اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

تتمة أبواب علامات الإمام و صفاته و شرائطه و ینبغی أن ینسب إلیه و ما لا ینبغی‌

باب 14 نادر فی معرفتهم صلوات الله علیهم بالنورانیة و فیه ذکر جمل من فضائلهم علیهم السلام‌

الأخبار

«1»

أَقُولُ ذَکَرَ وَالِدِی رَحِمَهُ اللَّهُ أَنَّهُ رَأَی فِی کِتَابٍ عَتِیقٍ، جَمَعَهُ بَعْضُ مُحَدِّثِی أَصْحَابِنَا فِی فَضَائِلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام هَذَا الْخَبَرَ وَ وَجَدْتُهُ أَیْضاً فِی کِتَابٍ عَتِیقٍ مُشْتَمِلٍ عَلَی أَخْبَارٍ کَثِیرَةٍ قَالَ رُوِیَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَدَقَةَ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلَ أَبُو ذَرٍّ الْغِفَارِیُّ سَلْمَانَ الْفَارِسِیَّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ مَا مَعْرِفَةُ الْإِمَامِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِالنُّورَانِیَّةِ قَالَ یَا جُنْدَبُ فَامْضِ بِنَا حَتَّی نَسْأَلَهُ عَنْ ذَلِکَ قَالَ فَأَتَیْنَاهُ فَلَمْ نَجِدْهُ قَالَ فَانْتَظَرْنَاهُ حَتَّی جَاءَ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ مَا جَاءَ بِکُمَا قَالا جِئْنَاکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ نَسْأَلُکَ عَنْ مَعْرِفَتِکَ بِالنُّورَانِیَّةِ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ مَرْحَباً بِکُمَا مِنْ وَلِیَّیْنِ مُتَعَاهِدَیْنِ لِدِینِهِ لَسْتُمَا بِمُقَصِّرَیْنِ لَعَمْرِی إِنَّ ذَلِکَ الواجب (وَاجِبٌ) عَلَی کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ ثُمَّ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ علیه السلام إِنَّهُ لَا یَسْتَکْمِلُ أَحَدٌ الْإِیمَانَ حَتَّی یَعْرِفَنِی کُنْهَ مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیَّةِ فَإِذَا عَرَفَنِی بِهَذِهِ الْمَعْرِفَةِ فَقَدِ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ وَ شَرَحَ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَ صَارَ عَارِفاً مُسْتَبْصِراً وَ مَنْ قَصَّرَ عَنْ مَعْرِفَةِ ذَلِکَ فَهُوَ شَاکٌّ وَ مُرْتَابٌ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ علیه السلام مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیَّةِ مَعْرِفَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ

وَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیَّةِ وَ هُوَ الدِّینُ الْخَالِصُ الَّذِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکاةَ ⁽¹⁾وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ یَقُولُ مَا أُمِرُوا إِلَّا بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ الدِّینُ الْحَنِیفِیَّةُ الْمُحَمَّدِیَّةُ السَّمْحَةُ وَ قَوْلُهُ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ فَمَنْ أَقَامَ وَلَایَتِی فَقَدْ أَقَامَ الصَّلَاةَ وَ إِقَامَةُ وَلَایَتِی صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ فَالْمَلَکُ إِذَا لَمْ یَکُنْ مُقَرَّباً لَمْ یَحْتَمِلْهُ وَ النَّبِیُّ إِذَا لَمْ یَکُنْ مُرْسَلًا لَمْ یَحْتَمِلْهُ وَ الْمُؤْمِنُ إِذَا لَمْ یَکُنْ مُمْتَحَناً لَمْ یَحْتَمِلْهُ قُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَنِ الْمُؤْمِنُ وَ مَا نِهَایَتُهُ وَ مَا حَدُّهُ حَتَّی أَعْرِفَهُ قَالَ علیه السلام یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ قُلْتُ لَبَّیْکَ یَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ قَالَ الْمُؤْمِنُ الْمُمْتَحَنُ هُوَ الَّذِی لَا یُرَدُّ مِنْ أَمْرِنَا إِلَیْهِ شَیْ‌ءٌ إِلَّا شُرِحَ صَدْرُهُ لِقَبُولِهِ وَ لَمْ یَشُکَّ وَ لَمْ یَرْتَبْ ⁽²⁾اعْلَمْ یَا أَبَا ذَرٍّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ خَلِیفَتُهُ عَلَی عِبَادِهِ لَا تَجْعَلُونَا أَرْبَاباً وَ قُولُوا فِی فَضْلِنَا مَا شِئْتُمْ فَإِنَّکُمْ لَا تَبْلُغُونَ کُنْهَ مَا فِینَا وَ لَا نِهَایَتَهُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَعْطَانَا أَکْبَرَ وَ أَعْظَمَ مِمَّا یَصِفُهُ وَ أَصِفُکُمْ أَوْ یَخْطُرُ عَلَی قَلْبِ أَحَدِکُمْ فَإِذَا عَرَفْتُمُونَا هَکَذَا فَأَنْتُمُ الْمُؤْمِنُونَ قَالَ سَلْمَانُ قُلْتُ یَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ وَ مَنْ أَقَامَ الصَّلَاةَ أَقَامَ وَلَایَتَکَ قَالَ نَعَمْ یَا سَلْمَانُ تَصْدِیقُ ذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی فِی الْکِتَابِ الْعَزِیزِ وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ ⁽³⁾فَالصَّبْرُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الصَّلَاةُ إِقَامَةُ وَلَایَتِی فَمِنْهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ وَ لَمْ یَقُلْ وَ إِنَّهُمَا لَکَبِیرَةٌ لِأَنَّ الْوَلَایَةَ کَبِیرَةٌ حَمْلُهَا إِلَّا عَلَی الْخَاشِعِینَ وَ الْخَاشِعُونَ هُمُ الشِّیعَةُ الْمُسْتَبْصِرُونَ وَ ذَلِکَ لِأَنَ

أَهْلَ الْأَقَاوِیلِ مِنَ الْمُرْجِئَةِ وَ الْقَدَرِیَّةِ وَ الْخَوَارِجِ وَ غَیْرِهِمْ مِنَ النَّاصِبِیَّةِ یُقِرُّونَ لِمُحَمَّدٍ ⁽¹⁾صلی الله علیه و آله لَیْسَ بَیْنَهُمْ خِلَافٌ وَ هُمْ مُخْتَلِفُونَ فِی وَلَایَتِی مُنْکِرُونَ لِذَلِکَ جَاحِدُونَ بِهَا إِلَّا الْقَلِیلُ وَ هُمُ الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ الْعَزِیزِ فَقَالَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِی مَوْضِعٍ آخَرَ فِی کِتَابِهِ الْعَزِیزِ فِی نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ فِی وَلَایَتِی فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ ⁽²⁾فَالْقَصْرُ مُحَمَّدٌ وَ الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ وَلَایَتِی عَطَّلُوهَا وَ جَحَدُوهَا وَ مَنْ لَمْ یُقِرَّ بِوَلَایَتِی لَمْ یَنْفَعْهُ الْإِقْرَارُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله إِلَّا أَنَّهُمَا مَقْرُونَانِ وَ ذَلِکَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله نَبِیٌّ مُرْسَلٌ وَ هُوَ إِمَامُ الْخَلْقِ وَ عَلِیٌّ مِنْ بَعْدِهِ إِمَامُ الْخَلْقِ وَ وَصِیُّ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله کَمَا قَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی وَ أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ فَمَنِ اسْتَکْمَلَ مَعْرِفَتِی فَهُوَ عَلَی الدِّینِ الْقَیِّمِ کَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ ⁽³⁾وَ سَأُبَیِّنُ ذَلِکَ بِعَوْنِ اللَّهِ وَ تَوْفِیقِهِ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْکَ قَالَ کُنْتُ أَنَا وَ مُحَمَّدٌ نُوراً وَاحِداً مِنْ نُورِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَمَرَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی ذَلِکَ النُّورَ أَنْ یُشَقَّ فَقَالَ لِلنِّصْفِ کُنْ مُحَمَّداً وَ قَالَ لِلنِّصْفِ کُنْ عَلِیّاً فَمِنْهَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیٌّ مِنِّی وَ أَنَا مِنْ عَلِیٍّ وَ لَا یُؤَدِّی عَنِّی إِلَّا عَلِیٌّ وَ قَدْ وَجَّهَ أَبَا بَکْرٍ بِبَرَاءَةَ إِلَی مَکَّةَ فَنَزَلَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ قَالَ لَبَّیْکَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکَ أَنْ تُؤَدِّیَهَا أَنْتَ أَوْ رَجُلٌ عَنْکَ فَوَجَّهَنِی فِی اسْتِرْدَادِ أَبِی بَکْرٍ فَرَدَدْتُهُ فَوَجَدَ فِی نَفْسِهِ وَ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ نَزَلَ فِیَّ الْقُرْآنُ قَالَ لَا وَ لَکِنْ لَا یُؤَدِّی إِلَّا أَنَا أَوْ عَلِیٌّ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیْکَ یَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ قَالَ علیه السلام مَنْ لَا یَصْلُحُ لِحَمْلِ

صَحِیفَةٍ یُؤَدِّیهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَیْفَ یَصْلُحُ لِلْإِمَامَةِ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ فَأَنَا وَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کُنَّا نُوراً وَاحِداً صَارَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُحَمَّدٌ الْمُصْطَفَی وَ صِرْتُ أَنَا وَصِیَّهُ الْمُرْتَضَی وَ صَارَ مُحَمَّدٌ النَّاطِقَ وَ صِرْتُ أَنَا الصَّامِتَ وَ إِنَّهُ لاَ بُدَّ فِی کُلِّ عَصْرٍ مِنَ الْأَعْصَارِ أَنْ یَکُونَ فِیهِ نَاطِقٌ وَ صَامِتٌ یَا سَلْمَانُ صَارَ مُحَمَّدٌ الْمُنْذِرَ وَ صِرْتُ أَنَا الْهَادِیَ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ: إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ ⁽¹⁾

فَرَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْمُنْذِرُ وَ أَنَا الْهَادِی اللَّهُ یَعْلَمُ ما تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثی وَ ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الْکَبِیرُ الْمُتَعالِ سَواءٌ مِنْکُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ ⁽²⁾قَالَ فَضَرَبَ علیه السلام بِیَدِهِ عَلَی أُخْرَی وَ قَالَ صَارَ مُحَمَّدٌ صَاحِبَ الْجَمْعِ وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ النَّشْرِ وَ صَارَ مُحَمَّدٌ صَاحِبَ الْجَنَّةِ وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ النَّارِ أَقُولُ لَهَا خُذِی هَذَا وَ ذَرِی هَذَا وَ صَارَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله صَاحِبَ الرَّجْفَةِ وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ الْهَدَّةِ ⁽³⁾وَ أَنَا صَاحِبُ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَلْهَمَنِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَ مَا فِیهِ نَعَمْ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ وَ صَارَ مُحَمَّدٌ یس وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ ⁽⁴⁾وَ صَارَ مُحَمَّدٌ ن وَ الْقَلَمِ ⁽⁵⁾وَ صَارَ مُحَمَّدٌ طه ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی ⁽⁶⁾وَ صَارَ مُحَمَّدٌ صَاحِبَ الدَّلَالاتِ وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ الْمُعْجِزَاتِ وَ الْآیَاتِ وَ صَارَ مُحَمَّدٌ خَاتَمَ النَّبِیِّینَ وَ صِرْتُ

أَنَا خَاتَمَ الْوَصِیِّینَ وَ أَنَا الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ ⁽¹⁾وَ أَنَا النَّبَأُ الْعَظِیمُ الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ ⁽²⁾وَ لَا أَحَدٌ اخْتَلَفَ إِلَّا فِی وَلَایَتِی وَ صَارَ مُحَمَّدٌ صَاحِبَ الدَّعْوَةِ وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ السَّیْفِ وَ صَارَ مُحَمَّدٌ نَبِیّاً مُرْسَلًا وَ صِرْتُ أَنَا صَاحِبَ أَمْرِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ ⁽³⁾وَ هُوَ رُوحُ اللَّهِ لَا یُعْطِیهِ وَ لَا یُلْقِی هَذَا الرُّوحَ إِلَّا عَلَی مَلَکٍ مُقَرَّبٍ أَوْ نَبِیٍّ مُرْسَلٍ أَوْ وَصِیٍّ مُنْتَجَبٍ فَمَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ هَذَا الرُّوحَ فَقَدْ أَبَانَهُ مِنَ النَّاسِ وَ فَوَّضَ إِلَیْهِ الْقُدْرَةَ وَ أَحْیَا الْمَوْتَی وَ عَلِمَ بِمَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ وَ سَارَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَی الْمَغْرِبِ وَ مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَی الْمَشْرِقِ فِی لَحْظَةِ عَیْنٍ وَ عَلِمَ مَا فِی الضَّمَائِرِ وَ الْقُلُوبِ وَ عَلِمَ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ وَ صَارَ مُحَمَّدٌ الذِّکْرَ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً رَسُولًا یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیاتِ اللَّهِ ⁽⁴⁾إِنِّی أُعْطِیتُ عِلْمَ الْمَنَایَا وَ الْبَلَایَا وَ فَصْلَ الْخِطَابِ وَ اسْتُودِعْتُ عِلْمَ الْقُرْآنِ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله أَقَامَ الْحُجَّةَ حُجَّةً لِلنَّاسِ وَ صِرْتُ أَنَا حُجَّةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ اللَّهُ لِی مَا لَمْ یَجْعَلْ لِأَحَدٍ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ لَا لِنَبِیٍّ مُرْسَلٍ وَ لَا لِمَلَکٍ مُقَرَّبٍ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ علیه السلام أَنَا الَّذِی حَمَلْتُ نُوحاً فِی السَّفِینَةِ بِأَمْرِ رَبِّی وَ أَنَا الَّذِی أَخْرَجْتُ یُونُسَ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ بِإِذْنِ رَبِّی وَ أَنَا الَّذِی جَاوَزْتُ بِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ الْبَحْرَ بِأَمْرِ رَبِّی وَ أَنَا الَّذِی أَخْرَجْتُ إِبْرَاهِیمَ مِنَ النَّارِ بِإِذْنِ رَبِّی وَ أَنَا الَّذِی أَجْرَیْتُ أَنْهَارَهَا وَ فَجَّرْتُ عُیُونَهَا وَ غَرَسْتُ أَشْجَارَهَا بِإِذْنِ رَبِّی وَ أَنَا عَذَابُ یَوْمِ الظُّلَّةِ وَ أَنَا الْمُنَادِی مِنْ مَکَانٍ قَرِیبٍ قَدْ سَمِعَهُ الثَّقَلَانِ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ وَ فَهِمَهُ قَوْمٌ

إِنِّی لَأَسْمَعُ کُلَّ قَوْمٍ ⁽¹⁾الْجَبَّارِینَ وَ الْمُنَافِقِینَ بِلُغَاتِهِمْ وَ أَنَا الْخَضِرُ عَالِمُ مُوسَی وَ أَنَا مُعَلِّمُ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ وَ أَنَا ذُو الْقَرْنَیْنِ وَ أَنَا قُدْرَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ مُحَمَّدٌ أَنَا وَ أَنَا مِنْ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدٌ مِنِّی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ ⁽²⁾یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ إِنَّ مَیِّتَنَا لَمْ یَمُتْ وَ غَائِبَنَا لَمْ یَغِبْ وَ إِنَّ قَتْلَانَا لَنْ یُقْتَلُوا یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیْکَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْکَ قَالَ علیه السلام أَنَا أَمِیرُ کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ مِمَّنْ مَضَی وَ مِمَّنْ بَقِیَ وَ أُیِّدْتُ بِرُوحِ الْعَظَمَةِ وَ إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبِیدِ اللَّهِ لَا تُسَمُّونَا أَرْبَاباً وَ قُولُوا فِی فَضْلِنَا مَا شِئْتُمْ فَإِنَّکُمْ لَنْ تَبْلُغُوا مِنْ فَضْلِنَا کُنْهَ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ لَنَا وَ لَا مِعْشَارَ الْعُشْرِ لِأَنَّا آیَاتُ اللَّهِ وَ دَلَائِلُهُ وَ حُجَجُ اللَّهِ وَ خُلَفَاؤُهُ وَ أُمَنَاؤُهُ وَ أَئِمَّتُهُ وَ وَجْهُ اللَّهِ وَ عَیْنُ اللَّهِ وَ لِسَانُ اللَّهِ بِنَا یُعَذِّبُ اللَّهُ عِبَادَهُ وَ بِنَا یُثِیبُ وَ مِنْ بَیْنِ خَلْقِهِ طَهَّرَنَا وَ اخْتَارَنَا وَ اصْطَفَانَا وَ لَوْ قَالَ قَائِلٌ لِمَ وَ کَیْفَ وَ فِیمَ لَکَفَرَ وَ أَشْرَکَ لِأَنَّهُ لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْأَلُونَ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْکَ قَالَ علیه السلام مَنْ آمَنَ بِمَا قُلْتُ وَ صَدَّقَ بِمَا بَیَّنْتُ وَ فَسَّرْتُ وَ شَرَحْتُ وَ أَوْضَحْتُ وَ نَوَّرْتُ وَ بَرْهَنْتُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ مُمْتَحَنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ وَ شَرَحَ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَ هُوَ عَارِفٌ مُسْتَبْصِرٌ قَدِ انْتَهَی وَ بَلَغَ وَ کَمَلَ وَ مَنْ شَکَّ وَ عَنَدَ وَ جَحَدَ وَ وَقَفَ وَ تَحَیَّرَ وَ ارْتَابَ فَهُوَ مُقَصِّرٌ وَ نَاصِبٌ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْکَ قَالَ علیه السلام أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ بِإِذْنِ رَبِّی وَ أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِمَا تَأْکُلُونَ وَ مَا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ بِإِذْنِ رَبِّی وَ أَنَا عَالِمٌ بِضَمَائِرِ قُلُوبِکُمْ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ أَوْلَادِی علیهم السلام یَعْلَمُونَ وَ یَفْعَلُونَ هَذَا إِذَا أَحَبُّوا وَ أَرَادُوا لِأَنَّا کُلَّنَا وَاحِدٌ أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ کُلُّنَا مُحَمَّدٌ

فَلَا تَفَرَّقُوا بَیْنَنَا وَ نَحْنُ إِذَا شِئْنَا شَاءَ اللَّهُ وَ إِذَا کَرِهْنَا کَرِهَ اللَّهُ الْوَیْلُ کُلُّ الْوَیْلِ لِمَنْ أَنْکَرَ فَضْلَنَا وَ خُصُوصِیَّتَنَا وَ مَا أَعْطَانَا اللَّهُ رَبُّنَا لِأَنَّ مَنْ أَنْکَرَ شَیْئاً مِمَّا أَعْطَانَا اللَّهُ فَقَدْ أَنْکَرَ قُدْرَةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَشِیَّتَهُ فِینَا یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ قَالا لَبَّیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْکَ قَالَ علیه السلام لَقَدْ أَعْطَانَا اللَّهُ رَبُّنَا مَا هُوَ أَجَلُّ وَ أَعْظَمُ وَ أَعْلَی وَ أَکْبَرُ مِنْ هَذَا کُلِّهِ قُلْنَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا الَّذِی أَعْطَاکُمْ مَا هُوَ أَعْظَمُ وَ أَجَلُّ مِنْ هَذَا کُلِّهِ قَالَ قَدْ أَعْطَانَا رَبُّنَا عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَنَا لِلِاسْمِ الْأَعْظَمِ الَّذِی لَوْ شِئْنَا خَرَقَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ الْجَنَّةُ وَ النَّارُ وَ نَعْرُجُ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ وَ نَهْبِطُ بِهِ الْأَرْضَ وَ نَغْرُبُ وَ نَشْرُقُ وَ نَنْتَهِی بِهِ إِلَی الْعَرْشِ فَنَجْلِسُ ⁽¹⁾عَلَیْهِ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یُطِیعُنَا کُلُّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبَالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ الْبِحَارُ وَ الْجَنَّةُ وَ النَّارُ أَعْطَانَا اللَّهُ ذَلِکَ کُلَّهُ بِالاسْمِ الْأَعْظَمِ الَّذِی عَلَّمَنَا وَ خَصَّنَا بِهِ وَ مَعَ هَذَا کُلِّهِ نَأْکُلُ وَ نَشْرَبُ وَ نَمْشِی فِی الْأَسْوَاقِ وَ نَعْمَلُ هَذِهِ الْأَشْیَاءَ بِأَمْرِ رَبِّنَا وَ نَحْنُ عِبَادُ اللَّهِ الْمُکْرَمُونَ الَّذِینَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ وَ جَعَلَنَا مَعْصُومِینَ مُطَهَّرِینَ وَ فَضَّلَنَا عَلَی کَثِیرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِینَ فَنَحْنُ نَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ وَ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَی الْکافِرِینَ أَعْنِی الْجَاحِدِینَ بِکُلِّ مَا أَعْطَانَا اللَّهُ مِنَ الْفَضْلِ وَ الْإِحْسَانِ یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ فَهَذَا مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیَّةِ فَتَمَسَّکْ بِهَا رَاشِداً فَإِنَّهُ لَا یَبْلُغُ أَحَدٌ مِنْ شِیعَتِنَا حَدَّ الِاسْتِبْصَارِ حَتَّی یَعْرِفَنِی بِالنُّورَانِیَّةِ فَإِذَا عَرَفَنِی بِهَا کَانَ مُسْتَبْصِراً بَالِغاً کَامِلًا قَدْ خَاضَ بَحْراً مِنَ الْعِلْمِ وَ ارْتَقَی دَرَجَةً مِنَ الْفَضْلِ وَ اطَّلَعَ عَلَی سِرٍّ مِنْ سِرِّ اللَّهِ وَ مَکْنُونِ خَزَائِنِهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]مؤلف: مرحوم پدرم نقل کرد که در کتابی قدیمی که یکی از محدثین اصحاب جمع کرده بود، این روایت را در فضایل امیرالمؤمنین علیه السّلام دیده است. من نیز خود همین روایت را در یک کتاب قدیمی که مشتمل بر اخبار زیادی بود دیدم.

محمّد بن صدقه نقل کرد: ابوذر غفاری از سلمان فارسی پرسید: یا ابا عبدالله! معرفت امام امیرالمؤمنین علیه السّلام به نورانیّت چگونه است؟ سلمان گفت: ای جندب! با هم برویم از خود آن حضرت سؤال کنیم. آمدیم خدمت امیرالمؤمنین علیه السّلام، اما ایشان را نیافتیم.

مدتی منتظر شدیم تا آمد. سؤال فرمود برای چه آمده‌اید؟ گفتیم آمده‌ایم بپرسیم شما را چگونه با نورانیّت می توان شناخت؟ فرمود: مرحبا به شما دو دوست متعهد به دینشان! شما کوتاهی نمی کنید. به جان خود سوگند یاد می کنم که این مطلب بر هر مرد و زن مؤمنی واجب است. آنگاه فرمود:

ای سلمان و جندب! گفتیم: لبیک یا امیرالمؤمنین! فرمود: ایمان شخص کامل نمی‌شود، مگر مرا به کنه معرفت با نورانیت بشناسد. وقتی به این صورت شناخت، آنگاه دلش را خدا به ایمان آزمایش نموده و شرح صدر برای اسلام به او عنایت می‌کند و در این صورت است که عارف و بینا و مستبصر می شود. و هر که از این عرفان کوتاهی کند، در حال شک و ارتیاب است. سلمان و ابوذر! آن دو گفتند: لبیک یا امیرالمومنین! فرمود: شناخت من با نورانیت، شناخت خدا است

ص: 1

و شناخت خدا، معرفت من است با نورانیّت. این است همان دین خالص که خداوند می فرماید: «وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکاةَ وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ.» - . بینه / 5 - {و فرمان نیافته بودند جز اینکه خدا را بپرستند و در حالی که به توحید گراییده‌اند دین [خود] را برای او خالص گردانند و نماز برپا دارند و زکات بدهند و دین [ثابت و] پایدار همین است.}

می فرماید: دستور داده نشده به آنها، مگر اینکه ایمان به نبوت حضرت محمّد آورند که همان دین حنیف محمدی ساده است، این قسمت آیه «وَ یُقِیمُون الصَّلاةَ» هر کس اقامه ولایت مرا کرده باشد، نماز را به پای داشته است، اما به پا داشتن ولایت من دشوار و سنگین است که تاب آن را ندارد، مگر فرشته مقرب یا پیامبر مرسل یا بنده مؤمنی که خدا دلش را به ایمان آزمایش کرده باشد.

فرشته اگر مقرّب نباشد، تاب تحمل آن را ندارد و پیامبر نیز اگر مرسل نباشد، تحمل ندارد و مؤمن هم اگر مورد آزمایش و اعتماد نباشد، تاب آن را ندارد. گفتم: یا امیرالمؤمنین! مؤمن کیست و حدّ و نهایت ایمان چیست تا بتوانم آن را درک کنم؟

فرمود: یا ابا عبداللَّه! عرض کردم: لبیک ای برادر پیامبر! فرمود: مؤمن امتحان شده کسی است که هر چه از جانب ما به او برسد، دلش برای پذیرش وسعت دارد و شک و تردید در آن ندارد.

بدان ابوذر که من بنده خدا و خلیفه او بر بندگانم؛ ما را خدا قرار ندهید، ولی در فضل ما هر چه می خواهید بگویید، باز هم به کنه فضل ما و نهایت آن نخواهید رسید، زیرا خداوند تبارک و تعالی به ما بیشتر و بزرگ‌تر از آن وصفی که توصیف کننده شما می گوید یا به قلب یکی از شما خطور نماید، عنایت فرموده است. وقتی ما را این طور شناختید، آن وقت مؤمن هستید.

سلمان گفت: عرض کردم: ای برادر پیامبر! هر کسی که نماز را به پا دارد، ولایت شما را به پا داشته؟ فرمود: آری ای سلمان! تصدیق این مطلب، این آیه قرآن عزیز است: «وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ.» - . بقره / 45 - {کمک بگیرید از صبر و نماز و آن سنگین و دشوار است مگر برای خشوع‌کنندگان.} صبر، پیامبر است و نماز، اقامه ولایت من. به همین جهت است که خداوند می‌فرماید «إِنَّها لَکَبِیرَةٌ» و نفرموده «انهما لکبیرة»؛ آن دو سنگین است چون حمل ولایت سنگین است، مگر برای خاشعین که آنها شیعیان بینا و روشنند، زیرا

ص: 2

صاحبان عقایدی از قبیل مرجئه و قدریه و خوارج و دیگران از قبیل ناصبی‌ها، به نبوت حضرت محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم اقرار دارند و در این مورد اختلافی ندارند، ولی هم ایشان درباره ولایت من اختلاف دارند و منکر آن هستند و کافران به آن می باشند، مگر تعداد کمی.آنهایند که خداوند در قرآن ایشان را چنین توصیف کرده است: «إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ».

در جای دیگر قرآن راجع به نبوت حضرت محمّد و ولایت من می فرماید: «وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قصرٍ مَشِیدٍ» - . حج / 45 - {چاه‌های متروک و کوشک‌های افراشته.}

«قصر» محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم است و «بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ» چاه واگذار شده، ولایت من است که آن را رها کرده‌اند و منکر شده‌اند. هر که اقرار به ولایت من نداشته باشد، اقرار به نبوت پیامبر برای او سودی نخواهد داشت. آگاه باشید که این دو با هم قرین و همراهند، زیرا پیامبر اکرم نبیّ مرسل و امام مردم است و علی پس از او، امام مردم و وصیّ محمّد است، هم چنان که پیامبر اکرم فرمود: «یاعلی! تو برای من به منزله هارون برای موسی هستی، الا اینکه پیامبری بعد از من نیست.»

اول ما محمّد و وسط ما محمّد و آخر ما محمّد نام دارد. هر کس معرفت مرا به طور کامل داشته باشد، او بر دین قیم و استوار است، چنان چه در این آیه می فرماید: «وَ ذلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ.» این مطلب را به توفیق خدا و کمک او توضیح می‌دهم.

اینک می گویم سلمان و ابوذر! آن دو گفتند: لبیک یا امیرالمومنین، صلوات خدا برتو باد! فرمود: من و محمّد یک نور واحد از نور خداوند بودیم. خداوند به آن نور دستور داد که دو قسمت شود. به نیمی از آن فرمود محمّد باش! و به نیم دیگر فرمود علی باش! به همین جهت پیامبر اکرم فرموده است: «علی از من و من از علی هستم و از جانب من ایفای نقش نمی کند، مگر علی.» رسول خدا ابا بکر را با سوره برائت به مکه فرستاد. جبرئیل نازل شد و گفت: ای محمّد! خداوند می فرماید یا باید این کار را خود تو انجام دهی یا مردی از خودت. آنگاه مرا فرستاد تا ابا بکر را برگردانم. من او را برگرداندم، اما او ناراحت شد و از پیامبر اکرم پرسید: آیا در این مورد آیه قرآن درباره من نازل شده؟ فرمود: نه، ولی کسی نباید این کار را انجام دهد، مگر من یا علی.

ای سلمان و ابوذر! آن دو گفتند: لبیک ای برادر رسول خدا! فرمود: کسی که صلاحیت نداشته باشد

ص: 3

چند آیه را از جانب پیامبر به مردم برساند، چگونه صلاحیت برای امامت دارد؟ من و پیامبر یک نور بودیم؛ او محمّد مصطفی گردید و من وصی او علیّ مرتضی شدم؛ محمّد ناطق شد و من ساکت، باید در هر زمان از زمان‌ها، ناطق و صامتی باشد ای سلمان! محمّد منذر گشت و من هادی.

این است معنی آیه «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ» - . رعد / 7 - {[ای پیامبر] تو فقط هشداردهنده‌ای و برای هر قومی رهبری است.} پیامبر اکرم منذر است و من هادی.

«اللَّهُ یَعْلَمُ ما تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثی وَ ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ* عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الْکَبِیرُ الْمُتَعالِ سَواءٌ مِنْکُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ* لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ.» - . رعد / 8 - 11 -

{خدا می‌داند آنچه را که هر ماده‌ای [در رحم] بار می‌گیرد و [نیز] آنچه را که رحم‌ها می‌کاهند و آنچه را می‌افزایند و هر چیزی نزد او اندازه‌ای دارد. دانای نهان و آشکار [و] بزرگ بلند مرتبه است. [برای او] یکسان است کسی از شما سخن [خود] را نهان کند و کسی که آن را فاش گرداند و کسی که خویشتن را به شب پنهان دارد و در روز آشکارا حرکت کند. برای او فرشتگانی است که پی در پی او را به فرمان خدا از پیش رو و از پشت سرش پاسداری می‌کنند.}

در این موقع علی علیه السّلام دست خود را بر دست دیگر زد و گفت: محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم صاحب جمع گشت و من صاحب نشر؛ محمّد صاحب بهشت گردید و من صاحب جهنم. من به جنهم می گویم این را بگیر و این یک را واگذار! محمّد صاحب لغزش و من صاحب ریزش «هدة» - . الهدة: صدای فروریختن دیوار و مانند آن را گویند. در خبر آمده است: « اعوذ بک من الهد والهدة.» الهد به ویران شدن تفسیر شده والهدة به فروریختن. همچنین الهد به معنای صدای آنچه از آسمان فرو می ریزد است. - هستم؛ من صاحب لوح محفوظم که خدا آنچه را که در لوح است، به من الهام کرده.

آری سلمان یا ابوذر! محمّد «یس * و القرآن حکیم» - . یس / 1 - 2 - است؛ محمّد «ن و القلم» - . قلم / 1 - است؛ محمّد «طه* ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی» - . طه / 1 - 2 - است؛ محمّد صاحب دلالات است و من صاحب معجزات و آیات هستم. محمّد خاتم النبیین و

ص: 4

من خاتم الوصیین و «صراط مستقیم» - . فاتحه / 6 -

و «النَّبَإِ الْعَظِیم*الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ.» - . نبأ / 2 - 3 - {از آن خبر بزرگ که درباره آن با هم اختلاف دارند.} هستم. هیچ کس اختلاف ندارد مگر درباره ولایت من. محمّد صاحب دعوت گشت و من صاحب شمشیر؛ محمّد پیامبر مرسل گردید و من صاحب امر پیامبرم. خداوند می فرماید: «یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِه.» - . غافر / 15 -

{به هر کس از بندگانش که خواهد آن روح [= فرشته] را به فرمان خویش می‌فرستد.}

او روح اللَّه است که عطا نمی کند و آن روح را القا نمی نماید مگر بر ملک مقرب یا پیامبر مرسل یا وصیّ برگزیده. این روح را به هر کس که عنایت کند، او را از مردم جدا نموده و به او قدرت تفویض می کند؛ مرده را زنده می کند؛ از گذشته و آینده اطلاع دارد؛ در یک چشم بر هم زدن از مشرق به مغرب و از مغرب به مشرق می رود؛ از دل‌ها و قلب‌ها خبر دارد و آنچه را که در آسمان‌ها و زمین است می داند.

ای سلمان و ابوذر!

محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم همان ذکری است که در قرآن فرموده: «قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً *رَسُولًا یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیاتِ اللَّهِ.» - . طلاق / 10 - 11 - {راستی که خدا سوی شما تذکاری فرو فرستاده است. پیامبری که آیات خدا را بر شما تلاوت می‌کند.}

به من علم مرگ و میرها و بلاها و فصل الخطاب داده شده است؛ به من علم قرآن و آنچه تا قیامت اتفاق خواهد افتاد واگذارد گردیده. محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم «حجة» را اقامه کرد تا مردم حجت داشته باشد و من حجة اللَّه عزوجل شدم. خداوند به من مقامی عنایت کرده که برای هیچ یک از گذشتگان و آیندگان و نه برای هیچ پیامبر مرسل و فرشته مقربی قرار نداده است.

ای سلمان و ابوذر! آن دو گفتند: لبیک یا امیرالمومنین! حضرت فرمود: منم آن کس که به دستور خدا نوح را در کشتی بردم؛ من یونس را با اجازه خدا از شکم نهنگ خارج کردم؛ من با اجازه خدا موسی را از دریا گذراندم؛ من با اجازه خدا ابراهیم را از آتش نجات دادم؛ من با اجازه خدایم، نهرها و چشمه‌هایش را جاری و درخت‌هایش را کاشتم.

من عذاب یوم الظله هستم؛ من آن منادی هستم که فریاد می زنم از مکان نزدیکی که تمام جن و انس آن را می شنوند و گروهی آن را می فهمند؛

ص: 5

من با هرگروهی، چه ستمگران و چه منافقین به زبان خودشان صحبت می کنم؛ من آن خضرم که دانشمند همراه موسی بود؛ من معلم سلیمان بن داودم و من ذوالقرنین و قدرت اللَّه هستم.

ای سلمان و ابوذر! من محمّد و محمّد منم؛ من از محمّدم و محمّد از من است. خداوند در این آیه می‌فرماید: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ* بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ.» - . الرحمن / 19 - 20 - {دو دریا را [به گونه‌ای] روان کرد [که] با هم برخورد کنند میان آن دو حد فاصلی است که به هم تجاوز نمی‌کنند.}

ای سلمان و ابوذر! گفتند: لبیک یا امیرالمومنین! فرمود: مرده ما نمرده و غایب ما دور نشده و کشته‌های ما هرگز کشته نشده‌اند .

ای سلمان و ابوذر! گفتند: لبیک صلوات الله علیک! فرمود: من امیر هر مرد و زن مؤمنم؛ آنانی که گذشته‌اند وآنانی که در آینده می آیند. من روح عظمت تایید شده‌ام؛ من تنها یکی از بندگان خدایم. ما را خدا ننامید، آنگاه درباره فضل ما هر چه مایلید بگویید. به کنه فضل ما هرگز نخواهید رسید و حتّی مقداری از یک دهم آن را نمی توانید بیان کنید.

ما آیات و دلایل خداییم و حجت و خلیفه و امین و امام وجه اللَّه و عین اللَّه و لسان اللَّه هستیم. خداوند به وسیله ما بندگانش را عذاب می کند و به وسیله ما آنهارا پاداش می دهد؛ ما را از میان بندگان خود پاک نموده و انتخاب کرده و برگزیده است. اگر کسی بگوید به چه جهت و چگونه هستند و در کجا چنین شده‌اند، کافر و مشرک می شود، زیرا از خداوند درباره آنچه که انجام می دهد، سوال نمی شود، اما آنها از افعال خدا سوال می کنند.

ای سلمان و ابوذر! گفتند: لبیک یا امیرالمومنین صلوات الله علیک! فرمود: هر که ایمان بیاورد به آنچه که گفتم وتصدیق نماید آنچه را که بیان کردم و تفسیر نمودم و شرح دادم و واضح گرداندم و روشن ساختم و استدلال کردم، او مؤمنی است که آزمایش شده و خداوند قلبش را برای ایمان آزموده و سینه‌اش را برای اسلام وسعت داده؛ او عارف روشن بین است که به هدف رسیده و کامل شده. و هر کس شک کند و دشمنی ورزد و منکر شود و متحیر باشد و تردید نماید، او مقصر و ناصبی است.

ای سلمان و ابوذر! گفتند: لبیک یا امیرالمومنین صلوات الله علیک! فرمود: من با اجازه خدا زنده می کنم و می میرانم؛ من به اذن خدا به شما خبر می دهم چه می‌خورید و چه در خانه‌های خود ذخیره کرده‌اید؛ من از دل‌های شما مطلعم و ائمه از اولادم نیز اینها را می دانند و هر وقت که بخواهند و اراده کنند، همین کارها را می کنند. چون ما همه یکی هستیم؛ اول ما محمّد، آخر ما محمّد و وسط ما محمّد است؛ همه ما محمّدیم،

ص: 6

بین ما جدایی نیندازید. ما وقتی بخواهیم، خدا می خواهد؛ وقتی نخواهیم، خدا نمی‌خواهد. وای و بسی وای بر کسی که منکر فضل و امتیازات و آنچه که خدا به ما عنایت کرده باشد! زیرا هر کسی منکر یکی از چیزهایی باشد که خدا به ما عنایت کرده، منکر قدرت خدا و مشیّت او درباره ماست .

ای سلمان و ابوذر! سلمان و ابوذر گفتند: لبیک یا امیرالمومنین صلوات الله علیک! فرمود: خدا به ما چیزهایی داده که بالاتر و بزرگ‌تر و عظیم‌تر و عالی‌تر از همه اینها است. پرسیدیم چه چیز به شما داده که بالاتر وبزرگ‌تر از همه اینها است؟ فرمود: پروردگار ما، ما را از اسم اعظم مطلع کرده که اگر بخواهیم، آسمان‌ها و زمین و بهشت و جهنم را از جای بر کنیم، به آسمان عروج کنیم و به زمین برگردیم، به مغرب و مشرق برویم و منتهی به عرش بشویم، در آنجا در مقابل خداوند عزوجل بنشینیم. و همه چیز مطیع ما می باشند، حتّی آسمان‌ها و زمین و شمس و قمر و ستارگان و کوه‌ها و درختان و جنبندگان و دریاها و بهشت و جهنم. این مقام را خداوند به واسطه اسم اعظم به ما تعلیم داده و به ما اختصاص داده است. با تمام این امتیازات، ما غذا می خوریم و در بازارها راه می رویم و این کارها را به امر خدا انجام می دهیم. ما بندگان گرامی خدا هستیم که اظهار نظر در مقابل او نداریم و به دستورش عمل می کنیم.

ما را معصوم و پاک قرار داده و بر بسیاری از بندگان مؤمنش برتری بخشیده. ما می گوییم «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ.» - . احقاف / 43 - {خدا را ستایش که ما را به این مقام هدایت نموده که اگر او راهنمای ما نبود، راه به این مقام نمی‌یافتیم.}

و ثابت است عذاب بر کافران که منظور، منکران آنچه که خدا از فضل واحسان خویش به ما عطا کرده هستند.

ای سلمان و ابوذر! این است معرفت من به نورانیّت؛ با آگاهی به آن تمسک بجویید، چرا که هیچ گاه کسی از شیعیان من به روشن بینی نمی رسد، مگر آنکه مرا به مقام نورانیت بشناسد و وقتی مرا با این مقام کسی شناخت، روشن بین شده و به هدف رسیده ی کامل است که در دریای علم فرو رفته و به مقامی مترقی در فضل رسیده و از سرّی از اسرار و گنجینه علوم خدا مطلع شده است.

**[ترجمه]

بیان

قوله أنا الذی حملت نوحا ،أقول لو صح صدور الخبر عنه علیه السلام

لاحتمل أن یکون المراد به و بأمثاله أن الأنبیاء علیهم السلام بالاستشفاع بنا و التوسل بأنوارنا رفعت ⁽¹⁾عنهم المکاره و الفتن کما دلت علیه الأخبار الصحیحة.

**[ترجمه]اینکه امام علیه السّلام فرمود: «من آنم که نوح را دردریا نجات داد»، در صورتی که روایت صادر از امام علیه السّلام شده باشد،

ص: 7

منظور این است که نوح و انبیای دیگر، با توسل به انوار ما توانستند از طوفان و نیز مشکلات دیگر نجات یابند که این معنی مطابق با اخبار صحیح بسیاری است.

**[ترجمه]

«2»

وَ حَدَّثَنِی وَالِدِی مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُبَیْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا سُلَیْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَوْصِلِیُّ قَالَ أَخْبَرَنِی أَبِی عَنْ خَالِدٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ وَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو سُلَیْمَانَ أَحْمَدُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ قَالَ: لَمَّا أَفْضَتِ الْخِلَافَةُ إِلَی بَنِی أُمَیَّةَ سَفَکُوا فِیهَا الدَّمَ الْحَرَامَ وَ لَعَنُوا فِیهَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَلَی الْمَنَابِرِ أَلْفَ شَهْرٍ وَ تَبَرَّءُوا مِنْهُ وَ اغْتَالُوا ⁽²⁾الشِّیعَةَ فِی کُلِّ بَلْدَةٍ وَ اسْتَأْصَلُوا بُنْیَانَهُمْ مِنَ الدُّنْیَا لِحُطَامِ دُنْیَاهُمْ فَخَوَّفُوا النَّاسَ فِی الْبُلْدَانِ وَ کُلُّ مَنْ لَمْ یَلْعَنْ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ لَمْ یَتَبَرَّأْ مِنْهُ قَتَلُوهُ کَائِناً مَنْ کَانَ قَالَ جَابِرُ بْنُ یَزِیدَ الْجُعْفِیُّ فَشَکَوْتُ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ وَ أَشْیَاعِهِمْ إِلَی الْإِمَامِ الْمُبِینِ أَطْهَرِ الطَّاهِرِینَ زَیْنِ الْعِبَادِ وَ سَیِّدِ الزُّهَّادِ وَ خَلِیفَةِ اللَّهِ عَلَی الْعِبَادِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ قَتَلُونَا تَحْتَ کُلِّ حَجَرٍ وَ مَدَرٍ وَ اسْتَأْصَلُوا شَأْفَتَنَا وَ أَعْلَنُوا لَعْنَ مَوْلَانَا أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ عَلَی الْمَنَابِرِ وَ الْمَنَارَاتِ وَ الْأَسْوَاقِ وَ الطُّرُقَاتِ وَ تَبَرَّءُوا مِنْهُ حَتَّی إِنَّهُمْ لَیَجْتَمِعُونَ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَیَلْعَنُونَ عَلِیّاً علیه السلام عَلَانِیَةً لَا یُنْکِرُ ذَلِکَ أَحَدٌ وَ لَا یَنْهَرُ ⁽³⁾فَإِنْ أَنْکَرَ ذَلِکَ أَحَدٌ مِنَّا حَمَلُوا عَلَیْهِ بِأَجْمَعِهِمْ وَ قَالُوا هَذَا رَافِضِیٌّ أَبُو تُرَابِیٌّ وَ أَخَذُوهُ إِلَی سُلْطَانِهِمْ وَ قَالُوا هَذَا ذَکَرَ أَبَا تُرَابٍ بِخَیْرٍ فَضَرَبُوهُ ثُمَّ حَبَسُوهُ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِکَ قَتَلُوهُ فَلَمَّا سَمِعَ الْإِمَامُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ ذَلِکَ مِنِّی نَظَرَ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ سَیِّدِی مَا أَحْلَمَکَ وَ أَعْظَمَ شَأْنَکَ فِی حِلْمِکَ وَ أَعْلَی سُلْطَانَکَ یَا رَبِّ قَدْ أَمْهَلْتَ ⁽⁴⁾

عِبَادَکَ فِی بِلَادِکَ حَتَّی ظَنُّوا أَنَّکَ أَمْهَلْتَهُمْ أَبَداً وَ هَذَا کُلُّهُ بِعَیْنِکَ لَا یُغَالَبُ قَضَاؤُکَ وَ لَا یُرَدُّ الْمَحْتُومُ مِنْ تَدْبِیرِکَ کَیْفَ شِئْتَ وَ أَنَّی شِئْتَ وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا قَالَ ثُمَّ دَعَا صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ابْنَهُ مُحَمَّداً علیه السلام فَقَالَ یَا بُنَیَّ قَالَ لَبَّیْکَ یَا سَیِّدِی قَالَ إِذَا کَانَ غَداً فَاغْدُ إِلَی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خُذْ مَعَکَ الْخَیْطَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَ جَبْرَئِیلَ عَلَی جَدِّنَا صلی الله علیه و آله فَحَرِّکْهُ تَحْرِیکاً لَیِّناً وَ لَا تُحَرِّکْهُ شَدِیداً اللَّهَ اللَّهَ فَیَهْلِکُ النَّاسُ کُلُّهُمْ قَالَ جَابِرٌ فَبَقِیتُ مُتَفَکِّراً مُتَعَجِّباً مِنْ قَوْلِهِ فَمَا أَدْرِی مَا أَقُولُ لِمَوْلَایَ علیه السلام فَغَدَوْتُ إِلَی مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ قَدْ بَقِیَ عَلَیَّ لَیْلٌ حِرْصاً أَنْ أَنْظُرَ إِلَی الْخَیْطِ وَ تَحْرِیکِهِ فَبَیْنَمَا أَنَا عَلَی دَابَّتِی إِذْ خَرَجَ الْإِمَامُ علیه السلام فَقُمْتُ وَ سَلَّمْتُ عَلَیْهِ فَرَدَّ عَلَیَّ السَّلَامَ وَ قَالَ مَا غَدَا بِکَ فَلَمْ تَکُنْ تَأْتِینَا فِی هَذَا الْوَقْتِ فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ سَمِعْتُ أَبَاکَ صلی الله علیه و آله یَقُولُ بِالْأَمْسِ خُذِ الْخَیْطَ وَ سِرْ إِلَی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَحَرِّکْهُ تَحْرِیکاً لَیِّناً وَ لَا تُحَرِّکْهُ تَحْرِیکاً شَدِیداً فَتُهْلِکَ النَّاسَ کُلَّهُمْ فَقَالَ یَا جَابِرُ لَوْ لَا الْوَقْتُ الْمَعْلُومُ وَ الْأَجَلُ الْمَحْتُومُ وَ الْقَدَرُ الْمَقْدُورُ لَخَسَفْتُ وَ اللَّهِ بِهَذَا الْخَلْقِ الْمَنْکُوسِ فِی طَرْفَةِ عَیْنٍ لَا بَلْ فِی لَحْظَةٍ لَا بَلْ فِی لَمْحَةٍ وَ لَکِنَّنَّا عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ قَالَ قُلْتُ لَهُ یَا سَیِّدِی وَ لِمَ تَفْعَلُ هَذَا بِهِمْ قَالَ مَا حَضَرْتَ أَبِی بِالْأَمْسِ وَ الشِّیعَةُ ⁽¹⁾یَشْکُونَ إِلَیْهِ مَا یَلْقَوْنَ مِنَ النَّاصِبِیَّةِ الْمَلاعِینِ وَ الْقَدَرِیَّةِ الْمُقَصِّرِینَ فَقُلْتُ بَلَی یَا سَیِّدِی قَالَ فَإِنِّی أُرْعِبُهُمْ وَ کُنْتُ أُحِبُّ أَنْ یَهْلِکَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ وَ یُطَهِّرَ اللَّهُ مِنْهُمُ الْبِلَادَ وَ یُرِیحَ الْعِبَادَ قُلْتُ یَا سَیِّدِی فَکَیْفَ تُرْعِبُهُمْ وَ هُمْ أَکْثَرُ مِنْ أَنْ یُحْصَوْا قَالَ امْضِ بِنَا إِلَی الْمَسْجِدِ لِأُرِیَکَ قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَی قَالَ جَابِرٌ فَمَضَیْتُ مَعَهُ إِلَی الْمَسْجِدِ فَصَلَّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ وَضَعَ خَدَّهُ فِی التُّرَابِ وَ کَلَّمَ بِکَلِمَاتٍ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ أَخْرَجَ مِنْ کُمِّهِ خَیْطاً دَقِیقاً یَفُوحُ مِنْهُ رَائِحَةُ الْمِسْکِ وَ کَانَ

أَدَقَّ فِی الْمَنْظَرِ مِنْ خَیْطِ الْمَخِیطِ ثُمَّ قَالَ خُذْ إِلَیْکَ طَرَفَ الْخَیْطِ وَ امْشِ رُوَیْداً وَ إِیَّاکَ ثُمَّ إِیَّاکَ أَنْ تُحَرِّکَهُ قَالَ فَأَخَذْتُ طَرَفَ الْخَیْطِ وَ مَشَیْتُ رُوَیْداً فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قِفْ یَا جَابِرُ فَوَقَفْتُ فَحَرَّکَ الْخَیْطَ تَحْرِیکاً لَیِّناً فَمَا ظَنَنْتُ أَنَّهُ حَرَّکَهُ مِنْ لِینِهِ ثُمَّ قَالَ نَاوِلْنِی طَرَفَ الْخَیْطِ قَالَ فَنَاوَلْتُهُ فَقُلْتُ مَا فَعَلْتَ بِهِ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ وَیْحَکَ اخْرُجْ إِلَی النَّاسِ وَ انْظُرْ مَا حَالُهُمْ قَالَ فَخَرَجْتُ مِنَ الْمَسْجِدِ فَإِذَا صِیَاحٌ وَ وَلْوَلَةٌ مِنْ کُلِّ نَاحِیَةٍ وَ زَاوِیَةٍ وَ إِذَا زَلْزَلَةٌ وَ هَدَّةٌ وَ رَجْفَةٌ وَ إِذَا الْهَدَّةُ أَخْرَبَتْ عَامَّةَ دُورِ الْمَدِینَةِ وَ هَلَکَ تَحْتَهَا أَکْثَرُ مِنْ ثَلَاثِینَ أَلْفَ رَجُلٍ وَ امْرَأَةٍ وَ إِذَا بِخَلْقٍ یَخْرُجُونَ مِنَ السِّکَکِ لَهُمْ بُکَاءٌ وَ عَوِیلٌ وَ ضَوْضَاةٌ وَ رَنَّةٌ شَدِیدَةٌ وَ هُمْ یَقُولُونَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ قَدْ قَامَتِ السَّاعَةُ وَ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ وَ هَلَکَ النَّاسُ وَ آخَرُونَ یَقُولُونَ الزَّلْزَلَةُ وَ الْهَدَّةُ وَ آخَرُونَ یَقُولُونَ الرَّجْفَةُ وَ الْقِیَامَةُ هَلَکَ فِیهَا عَامَّةُ النَّاسِ وَ إِذَا أُنَاسٌ قَدْ أَقْبَلُوا یَبْکُونَ یُرِیدُونَ الْمَسْجِدَ وَ بَعْضُهُمْ یَقُولُونَ لِبَعْضٍ کَیْفَ لَا یُخْسَفُ بِنَا وَ قَدْ تَرَکْنَا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ ظَهَرَ الْفِسْقُ وَ الْفُجُورُ وَ کَثُرَ الزِّنَا وَ الرِّبَا وَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ اللِّوَاطَةُ وَ اللَّهِ لَیَنْزِلَنَّ بِنَا مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْ ذَلِکَ وَ أَعْظَمُ أَوْ نُصْلِحَ أَنْفُسَنَا قَالَ جَابِرٌ فَبَقِیتُ مُتَحَیِّراً أَنْظُرُ إِلَی النَّاسِ یَبْکُونَ وَ یَصِیحُونَ وَ یُوَلْوِلُونَ وَ یَغْدُونَ زُمَراً إِلَی الْمَسْجِدِ فَرَحِمْتُهُمْ حَتَّی وَ اللَّهِ بَکَیْتُ لِبُکَائِهِمْ وَ إِذَا لَا یَدْرُونَ مِنْ أَیْنَ أُتُوا وَ أُخِذُوا فَانْصَرَفْتُ إِلَی الْإِمَامِ الْبَاقِرِ علیه السلام وَ قَدِ اجْتَمَعَ النَّاسُ لَهُ وَ هُمْ یَقُولُونَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا تَرَی مَا نَزَلَ بِنَا بِحَرَمِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ هَلَکَ النَّاسُ وَ مَاتُوا فَادْعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَنَا فَقَالَ لَهُمْ افْزَعُوا إِلَی الصَّلَاةِ وَ الصَّدَقَةِ وَ الدُّعَاءِ ثُمَّ سَأَلَنِی فَقَالَ یَا جَابِرُ مَا حَالُ النَّاسِ فَقُلْتُ یَا سَیِّدِی لَا تَسْأَلْ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ خَرِبَتِ الدُّورُ وَ الْقُصُورُ وَ هَلَکَ النَّاسُ وَ رَأَیْتُهُمْ بِغَیْرِ رَحْمَةٍ فَرَحِمْتُهُمْ فَقَالَ

لَا رَحِمَهُمُ اللَّهُ أَبَداً أَمَا إِنَّهُ قَدْ بَقِیَ عَلَیْکَ بَقِیَّةٌ لَوْ لَا ذَلِکَ مَا رَحِمْتَ أَعْدَاءَنَا وَ أَعْدَاءَ أَوْلِیَائِنَا ثُمَّ قَالَ علیه السلام سُحْقاً سُحْقاً بُعْداً بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ وَ اللَّهِ لَوْ حَرَّکْتُ الْخَیْطَ أَدْنَی تَحْرِیکَةٍ لَهَلَکُوا أَجْمَعِینَ وَ جَعَلَ أَعْلَاهَا أَسْفَلَهَا وَ لَمْ یَبْقَ دَارٌ وَ لَا قَصْرٌ وَ لَکِنْ أَمَرَنِی سَیِّدِی وَ مَوْلَایَ أَنْ لَا أُحَرِّکَهُ شَدِیداً ثُمَّ صَعِدَ الْمَنَارَةَ وَ النَّاسُ لَا یَرَوْنَهُ فَنَادَی بِأَعْلَی صَوْتِهِ أَلَا أَیُّهَا الضَّالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ فَظَنَّ النَّاسُ أَنَّهُ صَوْتٌ مِنَ السَّمَاءِ فَخَرُّوا لِوُجُوهِهِمْ وَ طَارَتْ أَفْئِدَتُهُمْ وَ هُمْ یَقُولُونَ فِی سُجُودِهِمْ الْأَمَانَ الْأَمَانَ فَإِذَا هُمْ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ وَ لَا یَرَوْنَ الشَّخْصَ ثُمَّ أَشَارَ بِیَدِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ أَنَا أَرَاهُ وَ النَّاسُ لَا یَرَوْنَهُ فَزَلْزَلَتِ الْمَدِینَةُ أَیْضاً زَلْزَلَةً خَفِیفَةً لَیْسَتْ کَالْأُولَی وَ تَهَدَّمَتْ فِیهَا دُورَةٌ کَثِیرَةٌ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِبَغْیِهِمْ ⁽¹⁾ثُمَّ تَلَا بَعْدَ مَا نَزَلَ فَلَمَّا ⁽²⁾

« وأمطرنا علیها حجارة من سجیل منضود مسومة عند ربک وما هی من الظالمین ببعید » و لعله من تصحیف الروات او جمع الامام علیه السلام بین الایتین فأخذ شطرا من آیة من سورة هود وشطرا من سورة والذاریات.

الْهِمَّةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلَی لَهَمْهَمَةٌ کَثِیرَةٌ وَ قَالَ آخَرُونَ بَلْ وَ اللَّهِ صَوْتٌ وَ کَلَامٌ وَ صِیَاحٌ کَثِیرٌ وَ لَکُنَّا وَ اللَّهِ لَمْ نَقِفْ عَلَی الْکَلَامِ قَالَ جَابِرٌ فَنَظَرَ الْبَاقِرُ علیه السلام إِلَی قِصَّتِهِمْ ثُمَّ قَالَ یَا جَابِرُ دَأْبُنَا وَ دَأْبُهُمْ إِذَا بَطِرُوا وَ أَشِرُوا وَ تَمَرَّدُوا وَ بَغَوْا أَرْعَبْنَاهُمْ وَ خَوَّفْنَاهُمْ فَإِذَا ارْتَدَعُوا وَ إِلَّا أَذِنَ اللَّهُ فِی خَسْفِهِمْ قَالَ جَابِرٌ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا هَذَا الْخَیْطُ الَّذِی فِیهِ الْأُعْجُوبَةُ قَالَ هَذِهِ بَقِیَّةٌ مِمَّا تَرَکَ آلُ مُوسی وَ آلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِکَةُ إِلَیْنَا یَا جَابِرُ إِنَّ لَنَا عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةً وَ مَکَاناً رَفِیعاً وَ لَوْ لَا نَحْنُ لَمْ یَخْلُقِ اللَّهُ أَرْضاً وَ لَا سَمَاءً وَ لَا جَنَّةً وَ لَا نَاراً وَ لَا شَمْساً وَ لَا قَمَراً وَ لَا بَرّاً وَ لَا بَحْراً وَ لَا سَهْلًا وَ لَا جَبَلًا وَ لَا رَطْباً وَ لَا یَابِساً وَ لَا حُلْواً وَ لَا مُرّاً وَ لَا مَاءً وَ لَا نَبَاتاً وَ لَا شَجَراً اخْتَرَعَنَا اللَّهُ مِنْ نُورِ ذَاتِهِ لَا یُقَاسُ بِنَا بَشَرٌ بِنَا أَنْقَذَکُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ بِنَا هَدَاکُمُ اللَّهُ وَ نَحْنُ وَ اللَّهِ دَلَلْنَاکُمْ عَلَی رَبِّکُمْ فَقِفُوا عَلَی أَمْرِنَا وَ نَهْیِنَا وَ لَا تَرُدُّوا کُلَّ مَا وَرَدَ عَلَیْکُمْ مِنَّا فَأَنَا أَکْبَرُ وَ أَجَلُّ وَ أَعْظَمُ وَ أَرْفَعُ مِنْ جَمِیعِ مَا یَرِدُ عَلَیْکُمْ مَا فَهِمْتُمُوهُ فَاحْمَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ وَ مَا جَهِلْتُمُوهُ فَکِلُوا أَمْرَهُ إِلَیْنَا وَ قُولُوا أَئِمَّتُنَا أَعْلَمُ بِمَا قَالُوا قَالَ ثُمَّ اسْتَقْبَلَهُ أَمِیرُ الْمَدِینَةِ رَاکِباً وَ حَوَالَیْهِ حُرَّاسُهُ وَ هُمْ یُنَادُونَ فِی النَّاسِ مَعَاشِرَ النَّاسِ احْضُرُوا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام وَ تَقَرَّبُوا إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ لَعَلَّ اللَّهَ یَصْرِفُ عَنْکُمُ الْعَذَابَ فَلَمَّا بَصُرُوا بِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ علیهما السلام تَبَادَرُوا نَحْوَهُ وَ قَالُوا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ مَا تَرَی مَا نَزَلَ بِأُمَّةِ جَدِّکَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله هَلَکُوا وَ فَنُوا عَنْ آخِرِهِمْ أَیْنَ أَبُوکَ حَتَّی نَسْأَلَهُ أَنْ یَخْرُجَ إِلَی الْمَسْجِدِ وَ نَتَقَرَّبَ بِهِ إِلَی اللَّهِ لِیَرْفَعَ اللَّهُ بِهِ عَنْ أُمَّةِ جَدِّکَ هَذَا الْبَلَاءَ قَالَ لَهُمْ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام یَفْعَلُ اللَّهُ تَعَالَی إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَصْلِحُوا أَنْفُسَکُمْ وَ عَلَیْکُمْ بِالتَّضَرُّعِ وَ التَّوْبَةِ وَ الْوَرَعِ وَ النَّهْیِ عَمَّا أَنْتُمْ عَلَیْهِ فَإِنَّهُ لَا یَأْمَنُ مَکْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ قَالَ جَابِرٌ فَأَتَیْنَا عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام وَ هُوَ یُصَلِّی فَانْتَظَرْنَاهُ حَتَّی فَرَغَ مِنْ

صَلاَتِهِ وَ أَقْبَلَ عَلَیْنَا فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ مَا خَبَرُ النَّاسِ فَقَالَ ذَلِکَ لَقَدْ رَأَی مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا لاَ زَالَ مُتَعَجِّباً مِنْهَا قَالَ جَابِرٌ إِنَّ سُلْطَانَهُمْ سَأَلَنَا أَنْ نَسْأَلَکَ أَنْ تَحْضُرَ إِلَی اَلْمَسْجِدِ حَتَّی یَجْتَمِعَ النَّاسُ یَدْعُونَ وَ یَتَضَرَّعُونَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یَسْأَلُونَهُ الْإِقَالَةَ قَالَ فَتَبَسَّمَ علیه السلام ثُمَّ تَلاَ أَ وَ لَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ قالُوا بَلیَ قَالُوا فَادْعُوا وَ مَا دُعَاءُ الْکَافِرِینَ إِلاَّ فِی ضَلاَلٍ ⁽¹⁾وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَیْهِمُ الْمَلائِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتی وَ حَشَرْنا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ قُبُلًا ما کانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ ⁽²⁾فَقُلْتُ سَیِّدِی الْعَجْبُ أَنَّهُمْ لَا یَدْرُونَ مِنْ أَیْنَ أُتُوا قَالَ أَجَلْ ثُمَّ تَلَا فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ کَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا وَ ما کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ ⁽³⁾وَ هِیَ وَ اللَّهِ آیَاتُنَا وَ هَذِهِ أَحَدُهَا وَ هِیَ وَ اللَّهِ وَلَایَتُنَا یَا جَابِرُ مَا تَقُولُ فِی قَوْمٍ أَمَاتُوا سُنَّتَنَا وَ تَوَالَوْا أَعْدَاءَنَا وَ انْتَهَکُوا حُرْمَتَنَا ⁽⁴⁾فَظَلَمُونَا وَ غَصَبُونَا وَ أَحْیَوْا سُنَنَ الظَّالِمِینَ وَ سَارُوا بِسِیرَةِ الْفَاسِقِینَ قَالَ جَابِرٌ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی مَنَّ عَلَیَّ بِمَعْرِفَتِکُمْ وَ أَلْهَمَنِی فَضْلَکُمْ وَ وَفَّقَنِی لِطَاعَتِکُمْ مُوَالاةَ مَوَالِیکُمْ وَ مُعَادَاةَ أَعْدَائِکُمْ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَا جَابِرُ أَ وَ تَدْرِی مَا الْمَعْرِفَةُ الْمَعْرِفَةُ إِثْبَاتُ التَّوْحِیدِ أَوَّلًا ثُمَّ مَعْرِفَةُ الْمَعَانِی ثَانِیاً ثُمَّ مَعْرِفَةُ الْأَبْوَابِ ثَالِثاً ثُمَّ مَعْرِفَةُ الْأَنَامِ ⁽⁵⁾رَابِعاً ثُمَّ مَعْرِفَةُ الْأَرْکَانِ خَامِساً ثُمَّ مَعْرِفَةُ النُّقَبَاءِ سَادِساً ثُمَّ مَعْرِفَةُ النُّجَبَاءِ سَابِعاً وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَی لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً ⁽⁶⁾

وَ تَلَا أَیْضاً وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ⁽¹⁾یَا جَابِرُ إِثْبَاتُ التَّوْحِیدِ وَ مَعْرِفَةُ الْمَعَانِی أَمَّا إِثْبَاتُ التَّوْحِیدِ مَعْرِفَةُ اللَّهِ الْقَدِیمِ الْغَائِبِ الَّذِی لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ وَ هُوَ غَیْبٌ بَاطِنٌ سَتُدْرِکُهُ کَمَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ وَ أَمَّا الْمَعَانِی فَنَحْنُ مَعَانِیهِ وَ مَظَاهِرُهُ فِیکُمْ اخْتَرَعَنَا مِنْ نُورِ ذَاتِهِ وَ فَوَّضَ إِلَیْنَا أُمُورَ عِبَادِهِ فَنَحْنُ نَفْعَلُ بِإِذْنِهِ مَا نَشَاءُ وَ نَحْنُ إِذَا شِئْنَا شَاءَ اللَّهُ وَ إِذَا أَرَدْنَا أَرَادَ اللَّهُ وَ نَحْنُ أَحَلَّنَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَذَا الْمَحَلَّ وَ اصْطَفَانَا مِنْ بَیْنِ عِبَادِهِ وَ جَعَلَنَا حُجَّتَهُ فِی بِلَادِهِ فَمَنْ أَنْکَرَ شَیْئاً وَ رَدَّهُ فَقَدْ رَدَّ عَلَی اللَّهِ جَلَّ اسْمُهُ وَ کَفَرَ بِآیَاتِهِ وَ أَنْبِیَائِهِ وَ رُسُلِهِ یَا جَابِرُ مَنْ عَرَفَ اللَّهَ تَعَالَی بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَقَدْ أَثْبَتَ التَّوْحِیدَ لِأَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ مُوَافِقَةٌ لِمَا فِی الْکِتَابِ الْمُنْزَلِ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ⁽²⁾وَ قَوْلُهُ تَعَالَی لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُونَ ⁽³⁾قَالَ جَابِرٌ یَا سَیِّدِی مَا أَقَلَّ أَصْحَابِی قَالَ علیه السلام هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ أَ تَدْرِی کَمْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ مِنْ أَصْحَابِکَ قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ کُنْتُ أَظُنُّ فِی کُلِّ بَلْدَةٍ مَا بَیْنَ الْمِائَةِ إِلَی الْمِائَتَیْنِ وَ فِی کُلِّ مَا بَیْنَ الْأَلْفِ إِلَی الْأَلْفَیْنِ ⁽⁴⁾بَلْ کُنْتُ أَظُنُّ أَکْثَرَ مِنْ مِائَةِ أَلْفٍ فِی أَطْرَافِ الْأَرْضِ وَ نَوَاحِیهِ قَالَ علیه السلام یَا جَابِرُ خَالِفْ ظَنَّکَ وَ قَصِّرْ رَأْیَکَ أُولَئِکَ الْمُقَصِّرُونَ وَ لَیْسُوا لَکَ بِأَصْحَابٍ قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ مَنِ الْمُقَصِّرُ قَالَ الَّذِینَ قَصَّرُوا فِی مَعْرِفَةِ الْأَئِمَّةِ وَ عَنْ مَعْرِفَةِ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ أَمْرِهِ وَ رُوحِهِ قُلْتُ یَا سَیِّدِی وَ مَا مَعْرِفَةُ رُوحِهِ قَالَ علیه السلام أَنْ یُعْرَفَ کُلُّ مَنْ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَی بِالرُّوحِ فَقَدْ فَوَّضَ إِلَیْهِ أَمْرَهُ یَخْلُقُ بِإِذْنِهِ

وَ یُحْیِی بِإِذْنِهِ وَ یَعْلَمُ الْغَیْرَ مَا فِی الضَّمَائِرِ وَ یَعْلَمُ مَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ ذَلِکَ أَنَّ هَذَا الرُّوحَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَی فَمَنْ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَی بِهَذَا الرُّوحِ فَهَذَا کَامِلٌ غَیْرُ نَاقِصٍ یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ بِإِذْنِ اللَّهِ یَسِیرُ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَی الْمَغْرِبِ فِی لَحْظَةٍ وَاحِدَةٍ یَعْرُجُ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ وَ یَنْزِلُ بِهِ إِلَی الْأَرْضِ وَ یَفْعَلُ مَا شَاءَ وَ أَرَادَ قُلْتُ یَا سَیِّدِی أَوْجِدْنِی بَیَانَ هَذَا الرُّوحِ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی وَ إِنَّهُ مِنْ أَمْرٍ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَی بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله قَالَ نَعَمِ اقْرَأْ هَذِهِ الْآیَةَ وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتابُ وَ لَا الْإِیمانُ وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا ⁽¹⁾قَوْلُهُ تَعَالَی أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ ⁽²⁾قُلْتُ فَرَّجَ اللَّهُ عَنْکَ کَمَا فَرَّجْتَ عَنِّی وَ وَفَّقْتَنِی عَلَی مَعْرِفَةِ الرُّوحِ وَ الْأَمْرِ ثُمَّ قُلْتُ یَا سَیِّدِی صَلَّی اللَّهُ عَلَیْکَ فَأَکْثَرُ الشِّیعَةِ مُقَصِّرُونَ وَ أَنَا مَا أَعْرِفُ مِنْ أَصْحَابِی عَلَی هَذِهِ الصِّفَةِ وَاحِداً قَالَ یَا جَابِرُ فَإِنْ لَمْ تَعْرِفْ مِنْهُمْ أَحَداً فَإِنِّی أَعْرَفُ مِنْهُمْ نَفَراً قَلَائِلَ یَأْتُونَ وَ یُسَلِّمُونَ وَ یَتَعَلَّمُونَ مِنِّی سِرَّنَا وَ مَکْنُونَنَا وَ بَاطِنَ عُلُومِنَا قُلْتُ إِنَّ فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ وَ أَصْحَابَهُ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الصِّفَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی وَ ذَلِکَ أَنِّی سَمِعْتُ مِنْهُمْ سِرّاً مِنْ أَسْرَارِکُمْ وَ بَاطِناً مِنْ عُلُومِکُمْ وَ لَا أَظُنُّ إِلَّا وَ قَدْ کَمَلُوا وَ بَلَغُوا قَالَ یَا جَابِرُ ادْعُهُمْ غَداً وَ أَحْضِرْهُمْ مَعَکَ قَالَ فَأَحْضَرْتُهُمْ مِنَ الْغَدِ فَسَلَّمُوا عَلَی الْإِمَامِ علیه السلام وَ بَجَّلُوهُ وَ وَقَّرُوهُ وَ وَقَفُوا بَیْنَ یَدَیْهِ فَقَالَ علیه السلام یَا جَابِرُ أَمَا إِنَّهُمْ إِخْوَانُکَ وَ قَدْ بَقِیَتْ عَلَیْهِمْ بَقِیَّةٌ أَ تُقِرُّونَ أَیُّهَا النَّفَرُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَفْعَلُ ما یَشاءُ وَ یَحْکُمُ ما یُرِیدُ وَ لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ وَ لَا رَادَّ لِقَضَائِهِ وَ لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُونَ قَالُوا نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ ما یَشاءُ وَ یَحْکُمُ ما یُرِیدُ قُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ قَدِ اسْتَبْصَرُوا وَ عَرَفُوا وَ بَلَغُوا قَالَ یَا جَابِرُ لَا تَعْجَلْ بِمَا لَا تَعْلَمُ فَبَقِیتُ مُتَحَیِّراً

فَقَالَ علیه السلام سَلْهُمْ هَلْ یَقْدِرُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ أَنْ یَصِیرَ صُورَةَ ابْنِهِ مُحَمَّدٍ قَالَ جَابِرٌ فَسَأَلْتُهُمْ فَأَمْسَکُوا وَ سَکَتُوا قَالَ علیه السلام یَا جَابِرُ سَلْهُمْ هَلْ یَقْدِرُ مُحَمَّدٌ أَنْ یَصِیرَ بِصُورَتِی قَالَ جَابِرٌ فَسَأَلْتُهُمْ فَأَمْسَکُوا وَ سَکَتُوا قَالَ فَنَظَرَ إِلَیَّ وَ قَالَ یَا جَابِرُ هَذَا مَا أَخْبَرْتُکَ أَنَّهُمْ قَدْ بَقِیَ عَلَیْهِمُ بَقِیَّةٌ فَقُلْتُ لَهُمْ مَا لَکُمْ مَا تُجِیبُونَ إِمَامَکُمْ فَسَکَتُوا وَ شَکَوْا فَنَظَرَ إِلَیْهِمْ وَ قَالَ یَا جَابِرُ هَذَا مَا أَخْبَرْتُکَ بِهِ قَدْ بَقِیَتْ عَلَیْهِمْ بَقِیَّةٌ وَ قَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام مَا لَکُمْ لَا تَنْطِقُونَ فَنَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ یَتَسَاءَلُونَ قَالُوا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَا عِلْمَ لَنَا فَعَلِّمْنَا قَالَ فَنَظَرَ الْإِمَامُ سَیِّدُ الْعَابِدِینَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِلَی ابْنِهِ مُحَمَّدٍ الْبَاقِرِ علیه السلام وَ قَالَ لَهُمْ مَنْ هَذَا قَالُوا ابْنُکَ فَقَالَ لَهُمْ مَنْ أَنَا قَالَ أَبُوهُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ قَالَ فَتَکَلَّمَ بِکَلَامٍ لَمْ نَفْهَمْ فَإِذَا مُحَمَّدٌ بِصُورَةِ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ إِذَا عَلِیٌّ بِصُورَةِ ابْنِهِ مُحَمَّدٍ قَالُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ الْإِمَامُ علیه السلام لَا تَعْجَبُوا مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ مُحَمَّدٌ أَنَا وَ قَالَ مُحَمَّدٌ یَا قَوْمُ لَا تَعْجَبُوا مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أَنَا عَلِیٌّ وَ عَلِیٌّ أَنَا وَ کُلُّنَا وَاحِدٌ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ وَ رُوحُنَا مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ وَ کُلُّنَا مُحَمَّدٌ قَالَ فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِکَ خَرُّوا لِوُجُوهِهِمْ سُجَّداً وَ هُمْ یَقُولُونَ آمَنَّا بِوَلَایَتِکُمْ وَ بِسِرِّکُمْ وَ بِعَلَانِیَتِکُمْ وَ أَقْرَرْنَا بِخَصَائِصِکُمْ فَقَالَ الْإِمَامُ زَیْنُ الْعَابِدِینَ یَا قَوْمُ ارْفَعُوا رُءُوسَکُمْ فَأَنْتُمُ الْآنَ الْعَارِفُونَ الْفَائِزُونَ الْمُسْتَبْصِرُونَ وَ أَنْتُمُ الْکَامِلُونَ الْبَالِغُونَ اللَّهَ اللَّهَ لَا تُطْلِعُوا أَحَداً مِنَ الْمُقَصِّرِینَ الْمُسْتَضْعَفِینَ عَلَی مَا رَأَیْتُمْ مِنِّی وَ مِنْ مُحَمَّدٍ فَیُشَنِّعُوا عَلَیْکُمْ وَ یُکَذِّبُوکُمْ قَالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا قَالَ علیه السلام فَانْصَرِفُوا رَاشِدِینَ کَامِلِینَ فَانْصَرَفُوا قَالَ جَابِرٌ قُلْتُ سَیِّدِی وَ کُلُّ مَنْ لَا یَعْرِفُ هَذَا الْأَمْرَ عَلَی الْوَجْهِ الَّذِی صَنَعْتَهُ وَ بَیَّنْتَهُ إِلَّا أَنَّ عِنْدَهُ مَحَبَّةً وَ یَقُولُ بِفَضْلِکُمْ وَ یَتَبَرَّأُ مِنْ أَعْدَائِکُمْ مَا یَکُونُ حَالُهُ قَالَ علیه السلام یَکُونُ فِی خَیْرٍ إِلَی أَنْ یَبْلُغُوا قَالَ جَابِرٌ قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ هَلْ بَعْدَ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ یُقَصِّرُهُمْ قَالَ علیه السلام نَعَمْ إِذَا قَصَّرُوا فِی حُقُوقِ إِخْوَانِهِمْ وَ لَمْ یُشَارِکُوهُمْ فِی أَمْوَالِهِمْ وَ فِی سِرِّ أُمُورِهِمْ وَ عَلَانِیَتِهِمْ

وَ اسْتَبَدُّوا بِحُطَامِ الدُّنْیَا دُونَهُمْ فَهُنَالِکَ یُسْلَبُ الْمَعْرُوفُ وَ یُسْلَخُ مِنْ دُونِهِ سَلْخاً وَ یُصِیبُهُ مِنْ آفَاتِ هَذِهِ الدُّنْیَا وَ بَلَائِهَا مَا لَا یُطِیقُهُ وَ لَا یَحْتَمِلُهُ مِنَ الْأَوْجَاعِ فِی نَفْسِهِ وَ ذَهَابِ مَالِهِ وَ تَشَتُّتِ شَمْلِهِ لِمَا قَصَّرَ فِی بِرِّ إِخْوَانِهِ قَالَ جَابِرٌ فَاغْتَمَمْتُ وَ اللَّهِ غَمّاً شَدِیداً وَ قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا حَقُّ الْمُؤْمِنِ عَلَی أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ قَالَ علیه السلام یَفْرَحُ لِفَرَحِهِ إِذَا فَرَحَ وَ یَحْزَنُ لِحُزْنِهِ إِذَا حَزِنَ وَ یُنْفِذُ أُمُورَهُ کُلَّهَا فَیُحَصِّلُهَا وَ لَا یَغْتَمُّ لِشَیْ‌ءٍ مِنْ حُطَامِ الدُّنْیَا الْفَانِیَةِ إِلَّا وَاسَاهُ حَتَّی یَجْرِیَانِ فِی الْخَیْرِ وَ الشَّرِّ فِی قَرْنٍ وَاحِدٍ قُلْتُ یَا سَیِّدِی فَکَیْفَ أَوْجَبَ اللَّهُ کُلَّ هَذَا لِلْمُؤْمِنِ عَلَی أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ قَالَ علیه السلام لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ أَخُو الْمُؤْمِنِ لِأَبِیهِ وَ أُمِّهِ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ لَا یَکُونُ أَخَاهُ وَ هُوَ أَحَقُّ بِمَا یَمْلِکُهُ قَالَ جَابِرٌ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ مَنْ یَقْدِرُ عَلَی ذَلِکَ قَالَ علیه السلام مَنْ یُرِیدُ أَنْ یَقْرَعَ أَبْوَابَ الْجِنَانِ وَ یُعَانِقَ الْحُورَ الْحِسَانَ وَ یَجْتَمِعَ مَعَنَا فِی دَارِ السَّلَامِ قَالَ جَابِرٌ فَقُلْتُ هَلَکْتُ وَ اللَّهِ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لِأَنِّی قَصَّرْتُ فِی حُقُوقِ إِخْوَانِی وَ لَمْ أَعْلَمْ أَنَّهُ یَلْزَمُنِی عَلَی التَّقْصِیرِ کُلُّ هَذَا وَ لَا عُشْرُهُ وَ أَنَا أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مِمَّا کَانَ مِنِّی مِنَ التَّقْصِیرِ فِی رِعَایَةِ حُقُوقِ إِخْوَانِیَ الْمُؤْمِنِینَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]مؤلف: پدرم از همان کتاب نقل کرد که جابر بن یزید جعفی گفت: چون خلافت به بنی امیه رسید، خون‌های محترمی را ریختند و هزار ماه، امیرالمؤمنین علیه السّلام را روی منبر لعنت کردند و از او بیزاری جستند. و شروع به پنهانی کشتن شیعیان در هر شهر کردند و بنیاد زندگی آنها را بر باد دادند و برای رسیدن به پشیز بی‌ارزش دنیا، مردم را در هر دیاری وحشت زده کردند. هر کس که امیرالمؤمنین را لعنت نمی‌کرد و از او بیزاری نمی‌جست، او را می کشتند؛ هر کسی که بود.

جابر بن یزید جعفی گفت: از بنی امیه و پیروان آنها به امام مبین اطهرالطاهرین زین العابدین سید الزهاد و خلیفه الله علی العباد علی بن الحسین صلوات الله علیهما السّلام شکایت کردم و گفتم: یا ابن رسول الله! ما را در هر گوشه و کنار می کشند و از بیخ و بن برمی کنند و آشکارا مولای ما امیرالمؤمنین را بر روی منبرها و مناره‌ها و بازار و کوچه‌ها لعنت می کنند و از او بیزاری می جویند، تا آنجا که در مسجد پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم جمع می شوند و آشکارا علی را لعنت می کنند. یک نفر این کار را منع نمی‌کند و اظهار ناراحتی نمی نماید. اگر یکی از ما انکار کند، همه بر او حمله می کنند و می گویند این رافضی و ابو ترابی است و او را پیش فرمانروای خود می برند و مدعی می شوند که این شخص ابو تراب را به نیکی یاد کرده، او را می زنند و زندانی می کنند و بعد او را می کشند.

امام علیه السّلام که این سخنان را از من شنید، نگاهش را به آسمان دوخت و گفت: خدایا منزهی! مولای ما چقدر حلم تو زیاد است و بلند مرتبه‌ای در شکیبایی و برتر است قدرت تو. خدایا! آنچنان بندگان خود را مهلت داده

ص: 8

که آنها گمان می کنند همیشه مهلت دارند، تمام این جریان‌ها در دیدگاه تو است، قضای تو مغلوب نمی شود و تدبیر حتمی تو قابل جلوگیری نیست، هر جور و هر وقت بخواهی. تو داناتر از ما به آنهایی.

سپس فرزند خود محمّد را خواست به او فرمود: پسرم! او فرمود: لبیک یا سیدی! فرمود: فردا صبح برو به مسجد پیامبر، نخی را که جبرئیل برای جد ما آورده بگیر و آرام تکان بده. مبادا آن را محکم حرکت دهی! مبادا چنین کاری را بکنی که مردم همه نابود می شوند.

جابر گفت: با تعجب از این فرمایش امام در فکر بودم و نمی دانستم به مولایم چه بگویم. فردا صبح زود خدمت حضرت باقر علیه السّلام رفتم، شبی را با تمام شوق به سر برده بودم تا شاهد حرکت دادن آن نخ باشم. در همان بین که من سوار مرکب خود بودم، امام علیه السّلام خارج شد. از جای جستم و سلام کردم. جواب داد و فرمود: چه شده؟ صبح به این زودی پیش ما نمی آمدی! گفتم: یا ابن رسول اللَّه! دیروز از پدر بزرگوارت شنیدم که فرمود: این نخ را بگیر و به مسجد پیامبر اکرم برو و آن را آرام تکان بده، مبادا محکم حرکت بدهی که همه مردم می میرند. فرمود: جابر! اگر نه این است که وقتی معین قرار داده شده و هنگام مشخصی تعیین شده وتقدیری مقدر شده است، هر آینه این مردم بد سیرت را در یک چشم به هم زدن زیر و رو می کردم، نه بلکه در یک لمحه و لحظه، ولی ما بندگان گرامی خدا هستیم که پیش او اظهار نظر نمی کنیم و به دستورش عمل می کنیم.

عرض کردم: مولای من! چنین کاری نسبت به آنها انجام نمی دهی؟ فرمود: تو مگر دیروز نزد پدرم نبودی که شیعیان پیش پدرم، از ناصبیان ملعون و قدری‌های مقصر شکایت می کردند؟ عرض کردم: بلی مولای من. فرمود: می خواهم آنها را بترسانم. عده‌ای از آنها هلاک شوند، خداوند زمین را از وجودشان پاک کند و مردم راحت شوند. گفتم: مولای من! چگونه آنها را می ترسانی؟ آنها تعدادشان بیشتر از حد شماره است. فرمود: برویم مسجد تا قدرت خدا را به تو نشان دهم.

جابر گفت: در خدمت آن جناب به مسجد رفتیم. ایشان دو رکعت نماز خواند، آن گاه صورت بر خاک نهاد و کلماتی بر زبان راند. سپس سر بلند کرد و از درون آستین نخ نازکی بیرون آورد که بوی مشک از آن ساطع می شد

ص: 9

و از نخ خیاطی نازک‌تر بود. به من فرمود: یک سر نخ را بگیر و کمی راه برو. مبادا آن راحرکت دهی!

من سر نخ را گرفتم و چند قدم رفتم. فرمود: جابر بایست! ایستادم. نخ را به آرامی چنان که گویی اصلا تکان نمی دهد تکان داد. سپس فرمود: سر نخ را به من بده .

سر نخ را دادم و عرض کردم: چه کردید یا ابن رسول الله؟ فرمود: وای بر تو! برو بیرون ببین مردم در چه حالی هستند!

من از مسجد خارج شدم. ناگهان صدای همهمه و ولوله زیادی شنیدم که از هر طرف بلند بود. زمین‌لرزه و تکان‌هایی که باعث ریختن و خراب شدن تمام خانه‌های مدینه شده و بیشتر از سی هزار زن و مرد کشته بود.

دیدم مردم با گریه و ناله و فریاد شدید از کوچه و بازارها خارج می شوند و می‌گویند: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» - . بقره / 156 - ؛

قیامت بر پا شده و واقعه اتفاق افتاده و مردم مردند! گروهی دیگر می گفتند: زلزله و خرابی و دسته دیگر می گفتند: ویرانی و قیامت، مردم همه مردند!

گروهی را دیدم که گریه کنان می‌آیند و به جانب مسجد می روند و به یکدیگر می‌گویند: چگونه زمین ما را فرو نبرد، با اینکه امر به معروف و نهی از منکر را واگذاشتیم و فسق و فجور آشکار شده و زنا و ربا و شرابخواری و جمع شدن با همجنس زیاد گردیده! به خدا قسم بالاتر از این بر سر ما فرود می آید، اگر خود را اصلاح نکنیم!

جابر گفت: من متحیر و سرگردان به مردمی نگاه می کردم که با ناله و شیون ولوله کنان و دسته جمعی به طرف مسجد می روند. دلم به حالشان سوخت، به طوری که از گریه آنها گریه‌ام گرفت. آنها نمی دانستند علّت واقعه چه بوده و از کدام ناحیه به آن دچار شده‌اند. به جانب امام باقر علیه السّلام رفتم. دیدم مردم اطرافش را گرفته‌اند و می گویند: یا ابن رسول اللَّه! نمی بینی چه به روزگار ما آمده در کنار حرم رسول خدا؟ مردم مردند و از بین رفتند. برای ما دعا کن! فرمود: به نماز پناه ببرید، صدقه بدهید و دعا کنید.

حضرت باقر رو به من کرد و فرمود: جابر! مردم در چه حالند؟ عرض کردم: نپرس یا ابن رسول الله! خانه‌ها خراب شده، قصرها ویران گردیده و مردم هلاک شده‌اند. من از دیدن آنها دلم سوخت .

فرمود:

ص: 10

خدا هرگز به آنها رحم نکند، حتما در دل تو هنوز اثری باقی مانده، وگرنه دلت به حال دشمنان ما و دشمنان دوستان ما نمی سوخت. سپس فرمود: مرگ باد مرگ بر قوم ستمکار! به خدا اگر نخ را مختصر حرکتی داده بودم، ستمگران همه می‌مردند و زیر رو می شدند و یک خانه و قصر باقی نمی ماند. ولی سید و مولایم به من دستور داد آن را حرکت شدید ندهم.

آنگاه از مناره بالا رفت. مردم او را نمی دیدند. ایشان با صدای بلند فریاد زد: ای مردم گمراه و تکذیب گر! مردم خیال کردند صدای آسمانی است. پس خود را به خاک انداختند و دل‌هایشان به

تپش افتاد و در سجده می گفتند: الأمان الأمان! آنها صدا را می شنیدند و صاحب صدا را نمی دیدند.

سپس با دست اشاره کرد. من ایشان را می دیدم، ولی مردم نمی دیدند. [دوباره] در مدینه زلزله سبکی شد که مانند اول نبود و خانه‌های زیادی خراب شد. بعد این آیه را تلاوت نمود: «ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِبَغْیِهِمْ.» - . انعام / 146 - {این [تحریم] را به سزای ستم کردنشان به آنان کیفر دادیم.}

سپس وقتی فرود آمد، این آیه را تلاوت نمود:«فَلَمَّا - . این آیات در کتاب همین گونه ذکر شده است، در حالی که در قرآن شریف در سوره هود این چنین است: «وأمطرنا علیها حجارة من سجیل منضود مسومة عند ربک وما هی من الظالمین ببعید» و این مغایرت ممکن است به دلیل تصحیف روات بوده باشد یا این که امام علیه السّلام قصد جمع بین دو آیه را داشته‌اند، قسمتی از آیه سوره هود و قسمتی نیز از آیه سوره الذاریات. -

جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِیَها سافِلَها وَ أَمْطَرْنا.» - . هود / 82 -

{پس چون فرمان ما آمد آن [شهر] را زیر و زبر کردیم و سنگ‌پاره‌هایی... بر آن فرو ریختیم.} «عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِینٍ* مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ.» - . الذاریات / 33 - 34 -

{تا سنگهایی از گِل رُس بر [سر] آنان فرو فرستیم. [که] نزد پروردگارت برای مُسرفان نشان‌گذاری شده است.} و این آیه را قرائت کرد: «فَخَرَّ عَلَیْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ أَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ.» - . نحل / 26 - {درنتیجه از بالای سرشان سقف بر آنان فرو ریخت و از آنجا که حدس نمی‌زدند عذاب به سراغشان آمد.}

جابر گفت: در زلزله دوم، دختران با سر برهنه از خانه‌ها بیرون دویدند و اطفال شروع به گریه و فریاد کردند. هیچ کس به آنها توجهی نداشت. امام باقر علیه السّلام وقتی این جریان را دید، نخ را میان دست خود جمع کرد و زلزله آرام شد.

سپس دست مرا گرفت و در حالی که مردم ایشان را نمی‌دیدند، از مسجد خارج شدیم. در این موقع دیدیم گروهی از مردم درب دکان آهنگری جمع شده‌اند. تعداد آنها زیاد بود و به یکدیگر می گفتند: در این زلزله چه می شنیدید؟

ص: 11

بعضی می گفتند: همهمه و صدای زیادی بود. گروه دیگری می گفتند: لکن به خدا قسم صدا بود و سخن و فریادی بود، ولی ما سخنان را تشخیص ندادیم.

جابر گفت: حضرت باقر متوجه گفتگوی آنها شد و به من فرمود: جابر! کار ما و کار آنها این چنین است؛ وقتی که فساد کنند و شرارت نمایند و متمرّد گردند و ستم روا دارند، ما آنها را می ترسانیم و به وحشت می اندازیم. اگر بر گردند که هیچ، وگرنه خدا اجازه خسف و فرو بردن آنها به

زمین را خواهد داد.

جابر گفت: یا ابن رسول اللَّه! این نخ چیست که چنین شگفت انگیز است؟ فرمود: این یادگاری است از آنچه آل موسی و هارون گذارده‌اند و ملائکه برای ما آورده‌اند. جابر! ما را در نزد خداوند مقام و منزلی عالی است. اگر ما نبودیم، خداوند زمین و آسمان، بهشت و جهنم، خورشید و ماه، بیابان و دریا، همواری‌ها و کوه‌ها، تر و خشک، شیرین و تلخ و آب و گیاه و درختی را نمی آفرید. خداوند ما را از نور ذات خود پدید آورد و با هیچ یک از انسان‌ها مقایسه نمی شویم.

خداوند به واسطه ما شما را نجات بخشید و هدایت کرد. به خدا قسم ما شما را به خداوند راهنمایی کردیم. در مقابل فرمان ما از امر و نهی پایدار باشید. مبادا هیچ یک از آنچه را که از ما به

شما می رسد رد کنید. ما بزرگ‌تر و برتر و عظیم‌تر و بالاتر از تمام آن فضایلی هستیم که از ما برای شما نقل می کنند. هر چه را که می فهمید، خدا را سپاسگزار باشید و آنچه را که نمی فهمید، به خودمان واگذارید و بگویید پیشوایان ما بهتر می دانند که چه می گویند .

در این موقع امیر مدینه سوار بر مرکب آمد. نگهبانان اطرافش را گرفته بودند و فریاد می زدند: مردم! بیایید پیش پسر پیامبر علی بن الحسین علیه السّلام و به واسطه او به خداوند تقرب بجویید، شاید خداوند عذاب را از شما برطرف فرماید!

چشم آنها که به حضرت باقر افتاد، با عجله به طرف آن جناب آمدند و گفتند: یا ابن رسول اللَّه! نمی بینی چه بر سر امّت جدّت محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم آمده؟ هلاک شدند و تمامشان از بین رفتند! پدرتان کجا است تا از او خواهش کنیم به مسجد بیاید و با شفاعت او به خدا تقرب جوییم، شاید این بلا را از امّت جدّت برطرف کند. امام باقر فرمود: انشاء اللَّه خداوند برطرف خواهد کرد. خود را اصلاح کنید، تضرع و توبه کنید، پرهیزکار باشید و خودداری کنید از این کار که می کنید. از کیفر خدا خود را خلاص نمی بینند، مگر زیان‌کاران.

جابر گفت: خدمت حضرت زین العابدین علیه السّلام آمدیم. ایشان مشغول نماز بود. منتظر شدیم تا

ص: 12

نمازش را تمام کرد. آنگاه رو به ما کرد و فرمود: محمّد! مردم در چه حالند؟ جواب داد: جابر از قدرت خداوند چیزهایی دید که پیوسته در تعجب و حیرانی بود.

جابر گفت: امیر آنها از ما خواست تا از شما در خواست کنیم به مسجد بیایید تا مردم جمع شوند و دعا و تضرع کنند و از خدا بخواهند که آنها را ببخشد. امام علیه السّلام تبسمی کرد و این آیه را خواند: «أَوَلَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّناتِ قالُوا بَلی قالُوا فَادْعُوا وَ ما دُعاءُ الْکافِرِینَ إِلَّا فِی ضَلالٍ.» - . مومن / 50 - {می‌گویند مگر پیامبرانتان دلایل روشن به سوی شما نیاوردند؟ می‌گویند چرا، می‌گویند پس بخوانید و[لی] دعای کافران جز در بیراهه نیست.}

«وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَیْهِمُ الْمَلائِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتی وَ حَشَرْنا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ قُبُلًا ما کانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ.» - . انعام / 111 -

{واگر ما فرشتگان را به سوی آنان می‌فرستادیم و اگر مردگان با آنان به سخن می‌آمدند و هر چیزی را دسته دسته در برابر آنان گرد می‌آوردیم، باز هم ایمان نمی‌آوردند جز اینکه خدا بخواهد، ولی بیشترشان نادانی می‌کنند.}

گفتم: آقا! تعجب در این است که نمی دانند از کجا دچار چنین بلا شده‌اند. فرمود: آری. بعد این آیه را خواند: «فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ کَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا وَ ما کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ.» - . اعراف / 51 -

{امروز خود را از یاد بردند و آیات ما را انکار می‌کردند ما [هم] امروز آنان را از یاد می‌بریم.}

به خدا قسم این آیات ما است و این یکی از آنها است، به خدا این است ولایت ما. جابر! چه می گویی درباره مردمی که سنت ما را از بین برده‌اند، با دشمنان ما دوست شده‌اند، احترام ما را نگه نداشتند و به ما ستم کردند، حق ما را غصب کردند، راه و روش ستمکاران را احیا کردند و به سیرت فاسقان عمل می کنند؟

جابر گفت: حمد خدا را که بر من منت نهاد به معرفت شما و فضل و مقام شما را فهماند و توفیق اطاعت از شما و دوستی با دوستان شما و دشمنی با دشمنانتان را به من عنایت کرد.

فرمود: جابر! می دانی معرفت چیست؟ معرفت در درجه اول اثبات توحید و یکتایی خدا است. بعد معرفت معانی در مرحله دوم قرار دارد. سپس معرفت ابواب در درجه سوم و آنگاه معرفت و شناسایی مردم در درجه چهارم قرار دارد و بعد شناختن ارکان در مرتبه پنجم و در مرتبه ششم شناختن نقباء و پاکان است و در مرحله هفتم شناختن نجباء است و این تفسیر این آیه شریفه است: «لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لنفد البحر قبل أن تنفد کلمات ربی وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً.» - . کهف / 109 - {بگو اگر دریا برای کلمات پروردگارم مرکب شود، پیش از آنکه کلمات پروردگارم پایان پذیرد، قطعا دریا پایان می‌یابد هر چند نظیرش را به مدد [آن] بیاوریم.}

ص: 13

آنگاه این آیه دیگر را نیز قرائت فرمود: «وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ.» - . لقمان / 27 - {و اگر آنچه درخت در زمین است قلم باشد و دریا را هفت دریای دیگر به یاری آید، سخنان خدا پایان نپذیرد. قطعا خداست که شکست‌ناپذیر حکیم است.}

جابر! اثبات توحید و معرفت معانی: امّا اثبات توحید عبارت است از شناختن خدای قدیم و پنهان از دیده‌ها که دیده‌ها او را در نیابد، اما او دیده‌ها را در می یابد و لطیف و خبیر است. و او غیب است و باطن و به آن طوری که خود را ستوده، او را در می یابی.

اما معانی، ما معانی خدا و مظاهر او در میان شماییم. ما را از نور ذات خویش آفرید و امور بندگان خود را به ما واگذارد. ما به اجازه او هر چه بخواهیم انجام می‌دهیم. ما وقتی بخواهیم، خدا می خواهد و هر گاه اراده کنیم، خدا اراده می کند. ما را خداوند به این مقام رسانیده و از بین بندگان خود برگزیده و ما را حجت خویش در زمین قرار داده است.

هر کسی یکی از اینها را منکر شود و رد کند، خدای بلند آوازه را رد کرده و کافر به آیات و انبیا و پیامبران او شده. جابر! هر که خدا را با این صفت بشناسد، اثبات توحید کرده است، چون این صفت موافق قرآن مجید است در این آیه: «لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ» - . انعام / 103، شوری / 11 با این تفاوت که در سوره شوری «وهو السمیع العلیم» است. - {چشم‌ها او را درنمی‌یابند و اوست که دیدگان را درمی‌یابد، و او لطیفِ آگاه است.} و این آیه: «لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُونَ.» - . انبیاء / 23 - {در آنچه [خدا] انجام می‌دهد چون و چرا راه ندارد و[لی] آنان [انسان‌ها] سؤال خواهند شد}

جابر گفت: آقا! چقدر یاران هم‌عقیده ما کم هستند! امام فرمود: هیهات هیهات! می دانی روی زمین چقدر یار و هم‌عقیده داری؟ عرض کردم: یا ابن رسول الله! خیال می کنم در هر شهر بین صد تا دویست و در تمام شهرها هزار یا دو هزار باشند و در روی زمین خیال می کنم صد هزار باشند. فرمود: نه جابر! گمان تو اشتباه است و نظرت نادرست. آنهایی که خیال می کنی، مقصّرند و از یاران تو نیستند .

عرض کردم: یا ابن رسول اللَّه! مقصّر کیست؟ فرمود: کسانی که در معرفت امام و همچنین در معرفت آنچه خدا بر آنها از امر و روح خود واجب گردانده، کوتاهی دارند. عرض کردم: معرفت روح خدا چیست؟ فرمود: اینکه بداند خداوند به هر کسی که این روح را بخشیده، امر خود را نیز به او تفویض کرده و به اجازه خدا می‌آفریند

ص: 14

و زنده می کند و به دیگری علم ما فی الضمائر را می‌آموزد و از گذشته و آینده تا روز قیامت اطلاع دارد. چون آن روح از امراللَّه است، هر که خدا به این روح مخصوص گرداندش، کامل است و نقصانی ندارد؛ هر چه بخواهد با اجازه خدا انجام می دهد؛ در یک لحظه از مشرق به مغرب می رود؛ به آسمان بالا می رود و به زمین فرود می‌آید و هر چه اراده کند و بخواهد، انجام می دهد.

عرض کردم: آقا! دلیلی از این روح در قرآن برایم بیاور که خداوند آن را به محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بخشیده است. فرمود: بسیار خوب، این آیه را بخوان: «وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتابُ وَ لَا الْإِیمانُ وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا.» - . شوری / 52 - {و همین گونه روحی از امر خودمان به سوی تو وحی کردیم، تو نمی‌دانستی کتاب چیست و نه ایمان [کدام است] ولی آن را نوری گردانیدیم که هر که از بندگان خود را بخواهیم به وسیله آن راه می‌نماییم.} و این آیه: «أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ.» - . مجادله / 22 - {در دل اینهاست که [خدا] ایمان را نوشته و آنها را با روحی از جانب خود تایید کرده است.}

گفتم: خدا گشایش به تو عنایت کند، آنچنان که عقده دل مرا گشودی و مرا بر شناخت روح و امر موفق گردانیدی. سپس عرض کردم: یا سیدی صلی الله علیک! پس در این صورت بیشتر شیعیان مقصرند؟ من یک نفر از یاران خود را نمی شناسم که دارای چنین معرفتی باشد. فرمود: جابر! اگر تو یک نفر را نمی شناسی، من چند نفر اندکی را می شناسم! می آیند و سلام می کنند و از من اسرار و علوم پنهان و حقایق را می آموزند .

عرض کردم: ان شاء اللَّه فلان کس با یارانش از این نمونه هستند، چون من از آنها یکی از اسرار و حقایق شما را شنیدم، خیال می کنم به هدف رسیده‌اند و کامل شده‌اند. فرمود: فردا آنها را دعوت کن و همراه خود به اینجا بیاور. من روز بعد آنها را آوردم. آنها به امام سلام کردند و احترام گزاردند و او را بسیار گرامی داشتند و در مقابل ایشان ایستادند.

امام فرمود: جابر! اینها برادران تواند. اینک یک مطلب باقیمانده؛ آیا شما جماعت اعتراف دارید که خداوند هر چه بخواهد انجام می دهد و هر چه اراده کند حکم می نماید، هیچ کس نمی تواند حکم او را به تاخیر اندازد و قضایش را برگرداند، از آنچه خدا انجام دهد بازخواست نمی شود، اما مردم مورد مواخذه قرار می‌گیرند؟ گفتند: آری، خدا هر چه بخواهد می کند و هر حکمی را که اراده کند اجرا می فرماید. گفتم: خدا را شکر که روشن و عارفند و به هدف رسیده‌اند! امام فرمود: جابر! در مورد چیزی که نمی دانی عجله مکن! من متحیر شدم.

ص: 15

فرمود: از آنها بپرس آیا علی بن الحسین می تواند به صورت فرزند خود محمّد درآید؟ جابر گفت: پرسیدم، آنها از جواب دادن خودداری کردند و ساکت ماندند. فرمود: بپرس آیا می تواند محمّد به صورت من درآید؟ باز سؤال کردم و باز آنها سکوت کردند و چیزی نگفتند.

در این موقع امام نگاهی به من کرد و فرمود: این دلیل آن مطلبی بود که به تو گفتم که هنوز مقداری باقیمانده. من به آنها گفتم: چه شده؟ چرا جواب امامتان را نمی‌دهید؟ آنها سکوت کردند و مشکوک بودند. امام به آنها نگاه کرده و فرمود: جابر! این دلیل جریانی بود که برایت توضیح دادم که مقداری باقیمانده. حضرت باقر علیه السّلام فرمود: چرا حرف نمی زنید؟ آنها یکدیگر را تماشا کرده و از هم پرسیدند و گفتند: یا ابن رسول اللَّه! ما اطلاعی نداریم، به ما بیاموز!

حضرت زین العابدین علیه السّلام به فرزند خود حضرت باقر اشاره کرد و از آنها پرسید که این کیست؟ گفتند: پسر شما است. فرمود: من کیستم؟ گفتند: پدر او علی بن الحسین. در این موقع کلامی را بر زبان راند که ما نفهمیدیم. ناگاه محمّد به صورت پدرش علی بن الحسین و علی بن الحسین به صورت فرزند خود محمّد در آمد و همه گفتند: «لا اله الا اللَّه.» امام فرمود: از قدرت خدا تعجب نکنید! من محمّدم و محمّد من است. و محمّد گفت: ای قوم تعجب نکنید از امر خدا! من علی و علی من است. همه ما یکی هستیم، از یک نور. روح ما از امر خداست؛ اول ما محمّد و وسط ما محمّد و آخر ما محمّد و همه ما محمّدیم.

این سخنان را که شنیدند، همه به سجده افتادند و گفتند: به ولایت و پنهان و آشکار شما ایمان آوردیم و اقرار به امتیازات شما داریم. حضرت زین العابدین فرمود: سر بردارید! اینک شما عارف و رستگار و روشن بین و کامل و به هدف رسیده هستید. الله الله! مبادا آنچه از من و محمّد مشاهده کردید به مقصرین مستضعف بگویید که شما را مسخره می کنند و تکذیب می نمایند! گفتند: «سَمِعْنا وَ أَطَعْنا.» - . بقره / 285 - {شنیدیم و اطاعت می کنیم.} فرمود: اینک بروید! رستگار و کامل باشید. آنها هم متفرق شدند.

جابر گفت: آقا! اگر کسی این مقام را به این صورتی که انجام دادی و آشکار کردی نداند، اما شما را دوست داشته باشد و به مقام شما اعتراف کند و از دشمنانتان بیزار باشد، وضع او چگونه است؟ فرمود: در خوبی و خیر است تا برسد.

جابر پرسید: یا ابن رسول اللَّه! آیا ممکن است بعد از این معرفت، چیزی موجب مقصر شدن آنها بشود؟ فرمود: آری، وقتی که در مورد حقوق برادران خود کوتاهی کنند، آنها را در اموال خود و اسرار و آشکار خود شریک ننمایند

ص: 16

و خود در لذت دنیا به سر برند و آنها را بی‌بهره گذارند، در این موقع است که نیکی از آنها سلب می شود و از آنها گرفته می شود و گرفتار آفات و بلاهای دنیا و گرفتاری‌های طاقت فرسا و دردهای غیر قابل تحمل در مورد خود می شوند، مالشان از دست می رود و پراکندگی در جمعیت خود می یابند، چون در رسیدگی به برادر دینی خود کوتاهی کرده‌اند.

جابر گفت: به خدا قسم خیلی غمگین شدم و گفتم یا ابن رسول اللَّه! حق مؤمن بر برادر مؤمن خود چیست؟ فرمود: در شادی او شاد و در حزن او محزون است و تمام گرفتاری‌هایش را برطرف می کند، هرگز برای هیچ چیز بی‌ارزش دنیای فانی افسرده نمی شود، مگر اینکه با برادران خود مواسات کند که در خوبی و بدی برابر باشند .

عرض کردم: مولای من! چگونه خداوند تمام این ها را برای برادر مؤمن واجب کرده است؟ فرمود: زیرا مؤمن برادر مؤمن است، از پدر و مادر، بنابراین در صورتی که استفاده از ثروتش منحصر به خودش باشد، نمی تواند برادرش باشد. جابر گفت: سبحان اللَّه! چه کسی می تواند این طور باشد! امام علیه السّلام فرمود: کسی که می‌خواهد درب‌های بهشت را بکوبد و با حوریه‌های زیبا هم آغوش شود و در دار السّلام با ما همنشین باشد.

جابر گفت: عرض کردم: به خدا قسم هلاک شدم یا ابن رسول اللَّه! چون من در مورد حقوق برادرانم کوتاهی کرده‌ام. من نمی دانستم که چنین رفتاری موجب تقصیر درباره رعایت حقوق برادران مؤمن می‌شود. حتی گمان من بر یک دهم آن هم نمی‌رسید. أتوب إلی الله تعالی یا ابن رسول الله! به خاطر تقصیر در رعایت حقوق برادران مومنم.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری الشأفة قرحة تخرج فی أسفل القدم فتکوی فتذهب یقال فی المثل استأصل الله شأفته أی أذهبه الله کما أذهب تلک القرحة بالکی و فی القاموس أمهله رفق به و مهله تمهیلا أجله و المخیط کمنبر ما خیط به الثوب و قال الضوضاة أصوات الناس و جلبتهم.

**[ترجمه]جوهری می گوید: شافه زخمی است که در انتهای پا ظاهر می شود و داغ کرده می شود و از بین می رود. در مثل کفته می شود: استأصل الله شأفته یعنی خداوند آن را ببرد همانطور که زخم با داغ نهادن برده می شود. در قاموس أمهله را به مدارا کردن و مهلت دادن معنا کرده است. مخیط بر وزن منبر چیزی است که با آن لباس دوخته می شود. و گفته است ضوضاة یعنی صداهای مردم.

**[ترجمه]

إنما أفردت لهذه الأخبار بابا لعدم صحة أسانیدها و غرابة مضامینها فلا نحکم بصحتها و لا ببطلانها و نرد علمها إلیهم علیهم السلام.

**[ترجمه]این اخبار را جدا آوردم به جهت صحیح نبودن سند آنها و بعید بودن مضمون این اخبار، ما حکم به صحت یا بطلان آن نمی کنیم و علم آنها را به خود ائمه علیهم السّلام برمی گردانیم.

ص: 17

**[ترجمه]

أبواب علومهم علیهم السلام

باب 1 جهات علومهم علیهم السلام و ما عندهم من الکتب و أنه ینقر فی آذانهم و ینکت فی قلوبهم‌

الأخبار

«1»

شا، الإرشاد ج، الإحتجاج کَانَ الصَّادِقُ علیه السلام یَقُولُ عِلْمُنَا غَابِرٌ وَ مَزْبُورٌ وَ نَکْتٌ فِی الْقُلُوبِ وَ نَقْرٌ فِی الْأَسْمَاعِ وَ إِنَّ عِنْدَنَا الْجَفْرَ الْأَحْمَرَ وَ الْجَفْرَ الْأَبْیَضَ وَ مُصْحَفَ فَاطِمَةَ علیها السلام وَ عِنْدَنَا الْجَامِعَةَ فِیهَا جَمِیعُ مَا تَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ فَسُئِلَ عَنْ تَفْسِیرِ هَذَا الْکَلَامِ فَقَالَ أَمَّا الْغَابِرُ فَالْعِلْمُ بِمَا یَکُونُ وَ أَمَّا الْمَزْبُورُ فَالْعِلْمُ بِمَا کَانَ وَ أَمَّا النَّکْتُ فِی الْقُلُوبِ فَهُوَ الْإِلْهَامُ وَ أَمَّا النَّقْرُ فِی الْأَسْمَاعِ فَحَدِیثُ الْمَلَائِکَةِ علیهم السلام نَسْمَعُ کَلَامَهُمْ وَ لَا نَرَی أَشْخَاصَهُمْ وَ أَمَّا الْجَفْرُ الْأَحْمَرُ فَوِعَاءٌ فِیهِ سِلَاحُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَنْ یَخْرُجَ حَتَّی یَقُومَ قَائِمُنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ أَمَّا الْجَفْرُ الْأَبْیَضُ فَوِعَاءٌ فِیهِ تَوْرَاةُ مُوسَی وَ إِنْجِیلُ عِیسَی وَ زَبُورُ دَاوُدَ وَ کُتُبُ اللَّهِ الْأُولَی وَ أَمَّا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ علیها السلام فَفِیهِ مَا یَکُونُ مِنْ حَادِثٍ وَ أَسْمَاءُ مَنْ یَمْلِکُ ⁽¹⁾إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ وَ أَمَّا الْجَامِعَةُ فَهُوَ کِتَابٌ طُولُهُ سَبْعُونَ ذِرَاعاً إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ فَلْقِ فِیهِ وَ خَطُّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام بِیَدِهِ فِیهِ وَ اللَّهِ جَمِیعُ مَا تَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاسُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ حَتَّی إِنَّ فِیهِ أَرْشَ الْخَدْشِ وَ الْجَلْدَةِ وَ نِصْفِ الْجَلْدَةِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]ارشاد مفید و احتجاج طبرسی: امام صادق علیه السّلام می فرمود: علم ما غابر و مزبور و خطور به قلب و خوردن به گوش است. جفر قرمز و سفید و مصحف فاطمه علیها السّلام و «جامعه» که هر چه مردم نیازمندند در آن وجود دارد، نزد ماست.

از تفسیر این فرمایش امام سؤال کردند. فرمود: «غابر» عبارت است از علم به آنچه به وجود می آید. «مزبور» علم به آنچه قبلا بوده است. «خطور به قلب» عبارت است از الهام. اما «به گوش خوردن»، همان شنیدن صدای ملائکه است؛ سخن آنها را می‌شنویم و خودشان را نمی‌بینیم.

اما «جفر قرمز» ظرفی است که در آن اسلحه پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله است و از آن خارج نمی شود، مگر زمانی که قائم ما قیام کند. اما «جفر سفید» ظرفی است که در آن تورات موسی و انجیل عیسی و زبور داود و کتاب‌های الهی قدیم است.

و اما «مصحف فاطمه» محتوی وقایعی است که اتفاق می افتد و اسم کسانی که تا روز قیامت در زمین فرمانروا می شوند. اما جامعه، کتابی است به طول هفتاد ذراع که پیامبر اکرم با زبان خود املا کرده و فرموده و علی بن ابی طالب علیه السّلام به دست خود نوشته و در آن تمام نیازمندی‌های مردم تا روز قیامت هست، حتی جریمه خدشه وارد کردن بر کسی و یک تازیانه و نصف تازیانه. - . ارشاد مفید: 257، احتجاج طبرسی: 203 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری کلمنی من فلق فیه بالکسر و یفتح أی من شقه.

**[ترجمه]جوهری: با من صحبت کرد از «فلق» دهانش و گشود یعنی از شکاف دهانش.

**[ترجمه]

«2»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ شِبْلٍ عَنْ ظَفْرِ بْنِ حُمْدُونٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ

عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ وَ جَمَاعَةٍ مِنْ رِجَالِهِ وَ غَیْرِهِمْ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنِ الْحَارِثِ النَّضْرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الَّذِی یَسْأَلُ عَنْهُ الْإِمَامُ علیه السلام وَ لَیْسَ عِنْدَهُ فِیهِ شَیْ‌ءٌ مِنْ أَیْنَ یَعْلَمُهُ قَالَ یُنْکَتُ فِی الْقَلْبِ نَکْتاً أَوْ یَنْقُرُ فِی الْأُذُنِ نَقْراً وَ قِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا سُئِلَ الْإِمَامُ کَیْفَ یُجِیبُ قَالَ إِلْهَامٌ أَوْ إِسْمَاعٌ ⁽¹⁾وَ رُبَّمَا کَانَا جَمِیعاً ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی:

ص: 18

حارث نضری گفت: از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدم: سؤالی که از امام می کنند و در آن مورد چیزی در اختیارش نیست، جواب را از کجا کشف می کند؟ فرمود: یا به دلش خطور می شود یا به گوش می شنود.

همچنین شخصی به حضرت صادق عرض کرد: وقتی از امام سؤالی می کنند، چگونه جواب می دهد؟ فرمود: گاهی الهام می‌شود، گاهی به گوش می شنوند و گاهی نیز با هر دو. - . امالی شیخ طوسی: 260 -

امالی شیخ طوسی: ابو حمزه گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم می‌فرمود: بعضی از ما به دلش خطور می شود، بعضی از ما در خواب به او می‌گویند و بعضی از ما نیز صدا را می شنوند، مانند صدای زنجیری که در میان طشت بزنند، و بعضی با صورتی بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل مواجه می شوند.

**[ترجمه]

«3»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی بِالْإِسْنَادِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یُنْکَتُ فِی قَلْبِهِ وَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یُؤْتَی فِی مَنَامِهِ وَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یَسْمَعُ الصَّوْتَ مِثْلَ صَوْتِ السِّلْسِلَةِ فِی الطَّشْتِ وَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یَأْتِیهِ صُورَةٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِنَّا مَنْ یُنْکَتُ فِی قَلْبِهِ وَ مِنَّا مَنْ یُقْذَفُ ⁽³⁾فِی قَلْبِهِ وَ مِنَّا مَنْ یُخَاطَبُ وَ قَالَ علیه السلام إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یُعَایِنُ مُعَایَنَةً وَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یُنْقَرُ فِی قَلْبِهِ کَیْتَ کَیْتَ وَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یَسْمَعُ کَمَا یَقَعُ السِّلْسِلَةُ فِی الطَّشْتِ قَالَ قُلْتُ وَ الَّذِی یُعَایِنُونَ مَا هُوَ قَالَ خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: ابو حمزه گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: بعضی از ما بر دلش خطور می‌شود، بعضی به دل او القا می گردد و بعضی نیز با او صحبت می کنند. و فرمود: بعضی از ما با چشم خود مشاهده می کند، بعضی به دلش خطور می‌شود که چنین و چنان است و بعضی می شنوند مانند صدای زنجیری که در طشتی به حرکت در آید. عرض کردم: آنچه را که با چشم مشاهده می‌کنید چیست؟ فرمود: آفریده ای است بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل. - . امالی شیخ طوسی: 260 -

**[ترجمه]

بیان

لعل النکت و القذف نوعان من الإلهام و المراد بالمعاینة معاینة روح القدس و هو لیس من الملائکة مع أنه یحتمل أن تکون معاینة فی غیر وقت المخاطبة.

**[ترجمه]ممکن است «نکت» در دل و «قذف» بر دل دو نوع از الهام باشد که خطور شود یا القا گردد. و مراد از «مشاهده»، دیدن روح القدس است که از ملائکه نیست .

**[ترجمه]

«4»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ إِلَی الرِّضَا علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا یَنْقَلِبُ جَنَاحُ طَائِرٍ فِی الْهَوَاءِ إِلَّا وَ عِنْدَنَا فِیهِ عِلْمٌ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]عیون اخبارالرضا: به اسانید سه‌گانه تا حضرت رضا علیه السّلام و آن جناب از آباء گرام خود، از پیامبر اکرم نقل می کند که فرمود: پر پرنده‌ای در هوا تکان نمی‌خورد، مگر اینکه نزد ما در آن باره دانشی است. - . عیون اخبارالرضا: 200 -

**[ترجمه]

«5»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فِی صَحِیفَةٍ مِنَ الْحُدُودِ ثُلُثَ

جَلْدَةٍ مَنْ تَعَدَّی ذَلِکَ کَانَ عَلَیْهِ حَدُّ جَلْدَةٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالحمید از سلیمان نقل کرد که حضرت صادق علیه السّلام فرمود: در یک صحیفه‌ای، از حدود یک سوم

ص: 19

تازیانه بیان شده است که هر کس از آن تعدی کند، باید او را یک تازیانه زد. - .[2] بصائر الدرجات: 38 -

**[ترجمه]

«6»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ إِنَّ النَّاسَ یَذْکُرُونَ أَنَّ عِنْدَکُمْ صَحِیفَةً طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً فِیهَا مَا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ النَّاسُ وَ أَنَّ هَذَا هُوَ الْعِلْمُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَیْسَ هَذَا هُوَ الْعِلْمُ إِنَّمَا هُوَ أَثَرٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ الْعِلْمَ ⁽²⁾الَّذِی یَحْدُثُ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: منصور بن حازم از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که از آن حضرت پرسیدم: مردم می‌گویند نزد شما صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع که تمام نیازهای مردم در آن هست و علم همان است. فرمود: این علم نیست؛ اثری است که از پیامبر اکرم برای ما باقیمانده. علم - . شاید منظور این است که صحیفه باقی مانده از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اصول و کلیات است، ولی ما از وقایع شبانه روز اطلاع داریم که از آن عظیم‌تر است ومنافاتی ندارد که این علوم به حوادث وجزئیات، از اصول باقی مانده از پیامبر اکرم اخذ شده باشد. -

آن چیزی است که در هر شبانه روز پدید می‌آید. - . بصائر الدرجات: 38 -

**[ترجمه]

«7»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ بِشْرٍ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عِنْدَکُمُ التَّوْرَاةُ وَ الْإِنْجِیلُ وَ الزَّبُورُ وَ مَا فِی الصُّحُفِ الْأُولی صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی قَالَ نَعَمْ قُلْتُ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْعِلْمُ الْأَکْبَرُ قَالَ یَا حُمْرَانُ لَوْ لَمْ یَکُنْ غَیْرَ مَا کَانَ وَ لَکِنْ مَا یَحْدُثُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ عِلْمُهُ عِنْدَنَا أَعْظَمُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حمران بن اعین گفت: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: تورات و انجیل و زبور و آنچه در «الصُّحُفِ الْأُولی صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی.» - . اعلی / 18 - 19 - {صحیفه‌های گذشته، صحیفه‌های ابراهیم و موسی}، در نزد شما هست؟ فرمود: آری. عرض کردم: این همان علم اکبر است؟ فرمود: اگر در نزد ما غیر از علوم پیشینیان چیز دیگری نبود، این علم اکبر بود، ولی ما از حوادث شب و روز اطلاع داریم که این اطلاع بزرگ‌تر از آن است. - . بصائر الدرجات: 38 -

**[ترجمه]

بیان

لو لم یکن أی لو لم یکن لنا علم غیر العلم الذی کان للسابقین کان ما ذکر العلم الأکبر و لکن ما یحدث من العلم عندنا أکبر. أقول هاهنا إشکال قوی و هو أنه لما دلت الأخبار الکثیرة علی أن النبی صلی الله علیه و آله کان یعلم علم ما کان و ما یکون و جمع الشرائع و الأحکام و قد علم جمیع ذلک علیا علیه السلام و علم علی الحسن علیهما السلام و هکذا فأی شی‌ء یبقی حتی یحدث لهم باللیل و النهار. و یمکن أن یجاب عنه بوجوه الأول ما قیل إن العلم لیس یحصل بالسماع

و قراءة الکتب و حفظها فإن ذلک تقلید و إنما العلم ما یفیض من عند الله سبحانه علی قلب المؤمن یوما فیوما و ساعة فساعة فیکشف به من الحقائق ما تطمئن به النفس و ینشرح له الصدر و یتنور به القلب و الحاصل أن ذلک مؤکد و مقرر لما علم سابقا یوجب مزید الإیمان و الیقین و الکرامة و الشرف بإفاضة العلم علیهم بغیر واسطة المرسلین. الثانی أن یفیض علیهم علیهم السلام تفاصیل عندهم مجملاتها و إن أمکنهم استخراج التفاصیل مما عندهم من أصول العلم و مواده.

الثالث أن یکون مبنیا علی البداء فإن فیما علموا سابقا ما یحتمل البداء و التغییر فإذا ألهموا بما غیر من ذلک بعد الإفاضة علی أرواح من تقدم من الحجج أو أکد ما علموا بأنه حتمی لا یقبل التغییر کان ذلک أقوی علومهم أشرفها.

الرابع کما هو ⁽¹⁾أقوی عندی و هو أنهم علیهم السلام فی النشأتین سابقا علی الحیاة البدنی و لاحقا بعد وفاتهم یعرجون فی المعارف الربانیة الغیر المتناهیة علی مدارج الکمال إذ لا غایة لعرفانه تعالی و قربه و یظهر ذلک من کثیر الأخبار. و ظاهر أنهم إذا تعلموا فی بدو إمامتهم علما لا یقفون فی تلک المرتبة و یحصل لهم بسبب مزید القرب و الطاعات زوائد العلم و الحکم و الترقیات فی معرفة الرب تعالی و کیف لا یحصل لهم و یحصل ذلک لسائر الخلق مع نقص قابلیتهم و استعدادهم فهم علیهم السلام أولی بذلک و أحری. و لعل هذا أحد وجوه استغفارهم و توبتهم فی کل یوم سبعین مرة و أکثر إذ عند عروجهم إلی کل درجة رفیعة من درجات العرفان یرون أنهم کانوا فی المرتبة السابقة فی النقصان فیستغفرون منها و یتوبون إلیه تعالی و هذه جملة ما حل فی حل هذا الإشکال ببالی و أستغفر الله مما لا یرتضیه من قولی و فعالی.

**[ترجمه]«لو لم یکن» یعنی اگر برای ما علمی غیر از علوم پیشینیان نبود، آنچه که بیان گردید علم اکبر می بود، اما آنچه از علم برای ما پیش می آید، بسیار بزرگ‌تر از آن است.

مؤلف: در اینجا اشکال بزرگی است، به این معنی که اگر پیامبر اکرم طبق اخباری که حاکی از آن است که از گذشته و آینده و تمام شرایع و احکام اطلاع داشته و تمام آنها را به علی علیه السّلام آموخته و حضرت علی به امام حسن آموخته و به همین ترتیب آموخته شده است، پس دیگر چه چیز باقی می ماند که با گذشت شب و روز ائمه از آن مطلع شوند؟

این اشکال را می توان به

چند صورت جواب داد:

علم به طوری که گفته اند، با شنیدن

ص: 20

و کتاب خواندن و حفظ کردن حاصل نمی شود؛ این تقلید است. علم آن چیزی است که از جانب خدا بر دل مؤمن روز به روز و ساعت به ساعت افاضه می شود و به وسیله آن، چنان کشف حقایق می کند که اطمینان خاطر برایش پیدا می شود و شرح صدر می یابد و دلش نورانی می گردد. نتیجه اینکه این افاضه علم بر ائمه، تأکید و تثبیت آن علومی است که از قبل می دانستند و موجب مزید ایمان و یقین و شرافت و مقام آنها می شود، بی آنکه انبیا واسطه این افاضه باشند.

اینکه تفصیل و شرح علومی که به طور مجمل از آن اطلاع دارند، به ائمه علیهم السّلام افاضه می شود، با اینکه می توانند آن تفاصیل را خودشان از اصول و کلیات استخراج نمایند.

علوم آنها قابل بداء و تغییر می باشد، پس آنچه ائمه قبلا به آن علم پیدا کرده‌اند، مواردی است که احتمال بداء وتغییر درآن وجود دارد. بنابراین آنچه که به آنها الهام می شود، به چیزهایی که تفاوت دارد با آنها بعد از افاضه شدن آن بر ارواح حجت‌های پیشین است یا اینکه تأکیدی است بر اینکه آنچه می دانستند، حتمی و غیر قابل تغییر است. این قوی‌ترین و اشرف علوم آنان است.

جوابی است که به نظر من بهتر است و آن اینکه ائمه علیهم السّلام در دو زمان قبل از مرگ و بعد از مرگ، در معارف ربانی که نامتناهی است سیر کمالی می‌کنند، زیرا عرفان و قرب به خدا نهایت پذیر نیست و این معنی از اخبار زیادی به دست می آید.

مسلم است که وقتی ائمه علیهم السّلام علمی را در ابتدای امامت خود داشته باشند، به همین مرتبه باقی نمی مانند و به نسبت افزایش قرب به خدا و اطاعت و بندگی او، علوم و حکمت‌ها و ترقیات در معرفت پروردگار آنها افزایش می یابد. چطور ممکن است برای آنها چنین افزایشی به وجود نیاید، با اینکه برای مردم معمولی با نقص قابلیت و استعدادی که دارند پیش می‌آید؟ پس آنها شایسته‌تر و سزاوارتر به این افزایش هستند. شاید همین وجه دلیل استغفار و توبه ائمه علیهم السّلام است که در هر شبانه روز هفتاد مرتبه یا بیشتر توبه و استغفار می کنند، زیرا با عروج به هر درجه بالاتری از معرفت، متوجه می شوند که در مرتبه و درجه قبلی نقص داشته‌اند. پس استغفار و توبه می‌کنند به سوی خدا.

این بود تمام وجوهی که در رد این اشکال به نظر من رسید. استغفار می کنم از آنچه مورد رضای خدا نیست و بر زبانم جاری شد و از من سر زد.

**[ترجمه]

«8»

یر، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ بَکْرِ بْنِ کَرِبٍ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَمِعْنَاهُ یَقُولُ أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّ عِنْدَنَا مَا لَا نَحْتَاجُ إِلَی

النَّاسِ وَ إِنَّ النَّاسَ لَیَحْتَاجُونَ إِلَیْنَا إِنَّ عِنْدَنَا الصَّحِیفَةَ سَبْعُونَ ذِرَاعاً بِخَطِّ عَلِیٍّ علیه السلام وَ إِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمَا وَ عَلَی أَوْلَادِهِمَا فِیهَا مِنْ کُلِّ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَنَا فَتَدْخُلُونَ عَلَیْنَا فَنَعْرِفُ خِیَارَکُمْ مِنْ شِرَارِکُمْ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: بکر بن کرب گفت: نزد حضرت صادق علیه السّلام بودیم. شنیدیم که می فرمود: به خدا سوگند نزد ما چیزی است که ما را از

ص: 21

مردم بی‌نیاز می‌کند. مردم محتاج به مایند. در نزد ما صحیفه‌ای است به خط علی علیه السّلام و املای پیامبر اکرم - صلّی اللَّه علیهما و علی أولادهما - به طول هفتاد ذراع که در آن هر نوع حلال و حرامی ذکر شده. شما پیش ما می آیید و نزد ما می رسید و خوبتان را از بد می‌شناسیم. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

«9»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْجَامِعَةِ قَالَ تِلْکَ صَحِیفَةٌ سَبْعُونَ ذِرَاعاً فِی عَرْضِ الْأَدِیمِ مِثْلُ فَخِذِ الْفَالِجِ فِیهَا کُلُّ مَا یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ وَ لَیْسَ مِنْ قَضِیَّةٍ إِلَّا هِیَ فِیهَا حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی بن رئاب از حضرت صادق علیه السّلام راجع به جامعه پرسید. فرمود: جامعه صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع از پوست ران شتر بزرگ دو کوهان که در آن تمام نیازهای مردم هست و جواب هر پیشامدی در آن وجود دارد، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

بیان

الأدیم الجلد أو أحمره أو مدبوغه و الفالج الجمل الضخم ذو السنامین یحمل من السند للفحل.

**[ترجمه]«الادیم» یعنی پوست یا سرخی آن یا دباغی شده آن. و «الفالج» یعنی ماده شتر بزرگ دو کوهان که از هند برای زاد و ولد می آورند.

**[ترجمه]

«10»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ عِنْدَنَا لَصَحِیفَةً طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطُّ عَلِیٍّ علیه السلام بِیَدِهِ مَا مِنْ حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ إِلَّا وَ هُوَ فِیهَا حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سلیمان بن خالد گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: در نزد ما صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع و به املای پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و خط علی به دست خودشان که هر حلال و حرامی در آن هست، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

«11»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا بَا مُحَمَّدٍ إِنَّ عِنْدَنَا الْجَامِعَةَ وَ مَا یُدْرِیهِمْ مَا الْجَامِعَةُ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا الْجَامِعَةُ قَالَ صَحِیفَةٌ طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً بِذِرَاعِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمْلَاهُ مِنْ فَلْقِ فِیهِ وَ خَطَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَمِینِهِ فِیهَا کُلُّ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاسُ حَتَّی الْأَرْشُ فِی الْخَدْشِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: ابا محمد! ما در نزد خود جامعه داریم؛ چه می دانند جامعه چیست؟ عرض کردم: فدایت شوم! جامعه چیست؟ فرمود: صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع که رسول خدا صلی الله علیه وآله با زبان خود املا کرده و به خط علی علیه السّلام است که با دست راست آن حضرت نوشته شده. هر حلال و حرامی و تمام آنچه که مردم به آن محتاجند در آن هست، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

«12»

یر، بصائر الدرجات یَعْقُوبُ بْنُ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ وَ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَشَارَ إِلَی بَیْتٍ کَبِیرٍ وَ قَالَ یَا

حُمْرَانُ إِنَّ فِی هَذَا الْبَیْتِ صَحِیفَةً طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً بِخَطِّ عَلِیٍّ علیه السلام وَ إِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَوْ وَلِینَا النَّاسَ لَحَکَمْنَا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَمْ نَعْدُ مَا فِی هَذِهِ الصَّحِیفَةِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حمران بن اعین از حضرت باقر علیه السّلام نقل کرد که آن حضرت به یک خانه بزرگ اشاره کرد و فرمود:

ص: 22

ای حمران! در این خانه صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع، به خط علی و املای پیامبر اکرم. اگر حاکم بر مردم بشویم، به آنچه که خدا نازل کرده میان آنها حکم می کنیم و از دستور صحیفه تجاوز نمی‌کنیم. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

«13»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ عِنْدَنَا صَحِیفَةً طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً أَمْلَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ وَ إِنَّ فِیهَا لَجَمِیعَ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاسُ حَتَّی أَرَشَ الْخَدْشِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن سنان گفت: از امام صادق علیه السّلام شنیدم که فرمود: در نزد ما صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع که پیامبر صلی الله علیه وآله آن را املا فرموده و به خط خود علی علیه السّلام است و در آن تمام آنچه مردم به آن محتاجند هست، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

«14»

أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ عِنْدَنَا صَحِیفَةً مِنْ کُتُبِ عَلِیٍّ علیه السلام طُولُهَا سَبْعُونَ ذَرْعاً فَنَحْنُ نَتَّبِعُ مَا فِیهَا لَا نَعْدُوهَا وَ سَأَلْتُهُ عَنْ مِیرَاثِ الْعِلْمِ مَا بَلَغَ أَ جَوَامِعُ هُوَ مِنَ الْعِلْمِ أَمْ فِیهِ تَفْسِیرُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ الَّتِی تَتَکَلَّمُ فِیهِ النَّاسُ مِثْلِ الطَّلَاقِ وَ الْفَرَائِضِ فَقَالَ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَتَبَ الْعِلْمَ کُلَّهُ الْقَضَاءَ وَ الْفَرَائِضَ فَلَوْ ظَهَرَ أَمْرُنَا لَمْ یَکُنْ شَیْ‌ءٌ إِلَّا فِیهِ سُنَّةٌ نُمْضِیهَا ⁽³⁾.

**[ترجمه]محمد بن مسلم گفت: امام باقر علیه السّلام فرمود: نزد ما صحیفه‌ای از کتاب علی علیه السّلام است که طول آن هفتاد ذراع می باشد و ما از آنچه در آن است تبعیت می کنیم و از آن تجاوز نمی کنیم. از آن حضرت در مورد میراث باقی مانده علوم پرسیدم و گفتم: آیا جامعه‌ها جزئی از علوم هستند یا اینکه در آن تفسیر تمام اموری است که مردم در مورد آن تکلم می کنند، مانند طلاق و فرائض؟ فرمود: علی علیه السّلام تمام علم را از قضاء وفرائض کتابت کرد. هنگامی که امر ما ظاهر شود، چیزی نمی ماند مگر اینکه برای ما در آن سنتی است که به آن عمل خواهیم کرد. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

«15»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ ⁽⁴⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ عِنْدَنَا لَصَحِیفَةً یُقَالُ لَهَا الْجَامِعَةُ مَا مِنْ حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ إِلَّا وَ هُوَ فِیهَا حَتَّی أَرْشِ الْخَدْشِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سلیمان بن خالد گفت: شنیدم که امام علیه السلام می فرمود: در نزد ما صحیفه‌ای است که به آن جامعه می گویند؛ تمام حلال‌ها وحرام‌ها در آن است، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

«16»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ⁽⁶⁾قَالَ: أَخْرَجَ إِلَیَّ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام صَحِیفَةً فِیهَا الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ الْفَرَائِضُ قُلْتُ مَا هَذِهِ قَالَ هَذِهِ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ قَالَ قُلْتُ فَمَا تُبْلَی قَالَ فَمَا یُبْلِیهَا قُلْتُ وَ مَا تُدْرَسُ قَالَ وَ مَا یَدْرُسُهَا قَالَ هِیَ الْجَامِعَةُ ⁽⁷⁾أَوْ مِنَ الْجَامِعَةِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو جعفر احول گفت: حضرت باقر علیه السّلام صحیفه‌ای را به من نشان داد که در آن حلال و حرام و فرائض بود. پرسیدم: این چیست؟ فرمود: نوشته‌ای است به املای پیامبر و خط حضرت علی علیه السّلام. گفتم: از بین نمی رود؟ فرمود: چه چیز می تواند آن را از بین ببرد؟ پرسیدم: کهنه و مندرس نمی شود؟ گفت: چه چیز می تواند آن را کهنه کند؟ فرمود: این جامعه است یا از جامعه است؟ - . بصائر الدرجات: 39 -

ص: 23

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام فما یبلیها أی أی شی‌ء یقدر علی إبلائها و الله حافظها لنا أو لا تقع علیها الأیدی کثیرا حتی تبلی أو تدرس و تمحی.

**[ترجمه]یعنی چه چیز می تواند آن را کهنه کند؟ خدا آن را برای ما حفظ می‌کند. یا منظور این است که در دسترس مردم نیست تا آسیبی به آن رسد یا کهنه شود یا از بین برود.

**[ترجمه]

«17»

یر یَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ الرَّازِیُّ الْحَرِیرِیُّ عَنْ أَبِی عِمْرَانَ الْأَرْمَنِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ ⁽¹⁾قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ عِنْدَنَا صَحِیفَةً طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً فِیهَا مَا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ حَتَّی إِنَّ فِیهَا أَرْشَ الْخَدْشِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالله بن ابی یعفور گفت: امام صادق علیه السّلام فرمود: در نزد ما صحیفه‌ای است که طول آن هفتاد ذراع است و در آن تمام آنچه که به آن احتیاج پیدا شود وجود دارد، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

«18»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام نَحْواً مِنْ سِتِّینَ رَجُلًا قَالَ فَسَمِعْتُهُ یَقُولُ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ صَحِیفَةٌ طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ حَلَالٍ أَوْ حَرَامٍ إِلَّا وَ هُوَ فِیهَا حَتَّی إِنَّ فِیهَا أَرْشَ الْخَدْشِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمد بن عبدالملک گفت: حدود شصت نفر نزد امام صادق علیه السّلام بودیم که شنیدم فرمود: به خدا قسم در نزد ما صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع که هیچ حلال و حرام الهی وجود ندارد، مگر اینکه در آن صحیفه ذکر گردیده، حتی در آن جریمه خدشه نیز هست. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

«19»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْمُنَخَّلِ بْنِ جَمِیلٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ عِنْدِی لَصَحِیفَةً فِیهَا تِسْعَ عَشْرَةَ صَحِیفَةً قَدْ ⁽⁴⁾حَبَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: جابر بن یزید از امام باقر علیه السّلام نقل کرد که آن حضرت فرمود: در نزد من صحیفه‌ای است که در آن نوزده صحیفه وجود دارد که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را هبه کرده است. - . بصائر الدرجات: 39 -

**[ترجمه]

«20»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَیْهِ وَ فِی یَدِهِ صَحِیفَةٌ فَغَطَّاهَا مِنِّی بِطَیْلَسَانِهِ ثُمَّ أَخْرَجَهَا فَقَرَأَهَا عَلَیَّ إِنَّ مَا یُحَدِّثُ بِهَا الْمُرْسَلُونَ کَصَوْتِ السِّلْسِلَةِ أَوْ کَمُنَاجَاةِ الرَّجُلِ صَاحِبَهُ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره گفت: خدمت امام رسیدم و در دستش صحیفه‌ای بود. آن را زیر لباس خود کرد و از من پوشاند. بعد خارج کرد و برای من خواند: آنچه پیامبران نقل می کنند، مانند صدای زنجیر یا گفتگوی شخصی است با دیگری. - . بصائر الدرجات: 39 - 40 -

**[ترجمه]

بیان

إن ما یحدث إلی آخره هو الذی قرأه علیه السلام من تلک الصحیفة.

**[ترجمه]اینکه گفته: آنچه پیامبران نقل می کنند...تا آخر جمله، منظور آن چیزی است که امام علیه السّلام از صحیفه قرائت کرده است.

**[ترجمه]

«21»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یُونُسَ عَنْ مُعَتِّبٍ قَالَ قَالَ: أَخْرَجَ

إِلَیْنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام صَحِیفَةً عَتِیقَةً مِنْ صُحُفِ عَلِیٍّ علیه السلام فَإِذَا فِیهَا مَا نَقُولُ إِذَا جَلَسْنَا لِنَتَشَهَّدَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: معتب گفت: امام صادق علیه السّلام

ص: 24

صحیفه‌ای قدیمی از صحیفه‌های علی علیه السّلام را به ما نشان داد که در آن، آنچه را که هنگامی که ما نشستیم می گفتیم مشاهده کردیم. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«22»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی عِمْرَانَ عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ وَ ذَکَرَ ابْنُ شُبْرُمَةَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَیْنَ هُوَ مِنَ الْجَامِعَةِ إِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطِّ عَلِیٍّ علیه السلام فِیهَا الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر از امام صادق علیه السّلام نقل کرد که آن حضرت وقتی که صحبت از ابن شبرمه شد فرمود: او از جامعه چه می داند! املای رسول الله صلی الله علیه و آله و خط علی علیه السّلام است؛ در آن تمام حلال و حرام، حتی جریمه خدشه هست. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«23»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ أَوْ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ عِنْدَنَا صَحِیفَةً فِیهَا مَا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ حَتَّی إِنَّ فِیهَا أَرْشَ الْخَدْشِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: منصور بن حازم گفت: شنیدم که امام صادق علیه السّلام فرمود: در نزد ما صحیفه‌ای است که در آن تمام آنچه به آن احتیاج پیدا شود وجود دارد، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«24»

یر، بصائر الدرجات عَلِیُّ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ سُوَیْدٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کُنْتُ عِنْدَهُ فَدَعَا بِالْجَامِعَةِ فَنَظَرَ فِیهَا جَعْفَرٌ ⁽⁴⁾فَإِذَا هُوَ فِیهَا الْمَرْأَةُ تَمُوتُ وَ تَتْرُکُ زَوْجَهَا لَیْسَ لَهَا وَارِثٌ غَیْرُهُ قَالَ فَلَهُ الْمَالُ کُلُّهُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر از حضرت باقر علیه السّلام نقل کرد که من خدمت ایشان بودم، جامعه را خواست و در آن نظر کرد. این مسأله بود که زنی می میرد و فقط همسر دارد و وارث دیگری ندارد. گفت: تمام مال متعلق به مرد است. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«25»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ فِی الْبَیْتِ صَحِیفَةً طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ إِلَّا وَ (هُوَ) فِیهَا حَتَّی أَرْشِ الْخَدْشِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالرحمن بن ابی عبد الله از امام صادق علیه السّلام نقل کرد که شنیدم آن حضرت فرمود: در خانه صحیفه‌ای است که در آن تمام حلال و حرام الهی وجود دارد، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«26»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ مَعْرُوفٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: وَ اللَّهِ إِنَّ عِنْدَنَا لَصَحِیفَةً طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً فِیهَا جَمِیعُ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاسُ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ إِمْلَاءُ ⁽⁷⁾رَسُولِ اللَّهِ

صلی الله علیه و آله وَکَتَبَهَا عَلیٌّ بِیَدِهِ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیهِ.⁽¹⁾

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابی العباس از امام صادق علیه السّلام نقل کرد که آن حضرت فرمود: به خدا قسم نزد ما صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع که در آن جمیع آنچه به آن احتیاج پیدا شود وجود دارد، حتی جریمه خدشه. این صحیفه به املای رسول خدا

ص: 25

صلی الله علیه و آله است که علی صلوات الله علیه با دست خود آن را نوشته است. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«27»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا إِبْرَاهِیمَ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ أَوْحَی إِلَی مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَدْ فَنِیَتْ أَیَّامُکَ وَ ذَهَبَتْ دُنْیَاکَ وَ احْتَجْتَ إِلَی لِقَاءِ رَبِّکَ فَرَفَعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ بَاسِطاً وَ قَالَ اللَّهُمَّ عِدَتَکَ الَّتِی وَعَدْتَنِی إِنَّکَ لَا تُخْلِفُ الْمِیعَادَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنِ ائْتِ أُحُداً أَنْتَ وَ مَنْ تَثِقُ بِهِ فَأَعَادَ الدُّعَاءَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ امْضِ أَنْتَ وَ ابْنُ عَمِّکَ حَتَّی تَأْتِیَ أُحُداً ثُمَّ اصْعَدْ ⁽²⁾عَلَی ظَهْرِهِ فَاجْعَلِ الْقِبْلَةَ فِی ظَهْرِکَ ثُمَّ ادْعُ وَحْشَ الْجَبَلِ تُجِبْکَ فَإِذَا أَجَابَتْکَ فَاعْمِدْ إِلَی جَفْرَةٍ مِنْهُنَّ أُنْثَی وَ هِیَ ⁽³⁾تُدْعَی الْجَفْرَةَ حِینَ نَاهَدَ قَرْنَاهَا الطُّلُوعَ وَ تَشْخُبُ أَوْدَاجُهَا دَماً وَ هِیَ الَّتِی لَکَ فَمُرِ ابْنَ عَمِّکَ لِیَقُمْ إِلَیْهَا فَیَذْبَحُهَا ⁽⁴⁾وَ یَسْلَخُهَا مِنْ قِبَلِ الرَّقَبَةِ وَ یَقْلِبُ دَاخِلَهَا فَتَجِدُهُ مَدْبُوغاً ⁽⁵⁾وَ سَأُنْزِلُ عَلَیْکَ الرُّوحَ ⁽⁶⁾وَ جَبْرَئِیلَ مَعَهُ دَوَاةٌ وَ قَلَمٌ وَ مِدَادٌ لَیْسَ هُوَ مِنْ مِدَادِ الْأَرْضِ یَبْقَی الْمِدَادُ وَ یَبْقَی الْجِلْدُ لَا تَأْکُلُهُ الْأَرْضُ وَ لَا یُبْلِیهِ التُّرَابُ لَا یَزْدَادُ کُلَّمَا یُنْشَرُ إِلَّا جِدَّةً غَیْرَ أَنَّهُ یَکُونُ مَحْفُوظاً مَسْتُوراً فَیَأْتِی وَحْیٌ یُعْلِمُ بِمَا کَانَ ⁽⁷⁾وَ مَا یَکُونُ إِلَیْکَ وَ تُمْلِیهِ عَلَی ابْنِ عَمِّکَ وَ لْیَکْتُبْ وَ یَمُدُّ ⁽⁸⁾مِنْ تِلْکَ الدَّوَاةِ فَمَضَی صلی الله علیه و آله حَتَّی انْتَهَی إِلَی الْجَبَلِ فَفَعَلَ مَا أَمَرَهُ فَصَادَفَ مَا وَصَفَ لَهُ رَبُّهُ فَلَمَّا ابْتَدَأَ فِی سَلْخِ الْجَفْرَةِ نَزَلَ جَبْرَئِیلُ وَ الرُّوحُ الْأَمِینُ وَ عِدَّةٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ لَا یُحْصِی عَدَدَهُمْ

إِلَّا اللَّهُ وَ مَنْ حَضَرَ ذَلِکَ الْمَجْلِسَ ثُمَّ وَضَعَ عَلِیٌّ علیه السلام الْجِلْدَ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ جَاءَتْهُ الدَّوَاةُ ⁽¹⁾وَ الْمِدَادُ أَخْضَرَ کَهَیْئَةِ الْبَقْلِ وَ أَشَدَّ خُضْرَةً وَ أَنْوَرَ ثُمَّ نَزَلَ الْوَحْیُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَجَعَلَ یُمْلِی عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَ یَکْتُبُ عَلِیٌّ علیه السلام أَنَّهُ یَصِفُ کُلَّ زَمَانٍ وَ مَا فِیهِ وَ یُخْبِرُهُ بِالظَّهْرِ وَ الْبَطْنِ وَ خَبَّرَهُ بِکُلِّ مَا کَانَ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ فَسَّرَ لَهُ أَشْیَاءَ لَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهَا إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ فَأَخْبَرَهُ بِالْکَائِنِینَ مِنْ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ أَبَداً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ أَخْبَرَهُ بِکُلِّ عَدُوٍّ یَکُونُ لَهُمْ فِی کُلِّ زَمَانٍ مِنَ الْأَزْمِنَةِ حَتَّی فَهِمَ ذَلِکَ کُلَّهُ وَ کَتَبَهُ ثُمَّ أَخْبَرَهُ بِأَمْرِ مَا یَحْدُثُ عَلَیْهِ ⁽²⁾مِنْ بَعْدِهِ فَسَأَلَهُ عَنْهَا فَقَالَ الصَّبْرَ الصَّبْرَ وَ أَوْصَی إِلَی الْأَوْلِیَاءِ ⁽³⁾بِالصَّبْرِ وَ أَوْصَی إِلَی أَشْیَاعِهِمْ بِالصَّبْرِ وَ التَّسْلِیمِ حَتَّی یَخْرُجَ الْفَرَجُ وَ أَخْبَرَهُ بِأَشْرَاطِ أَوَانِهِ وَ أَشْرَاطِ وُلْدِهِ ⁽⁴⁾وَ عَلَامَاتٍ تَکُونُ فِی مُلْکِ بَنِی هَاشِمٍ فَمِنْ هَذَا الْکِتَابِ اسْتُخْرِجَتْ أَحَادِیثُ الْمَلَاحِمِ کُلُّهَا وَ صَارَ الْوَصِیُّ إِذَا أَفْضَی إِلَیْهِ الْأَمْرُ تَکَلَّمَ بِالْعَجَبِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: حسن بن راشد گفت از حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام شنیدم که می فرمود: خداوند به حضرت محمّد وحی کرد که ایامت به پایان رسیده و مدت عمرت در دنیا تمام شده و باید به دیدار خدا بشتابی. پیامبر اکرم دست خود را به آسمان بلند کرده گفت: «بار خدایا! وعده‌ای به من داده‌ای و تو خلاف وعده نمی کنی!»

خدا به او وحی کرد با کسی که به او اطمینان داری به جانب احد برو. پیامبر اکرم دعای قبل را تکرار کرد و خداوند وحی به او کرد که با پسر عمویت به جانب احد برو، بر آن بالا برو و قبله را پشت سر خود قرار بده و حیوانات وحشی کوه را صدا بزن تا جوابت دهند. وقتی جواب دادند، یک بره میش چهار ماهه که تازه شاخ‌هایش شروع به در آمدن کرده و از رگ‌های گردنش خون جاری است، همان بره مربوط به تو است. به پسر عمویت بگو که آن را بکشد و از طرف گردن پوست بکند. وقتی پوست آن را برگرداند، می بینی که دباغی شده است. به زودی روح الامین و جبرئیل با دوات و قلم و مرکب نازل می‌شود که البته از نوع مرکب‌های روی زمین نیست؛ اثر مرکب باقی می ماند و پوست هم کهنه نمی شود و زمین آن را از بین نمی برد و خاک موجب نابودی آن نمی شود و هر وقت باز کنی، تازه است و محفوظ و مستور خواهد بود. علم گذشته و آینده بر تو وحی می شود و تو آن را برای پسر عمویت می خوانی و او با همان دوات آنها را می نویسد.

پیامبر اکرم به جانب احد رفت و طبق آنچه که دستور گرفته بود، عمل کرد و تمام چیزهایی که قبلا برایش توضیح داده شده بود، به وقوع پیوست. همین که شروع به پوست کندن بره کرد، جبرئیل و روح الامین نازل شد، با گروهی از ملائکه که تعداد آنها را

ص: 26

جز خدا کسی نمی دانست و کسانی که در آن مجلس حضور داشتند. علی علیه السّلام پوست و مرکبی سبز رنگ، شبیه سبزه بلکه سبزتر از سبزی و روشن‌تر از آن را مقابل خود گذاشت.

سپس بر حضرت محمّد وحی نازل شد و شروع به خواندن برای علی علیه السّلام کرد. آن جناب خصوصیات هر زمان و هر آنچه را که در آن زمان اتفاق می‌افتد می نوشت، و باطن و ظاهر آن را توضیح می داد و از تمام گذشته و آینده تا روز قیامت او را مطلع کرد، و مطالبی را برایش تفسیر کرد که جز خدا و راسخین در علم، از تأویل آن اطلاع ندارد. پس او را از تعداد اولیای خدا از ذریه خود تا روز قیامت مطلع کرد و تمام دشمنان خود را در هر زمان معرفی نمود که علی علیه السّلام متوجه تمام آنها شد و آنها را نوشت.

سپس او را از پیشامدهایی که پس از پیامبر برایش پیش می آمد مطلع کرد. علی علیه السّلام وظیفه خود را پرسید. فرمود: باید صبر کنی، صبر! و به ائمه دستور صبر داد و به شیعیان ایشان نیز دستور صبر و تسلیم داد، تا فرج برسد. و علامت‌های آن زمان‌ها و علامات پیدایش آن را توضیح داد و نشانه‌هایی را که در فرمانروایی بنی هاشم است اطلاع داد. تمام وقایع و پیشامدها در همین کتاب وجود دارد و هر امامی که به امامت می رسد، مطالب عجیبی را به

گوش مردم می رساند. - . بصائر الدرجات: 149 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی الجفر من أولاد الشاء ما عظم و استکرش أو بلغ أربعة أشهر و قال نهد الثدی کمنع و نصر کعب. أقول فی أکثر نسخ البصائر هکذا و هی تدعی الجفرة بأحد قرنیها الطلوع و ما فی الأصل موافق لبصائر سعد و هو الصواب و الجدة کأنه مصدر جد یجد أی صار جدیدا و المد الاستمداد من الدواة.

**[ترجمه]فیروز آبادی می گوید: «جفر» از بچه‌های گوسفند است، هنگامی که بزرگ شود و شکم آورد، یا اینکه به چهار ماهگی برسد، و بزرگ و برجسته شدن پستان مانند ممنوع بودن است و «نصر» برآمدن پستان است.

مؤلف: در بیشتر نسخه‌های بصائر الدرجات چنین آمده: «بره‌ای که یکی از شاخ‌هایش شروع به در آمدن کرده بود.» اما آنچه که در «اصل» آمده، موافق بصائر الدرجات «سعد» وصحیح است. ظاهرا «الجدة» مصدر «جد» است و «یجد» یعنی جدید شد، و «المد» استمداد از دوات است.

**[ترجمه]

«28»

قب، المناقب لابن شهرآشوب صَفْوَانُ بْنُ یَحْیَی عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: وَ اللَّهِ لَقَدْ أُعْطِینَا عِلْمَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ عِنْدَکُمْ عِلْمُ

الْغَیْبِ فَقَالَ لَهُ وَیْحَکَ إِنِّی لَأَعْلَمُ مَا فِی أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ وَیْحَکُمْ وَسِّعُوا صُدُورَکُمْ وَ لْتُبْصِرْ أَعْیُنُکُمْ وَ لْتَعِ قُلُوبُکُمْ فَنَحْنُ حُجَّةُ اللَّهِ تَعَالَی فِی خَلْقِهِ وَ لَنْ یَسَعَ ذَلِکَ إِلَّا صَدْرُ کُلِّ مُؤْمِنٍ قَوِیٍّ قُوَّتُهُ کَقُوَّةِ جِبَالِ تِهَامَةَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهِ لَوْ أَرَدْتُ أَنْ أُحْصِیَ لَکُمْ کُلَّ حَصَاةٍ عَلَیْهَا لَأَخْبَرْتُکُمْ وَ مَا مِنْ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ إِلَّا وَ الْحَصَی تَلِدُ إِیلَاداً کَمَا یَلِدُ هَذَا الْخَلْقُ وَ اللَّهِ لَتَتَبَاغَضُونَ بَعْدِی حَتَّی یَأْکُلَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب: صفوان بن یحیی به نقل از یکی از راویان خود از حضرت صادق علیه السّلام نقل می کند که فرمود: به خدا قسم به ما علم اولین و آخرین داده شده است. مردی از اصحاب امام عرض کرد: فدایت شوم! آیا شما از

ص: 27

غیب اطلاع دارید؟ فرمود: وای بر تو! من نطفه‌هایی را که در صلب مردان و رحم زنان است می دانم. وای بر شما! سینه‌های خود را گسترش دهید و بینا باشید و بر دل بسپارید که ما حجت خدای تعالی در میان مردمیم. و این معنی را جز سینه مؤمنان قوی که نیرویشان به اندازه نیروی کوه‌های تهامه باشد نمی تواند تحمل کند، جز با اجازه خدا. سوگند به خدا که اگر بخواهم بشمارم سنگ‌ریزه‌ای که بر روی آن کوه‌هاست، می‌شمارم و در هر روز و شب ریگ‌ها مثل زاد و ولد مردم به وجود می‌آیند. به خدا قسم بعد از من شما با یکدیگر به دشمنی می پردازید، تا آنجا که به جان یکدیگر می‌افتید. - . مناقب 3 : 374 -

**[ترجمه]

«29»

قب، المناقب لابن شهرآشوب بُکَیْرُ بْنُ أَعْیَنَ قَالَ: قُبِضَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَلَی ذِرَاعِ نَفْسِهِ وَ قَالَ یَا بُکَیْرُ هَذَا وَ اللَّهِ جِلْدُ رَسُولِ اللَّهِ وَ هَذِهِ وَ اللَّهِ عُرُوقُ رَسُولِ اللَّهِ وَ هَذَا وَ اللَّهِ لَحْمُهُ وَ هَذَا عَظْمُهُ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْلَمُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ أَعْلَمُ مَا فِی الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مَا فِی الدُّنْیَا وَ أَعْلَمُ مَا فِی الْآخِرَةِ فَرَأَی تَغَیُّرَ جَمَاعَةٍ فَقَالَ یَا بُکَیْرُ إِنِّی لَأَعْلَمَ ذَلِکَ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی إِذْ یَقُولُ وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ ⁽²⁾.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب: بکیر بن اعین گفت: حضرت صادق علیه السّلام آرنج خود را گرفت و فرمود: بکیر! به خدا سوگند این پوست پیامبر اکرم است و به خدا سوگند این رگ‌های پیامبر است و به خدا قسم این گوشت او و استخوان اوست. سوگند به خدا که من آنچه را که در آسمان‌ها و زمین و آنچه را که در دنیاست می دانم، و آنچه را که در آخرت است می دانم. در این موقع ایشان متوجه تغییر چهره بعضی از حاضران شد و فرمود: بکیر! من این مطلب را از روی کتاب خدا می دانم، زیرا در این آیه می فرماید: «وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ.» - . نحل / 89 - {این کتاب را که روشنگر هر چیزی است بر او نازل کردیم.} - . مناقب 3 : 374 -

**[ترجمه]

«30»

ختص، الإختصاص حَمْزَةُ بْنُ یَعْلَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ یَا جَابِرُ إِنَّا لَوْ کُنَّا نُحَدِّثُکُمْ بِرَأْیِنَا وَ هَوَانَا لَکُنَّا مِنَ الْهَالِکِینَ وَ لَکِنَّا نُحَدِّثُکُمْ بِأَحَادِیثَ نَکْنِزُهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَمَا یَکْنِزُ هَؤُلَاءِ ذَهَبَهُمْ وَ وَرِقَهُمْ ⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص: جابر از حضرت باقر نقل کرد که فرمود: جابر! اگر ما شما را به رأی و هوای نفس خود حدیث کنیم، هر آینه از هلاک‌شدگان خواهیم بود، ولی آنچه حدیث که برای شما می گوییم، ذخیره‌ای است که از پیامبر اکرم داریم، همان طور که مردم طلا و نقره خود را ذخیره می کنند. - . اختصاص: 280 -

**[ترجمه]

«31»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ ابْنِ دَرَّاجٍ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّا عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّنَا بَیَّنَهَا لِنَبِیِّهِ فَبَیَّنَهَا نَبِیُّهُ صلی الله علیه و آله لَنَا وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَکُنَّا کَهَؤُلَاءِ النَّاسِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]اختصاص: فضیل از حضرت باقر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: ما با برهان و دلیل واقعی به خدای خود معتقدیم، که خداوند پیامبرش را بر آن برهان و دلیل وارد کرده است. پیامبر اکرم آن را برای ما بیان کرده است. اگر نه این طور بود، ما هم با این مردم برابر بودیم. - . اختصاص: 280 -

**[ترجمه]

«32»

ختص، الإختصاص ابْنُ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً أَلْفَ بَابٍ یَفْتَحُ کُلُّ بَابٍ أَلْفَ بَابٍ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]اختصاص: مرازم از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که فرمود: پیامبر اکرم به علی هزار باب از علم آموخت که از هر بابی، هزار باب دیگر می گشود. - . اختصاص: 282 -

ص: 28

**[ترجمه]

«33»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ عِیسَی عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُلْتُ ⁽¹⁾لَهُ إِنَّ الشِّیعَةَ یَتَحَدَّثُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَّمَ عَلِیّاً بَاباً یُفْتَحُ مِنْهُ أَلْفُ بَابٍ ⁽²⁾فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا أَبَا مُحَمَّدٍ عَلَّمَ وَ اللَّهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً أَلْفَ بَابٍ یُفْتَحُ ⁽³⁾لَهُ مِنْ کُلِّ بَابٍ أَلْفُ بَابٍ فَقُلْتُ لَهُ ⁽⁴⁾هَذَا وَ اللَّهِ الْعِلْمُ قَالَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ وَ لَیْسَ بِذَاکَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام رسیدم و عرض کردم: شیعه نقل می کند که پیامبر اکرم به علی یک باب از علم آموخت که از آن هزار باب گشوده می شد. امام صادق علیه السّلام فرمود: به خدا قسم پیامبر به علی علیه السّلام هزار باب آموخت که از هر بابی، برای او هزار باب گشوده می شد. عرض کردم: این به خدا علم است! فرمود: آری، این علم است، ولی آن علم نیست. - . بصائر الدرجات: 86 -

**[ترجمه]

«34»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِلَالٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً علیه السلام بَاباً یُفْتَحُ مِنْهُ ⁽⁶⁾أَلْفُ بَابٍ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]اختصاص: عبدالله بن هلال گفت: امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السّلام بابی را آموخت که از آن هزار باب باز می‌شود. - . اختصاص: 282 -

**[ترجمه]

«35»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی وَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِثْلَهُ ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]اختصاص: ابن بکیر از امام صادق علیه السّلام مانند روایت قبل را نقل می‌کند. - . اختصاص: 282 -

**[ترجمه]

«36»

ختص، الإختصاص ابْنُ یَزِیدَ وَ ابْنُ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام لَقَدْ عَلَّمَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَلْفَ بَابٍ یَفْتَحُ کُلُّ بَابٍ أَلْفَ بَابٍ ⁽⁹⁾.

**[ترجمه]اختصاص: ثمالی از امام باقر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا هزار باب آموخت که از هر بابی، هزار باب گشوده می شود. - . اختصاص: 283 -

**[ترجمه]

«37»

ختص، الإختصاص الْیَقْطِینِیُّ وَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ صَبَّاحٍ الْمُزَنِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: قَالَ

إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَّمَنِی أَلْفَ بَابٍ مِنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ مِمَّا کَانَ وَ مِمَّا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ کُلُّ بَابٍ مِنْهَا یَفْتَحُ أَلْفَ بَابٍ فَذَلِکَ أَلْفُ أَلْفِ بَابٍ حَتَّی عَلِمْتُ عِلْمَ الْمَنَایَا وَ الْبَلَایَا وَ فَصْلَ الْخِطَابِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]اختصاص: ابن نباته از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل کرد که فرمود:

ص: 29

پیامبر اکرم به من هزار باب از حلال و حرام از آنچه قبلا بوده و آنچه تا روز قیامت خواهد آمد آموخت که از هر باب، هزار باب گشوده می شود که می‌شود هزار هزار باب، تا آنجا که من بر مرگ و میرها و بلاها و فصل الخطاب مطلع شدم. - . اختصاص: 273 -

**[ترجمه]

«38»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی وَ ابْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام ⁽²⁾قَالَ: عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً أَلْفَ حَرْفٍ یَفْتَحُ أَلْفَ حَرْفٍ وَ الْأَلْفُ حَرْفٍ مِنْهَا یَفْتَحُ أَلْفَ حَرْفٍ ⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص: ثمالی از علی بن الحسین علیه السّلام نقل کرد که فرمود: پیامبر اکرم هزار حرف را به علی آموخت که هزار حرف را می گشاید و هزار حرف از آنها، هزار حرف را می گشاید. - . اختصاص: 284 -

**[ترجمه]

«39»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی وَ ابْنُ هَاشِمٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً علیه السلام حَرْفاً یَفْتَحُ أَلْفَ حَرْفٍ کُلُّ حَرْفٍ مِنْهَا یَفْتَحُ أَلْفَ حَرْفٍ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]اختصاص: ابن ابو عبدالله از امام صادق علیه السّلام نقل کرد که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله حرفی را به علی علیه السّلام آموخت که هزار حرف را می‌گشاید و هر حرفی از آنها، هزار حرف را می گشاید. - . اختصاص: 285 -

**[ترجمه]

«40»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی وَ ابْنُ أَبِی الْخَطَّابِ وَ ابْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً کَلِمَةً یَفْتَحُ أَلْفَ کَلِمَةٍ وَ الْأَلْفُ کَلِمَةٍ یَفْتَحُ کُلُّ کَلِمَةٍ أَلْفَ کَلِمَةٍ ⁽⁵⁾.

ختص، الإختصاص ابن یزید و ابن هاشم عن ابن أبی عمیر عن منصور مثله ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]اختصاص: ثمالی از امام سجاد علیه السّلام نقل کرد که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله کلمه‌ای را به علی علیه السّلام آموخت که هزار کلمه را می گشاید و هر کلمه‌ای از این هزار کلمه، هزار کلمه را می گشاید. - . اختصاص: 285 -

اختصاص: منصور نیز مانند همین روایت را نقل می کند. - . اختصاص: 285 -

**[ترجمه]

«41»

ختص، الإختصاص الْحَجَّالُ عَنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَوْصَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام بِأَلْفِ کَلِمَةٍ یَفْتَحُ کُلُّ کَلِمَةٍ أَلْفَ کَلِمَةٍ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]اختصاص: عبدالحمید بن ابو دیلم گفت: امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله هزار کلمه را به علی علیه السّلام وصیت کرد که از هر کلمه‌ای، هزار کلمه گشوده می شود. - . اختصاص: 285 -

**[ترجمه]

«42»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی وَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَالَ فِی النَّاسِ وَ أَنَالَ وَ أَنَالَ وَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ عِنْدَنَا مَعَاقِلُ الْعِلْمِ وَ أَبْوَابُ الْحُکْمِ وَ

ضِیَاءُ الْأَمْرِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]اختصاص: محمد بن مسلم از امام باقر علیه السّلام نقل کرد که آن حضرت فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله علوم بسیاری را از چپ و راست به مردم اعطاء فرمود و در نزد ما اهل بیت، معاقل علم و ابواب حکمت

ص: 30

و سرچشمه‌های امور است. - . اختصاص: 307 - 308 -

**[ترجمه]

«43»

ختص، الإختصاص ابْنُ یَزِیدَ وَ الْیَقْطِینِیُّ عَنْ زِیَادٍ الْقَنْدِیِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عِنْدَ الْعَامَّةِ مِنْ أَحَادِیثِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله شَیْ‌ءٌ یَصِحُّ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَالَ النَّاسَ وَ أَنَالَ وَ أَنَالَ وَ عِنْدَنَا مَعَاقِلُ الْعِلْمِ وَ فَصْلُ مَا بَیْنَ النَّاسِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]اختصاص: هشام بن سالم گفت: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: در نزد ما عوام مقداری از احادیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قرار دارد. صحیح است؟ فرمود: آری، رسول خدا علوم بسیاری را از چپ و راست به مردم اعطاء کرد و معاقل علم و جدایی حق از باطل در آنچه که نزد مردم است، در نزد ما است. - . اختصاص: 308 -

**[ترجمه]

«44»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی وَ ابْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَدْ أَنَالَ فِی النَّاسِ وَ أَنَالَ وَ أَنَالَ یُشِیرُ کَذَا وَ کَذَا وَ عِنْدَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ أُصُولُ الْعِلْمِ وَ عُرَاهُ وَ ضِیَاؤُهُ وَ أَوَاخِیهِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص: محمّد بن مسلم گفت: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: پیامبر اکرم مردم را از علوم کثیری، از چپ و راست و (هر طرف که سؤال می شد) بهره‌مند کرد، ولی در نزد ما خانواده، پایه و ریشه‌های علم و مآخذ و سرچشمه‌های آن و شرح و گنجینه‌های علم و آنچه علم به آن استوار می شود، وجود دارد. - . اختصاص: 308 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام قد أنال أی أعطی و أفاد فی الناس العلوم الکثیرة و فرقها فی الناس یمینا و شمالا و فی سائر الجهات لکل من سأله لکن عند أهل البیت علیهم السلام معیار ذلک و الفصل بین ما هو حق و باطل منها و عندهم شرحها و تفسیرها و بیان ناسخها و منسوخها و عامها خاصها و العروة ما یتمسک به من الحبل و غیره. و الأواخی جمع الأخیة بفتح الهمزة و کسر الخاء و تشدید الیاء و قد یخفف عود فی الحائط یدفن طرفاه و یبرز وسطه تشد فیه الدابة أی عندنا ما یشد به العلم و یحفظ عن الضیاع و التفرق و التشتت.

**[ترجمه]اینکه فرمود: «أنال» یعنی اعطا کرد و افاده نمود بر مردم علوم بسیاری را و پخش نمود از چپ و راست و در جهات دیگر، بر هر کس که آن را درخواست کرد، اما در نزد اهل بیت علیهم السّلام معیارهای آن و جداسازی حق و باطل در آنچه نزد مردم است و نیز شرح وتفسیر آنها و بیان ناسخ و منسوخ و عام و خاص آن می باشد. «العروة» یعنی ریسمان و مانند آن از چیزهایی که به آن تمسک می شود.

«الأواخی» جمع «الأخیه» به فتح همزه و کسر خاء و تشدید یاء است که گاهی نیز بدون تشدید می آید، به معنای ستون و پایه‌ای در دیوار است که دو طرف آن در خاک قرار دارد و وسط آن بیرون است و حیوانات به آن بسته می شوند. و در اینجا مراد چیزهایی است که علم به آن استوار می شود و از تضییع و فرقه فرقه و گسیخته شدن حفظ می گردد.

**[ترجمه]

«45»

ختص، الإختصاص ابْنُ یَزِیدَ وَ ابْنُ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا نَجِدُ الشَّیْ‌ءَ مِنْ أَحَادِیثِنَا فِی أَیْدِی النَّاسِ فَقَالَ لَعَلَّکَ لَا تَرَی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَالَ النَّاسَ وَ أَنَالَ وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ وَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ عِنْدَنَا مَعَاقِلُ

الْعِلْمِ وَ ضِیَاءُ الْأَمْرِ وَ فَصْلُ مَا بَیْنَ النَّاسِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]اختصاص: محمد بن مسلم گفت: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: ما بعضی از احادیثمان را در بین مردم می یابیم و به دست می آوریم. فرمود: شاید نمی‌دانی که پیامبر اکرم علوم بسیاری را در میان مردم انتشار داد (و با دست خویش به چپ و راست و جلو وعقب اشاره کرد) ولی معاقل

ص: 31

علوم و سرچشمه‌های امور و روشن سازی آنچه نزد مردم است، نزد ما اهل بیت است. - . اختصاص: 308 -

**[ترجمه]

«46»

ختص، الإختصاص ابْنُ هِشَامٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ یَحْیَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ عِنْدَنَا مَعَاقِلُ الْعِلْمِ وَ آثَارُ النُّبُوَّةِ وَ عِلْمُ الْکِتَابِ وَ فَصْلُ مَا بَیْنَ النَّاسِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]اختصاص: حسن بن یحیی گفت: از امام صادق علیه السّلام شنیدم که فرمود: ما اهل بیتیم که قلعه‌های علم، آثار نبوت، علم الکتاب و روشن سازی آنچه نزد مردم است، در نزد ما است. - . اختصاص: 309 -

**[ترجمه]

«47»

ختص، الإختصاص الْیَقْطِینِیُّ عَنْ زَکَرِیَّا الْمُؤْمِنِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ وَ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ وَ أَبِی أَیُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَالَ فِی النَّاسِ وَ أَنَالَ وَ عِنْدَنَا عُرَی الْعِلْمِ وَ أَبْوَابُ الْحُکْمِ وَ مَعَاقِلُ الْعِلْمِ وَ ضِیَاءُ الْأَمْرِ وَ أَوَاخِیهِ فَمَنْ عَرَفَنَا نَفَعَتْهُ مَعْرِفَتُهُ وَ قُبِلَ مِنْهُ عَمَلُهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْنَا لَمْ یَنْفَعْهُ اللَّهُ بِمَعْرِفَةِ مَا عَلِمَ وَ لَمْ یَقْبَلْ مِنْهُ عِلْمَهُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص: محمد بن مسلم گفت: شنیدم که امام باقر علیه السّلام فرمود: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله علوم بسیاری را میان مردم، از چپ و راست منتشر ساخت؛ خالص علم و ابواب حکمت و قلعه‌های علم و سرچشمه‌های امور و آنچه امور به آن استوار می شود، در نزد ما است. هر که ما را بشناسد، معرفت و شناسایی او برایش سودمند است و عملش قبول می شود و هر کس ما را نشناسد، خدا اطلاع و علمی که دارد را برایش سودمند نخواهد ساخت و عملش قبول نمی شود. - . اختصاص: 309 -

**[ترجمه]

«48»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْخَثْعَمِیِّ عَنِ الْقَصِیرِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِ أَمْرٌ لَمْ یَنْزِلْ بِهِ کِتَابٌ وَ لَا سُنَّةٌ رَجَمَ فَأَصَابَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَ هِیَ الْمُعْضِلَاتُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]اختصاص: قصیر از امام باقر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: هنگامی که برای علی علیه السّلام امری پیشامد می کرد که در آن مورد در قرآن و سنت مطلبی نیامده است، حدس می زد و حدس او صحیح در می آمد. امام باقر علیه السّلام فرمود: این از امور مشکل است. - . اختصاص: 310 -

**[ترجمه]

«49»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی عَنِ الْأَهْوَازِیِّ وَ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْقَصِیرِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِ أَمْرٌ لَمْ یَجِئْ فِیهِ کِتَابٌ وَ لَمْ یَجْرِ بِهِ سُنَّةٌ رَجَمَ فِیهِ یَعْنِی سَاهَمَ فَأَصَابَ ثُمَّ قَالَ یَا عَبْدَ الرَّحِیمِ وَ تِلْکَ الْمُعْضِلَاتُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]اختصاص: قصیر گفت: شنیدم که امام باقر علیه السّلام فرمود: علی علیه السّلام هنگامی که امری پیش می آمد که در آن مورد مطلبی در کتاب و نیز سنت نیامده است، حدس می زد، یعنی قرعه می انداخت و قرعه اش صحیح در می آمد. سپس فرمود: عبدالرحیم! این امور مشکل و دشوار است. - . اختصاص: 310 -

**[ترجمه]

بیان

قد مضی فی أبواب العلم أن المراد بالرجم هنا القول بالإلهام ⁽⁶⁾لا الرجم

بالظن و أن القرعة فی مورد الحکم لا فی أصله و إن احتمل أن یکون من خصائصهم القرعة فی أصل الحکم فإن قرعة الإمام لا تخطئ أبدا فهی بمنزلة الوحی و الأول أظهر و أوفق بسائر الأخبار.

**[ترجمه]در ابواب علم گذشت که مراد از حدس زدن در این گونه موارد، سخن گفتن از روی الهام است نه حدس زدن از روی

ص: 32

گمان. همچنین از قرعه فقط در «مورد» حکم استفاده می شده نه در اصل حکم، هر چند که احتمال دارد که از ویژگی‌های ائمه علیهم السّلام قرعه انداختن در مورد اصل حکم باشد، چرا که قرعه امام ابدا خطا نمی‌شود و همانند وحی است. اما احتمال اول قوی‌تر و موافق‌تر با اخبار دیگر است.

**[ترجمه]

«50»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ قَاسِمِ بْنِ بُرَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: إِنَّ عِنْدَنَا صَحِیفَةً مِنْ کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام أَوْ مُصْحَفِ عَلِیٍّ علیه السلام طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً فَنَحْنُ نَتَّبِعُ مَا فِیهَا فَلَا نَعْدُوهَا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: از حضرت باقر یا امام صادق علیهما السّلام نقل شده که فرمود: در نزد ما نوشته‌ای از کتاب علی علیه السّلام (یا فرمود: مصحفی از حضرت علی علیه السّلام) است به طول هفتاد ذراع. ما از آن پیروی می کنیم و هرگز مخالف آن رفتار نخواهیم کرد. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«51»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ وَ ذَکَرَ ابْنُ شُبْرُمَةَ فِی فُتْیَا أَفْتَی بِهَا أَیْنَ هُوَ مِنَ الْجَامِعَةِ إِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِخَطِّ عَلِیٍّ علیه السلام فِیهَا جَمِیعُ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که صحبت از ابن شبرمه و فتوایی که داده بود شد. فرمود: ابن شبرمه کجا از جامعه اطلاع دارد که به املای پیامبر اکرم و خط علی بن ابی طالب است؟ تمام مسائل حلال و حرام در آن هست، حتّی جریمه یک خدشه. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«52»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی شَیْبَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ ضَلَّ عِلْمُ ابْنِ شُبْرُمَةَ عِنْدَ الْجَامِعَةِ إِنَّ الْجَامِعَةَ َ لَمْ تَدَعْ لِأَحَدٍ کَلَاما فِیهَا عِلْمُ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ إِنَّ أَصْحَابَ الْقِیَاسِ طَلَبُوا الْعِلْمَ بِالْقِیَاسِ فَلَمْ یَزِدْهُمْ مِنَ الْحَقِّ إِلَّا بُعْداً وَ إِنَّ دِینَ اللَّهِ لَا یُصَابُ بِالْقِیَاسِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابی شیبه گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: اطلاعات ابن شرمه در مقابل جامعه هیچ است. جامعه دیگر جای سخن برای احدی در مورد حلال و حرام نگذاشته است. اصحاب قیاس در جستجوی علم با قیاس پیش می روند که این کار پیوسته موجب فاصله گرفتن بیشتر آنها از واقعیت می‌شود. دین خدا هرگز با قیاس شناخته نمی شود. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«53»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِصَحِیفَةٍ مَخْتُومَةٍ بِسَبْعِ خَوَاتِیمَ مِنْ ذَهَبٍ وَ أُمِرَ إِذَا حَضَرَهُ أَجَلُهُ أَنْ یَدْفَعَهَا إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَیَعْمَلُ بِمَا فِیهِ وَ لَا یَجُوزُ إِلَی غَیْرِهِ ⁽⁴⁾وَ أَنْ یَأْمُرَ کُلَّ وَصِیٍّ مِنْ بَعْدِهِ أَنْ یَفُکَّ خَاتَمَهُ وَ یَعْمَلَ بِمَا فِیهِ وَ لَا یَجُوزُ غَیْرَهُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبداللَّه بن سنان گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: جبرئیل برای پیامبر اکرم صحیفه‌ای آورد که با هفت مهر از طلا ممهور شده بود، و او را مامور کرد که وقتی هنگام مرگش فرا رسید، آن را به علی بن ابی طالب علیه السّلام سپارد و او عمل به دستورات آن صحیفه کند و هرگز آن را به غیر علی علیه السّلام واگذار نکند و علی به هر یک از جانشینان پس از خود دستور دهد که مهر مربوط به خود را باز کند و به دستور آن عمل کنند و خلاف آن صحیح نیست. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

بیان

لعل السبع من تصحیف النساخ أو تحریف الواقفیة أو من الأخبار

البدائیة مع أنه یحتمل اشتراک بعضهم علیهم السلام مع بعض فی بعض الخواتیم.

**[ترجمه]شاید هفت مهر اشتباهی از نسخه‌برداران شده است یا واقفی‌ها روایت را به نفع خود تحریف کرده‌اند یا از اخبار

ص: 33

بدائیه است. یا اینکه احتمال دارد که بعضی از ائمه در مهر با یکدیگر شرکت داشته‌اند، یعنی یک مهر مربوط به دو امام بوده.

**[ترجمه]

«54»

یر، بصائر الدرجات عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مَرْوَانَ عَنِ الْفُضَیْلِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام یَا فُضَیْلُ عِنْدَنَا کِتَابُ عَلِیٍّ سَبْعُونَ ذِرَاعاً (مَا) عَلَی الْأَرْضِ ⁽¹⁾شَیْ‌ءٌ یُحْتَاجُ إِلَیْهِ إِلَّا وَ هُوَ فِیهِ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ ثُمَّ خَطَّهُ بِیَدِهِ عَلَی إِبْهَامِهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: مروان از فضیل نقل کرده است که حضرت باقر علیه السّلام فرمود: یا فضیل! در نزد ما کتاب علی است به طول هفتاد ذراع که روی زمین هر چه مورد احتیاج باشد در آن هست، حتّی جریمه یک خدشه. سپس با دست خود بر روی انگشت ابهام خویش خطی کشید. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«55»

یر، بصائر الدرجات بِالْإِسْنَادِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَرْوَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ عِنْدَنَا کِتَابُ عَلِیٍّ علیه السلام سَبْعُونَ ذِرَاعاً ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: مروان نقل کرده است که از امام صادق علیه السّلام شنیدم که فرمود: نزد ما کتاب علی علیه السّلام است به طول هفتاد ذراع. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«56»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدٌ ⁽⁴⁾عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: إِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ بِالْقِیَاسِ وَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَقْبِضْ نَبِیَّهُ حَتَّی أَکْمَلَ لَهُ جَمِیعَ دِینِهِ فِی حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ فَجَاءَکُمْ بِمَا تَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ فِی حَیَاتِهِ وَ تَسْتَغِیثُونَ ⁽⁵⁾بِهِ وَ بِأَهْلِ بَیْتِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ وَ إِنَّهَا مَخْبِیَّةٌ ⁽⁶⁾عِنْدَ أَهْلِ بَیْتِهِ حَتَّی إِنَّ فِیهِ لَأَرْشَ الْخَدْشِ ⁽⁷⁾ثُمَّ قَالَ إِنَّ أَبَا حَنِیفَةَ مِمَّنْ یَقُولُ قَالَ عَلِیٌّ وَ قُلْتُ أَنَا ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمّد بن حکیم از حضرت ابوالحسن علیه السّلام نقل کرد که فرمود: همانا پیشینیان به واسطه قیاس نابود شدند. خداوند پیامبرش را از دنیا نبرد مگر اینکه تمام دینش را از نظر حلال و حرام تکمیل کرد. پیامبر اکرم آنچه را که احتیاج داشتید در زمان حیات خود آورد و پس از درگذشت پیامبر، به آنچه که آورده و به اهل بیتش چنگ می زنید. آن علم و مطالب در نزد اهل بیت پیامبر پنهان است، حتّی جریمه یک خدشه. سپس فرمود: ابو حنیفه از جمله کسانی است که می گویند علی ابن ابی طالب چنین گفته، من این طور می گویم. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«57»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ عَنْبَسَةَ الْعَابِدِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ فِی الْکِتَابِ الَّذِی أَمْلَی ⁽⁹⁾رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام إِنْ کَانَ فِی شَیْ‌ءٍ شُومٌ فَفِی ⁽¹⁰⁾النِّسَاءِ ⁽¹¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عنبسه عابد گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: در نوشته‌ای که به املای پیامبر و به خط علی علیه السّلام است، نوشته شده که اگر در چیزی شومی وجود داشته باشد، این شومی در زنان است. - . بصائر الدرجات: 40 -

ص: 34

**[ترجمه]

«58»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ عِنْدَنَا جِلْداً سَبْعُونَ ذِرَاعاً أَمْلَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ وَ إِنَّ فِیهِ جَمِیعَ مَا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ حَتَّی أَرْشَ الْخَدْشِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالله بن سنان گفت: از امام صادق علیه السّلام شنیدم که فرمود: در نزد ما پوستی است به طول هفتاد ذراع که به املای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است و علی علیه السّلام آن را به دست خود نوشته است و در آن تمام احتیاجات وجود دارد، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«59»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام کُلُّ شَیْ‌ءٍ یُحْتَاجُ إِلَیْهِ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ وَ الْأَرْشُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالله بن میمون قداح از امام صادق، از امام باقر علیهما السّلام نقل کرد که فرمود: در کتاب علی علیه السّلام تمام آنچه به آن احتیاج باشد هست، حتی جریمه خدشه و جریمه. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«60»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی عِمْرَانَ عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَا خَلَقَ اللَّهُ حَلَالًا وَ لَا حَرَاماً إِلَّا وَ لَهُ حَدٌّ کَحَدِّ الدُّورِ فَمَا کَانَ مِنَ الطَّرِیقِ فَهُوَ مِنَ الطَّرِیقِ وَ مَا کَانَ مِنَ الدُّورِ فَهُوَ مِنَ الدُّورِ ⁽³⁾حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ وَ مَا سِوَاهُ وَ الْجَلْدَةِ وَ نِصْفِ الْجَلْدَةِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حماد گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود: خداوند حلال و حرامی نیافریده مگر اینکه دارای حدّ و حدودی است، مانند حدود منازل که حدّ خیابان و کوچه را از منزل جدا می کند، حتی جریمه خدشه و غیر آن از یک تازیانه و نصف تازیانه. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«61»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ وَ ذَکَرَ ابْنُ شُبْرُمَةَ فِی فُتْیَاهُ فَقَالَ أَیْنَ هُوَ مِنَ الْجَامِعَةِ أَمْلَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ فِیهَا جَمِیعُ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ فِیهِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: در نزد امام صادق علیه السّلام از فتوای ابن شبمه سخن آمد. آن حضرت فرمود: او چه می داند که جامعه چیست؛ املای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است و علی علیه السّلام به خط خود آن را نوشته است و در آن تمام حلال و حرام، حتی جریمه خدشه آمده است. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«62»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْحُسَیْنَ علیه السلام لَمَّا حَضَرَهُ الَّذِی حَضَرَهُ دَعَا ابْنَتَهُ الْکُبْرَی فَاطِمَةَ

فَدَفَعَ إِلَیْهَا کِتَاباً مَلْفُوفاً وَ وَصِیَّةً ظَاهِرَةً وَ وَصِیَّةً بَاطِنَةً وَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ مَبْطُوناً لَا یَرَوْنَ إِلَّا لِمَا بِهِ ⁽¹⁾فَدَفَعَتْ فَاطِمَةُ الْکِتَابَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام ثُمَّ صَارَ ذَلِکَ الْکِتَابُ إِلَیْنَا فَقُلْتُ فَمَا فِی ذَلِکَ الْکِتَابِ فَقَالَ فِیهِ وَ اللَّهِ جَمِیعُ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ وُلْدُ آدَمَ إِلَی أَنْ تَفْنَی الدُّنْیَا ⁽²⁾.

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْهُ علیه السلام مِثْلَهُ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ وَ اللَّهِ إِنَّ فِیهِ الْحُدُودَ حَتَّی إِنَّ فِیهِ أَرْشَ الْخَدْشِ

⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوالجارود از حضرت باقر علیه السّلام نقل می کند که فرمود: وقتی کار بر امام حسین علیه السّلام تنگ شد، دختر خود فاطمه کبری

ص: 35

را خواست و کتابی که در چیزی پیچیده شده بود را با یک وصیت آشکار و وصیتی پنهان در اختیار او گذاشت.

حضرت علی بن حسین علیه السّلام در آن موقع به بیماری معده مبتلا بود که سخت گرفتار آن ناراحتی می نمود. حضرت فاطمه کتاب را در اختیار امام زین العابدین علیه السّلام گذاشت و آن کتاب به ما رسیده است. عرض کردم: در آن کتاب چیست؟ فرمود: والله در آن تمام نیازهای بشر تا آخر دنیا هست. - . بصائر الدرجات: 40 -

بصائر الدرجات: در روایت دیگری از ابوالجارود همین خبر آمده و آخرش افزوده است که: «در آن حدود به تفصیل هست، حتّی جریمه خدشه.» - . بصائر الدرجات: 44 -

**[ترجمه]

«63»

یر، بصائر الدرجات وَ عَنْ حَنَانٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ عَلَی ظَهْرِ کَفِّهِ فَمَسَحَهَا عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ عِنْدَنَا لَأَرْشَ هَذَا فَمَا دُونَهُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عثمان بن زیاد گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام رفتم. با انگشت خود بر روی دست خویش خطی کشید و بعد پاک نمود و فرمود: در نزد ما جریمه چنین کاری هست، حتّی کمتر از این. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«64»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا تَرَکَ عَلِیٌّ علیه السلام شَیْئاً إِلَّا کَتَبَهُ حَتَّی أَرْشَ الْخَدْشِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: از امام صادق علیه السّلام نقل شده که فرمود: علی علیه السّلام تمام امور، حتی جریمه خدشه را نوشته است. - . بصائر الدرجات: 40 -

**[ترجمه]

«65»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْجَامِعَةِ فَقَالَ تِلْکَ صَحِیفَةٌ سَبْعُونَ ذِرَاعاً فِی عَرْضِ الْأَدِیمِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن رئاب گفت: از حضرت صادق علیه السّلام راجع به جامعه پرسیدند؟ فرمود: صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع به و عرض یک پوست. - . بصائر الدرجات: 41 -

**[ترجمه]

«66»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ بَکْرِ بْنِ کَرِبٍ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَا لَهُمْ وَ لَکُمْ وَ مَا یُرِیدُونَ مِنْکُمْ وَ مَا یَعِیبُونَکُمْ یَقُولُونَ الرَّافِضَةُ نَعَمْ وَ اللَّهِ رَفَضْتُمُ الْکَذِبَ وَ اتَّبَعْتُمُ الْحَقَّ أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّ عِنْدَنَا مَا لَا نَحْتَاجُ إِلَی أَحَدٍ وَ النَّاسُ یَحْتَاجُونَ إِلَیْنَا إِنَّ عِنْدَنَا الْکِتَابَ بِإِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ صَحِیفَةٌ طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً فِیهَا کُلُّ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: بکر بن کرب صیرفی گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: چه شده آنها و شما را؟ از شما چه می خواهند؟ چه عیب بر شما می گیرند؟ می گویند شما رافضی هستید؟ آری، به خدا قسم شما دروغ را رها کرده‌اید و پیرو حق شده‌اید! به خدا قسم نزد ما چیزی است که به هیچ کس نیازمند نیستیم و مردم به ما نیاز دارند. در نزد ما کتابی است به املای پیامبر اکرم و خط علی علیه السّلام به طول هفتاد ذراع که در آن هر حلال و حرامی هست. - . بصائر الدرجات: 41 -

ص: 36

**[ترجمه]

«67»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ حَسَّانَ وَ یَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی عِمْرَانَ الْأَرْمَنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَبْدِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَیْسَرَةَ عَنْ أَبِی أَرَاکَةَ قَالَ: کُنَّا مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام بِمَسْکِنَ فَحَدَّثْنَا أَنَّ عَلِیّاً وَرِثَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله السَّیْفَ وَ بَعْضٌ یَقُولُ الْبَغْلَةَ وَ بَعْضٌ یَقُولُ وَرِثَ صَحِیفَةً فِی حَمَائِلِ السَّیْفِ إِذْ خَرَجَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ نَحْنُ فِی حَدِیثِهِ فَقَالَ وَ ایْمُ اللَّهِ لَوْ أُنْشِطَ وَ یُؤْذَنُ ⁽¹⁾لَحَدَّثْتُکُمْ حَتَّی یَحُولَ الْحَوْلُ لَا أُعِیدُ حَرْفاً وَ ایْمُ اللَّهِ إِنَّ عِنْدِی لصحف (لَصُحُفاً) کَثِیرَةً قَطَائِعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ إِنَّ فِیهَا لَصَحِیفَةً یُقَالُ لَهَا الْعَبِیطَةُ وَ مَا وَرَدَ عَلَی الْعَرَبِ أَشَدُّ عَلَیْهِمْ مِنْهَا وَ إِنَّ فِیهَا لَسِتِّینَ قَبِیلَةً مِنَ الْعَرَبِ بَهْرَجَةً ⁽²⁾مَا لَهَا فِی دِینِ اللَّهِ مِنْ نَصِیبٍ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو اراکه گفت: در محلی به

نام مسکن، خدمت حضرت علی علیه السّلام بودیم و صحبت از این می کردیم که علی علیه السّلام، شمشیرش را از پیامبر اکرم به ارث برده است. بعضی می گفتند قاطر سواری‌اش را و برخی می گفتند نوشته و صحیفه‌هایی در غلاف‌های شمشیر به او ارث رسید. در همین موقع حضرت علی علیه السّلام از خارج وارد شد و پیش ما آمد، درست در همان موقعی که ما حرف ایشان را می زدیم. فرمود: به خدا قسم اگر به من اجازه داده شود و امکانش باشد، تا آخر سال با شما صحبت می کنم، بدون اینکه یک حرف را تکرار کنم.

به خدا قسم در نزد من صحیفه‌های زیادی است از هدایای پیامبر و اهل بیتش. در میان آنها صحیفه‌ای است به نام «عبیطة» که ناگوارترین چیز در مورد اعراب، در همان صحیفه است که شصت قبیله عرب به باطل رفته‌اند و آنها را از دین خدا بهره‌ای نیست. - . بصائر الدرجات: 41 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس البهرج الباطل الردی و المباح و البهرجة أن یعدل بالشی‌ء عن الجادة القاصدة إلی غیرها و المبهرج من المیاه المهمل الذی لا یمنع عنه و من الدماء المهدر.

**[ترجمه]در قاموس آمده است: «البهرج» یعنی باطل، پست و مباح. و «البهرجه» یعنی چیزی از جدیت و مقصد داشتن به غیر آن عدول کند. و « المبهرج من المیاه» یعنی آبی که رها است و از آن منع نمی شود. و «المبهرج من الدماء» یعنی خونی که هدر است.

**[ترجمه]

«68»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ عِنْدِیَ الْجَفْرَ الْأَبْیَضَ قَالَ قُلْنَا وَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ فِیهِ قَالَ فَقَالَ لِی- زَبُورُ دَاوُدَ وَ تَوْرَاةُ مُوسَی وَ إِنْجِیلُ عِیسَی وَ صُحُفُ إِبْرَاهِیمَ وَ الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ مُصْحَفُ فَاطِمَةَ مَا أَزْعُمُ أَنَّ فِیهِ قُرْآناً وَ فِیهِ مَا یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْنَا وَ لَا نَحْتَاجُ إِلَی أَحَدٍ حَتَّی إِنَّ فِیهِ الْجَلْدَةَ وَ نِصْفَ الْجَلْدَةِ وَ ثُلُثَ الْجَلْدَةِ وَ رُبُعَ الْجَلْدَةِ وَ أَرْشَ الْخَدْشِ وَ عِنْدِی الْجَفْرُ الْأَحْمَرُ- ⁽⁴⁾قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ فِی الْجَفْرِ الْأَحْمَرِ قَالَ السِّلَاحُ وَ ذَلِکَ

أَنَّهَا یُفْتَحُ لِلدَّمِ یَفْتَحُهُ ⁽¹⁾صَاحِبُ السَّیْفِ لِلْقَتْلِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِی یَعْفُورٍ أَصْلَحَکَ اللَّهُ فَیَعْرِفُ هَذَا بَنُو الْحَسَنِ قَالَ إِی وَ اللَّهِ کَمَا یُعْرَفُ اللَّیْلُ أَنَّهُ لَیْلٌ وَ النَّهَارُ أَنَّهُ نَهَارٌ وَ لَکِنْ یَحْمِلُهُمُ الْحَسَدُ وَ طَلَبُ الدُّنْیَا وَ لَوْ طَلَبُوا الْحَقَّ لَکَانَ خَیْراً لَهُمْ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو العلاء گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: در نزد من جفر سفید است. ما پرسیدیم: چه چیز در آن هست؟ به من فرمود: زبور داود و تورات موسی و انجیل عیسی و صحف ابراهیم و حلال و حرام و مصحف فاطمه سلام الله علیها. نه اینکه آیات قرآن در آن باشد، در آن مطالبی است که مردم را به ما نیازمند می کند و ما به هیچ کس محتاج نیستیم، حتّی یک تازیانه و نصف آن و یک سوم و یک چهارم آن و جریمه خدشه نیز در آن هست، و در نزد من جفر سرخ است.

عرض کردم: فدایت شوم! در جفر سرخ چیست؟ فرمود: سلاح و آن سلاح

ص: 37

در هنگام خونریزی گشوده می‌شود. آن کس که ماموریت شمشیر دارد برای کشتن، آن را می گشاید. عبداللَّه بن ابی یعفور گفت: خدا خیر خواه شما باشد! آیا این مطلب را بنی الحسن مطلع هستند؟ فرمود: آری، به خدا قسم همان طوری که شب را از روز تشخیص می دهند، ولی حسد و دنیادوستی آنها را به این کارها واداشته است. اگر به دنبال حقیقت بروند برای آنها بهتر است. - . بصائر الدرجات: 41 -

**[ترجمه]

«69»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام نَحْواً مِنْ سِتِّینَ رَجُلًا وَ هُوَ وَسْطَنَا فَجَاءَ عَبْدُ الْخَالِقِ بْنُ عَبْدِ رَبِّهِ فَقَالَ لَهُ کُنْتُ مَعَ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَالِساً فَذَکَرُوا أَنَّکَ تَقُولُ إِنَّ عِنْدَنَا کِتَابَ عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا تَرَکَ عَلِیٌّ علیه السلام کِتَاباً وَ إِنْ کَانَ تَرَکَ عَلِیٌّ کِتَاباً مَا هُوَ إِلَّا إِهَابَیْنِ وَ لَوَدِدْتُ أَنَّهُ عِنْدَ غُلَامِی هَذَا فَمَا أُبَالِی عَلَیْهِ قَالَ فَجَلَسَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا فَقَالَ مَا هُوَ وَ اللَّهِ کَمَا یَقُولُونَ إِنَّهُمَا جَفْرَانِ مَکْتُوبٌ فِیهِمَا لَا وَ اللَّهِ إِنَّهُمَا لَإِهَابَانِ عَلَیْهِمَا أَصْوَافُهُمَا وَ أَشْعَارُهُمَا مَدْحُوسَیْنِ کَتْباً ⁽³⁾فِی أَحَدِهِمَا وَ فِی الْآخَرِ سِلَاحُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ صَحِیفَةٌ طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ إِلَّا وَ هُوَ فِیهَا حَتَّی إِنَّ فِیهَا أَرْشَ الْخَدْشِ وَ قَالَ بِظُفُرِهِ عَلَی ذِرَاعِهِ فَخَطَّ بِهِ وَ عِنْدَنَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ أَمَا وَ اللَّهِ مَا هُوَ بِالْقُرْآنِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمّد بن عبدالملک گفت: در حدود شصت نفر در خدمت امام صادق علیه السّلام بودیم. ایشان وسط ما قرار داشت. در این موقع عبدالخالق پسر عبد ربه آمد و به امام صادق علیه السّلام گفت: من نزد ابراهیم بن محمّد بودم. صحبت از این شد که شما می گویی در نزد ما کتاب علی است. ابراهیم گفت: نه به خدا علی علیه السّلام کتابی باقی نگذاشته. اگر کتابی هم باشد فقط دو پوست تخت است آن قدر بی‌ارزش که به درد من نمی خورد، به طوری که علاقه دارم آن را به این غلامم واگذارم.

حضرت صادق علیه السّلام نشست، رو به ما کرد و فرمود: نه به خدا آن طور که آنها می گویند نیست. دو جفر است و نوشته است. نه به خدا قسم دو پوست است که موی و پشم آنها هنوز وجود دارد. در یکی کتاب‌هایی است و در دیگری سلاح پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم. به خدا قسم در نزد ما صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع. خدا هیچ حلال و حرامی را نیافریده مگر اینکه در آن هست، حتی جریمه خدشه (با ناخن روی دست خود کشید). و در نزد ما مصحف فاطمه است، نه به خدا آن قرآن نیست. - . بصائر الدرجات: 41 -

**[ترجمه]

بیان

دحس الشی‌ء ملأه و ظاهره أن فی جفر السلاح أیضا بعض الکتب.

**[ترجمه]«دحس الشیء» یعنی آن را پر کرد. ظاهر این است که در جفر، سلاح و همچنین بعضی از کتاب‌ها هست.

**[ترجمه]

«70»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ فَقُلْتُ لَهُ إِنِّی أَسْأَلُکَ جُعِلْتُ فِدَاکَ عَنْ مَسْأَلَةٍ لَیْسَ هَاهُنَا أَحَدٌ یَسْمَعُ کَلَامِی قَالَ فَرَفَعَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام سِتْراً بَیْنِی وَ بَیْنَ بَیْتٍ آخَرَ فَاطَّلَعَ فِیهِ ثُمَّ قَالَ یَا بَا مُحَمَّدٍ سَلْ عَمَّا بَدَا لَکَ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ الشِّیعَةَ یَتَحَدَّثُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَّمَ عَلِیّاً بَاباً یُفْتَحُ مِنْهُ أَلْفُ بَابٍ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا بَا مُحَمَّدٍ عَلَّمَ وَ اللَّهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً أَلْفَ بَابٍ

یُفْتَحُ لَهُ مِنْ کُلِّ بَابٍ أَلْفُ بَابٍ قَالَ قُلْتُ لَهُ هَذَا وَ اللَّهِ الْعِلْمُ فَنَکَتَ سَاعَةً فِی الْأَرْضِ ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ وَ مَا هُوَ بِذَاکَ قَالَ ثُمَّ قَالَ یَا بَا مُحَمَّدٍ وَ إِنَّ عِنْدَنَا الْجَامِعَةَ وَ مَا یُدْرِیهِمْ مَا الْجَامِعَةُ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا الْجَامِعَةُ قَالَ صَحِیفَةٌ طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً بِذِرَاعِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِمْلَاءٍ مِنْ فَلْقِ فِیهِ وَ خَطَّ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَمِینِهِ فِیهَا کُلُّ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ حَتَّی الْأَرْشُ فِی الْخَدْشِ وَ ضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَیَّ فَقَالَ تَأْذَنُ لِی یَا بَا مُحَمَّدٍ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَنَا لَکَ ⁽¹⁾اصْنَعْ مَا شِئْتَ فَغَمَزَنِی بِیَدِهِ فَقَالَ حَتَّی أَرْشُ هَذَا کَأَنَّهُ مُغْضَبٌ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ هَذَا وَ اللَّهِ الْعِلْمُ قَالَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ وَ لَیْسَ بِذَاکَ ثُمَّ سَکَتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ إِنَّ عِنْدَنَا الْجَفْرَ وَ مَا یُدْرِیهِمْ مَا الْجَفْرُ مِسْکُ شَاةٍ أَوْ جِلْدُ بَعِیرٍ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا الْجَفْرُ قَالَ وِعَاءٌ أَحْمَرُ وَ أَدِیمٌ أَحْمَرُ فِیهِ عِلْمُ النَّبِیِّینَ وَ الْوَصِیِّینَ قُلْتُ هَذَا وَ اللَّهِ هُوَ الْعِلْمُ قَالَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ وَ مَا هُوَ بِذَاکَ ثُمَّ سَکَتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ وَ إِنَّ عِنْدَنَا لَمُصْحَفَ فَاطِمَةَ وَ مَا یُدْرِیهِمْ مَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ قَالَ فِیهِ مِثْلُ قُرْآنِکُمْ هَذَا ⁽²⁾ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ اللَّهِ مَا فِیهِ مِنْ قُرْآنِکُمْ حَرْفٌ وَاحِدٌ إِنَّمَا هُوَ شَیْ‌ءٌ أَمْلَاهُ اللَّهُ عَلَیْهَا وَ أَوْحَی إِلَیْهَا قَالَ قُلْتُ هَذَا وَ اللَّهِ هُوَ الْعِلْمُ قَالَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ وَ لَیْسَ بِذَاکَ قَالَ ثُمَّ سَکَتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ إِنَّ عِنْدَنَا لَعِلْمَ مَا کَانَ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ هَذَا هُوَ وَ اللَّهِ الْعِلْمُ قَالَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ وَ مَا هُوَ بِذَاکَ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَأَیُّ شَیْ‌ءٍ هُوَ الْعِلْمُ قَالَ مَا یَحْدُثُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ الْأَمْرُ بَعْدَ الْأَمْرِ وَ الشَّیْ‌ءُ بَعْدَ الشَّیْ‌ءِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام رسیدم و به ایشان عرض کردم: فدایت شوم! من یک سؤال از شما دارم. اینجا کسی نیست که گوش بدهد. امام علیه السّلام پرده‌ای را که بین ایشان و اطاق دیگری فاصله می‌انداخت بالا زد، داخل آن را تماشا کرد و بعد فرمود: هر چه مایلی بپرس. گفتم: فدایت شوم! شیعیان نقل می کنند که پیامبر اکرم بابی از علم را برای علی علیه السّلام گشود

ص: 38

که هزار باب از آن باز می شد.

حضرت صادق علیه السّلام فرمود: به خدا قسم پیامبر اکرم به علی هزار باب آموخت که از هر بابی، هزار باب گشوده می شد. گفتم: به خدا قسم این است علم امام علیه السّلام! ایشان ساعتی با چیزی که در دست داشت به زمین زد و بعد فرمود: این علمی هست، ولی این آن نیست.

سپس فرمود: یا ابا محمّد! در نزد ما جامعه‌ای است؛ آنها چه می دانند که جامعه چیست؟ عرض کردم: فدایت شوم! جامعه چیست؟ فرمود: صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع به اندازه ذراع پیامبر اکرم که خود آن جناب املا کرده و علی علیه السّلام با دست خود نوشته است. در آن تمام حلال و حرام و هر چه مردم نیازمندند هست، حتّی جریمه خدشه. آنگاه دست بر من نهاد و فرمود: به من اجازه می دهی یا ابا محمد؟ عرض کردم: فدایت شوم! من عبد شمایم، هر کاری که مایلید بکنید.

با دست خود مرا با حالت خشم آلود ضربه‌ای زد و فرمود: حتّی جریمه این کار. عرض کردم: فدایت شوم! به خدا این است علم! فرمود: این علم است، اما آن علم نیست. پس ساعتی را به سکوت گذرانید و آنگاه فرمود: در نزد ما جفر است. آنها چه می دانند جفر چیست؟ می پندارند که پوست گوسفند یا شتری است. عرض کردم: فدایت شوم! جفر چیست؟

فرمود: ظرف قرمز و پوست قرمزی است که در آن علم پیامبران و اوصیا است. عرض کردم: به خدا این است علم! فرمود: این علم است، اما نه آن علم.

ساعتی سکوت کرد و آنگاه فرمود: در نزد ما مصحف فاطمه است. آنها نمی‌دانند مصحف فاطمه علیها السّلام چیست؟ سه مرتبه فرمود: در آن مثل این قرآن شما است، ولی به خدا قسم از قرآن یک حرف در آن نیست. در آن مطالبی است که خداوند بر فاطمه سلام الله علیها املا کرده و به ایشان وحی نموده. عرض کردم: به خدا قسم این است علم! فرمود: این علم است، اما نه آن علم.

باز ساعتی سکوت کرد و سپس فرمود: در نزد ما آنچه اتفاق افتاده و آنچه تا روز قیامت اتفاق خواهد افتاد، هست. عرض کردم: فدایت شوم! به خدا قسم این است علم! فرمود: علمی هست، اما آن علم نیست. عرض کردم: فدایت شوم! پس چه چیز آن علم است؟ فرمود: آنچه در شب و روز به تدریج و یکی پس از دیگری پدید می‌آید، تا روز قیامت. - . بصائر الدرجات: 41 - 42 -

**[ترجمه]

بیان

لعل رفع الستر للمصلحة أو لکون تلک الحالة من الأحوال التی

لا یحضرهم فیها علم بعض الأشیاء ⁽¹⁾و النکت أن تضرب فی الأرض بقضیب فتؤثر فیها.

قوله علیه السلام تأذن یدل علی أن إبراء ما لم یجب نافع قوله کأنه مغضب أی غمز غمزا شدیدا کأنه مغضب قوله و ما یدریهم ما الجفر أی لا یدرون أن الجفر صغیر بقدر مسک شاة أو کبیر علی خلاف العادة بقدر مسک بعیر و کأنه إشارة إلی أنه کبیر قوله إن هذا هو العلم أی العلم الکامل و کل العلم قوله و الله ما فیه من قرآنکم حرف واحد فیه أی فیه علم ما کان و ما یکون فإن قلت فی القرآن أیضا بعض الأخبار قلت لعله لم یذکر فیه مما فی القرآن. فإن قلت یظهر من بعض الأخبار اشتمال مصحف فاطمة علیها السلام أیضا علی الأحکام قلت لعل فیه ما لیس فی القرآن فإن قلت قد ورد فی کثیر من الأخبار اشتمال القرآن علی جمیع الأحکام و الأخبار مما کان أو یکون قلت لعل المراد به ما نفهم من القرآن ما لا یفهمون منه و لذا قال علیه السلام قرآنکم علی أنه یحتمل أن یکون المراد لفظ القرآن.

ثم الظاهر من أکثر الأخبار اشتمال مصحفها علیها السلام علی الأخبار فقط فیحتمل أن یکون المراد عدم اشتماله علی أحکام القرآن قوله علیه السلام علم ما کان و ما هو کائن أی من غیر جهة مصحف فاطمة علیها السلام أیضا.

**[ترجمه]اینکه آمده «امام پرده را بالا زدند» شاید برای مصلحتی بوده است یا اینکه امام علیه السّلام در حالتی بوده

ص: 39

که علم بعضی از اشیا در آن هنگام نزدشان حاضر نبوده است. و«النکت» یعنی با عصا به زمین کوبیدن، به نحوی که در آن اثری ایجاد کند.

این که فرمود: «تأذن» دلالت دارد بر اینکه إبراء بدون ایجاب نافع است. و اینکه راوی گفت: «کأنه مغضب»، یعنی چشم خود را همراه شدتی بست، به گونه‌ای که گویا غضب کرد. اینکه فرمود: «وما یدریهم ما الجفر» یعنی نمی دانند که جفر به اندازه پوست گوسفندی کوچک است یا اینکه بر خلاف معمول به اندازه پوست شتر بزرگ است. وگویا این عبارت اشاره‌ای است بر بزرگ بودن آن. اینکه گفت: «إن هذا هو العلم» یعنی علم کامل و تمام علم.

این که امام علیه السّلام فرمود «در مصحف فاطمه سلام الله علیها هیچ حرفی از قرآن نیست»، به دلیل این است که در مصحف فاطمه سلام الله علیها علم گذشته وآینده آمده است. اگر اشکال شود که در قرآن نیز بعضی از اخبار آمده است، در جواب می‌گوییم که احتمال دارد در مصحف آن حضرت، غیر از آنچه که در قرآن آمده ذکر گردیده باشد.

همچنین اگر گفته شود از بعضی اخبار به دست می آید که مصحف آن حضرت مشتمل بر احکام است، جواب این است که احتمال دارد احکام مصحف، احکامی باشد که در قرآن ذکر نگردیده. باز اگر اشکال شود که در بسیاری از اخبار آمده است که در قرآن تمام احکام و اخبار گذشتگان وآیندگان ذکر گردیده، خواهیم گفت شاید منظور امام علیه السّلام این بوده که در مصحف هیچ چیز از قرآنی که شما می فهمید نیامده است، نه آنچه که خود ائمه علیهم السّلام از قرآن می فهمند. به همین دلیل امام فرمود «از قرآن شما چیزی در مصحف نیامده» که شاید منظور لفظ قرآن باشد

در نهایت از بسیاری از روایات چنین بر می آید که مصحف فاطمه سلام الله علیها فقط مشتمل بر اخبار است و احتمال دارد که مراد از آن، عدم اشتمال مصحف بر قرآن باشد. و اینکه امام فرمود: «علم ما کان و ما هو کائن» یعنی همچنین از غیر جهت مصحف فاطمه سلام الله علیها.

**[ترجمه]

«71»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ: کُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ عِنْدَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ إِلَی جَنْبِهِ جَالِساً وَ فِی الْمَجْلِسِ عَبْدُ الْمَلِکِ بْنُ أَعْیَنَ وَ مُحَمَّدٌ الطَّیَّارُ وَ شِهَابُ بْنُ عَبْدِ رَبِّهِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا جَعَلْتُ فِدَاکَ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ یَقُولُ لَنَا فِی هَذَا الْأَمْرِ مَا لَیْسَ لِغَیْرِنَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بَعْدَ کَلَامٍ أَ مَا تَعْجَبُونَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ یَزْعُمُ أَنَّ أَبَاهُ عَلِیٌّ مَنْ لَمْ یَکُنْ إِمَاماً وَ یَقُولُ إِنَّهُ لَیْسَ عِنْدَنَا عِلْمٌ وَ صَدَقَ وَ اللَّهِ مَا عِنْدَهُ عِلْمٌ وَ لَکِنْ وَ اللَّهِ

وَ أَهْوَی بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِهِ إِنَّ عِنْدَنَا سِلَاحَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ سَیْفَهُ وَ دِرْعَهُ وَ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ مُصْحَفَ فَاطِمَةَ مَا فِیهِ آیَةٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَ إِنَّهُ لَإِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ وَ الْجَفْرَ ⁽¹⁾وَ مَا یَدْرُونَ مَا هُوَ مِسْکُ شَاةٍ أَوْ مِسْکُ بَعِیرٍ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَیْنَا وَ قَالَ أَبْشِرُوا أَ مَا تَرْضَوْنَ أَنَّکُمْ تَجِیئُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ آخِذِینَ بِحُجْزَةِ عَلِیٍّ وَ عَلِیٌّ آخِذٌ بِحُجْزَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی بن سعید گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام نشسته بودم. محمّد بن عبداللَّه بن علی پهلویش نشسته بود و عبدالملک بن اعین و محمّد طیار و شهاب ابن عبد ربه نیز حضور داشتند. یکی از اصحاب عرض کرد: فدایت شوم! عبداللَّه بن حسن می گوید: ما را در امامت مقامی است که دیگران را حقی در آن نیست.

حضرت صادق علیه السّلام پس از سخنانی فرمود: تعجب نمی کنید از عبداللَّه! گمان او این است که پدرش علی امام نبوده. او مدعی است که در نزد ما علم و صدقی نیست. به خدا قسم در نزد او علم نیست، ولی به خدا قسم

ص: 40

(در این موقع اشاره به سینه خود کرد و افزود) نزد ما سلاح پیامبر و شمشیر و زره اوست؛ والله در نزد ما مصحف فاطمه است که در آن یک آیه از قرآن نیست و آن املای پیامبر است و خط علی علیه السّلام؛ و جفر است، نمی دانند جفر چیست. گمان آنها این است که یک پوست گوسفند یا شتری است.

سپس روی به جانب ما کرد و فرمود: بشارت باد شما را! آیا خوشنود نیستید که در روز قیامت، چنگ به دامن علی زده‌اید و علی علیه السّلام چنگ به دامن پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم دارد! - . بصائر الدرجات: 42 -

**[ترجمه]

«72»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ قَالَ: سَأَلَ أبو (أَبَا) عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنِ الْجَفْرِ فَقَالَ هُوَ جِلْدُ ثَوْرٍ مَمْلُوٌّ عِلْماً فَقَالَ لَهُ مَا الْجَامِعَةُ فَقَالَ تِلْکَ صَحِیفَةٌ طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً فِی عَرْضِ الْأَدِیمِ مِثْلُ فَخِذِ الْفَالِجِ فِیهَا کُلُّ مَا یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ وَ لَیْسَ مِنْ قَضِیَّةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ قَالَ لَهُ فَمُصْحَفُ فَاطِمَةَ فَسَکَتَ طَوِیلًا ثُمَّ قَالَ إِنَّکُمْ لَتَبْحَثُونَ عَمَّا تُرِیدُونَ وَ عَمَّا لَا تُرِیدُونَ إِنَّ فَاطِمَةَ مَکَثَتْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ یَوْماً وَ قَدْ کَانَ دَخَلَهَا حُزْنٌ شَدِیدٌ عَلَی أَبِیهَا وَ کَانَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام یَأْتِیهَا فَیُحْسِنُ عَزَاءَهَا عَلَی أَبِیهَا وَ یُطَیِّبُ نَفْسَهَا وَ یُخْبِرُهَا عَنْ أَبِیهَا وَ مَکَانِهِ وَ یُخْبِرُهَا بِمَا یَکُونُ بَعْدَهَا فِی ذُرِّیَّتِهَا وَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَکْتُبُ ذَلِکَ فَهَذَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ علیها السلام ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو عبیده گفت: یکی از اصحاب از حضرت صادق علیه السّلام راجع به جفر پرسید. فرمود: پوست گاوی است پر از علم. سؤال کرد: جامعه چیست؟ فرمود: صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع و در عرض یک پوست، چون ران یک شتر دو کوهان که در آن تمام نیازمندی‌های مردم هست؛ هر جریانی حکمش در آن وجود دارد، حتّی جریمه خدشه.

آن شخص گفت: مصحف فاطمه علیها السّلام چیست؟ زمانی طولانی سکوت کرد و آنگاه فرمود: شما از چیزهایی سؤال می کنید که ضروری شما است و چیزهایی که ضروری نیست. هفتاد و پنج روز از وفات پیامبر اکرم بر فاطمه زهرا علیها السّلام گذشت که در این مدت برای درگذشت پدر بزرگوارش بسیار غمگین بود. جبرئیل برای تسلیت او بر عزای پدرش می‌آمد و به او آرامش خاطر می بخشید و از وضع پیامبر اکرم و جایگاهش برای او صحبت می کرد و آنچه که بر سر فرزندان آینده‌اش می‌آید، به او اطلاع می داد. علی علیه السّلام نیز آنها را می نوشت. مصحف فاطمه علیها السّلام همین است. - . بصائر الدرجات: 42 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام عما تریدون أی عما یعنیکم و یلزمکم إرادته و عما لا یعنیکم و لا تضطرون إلی السؤال عنه.

**[ترجمه]اینکه فرمود «عما تریدون» یعنی آنچه ذهنتان را مشغول ساخته و بر شما لازم است که سوال کنید. و «عما لاتریدون» یعنی آنچه که به آن نظر ندارید و به سوال از آن محتاج نشده‌اید.

**[ترجمه]

«73»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُوسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی زَکَرِیَّا یَحْیَی عَنْ عَمْرٍو الزَّیَّاتِ عَنْ أَبَانٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا ثَعْلَبَةَ أَوْ عَلَاءَ بْنَ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِأَقْوَامٍ کَانُوا یَأْتُونَهُ وَ یَسْأَلُونَهُ عَمَّا خَلَّفَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ دَفَعَهُ إِلَی عَلِیٍّ وَ عَمَّا خَلَّفَ عَلِیٌّ وَ دَفَعَ إِلَی الْحَسَنِ وَ لَقَدْ خَلَّفَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عِنْدَنَا جِلْداً مَا هُوَ جِلْدُ جِمَالٍ ⁽⁴⁾وَ لَا جِلْدُ ثَوْرٍ وَ لَا جِلْدُ بَقَرَةٍ إِلَّا إِهَابُ شَاةٍ

فِیهَا کُلُّ مَا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ وَ الظُّفُرِ وَ خَلَّفَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام مُصْحَفاً مَا هُوَ قُرْآنٌ وَ لَکِنَّهُ کَلَامٌ مِنْ کَلَامِ اللَّهِ أَنْزَلَهُ عَلَیْهَا ⁽¹⁾إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ وَ خَطُّ عَلِیٍّ علیه السلام ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمّد بن مسلم گفت: حضرت صادق علیه السّلام در جواب کسانی که می آمدند و می پرسیدند که پیامبر اکرم چه به ارث گذاشته و به علی علیه السّلام سپرده و آن جناب به حضرت امام حسن داده، می فرمود: پیامبر اکرم برای ما پوستی گذاشته که پوست شتر و گاو نر و گاو ماده نیست، بلکه پوست گوسفندی است که

ص: 41

تمام نیازمندی‌های مردم در آن هست، حتی جریمه خدشه و ناخن. و فاطمه زهرا علیها السّلام مصحفی گذاشته که قرآن نیست، ولی کلام خدا است که بر او نازل شده، به املای رسول خدا و خط علی علیه السّلام. - . بصائر الدرجات: 42 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی الإهاب ککتاب الجلد أو ما لم یدبغ و المراد برسول الله جبرئیل علیه السلام.

**[ترجمه]فیروز آبادی می گوید: «الإهاب» بر وزن کتاب، یعنی پوست و آنچه که دباغی نشده است. منظور از رسول خدا، جبرئیل است که او نیز رسول خدا است .

**[ترجمه]

«74»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ: کُنْتُ قَاعِداً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ عِنْدَهُ أُنَاسٌ مِنْ أَصْحَابِنَا فَقَالَ لَهُ مُعَلَّی بْنُ خُنَیْسٍ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا لَقِیتَ مِنَ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ ثُمَّ قَالَ لَهُ الطَّیَّارُ جُعِلْتُ فِدَاکَ بَیْنَا أَنَا أَمْشِی فِی بَعْضِ السِّکَکِ إِذَا لَقِیتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَلَی حِمَارٍ حَوْلَهُ أُنَاسٌ مِنَ الزَّیْدِیَّةِ فَقَالَ لِی أَیُّهَا الرَّجُلُ إِلَیَّ إِلَیَّ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ مَنْ صَلَّی صَلَاتَنَا وَ اسْتَقْبَلَ قِبْلَتَنَا وَ أَکَلَ ذَبِیحَتَنَا فَذَاکَ الْمُسْلِمُ الَّذِی لَهُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَ ذِمَّةُ رَسُولِهِ مَنْ شَاءَ أَقَامَ وَ مَنْ شَاءَ ظَعَنَ فَقُلْتُ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ وَ لَا تَغُرَّنَّکَ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ حَوْلَکَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِلطَّیَّارِ فَلَمْ تَقُلْ ⁽³⁾لَهُ غَیْرَهُ قَالَ لَا قَالَ فَهَلَّا قُلْتُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ ذَلِکَ وَ الْمُسْلِمُونَ مُقِرُّونَ لَهُ بِالطَّاعَةِ فَلَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ وَقَعَ الِاخْتِلَافُ انْقَطَعَ ذَلِکَ فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَجَبُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ یَهْزَأُ وَ یَقُولُ هَذَا فِی جَفْرِکُمُ الَّذِی تَدَّعُونَ فَغَضِبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ الْعَجَبُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ یَقُولُ لَیْسَ فِینَا إِمَامٌ صَدَقَ مَا هُوَ بِإِمَامٍ وَ لَا کَانَ أَبُوهُ إِمَاماً یَزْعُمُ ⁽⁴⁾أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام لَمْ یَکُنْ إِمَاماً وَ یُرَدِّدَ ذَلِکَ وَ أَمَّا قَوْلُهُ فِی الْجَفْرِ فَإِنَّمَا هُوَ جِلْدُ ثَوْرٍ مَذْبُوحٍ کَالْجِرَابِ فِیهِ کُتُبٌ وَ عِلْمُ مَا یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مِنْ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله

وَ خَطَّ ⁽¹⁾عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ وَ فِیهِ مُصْحَفُ فَاطِمَةَ علیها السلام مَا فِیهِ آیَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ وَ إِنَّ عِنْدِی خَاتَمَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ دِرْعَهُ وَ سَیْفَهُ وَ لِوَاءَهُ وَ عِنْدِی الْجَفْرَ عَلَی رَغْمِ أَنْفِ مَنْ زَعَمَ ⁽²⁾.

یر، بصائر الدرجات عِمْرَانُ بْنُ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عُبَیْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ وَ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَجَبُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی بن سعید گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام نشسته بودم. گروهی از اصحاب نیز حضور داشتند. معلی بن خنیس عرض کرد: فدایت شوم! من چقدر باید از حسن بن حسن بکشم؟

طیّار عرض کرد: فدایت شوم! من در بازار می رفتم، چشمم به محمّد بن عبداللَّه بن حسن افتاد که سوار الاغی بود و گروهی از زیدی مذهبان اطرافش را گرفته بودند. مرا که دید گفت: آی مرد، بیا بیا!

سپس گفت: پیامبر اکرم فرمود: هر کس نماز ما را بخواند و رو به قبله ما بایستد و ذبیحه ما را بخورد، مسلمان است؛ آن مسلمانی که در پناه خدا و پیامبر خدا است. هر که مایل است بایستد و هر که مایل است برود. من به او گفتم: از خدا بترس! مبادا اینها که اطرافت را گرفته‌اند تو را مغرور سازند.

حضرت صادق به طیّار گفت: چیز دیگری به او نگفتی؟ گفتم: نه. فرمود: چرا نگفتی پیامبر اکرم وقتی این سخن را فرمود که مسلمانان همه مطیع او بودند و پس از درگذشت او که اختلاف به وجود آمد، این مطلب از میان رفت؟

محمّد بن عبداللَّه بن علی گفت: تعجب می کنم از عبداللَّه بن حسن که او مسخره می کرد و می گفت: این مطلب در جفر شما است، همان جفری که ادعا می‌کنید.

حضرت صادق علیه السّلام خشمگین شد و فرمود: تعجب از عبداللَّه بن حسن است که می گوید در میان ما امام صدقی نیست؛ نه او امام است و نه پدرش. او گمان می کند علی بن ابی طالب نیز امام نبود و این مطلب را تکرار نیز می کند. اما اینکه راجع به جفر سخن گفته. جفر پوست گاو است مانند خیک که در آن کتاب‌ها و تمام علومی که مردم تا روز قیامت از حلال و حرام به آن نیازمندند وجود دارد، به املای پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله

ص: 42

و خط علی علیه السّلام. و نیز در آن مصحف فاطمه است که یک آیه از قرآن در آن نیست. بر خلاف میل آن کس که گفته، در نزد من انگشتر و زره و شمشیر و پرچم پیامبر است، آری نزد من جفر است. - . بصائر الدرجات: 42 - 43 -

بصائر الدرجات: علی بن سعید گفت: خدمت امام صادق علیه السّلام بودم که محمد بن عبدالله بن علی گفت: «در عجبم از عبدالله بن حسن...» تا آخر روایت. - . بصائر الدرجات: 44 -

**[ترجمه]

«75»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الَّذِی أَمْلَی جَبْرَئِیلُ ⁽⁴⁾عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام أَ قُرْآنٌ ⁽⁵⁾قَالَ لَا ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عمر بن یزید گفت: به حضرت صادق علیه السّلام گفتم: آنچه جبرئیل به حضرت علی علیه السّلام املاء کرد قرآن بود؟ فرمود: نه. - . بصائر الدرجات: 43 -

**[ترجمه]

«76»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ هَاشِمٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی عِمْرَانَ عَنْ یُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ فِی الْجَفْرِ الَّذِی یَذْکُرُونَهُ لَمَا یَسُوؤُهُمْ ⁽⁷⁾لِأَنَّهُمْ لَا یَقُولُونَ الْحَقَّ وَ الْحَقُّ فِیهِ فَلْیُخْرِجُوا قَضَایَا عَلِیٍّ علیه السلام وَ فَرَائِضَهُ إِنْ کَانُوا صَادِقِینَ وَ سَلُوهُمْ عَنِ الْخَالاتِ وَ الْعَمَّاتِ وَ لْیُخْرِجُوا مُصْحَفَ فَاطِمَةَ علیها السلام فَإِنَّ فِیهِ وَصِیَّةَ فَاطِمَةَ علیها السلام أَوْ سِلَاحَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ ائْتُونِی بِکِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ⁽⁸⁾.

یر، بصائر الدرجات أحمد بن محمد عن النضر عن هشام بن سالم عن سلیمان بن خالد مثله ⁽¹⁾

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سلیمان بن خالد گفت: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: در جفری که آنها نام می‌برند، مطالبی است که موجب ناراحتی ایشان می‌شود، چون آنها اعتقاد به حق ندارند و حق در آن ثبت شده. اگر راست می گویند، قضایای علی و واجباتش را بیرون بیاورند، از آنها راجع به خاله‌ها و عمه‌ها سؤال کنید و مصحف حضرت فاطمه را بیاورند که در آن وصیت فاطمه است، یا سلاح پیامبر را. خداوند می فرماید: «ائْتُونِی بِکِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ.» - . احقاف / 4 -

{اگر راست می‌گویید کتابی پیش از این [قرآن] یا بازمانده‌ای از دانش نزد من آورید.} - . بصائر الدرجات: 43 -

ص: 43

بصائر الدرجات: هشام بن سالم از سلیمان بن خالد مانند همین را نقل می کند. - . بصائر الدرجات: 43 -

بصائر الدرجات: ابن هشام مانند همین را از نضر نقل می کند. - . بصائر الدرجات: 43 -

**[ترجمه]

بیان

الأثارة بقیة من علم یؤثر من کتب الأولین و لا یبعد أن یکون إشارة إلی السلاح بأن تکون کلمة من تعلیلیة.

**[ترجمه]«الاثارة» بقیه از علم که از کتب اولین باقی مانده، و بعید نیست که اشاره به «السلاح» باشد، به این صورت که «من» تعلیلیه باشد.

**[ترجمه]

«77»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ تَظْهَرُ الزَّنَادِقَةُ سَنَةَ ثَمَانِیَةٍ وَ عِشْرِینَ وَ مِائَةٍ وَ ذَلِکَ لِأَنِّی نَظَرْتُ فِی مُصْحَفِ فَاطِمَةَ علیها السلام قَالَ فَقُلْتُ وَ مَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا قَبَضَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله دَخَلَ عَلَی فَاطِمَةَ مِنْ وَفَاتِهِ مِنَ الْحُزْنِ مَا لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَرْسَلَ إِلَیْهَا مَلَکاً یُسَلِّی عَنْهَا غَمَّهَا وَ یُحَدِّثُهَا فَشَکَتْ ذَلِکَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ لَهَا إِذْ أَحَسْتِ ⁽³⁾بِذَلِکِ وَ سَمِعْتِ الصَّوْتَ قُولِی ⁽⁴⁾لِی فَأَعْلَمَتْهُ فَجَعَلَ یَکْتُبُ کُلَّ مَا سَمِعَ حَتَّی أَثْبَتَ مِنْ ذَلِکَ مُصْحَفاً قَالَ ثُمَّ قَالَ أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ مِنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ لَکِنْ فِیهِ عِلْمُ مَا یَکُونُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حماد بن عثمان گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: در سال 128 زنادقه ظاهر می شوند، چون در مصحف فاطمه علیها السّلام دیده‌ام. عرض کردم: مصحف فاطمه علیها السّلام چیست؟ فرمود: پس از درگذشت پیامبر اکرم، فاطمه زهرا آن قدر محزون شد که جز خدا کسی نمی داند. پس فرشته‌ای را فرستاد تا او را تسلی دهد و با او صحبت کند. آن حضرت جریان را برای حضرت علی علیه السّلام نقل کرد. امیرالمؤمنین به او فرمود: هر وقت آمدن او را احساس کردی و صدا را شنیدی، به من اطلاع بده. پس فاطمه زهرا اطلاع می داد و علی علیه السّلام هر چه را که می‌شنید می نوشت تا به صورت مصحفی در آمد. آن حضرت فرمود: در آن از حلال و حرام چیزی نیست، ولی وقایعی است که اتفاق می‌افتد. - . بصائر الدرجات: 43 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی القاموس أحسست و أحسیت و أحست بسین واحدة و هو من شواذ التخفیف ظننت و وجدت و أبصرت و علمت و الشی‌ء وجدت حسه.

**[ترجمه]در قاموس این موارد ذکر شده: «أحسست، أحسیت، أحست» بدون تشدید، و این گونه حذف تشدید از نوادر است، به معنای: گمان کردم، یافتم، دیدم، آگاه شدم و چیزی که حس آن را یافتم.

**[ترجمه]

«78»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ أَوْ غَیْرِهِ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ بَکْرِ بْنِ کَرِبٍ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّ عِنْدَنَا مَا لَا نَحْتَاجُ إِلَی أَحَدٍ وَ النَّاسُ یَحْتَاجُونَ إِلَیْنَا إِنَّ عِنْدَنَا لَکِتَاباً إِمْلَاءَ ⁽⁶⁾رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهُ ⁽⁷⁾

عَلِیٌّ علیه السلام صَحِیفَةً ⁽¹⁾فِیهَا کُلُّ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ وَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَّا فَتَسْأَلُونَّا فَنَعْرِفُ ⁽²⁾إِذَا أَخَذُوا بِهِ وَ نَعْرِفُ إِذَا تَرَکُوهُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: بکر بن کرب صیرفی گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: آگاه باشید که به خدا در نزد ما چیزی است که به احدی احتیاج نداریم، بلکه مردم به ما احتیاج دارند. در نزد ما کتابی است به املای پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و خط

ص: 44

علی علیه السّلام؛ صحیفه‌ای است که در آن تمام حلال و حرام هست. شما می‌آیید و از ما سؤالی می کنید. ما وقتی که به

آن عمل می کنید و وقتی که انجام نمی دهید متوجه می شویم. - . بصائر الدرجات: 42 -

**[ترجمه]

«79»

یر، بصائر الدرجات عَبَّادُ بْنُ سُلَیْمَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَبْدٍ صَالِحٍ علیه السلام قَالَ: عِنْدِی مُصْحَفُ فَاطِمَةَ لَیْسَ فِیهِ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْقُرْآنِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]حمزه بن عبد صالح گفت: امام علیه السّلام فرمود: در نزد من مصحف فاطمه سلام الله علیها است. در آن چیزی از قرآن نیست. - . بصائر الدرجات: 42 -

**[ترجمه]

«80»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأَثْنَی عَلَیْهِ بَعْضُ الْقَوْمِ حَتَّی کَانَ مِنْ قَوْلِهِ وَ أَخْزَی عَدُوَّکَ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَقَدْ کُنَّا وَ عَدُوُّنَا کَثِیرٌ وَ لَقَدْ أَمْسَیْنَا وَ مَا أَحَدٌ أَعْدَی لَنَا مِنْ ذَوِی قَرَابَاتِنَا وَ مَنْ یَنْتَحِلُ حُبَّنَا إِنَّهُمْ لَیَکْذِبُونَ عَلَیْنَا فِی الْجَفْرِ قَالَ قُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ وَ مَا الْجَفْرُ قَالَ هُوَ وَ اللَّهِ مِسْکُ مَاعِزٍ وَ مِسْکُ ضَأْنٍ یَنْطَبِقُ أَحَدُهُمَا بِصَاحِبِهِ فِیهِ سِلَاحُ رَسُولِ اللَّهِ وَ الْکُتُبُ وَ مُصْحَفُ فَاطِمَةَ أَمَا وَ اللَّهِ مَا أَزْعُمُ أَنَّهُ قُرْآنٌ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عنبسة بن مصعب گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام بودیم و بعضی از حاضرین آن جناب را می ستودند. از جمله حرف‌ها این بود که خدا دشمنانت از جن و انس را خوار کند. حضرت صادق علیه السّلام فرمود: ما و دشمنانمان زیاد هستند. هم اکنون احدی بیشتر از خویشاوندانمان با ما دشمن نیست و کسانی که مدعی محبت مایند، آنها که ما را در مورد جفر تکذیب می کنند .

عرض کردم: خدا امورت را اصلاح کند، جفر چیست؟ فرمود: به خدا قسم پوست بز و میش است به اندازه هم. در آن سلاح پیامبر و کتاب‌ها است و مصحف فاطمه که به خدا قسم در آن قرآن وجود ندارد.

**[ترجمه]

«81»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ذُکِرَ لَهُ وَقِیعَةُ وُلْدِ الْحَسَنِ وَ ذَکَرْنَا الْجَفْرَ فَقَالَ وَ اللَّهِ إِنَّ عِنْدَنَا لَجِلْدَیْ مَاعِزٍ وَ ضَأْنٍ إِمْلَاءَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّ عَلِیٍّ علیه السلام وَ إِنَّ عِنْدَنَا لَصَحِیفَةً طُولُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعاً أَمْلَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهَا عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ وَ إِنَّ فِیهَا لَجَمِیعَ مَا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ حَتَّی أَرْشَ الْخَدْشِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبداللَّه بن سنان از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که در نزد ایشان صحبت بدگویی از فرزندان امام حسن شد و سخن از جفر کردیم. فرمود: به خدا نزد ما دو پوست بز و میش است به املای پیامبر و خط علی. و در نزد ما صحیفه‌ای است به طول هفتاد ذراع که پیامبر املاء کرده و علی علیه السّلام به دست خود نوشته است. هر چه که به آن نیاز پیدا شود در آن صحیفه است، حتّی جریمه خدشه.

**[ترجمه]

بیان

الوقیعة الذم و الغیبة أی ذکر أن ولد الحسن یذمون الأئمة علیهم السلام فی ادعائهم الجفر و یکذبونهم و یحتمل أن یکون المراد بالوقیعة الصدمة فی الحرب.

**[ترجمه]«الوقیعه» یعنی نکوهش و غیبت؛ یعنی صحبت از این شد که فرزندان امام حسن ائمه علیهم السّلام را در مورد ادعای داشتن جفر نکوهش و تکذیب می کنند، همچنین ممکن است مراد از الوقیعه، صدمه دیدن در جنگ باشد.

**[ترجمه]

«82»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْکُوفِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ: ذَکَرَ وُلْدُ الْحَسَنِ الْجَفْرَ فَقَالُوا مَا هَذَا بِشَیْ‌ءٍ فَذُکِرَ ذَلِکَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام

فَقَالَ نَعَمْ هُمَا إِهَابَانِ إِهَابُ مَاعِزٍ وَ إِهَابُ ضَأْنٍ مَمْلُوَّانِ ⁽¹⁾کَتْباً فِیهِمَا کُلُّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوالقاسم کوفی از یکی از اصحابش نقل کرد که گفت: در نزد فرزندان امام حسن از جفر سخن به میان آمد. گفتند: چیزی نیست. این مطلب را به امام صادق علیه السّلام گفتند.

ص: 45

فرمود: بله، آن دو پوست است، یک پوست بز و یک پوست گوسفند که کاملا نوشته شده‌اند، و در آن دو همه چیز هست، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 42 -

**[ترجمه]

«83»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُوسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ وَیْحَکُمْ أَ تَدْرُونَ مَا الْجَفْرُ إِنَّمَا هُوَ جِلْدُ شَاةٍ لَیْسَتْ بِالصَّغِیرَةِ وَ لَا بِالْکَبِیرَةِ فِیهَا خَطُّ عَلِیٍّ علیه السلام وَ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ فَلْقِ فِیهِ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ یُحْتَاجُ إِلَیْهِ إِلَّا وَ هُوَ فِیهِ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالله بن سنان از امام صادق نقل کرد که فرمود: وای بر شما! آیا می دانید جفر چیست؟ جفر پوست گوسفندی است که نه کوچک است و نه بزرگ، در آن خط علی علیه السّلام و املای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از دهان ایشان است. هیچ چیزی که به آن احتیاج پیدا شود نیست مگر اینکه در آن ذکر گردیده، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 42 -

**[ترجمه]

«84»

یر، بصائر الدرجات السِّنْدِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ یَزْعُمُ أَنَّهُ لَیْسَ عِنْدَهُ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا مَا عِنْدَ النَّاسِ فَقَالَ صَدَقَ وَ اللَّهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا مَا عِنْدَ النَّاسِ وَ لَکِنَّ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ الْجَامِعَةَ فِیهَا الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ عِنْدَنَا الْجَفْرُ أَ یَدْرِی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ مَا الْجَفْرُ مِسْکُ بَعِیرٍ أَمْ مِسْکُ شَاةٍ وَ عِنْدَنَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ أَمَا وَ اللَّهِ مَا فِیهِ حَرْفٌ مِنَ الْقُرْآنِ وَ لَکِنَّهُ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ⁽⁴⁾صلی الله علیه و آله وَ خَطُّ عَلِیٍّ علیه السلام کَیْفَ یَصْنَعُ عَبْدُ اللَّهِ إِذَا جَاءَ النَّاسُ مِنْ کُلِّ أُفُقٍ یَسْأَلُونَهُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی بن الحسین از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که عبداللَّه بن حسن مدعی است که در نزد او علمی بیش از آنچه نزد مردم است نیست .

فرمود: به خدا قسم عبداللَّه بن حسن درست گفته؛ نزد او نیست مگر آنچه نزد مردم است، ولی به خدا قسم نزد ما جامعه است که در آن حلال و حرام است و جفر است. آیا عبداللَّه بن حسن می داند جفر چیست؟ پوست شتر است یا گوسفند؟

در نزد ما مصحف فاطمه است. به خدا قسم در آن یک حرف از قرآن نیست، ولی املای پیک خدا و خط علی است. عبداللَّه بن حسن چه خواهد کرد وقتی مردم از هر طرف بیایند و از او سؤال کنند؟ - . بصائر الدرجات: 43 -

**[ترجمه]

«85»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ⁽⁶⁾قَالَ فِی بَنِی عَمِّهِ لَوْ أَنَّکُمْ إِذَا سَأَلُوکُمْ وَ احْتَجُّوکُمْ ⁽⁷⁾بِالْأَمْرِ کَانَ أَحَبَّ إِلَیَّ أَنْ تَقُولُوا لَهُمْ إِنَّا لَسْنَا کَمَا یَبْلُغُکُمْ وَ لَکُنَّا قَوْمٌ نَطْلُبُ هَذَا الْعِلْمَ عِنْدَ مَنْ هُوَ أَهْلُهُ وَ مَنْ صَاحِبُهُ وَ هُوَ السِّلَاحُ عِنْدَ مَنْ هُوَ وَ هُوَ الْجَفْرُ عِنْدَ مَنْ هُوَ

وَ مَنْ صَاحِبُهُ فَإِنْ یَکُنْ عِنْدَکُمْ فَإِنَّا نُبَایِعُکُمْ وَ إِنْ یَکُنْ عِنْدَ غَیْرِکُمْ فَإِنَّا نَطْلُبُهُ حَتَّی نَعْلَمَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: معلی بن خنیس از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که درباره پسر عموهایش فرمود: وقتی آنها از شما می پرسند و دلیل می خواهند، مایلم به آنها بگویید ما آن طور که به شما گفته‌اند نیستیم، ما در نزد هر کس که این علم باشد و دارای مقام امامت باشد، جستجو می کنیم و از او پیروی می کنیم. سلاح پیامبر در دست کیست؟ جفر نزد کیست

ص: 46

و در اختیار چه کسی است؟ اگر در اختیار شما است، با شما بیعت می کنیم، اگر نزد دیگری است، جستجو می کنیم تا بدانیم در دست کیست. - . بصائر الدرجات: 43 -

**[ترجمه]

بیان

الغرض أنه إذا احتججتم علی بنی الحسن أحب أن تقولوا لهم إنا لسنا کما یبلغکم أنا نتابع الناس بغیر حجة و بینة بل نطلب هذه العلامات فإن کانت عندکم فنحن نتعبکم أو لسنا ⁽²⁾تابعین لجعفر بن محمد کما بلغکم ⁽³⁾بل نطلب موضع العلم و الآثار فیکون للتقیة و المصلحة.

**[ترجمه]منظور این است که اگر بر بنی الحسن احتجاج کردید، به آنها بگویید ما آن گونه که به شما گفته‌اند نیستیم و بدون دلیل و حجت از مردم تبعیت نمی کنیم، بلکه این علاماتی را که ذکر گردید طلب می کنیم، اگر نزد شما باشد از شما پیروی می کنیم. اگر به اطلاع شما رسانده‌اند که ما تابعین جعفر بن محمد نیستیم، به خاطر تقیه‌مان است.

**[ترجمه]

«86»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَا مَاتَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام حَتَّی قَبَضَ مُصْحَفَ فَاطِمَةَ علیها السلام ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: از دنیا نرفت حضرت باقر تا وقتی که آن جناب مصحف فاطمه را در اختیار گرفت. - . بصائر الدرجات: 43 -

**[ترجمه]

بیان

حتی قبض أی الصادق أو الباقر علیهما السلام و یمکن أن یقرأ علی بناء التفعیل.

**[ترجمه]منظور این است که تا زمانی که امام صادق علیه السّلام مصحف را از امام باقر علیه السّلام قبض نکرد یا امام باقر علیه السّلام تحویل نداد .

**[ترجمه]

«87»

یر، بصائر الدرجات بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَنَانٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لِیَ اجْلِسْ فَجَلَسْتُ فَضَرَبَ یَدَهُ بِإِصْبَعِهِ عَلَی ظَهْرِ کَفِّی فَمَسَحَهَا عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ عِنْدَنَا أَرْشُ هَذَا فَمَا دُونَهُ وَ مَا فَوْقَهُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عثمان بن زیاد گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام رسیدم. به من فرمود: بنشین! نشستم. ایشان با انگشت خود بر پشت دست من زد و کشید. سپس فرمود: در نزد ما جریمه همین کار و از این کمتر و از این بیشتر هم هست. - . بصائر الدرجات: 43 -

**[ترجمه]

«88»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ذَکَرُوا وُلْدَ الْحَسَنِ فَذَکَرُوا الْجَفْرَ فَقَالَ وَ اللَّهِ إِنَّ عِنْدِی لَجِلْدَیْ مَاعِزٍ وَ ضَأْنٍ إِمْلَاءَ ⁽⁶⁾رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ وَ إِنَّ عِنْدِی لَجِلْداً سَبْعِینَ ذِرَاعاً إِمْلَاءَ ⁽⁷⁾رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ وَ إِنَّ فِیهِ لَجَمِیعَ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاسُ حَتَّی أَرْشَ الْخَدْشِ ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالله بن سنان گفت: نزد امام صادق علیه السّلام از فرزندان امام حسن علیه السّلام و جفر سخن به میان آمد. فرمود: به خدا قسم در نزد من دو پوست از بز و گوسفند است که به املای پیامبر اکرم و خط علی است. و در نزد من پوستی است به طول هفتاد ذراع که به املای پیامبر و خط علی است و در آن تمام آنچه مردم به آن احتیاج پیدا کنند هست، حتی جریمه خدشه. - . بصائر الدرجات: 43 -

ص: 47

**[ترجمه]

«89»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مُصْحَفُ فَاطِمَةَ علیها السلام مَا فِیهِ شَیْ‌ءٌ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَ إِنَّمَا هُوَ شَیْ‌ءٌ أُلْقِیَ عَلَیْهَا بَعْدَ مَوْتِ أَبِیهَا صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو حمزه از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که فرمود: در مصحف فاطمه از قرآن چیزی نیست. در آن مطالبی است که پس از درگذشت پیامبر اکرم به او القا شده صلوات الله علیهما. - . بصائر الدرجات: 43 -

**[ترجمه]

«90»

یر، بصائر الدرجات عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ السحالی ⁽²⁾(السِّنْجَالِیِ) عَنْ مُخَوَّلِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام عِنْدَنَا الْجَامِعَةُ وَ هِیَ سَبْعُونَ ذِرَاعاً فِیهَا کُلُّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی أَرْشُ الْخَدْشِ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطُّ عَلِیٍّ علیه السلام وَ عِنْدَنَا الْجَفْرُ وَ هُوَ أَدِیمٌ عُکَاظِیٌّ قَدْ کُتِبَ فِیهِ حَتَّی مُلِئَتْ أَکَارِعُهُ فِیهِ مَا کَانَ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو مریم گفت: حضرت باقر علیه السّلام به

من فرمود: در نزد ما جامعه است و آن هفتاد ذراع است که در آن همه چیز وجود دارد، حتّی جریمه خدشه، که به املای پیامبر اکرم و خط علی علیه السّلام است. در نزد ما جفر است که پوستی از بازار عکاظ است و آن چنان نوشته شده که ساق‌هایش را هم پر کرده و در آن آنچه که بوده و آنچه که تا روز قیامت به وقوع می پیوندد، هست. - . بصائر الدرجات: 44 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی القاموس العکاظ کغراب سوق بصحراء بین نخلة و الطائف و منه أدیم العکاظی و قال الکراع کغراب من البقر و الغنم هو مستدق الساق و الجمع أکرع و أکارع.

**[ترجمه]قال فی القاموس العکاظ کغراب سوق بصحراء بین نخلة و الطائف و منه أدیم العکاظی و قال الکراع کغراب من البقر و الغنم هو مستدق الساق و الجمع أکرع و أکارع.

**[ترجمه]

«91»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ وَ یَحْیَی بْنِ مَعْمَرٍ وَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ صَبِیحٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا وَلِیدُ إِنِّی نَظَرْتُ فِی مُصْحَفِ فَاطِمَةَ علیها السلام قُبَیْلُ فَلَمْ أَجِدْ لِبَنِی فُلَانٍ فِیهَا إِلَّا کَغُبَارِ النَّعْلِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ولید بن صبیح گفت: حضرت صادق علیه السّلام به من فرمود: ولید! من لحظه‌ای پیش به مصحف فاطمه نگاه می کردم؛ برای فرزندان فلان سهمی ندیدم، مگر مثل غبار کفشی. - . بصائر الدرجات: 44 -

**[ترجمه]

«92»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قِیلَ لَهُ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ یَزْعُمُ أَنَّهُ لَیْسَ عِنْدَهُ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا مَا عِنْدَ النَّاسِ فَقَالَ صَدَقَ وَ اللَّهِ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا مَا عِنْدَ النَّاسِ وَ لَکِنَّ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ الْجَامِعَةَ فِیهَا الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ عِنْدَنَا الْجَفْرُ أَ فَیَدْرِی عَبْدُ اللَّهِ أَ مِسْکُ بَعِیرٍ أَوْ مِسْکُ شَاةٍ وَ عِنْدَنَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ أَمَا وَ اللَّهِ مَا فِیهِ حَرْفٌ مِنَ الْقُرْآنِ وَ لَکِنَّهُ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ

صلی الله علیه و آله وَ خَطُّ عَلِیٍّ علیه السلام کَیْفَ یَصْنَعُ عَبْدُ اللَّهِ إِذَا جَاءَهُ النَّاسُ مِنْ کُلِّ فَنٍّ ⁽¹⁾یَسْأَلُونَهُ أَ مَا تَرْضَوْنَ أَنَّ تَکُونُوا یَوْمَ الْقِیَامَةِ آخِذِینَ بِحُجْزَتِنَا وَ نَحْنُ آخِذُونَ بِحُجْزَةِ نَبِیِّنَا وَ نَبِیُّنَا آخِذٌ بِحُجْزَةِ رَبِّهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی بن ابو حمزه از امام صادق علیه السّلام نقل کرد که نزد امام گفته شد: عبداللَّه بن حسن مدعی است که در نزد او علمی بیش از آنچه نزد مردم است، وجود ندارد. فرمود: به خدا قسم عبداللَّه بن حسن درست گفته! نزد او نیست مگر آنچه که نزد مردم است، ولی به خدا قسم نزد ما جامعه است که در آن حلال و حرام است، و جفر است. آیا عبداللَّه بن حسن می داند جفر پوست شتر است یا گوسفند؟ در نزد ما مصحف فاطمه است. به خدا قسم در آن یک حرف از قرآن نیست، ولی املای پیک خدا

ص: 48

و خط علی است. عبداللَّه بن حسن چه خواهد کرد وقتی مردم از هر طرف بیایند و از او سؤال کنند؟ آیا راضی نمی شوند که در روز قیامت از بند ما بگیرند و ما نیز از بند رسول خدا بگیریم و او از ریسمان الهی بگیرد؟ - . بصائر الدرجات: 44 -

**[ترجمه]

«93»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ أَمَّا قَوْلُهُ فِی الْجَفْرِ إِنَّمَا هُوَ جِلْدُ ثَوْرٍ مَدْبُوغٌ کَالْجِرَابِ فِیهِ کُتُبٌ وَ عِلْمُ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاسُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مِنْ حَلَالٍ أَوْ حَرَامٍ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطُّ عَلِیٍّ علیه السلام ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی بن سعید گفت: شنیدم که امام صادق علیه السّلام فرمود: اما آنچه در مورد جفر گفت، جفر پوست دباغی شده گاو است مانند غلاف. در آن کتاب‌هایی است و علم آنچه که مردم تا روز قیامت به آن احتیاج پیدا می کنند از حلال و حرام، که به املای پیامبر و خط علی علیه السّلام است. - . بصائر الدرجات: 44 -

**[ترجمه]

«94»

یر، بصائر الدرجات عِمْرَانُ بْنُ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِی سَلَمَةَ عَنْ أُمِّهِ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَ: قَالَتْ أَقْعَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً فِی بَیْتِی ثُمَّ دَعَا بِجِلْدِ شَاةٍ فَکَتَبَ فِیهِ حَتَّی مَلَأَ أَکَارِعَهُ ثُمَّ دَفَعَهُ إِلَیَّ وَ قَالَ مَنْ جَاءَکِ مِنْ بَعْدِی بِآیَةِ کَذَا وَ کَذَا فَادْفَعِیهِ إِلَیْهِ فَأَقَامَتْ أُمُّ سَلَمَةَ حَتَّی تُوُفِّیَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ وُلِّیَ أَبُو بَکْرٍ أَمْرَ النَّاسِ بَعَثَتْنِی فَقَالَتْ اذْهَبْ وَ انْظُرْ مَا صَنَعَ هَذَا الرَّجُلُ فَجِئْتُ فَجَلَسْتُ فِی النَّاسِ حَتَّی خَطَبَ أَبُو بَکْرٍ ثُمَّ نَزَلَ فَدَخَلَ بَیْتَهُ فَجِئْتُ فَأَخْبَرْتُهَا فَأَقَامَتْ حَتَّی إِذَا وُلِّیَ عُمَرُ بَعَثَتْنِی فَصَنَعَ مِثْلَ مَا صَنَعَ صَاحِبُهُ فَجِئْتُ فَأَخْبَرْتُهَا ثُمَّ أَقَامَتْ حَتَّی وُلِّیَ عُثْمَانُ فَبَعَثَتْنِی فَصَنَعَ کَمَا صَنَعَ صَاحِبَاهُ فَأَخْبَرْتُهَا ثُمَّ أَقَامَتْ حَتَّی وُلِّیَ عَلِیٌّ فَأَرْسَلَتْنِی فَقَالَتِ انْظُرْ مَا یَصْنَعُ ⁽⁴⁾هَذَا الرَّجُلُ فَجِئْتُ فَجَلَسْتُ فِی الْمَسْجِدِ فَلَمَّا خَطَبَ عَلِیٌّ علیه السلام نَزَلَ فَرَآنِی فِی النَّاسِ فَقَالَ اذْهَبْ فَاسْتَأْذِنْ عَلَی أُمِّکَ قَالَ فَخَرَجْتُ حَتَّی جِئْتُهَا فَأَخْبَرْتُهَا وَ قُلْتُ قَالَ لِی اسْتَأْذِنْ عَلَی أُمِّکَ وَ هُوَ خَلْفِی یُرِیدُکِ قَالَتْ وَ أَنَا وَ اللَّهِ أُرِیدُهُ فَاسْتَأْذَنَ عَلِیٌّ فَدَخَلَ فَقَالَ أَعْطِینِی الْکِتَابَ الَّذِی دُفِعَ إِلَیْکِ بِآیَةِ کَذَا وَ کَذَا

کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی أُمِّی حَتَّی قَامَتْ إِلَی تَابُوتٍ لَهَا فِی جَوْفِهِ تَابُوتٌ لَهَا صَغِیرٌ فَاسْتَخْرَجَتْ مِنْ جَوْفِهِ کِتَاباً فَدَفَعَتْهُ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام ثُمَّ قَالَتْ لِی أُمِّی یَا بُنَیَّ الْزَمْهُ فَلَا وَ اللَّهِ مَا رَأَیْتُ بَعْدَ نَبِیِّکَ إِمَاماً غَیْرَهُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عمر بن ابی سلمه از مادر خود ام سلمه نقل کرد که پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم علی را در خانه من نشاند. سپس پوست گوسفندی خواست و در آن نوشت، به طوری که ساق‌هایش را هم پر کرد. سپس آن را به من داد و فرمود: هر کس پس از من فلان نشانه و فلان نشانه را آورد به او بده. پس از درگذشت پیامبر اکرم که ابوبکر زمام امر را در اختیار گرفت، مادرم مرا فرستاد و گفت: برو ببین این مرد چه می کند! من رفتم و میان مردم نشستم تا ابوبکر سخنرانی کرد و از منبر پایین آمد و داخل خانه‌اش شد. من پیش مادرم رفتم و جریان را گفتم. گذشت تا عمر متصدی امر شد. مادرم دوباره مرا فرستاد. او هم همان کار دوست خود را انجام داد. باز آمدم و خبر به مادرم دادم. گذشت تا عثمان به این مقام رسید. مادرم مرا فرستاد و او نیز مانند آن دو نفر عمل کرد .

گذشت تا علی علیه السّلام عهده دار شد. مادرم دوباره مرا فرستاد و گفت: برو ببین او چه می کند! آمدم و میان مسجد نشستم. علی علیه السّلام پس از تمام کردن خطبه پایین آمد. مرا که میان مردم مشاهده کرد فرمود: برو از مادرت برایم اجازه بگیر. من پیش مادرم رفتم و پس از ذکر جریان، گفتم که او پشت سر من است و اجازه خواسته است. مادرم گفت: به خدا قسم من هم با او کار داشتم.

علی اجازه خواست و داخل شد. آنگاه فرمود: آن نوشته را که پیامبر فرمود: با فلان و فلان

ص: 49

نشانی که هر کسی داد به او بسپار، به من بده. مثل اینکه من هم اکنون مشاهده می کنم که مادرم از جای حرکت کرد و به طرف صندوقی رفت که داخل آن جعبه‌ای کوچک قرار داشت. او نوشته را از داخل جعبه خارج کرد و آن را به علی علیه السّلام سپرد. آنگاه مادرم به من فرمود: دست از دامن او برمدار! پس از پیامبر کسی جز او را امام نمی دانم. - . بصائر الدرجات: 40 و 45 -

**[ترجمه]

«95»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام کُلُّ شَیْ‌ءٍ یُحْتَاجُ إِلَیْهِ حَتَّی الْخَدْشُ وَ الْأَرْشُ وَ الْهَرْشُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالله بن میمون گفت: امام صادق علیه السّلام از پدرش امام باقر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: درکتاب علی علیه السّلام، هرچه که به آن احتیاج پیدا شود وجود دارد، حتی جریمه خدشه و گاز گرفتن گرگ‌ها. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد بالهرش عض السباع قال الفیروزآبادی هرش الدهر یهرش اشتد و کفرح ساء خلقه و التهریش التحریش بین الکلاب و الإفساد بین الناس.

**[ترجمه]احتمال دارد منظور از «الهرش»، گاز گرفتن حیوانات وحشی باشد. فیروز آبادی: «هرش الدهر یهرش» یعنی سخت شد، و بر وزن فرح یعنی خلقش بد شد، و «التهریش» یعنی فتنه انگیزی بین سگان و افساد بین مردم.

**[ترجمه]

«96»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیُّ عَنْ سَیْفٍ عَنْ مَنْصُورٍ أَوْ عَنْ یُونُسَ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو الْجَارُودِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ لَمَّا حَضَرَ الْحُسَیْنُ مَا حَضَرَ دَعَا فَاطِمَةَ بِنْتَهُ فَدَفَعَ إِلَیْهَا کِتَاباً مَلْفُوفاً وَ وَصِیَّةً ظَاهِرَةً فَقَالَ یَا بِنْتِی ضَعِی هَذَا فِی أَکَابِرِ وُلْدِی فَلَمَّا رَجَعَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ دَفَعَتْهُ إِلَیْهِ وَ هُوَ عِنْدَنَا قُلْتُ مَا ذَاکَ الْکِتَابُ قَالَ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ وُلْدُ آدَمَ مُنْذُ کَانَتِ الدُّنْیَا حَتَّی تَفْنَی ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوالجارود گفت: شنیدم که امام صادق علیه السّلام فرمود: وقتی کار بر امام حسین علیه السّلام تنگ شد، دختر خود فاطمه را خواست و کتابی را که در چیزی پیچیده شده بود با یک وصیت آشکار در اختیار او گذاشت و فرمود: دخترم! این را به بزرگ‌ترین فرزندانم بده. هنگامی که علی بن الحسین علیهما السّلام بهبود یافت، کتاب را به او تقدیم داشت و آن کتاب نزد ما است. گفتم آن چه کتابی است؟ فرمود: آنچه که فرزند آدم از زمان خلقت دنیا تا پایان آن بدان محتاج هستند. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

«97»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ ⁽⁴⁾عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُعَلًّی أَبِی عُثْمَانَ عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْکُتُبَ کَانَتْ عِنْدَ عَلِیٍّ علیه السلام فَلَمَّا سَارَ إِلَی الْعِرَاقِ اسْتَوْدَعَ الْکُتُبَ أُمَّ سَلَمَةَ فَلَمَّا مَضَی عَلِیٌّ علیه السلام کَانَتْ عِنْدَ الْحَسَنِ فَلَمَّا مَضَی الْحَسَنُ کَانَتْ عِنْدَ الْحُسَیْنِ فَلَمَّا مَضَی الْحُسَیْنُ علیه السلام کَانَتْ عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام ثُمَّ کَانَتْ عِنْدَ أَبِی ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: معلی بن خنیس از حضرت صادق علیه السّلام نقل می‌کند که نوشته‌ها نزد حضرت علی علیه السّلام بود. وقتی ایشان به طرف عراق رفت، آن را به ام سلمه سپرد. پس از درگذشت علی علیه السّلام نوشته‌ها در اختیار امام حسن بود. پس از امام حسن در نزد حضرت حسین بود. بعد از شهادت حضرت حسین پیش علی بن الحسین بود و بعد در نزد پدرم. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

«98»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: أَرَانِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام بَعْضَ کُتُبِ عَلِیٍّ علیه السلام ثُمَّ قَالَ لِی لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ کَتَبَ هَذِهِ الْکُتُبَ قُلْتُ مَا أَبْیَنَ الرَّأْیَ فِیهَا قَالَ هَاتِ قُلْتُ عَلِمَ أَنَّ قَائِمَکُمْ یَقُومُ یَوْماً فَأَحَبَّ أَنَّ یُعْمَلَ بِمَا فِیهَا قَالَ صَدَقْتَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالملک بن اعین گفت: حضرت باقر علیه السّلام بعضی از نوشته‌های حضرت علی را به من نشان داد و پرسید: می دانی این نوشته‌ها را برای چه نوشته؟ گفتم خیلی واضح است! فرمود: بگو! عرض کردم: می دانست که قائم شما یک روز قیام خواهد کرد و می خواهد به

آن نوشته‌ها عمل کند. فرمود: راست گفتی. - . بصائر الدرجات: 44 -

ص: 50

**[ترجمه]

«99»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ عَنْبَسَةَ الْعَابِدِ قَالَ: سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام ⁽²⁾وَ ذُکِرَ عِنْدَهُ الصَّلَاةُ فَقَالَ إِنَّ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام الَّذِی أَمْلَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا یُعَذِّبُ عَلَی کَثْرَةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ وَ لَکِنْ یَزِیدُهُ ⁽³⁾جَزَاءً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عنبسه عابد گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم موقعی که صحبت از نماز شد، فرمود: در نوشته علی علیه السّلام که به املای پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم است، نوشته است که خداوند بر نماز و روزه زیاد عذاب نمی کند، ولی پاداش آن را اضافه خواهد کرد. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

«100»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ عَنْبَسَةَ الْعَابِدِ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ الْحُسَیْنِ بْنَ عَلِیٍّ عَمُّ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ جَاءَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عِمْرَانَ فَسَأَلَهُ کِتَابَ أَرْضٍ فَقَالَ حَتَّی آخُذَ ذَلِکَ مِنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قُلْتُ وَ مَا شَأْنُ ذَلِکَ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ إِنَّهَا وَقَعَتْ عِنْدَ الْحَسَنِ ثُمَّ عِنْدَ الْحُسَیْنِ ثُمَّ عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ثُمَّ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ ثُمَّ عِنْدَ جَعْفَرٍ فَکَتَبْنَا عِنْدَهُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عنبسه عابد گفت: پیش حسین بن علی عموی جعفر بن محمّد بودم که محمّد بن عمران آمد و از او نوشته زمینی را خواست. گفت: باشد تا از حضرت صادق علیه السّلام بگیرم. من گفتم: آن نوشته چکار به حضرت صادق علیه السّلام دارد؟ گفت: در پیش حسن علیه السّلام بوده. بعد نزد امام حسین، سپس علی بن الحسین، بعد نزد حضرت باقر و سپس نزد حضرت صادق علیهم السّلام. ما از نسخه او نوشته‌ایم. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

«101»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِی مَخْلَدٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ: دَعَا أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام بِکِتَابِ عَلِیٍّ فَجَاءَ بِهِ جَعْفَرٌ مِثْلَ فَخِذِ الرَّجُلِ مَطْوِیٍّ فَإِذَا فِیهِ أَنَّ النِّسَاءَ لَیْسَ لَهُنَّ مِنْ عَقَارِ الرَّجُلِ إِذَا هُوَ تُوُفِّیَ عَنْهَا شَیْ‌ءٌ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هَذَا وَ اللَّهِ خَطُّ عَلِیٍّ بِیَدِهِ وَ إِمْلَاءُ ⁽⁶⁾رَسُولِ اللَّهِ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالملک گفت: حضرت باقر نوشته حضرت علی علیهما السّلام را خواست و امام صادق علیه السّلام آن را آورد که مثل ران یک آدم در هم پیچیده بود و در آن نوشته بود: زنان پس از فوت آنها، از زمین شوهر خود ارث نمی‌برند. حضرت باقر فرمود: به خدا قسم این خط علی و املای رسول خدا است. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

«102»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ هَاشِمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عِمْرَانَ الْوَشَّاءِ

عَنْ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کِتَاباً فَدَفَعَهُ إِلَی أُمِّ سَلَمَةَ فَقَالَ إِذَا أَنَا قُبِضْتُ فَقَامَ رَجُلٌ عَلَی هَذِهِ الْأَعْوَادِ یَعْنِی الْمِنْبَرَ فَأَتَاکِ یَطْلُبُ هَذَا الْکِتَابَ فَادْفِعِیهِ إِلَیْهِ فَقَامَ أَبُو بَکْرٍ وَ لَمْ یَأْتِهَا وَ قَامَ عُمَرُ وَ لَمْ یَأْتِهَا وَ قَامَ عُثْمَانُ فَلَمْ یَأْتِهَا وَ قَامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَنَادَاهَا فِی الْبَابِ فَقَالَتْ مَا حَاجَتُکَ فَقَالَ الْکِتَابُ الَّذِی دَفَعَهُ إِلَیْکِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَتْ وَ إِنَّکَ أَنْتَ صَاحِبُهُ فَقَالَتْ أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّ الَّذِی کَتَبَ لَأَحَبَّ أَنْ یَحْبُوکَ ⁽¹⁾بِهِ فَأَخْرَجَتْهُ إِلَیْهِ فَفَتَحَهُ فَنَظَرَ فِیهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ فِی هَذَا لَعِلْماً جَدِیداً ⁽²⁾.

**[ترجمه]ص: 51

ابن عباس گفت: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم کتابی نوشته وآن را نزد ام سلمه گذاشت و به او فرمود: بعد از رحلت من مردی بر منبر تکیه خواهد زد. اگر او آمد و این نوشته را از تو طلب کرد، نوشته را به او بسپار. ابوبکر بر منبر ایستاد، اما سراغ ام سلمه نرفت. عمر بر منبر ایستاد و سراغ ام سلمه نرفت. عثمان نیز بر منبر ایستاد و در پی ام سلمه نرفت. تا اینکه علی علیه السّلام بر منبر ایستاد و به در منزل ام سلمه رفت. ام سلمه گفت: چه می خواهی؟ فرمود: نوشته‌ای که رسول خدا صلی الله علیه وآله به تو سپرد. ام سلمه گفت: حقا که آن نوشته از آن توست! به خدا قسم آنکه آن را نوشته، دوست داشتم که به خودت عطا می کرد. پس نوشته را تقدیم کرد و آن حضرت نوشته را گشوده، نظری درآن افکند و فرمود: در این نوشته علوم جدیدی است. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

«103»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَنْبَسَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ: جَاءَ مَوْلًی لَهُمْ فَطَلَبَ مِنْهُ کِتَاباً ⁽³⁾فَقَالَ هُوَ عِنْدَ جَعْفَرٍ فَقُلْتُ وَ لِمَ صَارَ عِنْدَ جَعْفَرٍ قَالَ کَانَ عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام ثُمَّ کَانَ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ ثُمَّ هُوَ الْیَوْمَ عِنْدَ جَعْفَرٍ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عنبسه از حسین بن علی نقل کرد: غلام آنها وارد شد و از او کتابی را طلب کرد. گفت: نزد جعفر است. گفتم: چرا نزد او است؟ گفت: این کتاب نزد علی بن الحسین علیه السّلام بود و بعد از او به دست امام باقر علیه السّلام رسید و امروز نزد جعفر است. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

«104»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَا تَرَکَ عَلَی شِیعَتِهِ وَ هُمْ یَحْتَاجُونَ إِلَی أَحَدٍ فِی حَلَالٍ وَ لَا ⁽⁵⁾حَرَامٍ حَتَّی إِنَّا وَجَدْنَا فِی کِتَابِهِ أَرْشَ الْخَدْشِ قَالَ ثُمَّ قَالَ أَمَا إِنَّکَ إِنْ رَأَیْتَ کِتَابَهُ لَعَلِمْتَ أَنَّهُ مِنْ کُتُبِ الْأَوَّلِینَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]عبدالله بن ایوب از پدرش نقل کرد که گفت : از امام صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: علی علیه السّلام شیعیان خود را نگذاشت که در حلال و حرام محتاج احدی باشند. ما در کتاب علی جریمه خدشه را نیز یافتیم. سپس فرمود: اگر تو کتاب علی را ببینی، خواهی فهمید که از کتاب‌های پیشینیان است. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

«105»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام أَنْتَ أَخِی وَ صَاحِبِی وَ صَفِیِّی وَ وَصِیِّی وَ خَالِصِی مِنْ أَهْلِ بَیْتِی وَ خَلِیفَتِی فِی أُمَّتِی وَ سَأُنَبِّئُکَ فِیمَا یَکُونُ فِیهَا مِنْ بَعْدِی

یَا عَلِیُّ إِنِّی أَحْبَبْتُ ⁽¹⁾لَکَ مَا أُحِبُّهُ لِنَفْسِی وَ أَکْرَهُ لَکَ مَا أَکْرَهُهُ لَهَا فَقَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذَا مَکْتُوبٌ عِنْدِی فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ لَکِنْ دَفَعْتُهُ ⁽²⁾أَمْسِ حِینَ کَانَ هَذَا الْخَوْفُ وَ هُوَ حِینَ صُلِبَ الْمُغِیرَةُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوالصلاح گفت: به حضرت صادق علیه السّلام گفتم: شنیده‌ایم که پیامبر اکرم به علی علیه السّلام گفت: تو برادر من و دوست و برگزیده و وصی و شخصیت برجسته خانواده و جانشین منی در میان امتم. به زودی به تو خواهم گفت که در مورد خلافت بعد از من چه ماجرایی پیش خواهد آمد.

ص: 52

یا علی! من برای تو دوست دارم آنچه را که برای خود می خواهم، و ناپسند می شمارم برایت آنچه را که برای خود ناپسند می شمارم.

حضرت صادق علیه السّلام فرمود: این مطلب در کتاب حضرت علی که در پیش من است نوشته است، ولی دیروز که این خوف پیش آمد، آن را پنهان کردم. و آن زمانی بود که مغیره را به دار آویختند. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

«106»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مَضَی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام حَتَّی صَارَتِ الْکُتُبُ إِلَیَّ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که فرمود: حضرت باقر از دنیا نرفت، مگر اینکه کتاب‌ها را در اختیار من قرار داد. - . بصائر الدرجات: 45 -

**[ترجمه]

«107»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ فِی بَنِی عَمِّهِ لَوْ أَنَّکُمْ إِذَا سَأَلُوکُمْ وَ أَجَبْتُمُوهُمْ کَانَ أَحَبَّ إِلَیَّ أَنْ تَقُولُوا لَهُمْ إِنَّا لَسْنَا کَمَا یَبْلُغُکُمْ وَ لَکُنَّا قَوْمٌ نَطْلُبُ هَذَا الْعِلْمَ عِنْدَ مَنْ هُوَ وَ مَنْ صَاحِبُهُ فَإِنْ یَکُنْ عِنْدَکُمْ فَإِنَّا نَتَّبِعُکُمْ إِلَی مَنْ یَدْعُونَا إِلَیْهِ وَ إِنْ یَکُنْ عِنْدَ غَیْرِکُمْ فَإِنَّا نَطْلُبُهُ حَتَّی نَعْلَمَ مَنْ صَاحِبُهُ وَ قَالَ إِنَّ الْکُتُبَ کَانَتْ عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَلَمَّا سَارَ إِلَی الْعِرَاقِ اسْتَوْدَعَ الْکُتُبَ أُمَّ سَلَمَةَ فَلَمَّا قُتِلَ کَانَتْ عِنْدَ الْحَسَنِ علیه السلام فَلَمَّا هَلَکَ کَانَتْ عِنْدَ الْحُسَیْنِ ثُمَّ کَانَتْ عِنْدَ أَبِی ثُمَّ تَزْعُمُ ⁽⁵⁾یَسْبِقُونَا إِلَی خَیْرٍ أَمْ هُمْ أَرْغَبُ إِلَیْهِ مِنَّا أَمْ هُمْ أَسْرَعُ إِلَیْهِ مِنَّا وَ لَکُنَّا نَنْتَظِرُ أَمْرَ الْأَشْیَاخِ الَّذِینَ قُبِضُوا قَبْلَنَا أَمَّا أَنَا فَلَا أُحَرِّجُ أَنْ أَقُولَ إِنَّ اللَّهَ قَالَ فِی کِتَابِهِ لِقَوْمٍ أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ⁽⁶⁾فَمُرْهُمْ فَلْیَدْعُوا عند ⁽⁷⁾من (مَنْ عِنْدَهُ) أَثَرَةٌ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کَانُوا صَادِقِینَ ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: معلی بن خنیس از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که درباره پسران عمویش فرمود: وقتی از شما چیزی می پرسند و جواب می دهید، مایلم به آنها بگویید که ما آن طور که شما خیال می کنید نیستیم؛ ما جستجو می کنیم ببینیم این علم در اختیار کیست و چه کسی صاحب آن است. اگر در دست شما باشد پیرو شما و کسی که ما را به او فرا می خوانید می شویم و اگر نزد دیگری است، جستجو می کنیم تا او را بیابیم.

و فرمود: کتاب‌ها در نزد علی بن ابی طالب علیه السّلام بود. وقتی رهسپار عراق شد آنها را به ام سلمه سپرد. پس از شهادت ایشان در نزد امام حسن قرار گرفت. بعد از درگذشت امام حسن، در اختیار امام حسین علیه السّلام قرار گرفت. بعد در اختیار پدرم قرار گرفت. بعد تو گمان می کنی آنها در خیر از ما پیشی می گیرند یا به آن از ما علاقمندترند یا سرعت بیشتری می گیرند؟ اما مطلب این است که ببینیم چه دستوری از طرف ائمه پیشین در این مورد به ما داده‌اند، ولی من باکی ندارم که بگویم خداوند در قرآن کریم راجع به گروهی می گوید: «أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ.» - . احقاف / 4 - {بگو به آنها اظهار کنند در نزد چه کسی هست کتاب‌های حاوی علوم اگر راست می گویند.} - . بصائر الدرجات: 45 - 46 -

**[ترجمه]

بیان

إلی خیر أی إلی الجهاد أو إلی دعوی الإمامة ننتظر أمر الأشیاخ

أی ننتظر فی الخروج و إظهار أمرنا الوقت الذی أمرنا الأئمة الماضیة علیهم السلام بالخروج فی ذلک الوقت.

**[ترجمه]منظور از «خیر»، جهاد است یا ادعای امامت، و«ننتظر أمر الأشیاخ»

ص: 53

یعنی در قیام و اظهار حکومت خود، منتظر وقتی هستیم که ائمه گذشته ما را به قیام در آن وقت امر کرده‌اند.

**[ترجمه]

«108»

یر، بصائر الدرجات الْحَجَّالُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ صَبَّاحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِیلٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ أَعْطَانِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کِتَاباً فَقَالَ أَمْسِکِی هَذَا فَإِذَا رَأَیْتِ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَعِدَ مِنْبَرِی فَجَاءَ یَطْلُبُ هَذَا الْکِتَابَ فَادْفِعِیهِ إِلَیْهِ قَالَتْ فَلَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَعِدَ أَبُو بِکْرٍ الْمِنْبَرَ فَانْتَظَرْتُهُ فَلَمْ یَسْأَلْهَا فَلَمَّا مَاتَ صَعِدَ عُمَرُ فَانْتَظَرْتُهُ یَسْأَلُهَا فَلَمْ یَسْأَلْهَا فَلَمَّا مَاتَ عُمَرُ صَعِدَ عُثْمَانُ فَانْتَظَرْتُهُ فَلَمْ یَسْأَلْهَا فَلَمَّا مَاتَ عُثْمَانُ صَعِدَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَلَمَّا صَعِدَ وَ نَزَلَ جَاءَ فَقَالَ یَا أُمَّ سَلَمَةَ أَرِینِی الْکِتَابَ الَّذِی أَعْطَاکِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَعْطَیْتُهُ فَکَانَ عِنْدَهُ قَالَ قُلْتُ أَیُّ شَیْ‌ءٍ کَانَ ذَلِکَ قَالَتْ ⁽¹⁾کُلُّ شَیْ‌ءٍ تَحْتَاجُ إِلَیْهِ وُلْدُ آدَمَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمد بن عقیل از ام سلمه نقل کرد که گفت: رسول خدا نوشته‌ای را به من داد و فرمود: این را پیش خود نگه دار و هنگامی که دیدی امیرالمومنین از منبر من بالا رفت و سپس آمد و این کتاب را طلب کرد، آن را به او بسپار.

ام سلمه گوید: هنگامی که رسول خدا از دنیا رفت، ابوبکر بر منبر پیامبر نشست و منتظر آمدنش ماندم، اما او در پی آن نیامد. وقتی ابوبکرمرد، عمر بر منبر نشست و منتظر ماندم، اما در پی آن نیامد. وقتی عمر مرد، عثمان از منبر بالا رفت و منتظر ماندم، ولی در پی آن نیامد. وقتی عثمان مرد، امیرالمومنین بالا رفت و بر منبر نشست و از آن پایین آمد و نزد من آمد وگفت: ام سلمه! کتابی را که رسول خدا به تو داد نشانم بده. کتاب را به ایشان دادم و در نزد ایشان بود. از ام سلمه پرسیدم: آن نوشته چه بود؟ گفت: تمام آنچه که فرزند آدم به آن احتیاج پیدا می کند. - . بصائر الدرجات: 46 -

**[ترجمه]

«109»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا حَضَرَ الْحُسَیْنَ علیه السلام مَا حَضَرَ دَفَعَ وَصِیَّتَهُ إِلَی فَاطِمَةَ ابْنَتِهِ ظَاهِرَةً فِی کِتَابٍ مُدْرَجٍ فَلَمَّا کَانَ مِنْ أَمْرِ الْحُسَیْنِ مَا کَانَ دَفَعَتْ ذَلِکَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ قُلْتُ فَمَا فِیهِ یَرْحَمُکَ اللَّهُ قَالَ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ وُلْدُ آدَمَ مُنْذُ کَانَتِ الدُّنْیَا إِلَی أَنْ تَفْنَی ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوالجارود از حضرت باقر علیه السّلام نقل کرد: موقعی که آن گرفتاری برای حضرت حسین علیه السّلام پیش آمد، وصیت خود را در یک نوشته چند صفحه‌ای در اختیار فاطمه دخترش آشکارا قرار داد. پس از شهادت امام حسین، آن وصیت را در اختیار علی بن الحسین قرار داد. عرض کردم: خدا شما را رحمت کند! در آن چه بود؟ فرمود: هر چه فرزندان آدم از ابتدای دنیا تا انتهای آن احتیاج داشته باشند. - . بصائر الدرجات: 46 -

**[ترجمه]

«110»

یر، بصائر الدرجات الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُبَیْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّا نُزَادُ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ لَوْ لَا أَنَّا نُزَادُ لَنَفِدَ مَا عِنْدَنَا فَقَالَ أَبُو بَصِیرٍ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَنْ یَأْتِیکُمْ قَالَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یُعَایِنُ مُعَایَنَةً وَ مِنَّا ⁽⁴⁾مَنْ یُنْقَرُ فِی قَلْبِهِ کَیْتَ وَ کَیْتَ وَ مِنَّا ⁽⁵⁾مَنْ یَسْمَعُ بِأُذُنِهِ وَقْعاً کَوَقْعِ السِّلْسِلَةِ فِی الطَّسْتِ

قَالَ قُلْتُ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ مَنْ یَأْتِیکُمْ بِذَاکَ قَالَ هُوَ خَلْقٌ أَکْبَرُ مِنْ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: معلومات ما در شب و روز افزایش می‌یابد. اگر این طور نبود، آنچه داشتیم پایان می‌یافت. ابو بصیر می گوید: عرض کردم: فدایت شوم! چه کسی آن معلومات را برای شما می‌آورد؟ فرمود: بعضی از ما با چشم مشاهده می کند و بعضی در دل او القا می‌شود چنین و چنان، و بعضی از ما به گوش می شنود، مثل اینکه زنجیری را درون طشت حرکت دهند.

ص: 54

عرض کردم: فدایت شوم! چه کسی این مطالب را می‌آورد؟ فرمود: آن فرشته‌ای است بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل. - . بصائر الدرجات: 64 -

**[ترجمه]

«111»

یر، بصائر الدرجات بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ رَزِینٍ عَنِ الْوَلِیدِ الطَّائِفِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یُوقَرُ فِی قَلْبِهِ ⁽²⁾وَ مِنَّا مَنْ یَسْمَعُ بِأُذُنِهِ وَ مِنَّا مَنْ یُنْکَتُ وَ أَفْضَلُ مِمَّنْ یَسْمَعُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ولید طائفی گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که فرمود: بعضی از ما احساس مطلب را در قلب خود می کند و بعضی با گوش می‌شنود و بعضی به او القاء می‌شود و بهتر است از کسی که می شنود. - . بصائر الدرجات: 63 -

**[ترجمه]

«112»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُوسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ وَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یَرَی فِی مَنَامِهِ وَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ یَسْمَعُ الصَّوْتَ مِثْلَ صَوْتِ السِّلْسِلَةِ الَّتِی تَقَعُ فِی الطَّسْتِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن ابی حمزه گفت: شنیدم که امام صادق علیه السّلام فرمود: بعضی از ما در گوشش خوانده می شود و بعضی از ما در خواب می بیند و بعضی از ما صدا می شنود، مانند صدای گرداندن زنجیر در طشت. - . بصائر الدرجات: 64 -

**[ترجمه]

«113»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ مَعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَعْمَلُ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ فَإِذَا وَرَدَ عَلَیْهِ الشَّیْ‌ءُ الْحَادِثُ الَّذِی لَیْسَ فِی الْکِتَابِ وَ لَا فِی السُّنَّةِ أَلْهَمَهُ اللَّهُ الْحَقَّ فِیهِ إِلْهَاماً وَ ذَلِکَ وَ اللَّهِ مِنَ الْمُعْضِلَاتِ ⁽⁵⁾.

یر، بصائر الدرجات محمد بن الحسین عن عبد الله بن هلال عن العلاء عن محمد مثله ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علا از محمّد از حضرت باقر علیه السّلام نقل کرد که علی بن ابی طالب به کتاب خدا و سنت پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم عمل می‌کرد. وقتی پیشامدی می شد که در کتاب و سنت راجع به آن چیزی نبود، خداوند به او حق در آن مطلب را الهام می کرد. به

خدا قسم این از مشکلات است. - . بصائر الدرجات: 64 -

بصائر الدرجات: علا از محمد مانند همین روایت را نقل کرد. - . بصائر الدرجات: 66 -

**[ترجمه]

«114»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ الْأَئِمَّةُ یَعْلَمُونَ مَا یُضْمِرُ فَقَالَ عَلِمْتُ وَ اللَّهِ مَا عَلِمَتِ الْأَنْبِیَاءُ وَ الرُّسُلُ ثُمَّ قَالَ لِی أَزِیدُکَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ وَ نُزَادُ مَا لَمْ تُزَدِ الْأَنْبِیَاءُ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ثمالی از علی بن الحسین نقل کرد که به آن آقا گفتم: فدایت شوم! آیا ائمه می دانند درون اشخاص را؟ فرمود: به خدا قسم آنچه انبیا بدانند، آنها هم می دانند. سپس فرمود: می خواهی برایت اضافه کنم؟ گفتم: بفرمایید! فرمود: به ما چیزهایی اضافه داده می‌شود که برای انبیا نبوده است. - . بصائر الدرجات: 66 -

**[ترجمه]

«115»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِ

بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عِمْرَانَ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: حَدَّثَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَانَ فِی ذُؤَابَةِ سَیْفِ ⁽¹⁾عَلِیٍّ علیه السلام صَحِیفَةٌ صَغِیرَةٌ وَ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام دَعَا إِلَیْهِ الْحَسَنَ فَدَفَعَهَا إِلَیْهِ وَ دَفَعَ إِلَیْهِ سِکِّیناً وَ قَالَ لَهُ افْتَحْهَا فَلَمْ یَسْتَطِعْ أَنْ یَفْتَحَهَا فَفَتَحَهَا لَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ اقْرَأْ فَقَرَأَ الْحَسَنُ علیه السلام الْأَلِفَ وَ الْبَاءَ وَ السِّینَ وَ اللَّامَ ⁽²⁾وَ حَرْفاً بَعْدَ حَرْفٍ ثُمَّ طَوَاهَا فَدَفَعَهَا إِلَی الْحُسَیْنِ علیه السلام فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَی أَنْ یَفْتَحَهَا فَفَتَحَهَا لَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ اقْرَأْ یَا بُنَیَّ فَقَرَأَهَا کَمَا قَرَأَ الْحَسَنُ علیه السلام ثُمَّ طَوَاهَا فَدَفَعَهَا إِلَی ابْنِ الْحَنَفِیَّةِ فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَی أَنْ یَفْتَحَهَا فَفَتَحَهَا لَهُ فَقَالَ لَهُ اقْرَأْ فَلَمْ یَسْتَخْرِجْ مِنْهَا شَیْئاً فَأَخَذَهَا ⁽³⁾وَ طَوَاهَا ثُمَّ عَلَّقَهَا مِنْ ذُؤَابَةِ السَّیْفِ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ کَانَ فِی تِلْکَ الصَّحِیفَةِ قَالَ هِیَ الْأَحْرُفُ الَّتِی یَفْتَحُ کُلُّ حَرْفٍ أَلْفَ بَابٍ ⁽⁴⁾قَالَ أَبُو بَصِیرٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَمَا خَرَجَ مِنْهَا إِلَّا حَرْفَانِ إِلَی السَّاعَةِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات:

ص: 55

ابان بن تغلب گفت: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: در بند شمشیر علی نوشته کوچکی بود. پسرش حضرت حسن را خواست، آن شمشیر را در اختیارش گذاشت و به او کاردی داد و گفت: باز کن! نتوانست باز کند. علی علیه السّلام برایش باز کرد و فرمود: بخوان! امام حسن علیه السّلام خواند: «الف ب سین لام.» و حروف را یکی پس از دیگری قرائت کرد. بعد آن جناب نوشته را در جای خود گذاشت و به دست امام حسین علیه السّلام داد. او نیز نتوانست آن را بگشاید. پس برایش باز کرد و فرمود: بخوان پسرم! امام حسین نیز مانند حضرت حسن خواند و باز آن را پیچید و در جایش گذاشت. آنگاه شمشیر را به دست محمّد بن حنفیه داد، نتوانست بگشاید. آن را برایش باز کرد و فرمود: بخوان! نتوانست چیزی از آن استخراج کند. پس آن را از او گرفت در جایش گذاشت و آن را به بند شمشیرش بست.

به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: در آن صحیفه چه بود؟ فرمود: آنها حروفی بودند که هر حرفی هزار باب را می گشود. ابو بصیر گفت: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: تا کنون بیش از دو حرف آن خارج نشده است. - . بصائر الدرجات: 89 ، اختصاص: 284 -

**[ترجمه]

«116»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ بَدْرِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ الشَّامِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْعَالِمُ إِذَا شَاءَ أَنْ یَعْلَمَ عَلِمَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]ابو ربیع شامی گفت: امام صادق علیه السّلام فرمود: عالم کسی است که هنگامی که بخواهد چیزی را بداند، می داند. - . بصائر الدرجات: 91 -

**[ترجمه]

«117»

یر، بصائر الدرجات الْهَیْثَمُ النَّهْدِیُّ عَنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ فَرْقَدٍ النَّهْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْإِمَامَ إِذَا شَاءَ أَنْ یَعْلَمَ عَلِمَ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: یزید بن فرقد نهدی از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که فرمود: امام وقتی بخواهد چیزی را بداند، می داند. - . بصائر الدرجات: 91 -

**[ترجمه]

«118»

یر، بصائر الدرجات سَهْلُ بْنُ زِیَادٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ بَدْرِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ الشَّامِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِثْلَهُ ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ربیع شامی از امام صادق علیه السّلام مانند همین روایت را نقل می کند. - . بصائر الدرجات: 91 -

ص: 56

**[ترجمه]

«119»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ أَوْ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنِ السَّابَاطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْإِمَامِ یَعْلَمُ الْغَیْبَ قَالَ لَا وَ لَکِنْ إِذْ أَرَادَ أَنْ یَعْلَمَ الشَّیْ‌ءَ أَعْلَمَهُ اللَّهُ ذَلِکَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: ساباطی گفت: از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدم: امام علم غیب دارد؟ فرمود: نه، ولی هر وقت اراده کند چیزی را بداند، خدا او را از آن مطلب مطلع می‌کند. - . بصائر الدرجات: 91، اختصاص: 285 - 286 -

چند روایت راجع به همین مطالب تکرار می‌شود.

**[ترجمه]

«120»

یر، بصائر الدرجات عِمْرَانُ بْنُ مُوسَی عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا أَرَادَ الْإِمَامُ أَنْ یَعْلَمَ شَیْئاً أَعْلَمَهُ اللَّهُ ذَلِکَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]عمرو بن سعید گفت: امام صادق علیه السّلام فرمود: امام هرگاه اراده کند چیزی را بداند، خدا او را از آن مطلب مطلع می سازد. - . بصائر الدرجات: 91 -

**[ترجمه]

«121»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّضْرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ الَّذِی یُسْأَلُ عَنْهُ الْإِمَامُ وَ لَیْسَ عِنْدَهُ فِیهِ شَیْ‌ءٌ مِنْ أَیْنَ یَعْلَمُهُ قَالَ یُنْکَتُ فِی الْقَلْبِ نَکْتاً أَوْ یُنْقَرُ فِی الْأُذُنِ نَقْراً ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حارث بن مغیره نضری گفت: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: فدایت شوم! اگر سؤالی از امام بشود و در آن مورد چیزی نداشته باشد، از کجا می فهمد؟ فرمود: به قلبش القاء می‌شود یا به گوشش می خورد. - . بصائر الدرجات: 91 -

**[ترجمه]

«122»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ قَالَ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

یر، بصائر الدرجات الحسن بن موسی الخشاب عن إبراهیم بن أبی سماک عن داود مثله ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر مانند همین سوال را از امام صادق علیه السّلام پرسید و همین جواب را شنید. - . بصائر الدرجات: 91 -

همچنین در بصائر الدرجات همین سوال و جواب را داود از امام علیه السّلام دارد. - . بصائر الدرجات: 91 -

**[ترجمه]

«123»

یر، بصائر الدرجات عِمْرَانُ بْنُ مُوسَی عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عِیسَی بْنِ حَمْزَةَ الثَّقَفِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا نَسْأَلُکَ أَحْیَاناً فَتُسْرِعُ فِی الْجَوَابِ وَ أَحْیَاناً تُطْرِقُ ثُمَّ تُجِیبُنَا قَالَ نَعَمْ إِنَّهُ یُنْکَتُ ⁽⁶⁾فِی آذَانِنَا وَ قُلُوبِنَا فَإِذَا نُکِتَ نَطَقْنَا وَ إِذَا أَمْسَکَ عَنَّا أَمْسَکْنَا ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حمزه ثقفی گفت: به حضرت صادق علیه السّلام گفتم: ما سؤالی می کنیم و شما به سرعت جواب می دهید و گاهی سر به زیر می اندازید، بعد جواب می دهید؟ فرمود: آری، به گوش و قلب ما القاء می‌شود. وقتی به ما القاء شود می‌گوییم و وقتی نشود، ساکتیم. - . بصائر الدرجات: 91 -

**[ترجمه]

«124»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ الْعَالِمِ فَقَالَ نَکْتٌ فِی الْقَلْبِ وَ نَقْرٌ فِی

الْأَسْمَاعِ وَ قَدْ یَکُونَانِ مَعاً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علی بن یقطین از پدرش نقل کرد که گفت: از ابا الحسن علیه السّلام در مورد چیزی از امر عالم پرسیدم. فرمود: گاهی به قلب القاء می شود وگاهی به

ص: 57

گوش می خورد وگاهی نیز هردو با هم هستند. - . بصائر الدرجات: 91 -

**[ترجمه]

«125»

یر، بصائر الدرجات سَلَمَةُ بْنُ الْخَطَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ ⁽²⁾مُیَسِّرٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ یَحْیَی الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَخْبِرْنِی عَنِ الْإِمَامِ إِذَا سُئِلَ کَیْفَ یُجِیبُ فَقَالَ إِلْهَامٌ وَ سَمَاعٌ ⁽³⁾وَ رُبَّمَا کَانَا جَمِیعاً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حسن بن یحیی مدائنی گفت: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: امام وقتی از او چیزی بپرسند، چگونه جواب می دهد؟ فرمود: با الهام و شنیدن و گاهی به وسیله هر دو. - . بصائر الدرجات: 91 -

**[ترجمه]

«126»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذَا الْعِلْمُ الَّذِی یَعْلَمُهُ عَالِمُکُمْ أَ شَیْ‌ءٌ یُلْقَی فِی قَلْبِهِ أَوْ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ فَسَکَتَ حَتَّی غَفَلَ الْقَوْمُ ثُمَّ قَالَ ذَاکَ وَ ذَاکَ ⁽⁵⁾.

یر، بصائر الدرجات علی بن إسماعیل عن محمد بن عمرو عن یونس عن الحارث مثله ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حارث بن مغیره گفت: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: این علمی که عالم شما می داند، آیا چیزی است که به قلبش القاء می شود یا در گوشش گفته می شود؟ ساکت ماند تا اینکه حاضرین غافل شوند. سپس فرمود: هم این و هم آن. - . بصائر الدرجات: 91 -

بصائر الدرجات: یونس از حارث مانند همین را نقل می کند. - . بصائر الدرجات: 91 - 92 -

**[ترجمه]

«127»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام عِلْمُ عَالِمِکُمْ أَ سَمَاعٌ أَوْ إِلْهَامٌ قَالَ یَکُونُ سَمَاعاً وَ یَکُونُ إِلْهَاماً وَ یَکُونَانِ مَعاً ⁽⁷⁾.

ختص، الإختصاص ابن أبی الخطاب و الیقطینی عن أحمد بن الحسن مثله ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی بن یقطین گفت: به ابی الحسن علیه السّلام گفتم: علم عالم شما آیا شنیدن است یا الهام؟ فرمود: گاهی شنیدن و گاهی الهام وگاهی هردو. - . بصائر الدرجات: 91 - 92 -

اختصاص: یقطینی از احمد بن حسن مانند همین را نقل می کند. - . اختصاص: 286 -

**[ترجمه]

«128»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّضْرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا عِلْمُ عَالِمِکُمْ جُمْلَةٌ یُقْذَفُ فِی قَلْبِهِ أَوْ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ قَالَ فَقَالَ وَحْیٌ کَوَحْیِ أُمِّ مُوسَی ⁽⁹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات و اختصاص: حارث بن مغیره نضری گفت: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: علم عالم شما چگونه است؟ به دلش القا می‌شود یا به گوشش می خورد؟ فرمود: وحی است، مانند وحی به مادر موسی. - . بصائر الدرجات: 92، اختصاص: 286 -

**[ترجمه]

«129»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام عِلْمُ عَالِمِکُمْ أَ شَیْ‌ءٌ یُلْقَی فِی قَلْبِهِ أَوْ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ فَقَالَ نَقْرٌ فِی الْقُلُوبِ

وَ نَکْتٌ فِی الْأَسْمَاعِ وَ قَدْ یَکُونَانِ مَعاً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حسین بن علی نقل کرد: از ابو ابراهیم علیه السّلام پرسیدم: علم عالم شما چگونه است؟ چیزی است که به قلبش القا می شود یا در گوشش گفته می شود؟ فرمود: گاهی به قلب القاء می شود

ص: 58

و گاهی به گوش می خورد و گاهی نیز هردو با هم هستند. - . بصائر الدرجات: 92 -

**[ترجمه]

«130»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ النَّجَاشِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ فِینَا وَ اللَّهِ مَنْ یُنْقَرُ فِی أُذُنِهِ وَ یُنْکَتُ فِی قَلْبِهِ وَ تُصَافِحُهُ الْمَلَائِکَةُ قُلْتُ کَانَ أَوِ الْیَوْمَ ⁽²⁾قَالَ بَلِ الْیَوْمَ قُلْتُ کَانَ أَوِ الْیَوْمَ قَالَ بَلِ الْیَوْمَ وَ اللَّهِ یَا ابْنَ النَّجَاشِیِّ حَتَّی قَالَهَا ثَلَاثاً ⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: عبداللَّه بن نجاشی از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که فرمود: والله در میان ما کسی است که به گوش می شنود و بر دلش الهام می گردد و ملائکه با او مصافحه می کنند. عرض کردم: در سابق یا هم اکنون؟ فرمود: اکنون. برای مرتبه دوم گفتم: در سابق یا حالا؟ فرمود: به خدا قسم همین امروز ای پسر نجاشی! و این جمله را سه مرتبه تکرار کرد. - . بصائر الدرجات: 92، اختصاص: 286 -

**[ترجمه]

«131»

یر، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ عَنْبَسَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو الْخَیْرِ ⁽⁴⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنِّی سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ فَزَعَمَ أَنْ لَیْسَ فِیکُمْ إِمَامٌ فَقَالَ بَلَی وَ اللَّهِ یَا ابْنَ النَّجَاشِیِّ إِنَّ فِینَا لَمَنْ یُنْکَتُ فِی قَلْبِهِ وَ یُوقَرُ فِی أُذُنِهِ وَ یُصَافِحُهُ الْمَلَائِکَةُ قَالَ قُلْتُ فِیکُمْ قَالَ إِی وَ اللَّهِ فِینَا الْیَوْمَ إِی وَ اللَّهِ فِینَا الْیَوْمَ ثَلَاثاً ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوالخیر گفت: به امام صادق علیه السّلام گفتم: از عبدالله بن حسن سوال کردم، او گمان می کند در میان شما امام نیست. فرمود: بله، به خدا قسم ای پسر نجاشی که در بین ما کسی است که در قلبش گذاشته می شود و در گوشش می‌پیچد و ملائکه با او مصاحفه می کنند. پرسیدم: در بین شما؟ فرمود: آری، به خدا قسم در بین ما امروز! آری به خدا قسم در بین ما امروز! و سه مرتبه تکرار کرد. - . بصائر الدرجات: 92 -

**[ترجمه]

«132»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَلِیٍّ السَّائِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الصَّادِقَ علیه السلام عَنْ مَبْلَغِ عِلْمِهِمْ فَقَالَ مَبْلَغُ عِلْمِنَا ثَلَاثَةُ وُجُوهٍ مَاضٍ وَ غَابِرٌ وَ حَادِثٌ فَأَمَّا الْمَاضِی فَمُفَسَّرٌ وَ أَمَّا الْغَابِرُ فَمَزْبُورٌ وَ أَمَّا الْحَادِثُ فَقَذْفٌ فِی الْقُلُوبِ وَ نَقْرٌ فِی الْأَسْمَاعِ وَ هُوَ أَفْضَلُ عِلْمِنَا وَ لَا نَبِیَّ بَعْدَ نَبِیِّنَا ⁽⁶⁾.

یر، بصائر الدرجات محمد بن عیسی عن محمد بن إسماعیل و سلمة عن علی بن میسر عن محمد بن إسماعیل عن حمزة بن بزیع عن علی السائی عن أبی الحسن علیه السلام مثله ⁽⁷⁾

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حمزة بن بزیع گفت: علی سائی نقل کرد که از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدم: علم شما چه اندازه است؟ فرمود: علم ما به سه طریق محدود می‌شود؛ ماضی و غابر و حادث. اما ماضی و گذشته آن چیزی است که تفسیر شده، و باقی آنها است که ثبت شده، و اما پدیده و حادث که به دل‌ها الهام می شود و به گوش می خورد که بهترین علم ما است، اما پیامبری بعد از پیامبر ما نیست. - . بصائر الدرجات: 92 -

بصائر الدرجات: علی بن میسر با همان سند این روایت را نقل می کند. - . بصائر الدرجات: 92 -

**[ترجمه]

بیان

الغابر یطلق علی الماضی و الباقی و المراد به هنا الثانی و لما

کان النکت و النقر مظنة لأن یتوهم السائل فیهم النبوة قال علیه السلام و لا نبی بعد نبینا صلی الله علیه و آله.

**[ترجمه]«الغابر» هم بر ماضی اطلاق می شود و هم بر باقی، که در اینجا مراد قسم دوم است. و از آنجا

ص: 59

که الهام شده و در گوش پیچیدن از مواردی است که ممکن است سوال کننده را به این توهم بیفکند که آن حضرات نبی هستند، امام فرمود: بعد از پیامبر ما پیامبری نیست.

**[ترجمه]

«133»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ أَوْ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام رُوِّینَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ إِنَّ عِلْمَنَا غَابِرٌ وَ مَزْبُورٌ وَ نَکْتٌ فِی الْقَلْبِ وَ نَقْرٌ فِی الْأَسْمَاعِ قَالَ أَمَّا الْغَابِرُ فَمَا تَقَدَّمَ مِنْ عِلْمِنَا وَ أَمَّا الْمَزْبُورُ فَمَا یَأْتِینَا وَ أَمَّا النَّکْتُ فِی الْقُلُوبِ فَإِلْهَامٌ وَ أَمَّا النَّقْرُ فِی الْأَسْمَاعِ فَإِنَّهُ مِنَ الْمَلَکِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمّد بن فضیل گفت: به حضرت ابوالحسن گفتم: از حضرت صادق علیه السّلام روایت به

ما رسیده که فرموده است: علم ما غابر و مزبور است و به قلب القاء می‌شود و در گوش می شنویم. فرمود: اما غابر عبارت است از علوم گذشته ما، اما مزبور چیزهایی است که برای ما می‌آید، اما القاء به قلب همان الهام است و به گوش رسیدن توسط ملک است. - . بصائر الدرجات: 92 -

**[ترجمه]

«134»

وَ رَوَی زُرَارَةُ مِثْلَ ذَلِکَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ کَیْفَ یَعْلَمُ أَنَّهُ کَانَ الْمَلَکَ وَ لَا یَخَافُ أَنْ یَکُونَ مِنَ الشَّیْطَانِ إِذَا کَانَ لَا یَرَی الشَّخْصَ قَالَ إِنَّهُ یُلْقَی عَلَیْهِ السَّکِینَةُ فَیَعْلَمُ أَنَّهُ مِنَ الْمَلَکِ وَ لَوْ کَانَ مِنَ الشَّیْطَانِ اعْتَرَاهُ فَزَعٌ ⁽²⁾وَ إِنْ کَانَ الشَّیْطَانُ یَا زُرَارَةُ لَا یَتَعَرَّضُ لِصَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]زراره مثل همین مطلب را از حضرت صادق علیه السّلام نقل می کند و می گوید: گفتم: آقا! از کجا می فهمد که او فرشته است و بیم آن ندارد که شیطان باشد؟ چون شخصی را نمی‌بیند. فرمود: به او اطمینان بخشیده می‌شود و می فهمد که فرشته است. اگر از جانب شیطان باشد، دچار هراس می گردد. گر چه ای زراره! شیطان متعرض امام نمی شود. - . بصائر الدرجات: 92 -

**[ترجمه]

«135»

یر، بصائر الدرجات أَیُّوبُ بْنُ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ ضُرَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّمَا الْعِلْمُ مَا حَدَثَ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ یوم (یَوْماً) بِیَوْمٍ وَ سَاعَةً بِسَاعَةٍ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ضریس از حضرت صادق نقل کرد که فرمود: علم آن است که در شبانه‌روز پیش می‌آید؛ روز به

روز و ساعت به ساعت. - . بصائر الدرجات: 94 -

**[ترجمه]

«136»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ نُعْمَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ ضُرَیْسٍ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی بَصِیرٍ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ لَهُ أَبُو بَصِیرٍ بِمَا یَعْلَمُ عَالِمُکُمْ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ عَالِمَنَا لَا یَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لَوْ وَکَلَ اللَّهُ عَالِمَنَا إِلَی نَفْسِهِ کَانَ کَبَعْضِکُمْ وَ لَکِنْ یَحْدُثُ إِلَیْهِ سَاعَةً بَعْدَ سَاعَةٍ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ضریس گفت: من و ابو بصیر خدمت حضرت باقر علیه السّلام بودیم. ابو بصیر گفت: فدایت شوم! عالم شما به چه وسیله علم پیدا می کند؟ فرمود: ای ابو محمّد! عالم ما علم غیب ندارد و اگر خدا او را به خود واگذارد، مانند یکی از شماها است. ولی ساعت به ساعت به او معلومات و اطلاعات می دهند. - . بصائر الدرجات: 94 -

**[ترجمه]

«137»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ هُوَ الْعِلْمُ عِنْدَکُمْ قَالَ مَا یَحْدُثُ

بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ الْأَمْرُ بَعْدَ الْأَمْرِ وَ الشَّیْ‌ءُ بَعْدَ الشَّیْ‌ءِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: به حضرت صادق علیه السّلام گفتم: فدایت شوم! چه چیز در نزد شما علم است؟ فرمود: آنچه در

ص: 60

شب و روز پیش می‌آید، یکی پس از دیگری، چیزی پس از چیز دیگر تا روز قیامت. - . بصائر الدرجات: 94 -

**[ترجمه]

«138»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ عِنْدَنَا الصُّحُفَ الْأَوْلَی صُحُفَ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی فَقَالَ لَهُ ضُرَیْسٌ أَ لَیْسَتْ هِیَ الْأَلْوَاحَ فَقَالَ بَلَی قَالَ ضُرَیْسٌ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْعِلْمُ فَقَالَ لَیْسَ هَذَا الْعِلْمَ إِنَّمَا هَذِهِ الْأَثَرَةُ إِنَّ الْعِلْمَ مَا یَحْدُثُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ یوم (یَوْماً) بِیَوْمٍ وَ سَاعَةً بِسَاعَةٍ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: در نزد ما صحف اولی؛ صحف ابراهیم و موسی است. ضریس عرض کرد: مگر آنها همان الواح نیست؟ فرمود: چرا. ضریس گفت: آیا این است علم؟ فرمود: علم آن نیست. اینها کتاب‌های گذشته است. علم پیشامدهایی است که در شب و روز و روز به روز و ساعت به ساعت اتفاق می افتد. - . بصائر الدرجات: 94 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی الأثر محرکة بقیة الشی‌ء و نقل الحدیث و روایته کالأثارة و الأثرة بالضم المکرمة المتوارثة و البقیة من العلم یؤثر کالأثرة و الأثارة.

و قال البیضاوی فی قوله تعالی أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ ⁽³⁾أی بقیة من علم بقیت علیکم من علوم الأولین و قرئ إثارة بالکسر أی مناظرة و أثرة أی شی‌ء أوثرتم به و أثرة بالحرکات الثلاث فی الهمزة و سکون الثاء فالمفتوحة للمرة من مصدر أثر الحدیث إذا رواه و المکسورة بمعنی الأثرة و المضمومة اسم ما یؤثر ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]فیروز آبادی: «الأثر» یعنی باقی مانده چیزی و نقل حدیث و روایت آن مانند «الإثارة». و «الأثره» به ضم همزه، یعنی چیز قیمتی به ارث رسیده و باقی مانده از علم. «یؤثر» مانند الأثرة و الإثارة.

بیضاوی در مورد این قول خداوند: «أو أثارة من علم» می گوید: یعنی باقیمانده از علم که از علم اولین برای شما مانده است. ونیز «إثارة» به کسر همزه قرائت شده، به معنای مناظره و «أثرة» یعنی آنچه به آن دست یافتید و نیز أثرة به حرکات سه گانه و سکون ثاء و فتح همزه، یک مرتبه از ریشه «أثر الحدیث» هنگامی که آن را روایت کنند و به کسر همزه، به معنی «الأثرة» و به ضم همزه یعنی اسم آنچه که باقی می ماند. - . انوار التنزیل -

**[ترجمه]

«139»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ أَوْ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ عِنْدَنَا صَحِیفَةً فِیهِ أَرْشُ الْخَدْشِ قَالَ قُلْتُ هَذَا هُوَ الْعِلْمُ قَالَ إِنَّ هَذَا لَیْسَ بِالْعِلْمِ إِنَّمَا هُوَ أَثَرَةٌ إِنَّمَا الْعِلْمُ الَّذِی یَحْدُثُ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: منصور بن حازم گفت: از امام صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: در نزد ما صحیفه‌ای است که در آن جریمه خدشه است. پرسیدم: این آن علم است؟ فرمود: این علم نیست، بلکه این باقی مانده علم گذشتگان است. علم، پیشامد‌هایی است که در هر شب و روز اتفاق افتاده و از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و علی بن ابی طالب علیه السّلام می رسد. - . بصائر الدرجات: 94 -

**[ترجمه]

«140»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ قَالَ حَدَّثَنِی الْعَلَاءُ بْنُ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّا لَنَعْلَمُ مَا فِی اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابی صباح گفت: علا بن سیابه از امام صادق علیه السّلام نقل کرد که فرمود: همانا هر آنچه را که در شب و روز اتفاق می افتد، ما می دانیم. - . بصائر الدرجات: 94 -

ص: 61

**[ترجمه]

«141»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْأَرْضَ لَا تُتْرَکُ بِغَیْرِ عَالِمٍ قُلْتُ الَّذِی یَعْلَمُ عَالِمُکُمْ مَا هُوَ قَالَ وِرَاثَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مِنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عِلْمٌ یَسْتَغْنِی بِهِ عَنِ النَّاسِ وَ لَا یَسْتَغْنِی النَّاسُ عَنْهُ قُلْتُ وَ حِکْمَةٌ یُقْذَفُ فِی صَدْرِهِ أَوْ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ قَالَ ذَاکَ وَ ذَاکَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حارث بن مغیره از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که فرمود: زمین بدون عالم رها گذاشته نمی شود. گفتم: عالم شما چه چیزها را می‌داند؟ فرمود: به وراثت از پیامبر اکرم و علی بن ابی طالب علومی دارد که از مردم بی‌نیاز است، ولی مردم از او بی‌نیاز نیستند. عرض کردم: حکمت به دل او القا می‌شود یا به گوش می شنود؟ فرمود: هم این است و هم آن. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

«142»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحَارِثِ النَّضْرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَخْبِرْنِی عَنْ عِلْمِ عَالِمِکُمْ أَ حِکْمَةٌ تُقْذَفُ فِی صَدْرِهِ أَوْ وِرَاثَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوْ نَکْتٌ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ذَاکَ وَ ذَاکَ ثُمَّ قَالَ وِرَاثَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مِنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام عِلْمٌ یَسْتَغْنِی بِهِ عَنِ النَّاسِ وَ لَا یَسْتَغْنِی النَّاسُ عَنْهُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حارث نضری گفت: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: مرا از علم عالمتان آگاه فرمایید. آیا حکمتی است که در قلب جای می گیرد یا وراثتی است از رسول خدا یا صدایی است که در گوش می پیچد؟ فرمود: همه این موارد هست. سپس فرمود: میراث رسول خدا و علی بن ابی طالب علمی است که به سبب آن از مردم بی نیاز می شود و مردم از آن بی نیاز نیستند. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

«143»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ: قُلْتُ أَخْبِرْنِی عَنْ عِلْمِ عَالِمِکُمْ قَالَ وِرَاثَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مِنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ قُلْتُ إِنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّهُ یُقْذَفُ فِی قُلُوبِهِمْ وَ یُنْکَتُ فِی آذَانِهِمْ قَالَ ذَاکَ وَ ذَاکَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حارث بن مغیره گفت: به امام علیه السّلام گفتم که مرا از علم عالمتان آگاه فرمایید. فرمود: میراثی است از پیامبر اکرم و علی بن ابی طالب. پرسیدم: ما نقل روایت می کنیم که آن علمی است که در قلب امام جای می گیرد و در گوش ایشان می پیچد. فرمود: هم این است و هم آن. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

«144»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْأَرْضُ لَا تُتْرَکُ إِلَّا بِعَالِمٍ یَعْلَمُ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ وَ لَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِمْ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا ذَا قَالَ وِرَاثَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ مِنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قُلْتُ أَ حِکْمَةٌ تُلْقَی فِی صَدْرِهِ أَوْ شَیْ‌ءٌ یُنْقَرُ فِی أُذُنِهِ قَالَ أَوْ ذَاکَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابان بن عثمان از یکی از اصحاب نقل کرد که گفت: از امام صادق علیه السّلام شنیدم که فرمود: زمین هیچ گاه از عالمی که حلال و حرام را بداند، کسی که مردم به او محتاج باشند و او محتاج مردم نباشد، خالی نمی ماند. عرض کردم: فدایت شوم! این علم چیست؟ فرمود: میراثی از رسول خدا و علی بن ابی طالب است. گفتم: آیا حکمتی است که به قلب القاء می شود و یا صدایی است که در گوش پیچد؟ فرمود: این یا آن. - . بصائر الدرجات: 94 - 95 -

**[ترجمه]

بیان

أی إما وراثة أو ذاک کما مر و یحتمل أن یکون أو بمعنی بل أی بل هو وراثة فیکون تقیة من غلاة الشیعة و ضعفائهم أو یکون الألف للاستفهام أی أ و یکون ذلک إنکارا للمصلحة و الأول أظهر کما فی الروایات الأخر و

یحتمل أن یکون ذاک أولا سقط من الرواة.

**[ترجمه]یعنی یا وراثت یا آن همان طور که گذشت. و احتمال دارد که «أو» به معنی «بل» باشد، یعنی بلکه آن وراثت است و تقیه‌ای از غلاة شیعه و ضعفای آنها یا این که «الف» برای استفهام است، یعنی «آیا آن طور است؟» انکاری به خاطر مصلحت. و اولی اظهر است، همان طور که در روایات دیگر گذشت.

ص: 62

و احتمال دارد که یک «ذاک» دیگر در اول باشد که از جانب رواة ساقط شده است.

**[ترجمه]

«145»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ فَلَمَّا قَضَی مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله نُبُوَّتَهُ وَ اسْتُکْمِلَتْ أَیَّامُهُ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا مُحَمَّدُ قَدْ قَضَیْتَ نُبُوَّتَکَ وَ اسْتَکْمَلْتَ أَیَّامَکَ فَاجْعَلِ الْعِلْمَ الَّذِی عِنْدَکَ وَ الْإِیمَانَ وَ الِاسْمَ الْأَکْبَرَ وَ مِیرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ النُّبُوَّةِ فِی الْعَقِبِ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ کَمَا لَمْ أَقْطَعْهَا مِنْ بُیُوتَاتِ الْأَنْبِیَاءِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو حمزه ثمالی از حضرت باقر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: وقتی نبوّت پیامبر پایان یافت و تکمیل شد، خداوند به او وحی کرد که نبوّت خود را به پایان رساندی و عمرت تمام شد. علمی که در اختیار داری و ایمان و اسم اکبر و علم‌های موروثی و آثار نبوت را در اختیار بازماندگان از نسل خود قرار ده، چنان چه در مورد پیامبران پیشین نیز همین طور از اولاد آنها جدا نکرده‌ام. - . بصائر الدرجات: 138 -

**[ترجمه]

«146»

فر، تفسیر فرات بن إبراهیم عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِیُّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْأَنْبَارِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ وَ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ السُّدِّیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ ⁽²⁾قَالَ: خَرَجَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ نَحْنُ قُعُودٌ فِی الْمَسْجِدِ بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ صِفِّینَ وَ قَبْلَ یَوْمِ النَّهْرَوَانَ فَقَعَدَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ احْتَوَشْنَاهُ ⁽³⁾فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرْنَا عَنْ أَصْحَابِکَ فَقَالَ سَلْ وَ ذَکَرَ قِصَّةً طَوِیلَةً وَ قَالَ إِنِّی سَمِعْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ فِی کَلَامٍ لَهُ طَوِیلٍ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِی بِحُبِّ أَرْبَعَةِ رِجَالٍ مِنْ أَصْحَابِی وَ أَمَرَنِی أَنْ أُحِبَّهُمْ وَ الْجَنَّةُ تَشْتَاقُ إِلَیْهِمْ فَقِیلَ مَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ثُمَّ سَکَتَ فَقَالُوا مَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ عَلِیٌّ ثُمَّ سَکَتَ فَقَالُوا مَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ عَلِیٌّ وَ ثَلَاثَةٌ مَعَهُ وَ هُوَ إِمَامُهُمْ وَ قَائِدُهُمْ وَ دَلِیلُهُمْ وَ هَادِیهِمْ لَا یَنْثَنُونَ ⁽⁴⁾وَ لَا یَضِلُّونَ وَ لَا یَرْجِعُونَ وَ لَا یَطُولُ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَتَقْسُوَ قُلُوبُهُمْ سَلْمَانُ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادُ فَذَکَرَ قِصَّةً طَوِیلَةً ثُمَّ قَالَ ادْعُوا لِی عَلِیّاً فَأَکَبَّ عَلَیَّ فَأَسَرَّ ⁽⁵⁾إِلَیَّ أَلْفَ

بَابٍ یَفْتَحُ کُلُّ بَابٍ أَلْفَ بَابٍ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَیْنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ قَالَ سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ إِنِّی لَأَعْلَمُ بِالتَّوْرَاةِ مِنْ أَهْلِ التَّوْرَاةِ وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ بِالْإِنْجِیلِ مِنْ أَهْلِ الْإِنْجِیلِ وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ بِالْقُرْآنِ مِنْ أَهْلِ الْقُرْآنِ وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ مَا مِنْ فِئَةٍ تَبْلُغُ مِائَةَ رَجُلٍ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِلَّا وَ أَنَا عَارِفٌ بِقَائِدِهَا وَ سَائِقِهَا وَ سَلُونِی عَنِ الْقُرْآنِ فَإِنَّ فِی الْقُرْآنِ بَیَانَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فِیهِ عِلْمُ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ إِنَّ الْقُرْآنَ لَمْ یَدَعْ لِقَائِلٍ مَقَالًا وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ لَیْسَ بِوَاحِدٍ رَسُولُ اللَّهِ مِنْهُمْ أَعْلَمَهُ اللَّهُ إِیَّاهُ فَعَلَّمَنِیهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ لَا تَزَالُ فِی عَقِبِنَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ قَرَأَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ بَقِیَّةٌ مِمَّا تَرَکَ آلُ مُوسی وَ آلُ هارُونَ ⁽¹⁾وَ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ الْعِلْمُ فِی عَقِبِنَا إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات: سلیم بن قیس گفت: امیرالمؤمنین علیه السّلام پس از بازگشت از صفین و یک روز جلوتر از واقعه نهروان که ما در مسجد نشسته بودیم، از خانه خارج شد و به مسجد آمد. اطراف آن جناب را گرفتیم و مردی گفت: یا امیرالمؤمنین! از اصحاب خود ما را مطلع فرما. داستانی طولانی نقل کرد و گفت: من از پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم در یک سخن طولانی شنیدم که فرمود: خداوند مرا دستور داد به محبت چهار مرد از اصحابم و امر کرد آنها را دوست بدارم و بهشت مشتاق آنها است. شخصی گفت: آنها کیانند یا رسول اللَّه؟

فرمود: علی بن ابی طالب. سپس سکوت کرد. باز پرسیدند: آنها کیستند؟ فرمود: علی، و سکوت کرد. باز پرسیدند: آنها کیانند؟ فرمود: علی و سه نفر که با اویند. علی امام و قائد و دلیل و راهنمای آنها است، نه از دین بر می گردند و نه گمراه می شوند و نه برمی گردند و نه برای آنها طولانی می شود که دلهای‌شان به تنگ آید: سلمان و ابوذر و مقداد.

بعد داستانی طولانی ذکر کرد و سپس فرمود: علی را بگویید بیاید! آنگاه متوجه من شد و به طور پنهانی با من هزار باب در میان گذاشت

ص: 63

که از هر باب، هزار باب باز می شد. آنگاه امیرالمؤمنین علیه السّلام روی به جانب ما کرده فرمود: از من بپرسید قبل از اینکه مرا نیابید. قسم به آن کس که دانه را شکافت و انسان را آفرید، من تورات را از اهل تورات و انجیل را از اهل انجیل و قرآن را از اهل قرآن بهتر می دانم .

سوگند به کسی که دانه را شکافت و انسان را آفرید، هر گروهی که تعداد آنها به صد نفر برسد تا روز قیامت رهبر و فرمانده آنها را می شناسم. از من در مورد قرآن بپرسید. در قرآن توضیح هر چیزی هست؛ در آن علم پیشینیان و آیندگان وجود دارد. قرآن برای گوینده‌ای جای سخن باقی نگذاشته و تاویل آن را جز خدا و راسخین در علم نمی دانند که آنها یک نفر نیستند. رسول خدا یکی از آنها است. خدا به او تعلیم کرده و او مرا آموخته. این اطلاعات پیوسته در نسل ما است تا روز قیامت. سپس این آیه را قرائت کرد «بَقِیَّةٌ مِمَّا تَرَکَ آلُ مُوسی وَ آلُ هارُونَ.» - . بقره / 248 - {بازمانده‌ای از آنچه خاندان موسی و خاندان هارون بر جای نهاده‌اند.}

من نسبت به پیامبر، همچون هارون هستم نسبت به موسی. دانش در نسل ما است تا روز قیامت. - . تفسیر فرات: 9 -

**[ترجمه]

«147»

فر، تفسیر فرات بن إبراهیم عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَتَّابٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إِلَّا أَعْطَاهُ مِنَ الْعِلْمِ بَعْضَهُ مَا خَلَا النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَإِنَّهُ أَعْطَاهُ مِنَ الْعِلْمِ کُلَّهُ فَقَالَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ ⁽³⁾وَ قَالَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ ⁽⁴⁾وَ قَالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ ⁽⁵⁾وَ لَمْ یُخْبِرْ أَنَّ عِنْدَهُ عِلْمَ الْکِتَابِ وَ مَنْ لَا یَقَعُ مِنَ اللَّهِ عَلَی الْجَمِیعِ وَ قَالَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا ⁽⁶⁾فَهَذَا الْکُلُّ وَ نَحْنُ الْمُصْطَفَوْنَ

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِیمَا سَأَلَ رَبَّهُ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً ⁽¹⁾فَهِیَ الزِّیَادَةُ الَّتِی عِنْدَنَا مِنَ الْعِلْمِ الَّذِی لَمْ یَکُنْ عِنْدَ أَحَدٍ مِنْ أَوْصِیَاءِ الْأَنْبِیَاءِ وَ لَا ذُرِّیَّةِ الْأَنْبِیَاءِ غَیْرِنَا فَبِهَذَا الْعِلْمِ عَلِمْنَا الْبَلَایَا وَ الْمَنَایَا وَ فَصْلَ الْخِطَابِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات: احمد بن عتاب از ابی جعفر علیه السّلام و آن جناب از پدرش نقل کرد که فرمود: خداوند هیچ پیامبری را بر نیانگیخت مگر اینکه مقداری از علم به او داد، به جز پیامبر ما صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم که به او تمام علم را داد و در قرآن فرموده: «تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ.» - . نحل / 89 -

{روشنگر هر چیزی است.}

و در آیه دیگرمی فرماید: «وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ.» - . اعراف / 145 - {و در الواح [تورات] برای او در هر موردی نگاشتیم.} و فرموده است: «الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ.» - . نمل / 40 - {کسی که نزد او دانشی از کتاب [الهی] بود.}

ونفرمود: کسی که دارای علم کتاب است، بلکه فرموده است کسی که در نزد او مقداری از علم کتاب است و استفاده خداوند از لفظ «من»، مشخص می کند که تمام علوم را اراده نفرموده است، ولی درباره حضرت محمّد فرموده است.

«أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا.» - . فاطر / 32 - {این کتاب را به آن بندگان خود که [آنان را] برگزیده بودیم به میراث دادیم} این بیان مربوط به تمام علم است و ما آن خانواده برگزیده هستیم که در این آیه می فرماید.

ص: 64

پیامبر اکرم در تقاضای خود از خدا می گفت: «رَبِّ زِدْنِی عِلْماً.» - . طه / 114 - {و بگو پروردگارا بر دانشم بیفزای.} این همان افزایش علم است که در نزد ما است که در اختیار هیچ یک از اوصیای انبیا و نه بازماندگان آنها جز ما نبوده است؛ با همین علم است که ما از بلاها و مرگ و میرها و فصل الخطاب اطلاع داریم. - . تفسیر فرات: 47 -

**[ترجمه]

وَ مِنْ کِتَابِ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ، فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ یَا طَلْحَةُ إِنَّ کُلَّ آیَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عِنْدِی بِإِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطِّی بِیَدِی وَ تَأْوِیلَ کُلِّ آیَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ کُلَّ حَلَالٍ وَ حَرَامٍ أَوْ حَدٍّ أَوْ حُکْمٍ تَحْتَاجُ إِلَیْهِ الْأُمَّةُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ عِنْدِی مَکْتُوبٌ بِإِمْلَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَطِّی بِیَدِی حَتَّی أَرْشَ الْخَدْشِ قَالَ طَلْحَةُ کُلُّ شَیْ‌ءٍ مِنْ صَغِیرٍ أَوْ کَبِیرٍ أَوْ خَاصٍّ أَوْ عَامٍ أَوْ کَانَ أَوْ یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَهُوَ مَکْتُوبٌ عِنْدَکَ قَالَ نَعَمْ وَ سِوَی ذَلِکَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَسَرَّ إِلَیَّ فِی مَرَضِهِ مِفْتَاحَ أَلْفِ بَابٍ فِی الْعِلْمِ یَفْتَحُ کُلُّ بَابٍ أَلْفَ بَابٍ وَ لَوْ أَنَّ الْأُمَّةَ بَعْدَ قَبْضِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اتَّبَعُونِی وَ أَطَاعُونِی لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ⁽³⁾.

**[ترجمه]از کتاب سلیم بن قیس در حدیثی طولانی نقل می کند که امیرالمؤمنین علیه السّلام به طلحه فرمود: هر آیه‌ای که خداوند بر محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم نازل کرد، به املای پیامبر و خط خودم در نزد من هست و تاویل هر آیه‌ای که بر محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم نازل شده و هر حلال و حرامی یا حدّ یا حکمی که تا روز قیامت مورد احتیاج امت باشد، نوشته آن نزد من است، به املای پیامبر و خط خودم، حتّی جریمه خدشه.

طلحه پرسید: هر خبر از کوچک و بزرگ و خاص و عام آنچه بوده و آنچه خواهد بود تا روز قیامت، نوشته آن در نزد تو است؟ فرمود: آری، غیر از این نیز پیامبر اکرم در بیماری خود، پنهانی کلید هزار باب از دانش را در اختیارم گذاشت که از هر بابی، هزار باب گشوده می شود. اگر امت پس از درگذشت پیامبر از من پیروی و اطاعت می‌کردند، از بالای سر و زیر پای خود به نفع خورد و خوراک استفاده می‌نمودند. - . کتاب سلیم: 109 -

**[ترجمه]

أقول

سیأتی تمامه فی کتاب الفتن إن شاء الله.

**[ترجمه]متن کامل این روایت در «کتاب فتن» خواهد آمد.

**[ترجمه]

«148»

وَ رَوَی الْحَسَنُ بْنُ سُلَیْمَانَ فِی کِتَابِ الْمُحْتَضَرِ مِمَّا رَوَاهُ مِنْ کِتَابِ نَوَادِرِ الْحِکْمَةِ یَرْفَعُهُ إِلَی إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی ⁽⁴⁾فَقَدْ وَرَّثَنَا اللَّهُ تَعَالَی هَذَا الْقُرْآنَ فَفِیهِ مَا یُسَیَّرُ بِهِ الْجِبَالُ وَ یُقَطَّعُ بِهِ الْبُلْدَانُ وَ یُحْیَا بِهِ الْمَوْتَی إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ فِی کِتَابِهِ الْعَزِیزِ وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ ⁽⁵⁾وَ قَالَ تَعَالَی ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا ⁽⁶⁾

فَنَحْنُ اصْطَفَانَا اللَّهُ جَلَّ اسْمُهُ فَوَرَّثَنَا هَذَا الْکِتَابَ الَّذِی فِیهِ کُلُّ شَیْ‌ءٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]حسن بن سلیمان در کتاب محتضر از کتاب نوادر الحکم روایت کرده که سند را به ابراهیم بن عبدالحمید می رساند و او از پدرش، از ابی الحسن الاول درباره آیه «وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی.» - . رعد / 31 - {و اگر قرآنی بود که کوه‌ها بدان روان می‌شد یا زمین بدان قطعه قطعه می‌گردید یا مردگان بدان به سخن درمی‌آمدند.} فرمود: آن قرآن به ما به ارث رسیده که به وسیله آن کوه‌ها پیموده می‌شود و شهرها درنوردیده می گردد و مرده زنده می‌شود. خداوند در قرآن کریم می فرماید: «وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ.» - . نمل / 75 - {و هیچ پنهانی در آسمان و زمین نیست مگر اینکه در کتابی روشن [درج] است.}

و در این آیه می فرماید: «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا.» - . فاطر / 32 - {سپس این کتاب را به آنان که برگزیده بودیم به میراث دادیم.}

ص: 65

ما را خدای عزیز برگزیده و این کتاب را به ما به ارث بخشید که در آن هر چیزی هست. - . کتاب محتضر: 131 -

**[ترجمه]

«149»

وَ مِمَّا رَوَاهُ مِنْ کِتَابِ مَنْهَجِ التَّحْقِیقِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَیْدِ بْنِ شَرَاحِیلَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَصْحَابِهِ أَخْبِرُونِی بِأَفْضَلِکُمْ قَالُوا أَنْتَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ صَدَقْتُمْ أَنَا أَفْضَلُکُمْ وَ لَکِنْ أُخْبِرُکُمْ بِأَفْضَلِ أَفْضَلِکُمْ أَقْدَمِکُمْ سِلْماً وَ أَکْثَرِکُمْ عِلْماً وَ أَعْظَمِکُمْ حِلْماً عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ اللَّهِ مَا اسْتُودِعْتُ عِلْماً إِلَّا وَ قَدْ أَوْدَعْتُهُ وَ لَا عُلِّمْتُ شَیْئاً إِلَّا وَ قَدْ عَلَّمْتُهُ وَ لَا أُمِرْتُ بِشَیْ‌ءٍ إِلَّا وَ قَدْ أَمَرْتُهُ وَ لَا وُکِلْتُ بِشَیْ‌ءٍ إِلَّا وَ قَدْ وَکَلْتُهُ بِهِ أَلَا وَ إِنِّی قَدْ جَعَلْتُ أَمْرَ نِسَائِی بِیَدِهِ وَ هُوَ خَلِیفَتِی عَلَیْکُمْ بَعْدِی فَإِنِ اسْتَشْهَدَکُمْ فَاشْهَدُوا لَهُ.

⁽²⁾

**[ترجمه]منهج التحقیق: به اسناد خود از زید بن شراحیل انصاری نقل می کند که پیامبر اکرم به اصحاب خود فرمود: بهترین خود را برایم نام ببرید. گفتند: شما یا رسول اللَّه! فرمود: صحیح است؛ من بهترین شما هستم، ولی من بهتر از بهترین شما را به شما معرفی می کنم که از همه پیشقدم تر در پیروی اسلام و از همه دانشمندتر و از همه شکیباتر، علی بن ابی طالب است. والله هیچ علمی را به من نسپردند، مگر این که به علی سپردم و به هیچ چیز آگاهی نیافتم، مگر که او را از آن آگاه ساختم و هیچ دستوری به من ندادند، مگر اینکه به او دستور دادم. مرا کفیل کاری نکردند، مگر اینکه او را کفیل نمودم. من اختیار زنان خود را به دست او دادم؛ او پس از من برای شما جانشین من است، اگر شما را به شهادت طلبید برایش گواهی دهید. - . همان -

**[ترجمه]

باب 2 أنهم علیهم السلام محدثون مفهمون و أنهم بمن یشبهون ممن مضی و الفرق بینهم و بین الأنبیاء ع‌

الأخبار

«1»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَزَّازِ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ یَحْیَی الْکَشْحِیِّ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ الْأَئِمَّةُ عُلَمَاءُ حُلَمَاءُ صَادِقُونَ مُفَهَّمُونَ مُحَدَّثُونَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: ابو هاشم جعفری گفت: از حضرت رضا علیه السّلام شنیدم که می فرمود: ائمه، علما و شکیبایان و صادقین و مطلعین و کسانی هستند که با فرشته سخن می گویند. - . امالی شیخ طوسی: 154 -

**[ترجمه]

«2»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن بزیع از ابی الحسن علیه السّلام مانند همین روایت را نقل می کند. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

«3»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَنَا أَعْیُنٌ لَا تُشْبِهُ أَعْیُنَ النَّاسِ وَ فِیهَا نُورٌ لَیْسَ لِلشَّیْطَانِ فِیهَا نَصِیبٌ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: با سند قبلی نقل کرد که فرمود: ما چشم‌هایی داریم که شبیه چشم‌های مردم نیست؛ در آن چشم‌ها نوری است که شیطان را از آن بهره‌ای نیست. - . امالی شیخ طوسی: 154 -

ص: 66

**[ترجمه]

«4»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ شِبْلٍ عَنْ ظَفْرِ بْنِ حُمْدُونٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ وَ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُخْتَارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ مُحَدَّثاً وَ کَانَ سَلْمَانُ مُحَدَّثاً قَالَ قُلْتُ فَمَا آیَةُ الْمُحَدَّثِ قَالَ یَأْتِیهِ مَلَکٌ فَیَنْکُتُ فِی قَلْبِهِ کَیْتَ وَ کَیْتَ ⁽¹⁾.

یر، بصائر الدرجات أحمد بن محمد عن ابن معروف و الأهوازی عن حماد بن عیسی عن الحسین بن مختار مثله ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: ابو بصیر از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که فرمود: علی و سلمان محدَّث بودند. عرض کردم: شاهد محدّث بودن چیست؟ فرمود: فرشته‌ای می‌آید و بر دل او القا می کند که چنین و چنان. - . امالی شیخ طوسی: 260 -

بصائر الدرجات: حسین بن مختار نیز مانند همین روایت را نقل کرده است. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

«5»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ سُوقَةَ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ عُیَیْنَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یَوْماً فَقَالَ لِی یَا حَکَمُ هَلْ تَدْرِی مَا الْآیَةُ الَّتِی کَانَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ یَعْرِفُ بِهَا صَاحِبَ قَتْلِهِ وَ یَعْلَمُ بِهَا الْأُمُورَ الْعِظَامَ الَّتِی کَانَ یُحَدِّثُ بِهَا النَّاسَ قَالَ الْحَکَمُ فَقُلْتُ فِی نَفْسِی قَدْ وَقَفْتُ عَلَی عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ أَعْلَمُ بِذَلِکَ تِلْکَ الْأُمُورَ الْعِظَامَ قَالَ فَقُلْتُ لَا وَ اللَّهِ لَا أَعْلَمُ بِهِ أَخْبِرْنِی بِهَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ هُوَ وَ اللَّهِ قَوْلُ اللَّهِ وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ ⁽³⁾وَ لَا مُحَدَّثٍ ⁽⁴⁾فَقُلْتُ وَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ مُحَدَّثاً قَالَ نَعَمْ وَ کُلُّ إِمَامٍ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ فَهُوَ مُحَدَّثٌ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حکم بن عیینه گفت: روزی خدمت علی بن الحسین علیه السّلام رسیدم. فرمود: حکم! می دانی نشانه‌ای که علی بن ابی طالب به وسیله آن کشنده خود را می شناخت و از کارهای بزرگ که به مردم اطلاع می داد خبر داشت، چه بود؟

حکم می گوید: من در دل با خود گفتم به مقداری از علم علی بن الحسین اطلاع یافتم و به وسیله آن از این کارهای بزرگ مطلع می شوم. عرض کردم: نه به خدا اطلاع ندارم که آن چیست، مرا از آن مطلع فرمایید ای پسر رسول خدا! فرمود: به خدا سوگند این آیه بود: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدَّث.» - . حج / 52 ، عبارت «ولا محدث» در آیه نیست. - {و پیش از تو رسول و پیامبر و محدَّثی نفرستادیم}

گفتم: پس علی بن ابی طالب محدَّث بود؟ فرمود: آری، و هر امامی از ما اهل بیت محدَّث است. - . بصائر الدرجات: 92 -

**[ترجمه]

بیان

قوله و لا محدث لیس فی القرآن و کان فی مصحفهم علیهم السلام ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]در آیه لفظ محدّث نیست. در مصحف خود ائمه علیهم السّلام بوده است.

**[ترجمه]

«6»

یر، بصائر الدرجات عَلِیُّ بْنُ حَسَّانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ أَهْلِ بَیْتِی اثْنَا عَشَرَ مُحَدَّثاً فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَیْدٍ کَانَ أَخَا عَلِیٍ

لِأُمِّهِ سُبْحَانَ اللَّهُ کَانَ مُحَدَّثاً کَالْمُنْکِرِ لِذَلِکَ ⁽¹⁾فَأَقْبَلَ عَلَیْهِ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَ أُمِّکَ بَعْدُ قَدْ کَانَ یَعْرِفُ ذَلِکَ قَالَ فَلَمَّا قَالَ ذَلِکَ سَکَتَ الرَّجُلُ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هِیَ الَّتِی هَلَکَ فِیهَا أَبُو الْخَطَّابِ لَمْ یَدْرِ تَأْوِیلَ الْمُحَدَّثِ وَ النَّبِیِّ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حمران از ابو جعفر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: پیامبر اکرم فرمود: دوازده نفر از خانواده من محدّث هستند. عبداللَّه بن زید که برادر

ص: 67

مادری علی بود عرض کرد: سبحان اللَّه! محدّث هستند؟! مانند کسی که منکر این مطلب باشد. حضرت ابو جعفر متوجه او شد و فرمود: به خدا قسم متوجه باش که پسر مادرت این مطلب را می دانست. وقتی این سخن را فرمود، آن مرد ساکت شد. ابو جعفر فرمود: این مطلب بود که ابوالخطاب را به هلاکت رسانید، چون فرق بین محدّث و نبی را نمی دانست. - . بصائر الدرجات: 92 -

**[ترجمه]

«7»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی عِمْرَانَ عَنْ یُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: ذَکَرْتُ الْمُحَدَّثَ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ فَقَالَ إِنَّهُ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یَرَی فَقُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ کَیْفَ یَعْلَمُ أَنَّهُ کَلَامُ الْمَلَکِ قَالَ إِنَّهُ یُعْطَی السَّکِینَةَ وَ الْوَقَارَ حَتَّی یَعْلَمَ أَنَّهُ مَلَکٌ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمّد بن مسلم گفت: خدمت حضرت صادق علیه السّلام صحبت از محدّث کردم. فرمود: کسی است که صدا را می شنود ولی نمی بیند. عرض کردم: خداوند امورت را اصلاح کند! از کجا می فهمد صدای ملک است؟ فرمود: به او اطمینان خاطر بخشیده می‌شود که می داند آن صدای فرشته است. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

بیان

السکینة اطمئنان القلب و عدم التزلزل و الشک و الوقار الحالة التی بها یعلم أنه وحی.

أَقُولُ قَدْ مَرَّ فِی قِصَصِ ذِی الْقَرْنَیْنِ عَنِ الْأَصْبَغِ أَنَّهُ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بَعْدَ ذِکْرِ قِصَّتِهِ وَ فِیکُمْ مِثْلُهُ

**[ترجمه]«السکینه» یعنی اطمینان قلب وعدم تزلزل و شک. «الوقار» حالتی است که با آن وحی تشخیص داده می شود.

مؤلف: در داستان ذوالقرنین از اصبغ گذشت که امیرالمؤمنین بعد از ذکر داستانش فرمود: «در میان شما مانند او هست.»

**[ترجمه]

«8»

یر، بصائر الدرجات عَلِیُّ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ حُمْرَانَ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَکَمُ بْنُ عُیَیْنَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: ⁽⁴⁾إِنَّ عِلْمَ عَلِیٍّ علیه السلام فِی آیَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ وَ کَتَمْنَا الْآیَةَ قَالَ فَکُنَّا نَجْتَمِعُ فَنُدَارِسُ ⁽⁵⁾الْقُرْآنَ فَلَا نَعْرِفُ الْآیَةَ قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقُلْتُ إِنَّ الْحَکَمَ بْنَ عُیَیْنَةَ حَدَّثَنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ عِلْمُ عَلِیٍّ علیه السلام فِی آیَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَ کَتَمْنَا الْآیَةَ قَالَ اقْرَأْ یَا حُمْرَانُ فَقَرَأْتُ وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ ⁽⁶⁾وَ لا نَبِیٍ

قَالَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ قُلْتُ وَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام مُحَدَّثاً قَالَ نَعَمْ فَجِئْتُ إِلَی أَصْحَابِنَا فَقُلْتُ قَدْ أَصَبْتُ الَّذِی کَانَ الْحَکَمُ یَکْتُمُنَا قَالَ قُلْتُ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام مُحَدَّثاً فَقَالُوا لِی مَا صَنَعْتَ شَیْئاً إِلَّا سَأَلْتَهُ مَنْ یُحَدِّثُهُ قَالَ فَبَعْدَ ذَلِکَ إِنِّی أَتَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَقُلْتُ أَ لَیْسَ حَدَّثْتَنِی أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ مُحَدَّثاً قَالَ بَلَی قُلْتُ مَنْ یُحَدِّثُهُ قَالَ مَلَکٌ یُحَدِّثُهُ قَالَ قُلْتُ أَقُولُ ⁽¹⁾إِنَّهُ نَبِیٌّ أَوْ رَسُولٌ قَالَ لَا قَالَ بَلْ مَثَلُهُ مَثَلُ صَاحِبِ سُلَیْمَانَ وَ مَثَلُ صَاحِبِ مُوسَی وَ مَثَلُهُ مَثَلُ ذِی الْقَرْنَیْنِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حمران گفت: حکم بن عیینه از علی بن الحسین علیه السّلام نقل کرد که علم علی علیه السّلام در یک آیه از قرآن است، امّا آن آیه را از ما کتمان می کرد. ما با هم می نشستیم و قرآن می آموختیم، اما آیه را نمی دانستیم. حمران گوید: خدمت حضرت باقر علیه السّلام رسیدم و عرض کردم: حکم بن عیینه از علی بن الحسین علیه السّلام نقل می کند که فرموده است علم علی علیه السّلام در یک آیه از قرآن است، ولی حَکم آن آیه را به ما نگفت. امام فرمود: حمران بخوان! خواندم: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ.» حضرت باقر فرمود: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ

ص: 68

وَ لا نَبِیٍ و لا محدّث»

عرض کردم: حضرت علی محدث بود؟ فرمود: آری. پیش دوستان آمدم و گفتم آنچه را که حَکم از ما پنهان می کرد، پیدا کردم. حضرت باقر فرمود: علی علیه السّلام محدّث بود.

گفتند کاری نکرده‌ای! باید می پرسیدی چه کسی با او سخن می گفت. بعد من خدمت حضرت عرض کردم: شما نفرمودید علی علیه السّلام محدّث بود؟ فرمود: چرا. گفتم: چه کسی با ایشان حدیث می کرد؟ فرمود: فرشته‌ای. عرض کردم: پس من می‌گویم او نبی یا رسول بوده. فرمود: نه. سپس اضافه کرد: مَثل او، مانند رفیق سلیمان و دوست موسی و مانند ذوالقرنین است. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

بیان

المراد بصاحب موسی إما یوشع کما صرح به فی بعض الأخبار أو الخضر علیه السلام کما صرح به فی بعضها فیدل علی عدم نبوة واحد منهما و یمکن أن یکون المراد عدم نبوته فی تلک الحال فلا ینافی نبوته بعد فی الأول و قبل فی الثانی و یحتمل أن یکون التشبیه فی محض متابعة نبی آخر و سماع الوحی لکن التخصیص یأبی عن ذلک کما لا یخفی.

**[ترجمه]دوست موسی یا یوشع است، چنانکه در بعضی اخبار تصریح شده یا خضر است که در بعضی دیگر از اخبار است که شاهد است هیچ کدام آن دو پیامبر نبوده‌اند. ممکن است منظور پیامبر نبودن آنها در آن حال باشد، نه بعد آن، که یوشع بعد پیامبر شد و نه قبل آن که خضر پیامبر بود. همچنین ممکن است این تشبیه به خاطر صرف متابعت این دو از یک نبی دیگر و شنیدن وحی باشد، اما چنان که پوشیده نیست، افاده چنین چیزی از تخصیص فوق بعید است.

**[ترجمه]

«9»

یر، بصائر الدرجات عَبَّاسُ بْنُ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ أَبَاکَ حَدَّثَنِی أَنَّ عَلِیّاً وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ علیهم السلام کَانُوا مُحَدَّثِینَ قَالَ فَقَالَ کَیْفَ حَدَّثَکَ قُلْتُ حَدَّثَنِی أَنَّهُ کَانَ یُنْکَتُ فِی آذَانِهِمْ قَالَ صَدَقَ أَبِی ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره گفت: به حضرت صادق علیه السّلام گفتم: پدرت به من فرمود: علی و حسن و حسین محدّث بودند. فرمود: چگونه به تو گفت؟ عرض کردم: فرمود: به گوش آنها صدا می رسید. فرمود: پدرم راست گفت. - . بصائر الدرجات: 94 -

**[ترجمه]

«10»

یر، بصائر الدرجات أَبُو مُحَمَّدٍ عَنْ عِمْرَانَ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ: کُنْتُ أَنَا وَ الْمُغِیرَةُ بْنُ سَعِیدٍ جَالِسَیْنِ فِی الْمَسْجِدِ فَأَتَانَا الْحَکَمُ بْنُ عُیَیْنَةَ فَقَالَ لَقَدْ سَمِعْتُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام حَدِیثاً مَا سَمِعَهُ أَحَدٌ قَطُّ فَسَأَلْنَاهُ فَأَبَی أَنْ یُخْبِرَنَا بِهِ فَدَخَلْنَا عَلَیْهِ فَقُلْنَا إِنَّ الْحَکَمَ بْنَ عُیَیْنَةَ أَخْبَرَنَا أَنَّهُ سَمِعَ مِنْکَ مَا لَمْ یَسْمَعْهُ مِنْکَ

أَحَدٌ قَطُّ فَأَبَی أَنَّ یُخْبِرَنَا بِهِ فَقَالَ نَعَمْ وَجَدْنَا عِلْمَ عَلِیٍّ علیه السلام فِی آیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ ⁽¹⁾فَقُلْنَا لَیْسَتْ هَکَذَا هِیَ فَقَالَ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ إِلَّا إِذَا تَمَنَّی أَلْقَی الشَّیْطَانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَقُلْتُ وَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ الْمُحَدَّثُ فَقَالَ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ فَیَسْمَعُ طَنِیناً کَطَنِینِ الطَّسْتِ أَوْ یُقْرَعُ عَلَی قَلْبِهِ فَیَسْمَعُ وَقْعاً کَوَقْعِ السِّلْسِلَةِ عَلَی الطَّسْتِ فَقُلْتُ إِنَّهُ نَبِیٌّ ثُمَّ قَالَ لَا مِثْلُ الْخَضِرِ وَ مِثْلُ ذِی الْقَرْنَیْنِ ⁽²⁾.

ختص، الإختصاص موسی بن جعفر البغدادی عن ابن أسباط مثله ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو حمزه ثمالی گفت من و مغیرة بن سعید در مسجد نشسته بودیم که حکم بن عیینه آمد و گفت: از حضرت باقر علیه السّلام حدیثی شنیدم که احدی

ص: 69

هرگز آن را نشنیده. از او پرسیدیم، ولی ابا داشت از این که آن را به ما بگوید. خدمت حضرت رسیدیم و عرض کردیم: حکم بن عیینه می گوید که از شما حدیثی شنیده که کس دیگری از شما آن را نشنیده و ابا داشت که آن را برای ما نقل کند. فرمود آری، علم علی علیه السّلام را در آیه‌ای از کتاب خدا یافتیم. «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدّث.» گفتیم: آیه این طور نیست. فرمود: در کتاب علی چنین است: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدّث إِلَّا إِذَا تَمَنَّی أَلْقَی الشَّیْطَانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ.» - . حج / 52 - {و پیش از تو [نیز] هیچ رسول و پیامبر «ومحدثی»ی را نفرستادیم جز اینکه هر گاه چیزی تلاوت می‌نمود، شیطان در تلاوتش القای [شبهه] می‌کرد.}

پرسیدم: محدث چیست؟ فرمود: در گوشش گفته می شود و طنینی مانند طنین طشت می شنود. یا این که بر قلبش القاء می شود و صدایی مانند افتادن زنجیر در طشت می شنود. پرسیدم: او نبی است؟ فرمود: خیر، مثل خضر و ذوالقرنین است. - . بصائر الدرجات: 49 -

اختصاص: موسی بن جعفر بغدادی نیز از ابن اسباط مانند همین روایت را نقل کرده است. - . اختصاص: 287 -

**[ترجمه]

«11»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّضْرِیِّ عَنْ حُمْرَانَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ مُحَدَّثاً فَخَرَجْتُ إِلَی أَصْحَابِی ⁽⁴⁾فَقُلْتُ لَهُمْ جِئْتُکُمْ بِعَجِیبَةٍ قَالُوا مَا هِیَ قُلْتُ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام مُحَدَّثاً قَالُوا مَا صَنَعْتَ شَیْئاً إِلَّا سَأَلْتَهُ مَنْ یُحَدِّثُهُ فَرَجَعْتُ إِلَیْهِ فَقُلْتُ لَهُ إِنِّی حَدَّثْتُ أَصْحَابِی بِمَا حَدَّثْتَنِی قَالُوا مَا صَنَعْتَ شَیْئاً إِلَّا سَأَلْتَهُ مَنْ یُحَدِّثُهُ فَقَالَ لِی یُحَدِّثُهُ مَلَکٌ قُلْتُ فَتَقُولُ إِنَّهُ نَبِیٌّ قَالَ فَحَرَّکَ یَدَهُ هَکَذَا ثُمَّ قَالَ أَوْ کَصَاحِبِ سُلَیْمَانَ أَوْ کَصَاحِبِ مُوسَی أَوْ کَذِی الْقَرْنَیْنِ أَوْ مَا بَلَغَکُمْ أَنَّهُ قَالَ وَ فِیکُمْ مِثْلُهُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: حمران گفت: امام باقر علیه السّلام به من فرمود: علی علیه السّلام محدث بود. نزد دوستانم رفتم و به ایشان گفتم: امر عجیبی برای شما دارم! گفتند: آن چیست؟ گفتم: شنیدم که امام باقر علیه السّلام فرمود: علی علیه السّلام محدث بود. گفتند: کاری نکردی! آیا از او نپرسیدی چه کسی با او سخن می گوید؟ نزد آن حضرت برگشتم و گفتم: آنچه شما به من فرموده بودید را به دوستانم گفتم. گفتند کاری نکردی؛ آیا از او نپرسیدی که چه کسی با او سخن می گوید؟ فرمود: فرشته‌ای با او سخن می گوید. گفتم پس شما می فرمایید که او نبی است؟ گفت: دستش را این چنین تکان داد و سپس فرمود: بلکه مانند رفیق سلیمان و رفیق موسی و مانند ذوالقرنین. آیا به شما نرسیده که فرمود: و در میان شما مانند او هست؟ - . بصائر الدرجات: 93، اختصاص: 286 - 287 -

**[ترجمه]

بیان

قوله هکذا أی حرک یده إلی فوق نفیا لقوله إنه نبی و أو هنا

بمعنی بل کما قیل فی قوله تعالی مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ ⁽¹⁾أو المعنی لا تقل إنه نبی بل قل محدث أو کصاحب سلیمان أو المعنی أن تحدیث الملک قد یکون لنبی و قد یکون لغیره کصاحب سلیمان.

**[ترجمه]عبارت «هکذا» یعنی دستش را به نشانه نفی بالا برد به خاطر سوال راوی که گفت «او نبی است؟» و «أو» در این جا

ص: 70

به معنی «بل» است. همان طور که در این آیه آمده است: «مِئَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ» - . صافات / 147 - {یکصد هزار یا بیشتر.} یا معنا این گونه است: «نگو او نبی است، بلکه بگو محدث است یا مانند رفیق سلیمان»، یا این که معنا این گونه است که: «سخن گفتن فرشته گاهی با نبی است و گاهی با غیر نبی، مانند رفیق سلیمان.»

**[ترجمه]

«12»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِیٍّ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کُنْتُ بِالْمَدِینَةِ فَلَمَّا شَدُّوا عَلَی دَوَابِّهِمْ وَقَعَ فِی نَفْسِی شَیْ‌ءٌ مِنْ أَمْرِ الْمُحَدَّثِ فَأَتَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَاسْتَأْذَنْتُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قُلْتُ زُرَارَةُ قَالَ ادْخُلْ ثُمَّ قَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُمْلِی عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَنَامَ نَوْمَةً وَ نَعَسَ نَعْسَةً فَلَمَّا رَجَعَ نَظَرَ إِلَی الْکِتَابِ فَمَدَّ یَدَهُ قَالَ مَنْ أَمْلَی هَذَا عَلَیْکَ قَالَ أَنْتَ قَالَ لَا بَلْ جَبْرَئِیلُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره نقل کرد که در مدینه بودم. مردم آماده حرکت شدند و بارهای خود را بر چهارپایان بستند. یک مرتبه به دلم افتاد که راجع به محدّث بپرسم. خدمت حضرت باقر علیه السّلام رسیدم و اجازه خواستم. فرمود: کیست؟ عرض کردم: زراره. فرمود: داخل شو! سپس فرمود: علی علیه السّلام با املای پیغمبر می نوشت. پیامبر را خواب ربود و چرتی زد. همین که چشم باز کرد، نگاه به نوشته کرد و فرمود: اینها را چه کسی املاء کرد که نوشته‌ای؟ علی علیه السّلام گفت: شما! فرمود: نه، جبرئیل بود. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

«13»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ حُجْرِ بْنِ زَائِدَةَ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فُلَاناً حَدَّثَنِی أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ حَدَّثَهُ أَنَّ عَلِیّاً وَ الْحَسَنَ علیهما السلام کَانَا مُحَدَّثَیْنِ قَالَ کَیْفَ حَدَّثَکَ قُلْتُ حَدَّثَنِی أَنَّهُ کَانَ یُنْکَتُ فِی آذَانِهِمَا قَالَ صَدَقَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حمران به حضرت صادق علیه السّلام گفت: فلانی برایم روایت کرد که حضرت باقر علیه السّلام به او فرمود: علی و حسن محدث بودند. فرمود: چگونه به تو گفت؟ گفتم: گفت که در گوش این دو گفته می شد. فرمود: راست گفته است. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

«14»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا نَقُولُ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یُنْکَتُ فِی قَلْبِهِ أَوْ صَدْرِهِ أَوْ فِی أُذُنِهِ فَقَالَ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ مُحَدَّثاً قُلْتُ فِیکُمْ مِثْلُهُ قَالَ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ مُحَدَّثاً فَلَمَّا أَنْ کَرَّرْتُ عَلَیْهِ قَالَ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَوْمَ بَنِی قُرَیْظَةَ وَ النَّضِیرِ کَانَ جَبْرَئِیلُ عَنْ یَمِینِهِ وَ مِیکَائِیلُ عَنْ یَسَارِهِ یُحَدِّثَانِهِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن ابی یعفور گفت: به حضرت صادق عرض کردم: ما معتقدیم که علی به دلش یا سینه‌اش یا گوشش القا می شد. فرمود: علی محدّث بود. گفتم: آیا میان شما مانند او هست؟ فرمود: علی محدث بود. چون آن سؤال را تکرار کردم، فرمود: در روز بنی قریظه و بنی النضیر، جبرئیل از طرف راست و میکائیل از طرف چپ با علی علیه السّلام صحبت می کردند. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

«15»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ کَانَ عَلِیٌّ وَ اللَّهِ مُحَدَّثاً قَالَ قُلْتُ لَهُ اشْرَحْ لِی ذَلِکَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ قَالَ یَبْعَثُ اللَّهُ مَلَکاً یُوقِرُ ⁽⁵⁾فِی أُذُنِهِ کَیْتَ وَ کَیْتَ ⁽⁶⁾

وَ کَیْتَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر از حضرت صادق نقل کرد که شنیدم می فرمود: علی به خدا قسم محدّث بود. عرض کردم: برایم توضیح بدهید خدا امورت را اصلاح کند! فرمود: خداوند فرشته‌ای را می فرستد و در گوش او القاء می کند که چنین

ص: 71

و چنان است. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

بیان

وقر فی صدره أی سکن فیه و ثبت من الوقار ذکره الجزری و فی القاموس کیت و کیت و یکسر آخرهما أی کذا و کذا و التاء فیهما هاء فی الأصل.

**[ترجمه]جزری گفته است: عبارت «وقر فی صدره» یعنی قرار می گیرد در آن و از وقار ثابت می شود. در قاموس آمده: «کیت و کیت» به کسر آخرشان، یعنی چنین و چنین و تاء در این دو در اصل هاء بوده است.

**[ترجمه]

«16»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْخَشَّابِ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِبَاطٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ الِاثْنَا عَشَرَ الْأَئِمَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ کُلُّهُمْ مُحَدَّثٌ مِنْ وُلْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ وُلْدِ عَلِیٍّ- فَرَسُولُ اللَّهِ وَ عَلِیٌّ علیه السلام هُمَا الْوَالِدَانِ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَیْدٍ وَ أَنْکَرَ ⁽²⁾ذَلِکَ وَ کَانَ أَخاً لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ لِأُمِّهِ فَضَرَبَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَخِذَهُ فَقَالَ أَمَّا ابْنُ أُمِّکَ کَانَ أَحَدَهُمْ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره گفت: از حضرت باقر علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود: دوازده امام از آل محمّد همه آنها محدّثند از فرزندان پیامبر و علی. پیامبر و علی دو پدر آنهایند. عبدالرحمن بن زید که برادر مادری علی بن الحسین بود، این مطلب را انکار کرد. حضرت باقر علیه السّلام دست بر ران او زد و فرمود: برادرِ مادری تو یکی از آنها است! - . بصائر الدرجات: 92 -

**[ترجمه]

«17»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام مُحَدَّثاً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمّد بن حسین از صفوان بن یحیی، از حضرت رضا علیه السّلام نقل کرد که: حضرت باقر علیه السّلام محدّث بود. - . بصائر الدرجات: 92 - 93 -

**[ترجمه]

«18»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَجَّالِ أَوْ غَیْرِهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: أَرْسَلَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِلَی زُرَارَةَ أَعْلِمِ ⁽⁵⁾الْحَکَمَ بْنَ عُیَیْنَةَ أَنَّ أَوْصِیَاءَ عَلِیٍّ مُحَدَّثُونَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره نقل کرد: حضرت باقر علیه السّلام از پی او فرستاد و فرمود: به حکم بن عیینه اطلاع بده که جانشینان علی همه محدّثند. - . بصائر الدرجات: 93 -

**[ترجمه]

«19»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یُونُسَ الْحَجَّالِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ حَسَنٍ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ کَانَ یَقْرَأُ وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ایوب بن حسن از قتاده نقل کرد که می خواند: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدّث» - . بصائر الدرجات: 93 -

ص: 72

**[ترجمه]

«20»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّضْرِیِّ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: أَخْبَرَنِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّ عَلِیّاً کَانَ مُحَدَّثاً فَقَالَ أَصْحَابُنَا مَا صَنَعْتَ شَیْئاً إِلَّا سَأَلْتَهُ مَنْ یُحَدِّثُهُ فَقَضَی أَنِّی لَقِیتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَقُلْتُ أَخْبَرْتَنِی أَنَّ عَلِیّاً کَانَ مُحَدَّثاً قَالَ بَلَی قُلْتُ مَنْ کَانَ یُحَدِّثُهُ قَالَ مَلَکٌ قُلْتُ فَأَقُولُ إِنَّهُ نَبِیٌّ أَوْ رَسُولٌ قَالَ لَا بَلْ قُلْ مَثَلُهُ مَثَلُ صَاحِبِ سُلَیْمَانَ وَ صَاحِبِ مُوسَی وَ مَثَلُهُ مَثَلُ ذِی الْقَرْنَیْنِ أَ مَا سَمِعْتَ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام سُئِلَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ أَ نَبِیّاً ⁽¹⁾کَانَ قَالَ لَا وَ لَکِنْ کَانَ عَبْداً أَحَبَّ اللَّهَ فَأَحَبَّهُ وَ نَاصَحَ اللَّهَ فَنَصَحَهُ فَهَذَا مَثَلُهُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حمران بن اعین گفت: امام باقر علیه السّلام به من فرمود: علی محدث بود. دوستانم گفتند: کاری نکردی! آیا از او سوال نکردی که چه کسی با او سخن می گفت؟ پس گذشت تا امام صادق علیه السّلام را دیدم وگفتم: به من خبر دادی که علی محدث بود؟ فرمود: بله. گفتم چه کسی با او سخن می گفت؟ فرمود: فرشته‌ای. گفتم: پس می گویم که او نبی یا رسول است. فرمود: نه، بلکه بگو مَثل او مثل رفیق سلیمان و رفیق موسی است و مثلش مثل ذوالقرنین است. آیا نشنیدی که از علی علیه السّلام سوال شد: آیا ذوالقرنین نبی بود؟ فرمود: نه، ولی عبدی بود که خدا را دوست می‌داشت، پس خدا او را دوست می داشت، و خیرخواه خدا بود، پس خدا خیر خواهش بود. پس او هم مثل اوست. - . بصائر الدرجات: 107 - 108 -

**[ترجمه]

«21»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَارِثِ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَ لَسْتَ حَدَّثْتَنِی أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ مُحَدَّثاً قَالَ بَلَی قُلْتُ مَنْ یُحَدِّثُهُ قَالَ مَلَکٌ یُحَدِّثُهُ قَالَ قُلْتُ فَأَقُولُ إِنَّهُ نَبِیٌّ أَوْ رَسُولٌ قَالَ لَا بَلْ مَثَلُهُ مَثَلُ صَاحِبِ سُلَیْمَانَ وَ مَثَلُ صَاحِبِ مُوسَی وَ مَثَلُ ذِی الْقَرْنَیْنِ أَ مَا بَلَغَکَ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام سُئِلَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ فَقَالُوا کَانَ نَبِیّاً قَالَ لَا بَلْ کَانَ عَبْداً أَحَبَّ اللَّهَ فَأَحَبَّهُ وَ نَاصَحَ اللَّهَ فَنَاصَحَهُ فَهَذَا مَثَلُهُ ⁽³⁾.

یر، بصائر الدرجات علی بن إسماعیل عن صفوان مثله ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حمران بن اعین گفت: به امام باقر علیه السّلام عرض کردم: آیا به من نگفتید که علی محدث بود؟ فرمود: بله. پرسیدم: چه کسی با او سخن می گفت؟ فرمود: فرشته‌ای با او سخن می گفت. گفت: عرض کردم: پس می گویم او نبی یا رسول است. فرمود: نه، بلکه بگو مَثل او مثل رفیق سلیمان و مثل رفیق موسی است و مثل ذوالقرنین است. آیا به تو نرسیده که از علی علیه السّلام درباره ذوالقرنین سوال شد؟ پس گفتند: آیا نبی بود؟ فرمود: نه، ولی عبد صالحی بود که خدا را دوست داشت، پس خدا او را دوست داشت، و خیر خواه خدا بود، پس خدا خیر خواهش بود. پس او هم مثل اوست. - . بصائر الدرجات: 107 - 108 -

بصائر الدرجات: علی بن اسماعیل مانند همین روایت را از صفوان نقل کرده است. - . بصائر الدرجات: 107 - 108 -

**[ترجمه]

«22»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی خَالِدٍ عَنْ حُمْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام مَا مَوْضِعُ الْعُلَمَاءِ قَالَ مِثْلُ ذِی الْقَرْنَیْنِ وَ صَاحِبِ سُلَیْمَانَ وَ صَاحِبِ دَاوُدَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: حمران گفت: به حضرت ابو جعفر علیه السّلام گفتم: موقعیت علما چگونه است؟ فرمود: مانند ذوالقرنین و رفیق سلیمان و دوست داود. - . بصائر الدرجات: 107، اختصاص: 309 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد بصاحب داود طالوت فإنه یظهر من أخبارنا أنه کان عبدا مؤیدا.

**[ترجمه]شاید منظور از «دوست داود»، طالوت باشد، زیرا از اخبار ما چنین استفاده می‌شود که او بنده مورد تایید خدا بوده است.

ص: 73

**[ترجمه]

«23»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا مَنْزِلَتُکُمْ وَ بِمَنْ تُشْبِهُونَ مِمَّنْ مَضَی فَقَالَ کَصَاحِبِ مُوسَی وَ ذِی الْقَرْنَیْنِ کَانَا عَالِمَیْنِ وَ لَمْ یَکُونَا نَبِیَّیْنِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: برید بن معاویه از حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السّلام نقل کرد که پرسیدم: مقام شما چقدر است و شبیه کدام یک از پیشینیان هستید؟ فرمود: مانند دوست موسی و ذوالقرنین که هر دو عالم بودند، ولی پیامبر نبودند. - . بصائر الدرجات: 107 -

**[ترجمه]

«24»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا مَنْزِلَتُهُمْ أَنْبِیَاءُ هُمْ قَالَ لَا وَ لَکِنَّهُمْ عُلَمَاءُ کَمَنْزِلَةِ ذِی الْقَرْنَیْنِ فِی عِلْمِهِ وَ کَمَنْزِلَةِ صَاحِبِ مُوسَی وَ کَمَنْزِلَةِ صَاحِبِ سُلَیْمَانَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: هشام بن سالم از عمار نقل کرد که گفت: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: منزلت ایشان چیست؟ ایشان انبیا هستند؟ فرمود: نه، بلکه ایشان علما بودند، مانند منزلت ذوالقرنین در علمش و مانند منزلت رفیق موسی و مانند منزلت رفیق سلیمان. - . بصائر الدرجات: 107 -

**[ترجمه]

«25»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ مَعْرُوفٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّسُولِ وَ النَّبِیِّ وَ الْمُحَدَّثِ قَالَ الرَّسُولُ الَّذِی تَأْتِیهِ الْمَلَائِکَةُ وَ تَبْلُغُهُ ⁽³⁾عَنِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ النَّبِیُّ الَّذِی یَرَی فِی مَنَامِهِ فَمَا رَأَی فَهُوَ کَمَا رَأَی وَ الْمُحَدَّثُ الَّذِی یَسْمَعُ کَلَامَ الْمَلَائِکَةِ وَ یُنْقَرُ ⁽⁴⁾فِی أُذُنِهِ وَ یُنْکَتُ فِی قَلْبِهِ ⁽⁵⁾.

ختص، الإختصاص ابن عیسی عن أبیه و محمد البرقی و ابن معروف عن ابن عروة مثله ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: برید عجلی گفت: از حضرت صادق علیه السّلام درباره رسول و نبی و محدّث پرسیدم. فرمود: رسول کسی است که فرشته بر او نازل می‌شود و از طرف خداوند به او پیغام می رساند، اما نبی کسی است که در خواب می بیند و هر چه در خواب دید، واقعیت است. اما محدث کسی است که صدای ملک را می شنود و به گوش او می خورد و به قلبش القاء می گردد. - . بصائر الدرجات: 108 -

اختصاص: مانند همین روایت را ابن عروه نقل می کند. - . اختصاص: 328 -

**[ترجمه]

«26»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًّا ⁽⁷⁾قُلْتُ مَا هُوَ الرَّسُولُ مِنَ النَّبِیِّ قَالَ النَّبِیُّ هُوَ الَّذِی یَرَی فِی مَنَامِهِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یُعَایِنُ الْمَلَکَ وَ الرَّسُولُ یُعَایِنُ الْمَلَکَ وَ یُکَلِّمُهُ قُلْتُ فَالْإِمَامُ مَا مَنْزِلَتُهُ قَالَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یَرَی وَ لَا یُعَایِنُ ثُمَّ تَلَا وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: ثعلبه از زراره نقل کرد که گفت: از امام باقر علیه السّلام درباره آیه: «وَکَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا.» - . مریم / 54 -

{...فرستاده‌ای پیامبر بود} پرسیدم و گفتم: رسول کیست؟ نبی کیست؟ فرمود: در روایت دیگر می فرماید: نبی کسی است که در خواب می بیند و صدا را می شنود و ملک را نمی بیند، اما رسول ملک را می بیند و با او صحبت می کند. پرسیدم: مقام امام چیست؟ فرمود: صدا را می شنود ولی نمی بیند و نظاره نمی کند. سپس این آیه را تلاوت فرمود: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدث.» - . بصائر الدرجات: 108، اختصاص: 328 -

**[ترجمه]

«27»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ

زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الرَّسُولِ وَ النَّبِیِّ وَ الْمُحَدَّثِ فَقَالَ الرَّسُولُ الَّذِی یَأْتِیهِ الْمَلَکُ فَیُحَدِّثُهُ وَ یُکَلِّمُهُ کَمَا یُحَدِّثُ أَحَدُکُمْ صَاحِبَهُ وَ النَّبِیُّ الَّذِی یُؤْتَی فِی مَنَامِهِ نَحْوَ رُؤْیَا إِبْرَاهِیمَ قَالَ قُلْتُ وَ مَا عَلِمَ أَنَّ الَّذِی رَأَی فِی مَنَامِهِ أَنَّهُ حَقٌّ قَالَ بَیَّنَهُ اللَّهُ حَتَّی یَعْلَمَ أَنَّهُ حَقٌّ وَ یُنَزَّلُ عَلَیْهِ وَ قَدْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَبِیّاً وَ الْمُحَدَّثُ الَّذِی یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یَرَی شَیْئاً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن بکیر از

ص: 74

زراره نقل کرد که گفت: از امام باقر علیه السّلام درباره رسول و نبی و محدث پرسیدم. پس فرمود: رسول کسی است که فرشته نزد او می آید، پس با او سخن می گوید و صحبت می کند، همان طور که یکی از شما با رفیقش سخن می گوید. و نبی کسی است که در خوابش آمده می شود، مانند خواب ابراهیم. گفت: عرض کردم: چه طور دانست آنچه که در خواب دیده حق است؟ فرمود: خدا او را آشکار می کند تا بداند که آن حق است و بر او نازل می کند. و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نبی بود. و محدث کسی است که صدا را می شنود، ولی چیزی نمی‌بیند. - . بصائر الدرجات: 180 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و ینزل علیه أی و قد ینزل علیه الوحی مع الملک بعد ذلک کما أن رسول الله صلی الله علیه و آله کان أولا نبیا من حین ولادته بل حین کان آدم بین الماء و الطین ثم صار رسولا بعد الأربعین.

**[ترجمه]«و ینزل علیه» یعنی بر او نازل می کند وحی را با فرشته بعد از آن. همان طور که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اولا از هنگام ولادتش، بلکه از زمانی که آدم بین آب و خاک بود، نبی بود. سپس بعد از چهل سالگی رسول شد.

**[ترجمه]

«28»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ قَالَ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِیلُ بْنُ مِهْرَانَ قَالَ: کَتَبَ الْحَسَنُ بْنُ عَبَّاسٍ الْمَعْرُوفِیُّ ⁽²⁾إِلَی الرِّضَا علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی مَا الْفَرْقُ بَیْنَ الرَّسُولِ وَ النَّبِیِّ وَ الْإِمَامِ قَالَ فَکَتَبَ أَوْ قَالَ الْفَرْقُ بَیْنَ الرَّسُولِ وَ الْإِمَامِ ⁽³⁾هُوَ أَنَّ الرَّسُولَ الَّذِی یَنْزِلُ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ ⁽⁴⁾فَیَرَاهُ وَ یَسْمَعُ کَلَامَهُ وَ النَّبِیَّ یَنْزِلُ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ وَ رُبَّمَا نُبِّئَ فِی مَنَامِهِ نَحْوَ رُؤْیَا إِبْرَاهِیمَ وَ النَّبِیَّ رُبَّمَا یَسْمَعُ الْکَلَامَ وَ رُبَّمَا یَرَی الشَّخْصَ وَ لَمْ یَسْمَعِ الْکَلَامَ وَ الْإِمَامَ هُوَ الَّذِی یَسْمَعُ الْکَلَامَ وَ لَا یَرَی الشَّخْصَ ⁽⁵⁾.

ختص، الإختصاص النهدی و ابن هاشم عن ابن مهران مثله ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: اسماعیل بن مهران نقل کرد: حسن بن عباس معروفی نامه‌ای به حضرت رضا علیه السّلام نوشت به این مضمون: فدایت شوم! فرق بین رسول و نبی و امام چیست؟ گفت: امام نوشت یا فرمود: فرق بین آنها چنین است که رسول، جبرئیل بر او نازل می‌شود و او را می بیند و صدایش را می شنود. نبی جبرئیل بر او نازل می‌شود، اما بسا اوقات در خواب به او خبر می دهند، مانند خواب ابراهیم، نبی چه بسا صدا را می شنود و بسا شخص را می بیند و کلام را نمی شنود، اما امام کلام را می شنود و شخص را نمی بیند. - . بصائر الدرجات: 108 -

اختصاص: مانند همین روایت را از ابن مهران نقل می کند. - . اختصاص: 328 - 329 -

**[ترجمه]

«29»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّسُولِ فَقَالَ الرَّسُولُ الَّذِی یُعَایِنُ الْمَلَکَ یَجِیئُهُ

بِرِسَالَةٍ عَنْ رَبِّهِ فَیُکَلِّمُهُ کَمَا یُکَلِّمُ أَحَدُکُمْ صَاحِبَهُ وَ النَّبِیُّ لَا یُعَایِنُ مَلَکاً إِنَّمَا یُنَزَّلُ عَلَیْهِ الْوَحْیُ وَ یَرَی فِی مَنَامِهِ قُلْتُ مَا عَلِمَهُ إِذَا رَأَی فِی مَنَامِهِ أَنَّ هَذَا حَقٌّ قَالَ یُبَیِّنُهُ اللَّهُ حَتَّی یَعْلَمَ أَنَّ ذَلِکَ حَقٌّ وَ الْمُحَدَّثُ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یَرَی شَیْئاً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره گفت: از حضرت صادق علیه السّلام در مورد رسول پرسیدم. فرمود: رسول کسی است که فرشته را می بیند که از

ص: 75

جانب پروردگارش رسالتی برای او آورده و با او صحبت می کند، همان طور که یکی از شما با دوستش صحبت می کند. نبی فرشته را نمی بیند، اما وحی بر او نازل می شود و در خوابش می‌بیند. گفتم: از کجا می داند آنچه که در خوابش دیده حق است؟ فرمود: خدا او را روشن می سازد که این حق است. و محدث صدا را می شنود و چیزی نمی بیند. - . بصائر الدرجات: 108 -

**[ترجمه]

«30»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْأَحْوَلِ قَالَ: سَمِعْتُ زُرَارَةَ یَسْأَلُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ أَخْبِرْنِی عَنِ الرَّسُولِ وَ النَّبِیِّ وَ الْمُحَدَّثِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام الرَّسُولُ الَّذِی یَأْتِیهِ جَبْرَئِیلُ قُبُلًا فَیَرَاهُ وَ یُکَلِّمُهُ فَهَذَا الرَّسُولُ وَ أَمَّا النَّبِیُّ فَإِنَّهُ یَرَی ⁽²⁾فِی مَنَامِهِ عَلَی نَحْوِ مَا رَأَی إِبْرَاهِیمُ وَ نَحْوَ مَا کَانَ ⁽³⁾رَأَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ أَسْبَابِ النُّبُوَّةِ قَبْلَ الْوَحْیِ حَتَّی أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِالرِّسَالَةِ وَ کَانَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله حِینَ جُمِعَ لَهُ النُّبُوَّةُ وَ جَاءَتْهُ الرِّسَالَةُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ یَجِیئُهُ بِهَا جَبْرَئِیلُ وَ یُکَلِّمُهُ بِهَا قُبُلًا وَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ مَنْ جُمِعَ لَهُ النُّبُوَّةُ وَ یَرَی فِی مَنَامِهِ یَأْتِیهِ الرُّوحُ فَیُکَلِّمُهُ وَ یُحَدِّثُهُ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ رَآهُ فِی الْیَقَظَةِ وَ أَمَّا الْمُحَدَّثُ فَهُوَ الَّذِی یُحَدَّثُ فَیَسْمَعُ وَ لَا یُعَایِنُ وَ لَا یَرَی فِی مَنَامِهِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: احول گفت: شنیدم که زراره از حضرت باقر سوال کرد: درباره رسول و نبی و محدث به من خبر بده. ابو جعفر علیه السّلام فرمود: رسول کسی است که جبرئیل از رو به رو بر او نازل می‌شود و او را می‌بیند و با او صحبت می کند. این رسول است. اما نبی در خواب می بیند، مانند آنچه ابراهیم دید و مانند آنچه رسول خدا صلی الله علیه وآله قبل از وحی، از اسباب نبوت در خواب دیده بود، تا این که جبرئیل از جانب خدا برای او رسالت را آورد.

رسول خدا هنگامی که برای او نبوت تعیین شد و برای او رسالت از جانب خدا آمد، جبرئیل رسالت را برای ایشان می آورد و رو در رو با او به رسالت سخن می‌گفت. از انبیا نیز هر که برایش نبوت با رسالت جمع می شد و در خوابش می دید، روح نزد او می آمد و با او صحبت می کرد و سخن می گفت، بدون این که او را در خواب دیده باشد. و اما محدث صدا را می شنود، ولی نمی بیند. و در خواب نیز نمی بیند. - . بصائر الدرجات: 108 - 109 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس رأیته قبلا محرکة و بضمتین و کصرد و عنب و قبیلا کأمیر عیانا و مقابلة قوله من جمع له النبوة أی مع الرسالة.

**[ترجمه]در قاموس آمده: «رأیته قبلا» با تشدید و ضمه قاف و باء و نیز بر وزن صرد و عنب و «قبیلا» بر وزن أمیر، یعنی به چشم دیدن و رو در رو. و عبارت «من جمع له الرسالة» یعنی با رسالت.

**[ترجمه]

«31»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَعْقُوبَ الْهَاشِمِیِّ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ ⁽⁵⁾عَنْ بُرَیْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام فِی قَوْلِهِ وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لَیْسَ هَذِهِ قِرَاءَتَنَا فَمَا الرَّسُولُ وَ النَّبِیُّ وَ الْمُحَدَّثُ

قَالَ الرَّسُولُ الَّذِی یَظْهَرُ لَهُ الْمَلَکُ فَیُکَلِّمُهُ وَ النَّبِیُّ یَرَی فِی الْمَنَامِ وَ رُبَّمَا اجْتَمَعَتِ النُّبُوَّةُ وَ الرِّسَالَةُ لِوَاحِدٍ وَ الْمُحَدَّثُ الَّذِی یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یَرَی الصُّورَةَ قَالَ قُلْتُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ کَیْفَ یَعْلَمُ أَنَّ الَّذِی رَأَی فِی الْمَنَامِ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ مِنَ الْمَلَکِ قَالَ یُوَقَّعُ عِلْمُ ذَلِکَ حَتَّی یَعْرِفَهُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]برید گوید: از امام باقر و صادق علیهماالسلام درباره قول خدای عزوجل «هیچ نبی و رسول و محدثی پیش از تو نفرستادیم» پرسیدم و گفتم فدایت گردم قرائت ما این چنین نیست (یعنی کلمه محدث ندارد) بفرمائید: رسول و نبی و محدث چیست؟

ص: 76

فرمود: رسول کسیست که فرشته بر او نمایان شود و با او سخن گوید و نبی آن است که در خواب بیند و گاهی نبوت و رسالت در یک شخص جمع شود و محدث کسی است که صدا را شنود و صورت را نبیند. عرض کردم اصلحک الله از چه راه بداند آنچه در خواب دیده حق است و از جانب فرشته باشد؟ فرمود توفیق یابد که آن را بفهمد.

**[ترجمه]

بیان

یوقع علی بناء المجهول من التفعیل من توقیع الکتاب أی یثبت علم ذلک فی قلبه لئلا یشک فیه أو یرمی علمه فی قلبه أو یصقل قلبه و ذهنه لقبول ذلک قال الفیروزآبادی التوقیع ما یوقع فی الکتاب و تظنی الشی‌ء و توهمه و رمی قریب لا تباعده و إقبال الصیقل علی السیف بمیقعته یحدده.

وَ رَوَاهُ فِی الْکَافِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَعْقُوبَ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ وَ فِیهِ قَالَ یُوَفَّقُ لِذَلِکَ حَتَّی یَعْرِفَهُ لَقَدْ خَتَمَ اللَّهُ بِکِتَابِکُمُ الْکُتُبَ وَ خَتَمَ بِنَبِیِّکُمُ الْأَنْبِیَاءَ ⁽²⁾.

و هو أظهر.

**[ترجمه]یوقع علی بناء المجهول من التفعیل من توقیع الکتاب أی یثبت علم ذلک فی قلبه لئلا یشک فیه أو یرمی علمه فی قلبه أو یصقل قلبه و ذهنه لقبول ذلک قال الفیروزآبادی التوقیع ما یوقع فی الکتاب و تظنی الشی‌ء و توهمه و رمی قریب لا تباعده و إقبال الصیقل علی السیف بمیقعته یحدده.

وَ رَوَاهُ فِی الْکَافِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَعْقُوبَ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ وَ فِیهِ قَالَ یُوَفَّقُ لِذَلِکَ حَتَّی یَعْرِفَهُ لَقَدْ خَتَمَ اللَّهُ بِکِتَابِکُمُ الْکُتُبَ وَ خَتَمَ بِنَبِیِّکُمُ الْأَنْبِیَاءَ - أصول الکافی 1: 187.

و هو أظهر.

**[ترجمه]

«32»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًّا مَنِ الرَّسُولُ ⁽³⁾مِنَ النَّبِیِّ قَالَ هُوَ الَّذِی یَرَی فِی مَنَامِهِ وَ یُعَایِنُ الْمَلَکَ قُلْتُ فَیَکُونُ نَبِیٌّ غَیْرَ رَسُولٍ قَالَ نَعَمْ هُوَ الَّذِی یَرَی فِی مَنَامِهِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یُعَایِنُ قُلْتُ فَالْإِمَامُ مَا مَنْزِلَتُهُ قَالَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یَرَی وَ لَا یُعَایِنُ ثُمَّ تَلَا وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ ⁽⁴⁾.

ختص، الإختصاص ابن أبی الخطاب عن البزنطی عن ثعلبة مثله ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ثعلبه از زراره نقل کرد که گفت: از حضرت باقر علیه السّلام راجع به آیه«وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًّا» در مورد رسول و نبی سوال کردم. فرمود: رسول کسی است که در خواب می بیند و ملک را هم مشاهده می کند. گفتم: پس نبی می تواند رسول نباشد؟ فرمود: آری، او در خواب می بیند و صدا را می شنود، ولی به چشم نمی‌بیند. گفتم: مقام امام چگونه است؟ فرمود: صدا را می شنود، ولی با او رو به رو نمی‌شود و نمی‌بیند. بعد این آیه را قرائت کرد: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدث». - . بصائر الدرجات: 108 -

اختصاص: مانند همین روایت را از ثعلبه نقل می کند. - . اختصاص: 328 -

**[ترجمه]

«33»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ

أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّسُولِ وَ عَنِ النَّبِیِّ وَ عَنِ الْمُحَدَّثِ فَقَالَ الرَّسُولُ الَّذِی یُعَایِنُ الْمَلَکَ یَأْتِیهِ بِالرِّسَالَةِ مِنْ رَبِّهِ یَقُولُ یَأْمُرُکَ کَذَا وَ کَذَا وَ الرَّسُولُ یَکُونُ نَبِیّاً مَعَ الرِّسَالَةِ وَ النَّبِیُّ لَا یُعَایِنُ الْمَلَکَ یُنَزَّلُ عَلَیْهِ ⁽¹⁾النَّبَأُ عَلَی قَلْبِهِ فَیَکُونُ کَالْمُغْمَی عَلَیْهِ فَیَرَی فِی مَنَامِهِ قُلْتُ فَمَا عَلِمَهُ أَنَّ الَّذِی رَأَی فِی مَنَامِهِ حَقٌّ قَالَ یُبَیِّنُهُ اللَّهُ حَتَّی یَعْلَمَ أَنَّ ذَلِکَ حَقٌّ وَ لَا یُعَایِنُ الْمَلَکَ وَ الْمُحَدَّثُ الَّذِی یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یَرَی شَاهِداً ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره گفت:

ص: 77

از حضرت صادق علیه السّلام در مورد رسول و نبی و محدث پرسیدم. فرمود: رسول کسی است که فرشته را می بیند که از جانب پروردگارش رسالت را برای او آورده و می گوید: به تو امر می کنم چنین و چنان. رسول، نبی با رسالت می باشد. نبی فرشته را نمی بیند، خبر بر قلب او نازل می‌شود و مانند کسی که بیهوش شده است، پس در خوابش می بیند. گفتم: از کجا می‌داند آنچه که در خوابش دیده حق است؟ فرمود: خدا او را روشن می سازد که آن حق است و ملک را نمی بیند. و محدث کسی است که صدا را می شنود و با مشاهده نمی بیند. - . بصائر الدرجات: 109 -

**[ترجمه]

«34»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ ⁽³⁾عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ قَالَ الرَّسُولُ الَّذِی یَأْتِیهِ جَبْرَئِیلُ قُبُلًا فَیُکَلِّمُهُ وَ یَرَاهُ کَمَا یَرَی أَحَدُکُمْ صَاحِبَهُ وَ أَمَّا النَّبِیُّ فَهُوَ الَّذِی یُؤْتَی فِی مَنَامِهِ مِثْلَ رُؤْیَا إِبْرَاهِیمَ وَ نَحْوَ مَا کَانَ یَأْتِی مُحَمَّداً وَ مِنْهُمْ مَنْ تُجْمَعُ لَهُ الرِّسَالَةُ وَ کَانَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله ⁽⁴⁾وَ أَمَّا الْمُحَدَّثُ فَهُوَ الَّذِی یَسْمَعُ کَلَامَ الْمَلَکِ وَ لَا یَرَی وَ لَا یَأْتِیهِ فِی الْمَنَامِ ⁽⁵⁾.

یر، بصائر الدرجات ختص، الإختصاص إبراهیم بن محمد الثقفی مثله ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زرارة بن اعین گفت: از ایشان راجع به آیه: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدّث» پرسیدم. فرمود: رسول کسی است که جبرئیل از رو به رو نزد او می آید و با او صحبت می کند؛ او را می بیند، آنچنان که یکی از شما دوستش را می بیند. اما نبی؛ او کسی است که در خواب نزد او آمده می‌شود، مانند رویای ابراهیم و مانند آنچه نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله می آمد. و از انبیا کسی است که برای او نبوت و رسالت جمع می شد و محمد صلی الله علیه و آله از آنها بود. اما محدث کسی است که کلام فرشته را می شنود، ولی نمی بیند و در خواب نزد او نمی آید. - . بصائر الدرجات: 109 -

بصائر الدرجات و اختصاص: ابراهیم بن محمد ثقفی نیز مانند همین روایت را نقل کرده است. - . بصائر الدرجات: 109، اختصاص: 329 -

**[ترجمه]

«35»

یر، بصائر الدرجات أَبُو مُحَمَّدٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَی عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الثُّمَالِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ إِلَّا إِذَا تَمَنَّی أَلْقَی الشَّیْطَانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَقُلْتُ وَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ الْمُحَدَّثُ فَقَالَ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ فَیَسْمَعُ طَنِیناً کَطَنِینِ الطَّسْتِ أَوْ یُقْرَعُ عَلَی قَلْبِهِ فَیَسْمَعُ وَقْعاً کَوَقْعِ

السِّلْسِلَةِ عَلَی الطَّسْتِ فَقُلْتُ نَبِیٌّ فَقَالَ لَا مِثْلُ الْخَضِرِ وَ مِثْلُ ذِی الْقَرْنَیْنِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ثمالی گفت: شنیدم که حضرت باقر علیه السّلام می‌فرماید: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدّث إِلَّا إِذَا تَمَنَّی أَلْقَی الشَّیْطَانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ» پرسیدم: محدث چیست؟ فرمود: در گوشش گفته می شود و طنینی مانند طنین طشت می شنود یا این که بر قلبش القاء می شود و صدایی مانند افتادن

ص: 78

زنجیر در طشت را می شنود. گفتم: او نبی است؟ فرمود: خیر، مثل خضر و ذوالقرنین. - . بصائر الدرجات: 109 -

**[ترجمه]

«36»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: عِلْمُ النُّبُوَّةِ یُدْرَجُ فِی جَوَارِحِ الْإِمَامِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السّلام نقل می کند که فرمود: علم نبوت در جوارح امام داخل می‌شود. - . بصائر الدرجات: 109 -

**[ترجمه]

«37»

یر، بصائر الدرجات عَلِیُّ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام مُحَدَّثاً ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: صفوان از امام رضا علیه السّلام نقل می کند که فرمود: امام باقر علیه السّلام محدث بود. - . بصائر الدرجات: 109 -

**[ترجمه]

«38»

یر، بصائر الدرجات بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَانَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ مُحَدَّثَیْنِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: با همان اسناد از حضرت صادق علیه السّلام می فرماید: حضرت امام حسن و امام حسین محدث بودند. - . بصائر الدرجات: 109 -

**[ترجمه]

«39»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الشَّامِیِّ أَنَّهُ سَمِعَ عَلِیّاً علیه السلام یَقُولُ إِنِّی وَ أَوْصِیَائِی مِنْ وُلْدِی مَهْدِیُّونَ کُلُّنَا مُحَدَّثُونَ فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَنْ هُمْ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ثُمَّ ابْنِی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ عَلَیْهِمُ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ قَالَ وَ عَلِیٌّ یَوْمَئِذٍ رَضِیعٌ ثُمَّ ثَمَانِیَةٌ مِنْ بَعْدِهِ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ وَ هُمُ الَّذِینَ أَقْسَمَ اللَّهُ بِهِمْ فَقَالَ وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ ⁽⁵⁾أَمَّا الْوَالِدُ فَرَسُولُ اللَّهِ وَ مَا وَلَدَ یَعْنِی هَؤُلَاءِ الْأَوْصِیَاءَ قُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَجْتَمِعُ إِمَامَانِ قَالَ لَا إِلَّا وَ أَحَدُهُمَا مُصْمَتٌ لَا یَنْطِقُ حَتَّی یَمْضِیَ الْأَوَّلُ قَالَ سَلِیمٌ الشَّامِیُّ سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِی بِکْرٍ قُلْتُ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام مُحَدَّثاً قَالَ نَعَمْ قُلْتُ وَ هَلْ یُحَدِّثُ الْمَلَائِکَةُ إِلَّا الْأَنْبِیَاءَ قَالَ أَ مَا تَقْرَأُ وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ قُلْتُ فَأَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مُحَدَّثٌ قَالَ نَعَمْ وَ فَاطِمَةُ کَانَتْ مُحَدَّثَةً وَ لَمْ تَکُنْ نَبِیَّةً ⁽⁶⁾.

ختص، الإختصاص الثقفی مثله ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سلیم بن قیس شامی از علی علیه السّلام شنید که می‌فرمود: من و اوصیای من از فرزندانم، تمام مهدی و محدث هستیم. گفتم: یا امیرالمؤمنین! آنها کیانند؟ فرمود: حسن و حسین، سپس پسرم علی بن الحسین علیهم السّلام. (سلیم گوید: در آن موقع علی شیرخواره بود.) سپس هشت نفر بعد از او یکی پس از دیگری. آنهایند که خدا در این آیه به ایشان قسم یاد می کند: «وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ» - . بلد / 3 - {سوگند به پدری [چنان] و آن کسی را که به وجود آورد.} والد پیامبر اکرم و ما، ولد همین اوصیا هستند.

عرض کردم: یا امیرالمؤمنین! آیا دو امام در یک زمان جمع می شوند؟ فرمود: نه، مگر اینکه یکی ساکت باشد و سخن نگوید تا اولی از دنیا برود.

سلیم شامی گفت: از محمّد بن ابی بکر پرسیدم: علی محدّث بود؟ گفت: آری. گفتم: مگر ملائکه جز با انبیا سخن می گویند؟ گفت: مگر این آیه را نخوانده‌ای که می‌فرماید: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدّث»؟ گفتم: پس امیرالمؤمنین علیه السّلام محدّث بود؟ گفت: آری، و فاطمه زهرا علیها السّلام نیز محدّثه بود نه پیامبر. - . بصائر الدرجات: 109 -

اختصاص: نیز از ثقفی مانند همین را نقل می کند. - . اختصاص: 329 -

**[ترجمه]

«40»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام مَنِ الرَّسُولُ مَنِ النَّبِیُّ مَنِ الْمُحَدَّثُ قَالَ الرَّسُولُ یَأْتِیهِ جَبْرَئِیلُ فَیُکَلِّمُهُ قُبُلًا فَیَرَاهُ کَمَا یَرَی الرَّجُلُ صَاحِبَهُ الَّذِی یُکَلِّمُهُ فَهَذَا الرَّسُولُ وَ النَّبِیُّ الَّذِی یُؤْتَی فِی مَنَامِهِ نَحْوَ رُؤْیَا إِبْرَاهِیمَ وَ نَحْوَ مَا کَانَ یَأْتِی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ السُّبَاتِ إِذَا أَتَاهُ ⁽¹⁾جَبْرَئِیلُ هَکَذَا النَّبِیُّ وَ مِنْهُمْ مَنْ تُجْمَعُ ⁽²⁾لَهُ الرِّسَالَةُ وَ النُّبُوَّةُ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَسُولًا نَبِیّاً یَأْتِیهِ جَبْرَئِیلُ قُبُلًا فَیُکَلِّمُهُ وَ یَرَاهُ وَ یَأْتِیهِ فِی النَّوْمِ وَ النَّبِیُّ الَّذِی یَسْمَعُ کَلَامَ الْمَلَکِ حَتَّی یُعَایِنَهُ فَیُحَدِّثَهُ فَأَمَّا الْمُحَدَّثُ فَهُوَ الَّذِی یَسْمَعُ وَ لَا یُعَایِنُ وَ لَا یُؤْتَی فِی الْمَنَامِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره می گوید:

ص: 79

از حضرت باقر علیه السّلام درباره رسول و نبی و محدّث پرسیدم. فرمود: رسول جبرئیل بر او نازل می شود و از رو به رو با او به صحبت می پردازد و او را چنان مشاهده می کند که شخص هنگام صحبت با دوست خود اورا مشاهده می کند. اما نبی در خواب می بیند، مانند خواب ابراهیم و شبیه خواب‌های پیامبر اکرم که جبرئیل می‌آمد، نبی این گونه است.

بعضی از پیغمبران هم دارای مقام رسالت هستند و هم نبوّت. پیامبر اکرم هم رسول بود و هم نبی؛ جبرئیل بر او نازل می شد، او را می دید و با او به صحبت می‌پرداخت و در خواب نیز او را می دید. نبی سخن فرشته را می شنود، به طوری که او را می بیند (درخواب) و با او به صحبت می پردازد. اما محدّث می شنود، ولی او را نمی بیند و به خواب او نمی آید. - . بصائر الدرجات: 109 -

**[ترجمه]

«41»

کش، رجال الکشی مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ قَالَ حُمْرَانُ بْنُ أَعْیَنَ إِنَّ الْحَکَمَ بْنَ عُیَیْنَةَ یَرْوِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام أَنَّ عِلْمَ عَلِیٍّ علیه السلام فِی آیَةٍ نَسْأَلُهُ فَلَا یُخْبِرُنَا قَالَ حُمْرَانُ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ بِمَنْزِلَةِ صَاحِبِ سُلَیْمَانَ وَ صَاحِبِ مُوسَی وَ لَمْ یَکُنْ نَبِیّاً وَ لَا رَسُولًا ثُمَّ قَالَ وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ قَالَ فَعَجِبَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: حارث بن مغیره گفت: حمران بن اعین گفت: حکم بن عیینه از امام زین العابدین علیه السّلام روایت می کند که علم علی در یک آیه است، از او می‌پرسیم، اما به ما نمی گوید. حمران گفت: از حضرت باقر علیه السّلام پرسیدم. پس فرمود: علی به منزله رفیق سلیمان و رفیق موسی بود. نه نبی بود و نه رسول. سپس فرمود: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدّث.». گفت: حضرت باقر علیه السّلام تعجب کرد. - . رجال کشی: 118 -

**[ترجمه]

بیان

لعل عجبه علیه السلام من جرأته علی مثل هذا السؤال أو من عدم تفطنه بذلک ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]شاید تعجب حضرت به جهت جرأت راوی بر مثل این سوال بوده یا از عدم درک او به این مطلب.

**[ترجمه]

«42»

کش، رجال الکشی حَمْدَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَدِمْتُ الْمَدِینَةَ وَ أَنَا شَابٌّ أَمْرَدُ فَدَخَلْتُ سُرَادِقاً لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام بِمِنًی فَرَأَیْتُ قَوْماً جُلُوساً فِی الْفُسْطَاطِ وَ صَدْرُ الْمَجْلِسِ لَیْسَ فِیهِ أَحَدٌ وَ رَأَیْتُ رَجُلًا جَالِساً نَاحِیَةً یَحْتَجِمُ فَعَرَفْتُ بِرَأْیِی أَنَّهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَصَدْتُ نَحْوَهُ فَسَلَّمْتُ عَلَیْهِ فَرَدَّ السَّلَامَ عَلَیَ

فَجَلَسْتُ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ الْحَجَّامُ خَلْفَهُ فَقَالَ أَ مِنْ بَنِی أَعْیَنَ أَنْتَ فَقُلْتُ نَعَمْ أَنَا زُرَارَةُ بْنُ أَعْیَنَ فَقَالَ إِنَّمَا عَرَفْتُکَ بِالشَّبَهِ أَ حَجَّ حُمْرَانُ قُلْتُ لَا وَ هُوَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ فَقَالَ إِنَّهُ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ حَقّاً لَا یَرْجِعُ أَبَداً إِذَا لَقِیتَهُ فَأَقْرِئْهُ مِنِّی السَّلَامَ وَ قُلْ لَهُ لِمَ حَدَّثْتَ الْحَکَمَ بْنَ عُیَیْنَةَ عَنِّی أَنَّ الْأَوْصِیَاءَ مُحَدَّثُونَ لَا تُحَدِّثْهُ وَ أَشْبَاهَهُ بِمِثْلِ هَذَا الْحَدِیثِ فَقَالَ زُرَارَةُ فَحَمِدْتُ اللَّهَ تَعَالَی وَ أَثْنَیْتُ عَلَیْهِ فَقُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَقَالَ هُوَ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَقُلْتُ أَحْمَدُهُ وَ أَسْتَعِینُهُ فَقَالَ هُوَ أَحْمَدُهُ وَ أَسْتَعِینُهُ فَکُنْتُ کُلَّمَا ذَکَرْتُ اللَّهَ فِی کَلَامٍ ذَکَرَ مَعِی کَمَا أَذْکُرُهُ حَتَّی فَرَغْتُ مِنْ کَلَامِی ⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: زراره گفت: وارد مدینه شدم. در آن موقع جوانی نورس بودم. در منی وارد خیمه‌های حضرت باقر علیه السّلام شدم. دیدم عده‌ای در یک خیمه نشسته‌اند و در صدر مجلس کسی نیست، اما دیدم مردی در یک طرف مجلس نشسته است و حجام از او خون می گیرد. با خود حدس زدم باید حضرت باقر علیه السّلام باشد. به جانب ایشان رفتم و سلام کردم

ص: 80

و در مقابل آن جناب نشستم. حجام نیز پشت سر ایشان بود.

فرمود: تو از قبیله بنی اعین هستی؟ عرض کردم: آری، زراره پسر اعین هستم. فرمود: من از روی شباهت تو را شناختم. آیا حمران به حج آمده؟ عرض کردم: نه، او به شما سلام رساند. فرمود: او از مؤمنین واقعی است که هرگز گمراه نخواهد شد. وقتی او را دیدی سلام مرا به او برسان و به او بگو چرا از جانب من به حکم بن عیینه حدیث کردی که اوصیا محدّثند؟ به او و امثال او چنین احادیثی را مگو.

زراره گفت: شکر و سپاس خدای را به جا آوردم و گفتم: الحمد للَّه! آن جناب نیز فرمود: الحمد للَّه! گفتم: خدا را می ستایم و از او یاری می جویم. آن جناب نیز فرمود: خدا را می ستایم و از او یاری می جویم. در هر کلامی که خدا را ذکر می کردم، ایشان نیز با من همان را تکرار می کرد تا اینکه کلامم را به پایان بردم. - . رجال کشی: 118 - 119 -

**[ترجمه]

«43»

کنز، کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَسَنِیِّ عَنْ إِدْرِیسَ بْنِ زِیَادٍ الْحَنَّاطِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ سُوقَةَ عَنِ ابْنِ عُیَیْنَةَ قَالَ: قَالَ لِی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یَا حَکَمُ هَلْ تَدْرِی مَا کَانَتِ الْآیَةُ الَّتِی کَانَ یَعْرِفُ بِهَا عَلِیٌّ علیه السلام صَاحِبَ قَتْلِهِ وَ یَعْرِفُ بِهَا الْأُمُورَ الْعِظَامَ الَّتِی کَانَ یُحَدِّثُ بِهَا النَّاسَ قَالَ قُلْتُ لَا وَ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِی بِهَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ هِیَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ قُلْتُ فَکَانَ عَلِیٌّ علیه السلام مُحَدَّثاً قَالَ نَعَمْ وَ کُلُّ إِمَامٍ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتَ مُحَدَّثٌ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کنز جامع الفوائد: داود بن فرقد نقل کرد که حارث نضری گفت: حکم بن عیینه به من گفت: مولایم علی بن حسین به من فرمود: تمام علم علی در یک آیه است.

گفت: حمران رفت که از آن حضرت بپرسد. دید که آن حضرت از دنیا رفته است. پس به حضرت باقر علیه السّلام عرض کرد: حکم از علی بن حسین روایت کرد که فرمود: تمام علم علی در یک آیه است. حضرت باقر فرمود: نمی دانی کدام آیه است؟ گفتم: خیر. فرمود: این قول خداوند: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدّث.» - . رجال کشی: 176 - 177 -

**[ترجمه]

«44»

کنز، کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنِ الْحَارِثِ النَّضْرِیِّ قَالَ: قَالَ لِیَ الْحَکَمُ بْنُ عُیَیْنَةَ إِنَّ مَوْلَایَ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ لِی إِنَّمَا عِلْمُ عَلِیٍّ علیه السلام کُلُّهُ فِی آیَةٍ وَاحِدَةٍ قَالَ فَخَرَجَ حُمْرَانُ بْنُ أَعْیَنَ لِیَسْأَلَهُ فَوَجَدَ عَلِیّاً علیه السلام قَدْ قُبِضَ فَقَالَ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ الْحَکَمَ حَدَّثَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ أَنَّهُ قَالَ إِنَّ عِلْمَ عَلِیٍّ علیه السلام کُلَّهُ فِی آیَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَ مَا تَدْرِی مَا هِیَ قُلْتُ لَا قَالَ هِیَ قَوْلُهُ تَعَالَی

وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کنز جامع الفوائد: حارث نضری گفت: حکم بن عیینه به من گفت که مولایم علی بن الحسین به من فرمود: علم علی بن ابی طالب علیه السّلام در یک آیه از قرآن است.

حمران بن اعین رفت تا خدمت حضرت زین العابدین برسد و از ایشان بپرسد، اما امام علی بن الحسین علیه السّلام از دنیا رفته بود. حمران گوید: به حضرت باقر عرض کردم که حکم از حضرت زین العابدین چنین روایت کرده که تمام علم علی (علیهم السّلام) در یک آیه از قرآن است. حضرت باقر فرمود: می دانی کدام آیه است؟ عرض کردم: نه. فرمود: این آیه است:

ص: 81

« وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍ و لا محدّث». - . کنز جامع الفوائد: 176 - 177 -

**[ترجمه]

«45»

کنز، کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الرَّسُولِ وَ النَّبِیِّ وَ الْمُحَدَّثِ فَقَالَ الرَّسُولُ الَّذِی تَأْتِیهِ الْمَلَائِکَةُ وَ یُعَایِنُهُمْ تَبْلُغُهُ الرِّسَالَةُ ⁽²⁾مِنَ اللَّهِ وَ النَّبِیُّ یَرَی فِی الْمَنَامِ فَمَا رَأَی فَهُوَ کَمَا رَأَی وَ الْمُحَدَّثُ الَّذِی یَسْمَعُ کَلَامَ الْمَلَائِکَةِ وَ حَدِیثَهُمْ وَ لَا یَرَی شَیْئاً بَلْ یُنْقَرُ فِی أُذُنِهِ وَ یُنْکَتُ فِی قَلْبِهِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]کنز الفوائد: برید عجلی گفت: از حضرت باقر علیه السّلام در مورد رسول و نبی و محدّث پرسیدم. فرمود: رسول کسی است که ملائکه بر آنها نازل می‌شود. او آنها را مشاهده می کند و پیام خدا را به او می رسانند. و نبی در خواب می‌بیند و آنچه را که در خواب دید، واقعیت است. محدّث کلام و گفتار ملائکه را می شنود، اما چیزی مشاهده نمی کند؛ به گوش او می خورد و به قلبش القاء می گردد. - . کنز جامع الفوائد: 177 -

**[ترجمه]

بیان

استنباط الفرق بین النبی و الإمام من تلک الأخبار لا یخلو من إشکال و کذا الجمع بینها مشکل جدا و الذی یظهر من أکثرها هو أن الإمام لا یری الحکم الشرعی فی المنام و النبی قد یراه فیه و أما الفرق بین الإمام و النبی و بین الرسول أن الرسول یری الملک عند إلقاء الحکم و النبی غیر الرسول و الإمام لا یریانه فی تلک الحال و إن رأیاه فی سائر الأحوال و یمکن أن یخص الملک الذی لا یریانه بجبرئیل علیه السلام و یعم الأحوال لکن فیه أیضا منافاة لبعض الأخبار.

و مع قطع النظر عن الأخبار لعل الفرق بین الأئمة علیهم السلام و غیر أولی العزم من الأنبیاء أن الأئمة علیهم السلام نواب للرسول صلی الله علیه و آله لا یبلغون إلا بالنیابة و أما الأنبیاء و إن کانوا تابعین لشریعة غیرهم لکنهم مبعوثون بالأصالة و إن کانت تلک النیابة أشرف من تلک الأصالة.

و بالجملة لا بد لنا من الإذعان بعدم کونهم علیهم السلام أنبیاء و بأنهم أشرف و أفضل من غیر نبینا صلی الله علیه و آله من الأنبیاء و الأوصیاء و لا نعرف جهة لعدم اتصافهم بالنبوة إلا رعایة جلالة خاتم الأنبیاء و لا یصل عقولنا إلی فرق بین بین النبوة و الإمامة و ما دلت علیه الأخبار فقد عرفته و الله تعالی یعلم حقائق أحوالهم صلوات الله علیهم أجمعین.

**[ترجمه]درک و فهمیدن فرق بین پیامبر و امام از این اخبار خالی از اشکال نیست. همچنین جمع کردن بین آنها نیز جدا مشکل است، ولی آنچه از بیشتر این اخبار درک می‌شود، این است که امام حکم شرعی را در خواب نمی بیند، اما نبی گاهی در خواب می بیند. ولی فرق بین امام و نبی و رسول این طور است که رسول فرشته را موقع القای حکم می بیند و نبی که رسول نباشد و همچنین امام، در آن حال فرشته را مشاهده نمی کنند، گرچه ممکن است در غیر حالت القای حکم، فرشته را ببینند و ممکن است فرشته‌ای را که نبی و امام نمی بینند به جبرئیل اختصاص داد، اما احوال را عمومیت داد، ولی این مطلب نیز با بعضی از اخبار منافات دارد.

با قطع نظر از اخبار، شاید فرق بین ائمه و انبیای غیر اولوالعزم این باشد که ائمه علیهم السّلام نایبان رسول خدا صلی الله علیه وآله هستند و ماموریت آنها فقط با نیابت است، اما انبیا گرچه تابع شریعت دیگری هستند، ولی ماموریت آنها اصلی است بدون نیابت، با توجه به اینکه مقام نیابت امام بالاتر از مقام اصلی نبی است.

بالاخره ما باید اعتقاد داشته باشیم که ائمه علیهم السّلام پیامبر نبودند، ولی از سایر پیامبران و اوصیا - جز پیامبر خودمان - اشرف و افضلند، و علتی برای پیامبر نشدن آنها نمی یابیم جز جلالت و عظمت مقام خاتم انبیا، و عقول ما نمی تواند فرق آشکاری بین مقام نبوت و امامت بگذارد. اخبار را نیز ملاحظه کردید، خداوند از حقایق احوال آنها اطلاع دارد.

خلاصه این که باید اذعان کرد امامان علیهم السّلام نبی نیستند، هر چند که آنها از تمام انبیا - به غیر از پیامبر اسلام - اشرف و افضل هستند و ما جهتی بر عدم اتصاف ائمه به نبوت نمی شناسیم، مگر رعایت جلالت خاتم الانبیاء و عقل ما به فرقی روشن بین نبوت وامامت نمی رسد و آنچه که اخبار به آن دلالت دارد را دانستی. خداوند متعال حقیقت احوال آنان را می داند، صلوات خدا بر تمام آنها باد.

ص: 82

**[ترجمه]

«46»

کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّمَا الْوُقُوفُ عَلَیْنَا فِی الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ فَأَمَّا النُّبُوَّةُ فَلَا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]اصول کافی: ابوالعلاء گفت: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: در مورد حلال و حرام باید به در خانه ما بیایید، اما مقام نبوّت نه. - . اصول کافی 1 : 268 -

**[ترجمه]

بیان

أی إنما یجب علیکم أن تقوموا عندنا و تعکفوا علی أبوابنا و الکون معنا لاستعلام الحلال و الحرام لا أن تقولوا بنبوتنا و إنما لکم أن تقفوا علینا فی إثبات علم الحلال و الحرام و أنا نواب الرسول صلی الله علیه و آله فی بیان ذلک لکم و لا تتجاوزوا بنا إلی إثبات النبوة.

تتمیم: قال الشیخ المفید قدس الله روحه فی شرح عقائد الصدوق رحمه الله تعالی أصل الوحی هو الکلام الخفی ثم قد یطلق علی کل شی‌ء قصد به إلی إفهام المخاطب علی الستر له عن غیره و التخصیص له به دون من سواه و إذا أضیف إلی الله تعالی کان فیما یخص به الرسل صلی الله علیه و آله خاصة دون من سواهم علی عرف الإسلام و شریعة النبی صلی الله علیه و آله قال الله تعالی وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی أَنْ أَرْضِعِیهِ ⁽²⁾الآیة فاتفق أهل الإسلام علی أن الوحی کان رؤیا مناما و کلاما سمعته أم موسی فی منامها علی الاختصاص و قال تعالی وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ ⁽³⁾الآیة یرید به الإلهام الخفی إذ کان خالصا لمن أفرده دون ما سواه فکان علمه حاصلا للنحل بغیر کلام جهر به المتکلم فأسمعه غیره.

و ساق رحمه الله الکلام إلی أن قال و قد یری الله فی منامه خلقا کثیرا ما یصح تأویله و یثبت حقه لکنه لا یطلق بعد استقرار الشریعة علیه اسم الوحی و لا یقال فی هذا الوقت لمن أطلعه الله علی علم شی‌ء إنه یوحی إلیه و عندنا أن الله تعالی یسمع الحجج بعد نبیه صلی الله علیه و آله کلاما یلقیه إلیهم أی الأوصیاء فی علم ما یکون لکنه لا یطلق علیه اسم الوحی لما قدمناه من إجماع المسلمین.

علی أنه لا وحی لأحد بعد نبینا صلی الله علیه و آله و أنه لا یقال فی شی‌ء مما ذکرناه إنه

وحی إلی أحد و لله تعالی أن یبیح إطلاق الکلام أحیانا و یحظره أحیانا و یمنع السمات بشی‌ء حینا و یطلقها حینا فأما المعانی فإنها لا تتغیر عن حقائقها علی ما قدمناه ⁽¹⁾.

و قال رحمه الله فی کتاب المقالات إن العقل لا یمنع من نزول الوحی إلیهم علیهم السلام و إن کانوا أئمة غیر أنبیاء فقد أوحی الله عز و جل إلی أم موسی أَنْ أَرْضِعِیهِ ⁽²⁾الآیة فعرفت صحة ذلک بالوحی و عملت علیه و لم تکن نبیا و لا رسولا و لا إماما و لکنها کانت من عباده الصالحین و إنما منعت نزول ⁽³⁾الوحی إلیهم و الإیحاء بالأشیاء إلیهم للإجماع علی المنع من ذلک و الاتفاق علی أنه من زعم أن أحدا بعد نبینا صلی الله علیه و آله یوحی إلیه فقد أخطأ و کفر.

و لحصول العلم بذلک من دین النبی صلی الله علیه و آله کما أن العقل لم یمنع من بعثة نبی بعد نبینا صلی الله علیه و آله و نسخ شرعنا کما نسخ ما قبله من شرائع الأنبیاء صلی الله علیه و آله و إنما منع ذلک الإجماع و العلم بأنه خلاف دین النبی صلی الله علیه و آله من جهة الیقین و ما یقارب الاضطرار و الإمامیة جمیعا علی ما ذکرت لیس بینها فیه علی ما وصفت خلاف.

ثم قال رحمه الله القول فی سماع الأئمة کلام الملائکة الکرام و إن کانوا لا یرون منهم الأشخاص و أقول بجواز هذا من جهة العقل و إنه لیس بممتنع فی الصدیقین من الشیعة المعصومین من الضلال و قد جاءت بصحته و کونه للأئمة علیهم السلام و من أسمیت من شیعتهم الصالحین الأبرار الأخیار واضحة الحجة و البرهان و هو مذهب فقهاء الإمامیة و أصحاب الآثار منهم و قد أباه بنو نوبخت و جماعة من الإمامیة لا معرفة لهم بالأخبار و لا ینعموا ⁽⁴⁾النظر و لا سلکوا طریق الصواب.

ثم قال رحمه الله و أقول إن منامات الرسل و الأنبیاء و الأئمة علیهم السلام صادقة لا تکذب و إن الله تعالی عصمهم عن الأحلام و بذلک جاءت الأخبار عنهم علیهم السلام و علی هذا القول جماعة فقهاء الإمامیة و أصحاب النقل منهم و أما متکلموهم فلا أعرف منهم نفیا و لا إثباتا و لا مسألة فیه و لا جوابا و المعتزلة بأسرها تخالفنا فیه انتهی ⁽¹⁾.

**[ترجمه]یعنی این که بر شما واجب است برای آگاهی از حلال و حرام نزد ما بیایید و بر در خانه ما بایستید و با ما باشید، ولی ما را دارای مقام نبوت نپندارید؛ آنچه بر شما واجب است، این است که در آگاهی یافتن از حلال و حرام به ما مراجعه کنید، ما نایبان رسول خدا صلی الله علیه وآله در بیان حلال وحرام بر شما هستیم، برای ما ادعای نبوت نکنید.

تکمله: شیخ مفید قدس الله روحه در شرح عقائد صدوق رحمة اللَّه علیه می‌نویسد که: اصل وحی سخن پنهان است. ولی گاهی در مورد اعلام مخاطب به طور پنهانی بر یک امری استعمال شده است که دیگران اطلاع نداشته باشند و به مخاطب اختصاص داشته باشد. ولی وقتی وحی را به خدا نسبت بدهیم، اختصاص به پیمبران علیهم السّلام پیدا می کند نه غیر پیمبران. بنا بر عرف اسلام و شریعت پیامبر، خداوند در این آیه می فرماید: «وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی أَنْ أَرْضِعِیهِ» - . قصص / 7 -

{و به مادر موسی وحی کردیم که او را شیر ده.} مسلمانان در تفسیر این آیه متفقند که این وحی به صورت خواب بوده که مادر موسی در خواب کلام را شنیده. و در این آیه می فرماید: «وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ» - . نحل / 68 -

{پروردگار تو به زنبور عسل وحی کرد.} که منظور الهام خفی و پنهان است به زنبور، زیرا این اختصاص به او فقط دارد نه دیگران. این اطلاع را زنبور بدون اینکه متکلم سخنی را ایجاد کند که دیگری نیز بتواند آن را بشنود، به دست آورده است.

مرحوم شیخ بحث را تعقیب می کند تا آنجا که می گوید: خیلی‌ها خواب‌هایی دیده‌اند که از جانب خدا به آنها الهام‌هایی شده که نمی توان منکر واقعیت آن شد، ولی پس از استقرار شریعت نمی توان به

آنها وحی گفت و در این زمان هم اگر خداوند کسی را بر امری مطلع گرداند، نمی توان گفت به او وحی شده است.

ما معتقدیم که خداوند پس از پیامبر اکرم، به گوش ائمه علیهم السّلام یعنی اوصیا، درباره مسائلی که رخ خواهد داد سخنانی را می رساند، ولی به علت همان اجماعی که از مسلمانان نقل شد، نمی توان این سخنان را وحی نامید.

با اینکه پس از پیامبر ما به احدی وحی نخواهد شد و به هیچ مورد از مثال‌های ذکر شده نمی توان

ص: 83

نام وحی داد، خداوند گاهی می تواند سخنی را اطلاق کند و در مورد دیگر اطلاق نکند و این نشانه‌ها را در بعضی موارد مانع شود و بعضی موارد مانع نشود، اما همان طوری که قبلا توضیح دادیم، معانی و مفاهیم قابل تغییر نیستند.

مرحوم شیخ در کتاب مقالات نیز می نویسد: عقل مانعی از نزول وحی به ائمه علیهم السّلام نمی بیند، گرچه پیامبر نباشند. خداوند به مادر موسی وحی می کند «أَنْ أَرْضِعِیهِ»، صحت این مطلب به وسیله وحی به او رسیده و طبق آن عمل کرده است، با اینکه نه رسول و نه نبی و نه امام بوده، اما از بنده‌های شایسته خدا به شمار می‌آمده است. اینکه می گوییم به ائمه وحی نمی شود و به صورت وحی چیزی به آنها عرضه نمی شود، به واسطه اجماع است که منع می نماید از این مطلب و به خاطر اتفاق مسلمانان است بر اینکه هر کس خیال کند پس از پیامبر ما به

کسی وحی شده، اشتباه کرده و کافر است.

و چون این مطلب برای ما از جانب دین ثابت شده، همان طور که از نظر عقلی مانعی برای ارسال پیامبر پس از پیامبر اسلام دیده نمی شود که شریعت اسلام را نسخ کند، همان طوری که شرایع قبلی توسط پیامبر ما نسخ شده. مانع این مطلب اجماع است و علم به اینکه چنین چیزی بر خلاف دین و آیین پیامبر ما است و این مطلب نزدیک است که از ضروریات دین باشد و تمام علمای شیعه در مطلبی که ذکر کردم، اتفاق دارند و در این مطلب اختلافی وجود ندارد.

سپس آن مرحوم می فرماید: اما اینکه ائمه علیهم السّلام صدای ملائکه را می‌شنوند هر چند که خود آنها را نمی بینند، می گویم که از نظر عقلی جایز است و این مطلب درباره پاکان شیعه که محفوظ از ضلالت باشند مانعی ندارد، و درمورد صحت این مطلب و این که این جریان برای ائمه علیهم السّلام و شیعیان بزرگ ایشان از نیکان و ابرار برگزیده ایشان واقع شده، حجت واضح و مبرهن وارد شده است. همین عقیده، عقیده علمای امامیه و صاحبان آثار از آنها است، ولی نوبختی‌ها و گروهی از امامیه که از اخبار اطلاع ندارند و اهل تحقیق در این مسأله نبوده‌اند، مخالف این اعتقادند، اما راه اشتباهی پیموده‌اند.

ص: 84

سپس آن مرحوم می فرماید: می گویم: خواب‌های پیامبران و انبیا و ائمه خواب صادق است و کذب در آن راه ندارد و خداوند آنها را از دیدن خواب‌های پوچ نگهداری می کند. در تایید همین مطلب از ائمه علیهم السّلام اخباری رسیده است و همین اعتقاد را گروه فقهای امامیه و اصحاب نقل حدیث از ایشان دارند، اما از متکلمین امامیه در این مورد نفیا و اثباتا و یا سوال و جوابی در این مسئله از آنها ندیده‌ام، ولی معتزلیان همگی در این عقیده با ما مخالفند. (پایان کلام شیخ مفید) - . اوائل المقالات: 39 - 42 -

در کتاب محتضر به اسناد خود در حدیثی طولانی از حضرت رضا علیه السّلام نقل می کند که در یکی از فرمایشات خود فرمود: اگر مایل باشید به شما اطلاعی از این بزرگ‌تر می دهم. عرض کردند بفرمایید. فرمود: شبی در خدمت پیامبر اکرم در اطاقی نشسته بودم. من شماره پاهای شصت و شش نفر ملائکه را شمردم. همه آنها را با زبان و لغت مخصوص و ویژگی‌ها و نام‌ها و صدای راه رفتنشان می شناسم.

**[ترجمه]

«47»

وَ رَوَی الْحَسَنُ بْنُ سُلَیْمَانَ فِی کِتَابِ الْمُحْتَضَرِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی کَلَامٍ لَهُمْ وَ إِنْ شِئْتُمْ أَخْبَرْتُکُمْ بِمَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِکَ قَالُوا فَافْعَلْ قَالَ کُنْتُ ذَاتَ لَیْلَةٍ تَحْتَ سَقِیفَةٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنِّی لَأُحْصِی سِتّاً وَ سِتِّینَ وَطْأَةً مِنَ الْمَلَائِکَةِ کُلُّ وَطْأَةٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ أَعْرِفُهُمْ بِلُغَاتِهِمْ وَ صِفَاتِهِمْ وَ أَسْمَائِهِمْ وَ وَطْئِهِمْ ⁽²⁾.

**[ترجمه]حسن بن سلیمان در کتاب محتضر به اسناد خود از حضرت رضا، از آباء گرامش علیهم السّلام در حدیثی طولانی روایت کرد: امیرالمومنین در کلامی به آنها فرمود: اگر بخواهید چیزی که عظیم‌تر از آن باشد را به شما خبر می دهم. گفتند: خبر ده. فرمود: شبی با رسول خدا زیر سقفی بودیم و من شصت و شش گروه سواره از ملائکه را شمارش کردم. هر دسته از ملائکه را به لغاتشان و صفات و اسامی و مرکبشان می شناسم. - . کتاب محتضر: 131 -

ص: 85

**[ترجمه]

باب 3 أنهم علیهم السلام یزادون و لو لا ذلک لنفد ما عندهم و إن أرواحهم تعرج إلی السماء فی لیلة الجمعة

الأخبار

«1»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی عَلِیُّ بْنُ شِبْلٍ عَنْ ظَفْرِ بْنِ حُمْدُونٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَخْبَرَنِی أَبُو بَصِیرٍ أَنَّهُ سَمِعَکَ تَقُولُ لَوْ لَا أَنَّا نُزَادُ لَأَنْفَدْنَا قَالَ نَعَمْ قَالَ قُلْتُ تُزَادُونَ شَیْئاً لَیْسَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ لَا إِذَا کَانَ ذَلِکَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَحْیاً وَ إِلَیْنَا حَدِیثاً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: ابن بکیر گفت: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: ابا بصیر می گفت از شما شنیده که فرموده‌اید: اگر مسأله افزایش نبود، ما علم خود را تمام می کردیم. فرمود: صحیح است. عرض کردم: آیا در علم شما چیزهایی اضافه می‌شود که پیامبر اکرم نداشت؟ فرمود: نه، برای پیامبر اکرم این مطالب به طریق وحی بود و برای ما از طریق حدیث. - . امالی شیخ طوسی: 261 -

**[ترجمه]

«2»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی بِالْإِسْنَادِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ لَوْ لَا أَنَّا نُزَادُ لَأَنْفَدْنَا قَالَ قُلْتُ تُزَادُونَ شَیْئاً لَیْسَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّهُ إِذَا کَانَ ذَلِکَ أُتِیَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَأُخْبِرَ ثُمَّ إِلَی عَلِیٍّ ثُمَّ إِلَی بَنِیهِ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّی یَنْتَهِیَ إِلَی صَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: ابوبصیر گفت: شنیدم که حضرت صادق علیه السّلام می‌فرمود: اگر مسأله افزایش نبود، ما علم خود را تمام می کردیم. گفت: پرسیدم: آیا در علم شما چیزهایی اضافه می‌شود که پیامبر اکرم نداشت؟ فرمود: می فرماید وقتی چنین مطلبی پیش آید، ابتدا پیش پیامبر می رود و به ایشان اطلاع داده می شود، سپس به امیرالمؤمنین، آنگاه به فرزندانش یکی پس از دیگری تا منتهی به امام وقت می‌شود. - . امالی شیخ طوسی: 161 -

**[ترجمه]

«3»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ زِیَادٍ الْقَنْدِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ کَیْفَ یُزَادُ الْإِمَامُ فَقَالَ مِنَّا مَنْ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ نَکْتاً وَ مِنَّا مَنْ یُقْذَفُ فِی قَلْبِهِ قَذْفاً وَ مِنَّا مَنْ یُخَاطَبُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: از حضرت صادق علیه السّلام نقل می کند که راوی پرسید: چگونه برای شما افزایش به وجود می‌آید؟ فرمود: بعضی از ما به گوش او می رسد و بعضی به دلش الهام می گردد و با بعضی صحبت می کنند. - . بصائر الدرجات: 63 -

**[ترجمه]

«4»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ ⁽⁴⁾عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ الْجَوْهَرِیِّ عَنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّا لَنُزَادُ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ لَوْ لَمْ نُزَدْ لَنَفِدَ مَا عِنْدَنَا قَالَ أَبُو بَصِیرٍ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَنْ یَأْتِیکُمْ بِهِ قَالَ إِنَّ مِنَّا مَنْ یُعَایِنُ وَ إِنَ

مِنَّا لَمَنْ یُنْقَرُ فِی قَلْبِهِ کَیْتَ وَ کَیْتَ وَ مِنَّا ⁽¹⁾مَنْ یَسْمَعُ بِأُذُنِهِ وَقْعاً کَوَقْعِ السِّلْسِلَةِ فِی الطَّسْتِ فَقُلْتُ لَهُ مَنِ الَّذِی یَأْتِیکُمْ بِذَلِکَ قَالَ خَلْقٌ ⁽²⁾أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود: برای ما در هر شب و روز افزایش داده می شود، اگر چنین نبود آنچه داشتیم پایان می‌یافت.

ابو بصیر گفت: فدایت شوم! چه کسی افزایش را می‌آورد؟ فرمود: بعضی از ما مشاهده می کنند

ص: 86

و بعضی به دل آنها الهام می‌شود که چنین و چنان. بعضی از ما هم با گوش صدایی می شنود مانند صدای زنجیری که در داخل طشت به حرکت درآید. عرض کردم: آن که این امور را انجام می دهد کیست؟ فرمود: مخلوقی است بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل. - . بصائر الدرجات: 63 - 64 -

**[ترجمه]

بیان

قوله من یعاین لعل المراد به النبی صلی الله علیه و آله أو فی غیر وقت إلقاء الحکم.

**[ترجمه]شاید منظور از کسی که می بیند، فقط رسول خدا صلی الله علیه وآله باشد یا این که منظور ائمه است، اما در غیر وقت القای حکم.

**[ترجمه]

«5»

یر، بصائر الدرجات الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ جَرِیشٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ قَالَ: إِنَّ لَنَا فِی لَیَالِی الْجُمُعَةِ لَشَأْناً مِنَ الشَّأْنِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَیَّ شَأْنٍ قَالَ یُؤْذَنُ لِلْمَلَائِکَةِ وَ النَّبِیِّینَ وَ الْأَوْصِیَاءِ الْمَوْتَی وَ الْأَرْوَاحِ الْأَوْصِیَاءِ وَ الْوَصِیِّ الَّذِی بَیْنَ ظَهْرَانَیْکُمْ یُعْرَجُ بِهَا إِلَی السَّمَاءِ فَیَطُوفُونَ بِعَرْشِ رَبِّهَا أُسْبُوعاً ⁽⁴⁾وَ هُمْ یَقُولُونَ سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلَائِکَةِ وَ الرُّوحِ حَتَّی إِذَا فَرَغُوا صَلَّوْا خَلْفَ کُلِّ قَائِمَةٍ لَهُ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ یَنْصَرِفُونَ فَتَنْصَرِفُ الْمَلَائِکَةُ بِمَا وَضَعَ اللَّهُ فِیهَا مِنَ الِاجْتِهَادِ شدید ⁽⁵⁾(شَدِیداً) إِعْظَامُهُمْ لِمَا رَأَوْا وَ قَدْ زِیدَ فِی اجْتِهَادِهِمْ وَ خَوْفِهِمْ مِثْلُهُ وَ یَنْصَرِفُ النَّبِیُّونَ وَ الْأَوْصِیَاءُ وَ أَرْوَاحُ الْأَحْیَاءِ شَدِیداً عَجَبُهُمْ ⁽⁶⁾وَ قَدْ فَرِحُوا أَشَدَّ الْفَرَحِ لِأَنْفُسِهِمْ وَ یُصْبِحُ الْوَصِیُّ وَ الْأَوْصِیَاءُ قَدْ أُلْهِمُوا إِلْهَاماً مِنَ الْعِلْمِ عِلْماً مِثْلَ جَمِّ ⁽⁷⁾الْغَفِیرِ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَشَدَّ سُرُوراً مِنْهُمْ اکْتُمْ فَوَ اللَّهِ لَهَذَا أَعَزُّ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ کَذَا وَ کَذَا عِنْدَکَ حِصَنَةً قَالَ یَا مَحْبُورُ وَ اللَّهِ مَا یُلْهَمُ الْإِقْرَارُ بِمَا تَرَی إِلَّا الصَّالِحُونَ قُلْتُ وَ اللَّهِ مَا عِنْدِی

کَثِیرُ صَلَاحٍ قَالَ لَا تَکْذِبْ عَلَی اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ سَمَّاکَ صَالِحاً حَیْثُ یَقُولُ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ یَعْنِی الَّذِینَ آمَنُوا بِنَا وَ بِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَلَائِکَتِهِ وَ أَنْبِیَائِهِ وَ جَمِیعِ حُجَجِهِ عَلَیْهِ وَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ الْأَخْیَارِ الْأَبْرَارِ السَّلَامُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عباس بن جریش از حضرت باقر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: ما را در شب‌های جمعه کارهای مخصوصی است. عرض کردم: فدایت شوم! چه کار؟ فرمود: به ملائکه و پیامبران و اوصیای از دنیا رفته و به ارواح اوصیا و وصی که حاضر است اجازه داده می‌شود به آسمان عروج می کنند و با ارواحشان هفت دور اطراف عرش پروردگار طواف کنند، در حالی که می گویند: «سبوح قدوس رب الملائکة و الروح» وقتی تمام کردند، پشت هر پایه عرش دو رکعت نماز می خوانند و بر می گردند. سپس ملائکه بر می گردند، با آنچه که خداوند در ایشان از تلاش و کوشش به وجود آورده است. سخت احترام می گذارند برای آنچه دیده‌اند و در کوشش و خوف آنها افزایش به وجود آمده است.

پیامبران و اوصیا و ارواح زندگان آنها بر می گردند، در حالی که با شدت تعجب بسیار، برای خود خوشحال و شادمانند؛ امام وقت و اوصیا، با الهام فراوانی از علم به صورت یک توده بسیار انبوه بر می گردند و کسی شادمان‌تر از آنها نیست. فرمود: این مطلب را بپوشان! به خدا قسم این کار در نزد خدا حفظش از فلان و فلان در نزد تو گرامی‌تر است .

فرمود: ای سرور! والله الهام به اقرار این مطلب نمی شوند مگر صالحین. عرض کردم: آقا! به خدا قسم من در خود صلاح

ص: 87

زیادی نمی‌بینم. فرمود: بر خدا دروغ نبند! چون خداوند تو را صالح نامیده، چنان چه در این آیه می فرماید: «فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ.» - . نساء / 69 - یعنی کسانی که به ما و امیرالمؤمنین و ملائکه و انبیاء و تمام حجت‌هایش که بر امیرالمونین و محمد و آله الطیبین الطاهرین برگزیدگان نیک سلام باد، ایمان آورده‌اند. - . بصائر الدرجات: 36 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فیه ⁽²⁾فأقاموا بین ظهرانیهم و بین أظهرهم و قد تکرر فی الحدیث و المراد بها أنهم أقاموا بینهم علی سبیل الاستظهار و الاستناد علیهم و زیدت فیه ألف و نون مفتوحة تأکیدا و معناه أن ظهرا منهم قدامه و ظهرا خلفه فهو مکفوف من جانبیه و من جوانبه إذا قیل بین أظهرهم ثم کثر استعماله حتی استعمل فی الإقامة بین القوم مطلقا.

وَ قَالَ فِی حَدِیثِ أَبِی ذَرٍّ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ کَمِ الرُّسُلُ قَالَ ثَلَاثُمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ جَمَّ الْغَفِیرِ هَکَذَا جَاءَتِ الرِّوَایَةُ.

قالوا و الصواب جما غفیرا یقال جاء القوم جما غفیرا أو الجماء الغفیر و جماء غفیرا أی مجتمعین کثیرین و الذی أنکر من الروایة صحیح فإنه یقال الجم الغفیر ثم حذف الألف و اللام و أضاف من باب صلاة الأولی و مسجد الجامع و أصل الکلمة من الجموم و الجمة و هو الاجتماع و الکثرة و الغفیر من الغفر و هو التغطیة و الستر انتهی.

فقوله فی بعض الروایة مثل جم الغفیر أی مثل الأنبیاء و الرسل الکثیرین أو مثل الشی‌ء الکثیر أی علما کثیرا و الحصنة کعنبة جمع الحصن أی هذه المرتبة عند الله أعز من آلاف حصن مثلا عندک و الحبر بالفتح السرور و النعمة و الکرامة.

**[ترجمه]در نهایه می گوید: عبارت «فأقاموا بین ظهرانیهم و بین اظهرهم» در حدیث آمده و تکرار می شود که مراد از آن، این است که آنها بر سبیل یاری خواستن از آنها و اتکای به آنها، بین خودشان برپا کردند. «الف و نون» مفتوحه را در عبارت «ظهرانیهم» برای تأکید اضافه کرده. و معنا این است که تعدادی از آنها جلوی او بودند و تعدادی در پشت سر او، و او از دو طرفش و از همه اطرافش در بر گرفته شده است. اگر گفته شود «بین أظهرهم»، سپس کثرت استعمال پیدا کرده تا این که در اقامه بین قوم، به صورت مطلق استعمال شده است.

و گفت: در حدیث ابوذر، گفتم: ای رسول خدا! تعداد رسولان چه قدر است؟ فرمود: سیصد و سیزده، انبوهی عظیم. روایت همین گونه وارد گشته است. گفته‌اند: درست این است که «جما غفیرا» (به صورت صفت و موصوف بیاید نه «جم الغفیر» که به صورت مضاف و مضاف الیه در روایت آمده است.) گفته می شود: «جاء القوم جماً غفیراً» یا «الجماء الغفیر» و یا «جماء غفیراً» یعنی اجتماعی بسیار. اما آنچه در این روایت اشکال شده، وارد نیست و این عبارت صحیح است. چه این که گفته می شود «الجم الغفیر» سپس «الف و لام» حذف شده و از باب «صلوة الاولی» و «مسجد الجامع» اضافه گردیده است. اصل کلمه «جم» از «الجموم» و «الجمة» بوده، به معنای اجتماع و کثرت. و «الغفیر» از «الغفر» و آن یعنی پوشش افکندن و پوشاندن. (پایان کلام نهایه) پس قول او در بعضی از روایات «مثل جم الغفیر»، یعنی مثل انبیا و رسولان بسیار. یا مانند «الشیء الکثیر» یعنی علم بسیار. عبارت «الحصنة» بر وزن «عنبة» جمع «الحصن» است. یعنی این رتبه در نزد خدا گرامی‌تر است از هزاران «حصن» مثلا در نزد تو. عبارت «الحبر» یعنی سرور و نعمت و کرامت.

**[ترجمه]

«6»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُوسَی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ الْکُوفِیِّ عَنْ یُوسُفَ الْأَبْزَارِیِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ذَاتَ یَوْمٍ وَ کَانَ لَا یُکَنِّینِی قَبْلَ ذَلِکَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَقُلْتُ لَبَّیْکَ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ إِنَّ لَنَا فِی کُلِّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ سُرُوراً

قُلْتُ زَادَکَ اللَّهُ وَ مَا ذَاکَ قَالَ إِنَّهُ إِذَا کَانَ لَیْلَةُ الْجُمُعَةِ وَافَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْعَرْشَ وَ وَافَی الْأَئِمَّةُ مَعَهُ وَ وَافَیْنَا مَعَهُمْ فَلَا تُرَدُّ أَرْوَاحُنَا إِلَی أَبْدَانِنَا إِلَّا بِعِلْمٍ مُسْتَفَادٍ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَنَفِدَ مَا عِنْدَنَا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: مفضل گفت: روزی حضرت صادق علیه السّلام مرا با کنیه صدا زد (در حالی که قبل آن با کنیه صدایم نمی زد) و فرمود: یا ابا عبداللَّه! عرض کردم: لبیک فدایت شوم! فرمود: ما را در هر شب جمعه سروری

ص: 88

است! عرض کردم: خداوند سرورت را افزایش عنایت کند! آن سرور از چه جهت است؟

فرمود: در شب جمعه پیامبر اکرم به عرش می رود و ائمه نیز به همراه ایشان به عرش می روند و ما نیز پیش آنها می رویم. ارواح ما به بدن‌ها برنمی گردد، مگر با افزایش علمی مستفاد. اگر این طور نبود علوم ما پایان می‌یافت. - . بصائر الدرجات: 36 -

**[ترجمه]

بیان

یحتمل أن یکون بقاء ما عندهم من العلم مشروطا بتلک الحالة و یحتمل أن یکون المستفاد تفصیلا لما علموا مجملا و یمکنهم استنباط التفصیل منه أو المراد أنه لا یجوز لنا الإظهار بدون ذلک کما یومی إلیه خبر لیلة القدر أو المراد أنفدنا من علم مخصوص سوی الحلال و الحرام و لم یفض علی النبی و الأئمة المتقدمین صلی الله علیه و آله و إن أفیض فی ذلک الوقت کما سیأتی و ذلک إما من المعارف الإلهیة أو من الأمور البدائیة کما مر منا الإشارة إلیهما و یؤید الأخیر کثیر من الأخبار الآتیة.

**[ترجمه]ممکن است علمی که در اختیار آنها است، مشروط به همین حالت باشد و احتمال دارد علم مستفاد که در روایت می فرماید، تفصیل معلومات اجمالی باشد و برای آنها امکان استفاده تفصیلی از آن اجمال مقدور می‌شود. یا منظور این است که برای ما بدون عروج شب جمعه اجازه اظهار نمی دهند، چنان که اخبار لیلة القدر به همین مطلب اشاره دارد. یا مراد این است که علوم مخصوص ما تمام می شد، نه علم حلال و حرام که به پیامبر و ائمه پیشین صلوات الله علیهم افاضه نشده است، گرچه در آن زمان به ایشان افاضه شود، چنان که بعد از این خواهد آمد، و آن مطالب یا از معارف الهی است یا از امور بدائی، چنان که به هر دو مطلب اشاره شد، و احتمال اخیر را اخبار زیادی تایید می کند.

**[ترجمه]

«7»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَمَّنْ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ إِنَّ لَنَا فِی کُلِّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ وَفْدَةً إِلَی رَبِّنَا فَلَا نَنْزِلُ إِلَّا بِعِلْمٍ مُسْتَطْرَفٍ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: در هر شب جمعه ما مسافرتی به جانب خدا داریم که با افزایش علمی کامل برمی گردیم. - . بصائر الدرجات: 36 -

**[ترجمه]

«8»

یر، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مُعَاوِیَةَ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ شَرِیکِ بْنِ مُلَیْحٍ وَ حَدَّثَنِی الْخَضِرُ بْنُ عِیسَی عَنِ الْکَاهِلِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ شَرِیکِ بْنِ مُلَیْحٍ عَنْ أَبِی یَحْیَی الصَّنْعَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ یَا أَبَا یَحْیَی لَنَا ⁽³⁾فِی لَیَالِی الْجُمُعَةِ لَشَأْنٌ مِنَ الشَّأْنِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا ذَلِکَ الشَّأْنُ قَالَ یُؤْذَنُ لِأَرْوَاحِ الْأَنْبِیَاءِ الْمَوْتَی وَ أَرْوَاحِ الْأَوْصِیَاءِ الْمَوْتَی وَ رُوحِ الْوَصِیِّ الَّذِی بَیْنَ ظَهْرَانَیْکُمْ یُعْرَجُ بِهَا إِلَی السَّمَاءِ حَتَّی تُوَافِیَ عَرْشَ رَبِّهَا فَتَطُوفُ بِهَا أُسْبُوعاً وَ تُصَلِّی عِنْدَ کُلِّ قَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ تُرَدُّ إِلَی الْأَبْدَانِ الَّتِی کَانَتْ فِیهَا فَتُصْبِحُ الْأَنْبِیَاءُ وَ الْأَوْصِیَاءُ قَدْ مُلِئُوا وَ أُعْطُوا سُرُوراً وَ یُصْبِحُ الْوَصِیُّ الَّذِی بَیْنَ ظَهْرَانَیْکُمْ فَقَدْ زِیدَ فِی

عِلْمِهِ مِثْلُ جَمِّ الْغَفِیرِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: یحیی صنعانی گفت: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: ای ابا یحیی! در هر شب جمعه برای ما شأنی از شأن‌ها است. گفتم: فدایت شوم! آن چه شأنی است؟ فرمود: به ارواح پیامبران در گذشته و ارواح اوصیای درگذشته و روح وصی‌ای که در میان شما است، اجازه داده می شود که به آسمان عروج کند تا این که عرش پروردگارش را هفت دور طواف می کند و در نزد هر پایه‌ای از پایه‌های عرش دو رکعت نماز می گذارد. سپس به بدن‌هایی که در آن بوده باز می گردد. انبیا و اوصیا در حالی صبح می کنند که اشباع شده اند و به آنها شادمانی اعطاء شده. و وصی‌ای که در میان شما است، صبح می کند در حالی که در

ص: 89

علمش زیادتی حاصل شده مثل انبوهی عظیم. - . بصائر الدرجات: 36 -

**[ترجمه]

«9»

یر، بصائر الدرجات سَلَمَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ أَبِی الْفَضْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ إِلَّا وَ لِأَوْلِیَاءِ اللَّهِ فِیهَا سُرُورٌ قُلْتُ کَیْفَ ذَاکَ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ إِذَا کَانَتْ لَیْلَةُ الْجُمُعَةِ وَافَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْعَرْشَ ⁽²⁾وَ وَافَیْتُ مَعَهُ فَمَا أَرْجِعُ إِلَّا بِعِلْمٍ مُسْتَفَادٍ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَنَفِدَ مَا عِنْدَنَا ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: یونس بن ابوالفضل از حضرت صادق نقل کرد که فرمود: هیچ شب جمعه‌ای نیست، مگر این که در آن برای اولیای خدا سروری است. گفتم: آن سرور چگونه است فدایت شوم؟ فرمود: وقتی شب جمعه شد، رسول خدا به عرش می‌رود و من نیز با او به عرش می روم و باز نمی گردم، مگر با علمی مستفاد. و اگر چنین نبود، آنچه نزد ما بود تمام می شد. - . بصائر الدرجات: 36 -

**[ترجمه]

«10»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ جَرِیشٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ اللَّهِ إِنَّ أَرْوَاحَنَا وَ أَرْوَاحَ النَّبِیِّینَ لَتُوَافِی الْعَرْشَ کُلَّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ فَمَا تَرِدُ فِی أَبْدَانِنَا إِلَّا بِجَمِّ الْغَفِیرِ مِنَ الْعِلْمِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عباس بن جریش از ابو جعفر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: به خدا قسم ارواح ما و ارواح انبیا هر شب جمعه در عرش حضور می یابند. و به بدن‌هایمان باز نمی گردد، مگر با انبوهی عظیم از علم. - . بصائر الدرجات: 36 -

**[ترجمه]

«11»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ جَرِیشٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ أَرْوَاحَنَا وَ أَرْوَاحَ النَّبِیِّینَ تُوَافِی الْعَرْشَ کُلَّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ فَتُصْبِحُ الْأَوْصِیَاءُ وَ قَدْ زِیدَ فِی عِلْمِهِمْ مِثْلُ جَمِّ الْغَفِیرِ مِنَ الْعِلْمِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عباس بن جریش از ابو جعفر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و سلم فرمود: ارواح ما و ارواح انبیا هر شب جمعه در عرش حضور می یابند. و اوصیا صبح می کنند، در حالی که زیادتی در علمشان حاصل شده، مانند انبوهی عظیم از علم. - . بصائر الدرجات: 36 -

**[ترجمه]

«12»

یر، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ نُعْمَانَ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ کَانَ جَعْفَرٌ علیه السلام یَقُولُ لَوْ لَا أَنَّا نُزَادُ لَأَنْفَدْنَا ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: صفوان بن یحیی گفت: شنیدم که حضرت ابو الحسن علیه السّلام می فرمود: امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر برای ما زیادت حاصل نمی شد، تمام می کردیم [دچار کاستی در علم می شدیم]. - . بصائر الدرجات: 116 -

**[ترجمه]

«13»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَمْرٍو عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِثْلَهُ ⁽⁷⁾

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ذریح محاربی گفت: حضرت صادق علیه السّلام به من فرمود... و مانند روایت پیشین را آورده است. - . بصائر الدرجات: 116 -

بصائر الدرجات: محمد بن حکیم گفت: شنیدم که حضرت ابا الحسن علیه السّلام ... و مانند روایت پیشین را آورده است. - . بصائر الدرجات: 117 -

ص: 90

بصائر الدرجات: صفوان از حضرت رضا علیه السّلام، از حضرت صادق علیه السّلام مانند روایت پیشین را نقل کرده است. - . بصائر الدرجات: 117 -

**[ترجمه]

«14»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ کُلُّ مَا کَانَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَدْ أَعْطَاهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بَعْدَهُ ثُمَّ الْحَسَنَ بَعْدَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ الْحُسَیْنَ علیه السلام ثُمَّ کُلَّ إِمَامٍ إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ قَالَ علیه السلام نَعَمْ مَعَ الزِّیَادَةِ الَّتِی تَحْدُثُ فِی کُلِّ سَنَةٍ وَ فِی کُلِّ شَهْرٍ إِی وَ اللَّهِ وَ فِی کُلِّ سَاعَةٍ ⁽²⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: ثمالی از علی بن الحسین علیه السّلام نقل می‌کند که عرض کردم: فدایت شوم! آنچه در نزد پیامبر اکرم بود، پس از خود به امیرالمؤمنین اعطا کرد؟ پس بعد از امیرالمؤمنین به امام حسن، سپس به امام حسین و بعد هر امام دیگر (علیهم السّلام) تا روز قیامت؟ امام علیه السّلام فرمود: صحیح است، به اضافه پیشامدهایی که در هر سال می‌شود و در هر ماه. آری، به خدا قسم و در هر ساعت. - . بصائر الدرجات: 116 - 117، اختصاص: 314 -

**[ترجمه]

«15»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّا لَنُزَادُ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ لَوْ لَمْ نُزَدْ لَنَفِدَ مَا عِنْدَنَا ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: شنیدم که امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: ما هر شب و روز زیادی حاصل می کنیم و اگر این زیادت نبود آنچه نزد ما است تمام می شد. - . بصائر الدرجات: 117 -

**[ترجمه]

«16»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ ⁽⁴⁾عَنْ بِشْرِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَقَالَ مَا عِنْدِی فِیهَا شَیْ‌ءٌ فَقَالَ الرَّجُلُ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ هَذَا الْإِمَامُ الْمُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ سَأَلْتُهُ مَسْأَلَةً فَزَعَمَ أَنَّهُ لَیْسَ عِنْدَهُ فِیهَا شَیْ‌ءٌ فَأَصْغَی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أُذُنَهُ إِلَی الْحَائِطِ کَأَنَّ إِنْسَاناً یُکَلِّمُهُ فَقَالَ أَیْنَ السَّائِلُ عَنْ مَسْأَلَةِ کَذَا وَ کَذَا وَ کَانَ الرَّجُلُ قَدْ جَاوَزَ أُسْکُفَّةَ الْبَابِ قَالَ هَا أَنَا ذَا فَقَالَ الْقَوْلُ فِیهَا هَکَذَا ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَیَّ فَقَالَ لَوْ لَا نُزَادُ لَنَفِدَ مَا عِنْدَنَا ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: بشر بن ابراهیم از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که من در خدمت آن جناب نشسته بودم. مردی وارد شد و سؤالی کرد. فرمود: در این مورد نزد من چیزی نیست. آن مرد گفت: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ»! این امام مفترض الطاعة است؛ از او مسأله‌ای سؤال می‌کنم گمان می کند که در این مورد اطلاعی ندارد.

حضرت صادق علیه السّلام گوش به دیوار فراداشت، مثل اینکه شخصی با او صحبت می کند. آنگاه فرمود: کجا است مردی که سؤال داشت؟ آن مرد که از درگاه درب در حال خارج شدن بود، گفت: من اینجا هستم! امام فرمود: جواب در این مسئله این است. آنگاه رو به من کرد و فرمود: اگر به [علم] ما افزوده نشود، آنچه نزد ما است تمام می‌شود. - . بصائر الدرجات: 117 -

**[ترجمه]

بیان

الأسکفة بالضم و تشدید الفاء خشبة الباب التی یوطأ علیها.

**[ترجمه]«الاسکفة» به ضمه و تشدید فاء، یعنی چوبه در که بر آن پا می گذارند.

**[ترجمه]

«17»

یر، بصائر الدرجات عَبَّادُ بْنُ سُلَیْمَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام لَوْ لَا أَنَّا نُزَادُ لَنَفِدَ مَا عِنْدَنَا ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: صفوان بن یحیی از حضرت رضا علیه السّلام نقل کرد که فرمود: حضرت باقر علیه السّلام فرمود: اگر به [علم] ما افزوده نشود ، آنچه نزد ما است تمام می‌شود. - . بصائر الدرجات: 117 -

ص: 91

**[ترجمه]

«18»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ وَجَدْتُ بِخَطِّ أَبِی یَعْنِی جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ یَرْوِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ سَمِعْتُکَ وَ أَنْتَ تَقُولُ غَیْرَ مَرَّةٍ لَوْ لَا أَنَّا نُزَادُ لَأَنْفَدْنَا قَالَ أَمَّا الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ فَقَدْ وَ اللَّهِ أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله بِکَمَالِهِ وَ مَا یُزَادُ الْإِمَامُ فِی حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ قَالَ فَقُلْتُ فَمَا هَذِهِ الزِّیَادَةُ قَالَ فِی سَائِرِ الْأَشْیَاءِ سِوَی الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ قَالَ قُلْتُ فَتُزَادُونَ شَیْئاً یَخْفَی عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَا إِنَّمَا یَخْرُجُ الْأَمْرُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَیَأْتِی بِهِ الْمَلَکُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَیَقُولُ یَا مُحَمَّدُ رَبُّکَ یَأْمُرُکَ بِکَذَا وَ کَذَا فَیَقُولُ انْطَلِقْ بِهِ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَیَأْتِی عَلِیّاً فَیَقُولُ انْطَلِقْ بِهِ إِلَی الْحَسَنِ فَیَقُولُ انْطَلِقْ بِهِ إِلَی الْحُسَیْنِ فَلَمْ یَزَلْ هَکَذَا یَنْطَلِقُ إِلَی وَاحِدٍ بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّی یَخْرُجَ إِلَیْنَا قُلْتُ فَتُزَادُونَ شَیْئاً لَا یَعْلَمُهُ رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ وَیْحَکَ یَجُوزُ أَنْ یَعْلَمَ الْإِمَامُ شَیْئاً لَمْ یَعْلَمْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الْإِمَامُ مِنْ قِبَلِهِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: سلیمان دیلمی از پدر خود نقل کرد که گفت: به حضرت صادق علیه السّلام گفتم: فدایت شوم! بارها از شما شنیده‌ام که فرموده‌اید «اگر به ما افزایش ندهند، علم ما پایان می‌پذیرد.» فرمود: اما حلال و حرام را که خداوند به طور کامل بر پیامبر اکرم نازل کرد، امام در مورد حلال و حرام چیزی افزایش ندارد.

عرض کردم: پس این افزایش چیست؟ فرمود: در سایر چیزها است، غیر حلال و حرام. عرض کردم: آیا چیزی به شما اضافه می دهند که پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم اطلاع نداشته باشد؟ فرمود: نه، مطلب از جانب خداوند به وسیله ملک به پیامبر اکرم می رسد. فرشته می گوید: یا محمّد! پروردگارت چنین دستور می دهد. پیامبر می فرماید آن را به علی علیه السّلام برسان! می‌آید پیش علی، او نیز می‌فرماید به حسن برسان! آن جناب نیز می فرماید به حسین علیه السّلام برسان! به همین ترتیب یکی پس از دیگری تا می رسد به ما .

عرض کردم: ممکن است به شما چیزی اضافه بدهند که پیامبر نداند؟ فرمود: وای بر تو! آیا جایز است امام چیزی را بداند که پیامبر نداند، با اینکه از جانب او به امامت رسیده؟ - . بصائر الدرجات: 116، اختصاص: 313 -

**[ترجمه]

«19»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ لَوْ لَا نُزَادُ لَأَنْفَدْنَا قَالَ قُلْتُ تُزَادُونَ شَیْئاً لَا یَعْلَمُهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّهُ إِذَا کَانَ ذَلِکَ عُرِضَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ عَلَی الْأَئِمَّةِ ثُمَّ انْتَهَی إِلَیْنَا ⁽²⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: زراره گفت: شنیدم که حضرت باقر علیه السّلام می فرمود: اگر بر ما افزایشی نبود، تمام می کردیم. گفت: عرض کردم: به شما اضافه می شود آنچه را که رسول خدا نمی داند؟ فرمود: هر گاه افزایش شود، به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرضه می شود، سپس بر ائمه و سپس به ما ختم می شود. - . بصائر الدرجات: 116، اختصاص: 312 -

**[ترجمه]

«20»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ یَخْرُجُ مِنَ اللَّهِ حَتَّی یُبْدَأَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ بِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ وَاحِداً ⁽³⁾بَعْدَ وَاحِدٍ لِکَیْلَا یَکُونَ آخِرُنَا أَعْلَمَ مِنْ أَوَّلِنَا ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: یکی از اصحاب حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که شنیدم می فرمود: چیزی از جانب خدا خارج نمی شود، مگر اینکه ابتدا به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله داده می شود، سپس امیرالمؤمنین، بعد یکی پس از دیگری تا آخر ما عالم‌تر از اول ما نباشند. - . بصائر الدرجات: 116، اختصاص: 313 -

ص: 92

**[ترجمه]

«21»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ لَوْ لَا أَنَّا نُزَادُ لأنفد ⁽¹⁾(لَأَنْفَدْنَا) قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ تُزَادُونَ شَیْئاً لَیْسَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّهُ إِذَا کَانَ ذَلِکَ أُتِیَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأُخْبِرَهُ ثُمَّ أُتِیَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَأُخْبِرَهُ ⁽²⁾إِلَی وَاحِدٍ بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّی یَنْتَهِیَ إِلَی صَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: عبدالله بن بکیر از ابو بصیر نقل کرد که گفت: از امام صادق علیه السّلام شنیدم که می فرماید: اگر بر علم ما افزوده نمی شد، تمام می شد. گفت: گفتم: فدایت شوم! به شما اضافه می شود آنچه که نزد رسول خدا نیست؟ فرمود: اگر اضافه‌ای باشد به پیامبر داده می شود. پس او خبر داده می شود، سپس به علی داده می شود، پس او خبر داده می شود، سپس یکی بعد از دیگری تا به صاحب این امر ختم شود. - . بصائر الدرجات: 116، اختصاص: 312 - 313 -

**[ترجمه]

«22»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْخَشَّابِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ مُثَنًّی الْحَلَبِیِّ عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُعَمَّرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام یَکُونُ عِنْدَکُمْ مَا لَمْ یَجِئْ عِنْدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یُعْرَضُ ذَلِکَ عَلَیْهِ إِذَا حَدَثَ ثُمَّ عَلَی مَنْ بَعْدَهُ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: معمر گفت: به حضرت ابوالحسن عرض کردم: در نزد شما چیزی است که به نزد رسول خدا نرسیده باشد؟ فرمود: ابتدا آن بر رسول خدا عرضه می‌شود هنگامی که حادث می شود. سپس بر بعد از او یکی پس از دیگری. - . بصائر الدرجات: 116 -

**[ترجمه]

«23»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ لِلَّهِ عِلْمَیْنِ عِلْماً أَظْهَرَ عَلَیْهِ مَلَائِکَتَهُ وَ أَنْبِیَاءَهُ وَ رُسُلَهُ فَمَا أَظْهَرَ عَلَیْهِ مَلَائِکَتَهُ وَ رُسُلَهُ وَ أَنْبِیَاءَهُ فَقَدْ عَلِمْنَاهُ وَ عِلْماً اسْتَأْثَرَ بِهِ فَإِذَا بَدَا لِلَّهِ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْهُ أَعْلَمَنَاهُ ذَلِکَ وَ عُرِضَ عَلَی الْأَئِمَّةِ الَّذِینَ کَانُوا مِنْ قَبْلِنَا ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سماعه گفت: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: خدا را دو علم است؛ یکی علمی که ملائکه و انبیا و رسل را مطلع می گرداند. آنچه به انبیا و رسل و ملائکه اطلاع دهد که ما نیز مطلع هستیم، و علمی که اختصاص به خود خدا دارد؛ هر گاه درباره چیزی بدا برای خدا پیش آید، اطلاع داده می شویم به آن و بر ائمه پیشین نیز عرضه می‌شود. - . بصائر الدرجات: 116 -

**[ترجمه]

«24»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ عَنْ مُوسَی بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِثْلَهُ ⁽⁶⁾

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی بن جعفر از برادرش حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: حضرت صادق علیه السّلام فرمود... و مانند روایت پیشین را نقل کرده است. - . بصائر الدرجات: 116 -

بصائر الدرجات: سماعه از حضرت صادق مانند روایت پیشین را نقل کرده است. - . بصائر الدرجات: 116 -

اختصاص: محمد بن الحسین مانند روایت پیشین را نقل کرده است. - . اختصاص: 313 -

ص: 93

**[ترجمه]

«25»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ ذَلِکَ بُدِئَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ الْأَدْنَی فَالْأَدْنَی حَتَّی یَنْتَهِیَ إِلَی صَاحِبِ الْأَمْرِ الَّذِی فِی زَمَانِهِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالله برقی، سند می رساند به حضرت صادق که فرمود: هنگامی که این چنین باشد، ابتدا می شود به رسول خدا، سپس پایین‌تر و پایین‌تر تا ختم شود به صاحب این امر کسی که در زمان خودش است. - . بصائر الدرجات: 116 -

**[ترجمه]

«26»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُوسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ نُعْمَانَ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَوْ لَا أَنَّا نُزَادُ نَفَدْنَا قَالَ قُلْتَ فَتُزَادُونَ شَیْئاً لَا یَعْلَمُهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِذَا کَانَ ذَلِکَ عُرِضَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلَی الْأَئِمَّةِ ثُمَّ انْتَهَی الْأَمْرُ إِلَیْنَا ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره گفت: از حضرت باقر شنیدم که می فرمود: اگر برای دانش ما افزایشی نبود، تمام می کردیم [دچار نقص در دانش می شدیم]. گفت: عرض کردم: زیاد می شود برشما چیزی که رسول خدا نمی دانست؟ فرمود: هر گاه چنین باشد، بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و بر ائمه عرضه می شود، سپس این امر به ما ختم می شود. - . بصائر الدرجات: 116 -

**[ترجمه]

«27»

ختص، الإختصاص یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ ⁽³⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَلَامٌ سَمِعْتُهُ عَنْ أَبِی الْخَطَّابِ فَقَالَ اعْرِضْهُ عَلَیَّ ⁽⁴⁾قَالَ فَقُلْتُ یَقُولُ إِنَّکُمْ تَعْلَمُونَ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ وَ فَصْلَ مَا بَیْنَ النَّاسِ ⁽⁵⁾فَلَمَّا أَرَدْتُ الْقِیَامَ أَخَذَ بِیَدِی فَقَالَ علیه السلام یَا مُحَمَّدُ ⁽⁶⁾کَذَا عِلْمُ الْقُرْآنِ وَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ یَسِیرٌ ⁽⁷⁾فِی جَنْبِ الْعِلْمِ الَّذِی یَحْدُثُ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]اختصاص و بصائر الدرجات: هشام ابن سالم گفت: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: سخنی از ابوالخطاب شنیده‌ام. فرمود: بگو ببینم چیست؟ عرض کردم: او می گفت که شما از حلال و حرام و تمیز بین حق و باطل، آنچه در نزد مردم است اطلاع دارید.

همین که خواستم بایستم، دست مرا گرفت و فرمود: یا محمّد! همچنین است علم قرآن و حلال و حرام، در کنار علمی که در شبانه روز پیش می آید ناچیز است. - . بصائر الدرجات: 116، اختصاص: 414 -

**[ترجمه]

«28»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا مَضَی الْإِمَامُ یُفْضِی مِنْ عِلْمِهِ فِی اللَّیْلَةِ الَّتِی یَمْضِی فِیهَا إِلَی الْإِمَامِ الْقَائِمِ مِنْ بَعْدِهِ مِثْلُ مَا کَانَ یَعْلَمُ الْمَاضِی قَالَ وَ مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ ذَلِکَ یُورَثُ کُتُباً وَ لَا یُوکَلُ إِلَی نَفْسِهِ وَ یُزَادُ فِی لَیْلِهِ وَ نَهَارِهِ ⁽⁹⁾.

یر، بصائر الدرجات محمد بن عبد الحمید عن محمد بن عمر بن یزید عن الحسن بن عمر عن أبیه عن أبی عبد الله علیه السلام مثله ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عمر بن یزید گفت: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: وقتی امامی از دنیا برود، علم او در آن شب که از دنیا می رود، به امام بعد از او می رسد، به همان مقداری که امام گذشته می دانست؟ فرمود: آنچه خداوند بخواهد، به وسیله کتاب به ارث می رسد؛ او را به خود وانمی گذارد و در شبانه روز افزایش می‌یابد. - . بصائر الدرجات: 173 -

ص: 94

بصائر الدرجات: حسن بن عمر از پدرش، از امام صادق علیه السّلام مانند همین روایت را نقل می کند. - . بصائر الدرجات: 137 -

**[ترجمه]

«29»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْإِمَامُ إِذَا مَاتَ یَعْلَمُ الَّذِی بَعْدَهُ فِی تِلْکَ السَّاعَةِ مِثْلَ عِلْمِهِ قَالَ یُورَثُ کُتُباً وَ یُزَادُ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ وَ لَا یُوکَلُ إِلَی نَفْسِهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: به حضرت صادق عرض کردم: هرگاه امام فوت کرد، کسی که بعد از اوست در همان ساعت مانند علم او را می داند؟ فرمود: کتاب‌هایی به ارث می برد و در هر روز و شب زیاد می شود و به خودش واگذار نمی‌شود. - . بصائر الدرجات: 137 -

**[ترجمه]

«30»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ الْعَالِمُ مِنْکُمْ یَمْضِی فِی الْیَوْمِ أَوْ فِی اللَّیْلَةِ أَوْ فِی السَّاعَةِ یُخَلِّفُهُ الْعَالِمُ مِنْ بَعْدِهِ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ أَوْ فِی تِلْکَ السَّاعَةِ یَعْلَمُ مِثْلَ عِلْمِهِ قَالَ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ یُورَثُ کُتُباً وَ یُزَادُ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ لَا یَکِلُهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ ⁽³⁾.

یر، بصائر الدرجات محمد بن الحسین عن منصور مثله ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: خدا مرا فدایت کند! عالم از شما در روز یا شب یا یک ساعت از دنیا می رود و عالم بعدی جانشین او می شود. آیا در همان روز یا همان ساعت مانند علم او می داند؟ فرمود: ای ابا محمد! کتاب‌هایی به ارث می برد و در هر روز و شب زیاد می شود، و خدا او را به خودش واگذار نمی کند. - . بصائر الدرجات: 137 -

بصائر الدرجات: محمد بن الحسین از منصور مانند همین روایت را نقل می‌کند. - . بصائر الدرجات: 137 -

**[ترجمه]

«31»

یر، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ أَبِی مَالِکٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَکُونُ أَنْ یُفْضِیَ هَذَا الْأَمْرُ إِلَی مَنْ لَمْ یَبْلُغْ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ مَا یَصْنَعُ قَالَ یُورَثُ کُتُباً وَ لَا یَکِلُهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر گفت: به حضرت صادق علیه السّلام گفتم: آیا ممکن است که این امر به کسی که به بلوغ نرسیده برسد؟ فرمود: آری. گفتم: چه می‌کند؟ فرمود: کتاب‌هایی به ارث می برد و خدا او را به خودش واگذار نمی کند. - . بصائر الدرجات: 137 -

**[ترجمه]

«32»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ السَّرَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَتَی یَمْضِی ⁽⁶⁾الْإِمَامُ حَتَّی یُؤَدِّیَ عِلْمَهُ إِلَی مَنْ یَقُومُ مَقَامَهُ مِنْ بَعْدِهِ قَالَ فَقَالَ لَا یَمْضِی الْإِمَامُ حَتَّی یُعَلِّمَهُ إِلَی مَنِ انْتَجَبَهُ اللَّهُ ⁽⁷⁾وَ لَکِنْ یَکُونُ صَامِتاً مَعَهُ فَإِذَا مَضَی وَلِیُّ الْعِلْمِ نَطَقَ بِهِ مَنْ بَعْدَهُ ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: یعقوب سراج گفت: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: زمانی که امام از دنیا رود، علم خود را به امامی که پس از او به امر امامت قیام می کند، تحویل می دهد؟ فرمود: از دنیا نمی رود امام مگر اینکه علمش را به کسی که خدا برگزیده است تعلیم دهد. ولی امامِ بعد ساکت است. زمانی امام از دنیا رفت، او متصدی علم می‌شود و به آن گویا می گردد. - . بصائر الدرجات: 137 -

ص: 95

**[ترجمه]

«33»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نُعْمَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ هُوَ یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ لَا یَکِلُنَا إِلَی أَنْفُسِنَا وَ لَوْ وَکَلَنَا إِلَی أَنْفُسِنَا لَکُنَّا کَعَرْضِ النَّاسِ ⁽¹⁾وَ نَحْنُ الَّذِینَ ⁽²⁾قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمّد بن نعمان گفت: از حضرت صادق علیه السّلام شنیدم که می فرمود: خداوند ما را به خود واگذار نمی کند. اگر ما را به خودمان واگذارد، ما هم مثل سایر مردم می شویم. ما کسانی هستیم که خداوند درباره آنها فرموده: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ.» - . غافر / 60 (فاصله اصلاح شود) - {بخوانید مرا تا اجابتتان کنم.} - . بصائر الدرجات: 137 - 138 -

**[ترجمه]

بیان

الظاهر أن قوله علیه السلام و نحن کلام مستأنف و یحتمل أن یکون تعلیلا للسابق أی إنا ندعو الله بأن یزید فی علمنا و لا یکلنا إلی أنفسنا و یستجیب الله لنا بمقتضی وعده.

**[ترجمه]ظاهرا جمله «ما کسانی هستیم .. تا آخر) جمله مستأنفه و جدای از ماقبل خویش است، و نیز احتمال دارد تعلیلی باشد برای ماقبل خود، یعنی ما از خدا درخواست افزایش علم می کنیم و این که ما را به خودمان واگذار نکند و او دعای ما را به مقتضای وعده‌ای که داده است مستجاب می فرماید.

**[ترجمه]

«34»

یر، بصائر الدرجات أَبُو مُحَمَّدٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ أَبِی حَدَّثَنِی عَنْ جَدِّکَ أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الْإِمَامِ مَتَی یُفْضِی إِلَیْهِ عِلْمُ صَاحِبِهِ فَقَالَ فِی السَّاعَةِ الَّتِی یُقْبَضُ فِیهَا یَصِیرُ (إِلَیْهِ) عِلْمُ صَاحِبِهِ فَقَالَ هُوَ أَوْ مَا شَاءَ اللَّهُ یُورَثُ کُتُباً وَ لَا یُوکَلُ إِلَی نَفْسِهِ وَ یُزَادُ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فَقُلْتُ لَهُ عِنْدَکَ تِلْکَ الْکُتُبُ وَ ذَلِکَ الْمِیرَاثُ فَقَالَ إِی وَ اللَّهِ أَنْظُرُ فِیهَا ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عمر بن یزید از حضرت ابوالحسن علیه السّلام نقل کرد که عرض کردم: پدرم از جد شما برایم نقل کرد که سؤال کرده بود از چه وقت علم امام به جانشینش می رسد؟ فرموده: در ساعتی که قبض روح شود، علم او به جانشینش می‌رسد. فرمود: آن علم یا مقداری که خداوند می خواهد، به وسیله کتاب به ارث می‌رسد، و به خود واگذار نخواهد شد و در شبانه روز افزایش می آید .

عرض کردم: شما آن کتاب‌ها و میراث در نزد هست؟ فرمود: آری، به خدا به آن نظر می افکنم. - . بصائر الدرجات: 138 -

**[ترجمه]

«35»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ مُعَمَّرٍ قَالَ: قُلْتُ لَوْ تَعْلَمُونَ الْغَیْبَ ⁽⁵⁾

فاجابه علیه السلام ان ذلک إلی الله ، ولعل البسط اشارة إلی شرح صدورهم وکشف الغوامض و تبیینها لهم أو اطلاعهم علی اللوح المحفوظ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: معمر گفت: عرض کردم چه خوب بود اگر علم غیب می‌داشتید! حضرت باقر علیه السّلام فرمود: راه برای ما باز می‌شود، مطلع می شویم و جلویش را می گیرند، آنگاه نخواهیم دانست. - . بصائر الدرجات: 151 -

**[ترجمه]

بیان

لو للتمنی.

**[ترجمه]عبارت «لو» در این جا از حروف تمنی است.

**[ترجمه]

«36»

کنز، کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ الدَّهَّانِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ

عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِیِّ قَالَ: بَلَغَنِی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِدَاوُدَ الرَّقِّیِّ أَیُّکُمْ یَنَالُ السَّمَاءَ ⁽¹⁾فَوَ اللَّهِ إِنَّ أَرْوَاحَنَا وَ أَرْوَاحَ النَّبِیِّینَ لَتَنَالُ ⁽²⁾الْعَرْشَ کُلَّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ یَا دَاوُدُ قَرَأَ لِی ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام حم السَّجْدَةَ حَتَّی بَلَغَ فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ ثُمَّ قَالَ نَزَلَ جَبْرَئِیلُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِأَنَّ الْإِمَامَ بَعْدَهُ عَلِیٌّ علیه السلام ⁽⁴⁾ثُمَّ قَرَأَ علیه السلام حم تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ حَتَّی بَلَغَ فَأَعْرَضَ أَکْثَرُهُمْ عَنْ وَلَایَةِ عَلِیٍّ علیه السلام فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کنز الفوائد:

ص: 96

علی بن احمد علوی گفت: شنیدم که حضرت صادق علیه السّلام به داود رقی فرمود: کدام یک از شما به آسمان می روید؟ به خدا قسم ارواح ما و ارواح انبیا در هر شب جمعه به عرش می روند. فرمود: داود! برای من محمّد بن علی حضرت باقر علیه السّلام حم سجده را قرائت کرد تا رسید به «فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ» سپس فرمود: جبرئیل بر پیامبر اکرم نازل شد و گفت که امام بعد از او، علی علیه السّلام است. سپس خواند سوره «حم *تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ *کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ» - . فصلت / 1 - 3 - {حاء میم. وحی [نامه]ای است از جانب [خدای] رحمتگر مهربان. کتابی است که آیات آن به روشنی بیان شده قرآنی است به زبان عربی برای مردمی که می‌دانند.} تا رسید به «فَأَعْرَضَ أَکْثَرُهُمْ» - . فصلت / 4 - {بیشتر آنان رویگردان شدند.} از ولایت علی «فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ» - . فصلت / 4 - {در نتیجه [چیزی را] نمی‌شنوند.} - . کنز جامع الفوائد: 278 - 279 -

**[ترجمه]

«37»

کِتَابُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَیْحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ النَّهْدِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ وَ سَأَلَهُ ذَرِیحٌ فَقَالَ لَهُ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ لِی إِلَیْکَ حَاجَةٌ فَقَالَ یَا ذَرِیحُ هَاتِ حَاجَتَکَ فَمَا أَحَبَّ إِلَیَّ قَضَاءَ حَاجَتِکَ فَقَالَ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی هَلْ تَحْتَاجُونَ إِلَی شَیْ‌ءٍ مِمَّا تُسْأَلُونَ عَنْهُ لَیْسَ یَکُونُ عِنْدَکُمْ فِیهِ ثَبْتٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّی تَنْظُرُونَ إِلَی مَا عِنْدَکُمْ مِنَ الْکُتُبِ قَالَ علیه السلام یَا ذَرِیحُ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ لَا أَنَّا نُزَادُ لَأَنْفَدْنَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَلْحَةَ فَقُلْتُ لَهُ تُزَادُونَ مَا لَیْسَ عِنْدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّ دَاوُدَ وَرِثَ النَّبِیِّینَ وَ زَادَهُ اللَّهُ وَ إِنَّ سُلَیْمَانَ وَرِثَ دَاوُدَ وَ زَادَهُ اللَّهُ وَ إِنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَرِثَ دَاوُدَ وَ سُلَیْمَانَ وَ زَادَهُ اللَّهُ وَ إِنَّا وَرِثْنَا النَّبِیَّ وَ زَادَنَا اللَّهُ وَ إِنَّا لَسْنَا نُزَادُ شَیْئاً إِلَّا شَیْ‌ءٌ یَعْلَمُهُ مُحَمَّدٌ أَ وَ مَا سَمِعْتَ أَبِی یَقُولُ إِنَّ أَعْمَالَ الْعِبَادِ تُعْرَضُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کُلَّ خَمِیسٍ فَیَنْظُرُ فِیهَا وَ یَعْلَمُ مَا یَکُونُ مِنْهَا فَلَسْنَا نُزَادُ شَیْئاً إِلَّا شَیْئاً یَعْلَمُهُ هُوَ.

**[ترجمه]کتاب جعفر بن محمد بن شریح: عبداللَّه بن طلحه نهدی گفت: از حضرت صادق شنیدم که ذریح به ایشان عرض کرد: خدا مرا فدایت کند! از شما درخواستی دارم. فرمود: حاجت خود را بیان کن ذریح! چقدر مایلم که نیاز تو را برآورده کنم. عرض کرد: خدا مرا فدایت کند! وقتی از شما چیزی می پرسند که در مورد آن از پیامبر چیزی ثبت نشده که به آن کتاب‌هایی که نزد شما است نگاه کنید، آیا به چیزی احتیاج پیدا می کنید؟ فرمود: ذریح! اگر علم ما را افزایش ندهند، پایان می پذیرد.

عبداللَّه بن طلحه گفت: عرض کردم: به شما اضافه بر آنچه نزد پیامبر اکرم بود می دهند؟ فرمود: داود وارث پیامبران شد، خداوند به او اضافه داد و سلیمان وارث داود گردید، خدا به او افزایش عنایت کرد. پیامبر ما محمّد مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله وارث داود و سلیمان شد، به او اضافه دادند. ما وارث پیامبریم و خدا به ما افزون عنایت کرد، اما به ما اضافه نمی دهند، مگر چیزی که به محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم اطلاع داده‌اند. مگر نشنیده‌ای که پدرم می فرمود: اعمال بندگان در هر پنجشنبه به پیامبر اکرم عرضه می شود و ایشان در آن ملاحظه می فرماید و از چیزهایی که واقع می‌شود اطلاع پیدا می کند. پس به ما اضافه نمی دهند، مگر آن چیزهایی را که او می‌داند .

ص: 97

**[ترجمه]

باب 4 أنهم علیهم السلام لا یعلمون الغیب و معناه‌

الآیات

آل عمران: «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشاءُ»(175)

الأنعام: «قُلْ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لا أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما یُوحی إِلَیَّ»(51) (و قال تعالی): «وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلَّا هُوَ»(60)

الأعراف: «وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لَاسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ ما مَسَّنِیَ السُّوءُ»(189)

یونس: «فَقُلْ إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلَّهِ»(20)

هود: (حاکیا عن نوح علیه السلام): «وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ»(33)

(و قال سبحانه): «وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»(123)

النحل: «وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»(79)

النمل: «قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلَّا اللَّهُ»(66)

لقمان: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ»(34)

سبأ: «قُلْ إِنَّ رَبِّی یَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُیُوبِ»(48)

الجن: «عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ

فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ ⁽¹⁾رَصَداً»(26-27)

<meta info="- وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشاءُ. - . آل عمران / 175 -

{خدا شما را از غیب مطلع نمی‌گرداند ولی هر که را بخواهد از پیامبرانش برمی‌گزیند.}

{بگو من مدعی نیستم که گنجینه‌های خدا در اختیار من است و نه اطلاع از غیب دارم و نمی گویم فرشته هستم، من فقط پیرو وحیم.}

{در نزد خدا است کلیدهای غیب که جز او کسی نمی داند.}

{اگر علم غیب می‌داشتم خیر و خوبی بیشتری را منشأ می‌شدم و دچار گرفتاری و فقر نمی‌شدم.}

{بگو غیب اختصاص به خدا دارد.}

{و به شما نمی‌گویم که گنجینه‌های خدا پیش من است و غیب نمی‌دانم.}

{اسرار پنهان آسمان و زمین در اختیار خدا است.}

{و نهان آسمان‌ها و زمین از آنِ خداست.}

{بگو هر که در آسمان‌ها و زمین است جز خدا غیب را نمی‌شناسند}

-اِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. - . لقمان / 34 -

{هنگام قیامت را فقط خدا می‌داند و باران او می‌فرستد و آنچه در رحم‌های مادران است او می‌داند و نمی‌داند کسی که فردا چه خواهد کرد و نمی‌داند کجا خواهد مرد، خداوند دانا و مطلع است.}

{بگو بی‌گمان پروردگارم حقیقت را القا می‌کند [اوست] دانای نهان‌ها.}

ص: 98

فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً. - . جن / 26 - 27 -

{دانای نهان است و کسی را بر غیب خود آگاه نمی‌کند جز پیامبری را که از او خشنود باشد که [در این صورت] برای او از پیش رو و از پشت سرش نگاهبانانی بر خواهد گماشت.}

**[ترجمه]

تفسیر

الاستدراک فی الآیة الأولی یدل علی أن الله تعالی یطلع من یجتبی من رسله علی بعض الغیوب قال البیضاوی أی ما کان الله لیؤتی أحدکم علم الغیب فیطلع علی ما فی القلوب من کفر و إیمان و لکنه یجتبی لرسالته من یشاء فیوحی إلیه و یخبره ببعض المغیبات أو ینصب له ما یدل علیها ⁽²⁾.

و أما الآیة الثانیة فقال الطبرسی رحمه الله: و لا أعلم الغیب الذی یختص الله بعلمه و إنما أعلم قدر ما یعلمنی الله تعالی من أمر البعث و النشور و الجنة و النار و غیر ذلک إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما یُوحی إِلَیَّ یرید ما أخبرکم إلا بما أنزله الله إلی عن ابن عباس و قال الزجاج أی ما أنبأتکم به من غیب فیما مضی و فیما سیکون فهو بوحی من الله عز و جل ⁽³⁾.

و قال فی قوله تعالی وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ معناه خزائن الغیب الذی فیه علم العذاب المستعجل و غیر ذلک لا یَعْلَمُها أحد إِلَّا هُوَ أو من أعلمه به و علمه إیاه و قیل معناه و عنده مقدورات الغیب یفتح بها علی من یشاء من عباده بإعلامه به و تعلیمه إیاه و تیسیره السبیل إلیه و نصبه الأدلة له و یغلق عمن یشاء و لا ینصب الأدلة له.

و قال الزجاج یرید عنده الوصلة إلی علم الغیب و قیل مفاتح الغیب خمس إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ الآیة و تأویل الآیة أن الله عالم بکل شی‌ء من مبتدءات الأمور و عواقبها فهو یعجل ما تعجیله أصوب و أصلح و یؤخر ما تأخیره أصلح و أصوب و أنه الذی یفتح باب العلم لمن یرید من الأنبیاء و الأولیاء لأنه لا یعلم الغیب

سواه و لا یقدر أن یفتح باب العلم به للعباد إلا الله ⁽¹⁾.

و قال رحمه الله فی قوله تعالی وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ معناه و لله علم ما غاب فی السماوات و الأرض لا یخفی علیه شی‌ء منه ثم قال وجدت بعض المشایخ ممن یتسم بالعدل و التشیع قد ظلم الشیعة الإمامیة فی هذا الموضع من تفسیره فقال هذا یدل علی أن الله تعالی یختص بعلم الغیب خلافا لما تقول الرافضة إن الأئمة علیهم السلام یعلمون الغیب و لا شک أنه عنی بذلک من یقول بإمامة الاثنی عشر و یدین بأنهم أفضل الأنام بعد النبی صلی الله علیه و آله فإن هذا دأبه و دیدنه فیهم یشنع فی مواضع کثیرة من کتابه علیهم و ینسب القبائح و الفضائح إلیهم و لا نعلم أحد منهم استجاز الوصف بعلم الغیب لأحد من الخلق و إنما یستحق الوصف بذلک من یعلم جمیع المعلومات لا بعلم مستفاد و هذا صفة القدیم سبحانه العالم لذاته لا یشرکه فیه أحد من المخلوقین و من اعتقد أن غیر الله یشرکه فی هذه الصفة فهو خارج عن ملة الإسلام.

و أما ما نقل عن أمیر المؤمنین علیه السلام و رواه عنه الخاص و العام من الإخبار بالغائبات فی خطب الملاحم و غیرها کإخباره عن صاحب الزنج و عن ولایة مروان بن الحکم و أولاده و ما نقل من هذا الفن عن أئمة الهدی علیهم السلام فإن جمیع ذلک متلقی من النبی صلی الله علیه و آله مما أطلعه الله علیه فلا معنی لنسبة من روی عنهم هذه الأخبار المشهورة إلی أنه یعتقد کونهم عالمین بالغیب و هل هذا إلا سب قبیح و تضلیل لهم بل تکفیر و لا یرتضیه من هو بالمذاهب خبیر و الله یحکم بینه و بینهم وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ ⁽²⁾.

و قال رحمه الله فی قوله قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ من الملائکة و الإنس و الجن الْغَیْبَ و هو ما غاب علمه عن الخلق مما یکون فی المستقبل إِلَّا اللَّهُ وحده أو من أعلمه الله ⁽³⁾.

و قال فی قوله تعالی إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ أی استأثر الله سبحانه به و لم

یطلع علیه أحدا من خلقه فلا یعلم وقت قیام الساعة سواه وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ فیما یشاء من زمان و مکان و الصحیح أن معناه و یعلم نزول الغیث فی زمانه و مکانه

کَمَا جَاءَ فِی الْحَدِیثِ أَنَّ مَفَاتِیحَ الْغَیْبِ خَمْسٌ لَا یَعْلَمُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ وَ قَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ.

وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ أ ذکر أم أنثی أ صحیح أم سقیم واحد أم أکثر وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً أی ما ذا تعلم فی المستقبل و قیل ما تعلم بقاءه غدا فکیف تعلم تصرفه وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ أی فی أی أرض یکون موته.

وَ قَدْ رُوِیَ عَنْ أَئِمَّةِ الْهُدَی أَنَّ هَذِهِ الْأَشْیَاءَ الْخَمْسَةَ لَا یَعْلَمُهَا عَلَی التَّفْصِیلِ وَ التَّحْقِیقِ غَیْرُهُ تَعَالَی ⁽¹⁾.

و قال فی قوله تعالی فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً ثم استثنی فقال إِلَّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ یعنی الرسل فإنه یستدل علی نبوتهم بأن یخبروا بالغیب لیکون آیة و معجزة لهم و معناه أن من ارتضاه و اختاره للنبوة و الرسالة فإنه یطلعه علی ما شاء من غیبه علی حسب ما یراه من المصلحة و هو قوله فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً و الرصد الطریق أی یجعل له إلی علم ما کان قبله من الأنبیاء و السلف و علم ما یکون بعده طریقا.

و قیل معناه أنه یحفظ الذی یطلع علیه الرسول فیجعل بین یدیه و خلفه رصدا من الملائکة یحفظون الوحی من أن تسترقه الشیاطین فتلقیه إلی الکهنة و قیل رصدا من بین یدیه و من خلفه و هم الحفظة من الملائکة یحرسونه عن شر الأعداء و کیدهم و قیل المراد به جبرئیل أی یجعل من بین یدیه و من خلفه رصدا کالحجاب تعظیما لما یتحمله من الرسالة کما جرت عادة الملوک بأن یضموا إلی الرسول جماعة من خواصه تشریفا له ⁽²⁾.

**[ترجمه]با استفاده از آیه اول چنین معلوم می‌شود که خداوند بعضی از پیامبران را که خود برمی گزیند، بر مقداری از اسرار غیبی مطلع می کند. بیضاوی می نویسد: یعنی خداوند هرگز به شما علم غیب نخواهد داد که مطلع بر اسرار دل‌ها شوید از کفر و ایمان، ولی برمی گزیند برای رسالت خویش هر که را بخواهد، به او وحی می کند، او را از بعضی اسرار مطلع می کند یا برایش راهنمایی قرار می دهد که او را مطلع نماید. - . انوار التنزیل -

اما در مورد آیه دوم مرحوم طبرسی می نویسد: نمی دانم اسرار غیبی را که علم آن اختصاص به خدا دارد، فقط به آن مقدار که خدا مرا مطلع کند از جریان بعث و نشر و بهشت و جهنم و چیزهای دیگر علم دارم. «إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما یُوحی إِلَیَّ» یعنی شما را خبر نمی دهم مگر به همان چیزهایی که خداوند بر من نازل نموده.

ابن عباس و زجاج گفته‌اند: یعنی آنچه از اسرار غیبی راجع به گذشته و آینده در اختیار شما می گذارم، فقط از طریق وحی از جانب پروردگار است. - . مجمع البیان 2 : 304 -

و درباره آیه «وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ» می نویسد: یعنی اسرار غیبی را که در آن عذاب پیش رو و چیزهای دیگر است، جز خدا کسی نمی داند یا کسی که به او خدا اعلام کرده و به او آموخته، بعضی گفته‌اند در نزد خداست امکانات غیبی که آنها را در اختیار کسانی از بندگانش که بخواهد قرار می دهد، به اعلام به آن یا به تعلیم یا گشودن راه به سوی آن و قرار دادن دلیل برآن و برای هر کسی که بخواهد، درب‌ها را می‌بندد و راهی برایش نمی گشاید.

زجاج گفته است: یعنی در اختیار خدا است رسیدن به علم غیب. بعضی گفته‌اند کلیدهای غیب پنج قسم است: در نزد خداست علم ساعت، و تاویل آیه این است که خداوند به هر چیزی، از ابتدای امور و عواقب آن داناست و خدا هر چه را که تعجیل آن صلاح و پسندیده‌تر باشد پیش می اندازد و هر چه را که تاخیر آن صلاح باشد، تاخیر می اندازد. و او درب علم را برای هر کدام از پیامبران و اولیایی که اراده می کند می گشاید، زیرا جز او کسی علم غیب ندارد

ص: 99

و قدرت گشودن باب علم را برای بندگان جز خدا کسی ندارد. - . مجمع البیان 2 : 311 -

مرحوم طبرسی درباره آیه «وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» می نویسد: در اختیار خدا است علم آنچه در آسمان‌ها و زمین پنهان است، برای او چیزی از آنها مخفی نیست.

سپس می گوید: یکی از کسانی که خود را طرفدار عدالت و تشیع می داند، در مورد تفسیر این آیه به شیعه امامی ستم روا داشته و گفته است: این آیه دلیل بر این است که علم غیب اختصاص به خدا دارد، بر خلاف ادعای رافضی‌ها که می گویند ائمه دارای علم غیب هستند. مسلما منظور او شیعیان دوازده امامی هستند که معتقدند ائمه علیهم السّلام بهترین افراد پس از پیامبرند، زیرا این عادت و روش او در مورد شیعیان دوازده امامی است و در جاهای زیادی از کتاب خود از آنها عیبجویی کرده و نسبت‌های زشت و اعمال ناشایست را به آنها می دهد، با اینکه ما یک نفر از شیعیان را سراغ نداریم که مدعی علم غیب برای احدی از مخلوقات باشد، زیرا این صفت که عالم غیب است، شایسته کسی است که تمام اسرار را بدون استفاده از علم دیگری بداند و این چنین صفتی فقط شایسته خدای قدیم سبحان و متعال است که عالم به ذاته بوده و در این مزیت هیچ کس با او شریک نیست. هر کس معتقد باشد که در این صفت کسی غیر از خدا با خدا شریک است، او از دین اسلام خارج است.

اما آنچه از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل شده - که شیعه و سنی نقل کرده‌اند - در مورد اخبار از مسائل غیبی در خطب ملاحم و دیگر خطبه‌ها، مانند پیشگویی از صاحب الزنج و حکومت مروان حکم و اولاد او و آنچه از ائمه علیهم السّلام در این موارد نقل شده، تمام آنها از پیامبر اکرم گرفته‌اند که خداوند او را مطلع کرده و دیگر معنی ندارد که عیبجویی شود و بر کسانی که این اخبار مشهور را نقل می کنند بگویند اینها ادعای علم غیب برای ائمه کرده‌اند. آیا این جز دشنام زشت و گمراه کردن، بلکه نسبت به کفر دادن است که چنین کاری شایسته یک فرد آگاه از مذاهب نیست؟ خدا بین آنها و او حکومت خواهد کرد و بازگشت به سوی اوست. - . مجمع البیان 3 : 205 -

و درباره آیه «قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»، یعنی بگو علم غیب ندارد هر که در آسمان‌ها و زمین است از ملائکه و انس و جن؛ «الغیب» یعنی آنچه پوشیده از مردم است در آینده رخ خواهد داد، فقط خدا می داند یا کسی که خدا به او اطلاع داده. - . مجمع البیان 4 : 230 -

و در مورد آیه «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ» می گوید: این علم اختصاص به خدا دارد و احدی از مخلوقاتش را از آن مطلع نکرده است

ص: 100

و کسی جز او نمی داند قیامت چه وقت است. «وینزل الغیث» و باران می فرستد در هر زمان و مکانی که بخواهد و معنی صحیح آن این است که از آمدن باران و زمان و مکان آن اطلاع دارد.

چنان چه در روایت نیز آمده که مفاتح غیب پنج قسم است که جز خدا کسی نمی‌داند. و همین آیه را قرائت فرمود: «وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ»، می داند که در رحم‌ها پسر است یا دختر سالم است یا ناسالم، یکی است یا بیشتر. «وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً» یعنی نمی داند که فردا چه به دست خواهد آورد .

بعضی گفته‌اند زنده بودن خود را در فردا را نمی داند، چگونه خواهد دانست که چه می کند؟ «وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ» یعنی نمی داند در کدام سرزمین خواهد مرد.

از ائمه علیهم السّلام روایت شده که این امور پنجگانه را به طور تفصیل و تحقیق، جز خدای متعال کسی نمی داند. - . مجمع البیان 4 : 324 -

و درباره آیه «فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً» گفته است: سپس استثناء کرده و فرموده: «إِلَّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ»؛ احدی از غیب اطلاع ندارد مگر پیامبران، زیرا همین اطلاع از غیب، دلیل پیامبری آنها است تا معجزه و آیتی باشد، یعنی کسی را که به نبوت و رسالت اختیار کرده و برگزیده، او را بر مقداری از غیب که صلاح بداند مطلع می گرداند. این قسمت آیه اشاره به همان است: «فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً»؛ «رصد» یعنی طریق، یعنی خداوند برای او راهی به علوم انبیای گذشته و پیشینیان و آنچه بعد از این رخ خواهد داد می گشاید.

بعضی گفته‌اند معنی آیه این است که معلومات پیامبر را حفظ می کند و از پشت سر و جلوی او ملائکه‌ای را مراقب قرار می دهد تا وحی را حفظ کنند و نگذارند شیاطین از آن بربایند و به کاهنان بسپارند. بعضی نیز گفته‌اند رصدا «مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ»، منظور ملائکه‌ای است که او را از شر دشمنان و حیله آنها حفظ می کنند. و نیز گفته شده که منظور جبرئیل است، یعنی قرار می دهد از جلو و عقب او رصدی، یعنی مانند پرده‌ای به جهت بزرگ داشت مقام رسالتش، چنان که پادشاهان نیز پیک و پیامبر خود را به جهت احترام وشرف بخشی به او، تحت حمایت گروهی از خواص او قرار می دهند. - . مجمع البیان 5 : 374 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ

قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام هَذِهِ الْخَمْسَةُ أَشْیَاءَ لَمْ یَطَّلِعْ عَلَیْهَا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ وَ هِیَ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ.» - . لقمان / 34 -

ص: 101

حضرت صادق علیه السّلام فرمود: بر این پنج چیز نه ملک مقرب مطلع است و نه نبی مرسل، این از صفات خداوند عزوجل است. - . تفسیر علی بن ابراهیم قمی: 510 -

**[ترجمه]

«2»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی أَبِی أَ لَا أُخْبِرُکَ بِخَمْسَةٍ لَمْ یُطْلِعِ اللَّهُ عَلَیْهَا أَحَداً مِنْ خَلْقِهِ قُلْتُ بَلَی قَالَ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ ⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: ابو اسامه از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که فرمود: پدرم به من گفت: تو را از پنج چیز خبر دهم که خداوند هیچ یک از خلایق را بر آنها مطلع نکرده؟ عرض کردم: بفرمایید. فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ». - . خصال 1 : 139 -

**[ترجمه]

«3»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ لِلَّهِ عِلْمَیْنِ عِلْمٌ اسْتَأْثَرَ بِهِ فِی غَیْبِهِ فَلَمْ یُطْلِعْ عَلَیْهِ نَبِیّاً مِنْ أَنْبِیَائِهِ وَ لَا مَلَکاً مِنْ مَلَائِکَتِهِ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ وَ لَهُ عِلْمٌ قَدْ أَطْلَعَ عَلَیْهِ مَلَائِکَتَهُ فَمَا أَطْلَعَ عَلَیْهِ مَلَائِکَتَهُ فَقَدْ أَطْلَعَ عَلَیْهِ مُحَمَّداً وَ آلَهُ وَ مَا أَطْلَعَ عَلَیْهِ مُحَمَّداً وَ آلَهُ فَقَدْ أَطْلَعَنِی عَلَیْهِ یَعْلَمُهُ الْکَبِیرُ مِنَّا وَ الصَّغِیرُ إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: اصبغ بن نباته گفت: از امیرالمؤمنین علیه السّلام شنیدم که می فرمود: خدا دو نوع علم دارد: 1) علمی که از علوم غیبی‌اش به خویشتن اختصاص داده و هیچ یک از انبیا و فرشتگان را از آن مطلع نکرده. این آیه اشاره به همان است: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ.»

**[ترجمه]

«4»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لَاسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ ما مَسَّنِیَ السُّوءُ یَعْنِی الْفَقْرَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: مردی در مورد آیه «وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لَاسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ ما مَسَّنِیَ السُّوءُ»، از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که: در اینجا سوء به معنی فقر است. - . تفسیر عیاشی 2 : 43 -

**[ترجمه]

«5»

جا، المجالس للمفید الْحُسَیْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ حَیْدَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّمَرْقَنْدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْکَشِّیِّ عَنْ حَمْدَوَیْهِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی الْمُغِیرَةِ قَالَ: کُنْتُ أَنَا وَ یَحْیَی بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عِنْدَ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ یَحْیَی جُعِلْتُ

فِدَاکَ إِنَّهُمْ یَزْعُمُونَ أَنَّکَ تَعْلَمُ الْغَیْبَ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ ضَعْ یَدَکَ عَلَی رَأْسِی فَوَ اللَّهِ مَا بَقِیَتْ شَعْرَةٌ فِیهِ وَ لَا فِی جَسَدِی إِلَّا قَامَتْ ثُمَّ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا هِیَ إِلَّا وِرَاثَةٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجالس مفید: ابوالمغیره گفت: من و یحیی بن عبداللَّه بن حسن خدمت حضرت ابوالحسن علیه السّلام بودیم. یحیی عرض کرد: فدایت

ص: 102

شوم! گروهی معتقدند که شما علم غیب داری. فرمود: سبحان اللَّه! دستت را بگذار روی سرم! به خدا سوگند هر موی که در سر و بدنم بوده راست شد. فرمود: نه به

خدا! چیزی نیست مگر آنچه به وراثت از پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم به ما رسیده است. - . امالی شیخ مفید: 13 - 14 -

**[ترجمه]

«6»

نهج، نهج البلاغة لَمَّا أَخْبَرَ علیه السلام بِأَخْبَارِ التُّرْکِ وَ بَعْضِ الْأَخْبَارِ الْآتِیَةِ قَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ لَقَدْ أُعْطِیتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عِلْمَ الْغَیْبِ فَضَحِکَ وَ قَالَ لِلرَّجُلِ وَ کَانَ کَلْبِیّاً یَا أَخَا کَلْبٍ لَیْسَ هُوَ بِعِلْمِ غَیْبٍ وَ إِنَّمَا هُوَ تَعَلُّمٌ مِنْ ذِی عِلْمٍ وَ إِنَّمَا عِلْمُ الْغَیْبِ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ مَا عَدَّدَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ الْآیَةَ فَیَعْلَمُ سُبْحَانَهُ مَا فِی الْأَرْحَامِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی أَوْ قَبِیحٍ أَوْ جَمِیلٍ أَوْ سَخِیٍّ أَوْ بَخِیلٍ أَوْ شَقِیٍّ أَوْ سَعِیدٍ وَ مَنْ یَکُونُ فِی النَّارِ حَطَباً أَوْ فِی الْجِنَانِ لِلنَّبِیِّینَ مُرَافِقاً فَهَذَا عِلْمُ الْغَیْبِ الَّذِی لَا یَعْلَمُهُ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ وَ مَا سِوَی ذَلِکَ فَعِلْمٌ عَلَّمَهُ اللَّهُ نَبِیَّهُ فَعَلَّمَنِیهِ وَ دَعَا لِی بِأَنْ یَعِیَهُ صَدْرِی وَ تَضْطَمَّ عَلَیْهِ جَوَانِحِی ⁽²⁾.

تحقیق: قد عرفت مرارا أن نفی علم الغیب عنهم معناه أنهم لا یعلمون ذلک من أنفسهم بغیر تعلیمه تعالی بوحی أو إلهام و إلا فظاهر أن عمدة معجزات الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام من هذا القبیل و أحد وجوه إعجاز القرآن أیضا اشتماله علی الإخبار بالمغیبات و نحن أیضا نعلم کثیرا من المغیبات بإخبار الله تعالی و رسوله و الأئمة علیهم السلام کالقیامة و أحوالها و الجنة و النار و الرجعة و قیام القائم علیه السلام و نزول عیسی علیه السلام و غیر ذلک من أشراط الساعة و العرش و الکرسی و الملائکة.

و أما الخمسة التی وردت فی الآیة فتحتمل وجوها:

الأول أن یکون المراد أن تلک الأمور لا یعلمها علی التعیین و الخصوص إلا الله تعالی فإنهم إذا أخبروا بموت شخص فی الیوم الفلانی فیمکن أن لا یعلموا خصوص الدقیقة التی تفارق الروح الجسد فیها مثلا و یحتمل أن یکون ملک الموت أیضا لا یعلم ذلک.

الثانی أن یکون العلم الحتمی بها مختصا به تعالی و کل ما أخبر الله به من ذلک کان محتملا للبداء.

الثالث أن یکون المراد عدم علم غیره تعالی بها إلا من قبله فیکون کسائر الغیوب و یکون التخصیص بها لظهور الأمر فیها أو لغیره.

الرابع ما أومأنا إلیه سابقا و هو أن الله تعالی لم یطلع علی تلک الأمور کلیة أحدا من الخلق علی وجه الإبداء فیه بل یرسل علمها علی وجه الحتم فی زمان قریب من حصولها کلیلة القدر أو أقرب من ذلک و هذا وجه قریب تدل علیه الأخبار الکثیرة إذ لا بد من علم ملک الموت بخصوص الوقت کما ورد فی الأخبار و کذا ملائکة السحاب و المطر بوقت نزول المطر و کذا المدبرات من الملائکة بأوقات وقوع الحوادث.

**[ترجمه]نهج البلاغه: وقتی امیرالمؤمنین جریان ترک‌ها و بعضی از اخبار آینده را گوشزد کرد، یکی از یاران گفت: یا امیرالمؤمنین! به شما علم غیب داده شده؟ لبخندی زد و به آن شخص از قبیله بنی کلب بود فرمود: برادر کلبی! این علم غیب نیست؛ این آموزشی است از کسی که دارای علم بوده. علم غیب اطلاع از قیامت است و آنچه خداوند در این آیه برشمرده: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ.»

خدا آنچه را که در ارحام است، می داند که نر یا ماده، زشت یا زیبا، سخاوتمند یا بخیل و شقی یا سعید است، و این که چه کسی آتش‌گیره آتش است و چه کس در بهشت رفیق پیامبران است. این است علم غیب که احدی جز خدا خبر ندارد. اما غیر از این علمی است که خداوند به پیامبرش آموخته و او به من آموخته و برایم دعا کرد که سینه‌ام حافظ و گنجینه آنها باشد و من آنها را فرا گیرم. - . نهج البلاغه 1 : 245 - 246 -

تحقیق: چندین مرتبه این مورد را گوشزد کردیم که معنای اطلاع نداشتن ائمه از غیب، این است که آنها از جانب خود و بدون تعلیم خدا یا وحی یا الهام از غیب اطلاع ندارند، وگرنه ظاهر این است که معجزات انبیا و اوصیا از همین قبیل بوده است و یکی از وجوه اعجاز قرآن نیز اشتمال آن بر اخبار غیبی است. ما نیز به وسیله خدا و رسول و ائمه علیهم السّلام از بسیاری از مطالب غیبی اطلاع داریم، مانند قیامت و احوال آن و بهشت و جهنم و رجعت و قیام قائم علیه السّلام و نزول عیسی و سایر چیزها از شرایط قیامت و عرش و کرسی و ملائکه.

اما آن پنج قسمت که در آیه ذکر شده چند احتمال دارد:

اول: اینکه این مسائل را به طور تعیین و دقیق جز خدا نمی داند، زیرا ائمه اگر از مردن شخصی در فلان روز خبر دهند، ممکن است دقیقه‌ای که روح از جسد خارج می‌شود را ندانند. ممکن است ملک الموت نیز این مطلب را نداند.

ص: 103

دوم: علم حتمی و غیر قابل تغییر در موارد این مسائل، به خدا اختصاص دارد و هر چه را که در این موارد خداوند اطلاع داده، احتمال بداء دارد.

سوم: شاید منظور این است که غیر از خدا هیچ کسی از آن مطلع نیست، مگر از جانب خدا. در این صورت مانند سایر اسرار غیبی خواهد شد و اینکه مسائل مزبور را در آیه ذکر کرده‌اند، چون غیب بودن آنها آشکارتر است یا دلیل دیگری داشته.

چهارم: مطلبی که قبلا اشاره کردیم که خداوند این امور را به طور کلی بی اینکه قابل بداء باشد به احدی اطلاع نداده، بلکه نزدیک به وقوع این مسائل، علم حتمی بودن آنها را در اختیار اولیای خود می گذارد، مانند شب قدر یا نزدیک تر از آن. این وجه نزدیک است به توصیه آیه، چنان چه اخبار زیادی شاهد آن است. چون به ناچار ملک الموت باید از زمان مرگ شخص اطلاع داشته باشد، هم چنان که اخبار نیز در این خصوص وارد شده است، همچنین فرشتگان مأمور ابر و باران نسبت به وقت بارش باران، همچنین ملائکه مدبر راجع به اوقات وقوع حوادث.

**[ترجمه]

تذییل

قال الشیخ المفید رحمه الله فی کتاب المسائل أقول إن الأئمة من آل محمد علیهم السلام قد کانوا یعرفون ضمائر بعض العباد و یعرفون ما یکون قبل کونه و لیس ذلک بواجب فی صفاتهم و لا شرطا فی إمامتهم و إنما أکرمهم الله تعالی به و أعلمهم إیاه للطف فی طاعتهم و التسجیل بإمامتهم و لیس ذلک بواجب عقلا و لکنه وجب لهم من جهة السماع فأما إطلاق القول علیهم بأنهم یعلمون الغیب فهو منکر بین الفساد لأن الوصف بذلک إنما یستحقه من علم الأشیاء بنفسه لا بعلم مستفاد و هذا لا یکون إلا الله عز و جل و علی قولی هذا جماعة أهل الإمامة إلا من شذ عنهم من المفوضة و من انتمی إلیهم من الغلاة.

**[ترجمه]شیخ مفید رحمة اللَّه علیه در کتاب مسائل می نویسد: می گویم: ائمه علیهم السّلام از آل محمد صلی الله علیه و آله گاهی از دل بعضی بندگان اطلاع داشتند و مطالبی را قبل از وقوع آنها از آینده خبر می دادند. این از شرایط امامت و صفات واجب آنها نبود. خداوند آنها را به این مزایا کرامت بخشیده بود و آنها را دارای این مزیت کرده بود تا بیشتر موجب اطاعت از ایشان و اثبات امامت ایشان شود، گرچه از لحاظ عقل لزومی ندارد، ولی این از جهت سماع لازم شده. اما اینکه به آنها نسبت علم غیب بدهیم کار زشتی است و فساد آن آشکار است، زیرا چنین نسبتی شایسته کسی است که اطلاعات را به ذات خویش داشته باشد، نه آنکه به او بیاموزند و این فقط در مورد خدا است. بر همین عقیده که ذکر کردم تمام امامی مذهبان معتقدند، مگر گروه اندکی از مفوضه و کسانی که شبیه آنهایند از غالیان .

ص: 104

**[ترجمه]

باب 5 أنهم علیهم السلام خزان الله علی علمه و حملة عرشه‌

الأخبار

«1»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَوْرَةَ بْنِ کُلَیْبٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَ اللَّهِ إِنَّا لَخُزَّانُ اللَّهِ فِی سَمَائِهِ وَ أَرْضِهِ لَا عَلَی ذَهَبٍ وَ لَا عَلَی فِضَّةٍ إِلَّا عَلَی عِلْمِهِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سورة بن کلیب گفت: حضرت باقر علیه السّلام فرمود: به خدا قسم ما گنجینه‌های خداییم در آسمان و زمین؛ نه گنجینه طلا و نقره، گنجینه علم اوییم. - . بصائر الدرجات: 29 -

**[ترجمه]

بیان

أی خزان علم السماء و علم الأرض.

**[ترجمه]منظور این است که گنجینه علم آسمان و زمین هستیم.

**[ترجمه]

«2»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ مِنَّا لَخَزَنَةَ اللَّهِ فِی الْأَرْضِ وَ خَزَنَتَهُ فِی السَّمَاءِ لَسْنَا بِخُزَّانٍ عَلَی ذَهَبٍ وَ لَا فِضَّةٍ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ثمالی از حضرت باقر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: بعضی از ما گنجینه خدا در زمین و گنجینه او در آسمانیم ما گنجینه طلا و نقره نیستیم. - . بصائر الدرجات: 29 -

**[ترجمه]

«3»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَادٍّ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ وَ اللَّهِ إِنَّا لَخُزَّانُ اللَّهِ فِی سَمَائِهِ وَ خُزَّانِهِ فِی أَرْضِهِ لَسْنَا بِخُزَّانٍ عَلَی ذَهَبٍ وَ لَا فِضَّةٍ ⁽³⁾وَ إِنَّ مِنَّا لَحَمَلَةَ الْعَرْشِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ⁽⁴⁾.

یر، بصائر الدرجات عبد الله بن محمد عن إبراهیم بن محمد عن عبد الله بن جبلة عن ذریح عن أبی عبد الله علیه السلام مثله ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ثمالی گفت: از امام باقر علیه السّلام شنیدم که می فرمود: به خدا قسم ما گنجینه خدا در آسمان و گنجینه او در زمینیم؛ ما گنجینه طلا و نقره نیستیم، بعضی از ما حاملین عرش هستیم در قیامت. - . بصائر الدرجات: 29 - 30 -

بصائر الدرجات: ذریح از حضرت صادق علیه السّلام مانند همین روایت را نقل می کند. - . بصائر الدرجات: 29 - 30 -

**[ترجمه]

«4»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِی طَالِبٍ عَنْ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا أَنْتُمْ قَالَ نَحْنُ خُزَّانُ اللَّهِ عَلَی عِلْمِ اللَّهِ نَحْنُ تَرَاجِمَةُ وَحْیِ اللَّهِ نَحْنُ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ عَلَی مَا دُونَ السَّمَاءِ وَ فَوْقَ الْأَرْضِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سدیر از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرد که به ایشان عرض کردم: فدایت شوم! شما چه هستید؟ فرمود: ما خزینه‌دار خدا برعلم او هستیم؛ ما ترجمه وحی اوییم؛ ما حجت بالغه بر پایین آسمان و روی زمین هستیم. - . بصائر الدرجات: 30 -

ص: 105

**[ترجمه]

«5»

یر، بصائر الدرجات عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ عَنْ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ نَحْنُ خُزَّانُ اللَّهِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ شِیعَتُنَا خُزَّانُنَا ⁽¹⁾.

یر، بصائر الدرجات علی بن محمد عن القاسم بن محمد عن المنقری عن موسی عن سدیر عن أبی جعفر علیه السلام و زاد فی آخره و لولانا ما عرف الله