عظمتی ببخش که کسی به خود اجازه ندهد بگوید: فرمانروایی سلیمان مانند سایر پادشاهان با ستم و سلطه به دست آمده است. و این تأویل را جنبه نخست از تفسیر حدیث پیامبر صلی الله علیه وآله تایید می­کند، چرا که سلیمان علیه السلام در این دعا نسبت به آبروی خویش بخل ورزید و از خدا خواست که او را بالاتر از سخن مردم قرار دهد مبنی بر اینکه فرمانروایی او نیز به واسطه ستم و سلطه حاصل شده است، و آبرویش در معرض سرزنش مخلوقات پست و بی ارزش قرار نگیرد.

دوّم: معنا به این صورت باشد: سلیمان علیه السلام از پروردگارش خواست فرمانروایی و مُلکی به او عطا فرماید که کسب آن از طریق ظلم و سلطه برای پادشاهان ستمگر فراهم نباشد، تا معجزه­ای باشد بر نبوّت او و نشانه­ای بر جانشینی پدرش، و این خواسته سلیمان با این نکته تناقض ندارد که خداوند به پیامبران و اوصیای بعد از او چندین برابر آنچه به او بخشیده را بخشیده باشد، پس این کلام سلیمان «لا ینبغی لأحد من بعدی أن یقول» توضیحی برای معنای مورد نظر و لازمه آن است نه اینکه تقدیری در کلام باشد،

ص: 86

یعنی: سلیمان درخواست فرمانروایی و مُلکی کرد که توان کسب آن با ستم و قدرت برای کسی فراهم نباشد، تا گفته نشود: فرمانروایی سلیمان از طریق ستم و سلطه حاصل شده است پس برای او معجزه به شمار نمی­آید؛ بنابراین، تأویل امام کاظم علیه السلام (ما أبخله بعرضه) نیز به صورت ضمنی مورد نظر بوده است، هر چند مقصود ذاتی درخواست و دعای سلیمان معجزه بودن فرمانروایی اوست. و چنین به نظر می­رسد که امام علیه السلام می­دانست حدیث منقول از پیامبر جعلی است و فقط به خاطر تقیّه از این امر که حدیث مشهور در بین آنان را از میان ببرد به تأویل آن پرداخت، و دو صورت قابل برداشت از حدیث را بیان نمود، و اگر این سخن از جانب پیامبر صلی الله علیه وآله بود قطعاً امام کاظم نسبت به منظور ایشان آگاه بود؛ و اما این سخن که آنچه خداوند به پیامبر بخشیده برتر است به این دلیل است که خداوند متعال آنچه را که ممکن بوده به سلیمان عطا فرموده و امر بخشش و عدم بخشش آن را به او سپرده است ولی تعیین امور را به او تفویض نکرده است، بر خلاف پیامبر ما که خداوند تمام امور را به ایشان تفویض نموده و به مردم دستور داده که از تمام سخنان او پیروی کنند، و این مسأله بر اساس اصل تفویض قابل شرح و بیان است و تحقیق در مورد آن در کتاب امامت خواهد آمد.

و ممکن است که برتری پیامبر به این سبب باشد که خداوند متعال بخشش و منع امور دنیایی را به سلیمان تفویض نموده است، حال آنکه ریاست عمومی دین و دنیای تمام مخلوقات را به پیامبر صلی الله علیه وسلم عطا فرموده است.

طبرسی گفته است: این فرموده خداوند متعال «رخاء» به معنای (نرم و آهسته) می­باشد، و گفته شده: به معنای (پاک و سریع) می­باشد؛ هم چنین معنای (فرمانبردار) نیز برای آن نقل شده است، طبرسی در مورد فرموده «حیث أصاب» نیز گفته است: یعنی هر ناحیه و سویی که سلیمان اراده می­کرد. - . مجمع البیان 8 : 477 -

**[ترجمه]

«2»

ب، قرب الإسناد مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ سُلَیْمَانَ هَبْ لِی ⁽³⁾مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ قُلْتُ فَأُعْطِیَ الَّذِی دَعَا بِهِ قَالَ نَعَمْ وَ لَمْ یُعْطَ بَعْدَهُ إِنْسَانٌ مَا أُعْطِیَ نَبِیُّ اللَّهِ علیه السلام مِنْ غَلَبَةِ الشَّیْطَانِ فَخَنَقَهُ إِلَی

أُسْطُوَانَةٍ ⁽¹⁾حَتَّی أَصَابَ بِلِسَانِهِ ⁽²⁾یَدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ لَوْ لَا مَا دَعَا بِهِ سُلَیْمَانُ لَأَرَیْتُکُمُوهُ ⁽³⁾.

تذییل: قال الطبرسی قدس الله روحه: یسأل عن هذا فیقال إن هذا القول من سلیمان یقتضی الضنة و المنافسة لأنه لم یرض بأن یسأل الملک حتی أضاف إلی ذلک أن یمنع غیره منه و أجیب عنه بأجوبة أحدها أن الأنبیاء لا یسألون إلا ما یؤذن لهم فی مسألته و جائز أن یکون الله أعلم سلیمان أنه إن سأل ملکا لا یکون لغیره کان أصلح له فی الدین و أعلمه أنه لا صلاح لغیره فی ذلک و لو أن أحدنا صرح فی دعائه بهذا الشرط حتی یقول اللهم اجعلنی أکثر أهل زمانی مالا إذا علمت أن ذلک أصلح لی لکان ذلک منه حسنا جائزا ⁽⁴⁾اختاره الجبائی.

و ثانیها أنه یجوز أن یکون علیه السلام التمس من الله آیة لنبوته یبین بها من غیره و أراد لا ینبغی لأحد غیری ممن أنا مبعوث إلیه و لم یرد من بعده إلی یوم القیامة من النبیین کما یقال أنا لا أطیع أحدا بعدک أی لا أطیع أحدا سواک.

و ثالثها ما قاله المرتضی قدس الله سره إنه یجوز أن یکون إنما سأل ملک الآخرة و ثواب الجنة و یکون معنی قوله لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی لا یستحقه بعد وصولی إلیه أحد من حیث لا یصلح ⁽⁵⁾أن یعمل ما یستحق به ذلک لانقطاع التکلیف.

و رابعها أنه التمس معجزة تختص به کما أن موسی علیه السلام اختص بالعصا و الید ⁽⁶⁾و اختص صالح بالناقة و محمد صلی الله علیه و آله بالقرآن و المعراج

وَ یَدُلُّ عَلَیْهِ مَا رُوِیَ مَرْفُوعاً

عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ صَلَّی صَلَاةً فَقَالَ إِنَّ الشَّیْطَانَ عَرَضَ لِی لِیُفْسِدَ عَلِیَّ الصَّلَاةَ فَأَمْکَنَنِیَ اللَّهُ مِنْهُ فَوَدَعْتُهُ ⁽¹⁾وَ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أُوثِقَهُ إِلَی سَارِیَةٍ ⁽²⁾حَتَّی تُصْبِحُوا وَ تَنْظُرُوا إِلَیْهِ أَجْمَعِینَ فَذَکَرْتُ قَوْلَ سُلَیْمَانَ رَبِّ هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی فَرَدَّهُ اللَّهُ خَاسِئاً خَائِباً أَوْرَدَهُ الْبُخَارِیُّ وَ مُسْلِمٌ فِی الصَّحِیحَیْنِ انْتَهَی.⁽³⁾

و قال الرازی أجاب القائلون بأن الشیطان استولی علی مملکته معناه أن یعطیه الله ملکا لا یقدر الشیاطین أن یقوموا مقامه و یسلبونه منه ثم قال بعد ما ذکر بعض الأجوبة السابقة الثالث أن الاحتراز عن طیبات الدنیا مع القدرة علیها أشق من الاحتراز عنها حال عدم القدرة علیها فکأنه قال یا إلهی أعطنی مملکة فائقة علی ممالک البشر بالکلیة حتی أحترز عنها مع القدرة علیها لیصیر ثوابی أکمل و أفضل.

الرابع من الناس من یقول الاحتراز عن لذات الدنیا عسر صعب لأن هذه اللذات حاضرة و سعادات الآخرة نسیئة و النقد یصعب بیعه بالنسیئة فقال سلیمان أعطنی یا رب مملکة تکون أعظم الممالک الممکنة للبشر حتی أنی أبقی مع تلک القدرة الکاملة فی غایة الاحتراز لیظهر للخلق أن حصول الدنیا لا یمنع من خدمة المولی ⁽⁴⁾انتهی.

و ذکر البیضاوی وجها آخر و هو أن المعنی لا ینبغی لأحد من بعدی لعظمته کقولک لفلان ما لیس لأحد من الفضل و المال علی إرادة وصف الملک بالعظمة لا أن لا یعطی أحد مثله. ⁽⁵⁾

أقول: بعد ثبوت عصمة الأنبیاء و جلالتهم لا بد من حمل ما صدر عنهم علی محمل صحیح مجملا و إن لم یتعین فی نظرنا و ما ذکر من الوجوه محتملة و إن کان بعضها لا یخلو من بعد و ما ذکره الطبرسی أولا أظهر الوجوه ⁽⁶⁾و یمکن أن یقال المنع عن غیره

لم یکن علی وجه الضنة بل علی وجه الشفقة لأن ملک الدنیا فی نظرهم خسیس دنی لا یلیق بالمقربین قربه و لما رأی صلاح زمانه فی ذلک سأله اضطرارا و منعه عن غیره إشفاقا علیهم أو یقال إن کلامه مخصوص بمن عدا الأنبیاء و الأوصیاء و هو قریب من الثانی و یحتمل وجوها أخر ترکناها مخافة الإطناب.

**[ترجمه]قرب الأسناد: محمد بن عبدالحمید به نقل از أبو جملیه گفته است: در مورد این سخن سلیمان «هَب لی مُلکاً لا ینبغی لأحد مِن بعدی إنّک أنت الوهّاب» از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا آنچه سلیمان از خدا خواسته به او بخشیده شده است؟ فرمود: بله، و بعد از سلیمان قدرت غلبه بر شیطان به هیچ کس به اندازه پیامبر صلی الله علیه وآله داده نشده است، پس پیامبر گلوی شیطان را به ستونی فشار داد

ص: 87

تا جایی که با زبانش دست پیامبر را لمس کرد. آن­گاه پیامبر فرمود: اگر آنچه سلیمان در خواست کرده اتفاق نمی­افتاد، او را به شما نشان می­دادم. - . قرب الأسناد : 81 -

تذییل: طبرسی، خداوند روانش را مقدّس گرداند، گفته است: در مورد درخواست سلیمان سؤال پرسیده می­شود و این گونه پاسخ داده می­شود: درخواست مطرح شده از سوی سلیمان، بُخل و رقابت می­طلبد چرا که او راضی نشد تنها درخواست فرمانروایی کند، بلکه اضافه برآن خواست که دیگران از نعمت فرمانروایی محروم باشند؛ و من (طبرسی) این سؤال را به چند شیوه پاسخ می­دهم: نخست اینکه پیامبران چیزی را درخواست نمی­کنند مگر آنکه اجازه درخواست آن چیز به آنان داده شده باشد، و رواست اگر خداوند متعال سلیمان را آگاه کرده باشد که اگر درخواست فرمانروایی و مُلکی کند که دیگران صاحبش نباشند، برای او در رسیدگی کردن به امور دین و شریعت شایسته­تر است، هم چنین جایز است او را به این امر آگاه کرده باشد که دیگران شایستگی چنین فرمانروایی و ملکی را ندارند، و اگر هریک از ما در دعا کردن به این نکته تصریح کند که:\"خدایا، بیشترین مال و اموال را در میان مردم زمانه­ام به من ببخش اگر میدانی که این امر برای من بهتر و شایسته­تر است\"، این درخواستِ او نیک و جایز خواهد بود؛ این نظر را جبائی برگزیده است.

دوم: جایز است که سلیمان علیه السلام از خدا برای اثبات نبوّتش درخواست نشانه­ای کرده باشد که او را از دیگران متمایز سازد و گفته باشد: این فرمانروایی شایسته کسانی نباشد که من به سوی آنان مبعوث می­شوم؛ و منظور او پیامبرانی نبوده که بعد از او تا روز قیامت مبعوث می­گردند. آن­گونه که گفته می­شود: من بعد از تو از کسی اطاعت نمی­کنم، یعنی: غیر از تو از کسی اطاعت نمی­کنم.

سوم: آنچه سیّد مرتضی رحمه الله بیان کرده است: جایز است که سلیمان فرمانروایی و مُلک آخرت و ثواب بهشت را درخواست کرده باشد، و معنای کلام «لا ینبغی لأحدٍ من بعدی» به این صورت باشد: بعد از رسیدن من به فرمانروایی ومُلک، دیگر هیچ کس استحقاق آن را نداشته باشد، از آن جهت که به خاطر قطع تکلیف، شایسته کسی نباشد که عملی انجام دهد که چنین استحقاقی پیدا کند.

و چهارم: سلیمان درخواست معجزه­ای کرده است که مخصوص او باشد، آن­گونه که عصا و ید بیضاء مخصوص موسی علیه السلام، شتر مخصوص صالح علیه السلام و قرآن و معراج مخصوص پیامبر صلی الله علیه وآله می­باشد، و حدیث مرفوعی که از پیامبر صلی الله علیه وآله به

ص: 88

هنگام خواندن نماز روایت شده بر این نظر دلالت دارد، ایشان فرمودند: شیطان بر من نمایان شد تا نمازم را باطل کنم آن­گاه خداوند مرا بر او چیره گرداند، پس او را ترک کردم و سعی نمودم که او را به ستون ببندم تا همه شما صبح­گاهان او را ببینید، ولی به یاد این سخن سلیمان افتادم: «ربّ هب لی ملکاً لا ینبغی لأحدٍ من بعدی»، پس خداوند او را رانده شده و نا امید بازگرداند. این حدیث را مسلم و بخاری در صحیحین ذکر کرده­اند. - . مجمع البیان 8 : 476-477 -

رازیّ گفته است: عدّه­ای سؤال مطرح شده را به این صورت پاسخ می­دهند که شیطان بر مملکت تحت فرمان سلیمان مستولی شد، بنابراین از خدا درخواست کرد که فرمانروایی و ملکی به او ببخشد که شیاطین نتوانند در جایگاه او قرار گیرند و یا آن مُلک را از او سلب کنند، رازیّ سپس بعد از ذکر برخی از جوابهایی که ذکر آنها گذشت گفته است: دوری جستن از لذتهای دنیا با وجود توانایی انجام آنها خیلی سخت­تر از دوری جستن از آنها به هنگام عدم توانایی است، پس گویا سلیمان گفته است: خداوندا، فرمانروایی و مُلکی به من عطا فرما که به صورت کلّی از فرمانروایی و مُلک بشر برتر باشد تا بتوانم با وجود قدرت برآن از آن کناره بگیرم و ثوابم کاملتر و بهتر باشد. (رازیّ در ادامه گفته است:) برخی از مردم می­گویند: کناره گرفتن از لذتهای دنیا سخت و دشوار است، چرا که این لذتها حاضر و در دسترس هستند ولی سعادتهای اخروی به آینده موکول شده و نسیه می­باشند، و فروختن نقد به نسیه بسیار مشکل است، بنابراین سلیمان گفته است: پروردگارا، مملکتی به من عطا فرما که بزرگترین مملکت ممکن برای بشر باشد تا من با وجود قدرت در کسب آن، گوشه گیری و عزلت از دنیا را برگزینم و برای مردم روشن شود که به دست آوردن دنیا مانع خدمت به مولا نمی­شود. - . مفاتیح الغیب7 : 137 -

و بیضاوی جنبه دیگری را ذکر کرده و گفته معنا به این صورت است: به خاطر عظمت و بزرگی این فرمانروایی، کسی بعد از من شایسته آن نیست، مانند این سخن شما که می­گویید: فلانی را فضل و مالی است که هیچ کس را نیست، به این منظور که فرمانروایی به عظمت و بزرگی وصف شود نه اینکه به هیچ کس نظیر آن عطا نشود. - . انوارالتنزیل 2 : 346 -

می­گویم: بعداز اثبات عصمت پیامبران و بزرگواری ایشان ناگزیر باید کلیه اعمالی که از آنان سر زده را به صورت صحیحی تأویل و تفسیر کنیم، اگرچه دلیل چنین اعمالی در نظر ما ثابت شده و معیّن نباشد، و جنبه­هایی که در تفسیر درخواست سلیمان علیه السلام ذکر شد محتمل هستند، هرچند برخی از آنها دور از معنای واقعی به نظر می­رسیدند، و نظری که طبرسی در ابتدا ذکر کرد واضح­ترین جنبه و نظر است، و می­توان گفت: درخواست سلیمان از خدا مبنی بر منع دیگران از دست یابی به فرمانروایی و مُلک او

ص: 89

نه بر اساس بخل بلکه بر اساس شفقت ودلسوزی بوده است، چرا که مُلک دنیا به نظر پیامبران بی ارزش وپست بوده و شایسته مقرّبان درگاه الهی نیست، و سلیمان به خاطر اینکه خیر و صلاح زمان خویش درآن بوده به ناچار برای خود درخواست چنان فرمانروایی و مُلکی کرده و برای دیگران و براساس شفقت و دلسوزی نسبت به آنان درخواست منع آن کرده است؛ یا گفته می­شود: درخواست منع اعطای فرمانروایی و مُلک، برای دشمنان پیامبران و اوصیا بوده است و این نظر به نظر دوّم طبرسی نزدیک است، و احتمال جنبه­های دیگری نیز وجود دارد که به خاطر ترس از اطاله کلام از ذکر آنها خودداری نمودیم.

**[ترجمه]

باب 7 قصة مروره علیه السلام بوادی النمل و تکلمه معها و سائر ما وصل إلیه من أصوات الحیوانات‌

الآیات

النمل: «وَ حُشِرَ لِسُلَیْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ حَتَّی إِذا أَتَوْا عَلی وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ یا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ لا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ فَتَبَسَّمَ ضاحِکاً مِنْ قَوْلِها وَ قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلی والِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِکَ فِی عِبادِکَ الصَّالِحِینَ»(17-19)

<meta info="- و حشر لسلیمان جنوده من الجنّ و الإنس الطیر فهم یوزعون * حتّی إذا أتوا علی واد النمل قالت نملة یا أیّها النمل ادخلوا مساکنکم لا یحطمنّکم سلیمان و جنوده و هم لا یشعرون * فتبسّم ضاحکاَ من قولها و قال ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتک الّتی علیّ و علی والدیّ و أن أعمل صالحاَ ترضاه و أدخلنی برحمتک فی عبادک الصالحین. - . نمل/ 17-19 -

{برای سلیمان سپاهیانش از جنّ و انس و پرندگان جمع آوری شدند و [برای رژه] دسته دسته گردیدند، تا آن­گاه که به وادی مورچگان رسیدند مورچه­ای [به زبان خویش] گفت: ای مورچگان، به خانه­هایتان داخل شوید مبادا سلیمان و سپاهیانش ندیده و ندانسته شما را پایمال کنند، [سلیمان] از گفتار او دهن به خنده گشود و گفت: پروردگارا در دلم افکن تا نعمتی را که به من و پدر و مادرم ارزانی داشته­ای سپاس بگزارم و به کار شایسته­ای که آن را می­پسندی بپردازم و مرا به رحمت خویش در میان بندگان شایسته­ات داخل کن.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله: عَلی وادِ النَّمْلِ هو واد بالطائف و قیل بالشام قالَتْ نَمْلَةٌ أی صاحت بصوت خلق الله لها و لما کان الصوت مفهوما لسلیمان علیه السلام عبر عنه بالقول و قیل کانت رئیسة النمل لا یَحْطِمَنَّکُمْ أی لا یکسرنکم سُلَیْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ بحطمکم و وطئکم فإنهم لو علموا بمکانکم لم یطئوکم و هذا یدل علی أن سلیمان و جنوده کانوا رکبانا و مشاة علی الأرض و لم تحملهم الریح لأن الریح لو حملتهم بین السماء و الأرض لما خافت النملة أن یطئوها بأرجلهم و لعل هذه القصة کانت قبل تسخیر الله الریح لسلیمان علیه السلام فإن قیل کیف عرفت النملة سلیمان و جنوده حتی قالت هذه المقالة قلنا إذا کانت مأمورة بطاعته فلا بد أن یخلق الله لها من الفهم ما

تعرف به أمور طاعته و لا یمتنع أن یکون لها من الفهم ما تستدرک به ذلک و قد علمنا أنها تشق ما تجمع من الحبوب بنصفین مخافة أن تصیبه الندی فینبت إلا الکزبرة فإنها تکسرها بأربع لأنها تنبت إذا قطعت بنصفین ⁽¹⁾فمن هداها إلی هذا فإنه یهدیها إلی تمییز ما یحطمها مما لا یحطمها و قیل إن ذلک کان منها علی سبیل المعجز الخارق للعادة لسلیمان علیه السلام قال ابن عباس فوقف سلیمان علیه السلام بجنوده حتی دخل النمل مساکنه فتبسم ضاحکا من قولها و سبب ضحکه التعجب لأنه رأی ما لا عهد له به و قیل إنه تبسم بظهور عدله حتی عرفه النمل ⁽²⁾و قیل إن الریح أطارت کلامها إلیه من ثلاثة أمیال حتی سمع ذلک فانتهی إلیها و هی تأمر النمل بالمبادرة فتبسم من حذرها رَبِّ أَوْزِعْنِی أی ألهمنی. ⁽³⁾أقول قال الرازی فی تفسیره رأیت فی بعض الکتب أن تلک النملة إنما أمرت غیرها بالدخول لأنها خافت أنها إذا رأت سلیمان علی جلالته فربما وقعت فی کفران نعمة الله و هو المراد بقوله لا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمانُ فأمرتها بالدخول فی مساکنها لئلا تری تلک النعم فلا تقع فی کفران نعم الله ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]طبرسی رحمه الله گفته است: «علی واد النمل» منظور از وادی مورچگان، درّه­ای در طائف است، و گفته شده: درّه­ای در شام است، «قالت نملة» یعنی: مورچه­ای با صدایی که خدا برایش آفریده بود فریاد زد، و از آنجا که صدا برای سلیمان علیه السلام مفهوم بود از آن به (قول:گفتار) یاد کرده است؛ و گفته شده: آن مورچه رئیس مورچگان بود، «لا یحطمّنکم»یعنی: شمارا در هم نشکند، «سلیمان و جنوده و هم لایشعرون» با در هم شکستن و لگد مال کردن شما، و آنان اگر از مکان شما آگاهی داشته باشند شما را لگد مال نخواهند کرد، و این سخن بر این نکته دلالت می­کند که سلیمان و سپاهیانش سواره و پیاده بر زمین راه رفته­اند و باد آنان را حمل نمی­کرده است، چرا که اگر باد آنها را بین آسمان و زمین حمل می­کرد مورچه­ها از اینکه زیر پاهای آنان بمانند و له شوند نمی­ترسیدند، و شاید این داستان قبل از مسخرّ گردانده شدن باد از سوی خداوند برای سلیمان علیه السلام اتفاق افتاده باشد، و اگر گفته شود: آن مورچه چگونه سلیمان و سپاهیانش را شناخته تا این سخنان را در مورد آنان بگوید؟ می­گوییم: اگر آن مورچه مأمور به اطاعت از سلیمان بوده باشد پس ناگزیر باید خداوند درک و فهمی را برای او آفریده باشد که

ص: 90

به وسیله آن امور مربوط به اطاعتش را بشناسد، و مانعی نیز وجود ندارد که آن مورچه دارای حدّی از درک و فهم باشد و آن موضوع را درک کرده باشد، و ما قبلاً از این مسأله آگاه شده­ایم که مورچه، دانه­هایی را که جمع می­کند به خاطر ترس از روییده شدن به دو نصف تقسیم می­کند به ­جز دانه گشنیر که آن را به چهار قسمت تقسیم می­کند، چرا که اگر دو نصف شود دوباره امکان روییدن آن وجود دارد، بنابراین کسی که مورچه را به فهم چنین موضوعی هدایت می­کند او را به تشخیص اینکه چه چیزی باعث نابود شدن و نشدنش می­شود نیز هدایت می­کند؛ و گفته شده: فهم این موضوع از سوی مورچه معجزه خارق العاده­ای برای سلیمان علیه السلام بوده است، ابن عباس گفته است: پس سلیمان علیه السلام سربازانش را متوقف کرد تا مورچه­ها وارد خانه­هایشان شوند سپس به این سخن آنان خندید، و سبب خندیدن سلیمان تعجب و شگفتی او بود، چرا که موضوع بی­سابقه­ای را مشاهده کرده بود؛ و گفته شده: سلیمان به دلیل آشکار شدن عدالتش خندید تا جائی که مورچه نیز به این عدالت پی برده بود؛ و گفته شده: باد سخنان مورچه را از فاصله سه مایلی به گوش سلیمان رساند و او بعد از شنیدن صدای مورچه به سراغش رفت و چون مورچه­های دیگر را به تصمیم گیری و اقدام کردن امر می­کرد از حذر و مواظبت او به خنده افتاد، «ربّ أوزعنی» یعنی: پروردگارا، به من الهام کن. - . مجمع البیان 7 : 215 -

می­گویم: رازی در تفسیرش گفته است: در یکی از کتابها مشاهده کرده­ام که آن مورچه، مورچه­های دیگر را به رفتن داخل لانه­هایشان امر کرد، چرا که می­ترسید هنگامی که مورچه­ها سلیمان را در حالت شکوه و عظمتش ببینند گرفتار کفران نعمت الهی شوند، و منظور از فرموده «لا یحطمنّکم سلیمان» نیز همین مطلب است، پس به آنان دستور داد که وارد لانه­هایشان شوند تا آن نعمتها را نببینند و گرفتار کفران نعمت الهی نشوند. - . مفاتیح الغیب 7 : 376 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی وَ حُشِرَ لِسُلَیْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ ⁽⁵⁾قَعَدَ عَلَی کُرْسِیِّهِ وَ حَمَلَتْهُ الرِّیحُ ⁽⁶⁾عَلَی وَادِی النَّمْلِ وَ هُوَ وَادٍ یُنْبِتُ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ قَدْ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ النَّمْلَ وَ هُوَ قَوْلُ الصَّادِقِ علیه السلام إِنَّ لِلَّهِ وَادِیاً یُنْبِتُ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ قَدْ حَمَاهُ اللَّهُ بِأَضْعَفِ خَلْقِهِ وَ هُوَ النَّمْلُ لَوْ رَامَتْهُ الْبَخَاتِیُّ ⁽⁷⁾مَا قَدَرَتْ عَلَیْهِ فَلَمَّا انْتَهَی سُلَیْمَانُ إِلَی وَادِی النَّمْلِ فَقَالَتْ نَمْلَةٌ یا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ لا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا

یَشْعُرُونَ فَتَبَسَّمَ ضاحِکاً مِنْ قَوْلِها وَ قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلی والِدَیَّ إِلَی قَوْلِهِ فِی عِبادِکَ الصَّالِحِینَ

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ فَهُمْ یُوزَعُونَ قَالَ یُحْبَسُ أَوَّلُهُمْ عَلَی آخِرِهِمْ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیرعلی بن ابراهیم: «وحشر لسلیمان جنوده من الجنّ و الإنس والطیر»: سلیمان بر تختش نشست و باد او را تا وادی مورچگان حمل کرد، از قضا در آن وادی طلا و نقره می­رویید و خداوند مورچه­ها را مسؤول آن گردانده بود، امام صادق علیه السلام در این باره می­فرماید: خداوند صاحب وادی و درّه­ای است که در آن طلا و نقره می­روید، و مسؤولیت نگهداری آن را بر عهده ضعیف­ترین مخلوقات خود یعنی مورچه­ها نهاده است، که اگر شتران خراسانی قصد این وادی کنند توان قدرت یافتن برآن را نخواهند داشت. و هنگامی که سلیمان به وادی مورچه­ها رسید، یکی از آنها گفت: «یا أیّها النمل ادخلوا مساکنکم لا یحطمنّکم سلیمان و جنوده و هم لا

ص: 91

یشعرون * فتبسّم ضاحکاً من قولها و قال ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتک التی أنعمت علیّ و علی والدیّ» تا این فرموده «فی عبادک الصالحین» {ای مورچگان، به خانه­هایتان داخل شوید مبادا سلیمان و سپاهیانش ندیده و ندانسته شمارا پایمال کنند، [سلیمان] از گفتار او دهان به خنده گشود و گفت: پروردگارا، در دلم افکن تا نعمتی را که به من و پدر و مادرم ارزانی داشته سپاس بگزارم.} تا این فرموده: {در میان بندگان شایسته­ات داخل کن}.

و در روایت أبوالجارود از امام باقر علیه السلام در مورد آیه «فهم یوزعون» نقل شده که فرمود: اوّل و آخر آنها به هم پیوسته و باهم محبوس بودند. - . تفسیر القمی : 476-478 -

**[ترجمه]

بیان

قال البیضاوی یُوزَعُونَ أی یحبسون بحبس أولهم علی آخرهم لیتلاحقوا ⁽²⁾.

**[ترجمه]بیضاوی گفته است: «یوزعون» یعنی: اول و آخر آنان با هم محبوس بودند تا باهم باشند. - . انوارالتنزیل2 : 195 -

**[ترجمه]

«2»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ع، علل الشرائع عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ الْقُرَشِیُّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَصْفَهَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْرَوَیْهِ الْقَزْوِینِیِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْغَازِی قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام یَقُولُ عَنْ أَبِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَتَبَسَّمَ ضاحِکاً مِنْ قَوْلِها قَالَ لَمَّا قَالَتِ النَّمْلَةُ یا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ لا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمانُ وَ جُنُودُهُ ⁽³⁾حَمَلَتِ الرِّیحُ صَوْتَ النَّمْلَةِ إِلَی سُلَیْمَانَ وَ هُوَ مَارٌّ فِی الْهَوَاءِ وَ الرِّیحُ قَدْ حَمَلَتْهُ فَوَقَفَ وَ قَالَ عَلَیَّ بِالنَّمْلَةِ فَلَمَّا أُتِیَ بِهَا قَالَ سُلَیْمَانُ یَا أَیَّتُهَا النَّمْلَةُ أَ مَا عَلِمْتِ أَنِّی نَبِیُّ اللَّهِ وَ أَنِّی لَا أَظْلِمُ أَحَداً قَالَتِ النَّمْلَةُ بَلَی قَالَ سُلَیْمَانُ فَلِمَ حَذَّرْتِنِیهِمْ ظُلْمِی وَ قُلْتِ یا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ قَالَتِ النَّمْلَةُ خَشِیتُ أَنْ یَنْظُرُوا إِلَی زِینَتِکَ فَیَفْتَتِنُوا بِهَا فَیَبْعُدُوا عَنِ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ ⁽⁴⁾ثُمَّ قَالَتِ النَّمْلَةُ أَنْتَ أَکْبَرُ أَمْ أَبُوکَ دَاوُدُ قَالَ سُلَیْمَانُ علیه السلام بَلْ أَبِی دَاوُدُ قَالَتِ النَّمْلَةُ فَلِمَ زِیدَ فِی حُرُوفِ اسْمِکَ حَرْفٌ عَلَی حُرُوفِ اسْمِ أَبِیکَ دَاوُدَ قَالَ سُلَیْمَانُ مَا لِی بِهَذَا عِلْمٌ قَالَتِ النَّمْلَةُ لِأَنَّ أَبَاکَ دَاوُدَ دَاوَی جُرْحَهُ بِوُدٍّ فَسُمِّیَ دَاوُدَ وَ أَنْتَ یَا سُلَیْمَانُ أَرْجُو أَنْ تَلْحَقَ بِأَبِیکَ

ثُمَّ قَالَتِ النَّمْلَةُ هَلْ تَدْرِی لِمَ سُخِّرَتْ لَکَ الرِّیحُ مِنْ بَیْنِ سَائِرِ الْمَمْلَکَةِ ⁽¹⁾قَالَ سُلَیْمَانُ مَا لِی بِهَذَا عِلْمٌ قَالَتِ النَّمْلَةُ یَعْنِی عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِکَ لَوْ سَخَّرْتُ لَکَ جَمِیعَ الْمَمْلَکَةِ کَمَا سَخَّرْتُ لَکَ هَذِهِ الرِّیحَ لَکَانَ زَوَالُهَا مِنْ یَدِکَ کَزَوَالِ الرِّیحِ فَحِینَئِذٍ تَبَسَّمَ ضاحِکاً مِنْ قَوْلِها ⁽²⁾

**[ترجمه]عیون أخبار الرضا، علل الشرائع: امام رضا علیه السلام از پدرش موسی بن جعفر و ایشان نیز از امام صادق علیه السلام در مورد این فرموده خداوند متعال « قتبسّم ضاحکاً من قولها» نقل می­کند: هنگامی که مورچه گفت: «یا أیّها النمل ادخلوا مساکنکم لا یحطمنّکم سلیمان و جنوده» {ای مورچگان، به خانه­هایتان داخل شوید مبادا سلیمان و سپاهیانش ندیده و ندانسته شما را پایمال کنند}، باد صدای او را به سلیمان که در هوا گذر می­کرد و توسط باد جا به جا می­شد رساند، پس ایستاد و گفت: آن مورچه را نزد من بیاورید، هنگامی که آورده شد سلیمان گفت: ای مورچه، آیا می­دانی که من پیامبر خدا هستم و به هیچ کس ظلم نمی­کنم؟ مورچه پاسخ داد: آری، سلیمان گفت: پس چرا سایر مورچه­ها را از ظلم من برحذر داشتی و گفتی: {ای مورچگان به خانه­هایتان داخل شوید}؟ مورچه پاسخ داد: ترسیدم که به زینت تو بنگرند و فریفته آن شوند و از ذکر خداوند متعال دور شوند.

سپس مورچه گفت: ای سلیمان تو بزرگتری یا پدرت داوود؟ سلیمان علیه­السلام گفت: پدرم داوود، مورچه گفت: پس چرا تعداد حروف اسم تو یکی بیشتر اسم پدرت است؟ سلیمان گفت: آگاهی و علمی به این موضوع ندارم، مورچه گفت: چرا که پدرت داوود زخمش را با دوستی و محبت مداوا کرد پس داوود نامیده شد، و تو ای سلیمان، امیدوارم که در این زمینه به پدرت ملحق شوی.

ص: 92

آن­گاه گفت: آیا می­دانی چرا از میان فرمانروایان سایر سرزمینها باد فقط برای تو مسخّر گشته است؟ سلیمان گفت: در این باره علمی ندارم، مورچه گفت: منظور خداوند عزّ و جلّ از این کار این بوده که اگر تمام مملکت و سرزمینها مانند این باد مسخّر فرمان تو گردند، زوال و نابودی آنها مانند زوال و نابودی این باد است؛ در این هنگام سلیمان از این سخن مورچه به خنده افتاد. - . عیون الأخبار : 233 ، علل الشرائع : 35 و 36 -

**[ترجمه]

بیان

قال الثعلبی فی تفسیره رأیت فی بعض الکتب و ذکر نحوه و فیه فقالت النملة هل علمت لم سمی أبوک داود فقال لا قالت لأنه داوی جرحه بود هل تدری لم سمیت سلیمان قال لا قالت لأنک سلیم رکنت إلی ما أوتیت لسلامة صدرک و آن لک أن تلحق بأبیک. ⁽³⁾

أقول: التعلیل الذی ذکرته النملة یحتمل وجوها من التأویل:

الأول و هو الذی ارتضیته أن المعنی أن أباک لما ارتکب ترک الأولی و صار قلبه مجروحا بذلک فداواه بود الله تعالی و محبته فلذا سمی داود اشتقاقا من الدواء بالود و أنت لما لم ترتکب بعد و أنت سلیم منه سمیت سلیمان فخصوص العلتین للتسمیتین صارتا علة لزیادة اسمک علی اسم أبیک.

ثم لما کان کلامها موهما لکونه من جهة السلامة أفضل من أبیه استدرکت ذلک بأن ما صدر عنه لم یصر سببا لنقصه بل صار سببا لکمال محبته و تمام مودته و أرجو أن تلحق أنت أیضا بأبیک فی ذلک لیکمل محبتک.

الثانی أن المعنی أن أصل الاسم کان داوی جرحه بود و هو أکثر من اسمک و إنما صار بکثرة الاستعمال داود ثم دعا له و رجاه بقوله أرجو أن تلحق بأبیک أی فی الکمال و الفضل.

الثالث ما ذکره بعض المعاصرین و هو أن المراد أن هذا الاسم مشتمل علی سلیم

أو مأخوذ منه و السلیم قد یستعمل فی الجریح کاللدیغ تفؤلا بصحته و سلامته أو أنت سلیم من المداواة التی حصلت لأبیک فلهذا سمیت سلیمان فالحرف الزائد للدلالة علی وجود الجرح و کما أن الجرح زائد فی البدن أو النفس عن أصل الخلقة کان فی الاسم حرف زائد للدلالة علی ذلک و فیه معنی لطیف و هو أن هذه الزیادة فی الاسم الدالة علی الزیادة فی المسمی لیست مما یزید به الاسم و المسمی کمالا بل قد تکون الزیادة لغیر ذلک.

الرابع ما یفهم مما عنون الصدوق الباب الذی أورد الخبر فیه به ⁽¹⁾حیث قال باب العلة التی من أجلها زید فی حروف اسم سلیمان حرف من حروف اسم أبیه داود فلعله رحمه الله حمل الخبر علی أن المعنی أنک لما کنت سلیما أرید أن یشتق لک اسم یشتمل علی السلامة و لما کان أبوک داود داوی جرحه بالود و صار کاملا بذلک أراد الله تعالی أن یکون فی اسمک حرف من حروف اسمه لتلحق به فی الکمال فزید فیه الألف و ما یلزمه لتمام الترکیب و صحته من النون فصار سلیمان و إلا لکان السلیم کافیا للدلالة علی السلامة فلذا زید حروف اسمک علی حروف اسم أبیک و لو کان فی الخبر من حروف اسم أبیک کما رأینا فی بعض النسخ کان ألصق بهذا المعنی و قوله أرجو أن تلحق بأبیک أی لتلک الزیادة فیدل ضمنا و کنایة علی أنه إنما زید لذلک و لا یخفی بعده.

**[ترجمه]ثعلبی در تفسیرش گفته است: در یکی از کتابها مشاهده کردم که مانند این روایت نقل شده و این جملات به آن افزوده شده است: مورچه گفت: آیا می­دانی چرا اسم پدرت داوود است؟ سلیمان گفت: خیر، مورچه گفت: چرا که او زخمش را با دوستی و محبت مداوا کرد، و آیا می­دانی چرا تو نیز سلیمان نامیده شده­ای؟ سلیمان گفت: خیر، مورچه گفت: چرا که سالم هستی و به خاطر سلامت قلبت به آنچه به تو وحی شده اعتماد و علاقه پیدا کرده­ای، زمان آن رسیده که به پدرت ملحق شوی. - . نسخه خطی الکشف و البیان -

می­گویم: علّتی که مورچه ذکر کرده از چند چهت قابل تأویل است:

نخست: و این نکته­ای است که من نیز آن را پذیرفته­ام و بدین ترتیب است که: ای سلیمان، پدر تو هنگامی که مرتکب ترک اولی شد و در اثر آن قلبش مجروح گردید، جراحت قلب خویش را با دوستی و محبت خداوند متعال مداوا کرد و به همین سبب داوود نامیده شد که مشتقّ از (دواء بالوّد: مداوا با دوستی و محبت) می­باشد، و تو به خاطر اینکه هرگز مرتکب چنین گناهی نشده و از آن در امان ماندی سلیمان نامیده شده­ای، پس دو علّتی که تو و پدرت بر اساس آن اسم گذاری شده­اید باعث شده که اسم تو حرفی بیشتر از اسم پدرت داشته باشد.

سپس هنگامی که سخن مورچه این ابهام را به وجود می­آورد که سلیمان به جهت سلامت برتر از پدرش است، درصدد رفع ابهام و تصحیح کلامش برآمد به این ترتیب که آنچه از پدرت سر زده باعث نقصان و کمبود نشده است، بلکه سبب به اوج رسیدن محبت و موّدت او شده است، و امیدوارم تو نیز در این زمینه به پدرت ملحق شوی تا محبتت را کامل کنی.

دوّم: معنا به این صورت است که: اسم پدرت در اصل (داوی جرحه بودّ: زخمش را با محبت مداوا می­کرد) بوده که حروف آن از حروف اسم تو بیشتر است، و در اثر کثرت استعمال تبدیل به داوود شده است، سپس مورچه برای سلیمان دعا کرد و با این سخن او را امیدوار نمود : امیدوارم که در کمال و فضل به پدرت ملحق شوی.

سوّم: آنچه برخی از مفسران معاصر ذکر کرده­اند مبنی بر اینکه: مقصود این است که این اسم (سلیمان) مشتمل بر اسم سلیم

ص: 93

یا برگرفته از آن است، و از اسم سلیم برای مجروحی مانند مار گزیده استفاده می­شود که فال نیکی برای بازگشت صحت و سلامتی او باشد، یا اینکه تو از مداوایی که برای پدرت صورت گرفت در امان هستی بنابراین سلیمان نامیده شده­ای، پس حرف زائد موجود در اسم برای دلالت بر وجود جراحت و زخم است، و آن­گونه که زخم، عارضه­ای زائد بر اصل خلقت در بدن و یا درون انسان است به همان ترتیب حرف زائد اسم نیز برای دلالت بر این نکته است،و معنای لطیفی که در این باره وجود دارد این است که زیادت موجود در اسم که بر زیادت موجود در مسمّی دلالت می­کند، معنای زیادت کمال در اسم و یا مسمّی نیست، بلکه ممکن است به خاطر اهداف دیگری باشد.

چهارم: آنچه که از عنوان بندی شیخ صدوق برای بابی که حدیث را در آن ذکر کرده فهمیده می­شود هنگامی که می­گوید: (باب علّتی که به خاطر آن، حرفی بر حروف اسم سلیمان نسبت به اسم پدرش داوود افزوده شده است)، پس شیخ صدوق رحمه الله حدیث را بر این معنی حمل کرده که: ای سلیمان از آن روی که سالم و در امان بوده­ای خواسته شده که اسمی بر تو نهاده شود که مشتمل برمعنای سلامت باشد، و به دلیل اینکه پدرت داوود زخمش را با دوستی و محبت مداوا کرد و به وسیله آن کامل شد، خداوند متعال خواست که در حروف اسم تو حرفی از حروف اسم پدرت قرار داشته باشد تا در کمال به او ملحق شوی، پس حرف الف به آن اضافه شد و به خاطر کامل شدن ترکیب و صحت آن حرف نون نیز به آخر افزوده شد و تبدیل به سلیمان گردید، وگرنه اسم سلیم برای دلالت بر سلامت کافی بود، بنابراین حروف اسم تو از حروف اسم پدرت بیشتر شد، و چنانچه در برخی از نسخه­ها ذکر شد اگر در حدیث به جای عبارت (فی حروف اسم أبیک: در حروف اسم پدرت) از عبارت (مِن حروف اسم أبیک: از حروف اسم پدرت) استفاده می­شد، بیشتر با این معنا سازگار بود. و کلام (أرجو أن تلحق بأبیک) یعنی: امیدوارم به خاطر آن زیادت به پدرت ملحق شوی، پس به صورت ضمنی و کنایی بر این نکته دلالت می­کند که این حرف به این منظور بر اسم سلیمان اضافه شده است؛ و بعید بودن آن مخفی نیست.

**[ترجمه]

«3»

یه، من لا یحضره الفقیه بِإِسْنَادِهِ إِلَی حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ علیه السلام خَرَجَ ذَاتَ یَوْمٍ مَعَ أَصْحَابِهِ لِیَسْتَسْقِیَ فَوَجَدَ نَمْلَةً قَدْ رَفَعَتْ قَائِمَةً مِنْ قَوَائِمِهَا إِلَی السَّمَاءِ وَ هِیَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِکَ لَا غِنَی بِنَا عَنْ رِزْقِکَ فَلَا تُهْلِکْنَا بِذُنُوبِ بَنِی آدَمَ فَقَالَ سُلَیْمَانُ علیه السلام لِأَصْحَابِهِ ارْجِعُوا لَقَدْ سُقِیتُمْ بِغَیْرِکُمْ ⁽²⁾.

أقول: رَوَی الْبُرْسِیُّ فِی مَشَارِقِ الْأَنْوَارِ أَنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام کَانَ سِمَاطُهُ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعَةَ أَکْرَارٍ فَخَرَجَتْ دَابَّةٌ مِنْ دَوَابِّ الْبَحْرِ یَوْماً وَ قَالَتْ یَا سُلَیْمَانُ أَضِفْنِی الْیَوْمَ فَأَمَرَ أَنْ یُجْمَعَ لَهَا مِقْدَارُ سِمَاطِهِ شَهْراً فَلَمَّا اجْتَمَعَ ذَلِکَ عَلَی سَاحِلِ الْبَحْرِ وَ صَارَ کَالَجَبَلِ الْعَظِیمِ

أَخْرَجَتِ الْحُوتُ رَأْسَهَا وَ ابْتَلَعَتْهُ وَ قَالَتْ یَا سُلَیْمَانُ أَیْنَ تَمَامُ قُوتِیَ الْیَوْمَ هَذَا بَعْضُ قُوتِی فَعَجِبَ سُلَیْمَانُ علیه السلام فَقَالَ لَهَا هَلْ فِی الْبَحْرِ دَابَّةٌ مِثْلُکِ فَقَالَتْ أَلْفُ أُمَّةٍ فَقَالَ سُلَیْمَانُ سُبْحَانَ اللَّهِ الْمَلِکِ الْعَظِیمِ.

وَ رَوَی غَیْرُهُ أَنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام رَأَی عُصْفُوراً یَقُولُ لِعُصْفُورَةٍ لِمَ تَمْنَعِینَ نَفْسَکِ مِنِّی وَ لَوْ شِئْتُ أَخَذْتُ قُبَّةَ سُلَیْمَانَ بِمِنْقَارِی فَأَلْقَیْتُهَا فِی الْبَحْرِ فَتَبَسَّمَ سُلَیْمَانُ علیه السلام مِنْ کَلَامِهِ ثُمَّ دَعَاهُمَا وَ قَالَ لِلْعُصْفُورِ أَ تُطِیقُ أَنْ تَفْعَلَ ذَلِکَ فَقَالَ لَا یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ لَکِنَّ الْمَرْءَ قَدْ یُزَیِّنُ نَفْسَهُ وَ یُعَظِّمُهَا عِنْدَ زَوْجَتِهِ وَ الْمُحِبُّ لَا یُلَامُ عَلَی مَا یَقُولُ فَقَالَ سُلَیْمَانُ علیه السلام لِلْعُصْفُورَةِ لِمَ تَمْنَعِینَهُ مِنْ نَفْسِکِ وَ هُوَ یُحِبُّکِ فَقَالَتْ یَا نَبِیَّ اللَّهِ إِنَّهُ لَیْسَ مُحِبّاً وَ لَکِنَّهُ مُدَّعٍ لِأَنَّهُ یُحِبُّ مَعِی غَیْرِی فَأَثَّرَ کَلَامُ الْعُصْفُورَةِ فِی قَلْبِ سُلَیْمَانَ وَ بَکَی بُکَاءً شَدِیداً وَ احْتَجَبَ عَنِ النَّاسِ أَرْبَعِینَ یَوْماً یَدْعُو اللَّهَ أَنْ یُفَرِّغَ قَلْبَهُ لِمَحَبَّتِهِ وَ أَنْ لَا یُخَالِطَهَا بِمَحَبَّةِ غَیْرِهِ.

وَ رُوِیَ أَنَّهُ علیه السلام سَمِعَ یَوْماً عُصْفُوراً یَقُولُ لِزَوْجَتِهِ ادْنِی مِنِّی حَتَّی أُجَامِعَکِ لَعَلَّ اللَّهَ یَرْزُقُنَا وَلَداً یَذْکُرُ اللَّهَ فَإِنَّا کَبِرْنَا فَتَعَجَّبَ سُلَیْمَانُ مِنْ کَلَامِهِ وَ قَالَ هَذِهِ النِّیَّةُ خَیْرٌ مِنْ مَمْلَکَتِی.

و قال البیضاوی حکی أنه مر ببلبل یتصوت و یترقص فقال یقول إذا أکلت نصف تمرة فعلی الدنیا العفاء ⁽¹⁾و صاحت فاختة فقال إنها تقول لیت الخلق لم یخلقوا. ⁽²⁾و قال الزمخشری روی أن قتادة دخل الکوفة و التف علیه الناس ⁽³⁾فقال سلوا عما شئتم و کان أبو حنیفة حاضرا و هو غلام حدث ⁽⁴⁾فقال سلوه عن نملة سلیمان أ کانت ذکرا أم أنثی فسألوه فأفحم فقال أبو حنیفة کانت أنثی بدلیل قوله تعالی

قالَتْ نَمْلَةٌ و ذلک أن النملة مثل الحمامة و الشاة فی وقوعها علی الذکر و الأنثی فیمیز بینهما بعلامة نحو قولهم حمامة ذکر و حمامة أنثی انتهی. ⁽¹⁾و قال ابن الحاجب فی بعض تصانیفه إن تأنیث مثل الشاة و النملة و الحمامة من الحیوانات تأنیث لفظی و لذلک کان قول من زعم أن النملة فی قوله تعالی قالَتْ نَمْلَةٌ أنثی لورود تاء التأنیث فی قالت وهما لجواز أن یکون مذکرا فی الحقیقة و ورود تاء التأنیث کورودها فی فعل المؤنث اللفظی و لذا قیل إفحام قتادة خیر من جواب أبی حنیفة.

أقول: هذا هو الحق و قد ارتضاه الرضی رضی الله عنه و غیره و الحمد لله الذی فضح من أراد أن یدعی رتبة أمیر المؤمنین علیه السلام بهذه البضاعة من العلم و هذا الناصبی الآخر الذی أراد أعوانه إثبات علو شأنه بأنه تکلم فی بدء شبابه بمثل ذلک. ⁽²⁾و قال الثعلبی فی تفسیره قال مقاتل کان سلیمان علیه السلام جالسا إذ مر به طائر یطوف فقال لجلسائه هل تدرون ما یقول هذا الطائر الذی مر بنا قالوا أنت أعلم فقال سلیمان إنه قال لی السلام علیک أیها الملک المتسلط علی بنی إسرائیل أعطاک الله سبحانه و تعالی الکرامة و أظهرک علی عدوک إنی منطلق إلی فروخی ثم أمر بک الثانیة و إنه سیرجع إلینا الثانیة فانظروا إلی رجوعه قال فنظر القوم طویلا إذ مر بهم فقال السلام علیک أیها الملک إن شئت أن تأذن لی کیما أکتسب علی فروخی حتی یشبوا ثم آتیک فافعل بی ما شئت فأخبرهم سلیمان بما قال و أذن له.

و عن کعب قال صاح وَرَشَانٌ ⁽³⁾عند سلیمان فقال أ تدرون ما تقول قالوا لا قال فإنها تقول لدوا للموت و ابنوا للخراب و صاحت فاختة فقال تقول لیت الخلق

لم یخلقوا و صاح طاوس عنده فقال أ تدرون ما یقول قالوا لا قال فإنه یقول کما تدین تدان و صاح هدهد عنده فقال إنه یقول من لا یرحم لا یرحم و صاح صرد ⁽¹⁾عنده فقال تقول استغفروا الله یا مذنبین و صاح طوطی فقال یقول کل حی میت و کل جدید بال و صاح خطاف ⁽²⁾فقال یقول قدموا خیرا تجدوه و هدرت حمامة فقال تقول سبحان ربی الأعلی مل‌ء سماواته و أرضه و صاح قمری فقال یقول سبحان ربی الأعلی قال و الغراب یدعو علی العشار و الحدأ ⁽³⁾

موش‌گیر.

وَ رُوِیَ عَنْ مَکْحُولٍ أَنَّهُ صَاحَ دُرَّاجٌ عِنْدَ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ علیه السلام فَقَالَ أَ تَدْرُونَ مَا یَقُولُ قَالُوا لَا قَالَ فَإِنَّهُ یَقُولُ الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی ⁽⁶⁾

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: با استناد به حفص بن غیاث از امام صادق علیه­السلام روایت شده که فرمود: روزی سلیمان پسر داوود علیهماالسلام با یارانش برای طلب باران خارج شد، پس مورچه­ای را یافت که یکی از پاهایش را به سوی آسمان بلند کرده بود و می­گفت: خدوندا، ما مخلوقی از مخلوقات تو هستیم، ما از رزق تو بی­نیاز نیستیم، پس ما را به خاطر گناهان بنی­آدم هلاک مگردان. آن­گاه سلیمان علیه­السلام به یارانش فرمود: باز گردید که به خاطر شفاعت دیگران سیرآب شدید. - . من لا یحضره الفقیه : 138 و 139 -

می­گویم: البرسیّ در کتاب مشارق الأنوار روایت کرده است: سفره غذای سلیمان که برای مخلوقات ترتیب می­داد هر روز هفت کُرّ (نوعی پیمانه) بود، روزی جانوری از جانوران دریا بیرون آمد و گفت: ای سلیمان، امروز مرا نیز اضافه کن، پس سلیمان دستور داد که به اندازه یک ماه غذای آن جانور حاضر و جمع شود، و هنگامی که آن مقدار غذا در ساحل دریا جمع و مانند کوهی بزرگ شد

ص: 94

ماهی سرش را بیرون برد و همه آن غذا را بلعید و گفت: ای سلیمان، تمام خوراک امروز کجاست؟ این قسمتی از خوراک من است! سلیمان تعجب کرد و به او گفت: آیا در دریا جانوری مثل تو هست؟ ماهی گفت: هزار گروه، آن­گاه سلیمان گفت: پاک و منزه است خداوند فرمانروای با عظمت. و شخصی دیگر روایت کرده که سلیمان علیه السلام گنجشک نری را مشاهده کرد که به گنجشکی مادّه می­گفت: چرا مرا از خودت منع می­کنی؟ که اگر تو بخواهی منبر سلیمان را با منقار خویش گرفته و در دریا می­افکنم، آن­گاه سلیمان از این سخن او خندید، سپس آن دو را فراخواند و به گنجشک نر گفت: آیا توان انجام کاری که گفتی را داری؟ خیر ای رسول خدا، ولی انسان نزد همسرش خودنمایی می­کند و خود را بزرگ جلوه می­دهد، و عاشق به خاطر آنچه می­گوید سرزنش نمی­شود، پس سلیمان علیه السلام به گنجشک مادّه گفت: چرا او را از خود منع می­کنی در حالی که دوستت دارد؟ جواب داد: ای پیامبر خدا، او عاشق نیست بلکه مدّعی است چرا که با من دیگران را نیز دوست دارد، و این سخن گنجشک در قلب سلیمان تأثیر گذاشت و به شدت شروع به گریستن کرد و چهل روز از دیدگان مردم پنهان شد در حالی ­که از خدا می­خواست قلبش را برای محبّت او خالی گرداند و آن را با محبت دیگران آمیخته نسازد. و روایت شده که روزی سلیمان علیه السلام از گنجشکی شنید که به همسرش می­گفت: به من نزدیک شو تا با تو درآمیزم، امید است که خداوند متعال فرزندی به ما عطا فرماید که ذکر خدا گوید و ما به واسطه او بزرگوار گردیم، پس سلیمان از این سخن او شگفت زده شد و گفت: این نیّت او از مملکت من با خیر و برکت­تر است. و بیضاوی گفته است: حکایت شده سلیمان بر بلبلی گذر کرد که در حال خواندن و رقص بود، سلیمان گفت: می­گوید: بعد از آنکه من نصف خرمایی را خوردم دنیا نابود گردد، و فاخته­ای فریاد برآورد و سلیمان گفت: می­گوید: کاش مخلوقات آفریده نمی­شدند. - . أنوارالتنزیل2 : 194 -

زمخشری گفته است: روایت شده که قتاده وارد کوفه شد و مردم بر گرد او جمع شدند، پس گفت: آنچه را می­خواهید طلب کنید، در آن جمع ابوحنیفه که پسر جوانی بود نیز حضور داشت و گفت: از او درباره مورچه سلیمان بپرسید که آیا مذکر بوده یا مونث؟ مردم نیز آن سؤال را از قتاده پرسیدند و او نتوانست پاسخ گوید، آن­گاه ابو حنیفه گفت: آن مورچه مؤنث بوده است به دلیل این فرموده خداوند متعال:

ص: 95

« قالت نملة»، و لفظ (النملة) مانند (الحمامة) و (الشاة) در مورد مذکر و مؤنث استعمال می­شود و با ذکر علامت بین آنها ازهم تشخیص داده می­شوند، مانند: (حمامة ذکر: کبوتر نر) و ( حمامة أنثی: کبوتر مادّه) . - . الکشّاف 3 : 280 -

و ابن الحاجب در یکی از تألیفات خود گفته است: الفاظی مانند (الشاة)، (النملة) و (الحمامة) مؤنث لفظی هستند، بنابراین سخن کسانی که گمان می­کنند در این فرموده خداوند، «قالت نملة» به خاطر تای تأنیث (قالت) مؤنث است توّهمی بیش نیست، چرا که جایز است در حقیقت مذکر باشد و تای تأنیث فعل به خاطر مطابقت با فاعل مؤنث لفظی است، و به همین سبب گفته شده که جواب ندادن قتاده بهتر از جواب ابوحنیفه بوده است.

می­گویم: این نظر مطابق با حقیقت است و رضیّ رضی الله عنه و دیگران نیز آن را پذیرفته­اند، و سپاس خداوندی را که رسوا گرداند آن کسی را که با این میزان از دانش و آگاهی می­خواست مدّعی رتبه و مرتبت امیر مؤمنان علیه السلام شود، هم چنین رسوا گرداند این ناصبّی دیگر را که یارانش قصد داشتند به خاطر گفتن چنین چیزهایی در آغاز جوانی بلندی، شأن و مقام او را اثبات کنند.

الثعلبی در تفسیرش گوید: مقاتل گفته است: سلیمان علیه السلام نشسته بود که پرنده­ای بر او گذر کرد و به چرخیدن در اطراف او پرداخت، پس به همراهانش گفت: آیا کلام این پرنده­ای که بر ما گذر کرد را می­فهمید؟ گفتند: تو آگاه­تری، سلیمان گفت: او به من گفت: سلام بر تو ای فرمانروای چیره ومسلّط بر بنی اسرائیل، خداوند منزه و متعال به تو کرامت و بزرگواری عطا فرماید و تو را بر دشمنانت پیروز گرداند، من به سوی جوجه­هایم می­روم سپس برمی­گردم و دوباره بر شما گذر خواهم کرد؛ (سلیمان در ادامه گفت:) آن پرنده برای بار دوم به سوی ما باز خواهد گشت پس شیوه بازگشت او را بنگرید، و آن قوم مدتی طولانی به نگریستن مشغول بودند که آن پرنده برآنان گذر کرد و گفت: سلام بر تو ای فرمانروا، اگر خواستی به من اجازه ده که غذایی برای جوجه­هایم به­دست آورم تا رشد کنند سپس سراغ تو می­آیم و هر گونه که اراده کردی با من رفتار کن، و سلیمان همراهان خود را از آنچه آن پرنده گفته بود آگاه کرد و به او اجازه داد که برود.

و از کعب روایت شده که گفت: پرنده وَرشان- نوعی کبوتر صحرایی و تیره رنگ که روی دُمش سفید است- نزد سلیمان آهنگ بلندی سر داد، سلیمان گفت: آیا می­دانید چه می­گوید؟ گفتند: خیر، گفت: می­گوید ساخته شوید برای مرگ و بسازید برای ویران شدن. فاخته­ای فریاد برآورد، سلیمان گفت: می­گوید ای کاش مخلوقات آفریده نمی­شدند.

ص: 96

طاووس بانگ برآورد و سلیمان گفت: آیا می­دانید چه می­گوید؟ گفتند: خیر، گفت: می­گوید آن­گونه که در مورد دیگران قضاوت می­کنی در مورد تو قضاوت می­شود. هُدهُد صدایی سر داد و سلیمان گفت: می­گوید آن کس که به دیگران رحم نکند به او رحم نمی­شود. صَرد- نوعی پرنده با سری بزرگ شکمی سفید و پشتی سبز- آهنگ برآورد و سلیمان گفت: می­گوید ای گناهکاران طلب بخشش کنید، طوطی شروع به خواندن کرد وسلیمان گفت: می­گوید هر موجود زنده­ای می­میرد و هر چیز جدیدی کهنه می­شود،

پرستو آهنگی سر داد و سلیمان گفت: می­گوید خیر و نیکی پیش بفرستید که آن را باز خواهید یافت، کبوتری آواز خواند و سلیمان گفت: پروردگار والا شأن من به اندازه فضای بین آسمانها و زمین پاک و منزّه است، قمری آواز سر داد و سلیمان گفت: می­گوید پاک و منزّه است پروردگار والا شأن من؛ و کلاغ، عشّار- کسی که ده یک اموال می­گیرد-را نفرین می­کند، مرغ موش­گیر می­گوید: هرچیزی به ­جز خداوند از بین رفتنی است، مرغ سنگخواره می­گوید: آن که سکوت کند درامان می­ماند، طوطی می­گوید: وای برآنکه دنیا همّ و غم اوست، قورباغه می­گوید: پاک ومنزه است پروردگارِ به ­دور از عیب و نقص من، و باز شکاری می­گوید: پاک ومنزّه است پروردگار من و سپاس وستایش مخصوص اوست، و قورباغه­ای (مادّه) می­گوید: پاک ومنزه است خداوندی که در هر مکانی ذکر و یاد می­شود. و از مکحول روایت شده که جوجه تیغی صدایی نزد سلیمان علیه السلام سر داد و ایشان فرمود: آیا می­دانید چه می­گوید؟ گفتند: خیر، فرمود: می­گوید خداوند رحمان بر عرش چیره و مستولی شده است. - . نسخه خطی الکشف و البیان -

**[ترجمه]

«4»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، ذَکَرُوا أَنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام کَانَ جَالِساً عَلَی شَاطِئِ بَحْرٍ فَبَصُرَ بِنَمْلَةٍ تَحْمِلُ حَبَّةَ قَمْحٍ تَذْهَبُ بِهَا نَحْوَ الْبَحْرِ فَجَعَلَ سُلَیْمَانُ یَنْظُرُ إِلَیْهَا حَتَّی بَلَغَتِ الْمَاءَ فَإِذَا بِضِفْدِعَةٍ قَدْ أَخْرَجَتْ رَأْسَهَا مِنَ الْمَاءِ فَفَتَحَتْ فَاهَا فَدَخَلَتِ النَّمْلَةُ فَاهَا وَ غَاصَتِ الضِّفْدِعَةُ فِی الْبَحْرِ سَاعَةً طَوِیلَةً وَ سُلَیْمَانُ یَتَفَکَّرُ فِی ذَلِکَ مُتَعَجِّباً ثُمَّ إِنَّهَا خَرَجَتْ مِنَ

الْمَاءِ وَ فَتَحَتْ فَاهَا فَخَرَجَتِ النَّمْلَةُ مِنْ فِیهَا وَ لَمْ یَکُنْ مَعَهَا الْحَبَّةُ فَدَعَاهَا سُلَیْمَانُ علیه السلام وَ سَأَلَهَا عَنْ حَالِهَا وَ شَأْنِهَا وَ أَیْنَ کَانَتْ فَقَالَتْ یَا نَبِیَّ اللَّهِ إِنَّ فِی قَعْرِ هَذَا الْبَحْرِ الَّذِی تَرَاهُ صَخْرَةً مُجَوَّفَةً وَ فِی جَوْفِهَا دُودَةٌ عَمْیَاءُ وَ قَدْ خَلَقَهَا اللَّهُ تَعَالَی هُنَالِکَ فَلَا تَقْدِرُ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا لِطَلَبِ مَعَاشِهَا وَ قَدْ وَکَّلَنِیَ اللَّهُ بِرِزْقِهَا فَأَنَا أَحْمِلُ رِزْقَهَا وَ سَخَّرَ اللَّهُ هَذِهِ الضِّفْدِعَةَ لِتَحْمِلَنِی فَلَا یَضُرُّنِی الْمَاءُ فِی فِیهَا وَ تَضَعُ فَاهَا عَلَی ثَقْبِ الصَّخْرَةِ وَ أَدْخُلُهَا ثُمَّ إِذَا أَوْصَلْتُ رِزْقَهَا إِلَیْهَا خَرَجْتُ مِنْ ثَقْبِ الصَّخْرَةِ إِلَی فِیهَا فَتُخْرِجُنِی مِنَ الْبَحْرِ قَالَ سُلَیْمَانُ علیه السلام وَ هَلْ سَمِعْتِ لَهَا مِنْ تَسْبِیحَةٍ قَالَتْ نَعَمْ تَقُولُ یَا مَنْ لَا یَنْسَانِی فِی جَوْفِ ِ هَذِهِ الصَّخْرَة تَحْتَ هَذِهِ اللُّجَّةِ بِرِزْقِکَ لَا تَنْسَ عِبَادَکَ الْمُؤْمِنِینَ بِرَحْمَتِکَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]دعوات الراوندی: ذکر شده که سلیمان علیه السلام بر ساحل دریایی نشسته بود، پس مورچه­ای دید که دانه گندمی حمل می­کرد و آن را به سوی دریا می­برد، و سلیمان به او نگاه می­کرد تا به آب رسید، ناگهان قورباغه­ای سر از آب بیرون آورد و دهانش را باز کرد و مورچه وارد دهان او شد، قورباغه مدت زمانی طولانی به اعماق دریا فرو رفت و سلیمان با شگفتی به این حادثه فکر می­کرد، سپس قورباغه از آب بیرون آمد و

ص: 97

دهانش را باز کرد و مورچه از آن خارج شد ولی دانه گندم را همراه نداشت، پس سلیمان علیه السلام آن مورچه را فراخواند و از او در مورد حال و وضعیتش و اینکه کجا بوده سؤال پرسید، مورچه گفت: ای پیامبر خدا، در قعر این درایی که تو می­بینی صخره­ای تو خالی وجود دارد که درون آن کرم نابینایی زندگی می­کند که خداوند متعال او را آنجا آفریده و توان خارج شدن و به ­دست آوردن روزی خود را ندارد، پس خداوند مرا مسؤول رزق و روزی او قرار داده است، پس من روزیش را حمل می­کنم و این قورباغه مسخّرگشته تا مرا به دهان گیرد و آب دریا هیچ ­گونه ضرری به من نرسانَد، آن­گاه قورباغه دهانش را بر سوراخ صخره می­گذارد و من وارد آن می­شوم، و بعد از آنکه رزق کرم را به او رساندم از سوراخ صخره وارد دهان قورباغه می­شوم و او نیز مرا از دریا خارج می­سازد، سلیمان علیه السلام به مورچه گفت: و آیا ذکر وتسبیحی از آن کرم شنیدی؟ گفت: بله، می­گفت: ای کسی که مرا در دل این صخره و زیر این دریای گود فراموش نمی­کنی و رزق و روزی­ات را به من می­رسانی، بندگان مؤمن خویش را فراموش مکن و آنان را مورد مرحمت خویش قرار ده. - . نسخه خطی دعوات الراوندی -

**[ترجمه]

باب 8 تفسیر قوله تعالی فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ و قوله عز و جل وَ أَلْقَیْنا عَلی کُرْسِیِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَناب‌

الآیات

ص: «وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلَیْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ* إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصَّافِناتُ الْجِیادُ* فَقالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتَّی تَوارَتْ بِالْحِجابِ* رُدُّوها عَلَیَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ *وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ وَ أَلْقَیْنا عَلی کُرْسِیِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ»(30-34)

<meta info="- و وهبنا لداود سلیمان نعم العبد إنّه أوّاب * إذ عرض علیه بالعشیّ الصافنات الجیاد * فقال إنّی أحببت حبّ الخیر عن ذکر ربّی حتّی توارت بالحجاب * ردّوها علیّ فطفق مسحاَ بالسوق و الأعناق * و لقد فتنّا سلیمان و ألقینا علی کرسیّه جسداَ ثمّ أناب. - . ص / 34-30 -

{و سلیمان را به داوود بخشیدیم، چه نیکو بنده­ای، به راستی او توبه کار [و ستایشگر] بود، هنگامی که [طرف] غروب اسب­های اصیل را بر او عرضه کردند، [سلیمان] گفت: واقعاً من دوستی اسبان را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم تا [هنگام نماز فرا رسید و خورشید] در پس حجاب ظلمت شد، [گفت اسبها] را نزد من بیاورید، پس شروع کرد به دست کشیدن بر ساقها و گردن آنها [و سرانجام وقف کردن آنها در راه خدا]، و قطعاٌ سلیمان را آزمودیم و بر تخت او جسدی بیافکندیم پس به توبه باز آمد.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله: نِعْمَ الْعَبْدُ أی سلیمان إِنَّهُ أَوَّابٌ أی رجاع إلی الله تعالی فی أموره ابتغاء مرضاته إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ متعلق بنعم أو بِاذْکُرِ المقدر بِالْعَشِیِّ أی بعد زوال الشمس حُبَّ الْخَیْرِ أی الخیل أو المال عَنْ ذِکْرِ رَبِّی أی آثرته علی ذکر ربی ⁽²⁾.

**[ترجمه]طبرسی رحمه الله گفته است: مقصود خداوند از «نِعم العَبد» سلیمان است، «إنّه أوّاب» یعنی: سلیمان به خاطر کسب رضایت خداوند متعال، در امورش بسیار بازگردانده به درگاه او بود، «إذ عرض علیه» این جمله متعلّق به (نِعم) یا فعل (أُذکر: یاد کن) می­باشد که محذوف است،«بالعشیّ» یعنی: بعد از زوال خورشید، «حبّ الخیر» یعنی دوست داشتن خیل اسبها یا اموال، «عن ذکر ربّی» یعنی: آن را بر ذکر و یاد پروردگار ترجیح دادم. - . مجمع البیان 8 : 374 و375 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی قَالَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی قَوْلِهِ وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلَیْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ إِلَی قَوْلِهِ حَتَّی تَوارَتْ بِالْحِجابِ وَ ذَلِکَ أَنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام کَانَ یُحِبُّ الْخَیْلَ

وَ یَسْتَعْرِضُهَا فَعُرِضَتْ عَلَیْهِ یَوْماً إِلَی أَنْ غَابَتِ الشَّمْسُ وَ فَاتَتْهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ فَاغْتَمَّ مِنْ ذَلِکَ غَمّاً شَدِیداً فَدَعَا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَرُدَّ عَلَیْهِ الشَّمْسَ حَتَّی یُصَلِّیَ الْعَصْرَ فَرَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَیْهِ الشَّمْسَ إِلَی وَقْتِ صَلَاةِ الْعَصْرِ حَتَّی صَلَّاهَا ثُمَّ دَعَا بِالْخَیْلِ فَأَقْبَلَ یَضْرِبُ أَعْنَاقَهَا وَ سُوقَهَا بِالسَّیْفِ حَتَّی قَتَلَهَا کُلَّهَا وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ اسْمُهُ رُدُّوها عَلَیَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ وَ أَلْقَیْنا عَلی کُرْسِیِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ إِلَی قَوْلِهِ إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ وَ هُوَ أَنَّ سُلَیْمَانَ لَمَّا تَزَوَّجَ بِالْیَمَانِیَّةِ وُلِدَ مِنْهَا ابْنٌ وَ کَانَ یُحِبُّهُ فَنَزَلَ مَلَکُ الْمَوْتِ عَلَی سُلَیْمَانَ وَ کَانَ کَثِیراً مَا یَنْزِلُ عَلَیْهِ فَنَظَرَ إِلَی ابْنِهِ نَظَراً حَدِیداً فَفَزِعَ سُلَیْمَانُ مِنْ ذَلِکَ فَقَالَ لِأُمِّهِ إِنَّ مَلَکَ الْمَوْتِ نَظَرَ إِلَی ابْنِی نَظْرَةً أَظُنُّهُ قَدْ أُمِرَ بِقَبْضِ رُوحِهِ فَقَالَ لِلْجِنِّ وَ الشَّیَاطِینِ هَلْ لَکُمْ حِیلَةٌ فِی أَنْ تُفِرُّوهُ مِنَ الْمَوْتِ فَقَالَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ أَنَا أَضَعُهُ تَحْتَ عَیْنِ الشَّمْسِ فِی الْمَشْرِقِ فَقَالَ سُلَیْمَانُ إِنَّ مَلَکَ الْمَوْتِ یُخْرِجُ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ فَقَالَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ أَنَا أَضَعُهُ فِی الْأَرَضِینَ السَّابِعَةِ ⁽¹⁾فَقَالَ إِنَّ مَلَکَ الْمَوْتِ یَبْلُغُ ذَلِکَ فَقَالَ آخَرُ أَنَا أَضَعُهُ فِی السَّحَابِ وَ الْهَوَاءِ ⁽²⁾فَرَفَعَهُ وَ وَضَعَهُ فِی السَّحَابِ فَجَاءَ مَلَکُ الْمَوْتِ فَقَبَضَ رُوحَهُ فِی السَّحَابِ فَوَقَعَ مَیِّتاً عَلَی کُرْسِیِّ سُلَیْمَانَ فَعَلِمَ أَنَّهُ قَدْ أَخْطَأَ فَحَکَی اللَّهُ ذَلِکَ فِی قَوْلِهِ وَ أَلْقَیْنا عَلی کُرْسِیِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ فَقَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ رُخاءً حَیْثُ أَصابَ وَ الرُّخَاءُ اللَّیِّنَةُ وَ الشَّیاطِینَ کُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ أَیْ فِی الْبَحْرِ وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفادِ یَعْنِی مُقَیَّدِینَ قَدْ شُدَّ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ وَ هُمُ الَّذِینَ عَصَوْا سُلَیْمَانَ علیه السلام حِینَ سَلَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُلْکَهُ وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام جَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُلْکَ سُلَیْمَانَ علیه السلام فِی خَاتَمِهِ فَکَانَ إِذَا لَبِسَهُ حَضَرَتْهُ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ وَ الشَّیَاطِینُ وَ جَمِیعُ الطَّیْرِ وَ الْوَحْشِ وَ أَطَاعُوهُ فَیَقْعُدُ عَلَی کُرْسِیِّهِ وَ یَبْعَثُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رِیحاً تَحْمِلُ الْکُرْسِیَّ بِجَمِیعِ مَا عَلَیْهِ مِنَ الشَّیَاطِینِ وَ الطَّیْرِ وَ الْإِنْسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْخَیْلِ فَتَمُرُّ بِهَا فِی الْهَوَاءِ إِلَی مَوْضِعٍ یُرِیدُهُ سُلَیْمَانُ علیه السلام وَ کَانَ یُصَلِّی الْغَدَاةَ

بِالشَّامِ وَ الظُّهْرَ بِفَارِسَ وَ کَانَ یَأْمُرُ الشَّیَاطِینَ أَنْ یَحْمِلُوا الْحِجَارَةَ مِنْ فَارِسَ یَبِیعُونَهَا بِالشَّامِ فَلَمَّا مَسَحَ أَعْنَاقَ الْخَیْلِ وَ سُوقَهَا بِالسَّیْفِ سَلَبَهُ اللَّهُ مُلْکَهُ وَ کَانَ إِذَا دَخَلَ الْخَلَاءَ دَفَعَ خَاتَمَهُ إِلَی بَعْضِ مَنْ یَخْدُمُهُ فَجَاءَ شَیْطَانٌ فَخَدَعَ خَادِمَهُ وَ أَخَذَ مِنْ یَدِهِ الْخَاتَمَ وَ لَبِسَهُ فَخَرَّتْ عَلَیْهِ ⁽¹⁾الشَّیَاطِینُ وَ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ وَ الطَّیْرُ وَ الْوَحْشُ وَ خَرَجَ سُلَیْمَانُ علیه السلام فِی طَلَبِ الْخَاتَمِ فَلَمْ یَجِدْهُ فَهَرَبَ وَ مَرَّ عَلَی سَاحِلِ الْبَحْرِ وَ أَنْکَرَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ الشَّیْطَانَ الَّذِی تَصَوَّرَ فِی صُورَةِ سُلَیْمَانَ وَ صَارُوا إِلَی أُمِّهِ فَقَالُوا لَهَا أَ تُنْکِرِینَ مِنْ سُلَیْمَانَ شَیْئاً فَقَالَتْ کَانَ أَبَرَّ النَّاسِ بِی وَ هُوَ الْیَوْمَ یَعْصِینِی ⁽²⁾وَ صَارُوا إِلَی جَوَارِیهِ وَ نِسَائِهِ وَ قَالُوا أَ تُنْکِرْنَ مِنْ سُلَیْمَانَ شَیْئاً قُلْنَ لَمْ یَکُنْ یَأْتِینَا فِی الْحَیْضِ وَ هُوَ یَأْتِینَا فِی الْحَیْضِ فَلَمَّا خَافَ الشَّیْطَانُ أَنْ یَفْطُنُوا بِهِ أَلْقَی الْخَاتَمَ فِی الْبَحْرِ فَبَعَثَ اللَّهُ سَمَکَةً فَالْتَقَمَتْهُ وَ هَرَبَ الشَّیْطَانُ فَبَقُوا بَنُو إِسْرَائِیلَ یَطْلُبُونَ سُلَیْمَانَ علیه السلام أَرْبَعِینَ یَوْماً وَ کَانَ سُلَیْمَانُ علیه السلام یَمُرُّ عَلَی سَاحِلِ الْبَحْرِ تَائِباً إِلَی اللَّهِ مِمَّا کَانَ مِنْهُ فَلَمَّا کَانَ بَعْدَ أَرْبَعِینَ یَوْماً مَرَّ بِصَیَّادٍ یَصِیدُ السَّمَکَ فَقَالَ لَهُ أُعِینُکَ عَلَی أَنْ تُعْطِیَنِی مِنِ السَّمَکِ شَیْئاً قَالَ نَعَمْ فَأَعَانَهُ سُلَیْمَانُ علیه السلام فَلَمَّا اصْطَادَ دَفَعَ إِلَی سُلَیْمَانَ علیه السلام سَمَکَةً فَأَخَذَهَا فَشَقَّ بَطْنَهَا وَ ذَهَبَ یَغْسِلُهَا فَوَجَدَ الْخَاتَمَ فِی بَطْنِهَا فَلَبِسَهُ وَ حَوَتْ ⁽³⁾عَلَیْهِ الشَّیَاطِینُ وَ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ وَ الطَّیْرُ وَ الْوُحُوشُ وَ رَجَعَ إِلَی مَا کَانَ وَ طَلَبَ ذَلِکَ الشَّیْطَانَ وَ جُنُودَهُ الَّذِینَ کَانُوا مَعَهُ فَقَیَّدَهُمْ وَ حَبَسَ بَعْضَهُمْ فِی جَوْفِ الْمَاءِ وَ بَعْضَهُمْ فِی جَوْفِ الصَّخْرِ بِأَسَامِی اللَّهِ فَهُمْ مَحْبُوسُونَ مُعَذَّبُونَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ قَالَ وَ لَمَّا رَجَعَ سُلَیْمَانُ إِلَی مُلْکِهِ قَالَ لِآصَفَ بْنِ بَرْخِیَا وَ کَانَ آصَفُ کَاتِبَ سُلَیْمَانَ وَ هُوَ الَّذِی کَانَ عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتَابِ قَدْ عَذَرْتُ النَّاسَ بِجَهَالَتِهِمْ فَکَیْفَ أَعْذِرُکَ فَقَالَ لَا تَعْذِرُنِی فَلَقَدْ عَرَفْتُ الْحُوتَ الَّذِی أَخَذَ خَاتَمَکَ ⁽⁴⁾وَ أَبَاهُ وَ أُمَّهُ وَ عَمَّهُ وَ خَالَهُ وَ لَقَدْ قَالَ لِی اکْتُبْ لِی فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ قَلَمِی لَا یَجْرِی بِالْجَوْرِ فَقَالَ اجْلِسْ وَ لَا تَکْتُبْ فَکُنْتُ أَجْلِسُ وَ لَا أَکْتُبُ شَیْئاً وَ لَکِنْ أَخْبِرْنِی عَنْکَ یَا سُلَیْمَانُ صِرْتَ تُحِبُّ الْهُدْهُدَ وَ هُوَ أَخَسُ

الطَّیْرِ مُنْتِناً ⁽¹⁾وَ أَخْبَثُهُ رِیحاً قَالَ إِنَّهُ یُبْصِرُ الْمَاءَ مِنْ وَرَاءِ الصَّفَا الْأَصَمِّ فَقَالَ وَ کَیْفَ یُبْصِرُ الْمَاءَ مِنْ وَرَاءِ الصَّفَا وَ إِنَّمَا یُوَارَی عَنْهُ الْفَخُّ بِکَفٍّ مِنْ تُرَابٍ حَتَّی یَأْخُذُ بِعَقِبِهِ ⁽²⁾فَقَالَ سُلَیْمَانُ قِفْ یَا وَقَّافُ إِنَّهُ إِذَا جَاءَ الْقَدَرُ حَالَ دُونَ الْبَصَرِ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: در مورد آیه «و وَهَبنا لداود سلیمان نعم العبد إنّه أوّاب» تا «حتّی توارت بالحجاب» علی بن ابراهیم چنین گفته است: سلیمان علیه السلام خیل اسبها را دوست می­داشت

ص: 98

و به تماشای آنها می­رفت، روزی اسبها در مقابل او عرضه شدند و این امر به طول انجامید تا اینکه خورشید غروب کرد و هنگام نماز عصر گذشت، به خاطر این مسأله بسیار غمگین شد، پس از خداوند عزّ و جلّ خواست که خورشید را برای او برگرداند تا نماز عصرش را به جا آورد، خداوند متعال نیز خورشید را به هنگام عصر برگرداند تا سلیمان نماز عصر را به جا آورد، سپس خیل اسبها را فراخواند و با شمشیر به گردن­ها و ساق­های آنها می­زد تا همه آنها را به قتل رساند؛ و این ماجرا مصداق این فرموده خداوند متعال است: «ردّوها علیّ فطفق مسحاً بالسوق و الأعناق * و لقد فتنّا سلیمان و ألقینا علی کرسیّه جسداً ثمّ أناب» تا این فرموده: «إنّک أنت الوهّاب». و اینکه سلیمان هنگامی که با زن یمانی ازدواج کرد پسری از او متولد شد که بسیار دوستش می­داشت، آن­گاه فرشته مرگ بر سلیمان نازل شد و بسیار بر او نازل می­شد، و به پسرش نگاه تیزی انداخت که سلیمان از آن طرز نگاه به وحشت افتاد، پس به مادر پسرش گقت: فرشته مرگ به پسرم نگاهی انداخت، گمان می­کنم به گرفتن روح او امر شده است، آن­گاه به جنّ و شیاطین گفت: آیا شما حیله­ای سراغ دارید که پسرم را از چنگال مرگ برهانید؟ یکی از آنان گفت: من او را در مشرق زیر خورشید قرار می­دهم، سلیمان گفت: فرشته مرگ از بین مشرق و مغرب خارج می­شود، یکی دیگر از آنان گفت: من او را در طبقه هفتم زمین قرار می­دهم، سلیمان گفت: فرشته مرگ به آنجا نیز می­رسد، دیگری گفت: من او را در ابرها و فضا می­گذارم، پس بلندش کرد و او را در ابرها گذاشت، پس فرشته مرگ آمد و روح پسر سلیمان را در میان ابرها گرفت، آن­گاه به صورت مرده بر تخت سلیمان افتاد و در این هنگام متوجه شد که مرتکب خطا شده است، و خداوند این مسأاله را در فرموده «و ألقینا علی کرسیّه جسداً ثمّ أناب» {و بر تخت او جسدی بیافکندیم پس به توبه باز آمد} حکایت کرده است، سپس سلیمان گفت: « ربّ اغفر لی و هَب لی مالکاً لا ینبغی لأحدٍ من بعدی إنّک أنت الوّهاب* فسخّرنا له الریح تجری بأمره رخاءً حیث أصاب» {پروردگارا، مرا ببخش و مُلکی به من ارزانی دار که هیچ کس را پس از من سزاوار نباشد؛ به راستی که تو بسیار بخشنده­ای، پس باد را مسخّر او گرداندیم که تحت فرمان او به آرامی و هرجایی که او می­خواست جریان می­یافت.} و (رخاء) یعنی: آرامی و نرمی، (و الشیاطین کلّ بنّاء و غوّاص) غوّاص یعنی: غوطه­ور در دریا؛ «و آخرین مقرّنین فی­الأصفاء» یعنی: به هم پیوسته که به یدیگر محکم شده­اند، و آنان همان شیاطین هستند که هنگام سلب شدن فرمانروایی سلیمان از سوی خداوند از او نافرمانی می­کردند.

امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزّ و جلّ فرمانروایی و مُلک سلیمان علیه السلام را در انگشترش قرار داد، و آن­گاه که او انگشترش را در دست قرار داد، جنّ و انس و شیاطین و تمام پرندگان و وحوش نزد او حاضر شدند و از او اطاعت کردند، سپس بر تختش می­نشست و خداوند متعال باد را می­فرستاد تا تخت را با تمام چیزهایی که بر آن قرار داشت از جمله شیاطین و پرندگان و انس و جانداران و اسبها حمل کند و آنها را هوایی به آنجایی که سلیمان می­خواست ببرد، و سلیمان نماز صبح

ص: 99

را در سرزمین شام و نماز عصر را در سرزمین فارس به جا می­آورد، و شیاطین را امر می­کرد که سنگ­ها را از سرزمین فارس برگیرند و در شام بفروشند، ولی هنگامی که گردن اسبها و ساقهایشان را با شمشیر نوازش داد خداوند فرمانروایی و مُلکش را از او باز ستاند؛ یک بار هنگامی که سلیمان قصد رفع حاجت کرد انگشترش را به یکی از خدامتکارانش امانت داد، آن­گاه شیطان آمد و خدمتکارش را فریب داد و انگشتر را از دستش گرفت و خود آن را به دست کرد، پس شیاطین و جنّ و انس و پرندگان و وحوش بر او فرو آمدند، و سلیمان علیه السلام بعد از رفع حاجت به دنبال انگشترش گشت ولی آن را نیافت، به همین سبب فرار کرد و بر ساحل دریا گذر کرد و بنی اسرائیل شیطان را که در شکل سلیمان برآنان ظاهر گشته بود انکار کردند و به سوی مادر سلیمان رفتند و از او پرسیدند: آیا از اخلاق سلیمان چیزی را زشت می­شماری؟ گفت: او بهترین مردم نسبت به من بود ولی اکنون مرا نافرمانی می­کند، سپس آنان به سوی کنیزان و زنان او رفتند و گفتند: آیا اخلاقی از اخلاقهای سلیمان را زشت می­شمارید؟ گفتند: قبلاً در دوره عادت ماهیانه سراغ ما نمی­آمد و اکنون می­آید، آن­گاه شیطان از ترس اینکه مبادا مردم متوجه شوند و او را بشناسند انگشتر را به دریا انداخت، پس خداوند ماهی­ای را فرستاد و آن را بلعید و شیطان گریخت، پس بنی اسرائیل چهل روز به دنبال سلیمان علیه السلام می­گشتند، سلیمان نیز بر ساحل دریا گذر می­کرد در حالی که از آنچه از او سر زده بود توبه می­کرد، و بعد از چهل روز هنگامی که بر صیّادی را یاری رساند و بعد از صید، ماهی­ای به او داد، آن­گاه شکم ماهی را درید و شروع به شستنش کرد و انگشتری را در آن پیدا کرد، پس انگشتر را به دست کرد و شیاطین و جنّ و انس و پرندگان و وحوش در اطراف او گرد آمدند و به وضعیتی که در آن بود بازگشت، بنابراین آن شیطان و سربازان همراه او را طلب کرد، پس آنان را بست و برخی را در درون آب و برخی دیگر را در درون صخره زندانی کرد، و آنان تا روز قیامت زندانی هستند و عذاب می­چشند.

(امام صادق علیه السلام در ادامه) گفته است: و آن­گاه که سلیمان به فرمانروائی­اش بازگشت به آصف بن برخیا- کاتب سلیمان و کسی که از کتاب آسمانی آگاهی داشت- گفت: عذر مردم را به خاطر نادانی آنان پذیرفتم ولی عذر تو را چگونه بپذیرم؟ آصف گفت: عذر مرا مپذیر، من شیطانی که انگشتر تو را ربود هم چنین پدر و مادر و عمه و خاله او را شناسایی کردم، او به من گفت: برایم بنویس، گفتم: قلم من به نوشتن ظلم جریان نمی­یابد، گفت: بنشین و چیزی ننویس، پس من می­نشستم و چیزی نمی­نوشتم، ولی ای سلیمان، مرا از احوال خود آگاه کن، تو هُدهُد را دوست می­داری در حالی که بی­ارزش­ترین

ص: 100

و بدگوترین پرندگان است، سلیمان گفت: هدهد آب را از پشت کوه سفت و محکم صفا می­بیند، آصف گفت: و چگونه آب را از پس کوه صفا می­بینید حال آنکه دام در پسِ مشتی خاک از او پنهان می­ماند و دمش را می­گیرد؟ سلیمان گفت: درنگ کن ای درنگ کننده، تقدیر که آمد جلوی دید را می­گیرد. - . تفسیرالقمی : 565-568 -

**[ترجمه]

بیان

قوله حتی یأخذ بعقبه أی یأخذ الفخ برجله و فی بعض النسخ بعنقه و فی بعضها رقبته أی یأخذ الفخ أو الصائد رقبته.

و قال الفیروزآبادی الوقاف المتأنی و المحجم عن القتال.

أقول: ما ذکره علی بن إبراهیم فی تأویل تلک الآیات کلها موافقة لروایات المخالفین و إنما أولها علماؤنا علی وجوه أخر

قَالَ الصَّدُوقُ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی الْفَقِیهِ، قَالَ زُرَارَةُ وَ الْفُضَیْلُ قُلْنَا لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَ رَأَیْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً قَالَ یَعْنِی کِتَاباً مَفْرُوضاً وَ لَیْسَ یَعْنِی وَقْتَ فَوْتِهَا إِنْ جَازَ ذَلِکَ الْوَقْتُ ثُمَّ صَلَّاهَا لَمْ تَکُنْ صَلَاةً مُؤَدَّاةً وَ لَوْ کَانَ ذَلِکَ کَذَلِکَ لَهَلَکَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام حِینَ صَلَّاهَا بِغَیْرِ وَقْتِهَا وَ لَکِنَّهُ مَتَی ذَکَرَهَا صَلَّاهَا.

ثم قال رحمه الله إن الجهال من أهل الخلاف یزعمون أن سلیمان علیه السلام اشتغل ذات یوم بعرض الخیل حتی توارت الشمس بالحجاب ثم أمر برد الخیل و أمر بضرب سوقها و أعناقها و قال إنها شغلتنی عن ذکر ربی و لیس کما یقولون جل نبی الله سلیمان علیه السلام عن مثل هذا الفعل لأنه لم یکن للخیل ذنب فیضرب سوقها و أعناقها لأنها لم تعرض نفسها علیه و لم تشغله و إنما عرضت علیه و هی بهائم غیر مکلفة

وَ الصَّحِیحُ فِی ذَلِکَ مَا رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ علیه السلام عُرِضَ عَلَیْهِ ذَاتَ یَوْمٍ بِالْعَشِیِّ الْخَیْلُ فَاشْتَغَلَ بِالنَّظَرِ إِلَیْهَا حَتَّی تَوارَتْ الشَّمْسُ بِالْحِجابِ فَقَالَ لِلْمَلَائِکَةِ رُدُّوا الشَّمْسَ عَلَیَّ حَتَّی أُصَلِّیَ صَلَاتِی فِی وَقْتِهَا فَرَدُّوهَا فَقَامَ فَطَفِقَ مَسْحَ سَاقَیْهِ وَ عُنُقِهِ وَ أَمَرَ أَصْحَابَهُ الَّذِینَ فَاتَتْهُمُ الصَّلَاةُ مَعَهُ بِمِثْلِ ذَلِکَ وَ کَانَ ذَلِکَ وُضُوءَهُمْ

لِلصَّلَاةِ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّی فَلَمَّا فَرَغَ غَابَتِ الشَّمْسُ وَ طَلَعَتِ النُّجُومُ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلَیْمانَ إِلَی قَوْلِهِ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ

و قد أخرجت هذا الحدیث مسندا فی کتاب الفوائد انتهی. ⁽¹⁾و قال الطبرسی رحمه الله الصَّافِناتُ الخیل الواقفة علی ثلاث قوائم الواضعة أطراف السنبک ⁽²⁾الرابع علی الأرض الْجِیادُ السریعة المشی الواسعة الخطو قال مقاتل إنه ورث من أبیه ألف فرس و کان أبوه قد أصاب ذلک من العمالقة و قال الکلبی غزا سلیمان دمشق و نصیبین فأصاب ألف فرس و قال الحسن کانت خیلا خرجت من البحر لها أجنحة و قال المراد بالخیر الخیل هنا فإن العرب تسمی الخیل الخیر و قیل معناه حب المال و کان سلیمان علیه السلام قد صلی الصلاة الأولی و قعد علی کرسیه و الخیل تعرض علیه حتی غابت الشمس.

و فی روایات أصحابنا أنه فاته أول الوقت و قال الجبائی لم یفته الفرض و إنما فاته نفل کان یفعله آخر النهار لاشتغاله بالخیل و قیل إن ذکر ربی کنایة عن کتاب التوراة انتهی. ⁽³⁾و لنذکر بعض ما ذکر من وجوه التأویل فی تلک الآیات قال السید المرتضی قدس الله روحه ظاهر الآیة لا یدل علی إضافة قبیح إلی النبی و الروایة إذا کانت مخالفة لما تقتضیه الأدلة لا یلتفت إلیها لو کانت قویة ظاهرة فکیف إذا کانت ضعیفة واهیة و الذی یدل علی ما ذکرناه علی سبیل الجملة أن الله تعالی ابتدأ الآیة بمدحه و الثناء علیه فقال نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ و لیس یجوز أن یثنی علیه بهذا الثناء ثم یتبعه من غیر فصل بإضافة القبیح إلیه و أنه تلهی بعرض الخیل عن فعل المفروض علیه من الصلاة و الذی یقتضیه الظاهر أن حبه للخیل و شغفه بها کان عن إذن ربه و أمره و بتذکیره إیاه لأن الله تعالی قد أمرنا بارتباط الخیل و إعدادها لمحاربة الأعداء فلا ینکر أن یکون سلیمان علیه السلام مأمورا بمثل ذلک انتهی. ⁽⁴⁾

ثم اعلم أنهم اختلفوا فی مرجع الضمیر فی قوله تَوارَتْ بِالْحِجابِ و قوله رُدُّوها عَلَیَّ إذ یجوز بحسب ظاهر اللفظ إرجاع الضمیرین إلی الشمس و إن لم یجر لها ذکر بقرینة المقام و لذکر ما له تعلق بها و هو العشی و إلی الخیل و الأول إلی الشمس و الثانی إلی الخیل و بالعکس فقیل بإرجاعهما جمیعا إلی الشمس کما مر فیما رواه الصدوق

وَ رَوَی الطَّبْرِسِیُّ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلْتُ عَلِیّاً علیه السلام عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ فَقَالَ مَا بَلَغَکَ فِیهَا یَا ابْنَ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ سَمِعْتُ کَعْباً یَقُولُ اشْتَغَلَ سُلَیْمَانُ بِعَرْضِ الْأَفْرَاسِ حَتَّی فَاتَتْهُ الصَّلَاةُ فَقَالَ رُدُّوها عَلَیَّ یَعْنِی الْأَفْرَاسَ وَ کَانَتْ أَرْبَعَةَ عَشَرَ فَأَمَرَ بِضَرْبِ سُوقِهَا وَ أَعْنَاقِهَا بِالسَّیْفِ فَقَتَلَهَا فَسَلَبَهُ اللَّهُ مُلْکَهُ أَرْبَعَةَ عَشَرَ یَوْماً لِأَنَّهُ ظَلَمَ الْخَیْلَ بِقَتْلِهَا فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام کَذَبَ کَعْبٌ لَکِنِ اشْتَغَلَ سُلَیْمَانُ بِعَرْضِ الْأَفْرَاسِ ذَاتَ یَوْمٍ لِأَنَّهُ أَرَادَ جِهَادَ الْعَدُوِّ حَتَّی تَوارَتْ الشَّمْسُ بِالْحِجابِ فَقَالَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَی لِلْمَلَائِکَةِ الْمُوَکَّلِینَ بِالشَّمْسِ رُدُّوها عَلَیَّ فَرُدَّتْ فَصَلَّی الْعَصْرَ فِی وَقْتِهَا وَ إِنَّ أَنْبِیَاءَ اللَّهِ لَا یَظْلِمُونَ وَ لَا یَأْمُرُونَ بِالظُّلْمِ لِأَنَّهُمْ مَعْصُومُونَ مُطَهَّرُونَ⁽¹⁾.

و قیل بإرجاعهما معا إلی الخیل و فیه وجهان الأول أنه أمر بإجراء الخیل حتی غابت عن بصره فأمر بردها فمسح سوقها و أعناقها صیانة لها و إکراما لما رأی من حسنها فمن عادة من عرضت علیه الخیل أن یمر یده علی أعرافها و أعناقها و قوائمها و یمکن أن یکون الغرض من ذلک المسح بیان أن إکرامها و حفظها مما یرغب فیه لکونها من أعظم الأعوان علی دفع العدو أو أنه أراد أن یظهر أنه فی ضبط السیاسة و الملک یتصنع إلی حیث یباشر أکثر الأمور بنفسه أو أنه کان أعلم بأحوال الخیل و أمراضها و عیوبها فکان یمسحها و یمسح سوقها و أعناقها حتی یعلم هل فیها ما یدل علی المرض.

الثانی أن یکون المسح هاهنا هو الغسل فإن العرب تسمی الغسل مسحا فکأنه لما رأی حسنها أراد صیانتها و إکرامها فغسل قوائمها و أعناقها.

و قیل بإرجاع الأول إلی الشمس و الثانی إلی الخیل و هذا یحتمل وجوها الأول ما ذکره السید ⁽²⁾رضی الله عنه أن المراد أنه عرقبها و مسح سوقها و

أعناقها بالسیف من حیث شغلته عن النافلة ⁽¹⁾و لم یکن ذلک علی سبیل العقوبة لها لکن حتی لا یتشاغل فی المستقبل بها عن الطاعات لأن للإنسان أن یذبح فرسه لأکل لحمه فکیف إذا انضاف إلی ذلک وجه آخر لحسنه. ⁽²⁾و قد قیل إنه یجوز أن یکون لما کانت الخیل أعز ماله أراد أن یکفر عن تفریطه فی النافلة بذبحها و التصدق بلحمها علی المساکین قالوا فلما رأی حسن الخیل و راقته ⁽³⁾و أعجبته أراد أن یتقرب إلی الله بالمعجب له الرائق فی عینه و یشهد بصحة هذا المذهب قوله تعالی لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ الثانی أنه مسح سوقها و أعناقها و جعلها مسبلة ⁽⁴⁾فی سبیل الله.

الثالث أن یکون قوله حَتَّی تَوارَتْ بِالْحِجابِ بیانا لغایة عرض الخیل و استعادته بها من غیر أن یکون فات عنه بسببها شی‌ء و إنما أمر بردها إکراما لها کما مر و علی هذا فقوله أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی یحتمل وجهین ذکرهما الرازی فی تفسیره. ⁽⁵⁾الأول أن یضمن أحببت معنی فعل یتعدی بعن کأنه قیل أبنت حب الخیر عن ذکر ربی و هو التوراة لأن ارتباط الخیل کما أنه فی القرآن ممدوح فکذلک فی التوراة ممدوح.

الثانی أن الإنسان قد یحب شیئا و لکنه لا یحب أن یحبه کالمریض الذی یشتهی ما یضره فی مرضه و أما من أحب شیئا و أحب أن یحبه کان ذلک غایة المحبة فقوله أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ أی أحببت حبی لهذه الخیل ثم قال عَنْ ذِکْرِ رَبِّی بمعنی أن هذه المحبة الشدیدة إنما حصلت عن ذکر الله و أمره لا عن الشهوة و الهوی و أما الاحتمال الرابع فلم یقل به أحد و إن أمکن توجیهه ببعض الوجوه السابقة فإذا

أحطت خبرا بما حکیته لک علمت أنه یمکن تأویلها بوجوه کثیرة لا یتضمن شی‌ء منها إثبات ذنب له علیه السلام.

و أما قوله تعالی وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ فاختلف العلماء فی فتنته و زلته و الجسد الذی ألقی علی کرسیه علی أقوال.

الأول ما ذکره الرازی عن بعض رواة المخالفین أن سلیمان بلغه خبر مدینة فی البحر فخرج إلیها بجنوده تحمله الریح فأخذها و قتل ملکها و أخذ بنتا له اسمها جرادة من أحسن الناس وجها فاصطفاها لنفسه و أسلمت فأحبها و کانت تبکی علی أبیها فأمر سلیمان الشیطان فمثل لها صورة أبیها فکستها مثل کسوته و کانت تذهب إلی تلک الصورة بکرة و عشیا مع جواریها یسجدن له فأخبر آصف سلیمان بذلک فکسر الصورة و عاقب المرأة ثم خرج وحده إلی بلاده ⁽¹⁾و فرش الرماد و جلس علیه تائبا إلی الله تعالی و کانت له أم ولد یقال لها أمینة إذا دخل للطهارة أو لإصابة امرأة وضع خاتمه عندها ⁽²⁾فوضعه عندها یوما و أتاها الشیطان صاحب البحر علی صورة سلیمان و قال یا أمینة خاتمی فتختم به و جلس علی کرسی سلیمان فأتاه الطیر و الجن و الإنس و تغیرت هیئة سلیمان فأتی أمینة لطلب الخاتم فأنکرته فطردته فعرف أن الخطیئة قد أدرکته فکان یدور علی البیوت و یتکفف ⁽³⁾و إذا قال أنا سلیمان حثوا علیه التراب و سبوه ثم أخذ یخدم الصیادین ⁽⁴⁾ینقل لهم السمک فیعطونه کل یوم سمکتین فمکث علی هذه الحالة أربعین یوما عدد ما عبد الوثن فی بیته فأنکر آصف و عظماء بنی إسرائیل حکم الشیطان و سأل آصف نساء سلیمان فقلن ما یدع امرأة منا فی دمها و لا یغتسل من جنابة و قیل کان نفذ ⁽⁵⁾حکمه فی کل شی‌ء إلا فیهن ثم طار الشیطان و قذف الخاتم فی البحر فابتلعته سمکة و وقعت السمکة فی ید سلیمان فبقر بطنها فإذا هو بالخاتم فتختم به و وقع ساجدا لله و رجع

إلی ملکه و أخذ ذلک الشیطان فحبسها فی صخرة و ألقاها فی البحر فهؤلاء قالوا قوله وَ أَلْقَیْنا عَلی کُرْسِیِّهِ جَسَداً هو جلوس ذلک الشیطان علی کرسیه عقوبة له ثم قال و اعلم أن أهل التحقیق استبعدوا هذا الکلام من وجوه الأول أن الشیطان لو قدر علی أن یتشبه بالصورة و الخلقة بالأنبیاء فحینئذ لا یبقی اعتماد علی شی‌ء قطعا فلعل هؤلاء الذین رأوهم الناس فی صورة محمد و موسی و عیسی علیهم السلام ما کانوا أولئک بل کانوا شیاطین تشبهوا بهم فی الصورة ⁽¹⁾و معلوم أن ذلک یبطل الدین بالکلیة.

الثانی أن الشیطان لو قدر علی أن یعامل نبی الله تعالی بمثل هذه المعاملة لوجب أن یقدر علی مثلها مع جمیع العلماء و الزهاد و حینئذ وجب أن یقتلهم و یمزق تصانیفهم و یخرب دیارهم.

الثالث کیف یلیق بحکمة الله و إحسانه أن یسلط الشیطان علی أزواج سلیمان ⁽²⁾و لا شک أنه قبیح.

الرابع لو قلنا إن سلیمان علیه السلام أذن لتلک المرأة فی عبادة تلک الصورة فهذا کفر منه و إن لم یأذن فیه فالذنب علی تلک المرأة فکیف یؤاخذ الله سلیمان علیه السلام بفعل لم یصدر عنه ⁽³⁾و قال السید قدس الله روحه أما ما رواه القصاص الجهال فی هذا الباب فلیس مما یذهب علی عاقل بطلانه و أن مثله لا یجوز علی الأنبیاء علیهم السلام و أن النبوة لا تکون فی خاتم یسلبها الجنی و أن الله تعالی لا یمکن الجنی من التمثل بصورة النبی و لا غیر ذلک مما افتروا به علی النبی. ⁽⁴⁾

أقول: ثم ذکر رحمه الله وجوها ذکر الطبرسی رحمة الله علیه مختصرا منها مع غیرها منها أن سلیمان علیه السلام قال یوما فی مجلسه لأطوفن اللیلة علی سبعین امرأة تلد کل امرأة منهن غلاما یضرب بالسیف فی سبیل الله و لم یقل إن شاء الله فطاف

علیهن فلم تحمل منهن إلا امرأة واحدة جاءت بشق ولد

رَوَاهُ أَبُو هُرَیْرَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: ثُمَّ قَالَ فَوَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فُرْسَاناً.

فالجسد الذی ألقی علی کرسیه کان هذا ثم أناب إلی الله تعالی و فرغ إلی الصلاة ⁽¹⁾و الدعاء علی وجه الانقطاع إلیه سبحانه و هذا لا یقتضی أنه وقع منه معصیة صغیرة و لا کبیرة لأنه علیه السلام و إن لم یستثن ذکره ⁽²⁾لفظا فلا بد من أن یکون استثناه ضمیرا و اعتقادا إذ لو کان قاطعا للقول بذلک لکان مطلقا لما لا یأمن أن یکون کذبا إلا أنه لما لم یذکر لفظة الاستثناء عوتب علی ذلک من حیث ترک ما هو مندوب إلیه.

و منها ما روی أن الجن و الشیاطین لما ولد لسلیمان علیه السلام ابن قال بعضهم لبعض إن عاش له ولد لنلقین منه ما لقینا من أبیه من البلاء فأشفق علیه السلام منهم علیه فاسترضعه فی المزن و هو السحاب فلم یشعر إلا و قد وضع علی کرسیه میتا تنبیها علی أن الحذر لا ینفع عن القدر و إنما عوتب علیه السلام علی خوفه من الشیاطین عن الشعبی و هو المروی عن أبی عبد الله علیه السلام.

و منها أنه ولد له میت جسد بلا روح فألقی علی سریره عن الجبائی.

و منها أن الجسد المذکور هو جسد سلیمان لمرض امتحنه الله تعالی به و تقدیر الکلام و ألقیناه علی کرسیه جسدا لشدة المرض فیکون جسدا منصوبا علی الحال و العرب تقول فی الإنسان إذا کان ضعیفا هو جسد بلا روح و لحم علی وضم ⁽³⁾ثُمَّ أَنابَ أی رجع إلی حال الصحة عن أبی مسلم و أما ⁽⁴⁾ما ذکر عن ابن عباس أنه ألقی شیطان اسمه صخر علی کرسیه و کان ماردا عظیما لا یقوی علیه جمیع الشیاطین و کان نبی الله سلیمان لا یدخل الکنیف بخاتمه فجاء صخر فی صورة سلیمان حتی أخذ الخاتم من امرأة من نسائه و أقام أربعین یوما فی ملکه و سلیمان هارب و عن مجاهد أن شیطانا اسمه

آصف قال له سلیمان کیف تفتنون الناس قال أرنی خاتمک أخبرک بذلک فلما أعطاه إیاه نبذه فی البحر فذهب ملکه و قعد الشیطان علی کرسیه و منعه الله تعالی نساء سلیمان فلم یقربهن و کان سلیمان یستطعم فلا یطعم حتی أعطته امرأته یوما حوتا فشق بطنه فوجد خاتمه فیه فرد الله ملکه ⁽¹⁾و عن السدی أن اسم ذلک الشیطان خیفیق ⁽²⁾و ما ذکر أن السبب فی ذلک أن الله سبحانه أمره أن لا یتزوج فی غیر بنی إسرائیل فتزوج من غیرهم و قیل بل السبب فیه أنه وطئ امرأة فی حال الحیض فسال منها الدم فوضع خاتمه و دخل الحمام فجاء الشیطان و أخذه و قیل تزوج امرأة مشرکة و لم یستطع أن یکرهها علی الإسلام فعبدت الصنم فی داره أربعین یوما فابتلاه الله بحدیث الشیطان و الخاتم أربعین یوما و قیل احتجب ثلاثة أیام و لم ینظر فی أمر الناس فابتلی بذلک فإن جمیع ⁽³⁾ذلک مما لا یعول علیه لأن النبوة لا تکون فی الخاتم و لا یجوز أن یسلبها الله النبی و لا أن یمکن الشیطان من التمثل بصورة النبی و القعود علی سریره و الحکم بین عباده و بالله التوفیق ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عبارت (حتّی یأخذ بعقبه) یعنی: تا اینکه دام پایش را می­گیرد و در بعضی از نسخه­ها (بعنقه: گردنش) و در برخی دیگر (رقبته) آمده است، یعنی: تا اینکه دام یا صیاد گردنش را می­گیرد.

و فیروز آبادی گفته است: )الوقّاف) یعنی: تأنّی و تأمّل کننده، و یا روی گرداننده از جنگ.

می­گویم: تمام آنچه علی بن ابراهیم در تأویل و تفسیر آن آیات ذکر کرده، با روایتهای مخالفان مطابقت دارند، و علمای ما آنها را به صورتهای دیگری تأویل کرده­اند: شیخ صدوق رحمه الله در الفقیه گفته است: زراره و فضیل گفته­اند: از امام باقر علیه السلام در مورد آیه «إنّ الصلاة کانت علی المؤمنین کتاباً موقوتاً» پرسیدیم، ایشان فرمود: (کتاباً موقوتاً) یعنی: (فرض واجب)، و به معنای (فرض زمان دار) نیست که اگر آن زمان بگذرد و نماز گزارده شود پذیرفته نشود، و اگر چنین معنایی صحیح بود به جا آوردن نماز در غیر وقت آن به هلاکت سلیمان می­انجامید، ولی وقتی نماز قضا شده را به یاد آورد آن را ادا کرد.

شیخ صدوق رحمه الله در ادامه گفته است: افراد ناآگاه از میان مخالفان گمان می­کنند سلیمان علیه السلام روزی به تماشای اسبها مشغول شد تا اینکه خورشید از دیده­ها پنهان گشت، سپس دستور داد اسبها را بازگردانند و ساقها و گردن­های آنها را بزنند، و گفت: این اسبها مرا از ذکر پروردگارم باز داشتند؛ ولی این گونه که می­گویند نیست، پیامبر خدا سلیمان علیه السلام از انجام چنین کاری بزرگوارتر است، چرا که اسب­ها گناهی نداشتند تا ساق و گردنشان زده شود و آنها به صورت عمدی خود را بر سلیمان عرضه نکرده بودند و او را از ذکر خدا باز نداشته بودند، بلکه اسبها بر سلیمان عرضه شده بودند و آنها حیواناتی بدون تکلیف هستند.

و روایت صحیح در این باره آنست که از امام صادق علیه السلام نقل شده آن­گاه که فرمود: روزی به هنگام غروب خیل اسبها بر سلیمان علیه السلام عرضه شدند، پس به تماشای آنها مشغول شد تا اینکه خورشید از دیده­ها پنهان شد، و به ملائکه گفت: خورشید را برای من باز گردانید تا نمازم را سر وقتش ادا کنم، ملائکه نیز خورشید را باز گرداندند و سلیمان برخاست و شروع به مسح ساقها و گردن خویش کرد و افرادی از یاران خود که نمازشان با او قضا شده بود را نیز به این کار امر کرد، و چنین کاری به منزله وضو گرفتن آنان برای نماز بود،

ص: 101

سپس برخاست و نمازش را اقامه کرد، و هنگامی که از نماز فارغ گشت خورشید غروب کرد و ستارگان پدیدار گشتند. و این مصداق فرموده خداوند متعال است: «و وهبنا لداود سلیمان» تا « فطفق مسحاً بالسوق و الأعناق»، و این حدیث را به صورت مستند و با ذکر سند از کتاب الفوائد خارج کرده­ام. - . من لا یحضره الفقیه : 53 -

و طبرسی رحمه الله گفته است: «الصافنات» یعنی: اسبهایی که می­توانند روی سه پا بایستند و اطراف سُم پای چهارم را روی زمین بگذارند. «الجیاد» یعنی: اسب­های تندرو با گامهای بلند، مقاتل گفته است: سلیمان از پدرش هزار اسب به ارث برده بود، و پدرش نیز آنها را از عمالقه به غنیمت گرفته بود؛ والکلبیّ گفته است: سلیمان به جنگ دمشق ونصیبین رفت و هزار اسب غنیمت گرفت؛ و حسن گفته است: آنها اسبهایی بالدار بودند که از دریا خارج شدند، و گفته است: مقصود از (خیر) در این آیه (خَیل) است، چرا که عربها (خیل) را (خَیر) می­نامیدند؛ و گفته شده: مقصوداز (خَیل) حبّ مال و ثروت بوده است، و سلیمان علیه السلام نماز عصر را به جا آورده بود و بر تختش نشست و اسب­ها بر او عرضه شدند تا اینکه خورشید غروب کرد.

و در روایات یاران ما ذکر شده که سلیمان نماز اوّل وقت را از دست داد؛ و جبایی گفته است: نماز فرض را از دست نداد بلکه نماز نافله­ای که در پایان روز به جا می­آورد به خاطر مشغول شدن به تماشای اسبها از دست رفت؛ و گفته شده: منظور از (ذِکر َربّی) کتاب تورات است. - . مجمع البیان 8 : 474 و475 -

اکنون بعضی از صورتهای تأویل و تفسیر آیات مذکور را ذکر می­کنیم: سید مرتضی قدّس الله روحه گفته است: ظاهر آیه بر نسبت دادن انجام عملی زشت به پیامبر خدا سلیمان دلالت نمی­کند، و روایت اگر با دلایل مقتضی مخالف باشد به آن توّجه نمی­شود هر چند قوی و غالب باشد، اکنون اگر روایت ضعیف و سست باشد وضعیت چگونه است؟!

و آنچه که سخن ما را تأیید می­کند به ­صورت مختصر چنین است: خداوند متعال آیه ­را با مدح ­و ستایش سلیمان آغازکرده و فرموده ­است: «نعم العبد إنّه أوّاب» {چه ­نیکوبنده­ای، به ­راستی که ­او توبه­کار بود}، و جایز نیست که خداوند سلیمان ­را به ­این شیوه مدح کند و سپس بلافاصله انجام عمل زشت­ را به ­او نسبت دهد، و اینکه ­با عرضه ­شدن اسبها از به ­جا آوردن نماز واجب غافل شده باشد، وآنچه از ظاهر آیات برمی­آید این است­ که دوست ­داشتن اسبها و شیفته ­آنان شدن با اجازه پروردگار و امر او بوده و اسبها یاد خدا را در دل سلیمان زنده ­کرده­اند، چرا که خداوند متعال ما را به افسار کردن اسبها و آماده کردنشان برای جنگ با دشمنان امر فرموده است، پس انکار نمی­شود که سلیمان علیه السلام نیز به چنین امری مأمور بوده باشد. - . تنزیل الأنبیاء : 93 -

ص: 102

سپس آگاه باش که مفسران در مورد مرجع ضمیر در فرموده «تورات بالحجاب» و « ردّوها علیّ» اختلاف پیدا کرده­اند، چرا که بر حسب ظاهر لفظ و قرنیه جایگاه و ذکر متعلّقات (العشیّ) جایز است که مرجع دو ضمیر، خورشید- هر چند ذکری از آن به میان نیامده است - و خیل اسبها باشد که ضمیر اوّلی را به خورشید و دوّمی را به (خیل) و یا برعکس ارجاع دهیم، و گفته شده: می­توان هر دو ضمیر را به خورشید ارجاع داد آن­گونه که در روایت شیخ صدوق ذکر شد، و طبرسی رحمه الله از ابن عباس روایت کرده که از علی علیه السلام درباره این آیه سؤال پرسیدند، فرمود: ای ابن عباس، در مورد این آیه چه روایاتی به تو رسیده است؟ گفتم: از کعب شنیدم که می­گوید: سلیمان به تماشای اسبها مشغول شد تا اینکه نمازش قضا شد، پس گفت: اسبها را به سوی من بازگردانید و آنها چهارده اسب بودند، و دستور داد که ساق­ها و گردن­های آنان را با شمشیر بزنند و به قتل برسانند، بنابراین خداوند چهارده روز فرمانروایی را از سلیمان باز پس گرفت چرا که با کشتن اسبها به آنها ظلم کرد. آن­گاه امیر مؤمنان فرمود: کعب دروغ گفته است، ماجرا به این قرار است: روزی سلیمان به تماشای اسبها مشغول شد چرا که قصد جنگ با دشمن داشت، تا اینکه خورشید غروب کرد، پس به امر خداوند متعال به ملائکه مسؤول خورشید گفت: خورشید را برای من بازگردانید، پس خورشید باز گردانده شد و او نماز عصر را در وقت خود به جا آورد، و به راستی که پیامبران ظلم نمی­کنند و به انجام ظلم نیز فرمان نمی­دهند چرا که آنان معصوم و پاک هستند. - . مجمع البیان 8 : 475 ، مفاتیح الغیب7 : 136 -

و نقل شده است: جایز است هر دو ضمیر را به اسبها ارجاع دهیم و از این ارجاع دو معنا قابل برداشت است: نخست اینکه سلیمان دستور داد اسبها را به حرکت درآورند تا اینکه از محدوده دید او پنهان شدند، آن­گاه دستور داد که آنها را بازگردانند و به خاطر نگهداری و تکریم اسبها و شروع به مالیدن ساقها و گردن­هایشان کرد، چرا که حسن و جمال آنها را دیده بود، و از عادت کسانی که اسبها برآنان عرضه می­شود این است که دستشان را بر یال و گردن و پاهای آنها بکشند، و ممکن است که آن دست کشیدن به خاطر بیان این مطلب بوده باشد که تکریم و صیانت از اسبها از امور مورد علاقه­ اوست چرا که اسبها از بزرگترین یاریگران برای دفع دشمن هستند، یا اینکه سلیمان خواسته با این کار بیان کند که در کنترل امور سیاسی و فرمانروایی تلاش می­کند تا جائی که خود به صورت مستقیم به کارها می­ پردازد، یا اینکه سلیمان به اوضاع و احوال اسبها و امراض و عیوب آنها آگاه­تر بوده است، بنابراین به مسح آنها و مسح ساقها و گردن­هایشان پرداخته تا بداند که آیا نشانه­ای از درد و مرض در آنها وجود دارد.

دوّم: منظور از (مسح) در این آیه (غسل) بوده باشد، چرا که عرب زبانان (غسل) را (مسح) می­نامند، پس تو گویی سلیمان هنگامی­ که حُسن و جمال اسبها را مشاهده کرد، خواست که از آنها محافظت کرده و گرامی­شان بدارد پس پاها و گردن­های آنها را شست.

و گفته شده است: می­توان ضمیر اول را به خورشید و دوم را به خیل اسبها ارجاع داد، و در این ارجاع نیز احتمال چند معنا وجود دارد: نخست: آنچه سیّد - . به تنزیه الأنبیاء : 94 مراجعه کن. - رضی الله عنه ذکر کرده مبنی بر اینکه سلیمان عصب پای­اسبها و گردن و ساقهای آنها را با

ص: 103

شمشیر مسح کرد، چرا که او را از ادای نماز نافله بازداشته بودند، و این امر به منزله مجازات اسبها نبوده بلکه آنها را کشته تا در آینده او را از اطاعت و عبادت باز ندارند، و اگر جایز است انسان (به هنگام ضرورت) اسب خویش را سر بریده و گوشتش را بخورد، پس چه اتفاقی می­افتد که تبصره دیگری به این قانون اضافه شود.

و گفته شده جایز است که آیه را این گونه تفسیر کنیم: به خاطر اینکه خیل اسبها از عزیزترین اموال سلیمان بودند خواست که با کُشتن و بخشیدن گوشت آنها به مساکین، کوتاهی خود را در ادای نماز نافله جبران کند، گفته­اند: هنگامی که سلیمان زیبایی و رام بودن اسبها را دید و به این خاطر شگفت زده شد، خواست که با بخشیدن چیزی که آن را دوست دارد و در چشمانش با شکوه است به خداوند نزدیک شود، و آیه «لن تنالوا البّر حتی تنفقوا ممّا تحبّون» {هرگز به نیکی دست نمی­یابید مگر آنچه را که دوست دارید ببخشید.}

دوّم: سلیمان ساقها و گردن­های اسبها را مسح کرد و آنها را در راه خدا وقف کرد.

سوّم: فرموده «حتّی توارت بالحجاب» بیان سرانجام عرضه اسبها و بازگرداندن آنها باشد، بدون اینکه سلیمان به خاطر عرضه اسبها چیزی را از دست داده باشد، و آن­گونه که ذکر شد فقط به خاطر تکریم و محافظت دستور داده باشد که آنها را باز گردانند، و بر این اساس از فرموده «أحببتُ حبّ الخیر عن ذکر ربّی» دو معنا برداشت می­شود که رازی در تفسیر خود این گونه آنها را بیان می­کند:

اوّل: (أحببتُ) معنای فعلی را در بر داشته باشد که با حرف اضافه (عَن) متعدّی می­شود، گویا گفته شده: (أبنتُ حبّ الخیر عن ذکر ربّی: دوست داشتن اسبها را در ذکر پروردگارم آشکار و بیان کردم) و منظور از ذکر تورات است، چرا که بستن و مواظبت از اسبها آن­گونه که در قرآن ستایش شده در تورات نیز ستایش شده است.

دوّم: برخی اوقات انسان چیزی را دوست می­دارد که دوست ندارد آن را دوست بدارد، مانند مریضی که اشتهای چیزی می­کند که برایش مضّر است، امّا کسی که چیزی را دوست بدارد و دوست داشتنش را نیز دوست بدارد نهایت محبّت را به نمایش گذاشته است، بنابراین فرموده «أحببتُ حبّ الخیر» یعنی: دوست داشتن این اسبها را دوست می­دارم، سپس فرموده است: «عن ذکر ربّی» یعنی: این محبّت شدید از ذکر خداوند حاصل شده و امر او از روی شهوت و هوای نفس نبوده است.

و احتمال چهارم: که کسی آن را ذکر نکرده است اگر چه امکان توجیه آن به وسیله برخی از صورتهای ذکر شده سابق وجود دارد،

ص: 104

پس اگر از خلال آنچه برای تو حکایت کردم بر خیر یا روایتی احاطه پیدا کنی در می­یابی که امکان تأویل این آیه به صورتهای مختلفی وجود دارد و هیچ یک از آنها گناهی را در مورد سلیمان علیه السلام اثبات نمی­کند.

امّا در این فرموده خداوند متعال : «ولقد فَتَنّا سلیمان»، علماء در مورد آزمایش سلیمان و لغزش او هم چنین جسدی که بر تختش انداخته شد اختلاف پیدا کرده­اند که به شرح زیر بیان می­شود:

نخست: آنچه رازی از یکی از راویان مخالف نقل کرده است مبنی بر اینکه: خبر وجود شهری در دریا به سلیمان رسید، پس به همراه سپاهیانش و در حالی که باد آنها را حمل می­کرد به سوی آنجا به راه افتاد و آن شهر را تصرّف کرد، پادشاهش را به قتل رساند و دختر پادشاه به اسم جرادة که از زیباروترین انسانها بود را به اسارت گرفت و او را برای خود برگزید، سپس آن دختر ایمان آورد و سلیمان دوستش می­داشت، روزی آن دختر برای پدرش گریه می­کرد پس سلیمان به شیطان دستور داد و او نیز تصویر پدر آن دختر را برایش مجسم ساخت پس لباسی مانند لباس پدرش برآن پوشاند، بنابراین صبح و شب به همراه کنیزهایش سراغ آن تصویر می­رفتند و برایش سجده می­گزاردند؛ آصف سلیمان را از این ماجرا باخبر کرد پس سلیمان آن تصویر را شکست و زن را مجازات کرد، سپس به تنهایی سوی سرزمینش بازگشت و خاکستری گستراند و توبه کنان برآن نشست، و مادر پسری نزد سلیمان بود که امینه نام داشت، همچنین عادت سلیمان بر آن بود هنگامی که قصد رفع حاجت می­کرد و یا نزد زنی می­رفت انگشترش را پیش امینه می­گذاشت، روزی انگشترش را پیش او گذاشت و شیطانِ صاحب دریا در شکل سلیمان سراغ او آمد و گفت: ای امینه، انگشترم را بده، پس با آن مُهر زد و برتخت سلیمان نشست، آن­گاه پرندگان و جنّ و انس سراغش آمدند در حالی که شکل و قیافه او تغییر کرده بود، پس هنگامی که سلیمان نزد امینه آمد و انگشترش را طلب کرد او را نشناخت و از خود طَردش کرد، پس دریافت که عواقب گناه دامنش را گرفته است،بنابراین به دور خانه­ها می­چرخید و دست به استعانت دراز می­کرد و می­گفت: سلیمان واقعی منم، برآن شیطان خاک بپاشید و او را ناسزا بگوئید؛ سپس به دو صیّاد کمک می­کرد و ماهی­ها را برای آنان جابه جا می­کرد و آنان نیز هر روز دو ماهی به او می­دادند، چهل روز یعنی به تعداد روزهایی که در خانه­اش بت پرستش شده بود، براین حال و وضع باقی ماند، آن­گاه آصف و بزرگان بنی­اسرائیل حکم شیطان را انکار کردند و آصف از زنان سلیمان سؤال پرسید پس گفتند: به هنگام عادت ماهیانه سراغ همه ما می­آید و غسل جنابت نیز به جا نمی­آورد، و گفته شده: شیطان حکم سلیمان را در هر چیزی به­ جز زنان او اجرا می­کرد، سپس شیطان فرار کرد و انگشتر را به دریا انداخت، ماهی­ای آن را بلعید و بعدها آن ماهی دست سلیمان افتاد پس شکمش را درید و انگشتر را پیدا کرد و با آن مُهر زد، آن­گاه سجده کنان به خاطر خدا بر زمین افتاد و به فرمانروایی خویش بازگشت

ص: 105

و آن شیطان را گرفت و در صخره­ای حبسش کرد و صخره را به دریا انداخت؛ و اینان گفته­اند: منظور از این فرموده خداوند «و ألقینا علی کرسیّه جسداً»، نشستن شیطان مذکور بر تخت او به عنوان مجازات است برای او، سپس گفته است: و آگاه باش که محققان این کلام را از جنبه­هایی بعید از واقعیت دانسته­اند از جمله:

اوّل: اگر شیطان می­توانست که از نظر شکل و خلقت خود را به پیامبران شبیه سازد، در این صورت قطعاً اعتماد به هیچ چیز باقی نمی­ماند، پس شاید کسانی که مردم آنها را در شکل و قیافه محمد و موسی و عیسی علیهم السلام دیده­اند آنان نبوده­اند، بلکه شیاطینی بوده­اند که در شکل و قیافه شبیه آنان بوده­اند، و واضح است چنین امری دین را به صورت کامل باطل می­کند.

دوّم: اگر شیطان می­توانست که چنین رفتاری با پیامبر خدا داشته باشد واجب بود که توانایی چنین رفتاری را با تمام علماء و انسانهای زاهد داشته باشد و آنان را به قتل برساند و تألیفاتشان را پاره­پاره کند و سرزمین­هایشان را ویران سازد.

سوّم: چگونه شایسته حکمت و احسان پروردگار است که شیطان را بر همسران سلیمان مسلّط گرداند، و تردیدی نیست که این امر نکوهیده­ای است.

چهام: اگر بگوییم: سلیمان علیه السلام به آن زن اجازه داده که به عبادت تصویر پدرش بپردازد این امر از سوی او کفر محسوب می­شود، و اگر چنین اجازه­ای نداده باشد، گناه این عمل بر عهده آن زن است، پس چگونه خداوند سلیمان علیه السلام را به خاطر انجام کاری که از او سرنزده بازخواست می­کند؟ - . مفاتیح الغیب 7 : 136 - و سیّد گفته است: اما آنچه که داستان پردازان نادان در این زمینه روایت کرده­اند چیزی نیست که باطل بودن آن بر انسان عاقل پنهان بماند، و روی دادن چنین داستانی در مورد پیامبران علیهم السلام جایز نیست، و نبوّت در انگشتری واقع نشده که شیطانی از شیاطین بتواند آن را سلب کند، هم چنین خداوند متعال به یک شیطان توانایی ظاهر شدن در تصویر یک پیامبر و سایر چیزهایی که به او افترا زده­اند را نمی­دهد. - . تنزیه الأنبیاء : 95 -

می­گویم: سپس رازی رحمه الله صورتهایی را ذکر کرده که طبرسی رحمه الله مختصری از آنها و مطالب دیگری را ذکر کرده است از جمله: سلیمان علیه السلام روزی در مجلس خویش گفت: امشب نزد هفتاد زن می­روم و هر یک از آنان پسر بچه­ای به دنیا می­آورد که در راه خدا به جنگ و شمشیر زنی می­پردازد، و نگفت: اگر خدا بخواهد. پس نزد آن

ص: 106

زنان رفت و هیچ یک باردار نشدند مگر یکی از آنان که بچه­ ناقصی به دنیا آورد. این روایت را ابوهریره از پیامبر صلی الله علیه وسلم نقل کرده و گفته است: سپس ایشان فرمود: سوگند به کسی که جان محمّد در دست اوست اگر سلیمان می­گفت: اگر خدا بخواهد، پسرانی برای او متولد می­شدند و شجاعانه در راه خدا به مبارزه می­پرداختند، بنابراین جسدی که بر روی تخت سلیمان افتاده است هین بچه ناقص بوده است. آن­گاه او به سوی خداوند متعال توبه کرد و نماز و دعای خود را مخصوص درگاه ذات منزّه الهی گرداند، و این مسأله اقتضا نمی­کند که از سلیمان گناه صغیره و یا کبیره­ای سر زده باشد، چرا که اگر چه او در لفظ خویش مبنی بر متولد شدن هفتاد پسر از آن هفتاد زن از استثناء استفاده نکرد ولی ناگزیر باید از نظر باطنی و اعتقادی برای سخنش استثناء قائل شده باشد. زیرا اگر این سخن را با قاطعیت گفته باشد دهان به کلامی گشوده که از دروغ بودن آن در امان نبوده است، ولی هنگامی که از لفظ استثناء استفاده نکرده است به خاطر آن، مجازات و سرزنش شده از جهت اینکه امری را که به سوی آن فراخوانده شده - مندوب و مستحب - ترک کرده است.

و از جمله مطالب دیگری که طبرسی ذکر کرده این است: روایت شده که جنّ و شیاطین هنگام تولّد پسر سلیمان علیه السلام به یکدیگر گفتند: اگر فرزند پسری برای او به دنیا آید، گرفتار همان بلایا و مصیبت­هایی خواهیم شد که به واسطه پدرش بدان گرفتار آمدیم، پس سلیمان علیه السلام از سخنان آنان درباره پسرش ترسید و او را در دوران شیرخوارگی در میان ابرها قرار داد، و از این کار احساس گناهی نکرد تا اینکه جسد مرده­ای بر روی تخت او قرار گرفت و هشداری بود بر این نکته که پرهیز از قضا و قدر هیچ سودی ندارد، و سلیمان علیه السلام تنها به خاطر ترس از شیاطین سرزنش و مجازات شد، این روایت از امام صادق علیه السلام نقل شده است.

هم چنین طبرسی به نقل از جبائیّ روایت کرده است: فرزندی مُرده و جسدی بی روح برای سلیمان به دنیا آمد و روی تختش انداخته شد.

طبرسی از ابو مسلم نیز روایت کرده که جسد مذکور، جسد خود سلیمان بوده است بعد از آنکه خداوند متعال او را با مرضی آزموده بود، و تقدیر کلام این گونه است: (وألقیناه علی کرسیّه جسداً: و ما سلیمان را در حالی که جسدی بود بر روی تختش انداختیم)، بنابراین (جسداً) به خاطر حال بودن منصوب گشته است، و عرب زبانان به انسانی که ضعیف باشد می­گویند: او جسدی بی روح است و تکه گوشتی بر تخت قصابی، و «ثمّ أناب» یعنی: صحت و سلامت خود را بازیافت.

از ابن عباس روایت شده که شیطانی به اسم صخر بر تخت سلیمان افتاد که بسیار سرکش و یاغی و قوی هیکل بود و تمام شیاطین توان مقابله با او را نداشتند؛ همچنین پیامبر خدا سلیمان نیز با انگشترش به رفع حاجت نمی­رفت، تا اینکه روزی صخر در شکل و قیافه سلیمان آمد و انگشتر را از یکی از زنانش گرفت، و چهل روز در سرزمین او به فرمانروایی پرداخت درحالی که سلیمان فراری بود. و از مجاهد نقل شده که سلیمان از شیطانی

ص: 107

به اسم آصف پرسید: چگونه مردم را فریب می­دهی؟ پاسخ داد: انگشتریت را به من نشان بده تا تو را از چگونگی فریب مردم آگاه سازم، و هنگامی که سلیمان انگشترش را به او داد آن را به دریا انداخت و فرمانروایی­اش از بین رفت؛ پس آصف بر تخت سلیمان نشست ولی خداوند متعال او را از نزدیک شدن به زنان سلیمان منع کرد، بعد از این حادثه سلیمان از دیگران طلب غذا می­کرد و چیزی نمی­یافت تا اینکه روزی زنی به او یک ماهی داد، شکم ماهی را درید و انگشترش را پیدا کرد و خداوند فرمانروایی را به او بازگرداند. و از سدّیّ روایت شده که اسم آن شیطان خیفیق بوده است، هم چنین روایت شده که دلیل انداخته شدن جسد بر روی تخت سلیمان این بوده که خداوند منزّه و متعال او را امر فرموده که جز در میان بنی­اسرائیل ازدواج نکند ولی او با کسی غیر از آنان ازدواج کرده و بدین وسیله مجازات شده است. و گفته شده: بلکه سبب آن بوده که سلیمان سراغ زنی رفته که در دوران عادت ماهیانه قرار داشته است، بنابراین خون از آن زن جاری شده و سلیمان انگشتریش را گذاشته و وارد حمّام شده و شیطان سر رسیده و آن را ربوده است، و نقل شده که: سلیمان با زن مُشرکی ازدواج کرد و نتوانست او را وادار به پذیرفتن اسلام کند، و آن زن چهل روز در خانه او به بت پرستی مشغول شد، بنابراین خداوند او را چهل روز به ماجرای شیطان و انگشتری مبتلا و گرفتار کرد، همچنین روایت شده: سلیمان سه روز از دیگان پنهان شد و به امور مردم رسیدگی نکرد پس به این مصیبت گرفتار شد.

امّا امکان اعتماد و استناد به هیچ یک از روایتهای مذکور وجود ندارد، چرا که نبّوت در انگشتری نیست و روا نیست که خداوند آن را از پیامبری باز ستاند، هم چنین جایز نیست که خداوند به شیطان قدرتی بدهد که در شکل و قیافه پیامبری ظاهر شود و بر تختش بنشیند و در میان بندگانش به قضاوت بپردازد، وتوفیق و ارشاد از جانب خداوند است. - . مجمع البیان -

ص: 108

**[ترجمه]

باب 9 قصته علیه السلام مع بلقیس‌

الآیات

النمل: «وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقالَ ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کانَ مِنَ الْغائِبِینَ* لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبِینٍ* فَمَکَثَ غَیْرَ بَعِیدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ* إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ لَها عَرْشٌ عَظِیمٌ وَجَدْتُها وَ قَوْمَها یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لا یَهْتَدُونَ أَلَّا یَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْ‌ءَ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَ ما تُعْلِنُونَ* اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ* قالَ سَنَنْظُرُ أَ صَدَقْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْکاذِبِینَ* اذْهَبْ بِکِتابِی هذا فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ ما ذا یَرْجِعُونَ قالَتْ یا أَیُّهَا الْمَلَأُ إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَرِیمٌ إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَلَّا تَعْلُوا عَلَیَّ وَ أْتُونِی مُسْلِمِینَ قالَتْ یا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی أَمْرِی ما کُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّی تَشْهَدُونِ* قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ* وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ فَانْظُرِی ما ذا تَأْمُرِینَ قالَتْ إِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوها وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَ کَذلِکَ یَفْعَلُونَ وَ إِنِّی مُرْسِلَةٌ إِلَیْهِمْ بِهَدِیَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ یَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ* فَلَمَّا جاءَ سُلَیْمانَ قالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِیَ اللَّهُ خَیْرٌ مِمَّا آتاکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِیَّتِکُمْ تَفْرَحُونَ* ارْجِعْ إِلَیْهِمْ فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَ هُمْ صاغِرُونَ* قالَ یا أَیُّهَا الْمَلَؤُا أَیُّکُمْ یَأْتِینِی بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ یَأْتُونِی مُسْلِمِینَقالَ عِفْرِیتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِکَ وَ إِنِّی عَلَیْهِ لَقَوِیٌّ أَمِینٌ قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ* قالَ نَکِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَ تَهْتَدِی أَمْ تَکُونُ مِنَ الَّذِینَ لا یَهْتَدُونَ* فَلَمَّا جاءَتْ قِیلَ أَ هکَذا عَرْشُکِ قالَتْ کَأَنَّهُ هُوَ وَ أُوتِینَا الْعِلْمَ

مِنْ قَبْلِها وَ کُنَّا مُسْلِمِینَ* وَ صَدَّها ما کانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها کانَتْ مِنْ قَوْمٍ کافِرِینَ* قِیلَ لَهَا ادْخُلِی الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَ کَشَفَتْ عَنْ ساقَیْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِیرَ* قالَتْ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ»(20-44)

<meta info="- و تفقّد الطیر فقال ما لی لا أری الهدهد أم کان من الغائبین * لأعذّبنّه عذاباَ شدیداَ أو لأذبحنّه أو لیأتینی بسلطان مبین * فمکث غیر بعید فقال أحطت بما لم تحط به و جئتک من سبأ بنبأ یقین * إنّی وجدت امرأة تملکهم و أوتیت من کلّ شیء و لها عرش عظیم * وجدتها و قومها یسجدون للشمس من دون الله و زیّن لهم الشیطان أعمالهم فصدّهم عن السبیل فهم لا یهتدون * ألّا یسجدوا لله الّذی یخرج الخبء فی السموات و الأرض و یعلم ما تخفون و ما تعلنون * الله لا إله إلّا هو ربّ العرش العظیم * قال سننظر أصدقت أم کنت من الکاذبین * اذهب بکتابی هذا فألقه إلیهم ثمّ تولّ عنهم فانظر ماذا یرجعون * قالت یا أیّها الملأ إنّی أُلقی إلیّ کتاب کریم * إنّه من سلیمان و إنّه بسم الله الرحمن الرحیم * ألّا تعلوا علیّ و أتونی مسلمین * قالت یا أیّها الملأ أفتونی فی أمری ما کنت قاطعة أمراً حتی تشهدون * قالوا نحن أولوا قوّة و أولوا بأس شدید * و الأمر إلیک فانظری ماذا تأمرین * قالت إنّ الملوک إذا دخلوا قریة أفسدوها و جعلوا أعزّة أهلها أذلّة و کذلک یفعلون * و إنّی مرسلة إلیهم بهدیّة فناظرة بم یرجع المرسلون * فلمّا جاء سلیمان قال أتمّدونن بمال فما آتانی الله خیر ممّا آتاکم بل أنتم بهدیّتکم تفرحون * ارجع إلیهم فلنأتیّنهم بجنود لا قبل لهم بها و لنخرجنّهم منها أذلّة و هم صاغرون * قال یا أیّها الملأ أیّکم یأتینی بعرشها قبل أن یأتونی مسلمین * قال عفریت من الجنّ أنا آتیک به قبل أن تقوم من مقامک و إنّی علیه لقوّی أمین * قال الّذی عنده علم الکتاب أنا آتیک به قلب أن یرتدّ بصرک إلیک طرفک فلمّا رآها مستقرّاً عنده قال هذا من فضل ربّی لیبلونی أأشکر أم أکفر و من شکر فإنّما یشکر لنفسه و من کفر فإنّ ربّی غنیّ کریم * قال نکّروا لها عرشها ننظر أتهتدی أم تکون من الّذین لا یهتدون * فلمّا جاءت قیل أهکذا عرشک قالت کأنّه هو و أوتینا العلم من قبلها و کنّا مسلمین * و صدّها ما کانت تعبد من دون الله إنّها کانت من قوم کافرین * قیل لها الدخلی الصّرح فلمّا رأته حسبته لجّة و کشفت عن ساقیها قال إنّه صرح ممرّد من قواریر * قالت ربّی إنّی ظلمت نفسی و أسلمت مع سلیمان لله ربّ العالمین. - . نمل / 20-44 -

{و جویای [حال] پرندگان شد و گفت: مراچه شده است که هُدهُد را نمی­بینم یا شاید از غایبان است، قطعاً او را به عذابی سخت عذاب می­دهم یا سرش را می­برّم مگر آنکه دلیلی روشن برای من بیاورد، پس دیری نپایید که [هدهد آمد و] گفت: از چیزی آگاهی یافتم که از آن آگاهی نیافته­ای و برای تو از سرزمین سبا گزارشی درست آورده­ام، من [آنجا] زنی را یافتم که بر آنها سلطنت می­کرد و از هر چیزی به او بخشیده شده بود و تختی بزرگ داشت، او و قومش را چنین یافتم که به جای خدا به خورشید سجده می­کنند و شیطان اعمالشان را برایشان آراسته و آنان را از راه [راست] بازداشته بود و در نتیجه [به حقّ] راه نیافته بودند، [آری شیطان چنین کرده بود] تا برای خدایی که نهان را در آسمانها و زمین بیرون می­آورد و آنچه را پنهان می­دارید و آنچه را آشکار می­نمایید می­داند سجده نکنند، خدای یکتا که هیچ خدایی جز او نیست، پروردگار عرش بزرگ است، [سلیمان] گفت: خواهیم دید آیا راست گفته­ای یا از دروغگویان بوده­ای، این نامه مرا ببر و به سوی آنها بیفکن، آن­گاه از ایشان روی برتاب پس ببین چه پاسخ می­دهند، [ملکه سبا] گفت: ای سران [کشور] نامه­ای ارجمند برای من آمده است که از طرف سلیمان است و [مضمون آن] این است: به نام خداوند رحمتگر مهربان، بر من بزرگی مکنید و مرا از در طاعت درآیید، گفت: ای سران [کشور] در کارم به من نظر دهید که بی حضور شما [تا به حال] کاری را فیصله نداده­ام، گفتند: ما سخت نیرومندیم و دلاوریم، و[لی] اختیار کار با توست بنگر چه دستوری می­دهی، [ملکه] گفت: پادشاهان چون به شهری درآیند آن را تباه و عزیزانش را خوار می­گردانند و این گونه رفتار می­کنند، و [اینک] من ارمغانی به سویش می­فرستم و می­نگرم که فرستادگان [من] با چه چیز باز می­گردند، و چون [فرستاده] نزده سلیمان آمد [سلیمان] گفت: آیا مرا به مالی کمک می­دهید؟ آنچه خدا به من عطا کرده بهتر است از آنچه به شما داده است، [نه] بلکه شما به ارمغان خود شادمانی می­نمایید، به سوی آنها بازگرد که قطعاً سپاهیانی بر [ایشان] می­آوریم که در برابر آنها تاب ایستادگی نداشته باشند و از آن [دیار] به خواری و زبونی بیرونشان می­کنیم، [سپس] گفت: ای سران [کشور] کدام یک از شما تخت آن ملکه را پیش از آنکه مطیعانه نزد من آیند برای من می­آورد؟ عفریتی از جنّ گفت: من آن را پیش از آنکه از مجلس خود برخیزی برای تو می­آورم و بر این کار [سخت] توانا و مورد اعتمادم، کسی که نزد او دانشی از کتاب [الهی] بود گفت: من آن را پیش از آنکه چشم خود را برهم زنی برایت می­آورم، پس چون [سلیمان] آن [تخت] را نزد خود مستقر دید گفت: این از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که آیا سپاسگزارم یا ناسپاسی می­کنم، و هرکس سپاس گزارد تنها به سود خویش سپاس می­گذارد و هرکس ناسپاسی کند بی­گمان پروردگارم بی­نیاز و کریم است، گفت: تخت [ملکه] را برایش ناشناس گردانید تا ببینیم آیا پی می­برد یا از کسانی است که پی نمی­برد، پس وقتی [ملکه] آمد [بدو] گفته شد: آیا تخت تو همین گونه است، گفت: گویا همین گونه است و پیش از این ما آگاه شده

ص: 109

و از در اطاعت درآمده بودیم، و [در حقیقت قبلاً] آنچه غیر از خدا می­پرستید مانع [ایمان] او شده بود و او از جمله گروه کافران بود، به او گفته شد: وارد ساحت کاخ [پادشاهی] شو و چون آن را دید برکه­ای پنداشت و ساقهایش را نمایان کرد، [سلیمان] گفت: این کاخی مفروش از آبگینه است، [ملکه] گفت: پروردگارا من به خود ستم کردم و [اینک] با سلیمان در برابر خدا پروردگار جهانیان تسلیم شدم.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ختص، الإختصاص أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ فَضَالَةُ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَا زَادَ الْعَالِمُ عَلَی النَّظَرِ إِلَی مَا خَلْفَهُ وَ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ مَدَّ بَصَرِهِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَی سُلَیْمَانَ علیه السلام ثُمَّ مَدَّ بِیَدِهِ فَإِذَا هُوَ مُمَثَّلٌ بَیْنَ یَدَیْهِ.

**[ترجمه]کتاب الاختصاص: از امام باقر علیه السلام روایت است که فرمود: عفریتی که اندک علمی به کتاب الهی داشت نگاهی به پشت سر و جلو خود انداخت و چشمش را باز کرد سپس به سلیمان علیه السلام نگریست، آنگاه دستش را دراز کرد و ناگهان تخت ملکه سبا را در مقابل سلیمان مستقر کرد.

**[ترجمه]

«2»

وَ ذَکَرَ عَلِیُّ بْنُ مَهْزِیَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَا زَادَ صَاحِبُ سُلَیْمَانَ عَلَی أَنْ قَالَ بِإِصْبَعِهِ هَکَذَا فَإِذَا هُوَ قَدْ جَاءَ بَعَرْشِ صَاحِبَةِ سَبَإٍ فَقَالَ لَهُ حُمْرَانُ کَیْفَ هَذَا أَصْلَحَکَ اللَّهُ فَقَالَ إِنَّ أَبِی کَانَ یَقُولُ إِنَّ الْأَرْضَ طُوِیَتْ لَهُ إِذَا أَرَادَ طَوَاهَا.

**[ترجمه]زرارة گفته است: از امام صادق علیه­السلام شنیدم که می­گوید: جنّی که نزد سلیمان بود به محض اینکه با انگشتش اشاره کرد تخت ملکه سبا را حاضر کرد، پس حمران به امام گفت: خداوند تو را اصلاح گرداند چگونه چنین چیزی ممکن است؟ امام پاسخ داد: پدرم می­گفت: اگر جنّی بخواهد می­تواند زمین را درهم پیچد.

**[ترجمه]

«3»

فس، تفسیر القمی کَانَ سُلَیْمَانُ علیه السلام إِذَا قَعَدَ عَلَی کُرْسِیِّهِ جَاءَتْ جَمِیعُ الطَّیْرِ الَّتِی سَخَّرَهَا اللَّهُ لِسُلَیْمَانَ فَتُظِلُّ الْکُرْسِیَّ وَ الْبِسَاطَ بِجَمِیعِ مَنْ عَلَیْهِ مِنَ الشَّمْسِ فَغَابَ عَنْهُ الْهُدْهُدُ مِنْ بَیْنِ الطَّیْرِ فَوَقَعَتِ الشَّمْسُ مِنْ مَوْضِعِهِ فِی حِجْرِ سُلَیْمَانَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ وَ قَالَ کَمَا حَکَی اللَّهُ ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ إِلَی قَوْلِهِ بِسُلْطانٍ مُبِینٍ أَیْ بِحُجَّةٍ قَوِیَّةٍ فَلَمْ یَمْکُثْ إِلَّا قَلِیلًا إِذْ جَاءَ الْهُدْهُدُ فَقَالَ لَهُ سُلَیْمَانُ أَیْنَ کُنْتَ قَالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ أَیْ بِخَبَرٍ صَحِیحٍ إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هَذَا مِمَّا لَفْظُهُ عَامٌّ وَ مَعْنَاهُ خَاصٌّ لِأَنَّهَا لَمْ تُؤْتَ أَشْیَاءَ کَثِیرَةً مِنْهَا الذَّکَرُ وَ اللِّحْیَةُ ثُمَّ قَالَ وَجَدْتُها وَ قَوْمَها یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَی قَوْلِهِ فَهُمْ لا یَهْتَدُونَ ثُمَّ قَالَ الْهُدْهُدُ أَلَّا یَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْ‌ءَ فِی السَّماواتِ أَیِ الْمَطَرَ وَ فِی الْأَرْضِ النَّبَاتَ ⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ سُلَیْمَانُ سَنَنْظُرُ أَ صَدَقْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْکاذِبِینَ إِلَی قَوْلِهِ ما ذا یَرْجِعُونَ فَقَالَ الْهُدْهُدُ إِنَّهَا فِی عَرْشٍ عَظِیمٍ أَیْ سَرِیرٍ فَقَالَ سُلَیْمَانُ أَلْقِ الْکِتَابَ عَلَی قُبَّتِهَا فَجَاءَ الْهُدْهُدُ فَأَلْقَی الْکِتَابَ فِی حِجْرِهَا فَارْتَاعَتْ مِنْ ذَلِکَ وَ جَمَعَتْ جُنُودَهَا وَ قَالَتْ لَهُمْ کَمَا حَکَی اللَّهُ یا أَیُّهَا الْمَلَأُ إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَرِیمٌ

أَیْ مَخْتُومٌ إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَلَّا تَعْلُوا عَلَیَّ وَ أْتُونِی مُسْلِمِینَ أَیْ لَا تَتَکَبَّرُوا عَلَیَّ ثُمَّ قَالَتْ یا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی أَمْرِی ما کُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّی تَشْهَدُونِ قالُوا لَهَا کَمَا حَکَی اللَّهُ نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ فَانْظُرِی ما ذا تَأْمُرِینَ فَقَالَتْ لَهُمْ إِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوها وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کَذلِکَ یَفْعَلُونَ ثُمَّ قَالَتْ إِنْ کَانَ هَذَا نَبِیّاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ کَمَا یَدَّعِی فَلَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یُغْلَبُ وَ لَکِنْ سَأَبْعَثُ إِلَیْهِ بِهَدِیَّةٍ فَإِنْ کَانَ مَلِکاً یَمِیلُ إِلَی الدُّنْیَا قَبِلَهَا وَ عَلِمْتُ أَنَّهُ لَا یَقْدِرُ عَلَیْنَا فَبَعَثَتْ إِلَیْهِ حُقّاً فِیهِ جَوْهَرَةٌ عَظِیمَةٌ وَ قَالَتْ لِلرَّسُولِ قُلْ لَهُ یَثْقُبُ هَذِهِ الْجَوْهَرَةَ بِلَا حَدِیدٍ وَ لَا نَارٍ فَأَتَاهُ الرَّسُولُ بِذَلِکَ فَأَمَرَ سُلَیْمَانُ علیه السلام بَعْضَ جُنُودِهِ مِنَ الدِّیدَانِ فَأَخَذَ خَیْطاً فِی فَمِهِ ثُمَّ ثَقَبَهَا وَ أَخْرَجَ الْخَیْطَ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ وَ قَالَ سُلَیْمَانُ لِرَسُولِهَا فَما آتانِیَ اللَّهُ خَیْرٌ مِمَّا آتاکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِیَّتِکُمْ تَفْرَحُونَ ارْجِعْ إِلَیْهِمْ فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها أَیْ لَا طَاقَةَ ⁽¹⁾وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَ هُمْ صاغِرُونَ فَرَجَعَ إِلَیْهَا الرَّسُولُ فَأَخْبَرَهَا بِذَلِکَ وَ بِقُوَّةِ سُلَیْمَانَ فَعَلِمَتْ أَنَّهُ لَا مَحِیصَ لَهَا فَارْتَحَلَتْ وَ خَرَجَتْ ⁽²⁾نَحْوَ سُلَیْمَانَ فَلَمَّا أَخْبَرَ اللَّهُ سُلَیْمَانَ بِإِقْبَالِهَا نَحْوَهُ قَالَ لِلْجِنِّ وَ الشَّیَاطِینِ أَیُّکُمْ یَأْتِینِی بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ یَأْتُونِی مُسْلِمِینَ قالَ عِفْرِیتٌ مِنَ عَفَارِیتِ الْجِنِّ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِکَ وَ إِنِّی عَلَیْهِ لَقَوِیٌّ أَمِینٌ قَالَ سُلَیْمَانُ أُرِیدُ أَسْرَعَ مِنْ ذَلِکَ فَقَالَ آصَفُ بْنُ بَرْخِیَا أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَدَعَا اللَّهَ بِاسْمِهِ الْأَعْظَمِ فَخَرَجَ السَّرِیرُ مِنْ تَحْتِ کُرْسِیِّ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ علیه السلام فَقَالَ سُلَیْمَانُ نَکِّرُوا لَها عَرْشَها أَیْ غَیِّرُوهُ نَنْظُرْ أَ تَهْتَدِی أَمْ تَکُونُ مِنَ الَّذِینَ لا یَهْتَدُونَ فَلَمَّا جاءَتْ قِیلَ أَ هکَذا عَرْشُکِ قالَتْ کَأَنَّهُ هُوَ وَ کَانَ سُلَیْمَانُ قَدْ أَمَرَ أَنْ یُتَّخَذَ لَهَا بَیْتٌ مِنْ قَوَارِیرَ وَ وَضَعَهُ عَلَی الْمَاءِ ثُمَّ قِیلَ لَهَا ادْخُلِی الصَّرْحَ فَظَنَّتْ أَنَّهُ مَاءٌ فَرَفَعَتْ ثَوْبَهَا وَ أَبْدَتْ سَاقَیْهَا فَإِذَا عَلَیْهَا شَعْرٌ کَثِیرٌ فَقِیلَ لَهَا إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِیرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ

فَتَزَوَّجَهَا سُلَیْمَانُ وَ هِیَ بِلْقِیسُ بِنْتُ الشَّرْحِ ⁽¹⁾الْجُبَیْرِیَّةُ وَ قَالَ سُلَیْمَانُ لِلشَّیَاطِینِ اتَّخِذُوا لَهَا شَیْئاً یُذْهِبُ هَذَا الشَّعْرَ عَنْهَا فَعَمِلُوا الْحَمَّامَاتِ وَ طَبَخُوا النُّورَةَ ⁽²⁾فَالْحَمَّامَاتُ وَ النُّورَةُ مِمَّا اتَّخَذَتْهُ الشَّیَاطِینُ لِبِلْقِیسَ وَ کَذَا الْأَرْحِیَةُ الَّتِی تَدُورُ عَلَی الْمَاءِ وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام أُعْطِیَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام مَعَ عِلْمِهِ مَعْرِفَةَ الْمَنْطِقِ بِکُلِّ لِسَانٍ وَ مَعْرِفَةَ اللُّغَاتِ وَ مَنْطِقِ الطَّیْرِ وَ الْبَهَائِمِ وَ السِّبَاعِ فَکَانَ إِذَا شَاهَدَ الْحُرُوبَ تَکَلَّمَ بِالْفَارِسِیَّةِ وَ إِذَا قَعَدَ لِعُمَّالِهِ وَ جُنُودِهِ وَ أَهْلِ مَمْلَکَتِهِ تَکَلَّمَ بِالرُّومِیَّةِ فَإِذَا خَلَا مَعَ نِسَائِهِ ⁽³⁾تَکَلَّمَ بِالسُّرْیَانِیَّةِ وَ النَّبَطِیَّةِ وَ إِذَا قَامَ فِی مِحْرَابِهِ لِمُنَاجَاةِ رَبِّهِ تَکَلَّمَ بِالْعَرَبِیَّةِ وَ إِذَا جَلَسَ لِلْوُفُودِ وَ الْخُصَمَاءِ تَکَلَّمَ بِالْعِبْرَانِیَّةِ قَوْلُهُ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً یَقُولُ لَأَنْتِفَنَّ رِیشَهُ قَوْلُهُ أَلَّا تَعْلُوا عَلَیَّ یَقُولُ لَا تَعْظُمُوا عَلَیَّ قَوْلُهُ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها یَقُولُ لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِهَا وَ قَوْلُ سُلَیْمَانَ لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ الَّذِی آتَانِی مِنَ الْمُلْکِ أَمْ أَکْفُرُ إِذَا رَأَیْتُ مَنْ هُوَ دُونِی ⁽⁴⁾أَفْضَلَ مِنِّی عِلْماً فَعَزَمَ اللَّهُ لَهُ عَلَی الشُّکْرِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: هنگامی که سلیمان علیه­السلام بر تختش نشست تمام پرندگانی که خداوند برای او مسخّر گردانده بود آمدند و تخت و فرش سلیمان و هرآنچه بر روی آن بود را در مقابل نور خورشید زیر سایه بالهای خود گرفتند، و از میان تمام پرندگان تنها هُدهُد غائب بود و خورشید از جای خالی او بر حجره سلیمان می­تابید، پس سرش را بلند کرد و آن­گونه که خداوند متعال حکایت می­کند گفت:{مرا چه شده که هدهد را نمی­بینم} تا {دلیلی روشن و قوی برای من بیاورد}، پس دیری نپایید که هدهد آمد و سلیمان به او گفت: کجا بودی؟ گفت: {از چیزی آگاهی یافتم که از آن آگاهی نیافته­ای و برای تو از سرزمین سبا گزارشی درست آورده­ام، من [آنجا] زنی را یافتم که بر آنها سلطنت می­کرد و از هرچیزی به او بخشیده شده بود.} و این از جمله مواردی است که لفظ آن عامّ و معنایش خاصّ است، چرا که به ملکه سبا چیزهای زیادی از جمله آلت مردانگی و ریش بخشیده نشده بود، و ادامه داد:{او و قومش را چنین یافتم که به جای خدا به خورشید سجده می­کنند} تا این گفته او{و در نتیجه [به حق] راه نیافته بودند}، سپس هدهد گفت:{تا برای خدایی که نهان را در آسمانها و زمین بیرون می­آورد سجده نکنند.} و منظور از نهان در آسمان، باران و نهان در زمین، گیاهان است؛ آن­گاه سلیمان گفت:{خواهیم دید آیا راست گفته­ای یا از دروغگویان بوده­ای؟} تا این فرموده{ببین چه پاسخ می­دهند.}، هدهد گفت: او بر تخت بزرگی قرار گرفته است، سلیمان گفت: نامه را بر منبر او بیفکن، هدهد آمد و نامه را در حجره ملکه انداخت، بنابراین از نامه ترسید و سربازانش را جمع کرد و آن­گونه که خداوند نقل می­کند به آنان گفت:{ای سران [کشور] نامه­ای ارجمند برایم آمده است}

ص: 110

یعنی: نامه­ای مهر شده و مختوم، {که از طرف سلیمان است و[مضمون آن] این است: به نام خداوند رحمتگر مهربان، بر من بزرگی مکنید و مرا از در طاعت درآیید}، یعنی: در مقابل من تکبّر و غرور نورزید، سپس ملکه گفت: {ای سران [کشور]، در کارم به من نظر و مشورت دهید که بی­حضور شما [تا به حال] کاری را فیصله نداده­ام}، آنان نیز آن­گونه که خداوند متعال حکایت می­کند گفتند: {ما سخت نیرومند و دلاوریم، ولی اختیار کار با توست، بنگر چه دستور می­دهی}، ملکه به آنان گفت: {پادشاهان چون به شهری درآیند آن را تباه و عزیزانش را خوار می­گردانند}، پس خداوند متعال فرمود: {و این گونه رفتار می­کنند}، سپس ملکه گفت: اگر این شخص آن­گونه که ادعا می­کند پیامبری از جانب خدا باشد، توان و نیرویی در مقابل او نخواهیم داشت، چرا که خداوند مغلوب نمی­شود، ولی من هدیه­ای به سوی او می­فرستم، اگر پادشاه باشد و به دنیا تمایل داشته باشد آن را می­پذیرد و اطمینان می­بم که بر ما غلبه نمی­کند، پس بلوری به سوی سلیمان فرستاد که مروارید بزرگی در آن قرار داشت، و به فرستاده­اش گفت: به او بگو: این مروارید بدون استفاده از آهن و آتش سوراخ می­شود، آن­گاه فرستاده ملکه نزد سلیمان آمد و هدیه را برایش آورد، پس سلیمان علیه السلام به یکی از سربازانش که از گروه کرمها بود دستور داد که نخی را به دهان بگیرد و مروارید را سوراخ کند و نخ را از سوی دیگر بیرون آورد، و کرم چنان کرد، آن­گاه سلیمان به فرستاده ملکه گفت:{ آنچه خدا به من عطا کرده بهتر است از آنچه به شما داده است، [نه] بلکه شما به ارمغان خود شادمانی می­کنید، به سوی آنها بازگرد که قطعا سپاهیانی بر [ایشان] می­آوریم که در برابر آنها تاب ایستادگی نداشته باشند، و از آن دیار به خواری و زبونی بیرونشان می­کنیم.}، فرستاده به سوی ملکه بازگشت و او را از این ماجرا و قدرت سلیمان آگاه کرد، ملکه فهمید که چاره­ای ندارد، پس بار سفر برگرفت و به سوی سلیمان رفت، هنگامی که خداوند متعال سلیمان را از آمدن ملکه به سویش آگاه کرد به جنّ و شیاطین گفت:{کدام یک از شما تخت آن ملکه را پیش از آنکه پیش من آیند برای من می­آورد؟} آن­گاه {عفریتی از جنّ گفت: من آن را پیش از آنکه از مجلس خود برخیزی برای تو می آورم و بر این کار توانا و مورد اعتمادم} سلیمان گفت: می­ خواهم سریع­تر از این حاضر شود،آصف بن برخیا گفت:{ من آن را پیش از آنکه چشم خود را بر هم زنی برایت می­آورم} پس آصف خداوند را به اسم اعظم فرا خواند و تخت ملکه را از زیر سلیمان خارج ساخت، سلیمان علیه السلام گفت:{تخت ملکه را برایش ناشناس گردانید} یعنی آن را تغییر دهید،{ تا ببینیم آیا پی می­برد یا از کسانی است که پی نمی­برد، پس وقتی ملکه آمد بدو گفته شد: آیا تخت تو همین است؟ گفت: گویا همین گونه است.}، و سلیمان امر کرده بود که خانه­ای از بلور بسازند و آن را بر روی آب قرار دهند، سپس به او گفته شد: وارد ساحت کاخ شو}، ملکه گمان کرد که کف کاخ از آب است، پس لباسش را بالا برد و ساقهایش ظاهر شد که بسیار پرمو بود، پس به او گفته شد:{ این کاخی مفروش از آبگینه است}، ملکه گفت: پروردگارا، من به خود ستم کردم و اینک با سلیمان در برابر خدا که پروردگار جهانیان است تسلیم شدم}.

ص: 111

بعداً سلیمان با ملکه که بلقیس دختر (شرح جبیریّه) بود ازدواج کرد، پس به شیاطین گفت: چیزی را برای او فراهم سازید که موهای بدن او را از بین ببرد، آنها نیز حمام­ها و داروی نظافت را برای ملکه حاضر کردند، بنابراین شیاطین از حمام و داروی نظافت و آسیاب­هایی که بر روی آب می­چرخید باری بلقیس استفاده کردند.

امام صادق علیه السلام فرموده است: همراه علم وآگاهی به سلیمان علیه السلام دانش سخن گفتن به هر زبانی و توان فهمیدن زبانهای مختلف و گفتار پرندگان و چهار پایان و درّندگان عطا شده بود، وی به هنگام حضور در جنگها به ربان فارسی، هنگام معشرت با خدمتکاران و سربازان و اهالی سرزمین خویش به زبان رومی، هنگام خلوت کردن با زنانش به زبان سریانی و نبطی، هنگام ایستادن در محراب و مناجات با پرودگارش با زبان عربی و به هنگام ملاقات با هیأتهای اعزامی و دشمنان به زبان عبری سخن می­گفت. منظور از این فرموده « لأعذّبنّه عذابا شدیدا» این است که پرهای هدهد را خواهم کند، «أن لا تعلوا علیّ» یعنی: بر من تکبر و غرور نورزید، «لا قبل لهم بها» یعنی: آنان طاقت و تحمل آن را ندارند، و این گفته سلیمان «لیبلونی أأشکر» یعنی: تا مرا بیازماید که آیا شکر می­گزارم کسی را که به من فرمانروایی بخشیده است، «أم أکفر» یا کفر می­ورزم آن­گاه که کسانی را می­بینم که مرتبه آنان از من پایین­تر است ولی از نظر علم و آگاهی از من برترند، پس خداوند برای او اراده شکر کرد.

**[ترجمه]

«4»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی زَاهِرٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَخِیهِ أَحْمَدَ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَرِثَ النَّبِیِّینَ کُلَّهُمْ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ مِنْ لَدُنْ آدَمَ حَتَّی انْتَهَی إِلَی نَفْسِهِ قَالَ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إِلَّا وَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله أَعْلَمُ مِنْهُ قَالَ قُلْتُ إِنَّ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ علیه السلام کَانَ یُحْیِی الْمَوْتَی بِإِذْنِ اللَّهِ قَالَ صَدَقْتَ وَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام کَانَ یَفْهَمُ مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْدِرُ عَلَی هَذِهِ الْمَنَازِلِ قَالَ فَقَالَ إِنَّ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ علیه السلام قَالَ لِلْهُدْهُدِ حِینَ فَقَدَهُ وَ شَکَّ فِی أَمْرِهِ فَقَالَ ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کانَ مِنَ الْغائِبِینَ حِینَ فَقَدَهُ فَغَضِبَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبِینٍ وَ إِنَّمَا غَضِبَ

لِأَنَّهُ کَانَ یَدُلُّهُ عَلَی الْمَاءِ فَهَذَا وَ هُوَ طَائِرٌ قَدْ أُعْطِیَ مَا لَمْ یُعْطَ سُلَیْمَانُ وَ قَدْ کَانَتِ الرِّیحُ وَ النَّمْلُ وَ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ وَ الشَّیَاطِینُ وَ الْمَرَدَةُ ⁽¹⁾لَهُ طَائِعِینَ وَ لَمْ یَکُنْ یَعْرِفُ الْمَاءَ تَحْتَ الْهَوَاءِ وَ کَانَ الطَّیْرُ یَعْرِفُهُ وَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی وَ قَدْ وَرِثْنَا نَحْنُ هَذَا الْقُرْآنَ الَّذِی فِیهِ مَا تُسَیَّرُ بِهِ الْجِبَالُ وَ تُقَطَّعُ بِهِ الْبُلْدَانُ وَ تُحْیَا بِهِ الْمَوْتَی وَ نَحْنُ نَعْرِفُ الْمَاءَ تَحْتَ الْهَوَاءِ وَ إِنَّ فِی کِتَابِ اللَّهِ لَآیَاتٍ مَا یُرَادُ بِهَا أَمْرٌ إِلَّا أَنْ یَأْذَنَ اللَّهُ بِهِ الْخَبَرَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]الکافی: یکی از یاران امام موسی کاظم علیه السلام به او گفت: فدایت شوم مرا از احوال پیامبر صلّی الله علیه و آله آگاه گردان آیا ایشان وارث تمام پیامبران بودند؟ امام فرمود: بله، او پرسید: از آدم تا خود ایشان؟ فرمود: خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نگردانده مگر آنکه محمد صلّی الله علیه و آله از او عالم­تر و آگاه­تر است، یار امام گفت: عیسی بن مریم مردگان را به اذن خداوند زنده می­کرد، امام فرمود: راست می­گویی، سپس یار امام گفت: و سلیمان بن داوود علیه السلام زبان پرندگان را می­فهمید، آیا رسول خدا توانایی انجام این امور را داشت؟ امام فرمود: سلیمان هنگامی که هدهد را در میان سپاهیان خویش نیافت و به آن پرنده مشکوک شده بود گفت: {مرا چه شده که هدهد را نمی­بینم یا شاید از غائبان لست}، پس بر هدهد خشم گرفت و گفت:{او را به عذابی سخت عذاب می­دهم یا سرش را از تن جدا می­کنم مگر آنکه دلیلی روشن برای من بیاورد}، سلیمان به خاطر اینکه

ص: 112

هدهد او را به مکان آب هدایت می­کرد از غیابش عصبانی شد، پس به پرنده­ای از پرندگان قدرتی بخشیده شده بود که به سلیمان بخشیده نشده بود، این در حالی است که باد، مورچه، جنّ، انس، شیاطین و یاغیان فرمانبردار او بودند، ولی نمی­دانست که مکان آب را در زیر هوا مشخص کند و پرنده می­دانست، و خداوند متعال در کتابش می­فرماید: «و لو أنّ قرآناً سُیّرت به الجبال أو قُطّعت به الأرض أو کُلّم به الموتی»، حال آنکه ما این قرآن را به ارث برده­ایم که به وسیله آنچه در آن است کوهها به حرکت در می­آیند و سرزمینها درنوردیده می­شوند و مردگان زنده می­گردند، و ما می­توانیم مکان آب را مشخص کنیم، و به راستی که در کتاب خداوند آیاتی وجود دارد که مقصودی از آنها برداشت نمی­شود مگر آنکه خداوند اجازه آن را بدهد. حدیث. - . اصول الکافی 1 : 266 -

**[ترجمه]

بیان

تحت الهواء لعل المراد منه تحت الأرض کما سیأتی فإن الأرض أیضا تحت الهواء أو المراد معرفته حین کونهم علی البساط فی الهواء.

**[ترجمه]شاید منظور از (تحت الهواء: زیر هوا)، (تحت الأرض: زیر زمین) باشد، آن­گونه که ذکر خواهد شد، چرا که زمین نیز زیر هوا و جوّ قرار دارد، یا شاید شناخت مکان آب باشد هنگامی که آنان در هوا و بر فرش (سلیمان) قرار دارند.

**[ترجمه]

«5»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی وَ غَیْرُهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ شُرَیْسٍ الْوَابِشِیِّ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ عَلَی ثَلَاثَةٍ وَ سَبْعِینَ حَرْفاً وَ إِنَّمَا کَانَ عِنْدَ آصَفَ مِنْهَا حَرْفٌ وَاحِدٌ فَتَکَلَّمَ بِهِ فَخُسِفَ بِالْأَرْضِ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ سَرِیرِ بِلْقِیسَ حَتَّی تَنَاوَلَ السَّرِیرَ بِیَدِهِ ثُمَّ عَادَتِ الْأَرْضُ کَمَا کَانَتْ أَسْرَعَ مِنْ طَرْفَةِ الْعَیْنِ وَ نَحْنُ عِنْدَنَا مِنَ الِاسْمِ الْأَعْظَمِ اثْنَانِ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً وَ حَرْفٌ عِنْدَ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی اسْتَأْثَرَ ⁽³⁾بِهِ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ عِنْدَهُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الکافی: از امام باقر علیه ­السلام روایت است که فرمود: اسم اعظم خداوند هفتاد و سه حرف دارد و یکی از آنها نزد آصف بوده است، پس به آن سخن گفت و زمین مابین خود و تخت بلقیس را سوراخ کرد تا بتواند تخت را با دستش بگیرد، پس زمین در زمانی سریع­تر از چشم برهم زدن به حالت عادی خود برگشت، و هفتاد و دو حرف اسم اعظم خداوند نزد ماست و حرفی نزد خداوند تبارک و تعالی است که مخصوص ذات مقدس الهی است و آن علم غیب است، و هیچ تحوّل و قدرتی جز به واسطه خداوند بلند مرتبه و بزرگ وجود ندارد. - . اصول الکافی 1 : 230 -

**[ترجمه]

«6»

کا، الکافی الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّوْفَلِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ ثَلَاثَةٌ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً کَانَ عِنْدَ آصَفَ حَرْفٌ فَتَکَلَّمَ بِهِ فَانْخَرَقَتْ لَهُ الْأَرْضُ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ سَبَإٍ فَتَنَاوَلَ عَرْشَ بِلْقِیسَ حَتَّی صَیَّرَهُ إِلَی سُلَیْمَانَ ثُمَّ انْبَسَطَتِ الْأَرْضُ فِی أَقَلَّ مِنْ طَرْفَةِ عَیْنٍ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الکافی: از امام ابو الحسن عسکری علیه­السلام شنیده شده که می­گفت: اسم اعظم خداوند دارای هفتاد و سه حرف است، یکی از آن حروف نزد آصف بود که به آن سخن می­گفت، پس زمین مابین او و سرزمین سبا برایش سوراخ شد و او به تخت بلقیس دست یافت و آن را نزد سلیمان آورد، سپس زمین در کمتر از یک چشم بر هم زدن به هم پیوسته شد. - . اصول الکافی 1 : 230 -

ص: 113

**[ترجمه]

«7»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ سَعْدٍ أَبِی عُمَرَ الْجُلَّابِ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ عَلَی ثَلَاثَةٍ وَ سَبْعِینَ حَرْفاً کَانَ عِنْدَ آصَفَ مِنْهَا حَرْفٌ وَاحِدٌ فَتَکَلَّمَ بِهِ فَخُسِفَ بِالْأَرْضِ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ سَرِیرِ بِلْقِیسَ ثُمَّ تَنَاوَلَ السَّرِیرَ بِیَدِهِ ثُمَّ عَادَتِ الْأَرْضُ کَمَا کَانَ أَسْرَعَ مِنْ طَرْفَةِ عَیْنٍ وَ عِنْدَنَا نَحْنُ مِنَ الِاسْمِ اثْنَانِ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً وَ حَرْفٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی اسْتَأْثَرَ بِهِ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ الْمَکْتُوبِ عِنْدَهُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائرالدرجات: از امام صادق علیه­السلام روایت شده که فرمود: اسم اعظم خداوند بر هفتاد و سه حرف است، یکی از آن حروف نزد آصف بود و به آن سخن می­گفت، پس زمین مابین خود و تخت بلقیس را شکافت، آن­گاه تخت را با دستش گرفت و سپس زمین در کمتر از یک چشم برهم زدن به حالت اولیه خود برگشت، و نزد ما هفتاد و دو حرف از حروف اسم اعظم وجود دارد، و حرفی نیز در علم غیب مکتوب نزد خداوند وجود دارد که آن را مخصوص ذات مقدس خویش گردانده است. - . بصائرالدرجات : 57 -

**[ترجمه]

«8»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبْدُوسٍ الْخَلِیجِیِّ ⁽³⁾عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ سَعْدٍ أَبِی عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ عَلَی اثْنَیْنِ وَ سَبْعِینَ حَرْفاً وَ إِنَّمَا کَانَ عِنْدَ آصَفَ کَاتِبِ سُلَیْمَانَ علیه السلام وَ کَانَ یُوحَی إِلَیْهِ ⁽⁴⁾حَرْفٌ وَاحِدٌ أَلِفٌ أَوْ وَاوٌ ⁽⁵⁾فَتَکَلَّمَ فَانْخَرَقَتْ لَهُ الْأَرْضُ حَتَّی الْتَفَّتْ فَتَنَاوَلَ السَّرِیرَ وَ إِنَّ عِنْدَنَا مِنَ الِاسْمِ أَحَداً وَ سَبْعِینَ حَرْفاً وَ حَرْفٌ عِنْدَ اللَّهِ فِی غَیْبِهِ ⁽⁶⁾.

أقول: قد أوردنا بعض الأخبار فی أبواب الإمامة و بعضها فی أبواب التوحید.

**[ترجمه]بصائرالدرجات: از امام صادق علیه­السلام روایت است که فرمود: اسم اعظم خداوند بر هفتاد و دو حرف است، و نزد کاتبِ سلیمان علیه­السلام که به او یک حرف (الف یا واو) الهام می­شد، پس سخن گفت و زمین برای او شکاف برداشت در هم پیچید پس به تخت دست یافت، و نزد ما هفتاد و یک اسم وجود دارد، و حرفی نیز در غیب نزد خداوند است. - .بصائرالدرجات : 57 -

می­گویم: بعضی از احادیث را در ابواب امامت و برخی دیگر را در ابواب توحید ذکر کرده­ایم.

**[ترجمه]

«9»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ ضُرَیْسٍ ⁽⁷⁾الْوَابِشِیِّ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَوْلُ الْعَالِمِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ قَالَ فَقَالَ یَا جَابِرُ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ اسْمَهُ الْأَعْظَمَ عَلَی ثَلَاثَةٍ وَ سَبْعِینَ حَرْفاً فَکَانَ عِنْدَ الْعَالِمِ مِنْهَا حَرْفٌ وَاحِدٌ فَانْخَسَفَتِ الْأَرْضُ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ السَّرِیرِ

حَتَّی الْتَفَّتِ الْقِطْعَتَانِ ⁽¹⁾وَ حُوِّلَ مِنْ هَذِهِ عَلَی هَذِهِ وَ عِنْدَنَا مِنِ اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ اثْنَانِ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً وَ حَرْفٌ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ الْمَکْنُونِ عِنْدَهُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائرالدرجات: جابر روایت می­کند که به امام باقر علیه­السلام گفتم: فدایت شوم این کلام عالِم {من آن را پیش از آنکه چشم خود را برهم زنی برایت می­آورم} را برایم شرح ده. امام فرمود: ای جابر، خداوند اسم اعظم خود را بر هفتاد و سه حرف قرار داده است، و نزد آن عالِم یک حرف وجود داشت پس زمین ما­بین او و تخت سوراخ شد و شکافت تا

ص: 114

اینکه دو جانب زمین به هم پیوست و از این به آن تغییر یافت، و نزد ما هفتاد و دو حرف از اسم اعظم وجود دارد، و حرفی در علم غیب نزد خداوند مکنون است. - . بصائر الدرجات : 57 -

**[ترجمه]

«10»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنِ السَّیَّارِیِّ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَنْ أَرَادَ الِاطِّلَاءَ بِالنُّورَةِ فَأَخَذَ مِنَ النُّورَةِ بِإِصْبَعِهِ فَشَمَّهُ وَ جَعَلَهُ عَلَی طَرَفِ أَنْفِهِ وَ قَالَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ کَمَا أَمَرَنَا بِالنُّورَةِ لَمْ تُحْرِقْهُ النُّورَةُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام صادق علیه­السلام فرموده است: هرکسی می­خواهد از نوره استفاده کند باید با سر انگشت، آن را برداشته و ببوید و بر کنار بینی­اش قرار بدهد و بگوید: خداوند بر سلیمان بن داوود درود فرستد همچنان که ما را به نوره امر کرد، هیچ گاه نوره او را نسوزاند. - . فروع الکافی 2 : 221 -

**[ترجمه]

«11»

مل، کامل الزیارات أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنِ ابْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ صَاحِبَ سُلَیْمَانَ تَکَلَّمَ بِاسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ فَخُسِفَ مَا بَیْنَ سَرِیرِ سُلَیْمَانَ وَ بَیْنَ الْعَرْشِ مِنْ سُهُولَةِ الْأَرْضِ وَ حُزُونَتِهَا حَتَّی الْتَقَتِ الْقِطْعَتَانِ فاجْتَرَّ الْعَرْشَ قَالَ سُلَیْمَانُ یُخَیَّلَ إِلَیَّ أَنَّهُ خَرَجَ مِنْ تَحْتِ سَرِیرِی قَالَ وَ دُحِیَتْ فِی أَسْرَعَ مِنْ طَرْفَةِ الْعَیْنِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کامل الزیارات: از امام صادق علیه­السلام روایت است که فرمود: یار و همراه سلمان به اسم اعظم خداوند سخن گفت، پس زمینهای پست و بلند ما­بین تخت سلیمان و عرش ملکه سبا فرو رفتند تا اینکه دو سرزمین به هم پیوستند پس عرش ملکه را به سوی خود کشید، سلیمان گفت: گمان کردم که عرش ملکه از زیر تخت من خارج شد؛ سپس زمین در سریعتر از یک چشم برهم زدن دوباره گسترده شد. - . کامل الزیارة : 59 -

**[ترجمه]

بیان

ظاهر أکثر تلک الأخبار أن الأرض التی کانت بینه و بین السریر انخسفت و تحرکت الأرض التی کان السریر علیها حتی أحضرته عنده فإن قیل کیف انخسفت الأبنیة التی کانت علیها قلنا یحتمل أن تکون تلک الأبنیة تحرکت بأمره تعالی یمینا و شمالا و کذا ما علیها من الحیوانات و الأشجار و غیرها و یمکن أن یکون حرکة السریر من تحت الأرض بأن غار فی الأرض و طویت و تکاثفت الطبقة التحتانیة حتی خرج من تحت سریره ثم دحیت تلک الطبقة من تحت الأرض.

**[ترجمه]ظاهر بیشتر روایتها بر این نکته تأکید دارد که زمین بین سلیمان و عالِم همراه او و تخت ملکه فرو رفته است، و زمینی که تخت برآن قرار داشته حرکت کرده تا اینکه تخت را نزد او حاضر کرده است. و اگر گفته شود: ساختمانهایی که بر روی زمین قرار داشته­اند چگونه فرو رفته­اند؟ می­گوییم: ممکن است که آن ساختمانها و هم چنین حیوانات و درختان و غیره به اذن خداوند متعال و به فرمان او به سوی شمال و جنوب حرکت کرده باشند. و ممکن است که حرکت تخت ملکه از زیر زمین صورت گرفته باشد به این صورت که تخت در زمین فرو رفته و طبقه تحتانی زمین درهم پیچیده و متراکم شده و تخت ملکه از زیر تخت سلیمان بیرون آمده باشد، سپس آن طبقه زیر زمینی دوباره گسترده شده باشد.

**[ترجمه]

«12»

ختص، الإختصاص مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام یَا أَبَانُ کَیْفَ تُنْکِرُ النَّاسُ قَوْلَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَمَّا قَالَ لَوْ شِئْتُ لَرَفَعْتُ رِجْلِی هَذِهِ فَضَرَبْتُ بِهَا صَدْرَ ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ بِالشَّامِ فَنَکَسْتُهُ عَنْ سَرِیرِهِ وَ لَا یُنْکِرُونَ تَنَاوُلَ آصَفَ وَصِیِّ سُلَیْمَانَ عَرْشَ بِلْقِیسَ وَ إِتْیَانَهُ سُلَیْمَانَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْهِ طَرْفُهُ أَ لَیْسَ نَبِیُّنَا صلی الله علیه و آله أَفْضَلَ الْأَنْبِیَاءِ وَ وَصِیُّهُ أَفْضَلَ الْأَوْصِیَاءِ أَ فَلَا

جَعَلُوهُ کَوَصِیِّ سُلَیْمَانَ علیه السلام حَکَمَ اللَّهُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ مَنْ جَحَدَ حَقَّنَا وَ أَنْکَرَ فَضْلَنَا ⁽¹⁾.

أقول: قال الشیخ أمین الدین الطبرسی برد الله مضجعه فی قوله تعالی وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ أی طلبه عند غیبته فَقالَ ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ أی ما للهدهد لا أراه و اختلف فی سبب تفقده فقیل إنه احتاج إلیه فی سفره لیدله علی الماء یقال إنه یری الماء فی بطن الأرض کما نراه فی القارورة

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ أَبُو حَنِیفَةَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَیْفَ تَفَقَّدَ سُلَیْمَانُ الْهُدْهُدَ مِنْ بَیْنِ الطَّیْرِ قَالَ لِأَنَّ الْهُدْهُدَ یَرَی الْمَاءَ فِی بَطْنِ الْأَرْضِ کَمَا یَرَی أَحَدُکُمُ الدُّهْنَ فِی الْقَارُورَةِ فَنَظَرَ أَبُو حَنِیفَةَ إِلَی أَصْحَابِهِ وَ ضَحِکَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا یُضْحِکُکَ قَالَ ظَفِرْتُ بِکَ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ وَ کَیْفَ ذَاکَ قَالَ الَّذِی یَرَی الْمَاءَ فِی بَطْنِ الْأَرْضِ لَا یَرَی الْفَخَّ فِی التُّرَابِ حَتَّی تَأْخُذَ بِعُنُقِهِ ⁽²⁾فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا نُعْمَانُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ إِذَا نَزَلَ الْقَدَرُ أَغْشَی الْبَصَرَ.

و قیل إنما تفقده لإخلاله بنوبته عن وهب و قیل کانت الطیور تظله من الشمس فلما أخل الهدهد بمکانه بان بطلوع الشمس علیه أَمْ کانَ مِنَ الْغائِبِینَ معناه أ تأخر عصیانا أم غاب لعذر و حاجة قال المبرد لما تفقد سلیمان الطیر و لم یر الهدهد فَقالَ ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ علی تقدیر أنه مع جنوده و هو لا یراه ثم أدرکه الشک فشک فی غیبته عن ذلک الجمع بحیث لم یره فقال أَمْ کانَ مِنَ الْغائِبِینَ أی بل أ کان من الغائبین کأنه ترک الکلام الأول و استفهم عن حاله و غیبته ثم أوعده علی غیبته فقال لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً أی بنتف ریشه و إلقائه فی الشمس عن ابن عباس و قتادة و مجاهد و قیل بأن أجعله بین أضداده و کما صح نطق الطیر و تکلیفه فی زمانه معجزة له جازت معاتبته علی ما وقع منه من تقصیر فإنه کان مأمورا بطاعته فاستحق العقاب علی غیبته أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أو لأقطعن ⁽³⁾حلقه عقوبة له علی عصیانه أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبِینٍ أی بحجة واضحة تکون عذرا له فی الغیبة فَمَکَثَ غَیْرَ بَعِیدٍ أی فلم یلبث سلیمان إلا زمانا یسیرا حتی جاء الهدهد و قیل معناه فلبث الهدهد فی غیبته قلیلا ثم رجع و علی هذا

فیجوز أن یکون التقدیر فمکث فی مکان غیر بعید قال ابن عباس فأتاه الهدهد بحجة فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ أی اطلعت علی ما لم تطلع علیه وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ أی بخبر صادق و سبأ مدینة بأرض الیمن عن قتادة و قیل إن الله بعث إلی سبإ اثنی عشر نبیا عن السدی.

وَ رَوَی عَلْقَمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ سَبَإٍ فَقَالَ هُوَ رَجُلٌ وُلِدَ لَهُ عَشَرَةٌ مِنَ الْعَرَبِ تَیَامَنَ ⁽¹⁾مِنْهُمْ سِتَّةٌ وَ تَشَاءَمَ مِنْهُمْ أَرْبَعَةٌ فَالَّذِینَ تَشَاءَمُوا لَخْمٌ وَ جُذَامُ وَ غَسَّانُ وَ عَامِلَةُ وَ الَّذِینَ تَیَامَنُوا کِنْدَةُ وَ الْأَشْعَرُونَ وَ الْأَزْدُ وَ حِمْیَرٌ وَ مَذْحِجٌ وَ أَنْمَارٌ وَ مِنَ الْأَنْمَارِ خَثْعَمٌ وَ بَجِیلَةُ.

إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ أی تتصرف فیهم بحیث لا یعترض علیها أحد وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ و هذا إخبار عن سعة ملکها أی من کل شی‌ء من الأموال و ما یحتاج إلیه الملوک من زینة الدنیا قال الحسن و هی بلقیس بنت شراحیل ملکة سبإ و قیل شرحیل ⁽²⁾ولدها أربعون ملکا آخرهم أبوها قال قتادة و کان أولو مشورتها ثلاثمائة و اثنی عشر قبیلا کل قبیل ⁽³⁾منهم تحت رایته ألف مقاتل وَ لَها عَرْشٌ عَظِیمٌ أی سریر أعظم من سریرک و کان مقدمه من ذهب مرصع بالیاقوت الأحمر و الزمرد الأخضر و مؤخره من فضة مکللة ⁽⁴⁾بألوان الجواهر و علیه سبعة أبیات علی کل بیت باب مغلق و عن ابن عباس قال کان عرش بلقیس ثلاثین ذراعا فی ثلاثین ذراعا و طوله فی الهواء ثلاثون ذراعا و قال أبو مسلم المراد بالعرش الملک ⁽⁵⁾وَجَدْتُها وَ قَوْمَها یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ أی عبادتهم للشمس من دون الله فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ أی صرفهم عن سبیل الحق فَهُمْ لا یَهْتَدُونَ أَلَّا یَسْجُدُوا قرأ أبو جعفر و الکسائی و رویس عن یعقوب ألا یسجدوا خفیفة اللام و الباقون بالتشدید فعلی الأول إنما هو علی معنی الأمر بالسجود و دخلت الیاء للتنبیه أو علی تقدیر ألا یا قوم اسجدوا لله و قیل إنه أمر من الله تعالی لجمیع

خلقه بالسجود له و قیل إنه من کلام الهدهد قاله لقوم بلقیس حین وجدهم یسجدون لغیر الله أو قاله لسلیمان عند عوده إلیه استنکارا لما وجدهم علیه و القراءة بالتشدید علی معنی زین لهم الشیطان ضلالتهم لئلا یسجدوا لِلَّهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْ‌ءَ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الخب‌ء المخبوء و هو ما أحاط به غیره حتی منع من إدراکه و ما یوجده الله فیخرجه من العدم إلی الوجود یکون بهذه المنزلة و قیل الخب‌ء الغیب و قیل إن خب‌ء السماوات المطر و خب‌ء الأرض النبات و الأشجار وَ یَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَ ما تُعْلِنُونَ أی یعلم السر و العلانیة اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ من کلام الهدهد أو ابتداء إخبار من الله تعالی ⁽¹⁾فلما سمع سلیمان ما اعتذر به الهدهد فی تأخره قالَ سَنَنْظُرُ أَ صَدَقْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْکاذِبِینَ ثم کتب سلیمان علیه السلام کتابا و ختمه بخاتمه و دفعه إلیه فذاک قوله اذْهَبْ بِکِتابِی هذا فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ یعنی إلی أهل سبإ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ أی استتر منهم قریبا بعد إلقاء الکتاب إلیهم فَانْظُرْ ما ذا یَرْجِعُونَ أی یرجع بعضهم إلی بعض من القول فمضی الهدهد بالکتاب فألقاه إلیهم فلما رأته بلقیس قالَتْ لقومها یا أَیُّهَا الْمَلَأُ أی أیها الأشراف إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَرِیمٌ قال قتادة أتاها الهدهد و هی نائمة مستلقیة علی قفاها فألقی الکتاب علی نحرها فقرأت الکتاب و قیل کانت لها کوة مستقبلة للشمس تقع الشمس عند ما تطلع فیها فإذا نظرت إلیها سجدت فجاء الهدهد إلی الکوة فسدها بجناحه فارتفعت الشمس و لم تعلم فقامت تنظر فرمی الکتاب إلیها عن وهب و ابن زید فلما أخذت الکتاب جمعت الأشراف و هم ثلاثمائة و اثنا عشر قبیلا ⁽²⁾ثم قالت لهم إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَرِیمٌ سمته کریما لأنه کان مختوما عن ابن عباس و یؤیده الحدیث إکرام الکتاب ختمه و قیل وصفته بالکریم لأنه صدره ب بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ و قیل لحسن خطه و جودة لفظه و بیانه و قیل لأنه کان ممن یملک الإنس و الجن و الطیر و قد کانت سمعت بخبر سلیمان فسمته کریما لأنه من کریم رفیع الملک عظیم الجاه إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ معناه أن الکتاب من سلیمان و أن المکتوب فیه بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَلَّا

تَعْلُوا عَلَیَّ وَ أْتُونِی مُسْلِمِینَ فإن هذا القدر جملة ما فی الکتاب یا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی أَمْرِی أی أشیروا علی بالصواب ما کُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّی تَشْهَدُونِ أی ما کنت ممضیة أمرا حتی تحضرون ⁽¹⁾و هذا ملاطفة منها لقومها قالُوا لها فی الجواب نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ أی أصحاب قوة و قدرة و أهل عدد وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ أی و أصحاب شجاعة شدیدة وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ أی إن الأمر مفوض إلیک فی القتال و ترکه فَانْظُرِی ما ذا تَأْمُرِینَ أی ما الذی تأمریننا به لنمتثله فإن أمرت بالصلح صالحنا و إن أمرت بالقتال قاتلنا قالَتْ مجیبة لهم عن التعریض بالقتال إِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوها أی إذا دخلوها عنوة عن قتال و غلبة أهلکوها و خربوها وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً أی أهانوا أشرافها و کبراءها کی یستقیم لهم الأمر و المعنی أنها حذرتهم مسیر سلیمان إلیهم و دخوله بلادهم و انتهی الخبر عنها و صدقها الله فیما قالت فقال وَ کَذلِکَ أی و کما قالت هی یَفْعَلُونَ و قیل إن الکلام متصل بعضه ببعض وَ کَذلِکَ یَفْعَلُونَ من قولها وَ إِنِّی مُرْسِلَةٌ إِلَیْهِمْ أی إلی سلیمان علیه السلام و قومه بِهَدِیَّةٍ أصانعه بذلک عن ملکی فَناظِرَةٌ أی منتظرة بِمَ یَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ بقبول أم رد و إنما فعلت ذلک لأنها عرفت عادة الملوک فی حسن موقع الهدایا عندهم و کان غرضها أن یتبین لها بذلک أنه ملک أو نبی فإن قبل الهدیة تبین أنه ملک و عندها ما یرضیه و إن ردها تبین أنه نبی.

و اختلف فی الهدیة فقیل أهدت إلیه وصفاء و وصائف ⁽²⁾ألبستهم لباسا واحدا حتی لا یعرف ذکر من أنثی عن ابن عباس و قیل أهدت مائتی غلام و مائتی جاریة ألبست الغلمان لباس الجواری و ألبست الجواری لباس الغلمان عن مجاهد و قیل أهدت له صفائح الذهب فی أوعیة الدیباج فلما بلغ ذلک سلیمان علیه السلام أمر الجن فموهوا له الآجر بالذهب ثم أمر به فألقی فی الطریق فلما جاءوا رأوه ملقی فی الطریق فی کل مکان فلما رأوا ذلک صغر فی أعینهم ما جاءوا به عن ثابت البنانی و قیل إنها عمدت

إلی خمسمائة غلام و خمسمائة جاریة فألبست الجواری الأقبیة و المناطق ⁽¹⁾و ألبست الغلمان فی سواعدهم أساور من ذهب و فی أعناقهم أطواقا من ذهب و فی آذانهم أقراطا و شنوفا ⁽²⁾مرصعات بأنواع الجواهر و حملت الجواری علی خمسمائة رمکة و الغلمان علی خمسمائة برذون ⁽³⁾علی کل فرس لجام من ذهب مرصع بالجواهر و بعثت إلیه خمسمائة لبنة من ذهب و خمسمائة لبنة من فضة و تاجا مکللا بالدر و الیاقوت المرتفع و عمدت إلی حقة فجعلت فیها درة یتیمة غیر مثقوبة و خرزة جزعیة مثقوبة معوجة الثقب و دعت رجلا من أشراف قومها اسمه المنذر بن عمرو و ضمت إلیه رجالا من قومها أصحاب رأی و عقل و کتبت إلیه کتابا بنسخة الهدیة قالت فیها إن کنت نبیا فمیز بین الوصفاء و الوصائف و أخبر بما فی الحقة قبل أن تفتحها و اثقب الدرة ثقبا مستویا و أدخل الخرزة خیطا من غیر علاج إنس و لا جن و قالت للرسول انظر إلیه إذا دخلت علیه فإن نظر إلیک نظر غضب فاعلم أنه ملک فلا یهولنک أمره فأنا أعز منه و إن نظر إلیک نظر لطف فاعلم أنه نبی مرسل. فانطلق الرسول بالهدایا و أقبل الهدهد مسرعا إلی سلیمان فأخبره الخبر فأمر سلیمان الجن أن یضربوا لبنات الذهب و لبنات الفضة ففعلوا ثم أمرهم أن یبسطوا من موضعه الذی هو فیه إلی بضع فراسخ میدانا واحدا بلبنات الذهب و الفضة و أن یجعلوا حول المیدان حائطا شرفها من الذهب و الفضة ففعلوا ثم قال للجن علی بأولادکم فاجتمع خلق کثیر فأقامهم عن یمین المیدان و یساره ثم قعد سلیمان علیه السلام فی مجلسه علی سریره و وضع له أربعة آلاف کرسی عن یمینه و مثلها عن یساره و أمر الشیاطین أن یصطفوا صفوفا فراسخ و أمر الإنس فاصطفوا فراسخ و أمر الوحش و السباع و الهوام و الطیر فاصطفوا فراسخ عن یمینه و یساره فلما دنا القوم من المیدان و نظروا إلی ملک سلیمان تقاصرت إلیهم أنفسهم ⁽⁴⁾و رموا بما معهم من الهدایا فلما وقفوا بین یدی

سلیمان علیه السلام نظر إلیهم نظرا حسنا بوجه طلق و قال ما وراءکم فأخبره رئیس القوم بما جاءوا به و أعطاه کتاب الملکة فنظر فیه و قال أین الحقة فأتی بها فحرکها و جاءه جبرئیل فأخبره بما فی الحقة و قال إن فیها درة یتیمة غیر مثقوبة و خرزة مثقوبة معوجة الثقب فقال الرسول صدقت فاثقب الدرة و أدخل الخیط فی الخرزة فأرسل سلیمان علیه السلام إلی الأرضة فجاءت فأخذت شعرة فی فیها فدخلت فیها حتی خرجت من الجانب الآخر ثم قال من لهذه الخرزة یسلکها الخیط فقالت دودة بیضاء أنا لها یا رسول الله فأخذت الدودة الخیط فی فیها و دخلت الثقب حتی خرجت من الجانب الآخر ثم میز بین الجواری و الغلمان بأن أمرهم أن یغلسوا وجوههم و أیدیهم فکانت الجاریة تأخذ الماء من الآنیة بإحدی یدیها ثم تجعله علی الید الأخری ثم تضرب به الوجه و الغلام یأخذ من الآنیة یضرب به وجهه و کانت الجاریة تصب علی باطن ساعدها و الغلام علی ظهر الساعد و کانت الجاریة تصب الماء صبا و کان الغلام یحدر الماء ⁽¹⁾علی یده حدرا فمیز بینهم بذلک هذا کله مروی عن وهب ⁽²⁾و غیره و قیل إنها أیضا أنفذت مع هدایاها عصا کانت تتوارثها ملوک حمیر و قالت أرید أن تعرفنی رأسها من أسفلها و بقدح ماء و قالت تملؤها ماء رواء ⁽³⁾لیس من الأرض و لا من السماء فأرسل سلیمان العصا إلی الهواء و قال أی الرأسین سبق إلی الأرض فهو أصلها ⁽⁴⁾و أمر بالخیل فأجریت حتی عرقت و ملأ القدح من عرقها و قال هذا لیس من ماء الأرض و لا من ماء السماء.

فَلَمَّا جاءَ سُلَیْمانَ أی فلما جاء الرسول سلیمان قالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ أی أ تزیدوننی مالا و هذا استفهام إنکار یعنی أنه لا یحتاج إلی مالهم فَما آتانِیَ اللَّهُ خَیْرٌ مِمَّا آتاکُمْ أی ما أعطانی الله من الملک و النبوة و الحکمة خیر مما أعطاکم من الدنیا و أموالها بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِیَّتِکُمْ تَفْرَحُونَ إذا أهدی بعضکم إلی بعض و أما أنا فلا أفرح بها

أشار إلی قلة اکتراثه ⁽¹⁾بأموال الدنیا ثم قال سلیمان للرسول ارْجِعْ إِلَیْهِمْ بما جئت به من الهدایا فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها أی لا طاقة لهم بها و لا قدرة لهم علی دفعها وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً أی من تلک القریة و من تلک المملکة و قیل من أرضها و ملکها وَ هُمْ صاغِرُونَ أی ذلیلون صغیروا القدر إن لم یأتوا مسلمین ⁽²⁾فلما رد سلیمان علیه السلام الهدیة و میز بین الغلمان و الجواری إلی غیر ذلک علموا أنه نبی مرسل و أنه لیس کالملوک الذین یغترون بالأموال.

فلما رجع إلیها الرسول و عرفت أنه نبی و أنها لا تقاومه فتجهزت للمسیر إلیه و أخبر جبرئیل علیه السلام سلیمان علیه السلام أنها خرجت من الیمن مقبلة إلیه قالَ سلیمان لأماثل جنده و أشراف عسکره یا أَیُّهَا الْمَلَؤُا أَیُّکُمْ یَأْتِینِی بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ یَأْتُونِی مُسْلِمِینَ و اختلف فی السبب الذی خص العرش بالطلب علی أقوال:

أحدها أنه أعجبته صفته فأراد أن یراه و ظهر له آثار إسلامها فأحب أن یملک عرشها قبل أَنْ تُسْلِمَ فَیَحْرُمَ علیه أَخْذُ مَالِهَا عن قتادة و ثانیها أنه أراد أن یختبر بذلک عقلها و فطنتها و یختبر هل تعرفه أو تنکره عن ابن زید و قیل أراد أن یجعل دلیلا ⁽³⁾و معجزة علی صدقه و نبوته لأنها خلفته فی دارها ⁽⁴⁾و أوثقته و وکلت به ثقات قومها یحرسونه و یحفظونه عن وهب و قال ابن عباس کان سلیمان علیه السلام رجلا مهیبا لا یبتدئ بالکلام حتی یکون هو الذی یسأل عنه فخرج یوما و جلس علی سریره فرأی رهجا قریبا منه أی غبارا فقال ما هذا قالوا بلقیس یا رسول الله فقال ⁽⁵⁾و قد نزلت منا بهذا المکان و کان ما بین الکوفة و الحیرة علی قدر فرسخ فقال أَیُّکُمْ یَأْتِینِی بِعَرْشِها

و قوله مُسْلِمِینَ فیه وجهان أحدهما أنه أراد مؤمنین موحدین و الآخر مستسلمین منقادین علی ما مر بیانه قالَ عِفْرِیتٌ ⁽¹⁾مِنَ الْجِنِّ أی مارد قوی عن ابن عباس أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِکَ أی من مجلسک الذی تقضی فیه عن قتادة وَ إِنِّی عَلَیْهِ لَقَوِیٌّ أَمِینٌ أی و إنی علی حمله لقوی و علی الإتیان به فی هذه المدة قادر و علی ما فیه من الذهب و الجواهر أمین و فی هذا دلالة علی أن القدرة قبل الفعل لأنه أخبر بأنه قوی علیه قبل أن یجی‌ء به و کان سلیمان علیه السلام یجلس فی مجلسه للقضاء غدوة إلی نصف النهار فقال سلیمان علیه السلام أرید أسرع من ذلک فعند ذلک قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ و هو آصف بن برخیا ⁽²⁾و کان وزیر سلیمان و ابن أخته و کان صدیقا یعرف اسم الله الأعظم الذی إذا دعی به أجاب عن ابن عباس و قیل إن ذلک الاسم الله و الذی یلیه الرحمن و قیل هو یا حی یا قیوم و بالعبرانیة أهیا شراهیا ⁽³⁾و قیل هو یا ذا الجلال و الإکرام عن مجاهد و قیل إنه قال یا إلهنا و إله کل شی‌ء إلها واحدا لا إله إلا أنت عن الزهری و قیل إن الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ کان رجلا من الإنس یعلم اسم الله الأعظم اسمه بلخیا عن مجاهد و قیل اسمه اسطوم عن قتادة و قیل هو الخضر علیه السلام عن أبی لهیعة و قیل إن الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ هو جبرئیل علیه السلام أذن الله له فی طاعة سلیمان و أن یأتیه بالعرش الذی طلبه و قال الجبائی هو سلیمان علیه السلام قال ذلک للعفریت لیریه نعمة الله علیه و هذا قول بعید لم یؤثر عند أهل التفسیر ⁽⁴⁾و أما الکتاب المعرف فی الآیة بالألف و اللام فقیل إنه اللوح المحفوظ و قیل إن المراد به جنس کتب الله المنزلة علی أنبیائه و لیس المراد به کتابا بعینه و الجنس قد یعرف بالألف و اللام و قیل المراد به کتاب سلیمان علیه السلام إلی بلقیس أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ اختلف فی معناه فقیل یرید قبل أن یصل إلیک من کان منک علی قدر مد البصر

عن قتادة و قیل معناه قبل أن یبلغ طرفک مداه و غایته و یرجع إلیک قال سعید بن جبیر قال لسلیمان انظر إلی السماء فما طرف حتی جاء به فوضعه بین یدیه و المعنی حتی یرتد إلیک طرفک بعد مده إلی السماء و قیل ارتداد الطرف إدامة النظر حتی یرتد طرفه خاسئا عن مجاهد فعلی هذا معناه أن سلیمان علیه السلام مد بصره إلی أقصاه و هو یدیم النظر فقبل أن ینقلب إلیه بصره حسیرا یکون قد أتی بالعرش ⁽¹⁾و قال الکلبی خر آصف ساجدا و دعا باسم الله الأعظم فغار عرشها تحت الأرض حتی نبع عند کرسی سلیمان و ذکر العلماء فی ذلک وجوها.

أحدها أن الملائکة حملته بأمر الله تعالی. و الثانی أن الریح حملته. و الثالث أن الله تعالی خلق فیه حرکات متوالیة. و الرابع أنه انخرق مکانه حیث هو هناک ثم نبع بین یدی سلیمان. و الخامس

أن الأرض طویت له و هو المروی عن أبی عبد الله علیه السلام.

و السادس أنه أعدمه الله فی موضعه و أعاده فی مجلس سلیمان و هذا لا یصح علی مذهب أبی هاشم و یصح علی مذهب أبی علی الجبائی فإنه یجوز فناء بعض الأجسام دون بعض.

و فی الکلام حذف کثیر لأن التقدیر قال سلیمان له افعل فسأل الله تعالی فی ذلک فحضر العرش فرآه سلیمان مستقرا عنده ⁽²⁾أی فلما رأی سلیمان العرش محمولا إلیه موضوعا بین یدیه فی مقدار رجع البصر قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی أی من نعمته علی و إحسانه لدی لأن تیسیر ذلک و تسخیره مع صعوبته و تعذره معجزة له و دلالة علی علو قدره و جلالته و شرف منزلته عند الله تعالی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ أی لیختبرنی هل أقوم بشکر هذه النعمة أم أکفر بها وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ لأن عائدة شکره و منفعته ترجعان إلیه و تخصانه دون غیره و هذا مثل قوله إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ یعنی غنی عن شکر العباد غیر محتاج إلیه بل هم

المحتاجون إلیه لما لهم فیه من الثواب و الأجر کَرِیمٌ أی متفضل علی عباده شاکرهم و کافرهم و عاصیهم و مطیعهم لا یمنعه کفرهم و عصیانهم من الإفضال علیهم و الإحسان إلیهم قالَ سلیمان نَکِّرُوا لَها عَرْشَها أی غیروا سریرها إلی حال تنکرها إذا رأته و أراد بذلک اختبار عقلها علی ما قیل نَنْظُرْ أَ تَهْتَدِی أَمْ تَکُونُ مِنَ الَّذِینَ لا یَهْتَدُونَ أی أ تهتدی إلی معرفة عرشها بفطنتها بعد التغییر أم لا تهتدی إلی ذلک عن سعید بن جبیر و قتادة و قیل أَ تَهْتَدِی أی أ تستدل بعرشها علی قدرة الله و صحة نبوتی و تهتدی بذلک إلی طریق الإیمان و التوحید أم لا عن الجبائی قال ابن عباس فنزع ما کان علی العرش من الفصوص و الجواهر و قال مجاهد غیر ما کان أحمر و جعل أخضر ⁽¹⁾و ما کان أخضر فجعل أحمر ⁽²⁾و قال عکرمة زید فیه شی‌ء و نقص منه شی‌ء فَلَمَّا جاءَتْ قِیلَ أَ هکَذا عَرْشُکِ قالَتْ کَأَنَّهُ هُوَ فلم تثبته و لم تنکره فدل ذلک علی کمال عقلها حیث لم تقل لا إذ کان یشبه سریرها لأنها وجدت فیه ما تعرفه و لم تقل نعم إذ وجدت فیه ما غیر و بدل و لأنها خلفته فی بیتها و حمله فی تلک المدة إلی ذلک الموضع غیر داخل فی مقدور البشر قال مقاتل عرفته و لکن شبهوا علیها حین قالوا لها أَ هکَذا عَرْشُکِ فشبهت حین قالت کَأَنَّهُ هُوَ و لو قیل لها أ هذا عرشک لقالت نعم قال عکرمة کانت حکیمة قالت إن قلت هو هو خشیت أن أکذب و إن قلت لا خشیت أن أکذب فقالت کَأَنَّهُ هُوَ شبهته به فقیل لها فإنه عرشک فما أغنی عنک إغلاق الأبواب و کانت قد خلفته وراء سبعة أبواب لما خرجت فقالت وَ أُوتِینَا الْعِلْمَ بصحة نبوة سلیمان مِنْ قَبْلِها أی من قبل الآیة فی العرش وَ کُنَّا مُسْلِمِینَ طائعین لأمر سلیمان و قیل إنه من کلام سلیمان عن مجاهد ⁽³⁾و معناه أوتینا العلم بإسلامها و مجیئها طائعة قبل مجیئها ⁽⁴⁾وَ صَدَّها ما کانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أی منعها عبادة الشمس عن الإیمان بالله تعالی بعد رؤیة تلک المعجزات ⁽⁵⁾عن مجاهد فعلی هذا تکون ما موصولة مرفوعة

الموضع بأنها فاعلة صد و قیل معناه و صدها سلیمان عما کانت تعبده من دون الله و حال بینها و بینه و منعها عنه فعلی هذا تکون ما فی موضع النصب و قیل معناه منعها الإیمان و التوحید عن الذی کانت تعبده من دون الله و هو الشمس ثم استأنف فقال إِنَّها کانَتْ مِنْ قَوْمٍ کافِرِینَ أی من قوم یعبدون الشمس قد نشأت فیما بینهم فلم تعرف إلا عبادة الشمس قِیلَ لَهَا ادْخُلِی الصَّرْحَ و الصرح هو الموضع المنبسط المنکشف من غیر سقف.

و ذکر أن سلیمان علیه السلام لما أقبلت صاحبة سبإ أمر الشیاطین ببناء الصرح و هو کهیئة السطح المنبسط من قواریر أجری تحته الماء و جمع فی الماء الحیتان و الضفادع و دواب البحر ثم وضع له فیه سریر فجلس علیه و قیل إنه قصر من زجاج کأنه الماء بیاضا و قال أبو عبیدة کل بناء من زجاج أو صخر أو غیر ذلک مونق ⁽¹⁾فهو صرح و إنما أمر سلیمان علیه السلام بالصرح لأنه أراد أن یختبر عقلها و ینظر هل تستدل علی معرفة الله تعالی بما تری من هذه الآیة العظیمة و قیل إن الجن و الشیاطین خافت أن یتزوجها سلیمان علیه السلام فلا ینفکون من تسخیر سلیمان و ذریته بعده لو تزوجها و ذلک أن أمها کانت جنیة فأساءوا الثناء علیها لیزهدوه فیها و قالوا إن فی عقلها شیئا و إن رجلها کحافر الحمار فلما امتحن ذلک وجدها علی خلاف ما قیل و قیل إنه ذکر له أن علی رجلیها شعرا فلما کشفته بان الشعر فساءه ذلک فاستشار الجن فی ذلک فعملوا الحمامات و طبخوا له النورة و الزرنیخ و کان أول ما صنعت النورة فَلَمَّا رَأَتْهُ أی رأت بلقیس الصرح حَسِبَتْهُ لُجَّةً و هی معظم الماء وَ کَشَفَتْ عَنْ ساقَیْها لدخول الماء و قیل إنها لما رأت الصرح قالت ما وجد ابن داود عذابا یقتلنی به إلا الغرق و أنفت أن تجی‌ء فلا تدخل ⁽²⁾و لم یکن من عادتهم لبس الخفاف فلما کشفت عن ساقیها قالَ لها سلیمان إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ أی مملس مِنْ قَوارِیرَ و لیس بماء و لما رأت سریر سلیمان و الصرح قالَتْ رَبِ

إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی بالکفر الذی کنت علیه وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ فحسن إسلامها و قیل إنها لما جلست دعاها سلیمان إلی الإسلام و کانت قد رأت الآیات و المعجزات فأجابته و أسلمت و قیل إنها لما ظنت أن سلیمان علیه السلام یغرقها ثم عرفت حقیقة الأمر قالت ظَلَمْتُ نَفْسِی إذ توهمت علی سلیمان ما توهمت.

و اختلف فی أمرها بعد ذلک فقیل إنها تزوجها سلیمان و أقرها علی ملکها و قیل إنه زوجها من ملک یقال له تبع و ردها إلی أرضها و أمر زوبعة أمیر الجن بالیمن أن یعمل له و یطیع فصنع له المصانع بالیمن ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کتاب الاختصاص: أبان الأحمر از امام صادق علیه­السلام روایت می­کند که فرمود: ای أبان، مردم چگونه این سخن امیر مؤمنان را انکار می­کنند که: \"اگر می­خواستم پایم را بلند می­کردم و با آن ضربه­ای به سینه ابو سفیان در شام می­زدم و او را از روی تختش واژگون می­کردم\"؟ در حالی که دست یافتن آصف- وصیّ سلیمان- به عرش

بلقیس و حاضر گرداندن آن نزد سلیمان قبل از برهم زدن چشم را انکار نمی­کنند؟ آیا پیامبر ما صلی الله علیه و آله برترین پیامبران و وصیّ او برترین اوصیا نیست؟

ص: 115

آیا علی علیه­ السلام را در حدّ وصیِ سلیمان قرار نداده­اند؟ خداوند میان ما و آنان که حقّ و فضیلت ما را انکار کردند قضاوت کند. - . نسخه خطی اختصاص -

می­گویم: شیخ امین الدین طبرسی رحمه الله در مورد این فرموده خداوند متعال «و تفقّد الطیرَ» گفته یعنی: پرندگان را به هنگام غیبت طلب کرد، و «فقال مالی لا أری الهدهد» یعنی: هدهد را چه شده او را نمی­بینم؟ و در مورد سبب جسجوی سلیمان از هدهد اختلاف نظر وجود دارد، گفته شده است: سلیمان در سفرش به هدهد نیاز داشت تا او را به مکان آب راهنمایی کند، گفته می­شود: هدهد آب را در دل زمین می­دید آن­گونه که ما آن را در جام می­بینیم، این سخن از ابن عباس روایت شده است. و عیّاشی با ذکر سند روایت می­کند که ابوحنیفه به امام صادق علیه­السلام گفت: سلیمان چگونه (به چه مناسبت) در میان پرندگان به جستجوی هدهد پرداخت؟ امام فرمود: چرا که هدهد آب را در دل زمین می­دید آن­گونه که یکی از شما روغن را در جام شیشه­ای می­بیند، پس ابو حنیفه به اصحابش نگاه کرد و خندید! امام صادق علیه­السلام گفت: چه چیز تو را می­خنداند؟ گفت: فدایت گردم بر تو پیروز گشتم، امام گفت: چگونه بر من پیروز گشتی؟ ابو حنیفه گفت: کسی که آب را در دل زمین می­بیند، دام و تله را در خاک نمی­بیند تا اینکه گردنش را می­گیرد؟ پس امام صادق علیه­السلام گفت: ای نعمان، آیا ندانسته­ای هنگامی که قضا و قدر سر رسد چشم­ها را می­پوشاند.

و از وهب روایت شده که سلیمان در جستجوی هدهد بود به خاطر اینکه در نوبتش اخلال ایجاد کرده بود؛ و گفته شده: پرندگان با ایجاد سایه سلیمان را از تابش نور خورشید حفظ می­کردند و آن­گاه که هدهد جایگاهش را خالی کرد باعث تابیدن خورشید بر او شد، «أم کان الغائبین» به این معناست که: آیا از سر نافرمانی تأخیر کرده یا به خاطر داشتن عذر و حاجت غائب است؟ مبّرد گفته است: هنگامی که سلیمان جویای حال پرندگان شد و هدهد را ندید گفت: مرا چه شده که هدهد را نمی­بینم؟ بر این حساب که شاید هدهد با سپاهیانش است ولی او را نمی­بیند، سپس مشکوک شد و از آن جهت که هدهد را ندید به غیبت او از آن جمع شک کرد و گفت: «أم کان من الغائبین» یعنی: آیا از غائبین است؟ گویی که سخن اول را ترک کرده و از حال و علّت غیبت هدهد پرسیده است، سپس او را به خاطر غیبتش تهدید کرده و گفت:{او را به سختی عذاب می­دهم} یعنی: با کندن پرها و انداختن او در مقابل خورشید این نظر از ابن عباس و قتاده و مجاهد روایت شده است؛ و گفته شده است: او را با انداختن در بین جانورانی که ضدّ او هستند عذاب می­دهم، و آن­گونه که سخن گفتن سلیمان با پرندگان و تکلیف آنان به انجام امور معجزه­ای برای او بوده است جایز است که آنان را به خاطر کوتاهی در انجام وظایف نیز سرزنش و مجازات کرده باشد، چرا که پرندگان مأمور به اطاعت از سلیمان بوده و به خاطر غیبت مستحق عذاب شده­اند، «أو لأذبحنّه » او را ذبح می­کنم و یا به عنوان مجازات نافرمانی حلق او را قطع می­کنم، «أو لیأتینّی بسلطان مبین» یعنی: دلیل واضحی بیاورد که عذر غیبتش را موجّه سازد، «فمکث غیر بعید» یعنی: سلیمان فقط زمان اندکی را منتظر ماند که هدهد آمد، و گفته شده: معنا به این صورت است که هدهد اندکی به غیبتش ادامه داد سپس بازگشت، و بر این اساس جایز است

ص: 116

که تقدیر آیه این گونه باشد: (فمکث فی مکان غیر بعید)، ابن عباس گفته است: هدهد با دلیلی روشن به سوی سلیمان آمد و گفت: «أحطتُ بما لم تحط به» یعنی: آگاهی یافتم از آنچه تو از آن آگاه نبوده­ای، «و جئتک من سبأ بنبأ یقین» یعنی: خبری درست و صادقانه، و سبأ: سرزمینی در منطقه یمن بوده است، این نظر از قتاده روایت شده است؛ و از السدّیّ روایت شده که: خداوند برای سرزمین سبأ و قوم آن دوازده پیامبر مبعوث گردانده است. علقمه از ابن عباس روایت می­کند که از رسول خدا صلی الله علیه وسلم درباره سبأ سئوال شد و ایشان فرمود: او مردی است که سران ده قبیله عرب از او زاده شده اند، شش نفر از آنان با برکت و خوش یمن و چهار نفر دیگر شوم و بی برکت بوده­اند، کسانی که شوم بوده­اند: لخت، جذام، غسّان و عامله؛ و کسانی که خوش یمن بوده­اند: کندة، الأشعرون، أزد، کمیر، مذحج و أنمار، و خثعم و بجیلة نیز از أنهار هستند؛ «إنّی وجدتُ امرأة تملکهم» یعنی: (زنی را یافتم که) در میان آنها به انجام امور می­پردازد به طوری که کسی مانع او نمی­شود و به او اعتراض نمی­کند، «أوتیت من کلّ شیء» این آیه خبر از وسعت فرمانروایی و مُلک بلقیس می­دهد، یعنی: تمام مال و اموال و هرآنچه از زینت دنیا که پادشاهان به آن نیاز دارند به او بخشیده شده است، حسن گفته است: این زن، ملکه سبأ بلقیس دختر شراحیل است؛ و گفته شده: شرحیل پدر بلقیس آخرین پادشاه از مجموع چهل پادشاه بوده است، قتاده گفته است: و مشاوران ملکه سبأ سیصد و دوازده قبیله بوده­اند، و زیر پرچم هریک از این قبایل هزار مرد جنگجو قرار داشته است، «و لها عرش عظیم» یعنی: تختی بزرگتر از تخت تو ای سلیمان؛ قسمت جلوی این تخت از جنس طلای نشان گذاری شده با یاقوت قرمز و زمرّد سبز و قسمت عقب آن از جنس نقره آراسته به انواع جواهر بوده است، و بر این تخت هفت خانه وجود داشت و هر خانه­ای نیز دارای دری بسته بود؛ و از ابن عباس روایت شده: طول و عرض تخت بلقیس سی ذراع و ارتفاع آن نیز سی ذراع بوده است، و ابو مسلم گفته است: مقصود از (عرش)، فرمانروایی و مُلک است، «وجدتها و قومها یسجدون للشمس من دون الله و زیّن لهم الشیطان أعمالهم» یعنی: شیطان سجده گزاردن آنها برای خورشید به جای خداوند را در نظرشان آراسته بود، «فصدّهم عن السبیل» یعنی: آنان را از راه حقّ منصرف کرده بود؛ ابو جعفر و الکسایّی و رویس به نقل از یعقوب آیه « ألّا یسجدوا» را به صورت« ألایسجدوا» یعنی: با لام بدون تشدید نیز قرائت کرده­اند، بر اساس لام بدون تشدید آیه به صورت امر به سجده گزاری معنا می­شود و (یاء) نیز به عنوان یای تنبیه وارد شده است، یعنی تقدیر آیه این­گونه باشد: (ألا قوم اسجدو الله)، و گفته شده: این آیه دستوری است از جانب خداوند برای

ص: 117

تمام مخلوقاتش که برای او سجده بگزارند؛ و نقل شده: این آیه از نصایح هدهد به قوم بلقیس می­باشد هنگامی که آنان را در حین سجده برای غیر خدا مشاهده کرد، یا اینکه از جمله سخنان هدهد باشد که هنگام بازگشت به سوی سلیمان آنها را نقل کرد و عمل قوم بلقیس را زشت شمارد، و قرائت آیه با لام مشدّد معنا را به این صورت تغییر می­دهد که شیطان، گمراهی آن قوم را برای­شان آراست تا برای خداوند سجده نگزارند، «الذی یخرج الخبء فی السموات و الأرض» الخبء: پنهان و پوشانیده شده، و آن چیزی است که دیگران برآن احاطه دارند و مانع پی بردن به آن می­شوند؛ و آنچه خداوند می­آفریند و آن را از عدم به وجود می­رساند نیز چنین منزلتی دارد؛ و گفته شده (الخبء) به معنای غیب می­باشد؛ هم چنین روایت شده که منظور از (خبء السموات)، باران و منظور از (خبء الأرض)، گیاهان و درختان می­باشد. «ویعلم ما تخفون و ما تعلنون» یعنی آگاه به امور پنهانی و علنی است، «الله لا إله إلّا هو ربّ العرش العظیم» این آیه از سخنان هدهد است، یا شروع خبر دادن از خداوند متعال می­باشد؛ پس هنگامی که سلیمان عذر هدهد در تأخیرش را شنید گفت: {خواهیم دید آیا راست گفته­ای یا از دروغگویان بوده­ای}، سپس نامه­ای نوشت و با انگشتریش آن را مُهر کرد و به هدهد داد و گفت: {این نامه مرا ببر و به سوی آنها بیفکن} یعنی به سوی اهالی سرزمین سبأ، {آن­گاه از ایشان روی برتاب} یعنی بعد از افکندن نامه به سوی آنان در نقطه­ای در همان نزدیکی از چشم آنان پنهان شو، {پس ببین چه پاسخ می­دهند} یعنی: ببین که به یکدیگر چه می­گویند و چه سخنانی بین آنها مبادله می­شود، و هدهد نامه را برد و به سوی آنان افکند و هنگامی که بلقیس آن را دید به قومش گفت: {ای سران کشور} یعنی: ای اشراف و بزرگان قوم، {نامه­ای ارجمند برای من آمده است} قتاده گفته است: هدهد نزد ملکه سبأ که بر پشت خوابیده بود آمد، و نامه را روی گردنش انداخت و ملکه آن را خواند؛ گفته شده: ملکه سبأ دارای دریچه­ای رو به خورشید بود که هنگام طلوع درآن می­تابید، پس به آن دریچه نگاه می­انداخت و سجده می­گزارد، هدهد کنار دریچه آمد و آن را با پر و بالش سدّ کرد بنابراین خورشید بالا آمد و ملکه خبردار نشد، و هنگامی که برخاست و به دریچه نگاه می­کرد هدهد نامه را به سوی او انداخت، این کلام از وهب و ابن زید روایت شده است؛ و آن­گاه که نامه را دریافت کرد اشراف و بزرگان را که سیصد و دوازده قبیله بودند فراخواند، سپس به آنان گفت: {نامه­ای ارجمند برای من آمده است}، ابن عباس گوید: ملکه آن نامه را ارجمند خواند چرا که مُهر شده بود، و نظر او را این سخن تأیید می­کند: (إکرام الکتاب ختمه: گرامی داشتن نامه با مُهر کردن آن است)، و گفته شده: نامه را ارجمند توصیف کرد چرا که (با بسم الله الرحمن الرحیم( آغاز شده بود، و یا اینکه به خاطر خوش خط بودن و زیبایی الفاظ و بیان آن را ارجمند خوانده است، هم­چنین گفته شده: چرا که آن نامه از جانب فرمانروای انس و جنّ و پرندگان بوده است، و ملکه اخباری را در مورد سلیمان شنیده بوده پس نامه را ارجمند خوانده است، زیرا از سوی شخصی ارجمند و والا شأن و بلند جایگاه بوده است، «إنّه من سلیمان و إنّه بسم الله الحمن الرحیم» یعنی: این نامه از سوی سلیمان است و نوشته موجود در نامه از این قرار است: {به نام خداوند رحمتگر مهربان،

ص: 118

بر من بزرگی مکنید و مرا از در طاعت درآیید.} خلاصه نوشته موجود در نامه همین اندازه بود، «یا أیّها الملأ أفتونی فی أمری» {ای سران [کشور] در کارم به من نظر دهید} یعنی: راه صحیح را به من نشان دهید، «ما کنت قاطعة أمراً حتی تشهدون» {که بی حضور شما [تا به حال] کاری را فیصله نداده­ام} یعنی: اقدام به انجام هیچ کاری نکرده­ام مگر اینکه شما حضور داشته­اید، و این سخن نرم خویی او با قومش را نشان می­دهد، آنان نیز در جواب گفتند: «نحن أولوا قوّة» {ما صاحبان قدرت و شجاعت هستیم} یعنی: ما صاحب نیرو و قدرت و جنگ آوری هم چنین صاحب شجاعت بسیار هستیم، «و الأمر لک» {ولی اختیار کار باتوست} یعنی: تدبیر کارها در جنگیدن و یا عدم جنگیدن به تو واگذار می­شود، «فانظری ماذا تأمرین» { بنگر چه دستور می­دهی} یعنی: ما را به چه کاری فرمان می­دهی تا اطاعت کنیم؛ اگر به صلح دستور دهی صلح می­کنیم و اگر به جنگیدن فرمان دهی می­جنگیم، ملکه در مورد پرداختن به جنگ گفت: «إنّ الملوک إذا دخلوا قریة أفسدوها» {پادشاهان چون به شهری درآیند آن را تباه و عزیزانش را خوار می­گردانند} یعنی هنگامی که پادشاهان از روی اجبار و خشونت و با کشتار و تسلّط وارد شهری شوند آن را هلاک و ویران می­سازند، «و جعلوا أعزّة أهلها أذلّة» {و عزیزانش را خوار می­گردانند} یعنی به اشراف و بزرگان اهانت می­کنند و آنان را خوار می­شمرند تا بتوانند زمام امور را به دست بگیرند، و معنای این سخن این است که ملکه، بزرگان قوم خویش را از آمدن سلیمان به سوی آنان و وارد شدن او به شهرشان برحذر داشت؛ در این جا خبر دادن از ملکه به پایان می­رسد و خداوند او را در آنچه گفته تصدیق می­کند و می­فرماید: «و کذلک یفعلون» یعنی: پادشاهان آن­گونه که او گفت عمل می­کنند، و گفته شده: این کلام به ماقبل متصل است و «کذلک یفعلون» نیز از جمله سخنان ملکه است، «و إنّی مرسلة إلیهم» {من ارمغانی به سوی آنان می­فرستم} یعنی به سوی سلیمان علیه السلام و قوم او هدیه­ای می­فرستم که رشوه­ای برای در امان نگاه داشتن فرمانروایی­ام باشد، «فناظرة» {پس می­نگرم} یعنی منتظر می­مانم، «بم یرجع المرسلون» {که فرستادگان [من] با چه چیز بر می­گردند} یعنی با پذیرفتن و یا نپذیرفتن هدیه­ام از سوی سلیمان؛ و ملکه این را به خاطر آشنایی با شیوه پادشاهان در خوشایند بودن تقدیم هدایا به آنان انجام داد، و با این کار خواست بداند که آیا سلیمان پادشاه است یا پیامبر، اگر هدیه را می­پذیرفت مشخص می­شد که او پادشاه است و در این صورت آنچه او را راضی گردانَد نزد ملکه فراوان بود، و اگر آن را نمی­پذیرفت مشخص می­شد که پیامبر است. و در نوع هدیّه و ارمغان ملکه نیز اختلاف نظر وجود دارد، از ابن عباس روایت شده که: ملکه به سلیمان چند دسته پسر و دختر نابالغ به عنوان خدمتگذار هدیه کرد که لباسهای متحدالشکل برآنان پوشانده بود تا مذکر و مؤنث بودن آنان مشخص نباشد؛ و از مجاهد چنین نقل شده است: ملکه دویست غلام و دویست کنیز به سلیمان اهدا کرد که بر غلام­ها لباس کنیزان و بر کنیزان لباس غلام­ها را پوشانده بود؛ و از ثابت البنانیّ روایت شده است: ملکه شمشهایی از جنس طلا را در ظرفهایی از جنس حریر قرار داد و به سلیمان اهدا کرد، و هنگامی که این هدیه به سلیمان علیه السلام رسید جنّیان را امر فرمود که آجرها را زراندود کنند و آنها را در مسیرهای عبور و مرور بیفکنند، و آن­گاه که فرستادگان ملکه سر رسیدند و آجرهای زر­اندود را در هر مسیر و مکانی مشاهده کردند، هدیه­های خود را خوار و بی ارزش دیدند؛ و از وهب و دیگران نقل شده است:

ص: 119

ملکه سراغ پانصد غلام و پانصد کنیز رفت و کنیزان را قبا و کمربند پوشاند و النگوهایی طلایی را به بازوی غلامان بست و در گردن آنان گردن­بندهایی طلایی قرار داد و به گوش­هایشان گوشواره­ها و آویزهایی آویزان کرد که با انواع جواهرات نگین گذاری شده بودند، و کنیزان را بر پانصد اسب رَمَکة- اسبهایی که مخصوص زاد و ولد هستند- و غلامان را بر پانصد اسب برذون- اسبهایی که مخصوص حمل بارهای سنگین هستند- سوار کرد و هر اسب دارای لجامی طلایی و جواهر نشان بود، هم چنین ملکه پانصد آجر طلا، پانصد آجر نقره و تاجی آراسته به مروارید و یاقوت برجسته برای سلیمان فرستاد، او هم چنین مرواریدی سوراخ نشده و بی­نظیر و یک تکه گوهر شاهانه یمانی سوراخ شده با سوراخی کج را در یک ظرف نهاد و آن را ضمیمه هدایا کرد، و مردی از اشراف و بزرگان قوم خویش به اسم منذر بن عمرو را فراخواند و مردانی با شعور و صاحب اندیشه را با او همراه کرد، و نامه­ای برای سلیمان نوشت که به منزله نسخه هدیه بود و در آن گفته بود: اگر تو پیامبر هستی غلامان و کنیزان خردسال را از هم تشخیص بده، و قبل از آنکه دهانه ظرف را بگشایی وسایل داخل آن را حدس بزن، و مروارید را به صورت متوازن سوراخ کن و بدون طلبیدن راه چاره از جنّ و انس یک تکه نخ را از گوهر شاهانه عبور بده؛ و به فرستاده گفت: هنگامی که بر او وارد می­شوی به چهره­اش نگاه کن، اگر با خشم به تو نگریست بدان که او پادشاه است پس اموراتش تو را به ترس واندارد که من از او با شکوه­ترم، و اگر نگاه لطیف و ملایمی به تو انداخت بدان که پیامبری فرستاده شده است.

فرستاده ملکه با هدایا به راه افتاد و هدهد پیشاپیش و به سرعت به سوی سلیمان رفت و خبر را به اطلاع او رساند، آن­گاه سلیمان جنّیان را فرمان داد که آجرهایی طلایی ونقره­ای بسازند پس چنان کردند، سپس به آنان دستور داد که آجرهای طلایی و نقره­ای را از مکانی که او درآن است به شعاع چند فرسخ و به صورت دایره­وار پراکنده سازند و در اطراف دایره دیواری با کنگره طلایی و نقره­ای قرار دهند و آنان نیز چنان کردند، آن­گاه به جنّیان گفت: فرزندانتان را نزد من بیاورید، پس افراد بسیاری جمع شدند و آنان را در طرف راست و چپ میدان اقامت داد، سپس سلیمان علیه السلام در جایگاه خود بر تختش نشست، و چهار هزار صندلی در قسمت راست و مانند آن در سمت چپش قرار داده شد، و به شیاطین و انسان­ها امر فرمود که به طول چند فرسخ به صف بایستند و به وحوش و درندگان و شیرها و پرندگان دستور داد که سمت چپ و راست او به طول چند فرسخ به صف باستند، هنگامی که قوم سبأ به میدان نزدیک شدند و به مُلک سلیمان نگریستند خود را بسیار کوچک و زبون یافتند و هدایای را که همراه داشتند بر زمین افکندند، و آن­گاه که در مقابل سلیمان علیه السلام ایستادند

ص: 120

با چهره­ای گشاده به آنان نگاه نیکی انداخت و گفت: در پشت خود چه دارید؟ و رئیس قوم او را از هدایایی که آورده بودند باخبر کرد و نامه ملکه را تسلیم او کرد، سلیمان به نامه نگاه کرد و گفت: آن ظرف کجاست؟ ظرف را برایش آوردند و او آن را تکان داد و جبرئیل نزدش آمد و آنچه در ظرف بود را به اطلاع او رساند، پس گفت: در این ظرف مرواریدی بی­نظیر و سوراخ نشده و تکّه گوهری سوراخ شده با سوراخی کج وجود دارد، فرستاده ملکه گفت: راست گفتی، مروارید را سوراخ کن و نخ را از گوهر عبور بده، آن­گاه سلیمان دنبال موریانه فرستاد، پس موریانه حاضر شد و مویی از تار خویش را دهان گرفت و وارد مروارید شد و از سوی دیگر آن خارج شد، سپس گفت: چه کسی نخ را وارد این گوهر می­کند؟ کرمی سفید گفت: ای رسول خدا من این کار را انجام می­دهم، و نخ را به دهان گرفت و وارد سوراخ تکّه گوهر شد و از سوی دیگر آن خارج شد، در مرحله بعد سلیمان غلامها و کنیزان را به این ترتیب از هم تشخیص داد: به آنان دستور داد که صورتها و دستهای خود را بشویند، پس کنیزان آب را با یک دست از ظرف بر می­گرفتند سپس آن را به دست دیگر می­دادند و بعداً به صورت می­زدند، ولی غلامان آب را از ظرف بر می­گرفتند و به صورت می­زدند؛ کنیزان آب را بر قسمت داخلی ساعد دست می­ریختند ولی غلامان آب را بر قسمت خارجی ساعد می­ریختند، کنیزان آب را به یک باره می­ریختند ولی غلامان آب را از بالا به پایین روی دستشان می­ریختند، و به این شیوه آنان را ازهم تشخیص داد؛ و گفته شده: ملکه هم چنین همراه هدایا عصایی را که از پادشاهان حمیر به ارث برده بود و یک کاسه آب برای سلیمان فرستاد و گفت: می­خواهم که سر و ته عصا را به من نشان دهی، و کاسه را با آبی گوارا که سرچشمه آن در آسمان و زمین پُر کنی، پس سلیمان عصا را به هوا پرتاب کرد و گفت: هر قسمتی که زودتر به زمین بخورد سر عصا است، و خیل اسبها را به راه انداخت تا اینکه عرق کردند و کاسه را از عرق آنها پُر کرد و گفت: سرچشمه این آب از آسمان و زمین نیست.

«فلمّا جاء سلیمان» {و چون نزد سلیمان آمد} یعنی: هنگامی که فرستاده ملکه نزد سلیمان آمد، سلیمان گفت: «أتمدّوننی بمال» { آیا مرا به مالی کمک می­دهید؟} یعنی: آیا مال مرا افزون می­کنید؟ و این استفهام انکاری است، به این معنا که او به مال و اموال آنها نیازی ندارد، «فما آتانی الله خیر ممّا آتاکم» {آنچه خدا به من عطا کرده بهتر است} یعنی آنچه خداوند از فرمانروایی و نبوّت و حکمت به من عطا فرموده بهتر از آن چیزی است که از دنیا و اموال آن به شما بخشیده است، «بل أنتم بهدیّتکم تفرحون» {بلکه شما به ارمغان خود شادمانی می­نمایید} هنگامی که آن را به هم هدیه می­دهید، ولی من به آن شاد نمی­شوم،

ص: 121

و با این سخن به توجّه اندک خود به اموال دنیا اشاره کرده است، سپس سلیمان به فرستاده ملکه گفت: «ارجع إلیهم» { به سوی آنها بازگرد} به همراه هدایایی که آورده­ای، فلنأتیّنهم بجنود لا قبل لهم بها» {که قطعاً سپاهیانی بر [ایشان] می­آوریم که در برابر آن تاب ایستادگی نداشته باشند} یعنی توان و طاقت ایستادگی در برابر آن سپاهیان و قدرت دفع آنان را ندارند، «و لنخرجنّهم منها أذلّة» یعنی اگر مطیعانه سراغ من نیایند از آن شهر و سرزمین به خواری و زبونی بیرونشان می­کنیم؛ و گفته شده: از سرزمین و فرمانروایی ملکه به صورت ذلیلانه و کم ارزش بیرونشان می­کنم؛ و آن­گاه که سلیمان علیه السلام هدیه را نپذیرفت و غلامان و کنیزان را از هم تشخیص داد و خواسته­های دیگرشان را نیز جا به جا نمود، فهمیدند که او پیامبر فرستاده شده از جانب خداست و مانند پادشاهانی نیست که با اموال دنیا فریفته می­شوند. هنگامی که فرستادۀ ملکه به سوی او بازگشت، ملکه فهمید که سلیمان پیامبر است و در نتیجه توان مقابله با او را ندارد، پس آماده رفتن به سویش شد و جبرئیل علیه السلام به سلیمان خبر داد که ملکه از یمن خارج شده و به سوی او در حرکت است، آن­گاه سلیمان به برترین­های سپاه و اشراف ارتش خود گفت:یا أیّها الملأ أیّکم یأتینی بعرشها قبل أن یأتونی مسلمین» {ای سران کشور، کدام یک از شما تخت آن ملکه را پیش از آنکه مطیعانه نزد من آیند برای من آورد؟}

در مورد اینکه چرا سلیمان علیه السلام تخت ملکه را طلب کرد اقوال مختلفی وجود دارد:

نخست اینکه: خصوصیات آن تخت او را شگفت ­زده کرده بود، پس می­خواست آن را ببیند و نشانه­های مسلمان شدن ملکه بر سلیمان آشکار شده بود، بنابراین دوست داشت قبل از اسلام آوردن او صاحب تختش شود، چرا که بعد از مسلمان شدن گرفتن اموال ملکه بر او حرام می­شد، این نظر از قتاده روایت شده است.

دوّم: از ابن زید روایت شده که سلیمان می­خواست بدین وسیله هوش و زیرکی ملکه را بسنجد و او را بیازماید که آیا تخت خود را می­شناسد یا خیر؛ و از وهب نقل شده که سلیمان می­خواست حاضر کردن تخت ملکه را نشانه و معجزه­ای بر صداقت و نبوّت خویش قرار دهد، چرا که ملکه تخت را در خانه­اش قرار داده و آن را (با بند و زنجیر و...) بسته بود و افراد مطمئنی از قومش را مسئول حفاظت و حراست از آن کرده بود؛ ابن عباس گفته است: سلیمان علیه السلام مرد با ابهتی بوده است و تا سؤالی از او پرسیده نمی­شد سخن گفتن را آغاز نمی­کرد، پس روزی از خانه خارج شد و بر روی تختش نشست و گرد وغباری را در نزدیکی خود مشاهده کرد و گفت: این چیست؟ گفتند: ای رسول خدا، (از نشانه­های قدوم) بلقیس است، گفت: (آیا) در این مکان نسبت به ما قرار گرفته است؟! و فاصله بین کوفه و حیره یک فرسخ بود، آن­گاه گفت: «أیّکم یأتینی بعرشها» { کدام یک از شما تخت آن ملکه را می­­آورد؟}.

ص: 122

و از فرموده «مسلمین» دو معنا قابل برداشت است : پیش از آنکه قوم سبأ سراغ من آیند در حالی که: 1. مؤمن و یکتا پرستند، 2. مطیع و فرمانبردارند، «قال عفریت من الجنّ» {عفریتی ازجنّ گفت:}، از ابن عباس روایت شده است که گفت: یعنی جنّی سرکش و قوی،«أنا آتیک به قبل أن تقوم من مقامک» {من آن را پیش از آنکه از مجلس خود برخیزی نزد تو می­آورم}، قتاده گوید: یعنی جایگاهی که درآن به قضاوت می­پردازی، «و إنّی علیه لقوّی أمین» {و بر این کار [سخت] توانا و مورد اعتمادم} یعنی: من در حمل کردن تخت بسیار نیرومند و برآوردن آن در این مدت توانا و نسبت به طلا و جواهرات موجود درآن امانت­­­­دار هستم، و در این سخن دلالتی براین نکته وجود دارد که توانایی و قدرت انجام کار مقدّم برانجام آن است، چرا که آن جنّی قبل از آوردن تخت تصریح کرد که من نسبت به آوردن آن قدرتمند و توانا هستم، و سلیمان علیه السلام از صبح تا نیمروز در جایگاه خویش برای قضاوت می­­نشست، بنابراین گفت: می­­­خواهم سریع­­تر از این زمان تخت حاضر شود، و در این هنگام «قال الذی عنده علم من الکتاب» {کسی که نزد او دانشی از کتاب [الهی] بود گفت: من آن را پیش از آنکه چشم خود را برهم زنی می­آورم} از ابن عباس روایت است که: این شخص آصف بن برخیا وزیر و خواهرزادۀ سلیمان بود، او بسیار راستگو بود و از اسم اعظمی آگاه بود که اگر خداوند با آن خوانده شود اجابت دعا قطعی است؛ و گفته شده: آن اسم (الله) است که به دنبال (الرحمن) می­­­­آید؛ و گفته شده: آن اسم به عربی (یاحیّ یا قیوم) و به عبری (إهیاشر إهیاً)- به معنای کسی که بوده و هست وخواهد بود- می­باشد، و از مجاهد نقل شده که: آن اسم (یا ذا الجلال و الإکرام) می­باشد؛ و از قتاده روایت شده که اسم آن شخص عالم (اسطوم) بوده است؛ و ابولهیه گفته آن شخص خضر علیه السلام بوده است؛ و گفته شده: آن شخص جبرئیل علیه السلام بوده که خداوند اجازۀ اطاعت از سلیمان و حاضر کردن تخت مورد درخواستش را به او داده بوده است؛ و جبائیّ گفته است: آن شخص خود سلیمان علیه السلام بوده و این سؤال را از آن عفریت پرسیده تا نعمت بخشیده شده خداوند به خود را به او نشان دهد، و این نظر دور از واقعیت است و مفسران آن را ترجیح نمی­­­دهند؛ امّا روایت شده که منظور از (الکتاب) که در آیه با (الف و لام) تعریف ذکر شده، لوح­المحفوظ می­باشد؛ و گفته شده منظور از (الکتاب) جنس کتابهای الهی نازل شده بر پیامبران و نه کتابی معین است، و اسم جنس با (الف و لام) به اسم معرفه تبدیل می­شود؛ و نقل شده که منظور، نامۀ سلیمان علیه السلام به بلقیس است، و در مورد معنای آیه «أنا آتیک به قبل أن یرتدّ إلیک طرفک» اختلاف نظر وجود دارد، از قتاده روایت شده: یعنی قبل از آنکه کسانی که به اندازۀ یک چشم­انداز از تو فاصله دارند به تو برسند؛

ص: 123

و گفته شده: یعنی قبل از آنکه چشم تو به نهایت دید خود برسد و بازگردد؛ سعد بن جبیر گفته است: آن عفریت به سلیمان گفت: به آسمان نگاه کن، پس پلک برهم نگذاشته بود که تخت را حاضر کرد و در مقابلش گذاشت، بنابراین معنا بدین صورت است: تا اینکه بعداز نگریستن به سوی آسمان پلکهایت را برهم بگذاری؛ و از مجاهد روایت شده است که (ارتداد الطرف) یعنی ادامۀ نگاه کردن تا اینکه چشم­ها ناتوان و عاجز از نگریستن بیشتر برهم گذاشته شود، و براین اساس معنای آیه بدین صورت است: سلیمان علیه السلام چشمهای خود را به حداکثر فاصله دید ممکن دوخت و به نگاه کردن ادامه داد و قبل از آنکه چشم­هایش وامانده و خسته به سوی او بازگردند تخت حاضر شده بود. و الکلبّی گفته است: آصف سجده کنان بر زمین افتاد و خداوند را با اسم اعظمش فراخواند پس تخت ملکه در زمین فرو رفت و از زیر تخت سلیمان سربرآورد، و علماء در این خصوص چند جنبه را ذکر کرده­­­­اند:

نخست: ملائکه با اجازۀ خداوند تخت ملکه را حمل و جا به ­­­جا کردند، دوّم: باد تخت را حمل کرد، سوّم: خداوند متعال با خلق حرکات پشت­­­ سر هم و متوالی باعث جا به ­جایی تخت شد، چهارم: تخت در جایی که قرار داشت در زمین فرو رفت سپس در مقابل سلیمان سر برآورد، پنجم: از امام صادق علیه السلام روایت شده که زمین برای جا به ­جایی تخت درهم پیچیده شد، و ششم: خداوند تخت را در جایگاه خود نابود کرد و آن را در مجلس سلیمان بازسازی کرد؛ بر اساس نظر ابوهاشم این احتمال صحیح نیست ولی به نظر ابو علی الجبائیّ این احتمال صحیح است و نابود شدن برخی از اجسام بدون نابود شدن اجسام دیگر امکان پذیر است.

و در ادامه آیات حذف بسیاری صورت گرفته چرا که تقدیر کلام این گونه است: سلیمان به عفریت گفت: وعدۀ خود را عملی کن، او نیز طلب به درگاه خداوند متعال برد پس تخت را حاضر گرداند و سلیمان آن را نزد خود مستقرّ دید، یعنی هنگامی که سلیمان تخت ملکه را مشاهده کرد که در یک چشم برهم زدن به سوی او آورده شده و در مقابلش قرار داده شده گفت: «قال هذا من فضل ربّی» {این از فضل پروردگار من است} یعنی: از نعمت­های بخشیده شدۀ خداوند و محبّت­های او بر من است، چرا که ممکن و آسان ساختن و فراهم کردن چنین کاری با وجود سختی و عدم امکان آن، معجزه­ای برای سلیمان به شمار می­رفت و بر ارزش والا و شوکت و جایگاه رفیع او نزد خداوند متعال دلالت می­کرد، «لیبلونی أأشکر أم أکفر» یعنی: تا مرا بیازماید که آیا شکر این نعمت را به جای می­آورم و یا به آن کفر می­ورزم و ناسپاسی می­کنم، «من شکر فإنّما یشکر لنفسه» {و هر که سپاس گزارد تنها به سود خویش سپاس می­گزارد} چرا که نتیجه شکر و منفعت آن به خود او باز می­گردند و مخصوص اوست، و این آیه مانند فرمودۀ دیگر خداوند است که: «إن أحسنتم أحسنتم لأنفسکم»{اگر نیکی کنید، به خود نیکی روا داشته­اید}.

سپس سلیمان در ادامه می­افزاید: «و من کفر فإنّ ربّی غنیّ» {و هرکس ناسپاسی کند بی­گمان پروردگارم بی­­نیاز و کریم است} یعنی خداوند بی­نیاز از شکر گزاری بندگان است و به آن احتیاجی ندارد، بلکه بندگان

ص: 124

به او محتاج هستند، چرا که ثواب و پاداش آنان نزد اوست، و منظور از (کریم) این است که بخشش خداوند شامل همۀ بندگان چه شکرگزار و چه ناسپاس، چه نافرمان و چه فرمانبردار می­شود و کفر و نافرمانی آنها او را از بخشش و احسان به آنها منع نمی­کند، سپس سلیمان گفت:«نکّروا لها عرشها» {تخت ملکه را برایش ناشناس گردانید} یعنی: تختِ او را به شیوه­ای تغییر دهید که هنگام نگاه کردن آن را نشناسد، و چنان که گفته شده منظور سلیمان از این کار آزمایش میزان عقل و درک ملکه بوده است،«ننظر أتهتدی أم تکون من الذین لا یهتدون» {تا ببینم آیا پی می­برد یا از کسانی است که پی­نمی­برد}، از سعید بن جبیر و قتاده روایت شده یعنی: آیا با زیرکی و ذکاوت خویش تختش را بعد از تغییراتی که درآن روی داده می­شناسد یا این مسأله بر او ناشناخته می­ماند؟ و از جبائیّ نقل شده یعنی: آیا هدایت می­شود و از طریق تختش به قدرت خداوند متعال و صحّت نبوّت من پی می­برد و بدین وسیله به راه ایمان و یکتاپرستی هدایت می­شود یا خیر؟ ابن عباس گفته است: پس برای آزمایش ذکاوت و هوش ملکه تعدادی از نگین­ها و جواهرات تخت را از جایش کَند، و مجاهد گفته است: آنچه را قرمز بود به سبز تغییر داد؛ و عکرمة گفته است: چیزی بر آن تخت افزود و چیزی از آن کاست، «فلمّا جاءت قیل أهکذا عرشک قالت کأنّه هو» {پس وقتی ملکه آمد بدو گفته شد: آیا تخت تو همین گونه است، گفت: گویا همین گونه است} پس ملکه آن را تأیید و یا انکار نکرد و این نکته بر کمال عقل او دلالت داشته است از آنجایی که نگفت: خیر، چرا که شبیه تخت خودش بود و نشانه­هایی در آن یافت که به چشمش آشنا بود، هم چنین نگفت: بله، چرا که تغییرات و دگرگونی­هایی در آن مشاهده کرد، به علاوه او تخت را در خانه به جای گذاشته بود و جابه­جایی آن در آن مدّت و به سوی آن مکان در محدودۀ قدرت بشر نبود؛ مقاتل گفته است: ملکه تخت خویش را شناخت ولی هنگامی که به او گفتند: «أهکذا عرشک» {آیا تخت تو همین گونه است؟} امر را بر او مشتبه کردند، پس مسأله بر او پیچیده و مشتبه شده بود آنگاه که گفت: «کأنّه هو» {گویا همین گونه است} و اگر به او گفته می­شد: آیا تخت توست؟ می­گفت: بله؛ عکرمة گفته است: ملکه زنی با حکمت بوده و با خود گفته است: اگر بگویم این همان تخت من است، می­ترسم که تکذیب شوم، و اگر بگویم خیر، باز می­ترسم که تکذیب شوم، بنابراین گفت: گویا همین گونه است و تخت خود را به آن تشبیه کرد، پس به او گفته شد: این همان تخت توست و بستن دروازه­ها فایده­ای به تو نرساند، این در حالی بود که ملکه به هنگام خروج تخت را پشت هفت در بسته جا گذاشته بود، و ملکه گفت: «و أوتینا العلم» { پیش از این ما آگاه شده بودیم} یعنی: قبل از نشانه و دلیلی که در تخت وجود داشت از صحت نبوّت سلیمان آگاه شده بودیم، «و کنّا مسلمین» {و از در طاعت درآمده بودیم} و فرمانبردار امر سلیمان بودیم، و از مجاهد روایت شده که این آیه از سخنان سلیمان بوده است، و براین اساس معنا بدین صورت است: ما از اسلام آوردن ملکه و آمدن او قبل از اینکه بیاید آگاه شده بودیم، «و صدّها ما کانت تعبد من دون الله» {و در حقیقت آنچه قبلاً غیر از خدا می­پرستید مانع ایمان او شده بود}، از مجاهد روایت شده است: پرستش خورشید، ملکه را بعد از مشاهدۀ آن معجزات از ایمان آوردن به خدا متعال منع کرد، و بر این اساس (ما)، مای موصوله

ص: 125

و فاعلِ (صَدّ) و محلاً مرفوع است؛ و گفته شده معنای آیه این گونه است: و سلیمان، ملکه را از (عبادت) آنچه به غیر از خدا عبادت می­کرد بازداشت و میان او و آنان حایل شد و ملکه را از آنها منع کرد، بنابراین (ما) مفعول و محلاً منصوب است؛ و گفته شده معنای آیه بدین صورت است: ایمان و یکتاپرستی او را از آنچه غیر از خدا پرستش می­کرد- یعنی خورشید- منع کرد، سپس کلام را از سر گرفت و گفت: «إنّها کانت من قوم الکافرین» {او از جمله گروه کافران بود} یعنی: ملکه از قومی بود که خورشید می­پرستیدند و در میان آنان رشد یافته بود پس چیزی غیر از پرستش خورشید نمی­شناخت، «قیل لها ادخلی الصرح» {به او گفته شد: وارد ساحت کاخ شو} و منظور از (صَرح) در این آیه مکانی گسترده و بدون سقف است.

و ذکر شده هنگامی که ملکه سبأ به سرزمین سلیمان روی آورد و به آن نزدیک شد، سلیمان به شیاطین دستور داد که کاخ را بسازند، و این کاخ به شکل یک فضای مسطّح و گسترده و از جنس بلور و آبگینه بود که آب زیر آن جریان داشت، و در این آب ماهیها، قورباغه­ها و حیوانات دریایی قرار داشتند و تختی در آن کاخ برای سلیمان قرار داده شده بود که برآن می­نشست؛ و گفته شده: منظور از (صَرح) قصری شیشه­ای است که از نظر روشنی و سفیدی به آب می­ماند؛ و ابو عبیده گفته است: هر ساختمان استوار و محکم که از جنس شیشه و سنگ و غیرآن باشد (صَرح) نامیده می­شود، و سلیمان علیه السلام دستور به ساختن آن کاخ داد چرا که می­خواست عقل و زیرکی ملکه را آزمایش کند و ببیند آیا این نشانه­های بزرگی که مشاهده می­کند او را به شناخت خداوند متعال رهنمون می­سازد؟ و گفته شده: جنّ و شیاطین از اینکه سلیمان با ملکه ازدواج کند ترسیدند چرا که آنها بعد از ازدواج سلیمان با بلقیس که مادرش از جنّ بوده هرگز از تسخیر او و ذریّه­اش خارج نمی­شدند، پس به بدگویی در مورد ملکه پرداختند تا سلیمان را نسبت به او بی­علاقه گردانند و گفتند: عقل او دارای مشکل است و پاهایش مانند سمّ الاغ است، ولی هنگامی که سلیمان به آزمایش و امتحان پرداخت ملکه را برخلاف آنچه گفته شده بود یافت؛ و گفته شده: نزد سلیمان ذکر کردند که پاهای او پُر مو است، و آن­گاه که در ورود به کاخ ساقهایش را نمایان ساخت موهای آن ظاهر شدند و این مسأله سلیمان را آزرده ساخت، و در این مورد به مشورت با جنّیان پرداخت پس حمّامها را گرم کردند و داروی نظافت و زرنیخ را آماده کردند، و این اولین سابقه ساخت داروی نظافت بود، «فلمّا رأته» {و چون آن را دید} یعنی: هنگامی که بلقیس کاخ را دید، «حسبته لجّة» { بِرکه­ای پنداشت} و گمان کرد که آبی گود است، «و کشفت عن ساقیها» {و ساقهایش را نمایان کرد} برای ورود به آب؛ و گفته شده: ملکه هنگامی که کاخ را دید گفت: پسر داوود عذابی جز غرق کردن نیافته که مرا با آن به قتل رساند؟! و از رفتن به کاخ امتناع ورزید و وارد نشد و عادت نداشتند که کفش نیز بپوشند، و هنگامی که ساقهایش را نمایان کرد سلیمان به او گفت: «هذا صرح ممرّد من قواریر» {این کاخی مفروش از آبگینه است} یعنی صاف و صیقلی است و آب نیست، و آن­گاه که تخت سلیمان و کاخ را مشاهده کرد و گفت:«قالت ربّ إنّی ظلمت نفسی»

ص: 126

{پروردگارا من به خود ستم کردم} با کفر ورزیدنی که برآن بودم، «و أسلمت مع سلیمان لله ربّ العالمین» {و اینک با سلیمان در برابر خدا پروردگار جهان تسلیم شدم.} پس اسلام آوردن او چه نیکو بود؛ و گفته شده: ملکه هنگامی که نشست سلیمان او را به اسلام دعوت کرد، و او که نشانه­ها و معجزات را دیده بود به سلیمان پاسخ مثبت داد و اسلام آورد؛ و گفته شده: ملکه هنگامی که گمان کرد سلیمان علیه السلام قصد غرق کردن او را دارد و سپس حقیقت ماجرا را فهمید گفت: به خود ستم کردم، چرا که دربارۀ سلیمان بد پنداشته بود.

و در مورد سرنوشت ملکه سبأ نیز اختلاف نظر وجود دارد: گفته شده: او با سلیمان ازدواج کرد و سلیمان او را بر فرمانروایی و مملکتش باقی گذاشت؛ و گفته شده: سلیمان او را به ازدواج پادشاهی به اسم تُبّع درآورد و او را به سرزمینش باز فرستاد، و به زوبعة که امیر جنّیان در یمن بود دستور داد که برای او کار کند و فرمانبردارش باشد، پس شهرها و کا­خ­ها و دژها و آبادیها را در یمن برای او ساخت. - . مجمع البیان 7 : 217- 225 -

**[ترجمه]

«13»

وَ رَوَی ⁽²⁾

قلت: رواه فی العرائس: 174 و فیه: البشرخ مکان الیشرح، و الشکر مکان السکن، و بلعمة مکان تلقمة.

ف، تحف العقول سأل یحیی بن أکثم و ذکر نحوه ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر العیّاشی: عیاشی در تفسیر خود به صورت مستند روایت کرده وگفته است: موسی بن محمّد بن علی بن موسی و یحیی بن أکثم با هم دیدار کردند و یحیی دریارۀ مسائلی از موسی سؤال پرسید، پس موسی گفت: نزد برادرم علی بن محمّد علیه السلام رفتم و بعداز آنکه میان من و او بحثها و مواعظی جریان پیدا کرد و در نهایت مطیع نظرات او شدم، به او گفتم: فدایت شوم، یحیی بن أکثم دربارۀ چند مسأله از من سؤال پرسیده و درخواست فتوی کرده است که حکم آنها را برای او بیان کنم، پس خندید و گفت: آیا فتوی دادی و حکم آن مسائل را برای او بیان کردی؟ گفتم: خیر، گفت: چرا؟ گفتم: پاسخ آن مسائل را نمی­دانستم، گفت: و آن مسائل چه بودند؟ گفتم: یحیی خواست او را از این مسأله آگاه کنم که آیا سلیمان به علم و دانش آصف بن برخیا محتاج بود؟ سپس مسائل دیگری را مطرح کرد، (علی بن محمّد) گفت: بنویس ای برادرم، بسم الله الرحمن الرحیم در مورد این فرمودۀ خداوند متعال «قال الذی عنده علم من الکتاب» که در کتابش ذکر شده است از من پرسیدی: آن شخص آصف بن برخیا بوده و سلیمان از دانستن آنچه آصف می­دانسته عاجز نبود، ولی چنین پسندیده که انس و جنّ آگاه باشند که آصف بعد از او حجت است، و آن علم را نیز سلیمان به امر خداوند نزد او به ودیعه نهاد، و خداوند آصف را در این زمینه تفهیم کرد تا در امامت و روشنگری­اش دچار اختلاف نشود، آن­گونه که سلیمان علیه السلام را در زمان حیات داوود علیه السلام تفهیم کرد تا با امامت و نبوّتش بعد از پدر آشنا شود و این کار به خاطر تأکید حجت بر مردم صورت گرفت. - . نسخه خطی تفسیرالعیّاشی -

ص: 127

در تحف العقول نیز نظیر این روایت نقل شده است. - . تحف العقول : 476- 478 -

**[ترجمه]

«14»

م، تفسیر الإمام علیه السلام إِنَّ اللَّهَ خَصَّ بِسُورَةِ الْفَاتِحَةِ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ شَرَّفَهُ بِهَا وَ لَمْ یُشْرِکْ مَعَهُ فِیهَا أَحَداً مِنْ أَنْبِیَائِهِ مَا خَلَا سُلَیْمَانَ علیه السلام فَإِنَّهُ أَعْطَاهُ مِنْهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَ لَا تَرَاهُ یَحْکِی عَنْ بِلْقِیسَ حِینَ قَالَتْ إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَرِیمٌ إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ ⁽²⁾

أقول: و قال الثعلبی فی تفسیره قالت العلماء بسیر الأنبیاء إن نبی الله سلیمان علیه السلام لما فرغ من بناء بیت المقدس عزم علی الخروج إلی أرض الحرم فتجهز للمسیر و استصحب من الجن و الإنس و الشیاطین و الطیر و الوحوش ما بلغ معسکره مائة فرسخ فأمر الریح الرخاء فحملتهم فلما وافی الحرم أقام به ما شاء الله أن یقیم فکان ینحر کل یوم طول مقامه بمکة خمسة آلاف بدنة و خمسة آلاف ثور و عشرین ألف شاة و قال لمن حضر من أشراف قومه إن هذا مکان یخرج منه نبی عربی صفته کذا و کذا یعطی النصر علی جمیع من ناواه ⁽³⁾و یبلغ هیبته مسیرة شهر القریب و البعید عنده فی الحق سواء لا تأخذه فی الله لومة لائم قالوا فبأی دین یدین یا نبی الله قال بدین الحنیفیة فطوبی لمن أدرکه و آمن به و صدقه قالوا فکم بیننا و بین خروجه یا نبی الله قال ذهاب ألف عام فلیبلغ الشاهد منکم الغائب فإنه سید الأنبیاء و خاتم الرسل و إن اسمه لمثبت فی زبر الأنبیاء قالوا فأقام بمکة حتی قضی نسکه ثم أحب أن یسیر إلی أرض الیمن فخرج من مکة صباحا و سار نحو الیمین یوم نجم سهیل فوافی صنعاء وقت الزوال و ذلک مسیرة شهر فرأی أرض حسنة تزهر خضرتها فأحب النزول بها لیصلی و یتغدی فطلبوا الماء فلم یجدوا و کان دلیله علی الماء الهدهد کان یری الماء من تحت الأرض فینقر الأرض فیعرف موضع الماء و بعده ثم تجی‌ء الشیاطین فیسلخونه کما یسلخ الإهاب ⁽⁴⁾ثم یستخرجون الماء قالوا فلما نزل قال الهدهد إن سلیمان علیه السلام قد اشتغل

بالنزول فارتفع نحو السماء فانظر إلی عرض الدنیا و طولها ففعل ذلک و نظر یمینا و شمالا فرأی بستانا لبلقیس فمال إلی الخضرة فوقع فیه فإذا هو بهدهد فهبط علیه و کان اسم هدهد سلیمان یعفور و اسم هدهد الیمن عنقیر ⁽¹⁾فقال عنقیر لیعفور من أین أقبلت و أین ترید قال أقبلت من الشام مع صاحبی سلیمان بن داود قال و من سلیمان بن داود قال ملک الجن و الإنس و الطیر و الوحوش و الشیاطین و الریاح فمن أین أنت قال أنا من هذه البلاد قال و من ملکها قال امرأة یقال لها بلقیس و إن لصاحبکم سلیمان ملکا عظیما و لیس ملک بلقیس دونه فإنها ملکة الیمن کلها و تحت یدها اثنی عشر ألف قائد تحت کل قائد مائة ألف مقاتل فهل أنت منطلق معی حتی تنظر إلی ملکها قال أخاف أن یتفقدنی سلیمان فی وقت الصلاة إذا احتاج إلی الماء قال الهدهد الیمانی إن صاحبک لیسره أن تأتیه بخبر هذه الملکة فانطلق معه و نظر إلی بلقیس و ملکها و ما رجع إلی سلیمان علیه السلام إلا وقت العصر فلما طلبه سلیمان علیه السلام فلم یجده دعا عریف ⁽²⁾الطیور و هو النسر فسأله عنه فقال ما أدری أین هو و ما أرسلته مکانا ثم دعا بالعقاب فقال علی بالهدهد فارتفع فإذا هو بالهدهد مقبلا فانقض ⁽³⁾نحوه فناشده الهدهد بحق الله الذی قواک و أغلبک علی إلا رحمتنی و لم تتعرض لی بسوء قال فولی عنه العقاب و قال له ویلک ثکلتک أمک إن نبی الله حلف أن یعذبک أو یذبحک ثم طارا متوجهین نحو سلیمان فلما انتهی إلی المعسکر تلقته النسر و الطیر فقالوا توعدک نبی الله فقال الهدهد أ و ما استثنی نبی الله فقالوا بلی أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبِینٍ ⁽⁴⁾فلما أتیا سلیمان و هو قاعد علی کرسیه قال العقاب قد أتیتک به یا نبی الله فلما قرب الهدهد منه رفع رأسه و أرخی ذنبه و جناحیه یجرهما علی الأرض تواضعا لسلیمان فأخذ برأسه فمده إلیه فقال أین کنت فقال یا نبی الله

اذکر وقوفک بین یدی الله تعالی فلما سمع ذلک سلیمان علیه السلام ارتعد و عفا عنه و ساق القصة إلی أن قال و قال مقاتل حمل الهدهد الکتاب بمنقاره حتی وقف علی رأس المرأة و حولها القادة و الجنود فرفرف ساعة و الناس ینظرون حتی رفعت رأسها فألقی الکتاب فی حجرها إلی آخر القصة ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام عسکری: خدواند سورۀ فاتحه را مخصوص محمّد صلّی الله علیه و آله قرار داده و ایشان را به این سوره مشرّف گردانده است، و به جز سلیمان علیه السلام هیچ یک از پیامبران را در این زمینه با ایشان شریک نکرده است، و (بسم الله الرحمن الرحیم) آغازین این سوره را به سلیمان عطا فرموده است، آیا نمی­بینی که خداوند از بلقیس چنین حکایت می­کند: «إنّی ألقی إلیّ کتاب کریم * إنّه من سلیمان و إنّه بسم الله الرحمن الرحیم» {نامه­ای ارجمند برای من آمده است، که از طرف سلیمان است و مضمون آن این است: بسم الله الرحمن الرحیم.} - . تفسیرالإمام : 10 -

می­گویم: ثعلبّی در تفسیر خود گفته است: علمای سیرۀ انبیاء گفته­اند: پیامبر خدا سلیمان علیه السلام هنگامی که از ساخت بیت المقدس فارغ گشت آهنگ خروج به سوی سرزمین حرم (مکّه) نمود، پس آمادۀ رفتن شد و از جنّ و انس و شیاطین و پرندگان و وحوش ارتشی او را همراه کرد که طول آن بالغ بر صد فرسخ بود، آن­گاه به نسیم امر فرمود و آنان را حمل و جا به ­جا کرد، و هنگامی که به حرم رسید اقدام به انجام اعمالی در آن نمود که خداوند خواسته بود به انجام برساند، و در طول اقامت خود در مکّه هر روز پنج هزار مادۀ شتر، پنج هزار گوسفند قربانی می­کرد، و به اشراف قوم خود که درآنجا حاضر بودند گفت: این مکانی است که پیامبری عربی با صفاتی چنین و چنان درآن ظهور می­کند و پیروزی بر تمام کسانی که با او به دشمنی می­پردازند به او بخشیده می­شود، و هیبت و شکوه او مسافت یک ماه را درمی­نوردد و دور و نزدیک نزد او در حقّ یکسان هستند، و سرزنش سرزنش­کنندگان او را از اجرای اوامر الهی باز نمی­دارد، گفتند: ای پیامبر خدا، او به چه دینی متدیّن است؟ گفت: به دین حنیف، پس خوشا به حال آنکه زمان او را درک می­کند و به او ایمان می­آورد و تصدیقش می­کند، گفتند: ای پیامبر خدا، زمان بین ما و ظهور آن پیامبر عربی چقدر است؟ گفت: گذشت هزار سال، حاضرین این مسأله را به اطلاع غائبین برسانند، چرا که آن پیامبر سیّد پیامبران و خاتم رسولان است، و اسم او در کتاب پیامبران ثابت شده است؛ سلیمان علیه السلام تا پایان مناسک در مکّه اقامت داشت، سپس دوست داشت که به سوی سرزمین یمن روانه شود، بنابراین صبح از مکّه خارج شد و به سوی یمن به راه افتاد، و هنگام غروب خورشید به صنعاء رسید حال آنکه در حالت عادی این مسیر یک ماه به طول می­انجامید، و سرزمین نیکویی را مشاهده کرد که سبزه­های آن شکوفا شده بودند بنابراین فرو آمدن درآن مکان را پسندید تا نماز بگزارد و ناهار میل کند، و همراهان او آب طلب کردند ولی چیزی نیافتند، و هدایت کننده سلیمان به مکان آب، پرنده هدهد بود که آب را در زیر زمین می­دید پس به زمین نوک می­زد و مکان آب و عمق آن را شناسایی می­کرد، سپس شیاطین آب را از زمین جدا می­کردند آن­گونه که پوست از لاشه جدا می­شود، و در نهایت آب را خارج می­کردند، و هدهد هنگام فرو آمدن با خود گفت: سلیمان علیه السلام سرگرم

ص: 128

تشریفات اقامت گزیدن شده است پس به سوی آسمان اوج بگیر و به طول و عرض دنیا نگاهی بیانداز، و چنین کرد و به راست و چپ نگاه کرد و بوستانی را مشاهده کرد که متعلّق به بلقیس بود، پس به سوی آن سرسبزی متمایل شد و درآن افتاد و هدهدی را مشاهده کرد و در کنارش فرود آمد، و هدهد سلیمان یعفور نام داشت و اسم هدهد سرزمین یمن عنقیر بود، پس عنقیر به یعفور گفت: از کجا آمده­ای و می­خواهی به کجا بروی؟ یعفور گفت: از سرزمین شام و به همراهی سلیمان پسر داوود آمده­ام، عنقیر گفت: سلیمان پسر داوود کیست؟ پاسخ داد: فرمانروای جنّ و انس و پرندگان و وحوش و شیاطین و بادها، و تو از چه سرزمینی هستی؟ عنقیر گفت: من از این سرزمین هستم، یعفور پرسید: و فرمانروای آن کیست؟ عنقیر پاسخ داد: زنی به اسم بلقیس، صاحب و مالک شما سلیمان فرمانروایی و مُلک بزرگی را صاحب است ولی فرمانروایی و مُلک بلقیس کمتراز او نیست، چرا که او فرمانروای تمام سرزمین یمن است و دوازده هزار فرمانده تحت امر او قرار دارند که هر فرمانده صد هزار جنگجو را سرپرستی می­کند، آیا با من همراه می­شوی تا به فرمانروایی و مُلک او نگاهی بیاندازی؟ یعفور گفت: بیم آن دارم که سلیمان در وقت نماز و آن­گاه که به آب نیاز دارد مرا جسجو کند، هدهد یمنی به او گفت: صاحبت خوشحال می­شود اگر خبر این فرمانروا را به او برسانی، پس هدهد سلیمان با هدهد یمنی به راه افتاد و به تماشای بلقیس و فرمانروایی او رفت و تا عصر نزد سلیمان علیه السلام بازنگشت، و هنگامی که سلیمان علیه السلام هدهد را طلب کرد و او را نیافت سرپرست پرندگان که کرکس بود را فراخواند و در مورد هدهد از او پرسید، کرکس گفت: نمی­دانم او کجاست، من او را به جایی نفرستاده­ام، سپس سلیمان عقاب را صدا زد و به او گفت: هدهد را نزد من بیاور، عقاب اوج گرفت و هدهد را مشاهده کرد که در حال آمدن است، پس بر سر او فرود آمد، و هدهد او را سوگند داد که به حقّ خداوندی که تو را بر من توانمند و چیره گردانده به من رحم کن و با من به بدی رفتاری مکن، پس عقاب از او روی گرداند و به او گفت: وای بر تو، مادرت به عزایت بنشیند، پیامبر خدا سوگند خورده که تو را عذاب دهد یا سر از تنت جدا کند، آن­گاه هر دو به سوی سلیمان پرواز کردند و هنگامی که هدهد به محل تجمع سپاهیان سلیمان رسید کرکس و سایر پرندگان با او دیدار کردند و گفتند: پیامبر خدا تو را تهدید کرده است، هدهد گفت: پیامبر خدا هیچ استثنایی قرار نداده است؟ چرا استثنایی قائل شده به این ترتیب: «أو لیأتینّی بسلطان مبین» {مگر آنکه دلیل روشنی برای من بیاورد}، و آن­گاه که عقاب و هدهد نزد سلیمان که بر تخت نشسته بود آمدند عقاب گفت: ای پیامبر خدا، او را نزد تو آوردم، و هنگامی که هدهد به او نزدیک شد سرش را بالا گرفت و دُم و بالهایش را پایین آورد و آنها را به خاطر تواضع و فروتنی در مقابل سلیمان بر زمین می­کشید، سلیمان سرش را گرفت و او را به سوی خود کشید و گفت: کجا بودی؟ هدهد گفت: ای پیامبر خدا،

ص: 129

ایستادنت در حضور خداوند متعال را به یاد آور، سلیمان علیه السلام هنگامی که این سخن را شنید به خود لرزید و او را بخشید- و داستان را به ترتیب روایت قبلی نقل کرد تا گفت:- مقاتل گفته است: هدهد نامه را به منقار گرفت و آن را حمل کرد تا اینکه بر بالای سرآن زن قرار گرفت در حالی که فرماندهان و سپاهیان در اطراف او بودند، پس یک ساعت بال بال می­زد و مردم نگاه می­کردند، سرانجام ملکه سرش را بالا گرفت پس نامه را در حجره­اش انداخت، و تا نهایت داستان. - . نسخه خطی الکشف و البیان -

**[ترجمه]

باب 10 ما أوحی إلیه و صدر عنه من الحکم و فیه قصة نفش الغنم‌

الآیات

الأنبیاء: «وَ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ إِذْ یَحْکُمانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کُنَّا لِحُکْمِهِمْ شاهِدِینَ* فَفَهَّمْناها سُلَیْمانَ وَ کُلًّا آتَیْنا حُکْماً وَ عِلْماً»(78-79)

<meta info="- و داود و سلیمان إذ یحکمان فی الحرث إذ نفشت فیه غنم القوم و کنّا لحکمهم شاهدین * ففهّمنا سلیمان و کلّاً آتینا حکماً و عدلاً. - . انبیاء / 78 و79 -

{و داوود و سلیمان را (یادکن) هنگامی که دربارۀ آن کشتزار که گوسفندان مردم شب هنگام درآن چریده بودند داوری می­کردند و [ما] شاهد داوری بودیم، پس آن [داوری] را به سلیمان فهماندیم و به هریک [از آن دو] حکمت و دانش عطا کردیم.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله: اختلف فی الحکم

فقیل إنه زرع وقعت فیه الغنم لیلا فأکلته و قیل کان کرما قد بدت عناقیده ⁽²⁾عن أبی جعفر و أبی عبد الله علیه السلام.

و قال الجبائی أوحی الله إلی سلیمان علیه السلام بما نسخ به حکم داود علیه السلام و لم یکن ذلک عن اجتهاد و هو المعول علیه عندنا ⁽³⁾.

**[ترجمه]طبرسی رحمه الله گفته است: در مورد زمینه قضاوت اختلاف نظر وجود دارد: گفته شده: قضاوت در مورد زراعتی بوده که گوسفندان شبانه در آن قرار گرفته و چریده­اند؛ از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام روایت شده که آن کشتزار تاکستانی بوده که خوشه­های انگور آن به بار نشسته بود؛ و جبائیّ گفته است: خداوند به سلیمان علیه­السلام حُکمی را وحی فرمود که حُکم داوود علیه السلام را باطل نمود و آن حکم از روی اجتهاد شخصی سلیمان نبود، و این همان نظری است که ما نیز به آن اعتماد داریم. - .

مجمع البیان 7 : 57 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْقَاشَانِیِّ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ نَجِیحٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام أُوتِینَا مَا أُوتِیَ النَّاسُ وَ مَا لَمْ یُؤْتَوْا وَ عُلِّمْنَا مَا عُلِّمَ النَّاسُ وَ مَا لَمْ یُعَلَّمُوا فَلَمْ نَجِدْ شَیْئاً أَفْضَلَ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ فِی الْمَغِیبِ وَ الْمَشْهَدِ وَ الْقَصْدِ فِی الْغِنَی وَ الْفَقْرِ وَ کَلِمَةِ الْحَقِّ فِی الرِّضَا وَ الْغَضَبِ وَ التَّضَرُّعِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی کُلِّ حَالٍ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الخصال: از امام باقر علیه السلام روایت شده که سلیمان علیه السلام فرمود: نعمت­هایی که به دیگران بخشیده شده و نشده به صورت یکجا به ما بخشیده شده است، و ما از چیزهایی که مردم ازآن آگاه شده و نشده­اند آگاه شده­ایم، و چیزی را برتر از ترس و حذر از خداوند در نهان و آشکار، میانه روی در ثروتمندی و فقیری، سخن حقّ به هنگام رضایت و خشنودی و تضّرع و زاری به درگاه خداوند متعال در هر حال نیافتیم. - . الخصال 1 : 114 و115 -

ص: 130

**[ترجمه]

«2»

فس، تفسیر القمی وَ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ إِذْ یَحْکُمانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کُنَّا لِحُکْمِهِمْ شاهِدِینَ- فَإِنَّهُ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی ⁽¹⁾عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ رَجُلٌ کَانَ لَهُ کَرْمٌ وَ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمٌ لِرَجُلٍ آخَرَ بِاللَّیْلِ وَ قَضَمَتْهُ ⁽²⁾وَ أَفْسَدَتْهُ فَجَاءَ صَاحِبُ الْکَرْمِ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام فَاسْتَعْدَی عَلَی صَاحِبِ الْغَنَمِ فَقَالَ دَاوُدُ علیه السلام اذْهَبَا إِلَی سُلَیْمَانَ لِیَحْکُمَ بَیْنَکُمَا فَذَهَبَا إِلَیْهِ فَقَالَ سُلَیْمَانُ إِنْ کَانَتِ الْغَنَمُ أَکَلَتِ الْأَصْلَ وَ الْفَرْعَ فَعَلَی صَاحِبِ الْغَنَمِ أَنْ یَدْفَعَ إِلَی صَاحِبِ الْکَرْمِ الْغَنَمَ وَ مَا فِی بَطْنِهَا وَ إِنْ کَانَتْ ذَهَبَتْ بِالْفَرْعِ وَ لَمْ تَذْهَبْ بِالْأَصْلِ فَإِنَّهُ یَدْفَعُ وُلْدَهَا إِلَی صَاحِبِ الْکَرْمِ وَ کَانَ هَذَا حُکْمَ دَاوُدَ وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ یُعَرِّفَ بَنِی إِسْرَائِیلَ أَنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام وَصِیُّهُ بَعْدَهُ وَ لَمْ یَخْتَلِفَا فِی الْحُکْمِ وَ لَوِ اخْتَلَفَ حُکْمُهُمَا لَقَالَ وَ کُنَّا لِحُکْمِهِمَا شَاهِدِینَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه «و داود و سلیمان إذ یحکمان فی الحرث إذ نفشت فیه غنم القوم و کنّا لحکمهم شاهدین» فرموده است: مردی از بنی اسرائیل صاحب تاکستانی بود و گوسفندان مرد دیگری شبانه درآن چریدند و درختان انگور را خرد خرد جویدند و تباهش ساختند، پس صاحب تاکستان نزد داوود علیه السلام

آمد و از او علیه صاحب گوسفندان کمک خواست، داوود گفت: نزد سلیمان بروید تا میان شما قضاوت کند، آن دو مرد نزد سلیمان رفتند، سلیمان گفت: اگر گوسفندان ساقه و شاخه درختان انگور را خورده­اند، بر صاحب گوسفندان واجب است که گوسفندان و آنچه در شکمشان است را به صاحب تاکستان بدهد، و اگر تنها شاخه درختان از بین رفته و آسیبی به ساقه نرسیده صاحب گوسفندان باید برّه­های آنها را به صاحب تاکستان بدهد، و این حُکم داوود نیز بود، ولی خواست بنی اسرائیل را از این امر آگاه کند که سلیمان علیه السلام وصیّ بعد از او خواهد بود، و آن دو در شیوه قضاوت اختلافی نداشتند، و اگر شیوه قضاوتشان تفاوت داشت خداوند می­فرمود: «و کنّا لحکمهما شاهدین». - . تفسیر القمی : 431 -

**[ترجمه]

بیان

نفشت الغنم أی رعت لیلا بلا راع.

<meta info="(نفشت الغنم) یعنی: گوسفندان شبانه و بدون چوپان چریدند.

**[ترجمه]

«3»

سن، المحاسن بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ إِذْ یَحْکُمانِ فِی الْحَرْثِ قَالَ لَمْ یَحْکُمَا إِنَّمَا کَانَا یَتَنَاظَرَانِ فَفَهَّمْناها سُلَیْمانَ

یه، من لا یحضره الفقیه بسنده الصحیح عن جمیل عن زرارة مثله ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]المحاسن: زرارة از امام باقر علیه السلام در مورد آیه «و داود و سلیمان إذ یحکمان فی الحرث» روایت می­کند که ایشان فرمود: داوود و سلیمان قضاوت نکردند بلکه به مناظره و گفتگو پرداختند چرا که خداوند می­فرماید: « ففهّمناها سلیمان»{ پس آن داوری را به سلیمان فهماندیم.}

مَن لا یحضره الفقیه: با سند صحیح، نظیر این روایت را نقل کرده است. - . مَن لا یحضره الفقیه : 339 -

**[ترجمه]

«4»

یه، من لا یحضره الفقیه بِسَنَدِهِ الصَّحِیحِ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ إِذْ یَحْکُمانِ فِی الْحَرْثِ قَالَ کَانَ حُکْمُ دَاوُدَ علیه السلام رِقَابَ الْغَنَمِ وَ الَّذِی فَهَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سُلَیْمَانَ أَنْ یَحْکُمَ لِصَاحِبِ الْحَرْثِ بِاللَّبَنِ وَ الصُّوفِ ذَلِکَ الْعَامَ کُلَّهُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: با سند صحیح، ار احمد بن عمرالحلبّی روایت شده که گفت: از امام کاظم علیه السلام در مورد این فرموده خداوند متعال «و داود و سلیمان إذ یحکمان فی الحرث» سؤال پرسیدم، ایشان فرمود: حکم داوود علیه السلام، بستن و مراقبت و زیر نظر داشتن گوسفندان بود، و آنچه خداوند متعال به سلیمان فهماند این بود که حُکمِ پرداخت شیر و پشم گوسفندان به مدت یک سال به صاحب کشتزار را صادر کند. - . مَن لا یحضره الفقیه : 339 -

**[ترجمه]

«5»

یب، تهذیب الأحکام الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْمُعَلَّی أَبِی عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ إِذْ یَحْکُمانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ

فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ فَقَالَ لَا یَکُونُ النَّفَشُ إِلَّا بِاللَّیْلِ إِنَّ عَلَی صَاحِبِ الْحَرْثِ أَنْ یَحْفَظَ الْحَرْثَ بِالنَّهَارِ وَ لَیْسَ عَلَی صَاحِبِ الْمَاشِیَةِ حِفْظُهَا بِالنَّهَارِ إِنَّمَا رَعْیُهَا وَ أَرْزَاقُهَا بِالنَّهَارِ فَمَا أَفْسَدَتْ فَلَیْسَ عَلَیْهَا ⁽¹⁾وَ عَلَی صَاحِبِ الْمَاشِیَةِ حِفْظُ الْمَاشِیَةِ بِاللَّیْلِ عَنْ حَرْثِ النَّاسِ فَمَا أَفْسَدَتْ بِاللَّیْلِ فَقَدْ ضَمِنُوا وَ هُوَ النَّفَشُ وَ إِنَّ دَاوُدَ علیه السلام حَکَمَ لِلَّذِی أَصَابَ زَرْعَهُ رِقَابَ الْغَنَمِ وَ حَکَمَ سُلَیْمَانُ علیه السلام الرِّسْلَ وَ الثَّلَّةَ وَ هُوَ اللَّبَنُ وَ الصُّوفُ فِی ذَلِکَ الْعَامِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]التهذیب: ابو بصیر می­گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد این فرمودۀ خداوند متعال «و داود و سلیمان إذ یحکمان فی الحرث إذ نفشت

ص: 131

فیه غنم القوم» سؤال پرسیدم و ایشان فرمود: معنای (نَفَش) چریدن فقط در طول شب است، صاحب کشتزار باید در طول روز از کِشت خود محافظت کند و بر صاحب چهارپایان واجب نیست که در طول روز از چهارپایان خود محافظت کنند چرا که چریدن و روزی خوردن آنها در طول روز میّسر می­گردد، پس هر چه در طول روز از بین برود بر عهده چهارپایان و صاحبان آنها نیست، ولی واجب است که صاحب چهارپایان آنها را در طول شب از ضرر زدن به کشتزار مردم محافظت کنند، و ضمانت هرآنچه در طول شب از بین برود بر عهدۀ آنان است، و داوود علیه السلام حکم صادر کرد که صاحب کشتزارِ زیان دیده می­تواند گوسفندان را نزد خود نگاه دارد، و سلیمان علیه السلام حُکم به پرداخت یک ساله شیر و پشم گوسفندان از سوی صاحب آنها به صاحب کشتزار صادر کرد. - . تهذیب الأحکام 2 : 179 -

**[ترجمه]

«6»

یب، تهذیب الأحکام الْحُسَیْنُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَحْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ إِذْ یَحْکُمانِ فِی الْحَرْثِ قُلْتُ حِینَ حَکَمَا فِی الْحَرْثِ کَانَتْ قَضِیَّةً وَاحِدَةً فَقَالَ إِنَّهُ کَانَ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی النَّبِیِّینَ قَبْلَ دَاوُدَ إِلَی أَنْ بَعَثَ اللَّهُ دَاوُدَ علیه السلام أَیُّ غَنَمٍ نَفَشَتْ فِی الْحَرْثِ فَلِصَاحِبِ الْحَرْثِ رِقَابُ الْغَنَمِ وَ لَا یَکُونُ النَّفْشُ إِلَّا بِاللَّیْلِ وَ إِنَّ عَلَی صَاحِبِ الزَّرْعِ أَنْ یَحْفَظَ بِالنَّهَارِ وَ عَلَی صَاحِبِ الْغَنَمِ حِفْظُ الْغَنَمِ بِاللَّیْلِ فَحَکَمَ دَاوُدُ علیه السلام بِمَا حَکَمَتْ بِهِ الْأَنْبِیَاءُ علیهم السلام مِنْ قَبْلِهِ وَ أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی سُلَیْمَانَ أَیُّ غَنَمٍ نَفَشَتْ فِی الزَّرْعِ فَلَیْسَ لِصَاحِبِ الزَّرْعِ إِلَّا مَا خَرَجَ مِنْ بُطُونِهَا وَ کَذَلِکَ جَرَتِ السُّنَّةُ بَعْدَ سُلَیْمَانَ علیه السلام وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کُلًّا آتَیْنا حُکْماً وَ عِلْماً فَحَکَمَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِحُکْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ⁽³⁾.

**[ترجمه]التهذیب: از ابو بصیر روایت است که گفت: دربارۀ آیه «و داود و سلیمان إذ یحکمان فی الحرث» از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا داوود و سلیمان در مسأله کشتزار یک حکم واحد صادر کردند؟ فرمود: خداوند عزّ و جلّ به پیامبران قبل از داوود علیه السلام این گونه وحی فرموده بود: صاحب کشتزار می­تواند گوسفندانی که شبانه در کشت او چریده­اند را ببندد و آنها را نگاه دارد، و (نَفَش) به معنای چریدن فقط در طول شب است، پس بر صاحب کشتزار واجب است که در طول شب و روز از کِشت خود محافظت کند، هم چنین بر صاحب گوسفندان واجب است که در طول شب و روز از گوسفندان خود محافظت و مراقبت کند، و داوود علیه السلام به آنچه که پیامبران پیش از او حکم کرده بودند حُکم کرد، خداوند متعال به سلیمان وحی نمود: اگر در طول شب گوسفندانی در یک کشتزار و زراعت چریدند صاحب کشتزار تنها از آنچه از شکم گوسفندان خارج می­شود (یعنی برّه و شیر) بهره­مند می­گردد، و بعد از سلیمان علیه السلام رسم و سنت به این شیوه جریان یافت، و این مصداق فرموده خداوند متعال است:« و کلّاً آتینا حکماً و علماً» پس هردوی ایشان بنا به حکم خداوند عزّ و جلّ حکم نمودند. - . تهذیب الأحکام 2 : 179 -

**[ترجمه]

«7»

کا، الکافی الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَیْثَمِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْإِمَامَةَ عَهْدٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَعْهُودٌ لِرِجَالٍ مُسَمَّیْنَ لَیْسَ لِلْإِمَامِ أَنْ یَزْوِیَهَا ⁽⁴⁾عَنِ الَّذِی یَکُونُ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام أَنِ اتَّخِذْ وَصِیّاً مِنْ أَهْلِکَ فَإِنَّهُ قَدْ سَبَقَ فِی عِلْمِی أَنْ لَا أَبْعَثَ نَبِیّاً إِلَّا وَ لَهُ وَصِیٌّ مِنْ أَهْلِهِ وَ کَانَ لِدَاوُدَ علیه السلام أَوْلَادٌ عِدَّةٌ وَ فِیهِمْ غُلَامٌ کَانَتْ أُمُّهُ عِنْدَ دَاوُدَ علیه السلام وَ کَانَ لَهَا مُحِبّاً فَدَخَلَ دَاوُدُ علیه السلام عَلَیْهَا حِینَ أَتَاهُ الْوَحْیُ فَقَالَ لَهَا إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْحَی إِلَیَّ یَأْمُرُنِی أَنْ

أَتَّخِذَ وَصِیّاً مِنْ أَهْلِی فَقَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ فَلْیَکُنِ ابْنِی قَالَ ذَاکِ أُرِیدُ وَ کَانَ السَّابِقُ فِی عِلْمِ اللَّهِ الْمَحْتُومِ عِنْدَهُ أَنَّهُ سُلَیْمَانُ فَأَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ أَنْ لَا تَعْجَلْ دُونَ أَنْ یَأْتِیَکَ أَمْرِی فَلَمْ یَلْبَثْ دَاوُدُ علیه السلام أَنْ وَرَدَ عَلَیْهِ رَجُلَانِ یَخْتَصِمَانِ فِی الْغَنَمِ وَ الْکَرْمِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام أَنِ اجْمَعْ وُلْدَکَ فَمَنْ قَضَی بِهَذِهِ الْقَضِیَّةِ فَأَصَابَ فَهُوَ وَصِیُّکَ مِنْ بَعْدِکَ فَجَمَعَ دَاوُدُ علیه السلام وُلْدَهُ فَلَمَّا أَنِ اقْتَصَّ الْخَصْمَانِ قَالَ سُلَیْمَانُ علیه السلام یَا صَاحِبَ الْکَرْمِ مَتَی دَخَلَتْ غَنَمُ هَذَا الرَّجُلِ کَرْمَکَ قَالَ دَخَلَتْهُ لَیْلًا قَالَ قَدْ قَضَیْتُ عَلَیْکَ یَا صَاحِبَ الْغَنَمِ بِأَوْلَادِ غَنَمِکَ وَ أَصْوَافِهَا فِی عَامِکَ هَذَا ثُمَّ قَالَ لَهُ دَاوُدُ علیه السلام فَکَیْفَ لَمْ تَقْضِ بِرِقَابِ الْغَنَمِ وَ قَدْ قَوَّمَ ذَلِکَ عُلَمَاءُ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَکَانَ ثَمَنُ الْکَرْمِ قِیمَةَ الْغَنَمِ فَقَالَ سُلَیْمَانُ علیه السلام إِنَّ الْکَرْمَ لَمْ یُجْتَثَّ ⁽¹⁾مِنْ أَصْلِهِ وَ إِنَّمَا أُکِلَ حِمْلُهُ وَ هُوَ عَائِدٌ فِی قَابِلٍ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام أَنَّ الْقَضَاءَ فِی هَذِهِ الْقَضِیَّةِ مَا قَضَی سُلَیْمَانُ بِهِ یَا دَاوُدُ أَرَدْتَ أَمْراً وَ أَرَدْنَا أَمْراً غَیْرَهُ فَدَخَلَ دَاوُدُ علیه السلام عَلَی امْرَأَتِهِ فَقَالَ أَرَدْنَا أَمْراً وَ أَرَادَ اللَّهُ غَیْرَهُ ⁽²⁾وَ لَمْ یَکُنْ إِلَّا مَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ رَضِینَا بِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سَلَّمْنَا وَ کَذَلِکَ الْأَوْصِیَاءُ علیهم السلام لَیْسَ لَهُمْ أَنْ یَتَعَدَّوْا بِهَذَا الْأَمْرِ فَیُجَاوِزُونَ صَاحِبَهُ إِلَی غَیْرِهِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الکافی: معاویة بن عمّار از امام صادق روایت کرده که فرمود: امامت، عهدی است از جانب خداوند متعال که بر عهده مردانی شناخته شده گذاشته شده است، امام نمی­تواند شخص بعد از خود را از امامت بازدارد و او را از به دوش کشیدن این عهد منع کند، خداوند متعال به داوود علیه السلام این گونه وحی فرمود: وصیّ خود را از میان خاندانت انتخاب کن، چرا که در علم ازلی من چنین گنجانده شده که هیچ پیامبری را مبعوث نکنم مگرآنکه وصیّ او از میان خاندانش انتخاب شده باشد؛ داوود علیه السلام فرزندان بسیاری داشت، در میان این فرزندان پسر بچه­ای حضور داشت که مادرش نزد داوود بود و داوود او را دوست می­داشت، و هنگامی که وحی بر او نازل شد سراغ مادر پسر بچه رفت و به او گفت: خداوند مرا امر فرموده که از

ص: 132

میان خاندانم وصیّ خویش را برگزینم، پس زنش به او گفت: باشد که پسر مرا برگزینی، داوود گفت: خود نیز چنین می­خواهم، ولی در علم محتوم خداوند ثبت شده بود که این وصیّ، سلیمان خواهد بود، بنابراین خداوند عزّ و جلّ به داوود وحی فرمود که تا فرمان من به تو نرسیده عجله نکن، و طولی نکشید که دو مرد نزد داوود علیه السلام آمدند که در مورد گوسفندان و تاکستان نزاع داشتند، و خداوند متعال به داوود وحی نمود: فرزندانت را جمع کن، هریک از آنان که در این مسأله قضاوت کند و حکمش درست باشد، وصیّ بعد از تو خواهد بود، بنابراین داوود علیه السلام فرزندانش را گِرد آورد و هنگامی که دو متخاصم سخنان خود را نقل کردند سلیمان علیه السلام گفت: ای صاحب تاکستان، گوسفندان این مرد چه زمانی وارد تاکستان تو شده­اند؟ گفت: شبانه وارد آن شده­اند، سلیمان به صاحب گوسفندان گفت: برّه گوسفندان و پشم آنها در طول این سال متعلّق به صاحب تاکستان است، سپس داوود به سلیمان گفت: پس چگونه به نگاه داشتن گوسفندان حُکمی ندادی در حالی که علمای بنی اسرائیل چنین حکمی را به پا داشته­اند و هزینه تاکستان به اندازه قیمت گوسفندان بود؟ سلیمان علیه السلام گفت: درختان انگور از ریشه کنده نشده و فقط میوه­ها خورده شده­اند که برگشت پذیرند، آن­گاه خداوند به داوود وحی نمود: قضاوت در این مسأله همان گونه است که سلیمان قضاوت کرد، ای داوود، تو خواهان مطلبی بودی و ما خواهان مطلب دیگر، پس داوود نزد زنش (مادر پسربچه) رفت و گفت: ما چیزی می­خواستیم و خداوند چیز دیگر، و اتفاقی روی نخواهد داد جز آنچه خداوند می­خواهد. ما نیز به این وضعیت راضی و تسلیم امر خداوند هستیم، هم چنین جایز نیست اوصیای الهی علیهم السلام از این امر تجاوز کنند و از صاحب آن به سوی دیگران عبور کنند. - . اصول الکافی 1 : 278 و279 -

**[ترجمه]

بیان

اعلم أنه لما ثبت بالدلائل العقلیة ⁽⁴⁾عدم جواز الاجتهاد و الرأی علی الأنبیاء علیهم السلام و أنهم لا یحکمون إلا بالوحی فلذا ذهب بعض أصحابنا و بعض المعتزلة إلی أنه تعالی أوحی إلی سلیمان علیه السلام ما نسخ حکم داود علیه السلام و کان حکم داود علیه السلام أیضا بالوحی و یرد علیه أن شریعة سلیمان لم تکن ناسخة فکیف نسخت ما ثبت فی شریعة موسی علیه السلام. و یمکن الجواب عنه بأنه لم یثبت امتناع نسخ بعض جزئیات الأحکام فی زمن

غیر أولی العزم من الرسل و أما النسخ الکلی و الإتیان بشریعة مبتدأة فهو مختص بأولی العزم منهم مع أنه یمکن أن یکون موسی علیه السلام أخبر بأن هذا الحکم ثابت إلی زمن سلیمان علیه السلام ثم یتغیر الحکم و الأصوب فی الجواب أن یقال إن الآیة لا تدل علی أن سلیمان علیه السلام حکم بخلاف ما حکم به داود علیه السلام بل یحتمل أن یکون المراد إذ یریدان أن یحکما فی الحرث کما دلت علیه روایة أبی بصیر فی التفسیر و روایة زرارة فهما کانا یتناظران فی ذلک منتظرین للوحی أو کان داود علیه السلام عالما بالحکم و کان یسأل سلیمان علیه السلام لیبین فضله علی الناس فأوحی الله ذلک إلی سلیمان علیه السلام و یؤیده أن فی خبر معاویة نسب الحکم برقاب الغنم إلی علماء بنی إسرائیل و السؤال الذی اشتمل علیه الخبر محمول علی ما ذکرنا من إرادة ظهور فضله علی بنی إسرائیل.

و أما خبر الحلبی فیمکن أن یکون محمولا علی التقیة و یحتمل أیضا أن یکون المراد بحکم داود الحکم الذی کان شائعا فی زمانه أو الحکم الذی کان یلقیه علی سلیمان لیختبره و یظهر عقله و علمه و کذا القول فی سائر الأخبار و الله یعلم.

**[ترجمه]آگاه باش هنگامی که با دلایل عقلی ثابت شد که انبیاء علیهم السلام مجاز به اجتهاد و ارائه نظر شخصی نیستند و جز با وحی الهی حکم نمی­کنند، برخی از اصحاب ما و عدّه­ای از معتزله این نظریه را مطرح کردند که خداوند متعال به سلیمان علیه السلام حُکمی را وحی نموده که حکم داوود علیه السلام را باطل کرده است، هم چنین حکم داوود نیز از طریق وحی بر او نازل شده است، بنابراین این سؤال مطرح می­شود که شریعت سلیمان ناسخ نبود پس چگونه حکمی که در شریعت موسی علیه السلام ثابت بود را نسخ کرد؟

می­توان این سؤال را چنین پاسخ داد: در زمان پیامبران غیر اولوالعزم باطل نمودن و نسخ برخی از احکامِ جزئی مانعی ندارد،

ص: 133

اما باطل نمودن و نسخ کلّی و آوردن شریعتی جدید فقط مخصوص پیامبران اولوالعزم است، با این وجود ممکن است که موسی علیه السلام به پیروان خویش اعلام کرده باشد که این حکم تا زمان سلیمان علیه السلام ثابت است و سپس تغییر خواهد کرد. و صحیح­ترین جواب برای این سؤال این است که گفته شود: آیه به این نکته اشاره­ای نمی­کند که حکم سلیمان علیه السلام برخلاف حکم داوود علیه السلام بود بلکه ممکن است که مقصود از آیه چنین باشد: (إذ یریدان أن یحکما فی الحرث: هنگامی که می­خواستند دربارۀ آن کشتزار داوری کنند)، آن­گونه که روایت ابوبصیر در تفسیر و روایت زرارة بر این امر دلالت کردند، پس آن دو در مسأله قضاوت منتظر وحی الهی بودند، و یا اینکه داوود علیه السلام به حُکم آگاه بود و آن را از سلیمان می­پرسید تا فضل وبرتری او را بر مردم بیان کند، و خداوند نیز آن را به سلیمان وحی نمود، این نظر زمانی تأیید می­شود که دقت نماییم در حدیث معاویه (حدیث شماره7) حکم دادن به نگاه داشتن گوسفندان به علمای بنی اسرائیل نسبت داده شده است و سؤالی که حدیث متضمّن آن است براین نکته حمل می­شود که داوود می­خواست فضل سلیمان را بر بنی اسرائیل آشکار سازد، آن­گونه که ذکر کردیم. و امّا حدیث الحلبّی (حدیث شماره4) ممکن است حمل بر تقیّه شود، هم چنین ممکن است که منظور از حکم داوود، حکمی باشد که در زمان او شایع بوده است، یا حکمی که به سلیمان القا می­کرد تا او را بیازماید و عقل و علمش را بر دیگران آشکار سازد، و در مورد سایر احادیث نیز سخن بر همین منوال است، و خداوند بیشتر و بهتر می­داند.

**[ترجمه]

«8»

یه، من لا یحضره الفقیه عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَتْ أُمُّ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ لِسُلَیْمَانَ علیه السلام یَا بُنَیَّ إِیَّاکَ وَ کَثْرَةَ النَّوْمِ بِاللَّیْلِ فَإِنَّ کَثْرَةَ النَّوْمِ بِاللَّیْلِ تَدَعُ الرَّجُلَ فَقِیراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]من لایحضره الفقیه: از جابر بن عبدالله انصاری روایت است که رسول خدا صلّی الله علیه وآله فرمود: مادر سلیمان علیهماالسلام به سلیمان گفت: ای پسرم، برحذر باش از خوابیدن بسیار در شب، چرا که خواب بسیار در شب انسان را در روز قیامت تهی دست می­گذارد.

**[ترجمه]

«9»

نبه، تنبیه الخاطر قَالَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام لِابْنِهِ یَا بُنَیَّ إِیَّاکَ وَ الْمِرَاءَ فَإِنَّهُ لَیْسَتْ فِیهِ مَنْفَعَةٌ وَ هُوَ یُهَیِّجُ بَیْنَ الْإِخْوَانِ الْعَدَاوَةَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تنبیه الخواطر: سلیمان علیه السلام به پسرش گفت: ای پسرم، از ریا و دورویی برحذر باش که درآن سودی نیست، و دشمنی را بین برادران برمی­انگیزد. - . تنبیه الخواطر 2 : 12 -

ص: 134

**[ترجمه]

باب 11 وفاته علیه السلام و ما کان بعده‌

الآیات

البقرة: «وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّیاطِینُ عَلی مُلْکِ سُلَیْمانَ وَ ما کَفَرَ سُلَیْمانُ وَ لکِنَّ الشَّیاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ»(102)

سبأ: «فَلَمَّا قَضَیْنا عَلَیْهِ الْمَوْتَ ما دَلَّهُمْ عَلی مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ ما لَبِثُوا فِی الْعَذابِ الْمُهِینِ»(14)

<meta info="- و اتّبعوا ما تتلوا الشیاطین علی ملک سلیمان و ما کفر سلیمان و لکنّ الشیاطین کفروا یعلّمون الناس السحر. - .[1]بقره / 102 -

{و آنچه را که شیطان [صفت]ها در سلطنت سلیمان خوانده [و درس گرفته] بودند پیروی کردند و سلیمان کفر نورزید لیکن آن شیطان [صفت]ها به کفر گراییدند که به مردم سحر می­آموختند.}

{پس چون مرگ را بر او مقدّر داشتیم جز جنبنده­ای خاکی [=موریانه] که عصای او را [به ­تدریج] می­خورد [هیچ ­کسی آدمیان را] از مرگ او آگاه نگردانید، پس چون سلیمان فرو افتاد برای جنیّان روشن گردید که اگر غیب می­دانستند در آن عذاب خفت­آور [باقی] نمی­ماندند.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله: وَ اتَّبَعُوا أی الیهود الذین کانوا علی عهد النبی صلی الله علیه و آله أو علی عهد سلیمان علیه السلام أو الأعم أی اقتدوا بما کانت تَتْلُوا الشَّیاطِینُ أی تتبع و تعمل به و قیل تقرأ و قیل تکذب یقال تلا علیه إذا کذب و الشیاطین شیاطین الجن و قیل شیاطین الإنس عَلی مُلْکِ سُلَیْمانَ قیل أی فی ملک سلیمان علی وجهین أحدهما فی عهده و الثانی فی نفس ملک سلیمان کما یقال فلان یطعن فی ملک فلان و قیل معناه علی عهد ملک سلیمان وَ ما کَفَرَ سُلَیْمانُ بین بهذا أن ما کانت تتلوه الشیاطین و ترویه کان کفرا إذ برئ سلیمان منه ثم بین أن ذلک الکفر کان من نوع السحر فإن الیهود أضافوا إلی سلیمان السحر و زعموا أن ملکه کان به فبرأه الله منه و قیل فی السبب الذی لأجله أضافت السحر ⁽¹⁾إلی سلیمان علیه السلام أن سلیمان علیه السلام کان قد جمع کتب السحرة و وضعها فی خزائنه و قیل کتمها تحت کرسیه لئلا یطلع الناس علیها و لا یعملوا بها فلما مات سلیمان علیه السلام استخرجت السحرة تلک الکتب و قالوا إنما تم ملک سلیمان علیه السلام بالسحر و به سخر الجن و الإنس و الطیر و زینوا السحر فی أعین الناس بالنسبة إلی سلیمان علیه السلام و شاع ذلک فی الیهود و قبلوه لعداوتهم لسلیمان علیه السلام وَ لکِنَّ الشَّیاطِینَ کَفَرُوا بما استخرجوه من السحر أو بما نسبوه إلی سلیمان علیه السلام أو بأنهم سحروا فعبر عن السحر بالکفر

یُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ أی ألقوا السحر إلیهم فتعلموه أو دلوهم علی استخراجه من تحت الکرسی فتعلموه ⁽¹⁾ما دَلَّهُمْ عَلی مَوْتِهِ أی ما دل الجن علی موته إلا الأرضة حیث أکلت عصاه فسقط فعلموا أنه میت ⁽²⁾فَلَمَّا خَرَّ أی سقط میتا ⁽³⁾.

**[ترجمه]طبرسی رحمه­الله گفته است: «واتّبعوا» منظور یهودیانی است که در زمان پیامبرصلّی­ الله ­علیه ­و آله و یا در زمان سلیمان علیه­السلام زندگی می­کردند، و یا منظور تمام یهودیان به ­صورت عام است، یعنی: به آنچه روی داده اقتدا کردند، «تتلوا الشیاطین» یعنی: پیروی می­کردند و به ­آن عمل می­کردند؛ و گفته شده: قرائت می­کردند؛ همچنین گفته شده: دروغ می­گفتند، گفته می­شود: (تلا علیه) هنگامی­ که دروغ بگوید، و (الشیطان): منظور شیاطین جنّ است؛ و گفته شده که منظور شیاطین انس است، «علی ملک سلیمان» یعنی: در سلطنت سلیمان، که از آن ­دو معنا قابل برداشت است: نخست: در دوره و عصر سلیمان، دوم: در خود سلطنت او، آن­گونه که گفته می­شود:فلانی به مُلک فلانی ضربه می­زند. وگفته شده: آیه در اصل این­گونه بوده است: (علی عهد ملک سلیمان: در زمان فرمانروایی سلیمان)، «و ما کفر سلیمان» خداوند با این کلام خویش روشن می­سازد که آنچه شیاطین می­خوانند و روایت می­کردند کفر بود، بنابراین سلیمان از آن مبّرا بود، سپس بیان می­کند که آن کفر از نوع سحر بود، و یهودیان به سلیمان نسبت سحر دادند وگمان می­کردند که فرمانروایی و ملک او با سحر شکل گرفته است، پس خداوند سلیمان را از این گمان مبّرا دانست: و گفته شده: سبب نسبت دادن سحر به سلیمان علیه ­السلام این بوده که او کتابهای ساحران را جمع­آوری کرده و آنها را در انبارهای خود گذاشته بود؛ و گفته شده: سلیمان آن کتابها را زیر تخت خود پنهان کرده بود تا مردم از وجود آنها آگاه نشوند و به محتویات آنها عمل نکنند، و هنگامی ­که سلیمان علیه­السلام وفات نمود ساحران آن ­کتابها را بیرون آوردند و گفتند: فرمانروایی سلیمان با سحر کامل شده بود، و او با سحر جنّ و انس و پرندگان را مسخر خود ساخته بود، و با نسبت دادن سحر به سلیمان آنرا در نظر مردم زینت دادند و این سخن در میان یهودیان شایع شد و به ­خاطر دشمنی با سلیمان ­آن ­را پذیرفتند، «ولکنّ الشیاطین کفروا» {ولی شیطان­ها به کفر گراییدند} به سبب سحری که (از کتابهای نزد سلیمان)خارج کرده و رواج دادند، و یا به سبب سحری که به سلیمان نسبت دادند، یا به سبب اینکه آنان به سحر و جادو مشغول شدند پس ازسحر به کفر تعبیر کرده است،

ص: 135

«یعلّمون الناس السحر»یعنی: سحر را در مورد مردم به ­کار می­گیرند پس آن­ را می­آموزند، یا اینکه مردم را به استخراج کتابهای سحر از زیرتخت سلیمان راهنمایی می­کردند، پس آن ­را می­آموزند - .[1]مجمع­البیان1: 173 و 174 - ،

«ما دلّهم علی موته» یعنی: جنّیان (مردم را) به مرگ سلیمان راهنمایی نکردند جز موریانه که عصای او را جوید پس بر زمین افتاد، آن­گاه فهمیدند که فوت کرده است، «فلّما خرّ» یعنی هنگامی­ که فوت شده بر زمین افتاد. - .[2]مجمع­البیان8 : 383 و 384 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام عَنْ أَبِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام ⁽⁴⁾قَالَ: إِنَّ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ علیه السلام قَالَ ذَاتَ یَوْمٍ لِأَصْحَابِهِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ وَهَبَ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی سَخَّرَ لِیَ الرِّیحَ وَ الْإِنْسَ وَ الْجِنَّ وَ الطَّیْرَ وَ الْوُحُوشَ وَ عَلَّمَنِی مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ آتَانِی مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ مَعَ جَمِیعِ مَا أُوتِیتُ مِنَ الْمُلْکِ مَا تَمَّ لِی سُرُورُ یَوْمٍ إِلَی اللَّیْلِ وَ قَدْ أَحْبَبْتُ أَنْ أَدْخُلَ قَصْرِی فِی غَدٍ فَأَصْعَدَ أَعْلَاهُ وَ أَنْظُرَ إِلَی مَمَالِکِی فَلَا تَأْذَنُوا لِأَحَدٍ عَلَیَّ لِئَلَّا یَرِدَ عَلَیَّ مَا یُنَغِّصُ عَلَیَّ یَوْمِی قَالُوا نَعَمْ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ أَخَذَ عَصَاهُ بِیَدِهِ وَ صَعِدَ إِلَی أَعْلَی مَوْضِعٍ مِنْ قَصْرِهِ وَ وَقَفَ مُتَّکِئاً عَلَی عَصَاهُ یَنْظُرُ إِلَی مَمَالِکِهِ مَسْرُوراً بِمَا أُوتِیَ فَرِحاً بِمَا أُعْطِیَ إِذْ نَظَرَ إِلَی شَابٍّ حَسَنِ الْوَجْهِ وَ اللِّبَاسِ قَدْ خَرَجَ عَلَیْهِ مِنْ بَعْضِ زَوَایَا قَصْرِهِ فَلَمَّا بَصُرَ بِهِ سُلَیْمَانُ علیه السلام قَالَ لَهُ مَنْ أَدْخَلَکَ إِلَی هَذَا الْقَصْرِ وَ قَدْ أَرَدْتُ أَنْ أَخْلُوَ فِیهِ الْیَوْمَ فَبِإِذْنِ مَنْ دَخَلْتَ فَقَالَ الشَّابُّ أَدْخَلَنِی هَذَا الْقَصْرَ رَبُّهُ وَ بِإِذْنِهِ دَخَلْتُ فَقَالَ رَبُّهُ أَحَقُّ بِهِ مِنِّی فَمَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مَلَکُ الْمَوْتِ قَالَ وَ فِیمَا جِئْتَ قَالَ جِئْتُ لِأَقْبِضَ رُوحَکَ قَالَ امْضِ لِمَا أُمِرْتَ بِهِ ⁽⁵⁾فَهَذَا یَوْمُ سُرُورِی وَ أَبَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَکُونَ لِی سُرُورٌ دُونَ لِقَائِهِ فَقَبَضَ مَلَکُ الْمَوْتِ رُوحَهُ وَ هُوَ مُتَّکِئٌ عَلَی عَصَاهُ فَبَقِیَ سُلَیْمَانُ علیه السلام مُتَّکِئاً عَلَی عَصَاهُ وَ هُوَ مَیِّتٌ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ النَّاسُ یَنْظُرُونَ إِلَیْهِ وَ هُمْ یُقَدِّرُونَ أَنَّهُ حَیٌّ فَافْتَتَنُوا فِیهِ وَ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام قَدْ بَقِیَ مُتَّکِئاً عَلَی عَصَاهُ هَذِهِ الْأَیَّامَ الْکَثِیرَةَ وَ لَمْ یَتْعَبْ وَ لَمْ

یَنَمْ وَ لَمْ یَأْکُلْ وَ لَمْ یَشْرَبْ إِنَّهُ لَرَبُّنَا الَّذِی یَجِبُ عَلَیْنَا أَنْ نَعْبُدَهُ وَ قَالَ قَوْمٌ إِنَّ سُلَیْمَانَ علیه السلام سَاحِرٌ وَ إِنَّهُ یُرِینَا أَنَّهُ وَاقِفٌ مُتَّکِئٌ عَلَی عَصَاهُ یَسْحَرُ أَعْیُنَنَا وَ لَیْسَ کَذَلِکَ فَقَالَ الْمُؤْمِنُونَ إِنَّ سُلَیْمَانَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَ نَبِیُّهُ یُدَبِّرُ اللَّهُ أَمْرَهُ بِمَا شَاءَ فَلَمَّا اخْتَلَفُوا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْأَرَضَةَ فَدَبَّتْ فِی عَصَاهُ فَلَمَّا أَکَلَتْ جَوْفَهَا انْکَسَرَتِ الْعَصَا وَ خَرَّ سُلَیْمَانُ علیه السلام مِنْ قَصْرِهِ عَلَی وَجْهِهِ فَشَکَرَتِ الْجِنُّ لِلْأَرَضَةِ صَنِیعَهَا فَلِأَجْلِ ذَلِکَ لَا تُوجَدُ الْأَرَضَةُ فِی مَکَانٍ إِلَّا وَ عِنْدَهَا مَاءٌ وَ طِینٌ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا قَضَیْنا عَلَیْهِ الْمَوْتَ ما دَلَّهُمْ عَلی مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ یَعْنِی عَصَاهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ ما لَبِثُوا فِی الْعَذابِ الْمُهِینِ ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام وَ اللَّهِ مَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ هَکَذَا وَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فَلَمَّا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْإِنْسُ أَنَّ الْجِنَّ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مَا لَبِثُوا فِی الْعَذَابِ الْمُهِینِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل­الشرائع، عیون أخبار الرضا: امام رضا از امام کاظم علیهما­السلام و ایشان نیز از امام صادق علیه­السلام روایت می­کند که فرمود: روزی سلیمان علیه­السلام به یارانش گفت: همانا خداوند متعال به من مُلکی عطا فرموده که کسی را بعد از من شایستۀ آن نیست، باد و انس­ و جنّ و پرندگان و وحوش را مسخّر امر من گردانده و زبان پرندگان را به من آموخته و از هر چیزی به من بخشیده است، و با وجود تمام مُلکی که به من بخشیده شده شادی و سرور یک شبانه­روز برایم کامل نشد، دوست دارم که صبح وارد قصرم شوم و به بالاترین نقطه آن بروم و به سرزمین­ها و ممالکم بنگرم، پس به کسی اجازه ندهید نزد من بیاید مبادا که خبری به من برسد که روزم را مکدّر سازد، گفتند: اطاعت می­شود، پس هنگامی­ که صبح فرا رسید سلیمان عصایش را به ­دست گرفت و به بالاترین نقطه قصرش رفت، و تکیه­زده برعصایش ایستاد و به ممالک و سرزمین­های تحت امرش نگاه می­کرد و از نعمتهایی که به او بخشیده شده بود مسرور وشادمان بود، ناگهان به­ جوانی خوش­سیما و خوش­لباس که از یکی از زوایای قصرش به­ سوی او خارج شد نگاه دوخت، هنگامی ­که سلیمان او را دید پرسید: چه کسی تو را به قصر راه داده است حال­آنکه من می­خواستم امروز درآن خلوت کنم؟ به اجازه چه ­کسی وارد شده­ای؟ جوان پاسخ داد: پروردگارم مرا وارد قصر کرده است و با اجازه او وارد شده­ام، سلیمان پرسید:پروردگارش از من به او سزاوارتر است، تو کیستی؟ پاسخ داد: من فرشته مرگ هستم، سلیمان پرسید: و برای چه ­کاری آمده­ای؟ پاسخ داد: آمده­ام که جانت را بستانم، سلیمان گفت: آنچه را بدان امر شده­ای به انجام برسان که امروز روز شادی وسرور من است؛ وخداوند عزّ و جلّ راضی به شادی و سرور من جز با دیدار خودش نشد، آن­گاه فرشته مرگ روحش را گرفت در حالی­که به عصایش تکیه زده بود، و سلیمان علیه­ السلام تا مدّتی که خداوند می­خواست به­ صورت فوت شده و تکیه­زده بر عصایش باقی ماند و مردم به او نگاه می­کردند و می­پنداشتند که زنده است، پس در مورد او دچار فتنه و اختلاف­ نظر شدند، برخی از آنان گفتند: سلیمان علیه­السلام این چند روز به ­صورت تکیه زده بر عصایش باقی ­مانده و خسته نشده و نخوابیده

ص: 136

و چیزی نخورده و ننوشیده است، به راستی که او پروردگار ماست که عبادتش بر ما واجب است؛ و گروهی گفتند: همانا سلیمان علیه ­السلام ساحر است، او وا نمود که بر عصا تکیه زده است، حال­آنکه چنین نیست و چشم­هایمان را جادو می­کند، و مؤمنان گفتند: سلیمان بنده و پیامبر خداست، خداوند امور او را آن­گونه که بخواهد تدبیر می­کند؛ هنگامی­ که این­گونه درمورد سلیمان اختلاف پیدا کردند خداوند موریانه را فرستاد و در عصایش خزید، و عصا پس از آنکه موریانه درونش را جوید شکست و سلیمان در قصرش با صورت بر زمین افتاد، پس جنّیان از موریانه به ­خاطر این عملش تشکر کردند، و به همین­خاطر موریانه در مکانی یافت نمی­شود مگر آنکه نزدش آب­ و گل وجود داشته باشد، و این مصداق فرموده خدای متعال است:{پس چون مرگ را بر او مقدّر داشتیم جز موریانه که عصای او را می­خورد کسی مردم را از مرگ او آگاه نکرد، و چون سلیمان فرو افتاد برای جنّیان روشن گردید که اگر غیب می­دانستند درآن عذاب خفت­آور نمی­ماندند}، سپس امام صادق علیه­السلام فرمود: به خدا سوگند که این آیه چنین نازل نشده بلکه به این­صورت نازل شده است: (و چون سلیمان فرو افتاد برای انسانها روشن گردید که اگر جنّیان غیب می­دانستند در آن عذاب ­خفت­آور نمی­ماندند.) - . علل ­الشرائع : 36، عیون الأخبار : 146 و 147 -

**[ترجمه]

بیان

نسب صاحب الکشاف هذه القراءة إلی ابن مسعود ⁽²⁾و علی القراءة المشهورة قیل معناه علمت الجن بعد ما التبس علیهم أنهم لا یعلمون الغیب و قیل معناه علمت عامة الجن و ضعفاؤهم أن رؤساءهم لا یعلمون الغیب و قیل المعنی ظهرت الجن و أن بما فی حیزه بدل منه ⁽³⁾أی ظهر أن الجن لو کانوا یعلمون الغیب ما لبثوا فی العذاب.

**[ترجمه]صاحب تفسیر الکشاف قرائت اخیر و منقول از امام صادق را به ابن­ مسعود نسبت داده است، - . به تفسیرالکشاف 3 : 453 مراجعه کن. -

و بنا به قرائت مشهور گفته شده معنای آیه این گونه است: جنّیان بعد از آنکه مسأله فوت سلیمان برآنان پوشیده ماند پی بردند که چیزی ازغیب نمی­دانند؛ و گفته شده معنا چنین است: عموم جنّیان و ضعفای آنان پی بردند که رؤسای آنها چیزی ازغیب نمی­دانند؛ هم­چنین گفته شده: (أن) به همراه صله­ بدل از (جنّ) می­باشند، یعنی: روشن گردید اگرجنّیان چیزی ازغیب می­دانستند درعذاب نمی­ماندند.

**[ترجمه]

«2»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَمَرَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ علیه السلام الْجِنَّ فَصَنَعُوا لَهُ قُبَّةً مِنْ قَوَارِیرَ ⁽⁴⁾فَبَیْنَمَا هُوَ مُتَّکِئٌ عَلَی عَصَاهُ فِی الْقُبَّةِ یَنْظُرُ إِلَی الْجِنِّ کَیْفَ یَعْمَلُونَ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْهِ إِذْ حَانَتْ ⁽⁵⁾مِنْهُ الْتِفَاتَةٌ فَإِذَا رَجُلٌ مَعَهُ فِی الْقُبَّةِ قَالَ مَنْ أَنْتَ ⁽⁶⁾قَالَ أَنَا الَّذِی لَا أَقْبَلُ الرِّشَاءَ وَ لَا أَهَابُ الْمُلُوکَ أَنَا مَلَکُ الْمَوْتِ فَقَبَضَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ مُتَّکِئٌ عَلَی عَصَاهُ فِی الْقُبَّةِ وَ الْجِنُ

یَنْظُرُونَ إِلَیْهِ قَالَ فَمَکَثُوا سَنَةً وَ هُمْ یَدْأَبُونَ ⁽¹⁾لَهُ حَتَّی بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْأَرَضَةَ فَأَکَلَتْ مِنْسَأَتَهُ وَ هِیَ الْعَصَا فَلَمَّا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ ما لَبِثُوا فِی الْعَذابِ الْمُهِینِ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ الْجِنَّ یَشْکُرُونَ الْأَرَضَةَ مَا صَنَعَتْ بِعَصا سُلَیْمَانَ فَمَا تَکَادُ تَرَاهَا فِی مَکَانٍ إِلَّا وَ عِنْدَهَا مَاءٌ وَ طِینٌ ⁽²⁾.

**[ترجمه]­علل­ الشرائع: از امام باقر علیه­ السلام روایت شده که فرمود: سلیمان علیه­ السلام به جنّیان دستور داد که منبری از بلور و آبگینه برایش بسازند، و در حالی ­که بر منبر ایستاده و به عصایش تکیه داده بود و به جنّیان می­نگریست که چگونه کار می­کنند و آنان نیز به او نگاه می­کردند، چیزی که توجه او را به خود جلب می­کرد به او نزدیک شد، ناگهان مردی را در منبر کنار خود دید، به او گفت: تو کیستی؟ جواب داد: من کسی هستم که رشوه نمی­پذیرم و از پادشاهان نمی­هراسم، من فرشته مرگم، پس روح سلیمان را در حالی ­که در منبر ایستاده و به عصایش تکیه زده بود و جنّیان به او نگاه می­کردند گرفت،