اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

الاعتصام بأهل البیت علیهم السلام

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ..»

⁽¹⁾ آل عمران: 99

ص: 5

ص: 6

و لمّا رأیت النّاس قد ذهبت بهم*** مذاهبهم فی أبحر الغیّ و الجهل

رکبت علی اسم اللّه فی سفن النّجا*** و هم أهل بیت المصطفی خاتم الرسل

و أمسکت حبل اللّه و هو ولاءهم*** کما قد أمرنا بالتمسّک بالحبل

أبو عبد اللّه الشافعی

رشفة الصادی: 25

ص: 7

ص: 8

**[ترجمه]«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ..»

آل عمران: 99

ص: 6

و لمّا رأیت النّاس قد ذهبت بهم*** مذاهبهم فی أبحر الغیّ و الجهل

رکبت علی اسم اللّه فی سفن النّجا*** و هم أهل بیت المصطفی خاتم الرسل

و أمسکت حبل اللّه و هو ولاءهم*** کما قد أمرنا بالتمسّک بالحبل

أبو عبد اللّه الشافعی

رشفة الصادی: 25

ص: 7

ص: 8

**[ترجمه]

الحب فی اللّه و البغض فی اللّه

عن حبیش بن المعتمر، قال: دخلت علی أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام، فقلت:

السّلام علیک یا أمیر المؤمنین و رحمة اللّه و برکاته، کیف أمسیت؟ قال: أمسیت محبّا لمحبّنا و مبغضا لمبغضنا، و أمسی محبّنا مغتبطا برحمة من اللّه کان ینتظرها و أمسی عدوّنا یؤسّس بنیانه علی شفا جرف هار، فکأنّ ذلک الشفا قد انهار به فی نار جهنّم، و کأنّ أبواب الرحمة قد فتحت لأهلها، فهنیئا لأهل الرحمة رحمتهم، و التعس لأهل النّار و النّار لهم.

یا حبیش! من سرّه أن یعلم أ محبّ لنا أم مبغض فلیمتحن قلبه، فإن کان یحبّ ولیّا لنا فلیس بمبغض لنا، و إن کان یبغض ولیّا لنا فلیس بمحبّ لنا. إنّ اللّه تعالی أخذ المیثاق لمحبّینا بمودّتنا و کتب فی الذکر اسم مبغضنا، نحن النجباء و أفراطنا أفراط الأنبیاء.

بحار الأنوار: 27/ 53- 54- حدیث (6) المجالس: 197

ص: 9

عن أبی محمّد العسکریّ، عن آبائه علیهم السّلام، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لبعض أصحابه ذات یوم: یا عبد اللّه! أحبب فی اللّه و أبغض فی اللّه، و وال فی اللّه، و عاد فی اللّه، فإنّه لا تنال ولایة اللّه إلّا بذلک، و لا یجد رجل طعم الایمان- و إن کثرت صلاته و صیامه- حتی یکون کذلک، و قد صارت مؤاخاة الناس یومکم هذا أکثرها فی الدنیا، علیها یتوادّون، و علیها یتباغضون، و ذلک لا یعنی عنهم من اللّه شیئا.

فقال له: و کیف لی أن أعلم أنّی قد والیت و عادیت فی اللّه عزّ و جلّ. و من ولیّ اللّه عزّ و جلّ حتّی أوالیه؟ و من عدوّه حتّی أعادیه؟. فأشار (له) رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الی علیّ علیه السلام فقال:

أ تری هذا؟. فقال: بلی. قال: ولیّ هذا ولیّ اللّه؛ فواله. و عدوّ هذا عدوّ اللّه؛ فعاده، قال: وال ولیّ هذا و لو أنّه قاتل ابیک و ولدک، و عاد عدوّ هذا و لو أنّه أبوک أو ولدک.

تفسیر العسکریّ (علیه السلام): 18

و معانی الأخبار: 113

و عیون أخبار الرضا (علیه السلام): 161

و علل الشرائع: 58

و بحار الأنوار: 27/ 54- 55 حدیث 8

ص: 10

**[ترجمه]عن حبیش بن المعتمر، قال: دخلت علی أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام، فقلت:

السّلام علیک یا أمیر المؤمنین و رحمة اللّه و برکاته، کیف أمسیت؟ قال: أمسیت محبّا لمحبّنا و مبغضا لمبغضنا، و أمسی محبّنا مغتبطا برحمة من اللّه کان ینتظرها و أمسی عدوّنا یؤسّس بنیانه علی شفا جرف هار، فکأنّ ذلک الشفا قد انهار به فی نار جهنّم، و کأنّ أبواب الرحمة قد فتحت لأهلها، فهنیئا لأهل الرحمة رحمتهم، و التعس لأهل النّار و النّار لهم.

یا حبیش! من سرّه أن یعلم أ محبّ لنا أم مبغض فلیمتحن قلبه، فإن کان یحبّ ولیّا لنا فلیس بمبغض لنا، و إن کان یبغض ولیّا لنا فلیس بمحبّ لنا. إنّ اللّه تعالی أخذ المیثاق لمحبّینا بمودّتنا و کتب فی الذکر اسم مبغضنا، نحن النجباء و أفراطنا أفراط الأنبیاء.

بحار الأنوار: 27/ 53- 54- حدیث (6) المجالس: 197

ص: 9

عن أبی محمّد العسکریّ، عن آبائه علیهم السّلام، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لبعض أصحابه ذات یوم: یا عبد اللّه! أحبب فی اللّه و أبغض فی اللّه، و وال فی اللّه، و عاد فی اللّه، فإنّه لا تنال ولایة اللّه إلّا بذلک، و لا یجد رجل طعم الایمان- و إن کثرت صلاته و صیامه- حتی یکون کذلک، و قد صارت مؤاخاة الناس یومکم هذا أکثرها فی الدنیا، علیها یتوادّون، و علیها یتباغضون، و ذلک لا یعنی عنهم من اللّه شیئا.

فقال له: و کیف لی أن أعلم أنّی قد والیت و عادیت فی اللّه عزّ و جلّ. و من ولیّ اللّه عزّ و جلّ حتّی أوالیه؟ و من عدوّه حتّی أعادیه؟. فأشار (له) رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الی علیّ علیه السلام فقال:

أ تری هذا؟. فقال: بلی. قال: ولیّ هذا ولیّ اللّه؛ فواله. و عدوّ هذا عدوّ اللّه؛ فعاده، قال: وال ولیّ هذا و لو أنّه قاتل ابیک و ولدک، و عاد عدوّ هذا و لو أنّه أبوک أو ولدک.

تفسیر العسکریّ (علیه السلام): 18

و معانی الأخبار: 113

و عیون أخبار الرضا (علیه السلام): 161

و علل الشرائع: 58

و بحار الأنوار: 27/ 54- 55 حدیث 8

ص: 10

**[ترجمه]

مقدّمة المحقق

اشارة

بسم اللّه الرحمن الرحیم و له الحمد و به ثقتی‌

**[ترجمه]بسم اللّه الرحمن الرحیم و له الحمد و به ثقتی‌

**[ترجمه]

فی قیمة کتاب بحار الأنوار

الحمد للّه الذی هدانا لهذا و ما کنّا لنهتدی لو لا أن هدانا اللّه، فأخذ بنا الی المنهاج و الدلیل الواضح و السبیل الناجح، و وفّقنا للدین الحنیف و شریعة سیّد المرسلین صلوات اللّه علیه و علی أهل بیته الطیّبین الطاهرین، و اللعنة الدائمة الأبدیّة علی أعدائهم و ظالمیهم و غاصبی حقوقهم و منکری فضائلهم و مناقبهم و مناوئی شیعتهم من الأوّلین و الآخرین .. الی قیام یوم الدین ..

آمین یا ربّ العالمین.

أمّا بعد: ما عسانی أن أقول .. و ما ترانی أکتب .. و ما تخطّ یمینی .. عن بحر اللآلی، و منبع الأنوار (الجامع لدرر أخبار الأئمّة الأطهار) صلوات اللّه الملک العلّام علیهم، ذاک الذی کان- و لا زال- مرجعا للأعلام، و مصدرا للأنام، و مرغما للملاحدة اللئام، کما شاء له مؤلّفه القمقام قدّس اللّه روحه الطاهرة، و حشره و إیّانا مع الأئمّة الکرام، علیهم أفضل التحیّة و السلام.

نعم؛ لا یسعنی- و أنّی لی- أن أکتب عن کتاب أو کاتب- مع قصور الباع و قلّة البضاعة- عن من قلّ من حاذاه فضلا عمّن علاه، مع إجماع الکلّ

ص: 11

علی جلالته و فضله، و إطباقهم علی عظمته و علمه، و هو- بحق- آیة من آیات الرحمن فی فنون شتّی، و قمر فی السماء بین النجوم و الکواکب، إذ هو العلّامة الفهّامة، غوّاص بحار الأنوار ببیاناته، و مستخرج لآلی الأخبار بتتبّعاته، و جامع کنوز الآثار باستقصاءاته، الذی قلّ له قرین فی عصره- فضلا عن من کان قبله أو جاء بعده- إذ أفنی عمره فی ترویج الدین و إحیاء شریعة سیّد المرسلین صلوات اللّه علیه و علی آله الطیّبین، و دفع أباطیل المبطلین، و زیغ المنحرفین، و جهل الجاهلین، تصنیفا و تألیفا، و أمرا و نهیا، قامعا للمعتدین، و مزیّفا للمبدعین، و داحضا للمعاندین، و هادیا للضالّین، و مرشدا للغاوین، و رادّا للمخالفین من أهل الأهواء و البدع و الزیغ و الضلال.

و لنطوی عن ترجمته صفحا، فما فی «الفیض القدسی» لشیخنا النوریّ، و ما رصف فی أوّل المجلد الأول من موسوعته، و ما کتبه عنه کلّ من ترجم له و ألّف عنه- معاصرا کان أو متأخّرا عنه- یغنینا عن التطویل، و إن کان معتقدنا أنّ ما ذکروه فیه و عنه نزر یسیر، و أقلّ من القلیل.

و بعد کلّ هذا نعود الی کتابنا؛ فقد کان و لا زال- بحق- مصدرا لکلّ من طلب بابا من أبواب علوم آل محمّد صلوات اللّه علیه و علیهم، و منبعا لکلّ من بحث عن الحقّ و الحقیقة، إذ قد استعان به کلّ من جاء بعده، فکان عیالا علیه، و ناهلا منه .. لا لکون أکثر منابع المصنّف طاب ثراه تعدّ من الکتب المعتمدة و الأصول المعتبرة- التی لم یتسنّ الی یومنا هذا الحصول علی بعضها- فحسب .. بل لما فیه من بیانات شافیة، و تبویب رائع، و إحاطة واسعة، و منهجیة ممتازة، و هو- من ثمّ- یشبع الموضوع- الی حدّ ما- تحقیقا و تدقیقا، و بیانا و توضیحا، مع کلّ ما فیه من برمجة و تنسیق فرید فی نوعه.

فکلّ من وعی و اطّلع یعرف أنّ (البحار) موسوعة حدیثیّة نادرة، و درّة

ص: 12

فاخرة للأمّة الإسلامیة فضلا عن الطائفة المحقّة الشیعیة؛ لما حواه من فنون شتّی، و علوم غزیرة، و فوائد نفیسة، و مطالب فریدة، و غوالی لا یستغنی عنها طالب، و تروی کلّ شارب ..

و نعم ما قال شیخنا الطهرانیّ فی الذریعة: 3/ 16: .. هو الجامع الذی لم یکتب قبله و لا بعده جامع مثله؛ لاشتماله- مع جمع الأخبار- علی تحقیقات دقیقة، و بیانات و شروح لها غالبا لا توجد فی غیره، و ذلک فضل اللّه یؤتیه من یشاء ...

**[ترجمه]الحمد للّه الذی هدانا لهذا و ما کنّا لنهتدی لو لا أن هدانا اللّه، فأخذ بنا الی المنهاج و الدلیل الواضح و السبیل الناجح، و وفّقنا للدین الحنیف و شریعة سیّد المرسلین صلوات اللّه علیه و علی أهل بیته الطیّبین الطاهرین، و اللعنة الدائمة الأبدیّة علی أعدائهم و ظالمیهم و غاصبی حقوقهم و منکری فضائلهم و مناقبهم و مناوئی شیعتهم من الأوّلین و الآخرین .. الی قیام یوم الدین ..

آمین یا ربّ العالمین.

أمّا بعد: ما عسانی أن أقول .. و ما ترانی أکتب .. و ما تخطّ یمینی .. عن بحر اللآلی، و منبع الأنوار (الجامع لدرر أخبار الأئمّة الأطهار) صلوات اللّه الملک العلّام علیهم، ذاک الذی کان- و لا زال- مرجعا للأعلام، و مصدرا للأنام، و مرغما للملاحدة اللئام، کما شاء له مؤلّفه القمقام قدّس اللّه روحه الطاهرة، و حشره و إیّانا مع الأئمّة الکرام، علیهم أفضل التحیّة و السلام.

نعم؛ لا یسعنی- و أنّی لی- أن أکتب عن کتاب أو کاتب- مع قصور الباع و قلّة البضاعة- عن من قلّ من حاذاه فضلا عمّن علاه، مع إجماع الکلّ

ص: 11

علی جلالته و فضله، و إطباقهم علی عظمته و علمه، و هو- بحق- آیة من آیات الرحمن فی فنون شتّی، و قمر فی السماء بین النجوم و الکواکب، إذ هو العلّامة الفهّامة، غوّاص بحار الأنوار ببیاناته، و مستخرج لآلی الأخبار بتتبّعاته، و جامع کنوز الآثار باستقصاءاته، الذی قلّ له قرین فی عصره- فضلا عن من کان قبله أو جاء بعده- إذ أفنی عمره فی ترویج الدین و إحیاء شریعة سیّد المرسلین صلوات اللّه علیه و علی آله الطیّبین، و دفع أباطیل المبطلین، و زیغ المنحرفین، و جهل الجاهلین، تصنیفا و تألیفا، و أمرا و نهیا، قامعا للمعتدین، و مزیّفا للمبدعین، و داحضا للمعاندین، و هادیا للضالّین، و مرشدا للغاوین، و رادّا للمخالفین من أهل الأهواء و البدع و الزیغ و الضلال.

و لنطوی عن ترجمته صفحا، فما فی «الفیض القدسی» لشیخنا النوریّ، و ما رصف فی أوّل المجلد الأول من موسوعته، و ما کتبه عنه کلّ من ترجم له و ألّف عنه- معاصرا کان أو متأخّرا عنه- یغنینا عن التطویل، و إن کان معتقدنا أنّ ما ذکروه فیه و عنه نزر یسیر، و أقلّ من القلیل.

و بعد کلّ هذا نعود الی کتابنا؛ فقد کان و لا زال- بحق- مصدرا لکلّ من طلب بابا من أبواب علوم آل محمّد صلوات اللّه علیه و علیهم، و منبعا لکلّ من بحث عن الحقّ و الحقیقة، إذ قد استعان به کلّ من جاء بعده، فکان عیالا علیه، و ناهلا منه .. لا لکون أکثر منابع المصنّف طاب ثراه تعدّ من الکتب المعتمدة و الأصول المعتبرة- التی لم یتسنّ الی یومنا هذا الحصول علی بعضها- فحسب .. بل لما فیه من بیانات شافیة، و تبویب رائع، و إحاطة واسعة، و منهجیة ممتازة، و هو- من ثمّ- یشبع الموضوع- الی حدّ ما- تحقیقا و تدقیقا، و بیانا و توضیحا، مع کلّ ما فیه من برمجة و تنسیق فرید فی نوعه.

فکلّ من وعی و اطّلع یعرف أنّ (البحار) موسوعة حدیثیّة نادرة، و درّة

ص: 12

فاخرة للأمّة الإسلامیة فضلا عن الطائفة المحقّة الشیعیة؛ لما حواه من فنون شتّی، و علوم غزیرة، و فوائد نفیسة، و مطالب فریدة، و غوالی لا یستغنی عنها طالب، و تروی کلّ شارب ..

و نعم ما قال شیخنا الطهرانیّ فی الذریعة: 3/ 16: .. هو الجامع الذی لم یکتب قبله و لا بعده جامع مثله؛ لاشتماله- مع جمع الأخبار- علی تحقیقات دقیقة، و بیانات و شروح لها غالبا لا توجد فی غیره، و ذلک فضل اللّه یؤتیه من یشاء ...

**[ترجمه]

الطبع السابق للبحار و المجلد الثامن منه و أبوابه

و لنرجع الی ما نبغیه من هذه الأسطر فنقول:

طبع البحار فی خمسة و عشرین مجلدا- کما قرّره مصنّفه رحمه اللّه له- و نحن نذکر تفصیل المجلد الثامن- الذی نحن بصدده- کما جاء فی أوّل المجلد الأول منه (28/ 1- 2) قال:

و هو مشتمل علی ما وقع من الجور و الظلم و البغی و العدوان علی أئمّة الدین و أهل بیت سیّد المرسلین بعد وفاته صلوات اللّه علیه و علیهم أجمعین، و توضیح کفر المنافقین و المرتدّین الغاصبین للخلافة من أهلها، و النازعین لها من مقرّها، و أعوانهم من الملحدین، و بیان کفر الناکثین و القاسطین و المارقین، الذین اقتدوا بمن کان قبلهم من الظالمین، و حاربوا أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه و علی أولاده الطاهرین، و أنکروا حقّه- مع وضوحه، علی العالمین- و ما جری فی تلک الغزوات و ما لحقها .. الی آخره.

و نترک سرد أبواب المجلد الثامن و نقتصر علی ما جاء فی ما نخرجه هنا، و هی:

الباب الخامس: باب احتجاج أمیر المؤمنین علیه السلام علی أبی بکر و غیره فی أمر البیعة.

ص: 13

الباب السادس: منازعة أمیر المؤمنین علیه السلام و العبّاس فی المیراث.

باب ⁽¹⁾: نوادر الاحتجاج علی أبی بکر ..

باب: احتجاج سلمان و أبیّ بن کعب و غیرهما علی القوم.

باب: ما کتب أبو بکر الی جماعة یدعوهم الی البیعة، و فیه بعض أحوال ابی قحافة.

باب: إقرار أبی بکر بفضل أمیر المؤمنین علیه السلام و خلافته بعد الغصب.

باب: نزول الآیات فی أمر فدک و قصصه، و جوامع الاحتجاج فیه، و فیه قصّة خالد و عزمه علی قتل أمیر المؤمنین علیه السلام بأمر المنافقین.

باب: العلّة التی من أجلها ترک أمیر المؤمنین علیه السلام فدک.

باب: علّة قعوده علیه السلام عن قتال من تأخّر عنه من الأوّلین و قیامه الی قتال من بغی علیه من الناکثین و القاسطین و المارقین، و علّة إمهال اللّه من تقدّم علیه، و فیه علّة قیام من قام من سائر الأئمّة علیهم السلام و قعود من قعد منهم.

باب: العلّة التی من أجلها ترک الناس علیّا علیه السلام.

باب: شکایة أمیر المؤمنین علیه السلام عمّن تقدّمه من الغاصبین.

باب: آخر، فیما کتب علیه السلام الی أصحابه فی ذلک تصریحا أو تلویحا.

باب: احتجاج الحسین علیه السلام علی عمر و هو علی المنبر.

باب: فی ذکر ما کان من حیرة الناس بعد وفاة الرسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و غصب الخلافة و ظهور جهل الغاصبین و کفرهم و رجوعهم الی أمیر المؤمنین علیه السلام.

ص: 14

باب: ما أظهر عمر و أبو بکر من الندامة علی غصب الخلافة عند الموت.

باب: کفر الثلاثة و نفاقهم و فضائح أعمالهم و قبائح آثارهم و فضل التبرّی منهم و لعنهم.

باب: آخر، فیه ذکر أهل التابوت فی النار.

باب: تفصیل مطاعن أبی بکر، و الاحتجاج بها علی المخالفین بإیراد الأخبار من کتبهم.

باب: تفصیل مثالب عمر، و الاحتجاج بها علی المخالفین بإیراد الأخبار من کتبهم.

باب: نسب عمر و ولادته و وفاته و بعض نوادر أحواله، و ما جری بینه و بین أمیر المؤمنین علیه السلام.

باب: نادر.

باب: تفصیل مثالب عثمان و بدعه و الاحتجاج بها علی المخالفین بما رووه فی کتبهم و بعض أحواله.

باب: الشوری، و احتجاج أمیر المؤمنین علیه السلام علی القوم فی ذلک الیوم.

باب: احتجاج أمیر المؤمنین علیه السلام علی جماعة من المهاجرین و الأنصار .. الی آخره.

باب: ما جری بین أمیر المؤمنین علیه السلام و بین عثمان و ولاته و أعوانه و بعض أحواله.

باب: کیفیّة قتل عثمان و ما احتجّ علیه القوم فی ذلک.

باب: تبرّی أمیر المؤمنین علیه السلام من دم عثمان و عدم إنکاره أیضا .. الی آخره.

باب: ما ورد فی لعن بنی أمیّة و بنی العبّاس و کفرهم.

باب: ما ورد فی جمیع الغاصبین و المرتدّین مجملا.

ص: 15

و قد تعرّض لهذه الأبواب شیخنا الطهرانیّ فی الذریعة: 3/ 19- 20 أیضا.

و قال المصنّف طاب ثراه فی آخر کلامه السالف: .. مقتصرا فی جمیع ذلک علی نقل الأخبار و توضیحها، و الإیماء الی بعض الحجج من غیر تعرّض لبسط القول فیها و تنقیحها، و إیراد الشبه و تزییفها و تقبیحها، فإنّ ذلک ممّا یکبر به حجم الکتاب، و یورث إعراض الناس عنه و تعریضهم بالإطناب و الإسهاب ...

أقول: هذا هو الذی تعرّضنا له من المجلد الثامن من هذه الموسوعة العظیمة فی الفتن بعد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و سیرة الخلفاء، و ما وقع فی أیّامهم من الفتوح و غیرها، و کیفیة حرب الجمل و صفّین و النهروان، و شرح أحوال معاویة فی الشام و غاراته و معاملته مع أهل العراق، و ذکر أحوال بعض خواصّ أمیر المؤمنین علیه السلام و أصحابه، و شرح جملة من الأشعار المنسوبة إلیه، و شرح بعض کتبه فی اثنین و ستین بابا، و فی واحد و ستین ألف بیت- کما هو المصطلح عندهم- توجد له أکثر من نسخة خطیّة، منها؛ ما جاء فی مکتبة سبهسالار فی طهران- کما جاء فی فهرستها: 1/ 239 برقم 5319، نسخت سنة 1109 ه فی 243 ورقة، و عندنا منها مصوّرة، و غیرها. ثم إنّه طبع أوّلا فی تبریز سنة 1275 ه، ثمّ جدّد طبعه بعد ذلک فی طهران سنة 1303- 1315 ه، و أعید طبع المجلد الثامن علی الطبعة الأخیرة- بالأوفست- فی قم حدود سنة 1400 ه.

هذا و قد ترجم هذا المجلّد الی الفارسیة المولی محمّد نصیر بن المولی عبد اللّه بن المولی محمّد تقیّ المجلسی، و المولی عبد اللّه هو أخو العلّامة شیخنا المصنّف طاب ثراهما، و له ترجمة أخری باسم: مجاری الأنهار (فی ترجمة المجلد الثامن من البحار) للمولی محمّد مهدی بن محمّد شفیع الأسترآبادی المازندرانی المتوفّی سنة 1259 ه فرغ منها سنة 1247 ه، کما أنّ له ترجمة أخری لمترجم

ص: 16

مجهول توجد نسختها فی مکتبة السیّد الکلبایکانی کما ورد فی فهرس المکتبة:

2/ 30 برقم 499.

و قد اختصر البحار- و منه هذا المجلد- أکثر من مرة، منها ما قام به الشیخ حسن المیانجی- و ذکره شیخنا فی الذریعة: 4/ 423-، و آخر للمیرزا إبراهیم الخوئی- کما فی أعیان الشیعة: 7/ 30-، و ثالثة لمیرزا محمّد صادق الشیرازی، و غیرها.

کما و قد استدرک علیه جمع من أعلامنا رضوان اللّه علیهم؛ منهم المیرزا محمّد بن رجب علی الطهرانیّ العسکریّ، کتب أوّلا: مصابیح الأنوار فی فهرس أبواب البحار، ثمّ اشتغل باستدراک کل باب باب، و لا ننس سفینة البحار لشیخنا الشیخ عبّاس القمّیّ، و مستدرکاتها للشیخ علی النمازی رحمهما اللّه ..

و غیر ذلک.

و لسنا بصدد سرد أو جمع لکلّ ما هناک من تراجم و تعلیقات و حواش و مستدرکات أو نسخ خطیّة جاءت لهذه الموسوعة العظیمة و لمجلّدنا بالخصوص، و ما أوردناه غیض من فیض تعرّض لبعضه کلّ من کتب عن البحار، و جاء جملة منه فی مجلة مشکاة: 29، و غیرها.

و کان أن خصّص لهذا المجلد- فی طبعته الجدیدة- الأجزاء 28- 34، و لکن بعد طبع المجلد الثامن و العشرین منه ترک بقیة الأجزاء و شرع بطبع المجلد الخامس و الثلاثین، مهملین بقیة الأجزاء من هذا المجلد، و قد طبع أخیرا الأجزاء الثانی و الثلاثون و الثالث و الثلاثون و الرابع و الثلاثون بواسطة وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی فی إیران بتحقیق الحاجّ الشیخ محمّد باقر المحمودی، و لنا علیه عدّة ملاحظات و مؤاخذات، مع ما قام فیه من تصرّف أو حذف و تغییر و .. فما أجمل قول شیخنا الطهرانیّ فی ذریعته: 25/ 356- 357- عند حدیثه فی استدراکاته علی طبع دورة البحار علی الحروف فی 110 مجلد-، قال: بعد إسقاط بعض أقسامه تحت ضغط التیّار المتسنّن الداعی الی

ص: 17

الاتّحاد من جهة واحدة!!:

ففی الوقت الذی ألّفت فیه مئات المصنّفات و المقالات- جاوزت الثمانمائة فی العصر الحاضر- ضدّ الشیعة، و ما من تهمة و فریّة إلّا و ألصقوها بهم، و ما من أکذوبة إلّا و قذفوهم بها، و ها هی تتری علیها اللکمات و الصفعات من کلّ جانب، و نسبت إلیهم عشرات الاتّهامات و الافتراءات، نجدها قد حکم علیها أن لا تقول کلمتها و لا تنبس ببنت شفة!.

نعم؛ لقد تکالبت أید مریضة طورا، و بسیطة أخری، و مجرمة ثالثة ..

مع ما کان للسلطة الحاکمة آنذاک من دور قذر، و جور مستمرّ، و محاباة للظالمین و .. أن حرمت هذه المجلّدات من أن تری النور، و تظهر الی الساحة .. إذ تجد دورة البحار- بأجزائها المائة و عشرة و یا للأسف- مبتزّة عنها واسطة العقد، مسلوب من صدفها درّها و جوهرها.

**[ترجمه]و لنرجع الی ما نبغیه من هذه الأسطر فنقول:

طبع البحار فی خمسة و عشرین مجلدا- کما قرّره مصنّفه رحمه اللّه له- و نحن نذکر تفصیل المجلد الثامن- الذی نحن بصدده- کما جاء فی أوّل المجلد الأول منه (28/ 1- 2) قال:

و هو مشتمل علی ما وقع من الجور و الظلم و البغی و العدوان علی أئمّة الدین و أهل بیت سیّد المرسلین بعد وفاته صلوات اللّه علیه و علیهم أجمعین، و توضیح کفر المنافقین و المرتدّین الغاصبین للخلافة من أهلها، و النازعین لها من مقرّها، و أعوانهم من الملحدین، و بیان کفر الناکثین و القاسطین و المارقین، الذین اقتدوا بمن کان قبلهم من الظالمین، و حاربوا أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه و علی أولاده الطاهرین، و أنکروا حقّه- مع وضوحه، علی العالمین- و ما جری فی تلک الغزوات و ما لحقها .. الی آخره.

و نترک سرد أبواب المجلد الثامن و نقتصر علی ما جاء فی ما نخرجه هنا، و هی:

الباب الخامس: باب احتجاج أمیر المؤمنین علیه السلام علی أبی بکر و غیره فی أمر البیعة.

ص: 13

الباب السادس: منازعة أمیر المؤمنین علیه السلام و العبّاس فی المیراث.

باب - هذه الأبواب رقمت فی طبعتنا هذه.

باب: احتجاج سلمان و أبیّ بن کعب و غیرهما علی القوم.

باب: ما کتب أبو بکر الی جماعة یدعوهم الی البیعة، و فیه بعض أحوال ابی قحافة.

باب: إقرار أبی بکر بفضل أمیر المؤمنین علیه السلام و خلافته بعد الغصب.

باب: نزول الآیات فی أمر فدک و قصصه، و جوامع الاحتجاج فیه، و فیه قصّة خالد و عزمه علی قتل أمیر المؤمنین علیه السلام بأمر المنافقین.

باب: العلّة التی من أجلها ترک أمیر المؤمنین علیه السلام فدک.

باب: علّة قعوده علیه السلام عن قتال من تأخّر عنه من الأوّلین و قیامه الی قتال من بغی علیه من الناکثین و القاسطین و المارقین، و علّة إمهال اللّه من تقدّم علیه، و فیه علّة قیام من قام من سائر الأئمّة علیهم السلام و قعود من قعد منهم.

باب: العلّة التی من أجلها ترک الناس علیّا علیه السلام.

باب: شکایة أمیر المؤمنین علیه السلام عمّن تقدّمه من الغاصبین.

باب: آخر، فیما کتب علیه السلام الی أصحابه فی ذلک تصریحا أو تلویحا.

باب: احتجاج الحسین علیه السلام علی عمر و هو علی المنبر.

باب: فی ذکر ما کان من حیرة الناس بعد وفاة الرسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و غصب الخلافة و ظهور جهل الغاصبین و کفرهم و رجوعهم الی أمیر المؤمنین علیه السلام.

باب: ما أظهر عمر و أبو بکر من الندامة علی غصب الخلافة عند الموت.

باب: کفر الثلاثة و نفاقهم و فضائح أعمالهم و قبائح آثارهم و فضل التبرّی منهم و لعنهم.

باب: آخر، فیه ذکر أهل التابوت فی النار.

باب: تفصیل مطاعن أبی بکر، و الاحتجاج بها علی المخالفین بإیراد الأخبار من کتبهم.

باب: تفصیل مثالب عمر، و الاحتجاج بها علی المخالفین بإیراد الأخبار من کتبهم.

باب: نسب عمر و ولادته و وفاته و بعض نوادر أحواله، و ما جری بینه و بین أمیر المؤمنین علیه السلام.

باب: نادر.

باب: تفصیل مثالب عثمان و بدعه و الاحتجاج بها علی المخالفین بما رووه فی کتبهم و بعض أحواله.

باب: الشوری، و احتجاج أمیر المؤمنین علیه السلام علی القوم فی ذلک الیوم.

باب: احتجاج أمیر المؤمنین علیه السلام علی جماعة من المهاجرین و الأنصار .. الی آخره.

باب: ما جری بین أمیر المؤمنین علیه السلام و بین عثمان و ولاته و أعوانه و بعض أحواله.

باب: کیفیّة قتل عثمان و ما احتجّ علیه القوم فی ذلک.

باب: تبرّی أمیر المؤمنین علیه السلام من دم عثمان و عدم إنکاره أیضا .. الی آخره.

باب: ما ورد فی لعن بنی أمیّة و بنی العبّاس و کفرهم.

باب: ما ورد فی جمیع الغاصبین و المرتدّین مجملا.

ص: 15

و قد تعرّض لهذه الأبواب شیخنا الطهرانیّ فی الذریعة: 3/ 19- 20 أیضا.

و قال المصنّف طاب ثراه فی آخر کلامه السالف: .. مقتصرا فی جمیع ذلک علی نقل الأخبار و توضیحها، و الإیماء الی بعض الحجج من غیر تعرّض لبسط القول فیها و تنقیحها، و إیراد الشبه و تزییفها و تقبیحها، فإنّ ذلک ممّا یکبر به حجم الکتاب، و یورث إعراض الناس عنه و تعریضهم بالإطناب و الإسهاب ...

أقول: هذا هو الذی تعرّضنا له من المجلد الثامن من هذه الموسوعة العظیمة فی الفتن بعد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و سیرة الخلفاء، و ما وقع فی أیّامهم من الفتوح و غیرها، و کیفیة حرب الجمل و صفّین و النهروان، و شرح أحوال معاویة فی الشام و غاراته و معاملته مع أهل العراق، و ذکر أحوال بعض خواصّ أمیر المؤمنین علیه السلام و أصحابه، و شرح جملة من الأشعار المنسوبة إلیه، و شرح بعض کتبه فی اثنین و ستین بابا، و فی واحد و ستین ألف بیت- کما هو المصطلح عندهم- توجد له أکثر من نسخة خطیّة، منها؛ ما جاء فی مکتبة سبهسالار فی طهران- کما جاء فی فهرستها: 1/ 239 برقم 5319، نسخت سنة 1109 ه فی 243 ورقة، و عندنا منها مصوّرة، و غیرها. ثم إنّه طبع أوّلا فی تبریز سنة 1275 ه، ثمّ جدّد طبعه بعد ذلک فی طهران سنة 1303- 1315 ه، و أعید طبع المجلد الثامن علی الطبعة الأخیرة- بالأوفست- فی قم حدود سنة 1400 ه.

هذا و قد ترجم هذا المجلّد الی الفارسیة المولی محمّد نصیر بن المولی عبد اللّه بن المولی محمّد تقیّ المجلسی، و المولی عبد اللّه هو أخو العلّامة شیخنا المصنّف طاب ثراهما، و له ترجمة أخری باسم: مجاری الأنهار (فی ترجمة المجلد الثامن من البحار) للمولی محمّد مهدی بن محمّد شفیع الأسترآبادی المازندرانی المتوفّی سنة 1259 ه فرغ منها سنة 1247 ه، کما أنّ له ترجمة أخری لمترجم

ص: 16

مجهول توجد نسختها فی مکتبة السیّد الکلبایکانی کما ورد فی فهرس المکتبة:

2/ 30 برقم 499.

و قد اختصر البحار- و منه هذا المجلد- أکثر من مرة، منها ما قام به الشیخ حسن المیانجی- و ذکره شیخنا فی الذریعة: 4/ 423-، و آخر للمیرزا إبراهیم الخوئی- کما فی أعیان الشیعة: 7/ 30-، و ثالثة لمیرزا محمّد صادق الشیرازی، و غیرها.

کما و قد استدرک علیه جمع من أعلامنا رضوان اللّه علیهم؛ منهم المیرزا محمّد بن رجب علی الطهرانیّ العسکریّ، کتب أوّلا: مصابیح الأنوار فی فهرس أبواب البحار، ثمّ اشتغل باستدراک کل باب باب، و لا ننس سفینة البحار لشیخنا الشیخ عبّاس القمّیّ، و مستدرکاتها للشیخ علی النمازی رحمهما اللّه ..

و غیر ذلک.

و لسنا بصدد سرد أو جمع لکلّ ما هناک من تراجم و تعلیقات و حواش و مستدرکات أو نسخ خطیّة جاءت لهذه الموسوعة العظیمة و لمجلّدنا بالخصوص، و ما أوردناه غیض من فیض تعرّض لبعضه کلّ من کتب عن البحار، و جاء جملة منه فی مجلة مشکاة: 29، و غیرها.

و کان أن خصّص لهذا المجلد- فی طبعته الجدیدة- الأجزاء 28- 34، و لکن بعد طبع المجلد الثامن و العشرین منه ترک بقیة الأجزاء و شرع بطبع المجلد الخامس و الثلاثین، مهملین بقیة الأجزاء من هذا المجلد، و قد طبع أخیرا الأجزاء الثانی و الثلاثون و الثالث و الثلاثون و الرابع و الثلاثون بواسطة وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی فی إیران بتحقیق الحاجّ الشیخ محمّد باقر المحمودی، و لنا علیه عدّة ملاحظات و مؤاخذات، مع ما قام فیه من تصرّف أو حذف و تغییر و .. فما أجمل قول شیخنا الطهرانیّ فی ذریعته: 25/ 356- 357- عند حدیثه فی استدراکاته علی طبع دورة البحار علی الحروف فی 110 مجلد-، قال: بعد إسقاط بعض أقسامه تحت ضغط التیّار المتسنّن الداعی الی

ص: 17

الاتّحاد من جهة واحدة!!:

ففی الوقت الذی ألّفت فیه مئات المصنّفات و المقالات- جاوزت الثمانمائة فی العصر الحاضر- ضدّ الشیعة، و ما من تهمة و فریّة إلّا و ألصقوها بهم، و ما من أکذوبة إلّا و قذفوهم بها، و ها هی تتری علیها اللکمات و الصفعات من کلّ جانب، و نسبت إلیهم عشرات الاتّهامات و الافتراءات، نجدها قد حکم علیها أن لا تقول کلمتها و لا تنبس ببنت شفة!.

نعم؛ لقد تکالبت أید مریضة طورا، و بسیطة أخری، و مجرمة ثالثة ..

مع ما کان للسلطة الحاکمة آنذاک من دور قذر، و جور مستمرّ، و محاباة للظالمین و .. أن حرمت هذه المجلّدات من أن تری النور، و تظهر الی الساحة .. إذ تجد دورة البحار- بأجزائها المائة و عشرة و یا للأسف- مبتزّة عنها واسطة العقد، مسلوب من صدفها درّها و جوهرها.

**[ترجمه]

دواعی نشری لهذه الفصول

ثمّ إنّه من دواعی نشری لهذه الفصول- و هی کثیرة جدّا- ما أعتقده و أدین ربّی به من أنّه سبحانه و تعالی لا یقبل من عباده صرف الإقرار بتوحیده إلّا بعد نفی کلّ إله و صنم یعبد من دونه، و بذا جاءت کلمة التوحید (لا إله إلّا اللّه) بل قدّم النفی علی الإثبات، کما أنّه- عزّ اسمه- لم یقبل صرف الإقرار بنبوّة نبیّنا الخاتم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إلّا بعد نفی کلّ مدّعی النبوّة کمسیلمة و سجاح و الأسود العنسی و أشباههم، فکذا لا تقبل الإمامة الخاصّة لسیّدنا و مولانا أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام إلّا بعد النفی و الجحد و البراءة من کلّ من نصب نفسه للأمّة دونه.

و بعبارة أخری؛ إنّ التوحید مرکّب من جزءین؛ إیجابیّ و سلبی، یجمعهما کلمة التوحید، فمن ادّعی الربوبیّة أو عبد غیره سبحانه استوجب البراءة منه، و کذلک النبوّة لا تتمّ إلّا بالقول بأنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله هو الرسول، و من

ص: 18

ادّعاها غیره استوجب البراءة منه، فکذا القول بالإمامة فإنّها لا تتمّ إلّا بالقول بأنّ أمیر المؤمنین علیه السلام هو الإمام حقّا و البراءة ممّن ادّعاها نظیر من ادّعی الألوهیّة و الرسالة کاذبا، و بذا یتمّ الإیمان.

و کما أنّ ربّنا هو مرسل رسولنا؛ فهو الذی عیّن له وصیّا و خلیفة، و من لم یقلّ بذلک فقد خالفنا فی أصول دیننا فضلا عن أصول مذهبنا.

**[ترجمه]ثمّ إنّه من دواعی نشری لهذه الفصول- و هی کثیرة جدّا- ما أعتقده و أدین ربّی به من أنّه سبحانه و تعالی لا یقبل من عباده صرف الإقرار بتوحیده إلّا بعد نفی کلّ إله و صنم یعبد من دونه، و بذا جاءت کلمة التوحید (لا إله إلّا اللّه) بل قدّم النفی علی الإثبات، کما أنّه- عزّ اسمه- لم یقبل صرف الإقرار بنبوّة نبیّنا الخاتم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إلّا بعد نفی کلّ مدّعی النبوّة کمسیلمة و سجاح و الأسود العنسی و أشباههم، فکذا لا تقبل الإمامة الخاصّة لسیّدنا و مولانا أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام إلّا بعد النفی و الجحد و البراءة من کلّ من نصب نفسه للأمّة دونه.

و بعبارة أخری؛ إنّ التوحید مرکّب من جزءین؛ إیجابیّ و سلبی، یجمعهما کلمة التوحید، فمن ادّعی الربوبیّة أو عبد غیره سبحانه استوجب البراءة منه، و کذلک النبوّة لا تتمّ إلّا بالقول بأنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله هو الرسول، و من

ص: 18

ادّعاها غیره استوجب البراءة منه، فکذا القول بالإمامة فإنّها لا تتمّ إلّا بالقول بأنّ أمیر المؤمنین علیه السلام هو الإمام حقّا و البراءة ممّن ادّعاها نظیر من ادّعی الألوهیّة و الرسالة کاذبا، و بذا یتمّ الإیمان.

و کما أنّ ربّنا هو مرسل رسولنا؛ فهو الذی عیّن له وصیّا و خلیفة، و من لم یقلّ بذلک فقد خالفنا فی أصول دیننا فضلا عن أصول مذهبنا.

**[ترجمه]

قول بعض الشیعة لبعض الناصبة فی محاورته له فی فضل آل محمّد علیهم السلام

و یحلو لی أن أورد نتفا ممّا جاء فی کتب السابقین مثل ما ذکره السیّد المرتضی علم الهدی فی کتابه «الفصول المختارة»: 1/ 21 عن قول بعض الشیعة لبعض الناصبة- فی محاورته له فی فضل آل محمّد علیهم السلام-: ..

أ رأیت لو بعث اللّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أین تری کان یحطّ رحله و ثقله؟، فقال له الناصب: کان یحطّه فی أهله و ولده. فقال له الشیعیّ: فإنّی قد حططت هوای حیث یحطّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رحله و ثقله ..

و جاء فیه أیضا (1/ 7- 9)- و کم له من نظیر- و إلیک نصّ کلامه فی أکثر من محاورة له طاب رمسه، قال:

و من کلام الشیخ أدام اللّه عزّه فی إبطال إمامة أبی بکر من جهة الإجماع:

سأله المعروف ب: الکتبی، فقال له: ما الدلیل علی فساد إمامة أبی بکر؟، فقال له: الأدلّة علی ذلک کثیرة، و أنا أذکر لک منها دلیلا یقرب الی فهمک، و هو أنّ الأمّة مجمعة علی أنّ الامام لا یحتاج الی إمام، و قد أجمعت الأمّة علی أنّ أبا بکر قال علی المنبر: (و لیتکم و لست بخیرکم فإن استقمت فاتّبعونی و إن اعوججت فقوّمونی)، فاعترف بحاجته الی رعیّته، و فقره إلیهم فی تدبیره. و لا خلاف بین ذوی العقول أنّ من احتاج الی رعیّته فهو الی الامام أحوج، و إذا ثبت حاجة أبی بکر الی الإمام بطلت إمامته بالإجماع المنعقد علی أنّ الإمام لا یحتاج الی

ص: 19

إمام، فلم یدر الکتبی بم یعترض، و کان بالحضرة رجل من المعتزلة یعرف ب:

عرزالة، فقال: ما أنکرت علی من قال لک إنّ الأمّة أیضا مجمعة علی أنّ القاضی لا یحتاج الی قاض، و الأمیر لا یحتاج الی أمیر، فیجب علی هذا الأصل أن توجب عصمة الأمراء و القضاة أو یخرج عن الإجماع.

فقال له الشیخ أدام اللّه عزّه: إنّ سکوت الأول أحسن من کلامک هذا، و ما کنت أظنّ أنّه یذهب علیک الخطأ فی هذا الفصل، أو تحمل نفسک علیه مع العلم بوهنه؛ و ذلک أنّه لا إجماع فیما ذکرت، بل الإجماع فی ضدّه، لأنّ الأمّة متّفقة علی أنّ القاضی- الذی هو دون الإمام- یحتاج الی قاض هو الإمام، و الأمیر من قبل الإمام یحتاج الی أمیر هو الإمام، و ذلک مسقط ما تعلّقت به، اللّهم إلّا أن تکون أشرت بالأمیر و القاضی الی نفس الإمام فهو کما وصفت غیر محتاج الی قاض یتقدّمه أو أمیر علیه، و إنّما استغنی عن ذلک لعصمته و کماله، فأین موضع إلزامک عافاک اللّه؟! فلم یأت بشی‌ء.

و من کلام الشیخ أدام اللّه عزّه- أیضا-: سأل رجل من المعتزلة یعرف ب: أبی عمرو الشطوی، فقال له: أ لیس قد أجمعت الأمّة علی أنّ أبا بکر و عمر کان ظاهرهما الإسلام؟.

فقال له الشیخ: نعم؛ قد أجمعوا علی أنّهما قد کانا علی ظاهر الإسلام زمانا، فأمّا أن یکونوا مجمعین علی أنّهما کانا فی سائر أحوالهما علی ظاهر الإسلام، فلیس فی هذا إجماع، للاتّفاق علی أنّهما کانا علی الشرک، و لوجود طائفة کثیرة العدد تقول: إنّهما کانا بعد إظهارهما الإسلام علی ظاهر کفر بجحد النصّ. و إنّه کان یظهر منهما النفاق فی حیاة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فقال الشطوی (الشوطی) : قد بطل ما أردت أن أورده علی هذا السؤال بما أوردت، و کنت أظنّ أنّک (لا) تطلق القول علی ما سألتک.

فقال له الشیخ أدام اللّه عزّه: قد سمعت ما عندی؛ و قد علمت ما الذی أردت، فلم أمکنک منه، و لکنّی أنا أضطرّک الی الوقوع فیما ظننت أنّک

ص: 20

توقع خصمک فیه، أ لیس الأمّة مجمعة علی أنّه من اعترف بالشکّ فی دین اللّه عزّ و جلّ و الریب فی نبوّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فقد اعترف بالکفر و أقرّ به علی نفسه؟. فقال: بلی.

فقال له الشیخ أدام اللّه عزّه: فإنّ الأمّة مجمعة (مجتمعة) لا خلاف بینها علی أنّ عمر بن الخطّاب قال: ما شککت منذ یوم أسلمت إلّا یوم قاضی فیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أهل مکّة، فإنّی جئت إلیه فقلت له: یا رسول اللّه! أ لست بنبیّ؟! فقال: بلی، فقلت: ألسنا بالمؤمنین؟! قال: بلی، فقلت (له) : فعلی م تعطی هذه الدنیّة من نفسک؟! فقال: إنّها لیست بدنیّة، و لکنّها خیر لک، فقلت له: أ لیس قد وعدتنا أن ندخل مکّة؟! قال: بلی، قلت: فما بالنا لا ندخلها؟!، قال: أو وعدتک أن تدخلها العام؟!، قلت: لا، قال:

فسندخلها إن شاء اللّه تعالی، فاعترف بشکّه فی دین اللّه و نبوّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم .. و ذکر مواضع شکوکه و بیّن عن جهاتها، و إذا کان الأمر علی ما وصفناه فقد حصل الإجماع علی کفره بعد إظهار الإیمان، و اعترافه بموجب ذلک علی نفسه، ثمّ ادّعی خصومنا من الناصبة أنّه تیقّن بعد الشکّ و رجع الی الإیمان بعد الکفر، فأطرحنا قولهم لعدم البرهان (منهم) علیه و اعتمدنا علی الإجماع فیما ذکرناه، فلم یأت بشی‌ء أکثر من أن قال: ما کنت أظنّ أحدا یدّعی الإجماع علی کفر عمر بن الخطّاب حتّی الآن.

و أورده العلّامة المجلسی فی بحار الأنوار: 10/ 413- 414.

**[ترجمه]و یحلو لی أن أورد نتفا ممّا جاء فی کتب السابقین مثل ما ذکره السیّد المرتضی علم الهدی فی کتابه «الفصول المختارة»: 1/ 21 عن قول بعض الشیعة لبعض الناصبة- فی محاورته له فی فضل آل محمّد علیهم السلام-: ..

أ رأیت لو بعث اللّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أین تری کان یحطّ رحله و ثقله؟، فقال له الناصب: کان یحطّه فی أهله و ولده. فقال له الشیعیّ: فإنّی قد حططت هوای حیث یحطّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رحله و ثقله ..

و جاء فیه أیضا (1/ 7- 9)- و کم له من نظیر- و إلیک نصّ کلامه فی أکثر من محاورة له طاب رمسه، قال:

و من کلام الشیخ أدام اللّه عزّه فی إبطال إمامة أبی بکر من جهة الإجماع:

سأله المعروف ب: الکتبی، فقال له: ما الدلیل علی فساد إمامة أبی بکر؟، فقال له: الأدلّة علی ذلک کثیرة، و أنا أذکر لک منها دلیلا یقرب الی فهمک، و هو أنّ الأمّة مجمعة علی أنّ الامام لا یحتاج الی إمام، و قد أجمعت الأمّة علی أنّ أبا بکر قال علی المنبر: (و لیتکم و لست بخیرکم فإن استقمت فاتّبعونی و إن اعوججت فقوّمونی)، فاعترف بحاجته الی رعیّته، و فقره إلیهم فی تدبیره. و لا خلاف بین ذوی العقول أنّ من احتاج الی رعیّته فهو الی الامام أحوج، و إذا ثبت حاجة أبی بکر الی الإمام بطلت إمامته بالإجماع المنعقد علی أنّ الإمام لا یحتاج الی

ص: 19

إمام، فلم یدر الکتبی بم یعترض، و کان بالحضرة رجل من المعتزلة یعرف ب:

عرزالة، فقال: ما أنکرت علی من قال لک إنّ الأمّة أیضا مجمعة علی أنّ القاضی لا یحتاج الی قاض، و الأمیر لا یحتاج الی أمیر، فیجب علی هذا الأصل أن توجب عصمة الأمراء و القضاة أو یخرج عن الإجماع.

فقال له الشیخ أدام اللّه عزّه: إنّ سکوت الأول أحسن من کلامک هذا، و ما کنت أظنّ أنّه یذهب علیک الخطأ فی هذا الفصل، أو تحمل نفسک علیه مع العلم بوهنه؛ و ذلک أنّه لا إجماع فیما ذکرت، بل الإجماع فی ضدّه، لأنّ الأمّة متّفقة علی أنّ القاضی- الذی هو دون الإمام- یحتاج الی قاض هو الإمام، و الأمیر من قبل الإمام یحتاج الی أمیر هو الإمام، و ذلک مسقط ما تعلّقت به، اللّهم إلّا أن تکون أشرت بالأمیر و القاضی الی نفس الإمام فهو کما وصفت غیر محتاج الی قاض یتقدّمه أو أمیر علیه، و إنّما استغنی عن ذلک لعصمته و کماله، فأین موضع إلزامک عافاک اللّه؟! فلم یأت بشی‌ء.

و من کلام الشیخ أدام اللّه عزّه- أیضا-: سأل رجل من المعتزلة یعرف ب: أبی عمرو الشطوی، فقال له: أ لیس قد أجمعت الأمّة علی أنّ أبا بکر و عمر کان ظاهرهما الإسلام؟.

فقال له الشیخ: نعم؛ قد أجمعوا علی أنّهما قد کانا علی ظاهر الإسلام زمانا، فأمّا أن یکونوا مجمعین علی أنّهما کانا فی سائر أحوالهما علی ظاهر الإسلام، فلیس فی هذا إجماع، للاتّفاق علی أنّهما کانا علی الشرک، و لوجود طائفة کثیرة العدد تقول: إنّهما کانا بعد إظهارهما الإسلام علی ظاهر کفر بجحد النصّ. و إنّه کان یظهر منهما النفاق فی حیاة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فقال الشطوی (الشوطی) : قد بطل ما أردت أن أورده علی هذا السؤال بما أوردت، و کنت أظنّ أنّک (لا) تطلق القول علی ما سألتک.

فقال له الشیخ أدام اللّه عزّه: قد سمعت ما عندی؛ و قد علمت ما الذی أردت، فلم أمکنک منه، و لکنّی أنا أضطرّک الی الوقوع فیما ظننت أنّک

ص: 20

توقع خصمک فیه، أ لیس الأمّة مجمعة علی أنّه من اعترف بالشکّ فی دین اللّه عزّ و جلّ و الریب فی نبوّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فقد اعترف بالکفر و أقرّ به علی نفسه؟. فقال: بلی.

فقال له الشیخ أدام اللّه عزّه: فإنّ الأمّة مجمعة (مجتمعة) لا خلاف بینها علی أنّ عمر بن الخطّاب قال: ما شککت منذ یوم أسلمت إلّا یوم قاضی فیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أهل مکّة، فإنّی جئت إلیه فقلت له: یا رسول اللّه! أ لست بنبیّ؟! فقال: بلی، فقلت: ألسنا بالمؤمنین؟! قال: بلی، فقلت (له) : فعلی م تعطی هذه الدنیّة من نفسک؟! فقال: إنّها لیست بدنیّة، و لکنّها خیر لک، فقلت له: أ لیس قد وعدتنا أن ندخل مکّة؟! قال: بلی، قلت: فما بالنا لا ندخلها؟!، قال: أو وعدتک أن تدخلها العام؟!، قلت: لا، قال:

فسندخلها إن شاء اللّه تعالی، فاعترف بشکّه فی دین اللّه و نبوّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم .. و ذکر مواضع شکوکه و بیّن عن جهاتها، و إذا کان الأمر علی ما وصفناه فقد حصل الإجماع علی کفره بعد إظهار الإیمان، و اعترافه بموجب ذلک علی نفسه، ثمّ ادّعی خصومنا من الناصبة أنّه تیقّن بعد الشکّ و رجع الی الإیمان بعد الکفر، فأطرحنا قولهم لعدم البرهان (منهم) علیه و اعتمدنا علی الإجماع فیما ذکرناه، فلم یأت بشی‌ء أکثر من أن قال: ما کنت أظنّ أحدا یدّعی الإجماع علی کفر عمر بن الخطّاب حتّی الآن.

و أورده العلّامة المجلسی فی بحار الأنوار: 10/ 413- 414.

**[ترجمه]

قضیّة الوحدة بین المسلمین مسألة عقلیّة

ثمّ إنّ قضیّة الوحدة بین المسلمین ما هی إلّا مسألة عقلیّة قبل أن تکون نصیّة، و فریضة شرعیّة قبل أن تکون مسئولیّة اجتماعیّة، و هی- علی کلّ حال- لا یمکن التعامی و التغاضی عنها أو غضّ الطرف عنها بعد قوله سبحانه و تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا (آل عمران: 99) بذا أمر

ص: 21

سبحانه- علی أن یکون حبل اللّه هو علیّ علیه السلام و ولده کما صرّحت به نصوص العامّة فضلا عن الخاصّة، و قد سلفت فی دیباجة الکتاب.

و توعّد عزّ اسمه علی التهاون بالوحدة و تضییعها بالعذاب العظیم، فقال تعالی: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ (آل عمران: 105).

فالوحدة بین المسلمین یجب أن تفهم علی أنّها قضیّة رسالیّة أساسیّة لا سیاسیّة وقتیة، و هی ذات أبعاد متشعّبة فرّط بها قوم و أفرط آخرون، مع کلّ ما لها من الأهمیّة، و فی لزوم حمایتها و الحرص علیها، إلّا أنّه- و یا للأسف- قد خلط بین الوحدة السیاسیة و الدینیّة، حتی جرأ البعض- ممّن لا بصیرة له- فقال بوحدة الأدیان بعد أن فرغ من وحدة المذاهب!!.

فلیست الوحدة هی کون الباطل حقّا و لا الحقّ باطلا «فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ» و «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ»، بل المنهج التحقیقی و الموضوعیّة العلمیّة تستدعی الباحث عن الحقیقة أن یفحص و یبحث ... ثم یستنتج من رسالة السماء ما هو واجبه و ما تملیه علیه فریضته، لا أنّه تحت شعار حفظ الوحدة یهمل کلّ الفروع و الأصول التی یلقاها خلال بحثه و تفتیشه، بل ینسی- و یا للعار- الحقیقة و الحقّ، بل یلتزم الضلالة و الباطل متذرّعا بهذه اللفظة ..

و هذا ما وجدناه عند بعض ممّن شارکنا باسم المذهب.

إذ البحث العلمی یتوخّی دوما الحقائق المجرّدة عن أیّة مواقف مسبقة، أو التزامات نسبیّة، أو شعائر و عادات موروثة، أو أیّة اعتبارات تصرفه عن مسیره العلمی.

فهل- یا تری- تجنّب الفرقة و الخلاف و التمسّک بالوحدة و الوفاق یلزم منه توافق الجمیع حتّی فیما اختلفوا فیه؟!.

و هل معنی الوحدة هی حفظ جمیع الخلافات و أسبابها و دواعیها و جذورها الی الأبد ..؟!.

ص: 22

و هل معنی الوحدة هو مجرّد مجاملات و تملّق و تزلّف بعضنا لبعض ..؟!.

و هل هذا إلّا تجدید للنزاعات الطائفیّة و تعمیق الفرقة و تصحیح الخلاف، و فوق ذلک قتل بعضنا البعض بحجّة العمل بما سار علیه رجال السلف ..؟!.

و هل هذا إلّا إبقاء للخلافات و حفظا لجذوره حیّة طریّة فینا ما حیینا، کما هو واقعنا الیوم؟!.

و لبّ المقال؛ إنّه متی کان التمسّک بأسباب الشقاق و الخلاف هو الجامع المحقّق لدواعی الانسجام و الوحدة ..؟!.

و حرام علینا استغلال شعار «الوحدة الإسلامیة» لقتل روح التفکیر الحرّ و البحث العلمی و التصدّی للمسئولیّة الشرعیّة، و تحجیر عقولنا، و إماتة الحقائق متذرّعین بهذه الذریعة لقتل الموقف القائم عن بصیرة و وعی!.

و مسعانا و عقیدتنا و مسئولیّتنا- لو کنّا مسلمین- تتلخّص فی حفظ الدین الحنیف کما أرادته السماء لنا، و قام الدلیل بالالتزام بالموقف الحقّ الثابت الذی لا غبار علیه، و حمایته بالغالی و الرخیص، و طرح جمیع الأفکار علی طاولة التشریح و الدقّة فی الدلیل، سواء وافق میول الأشخاص و أهواءهم أم خالفها.

و لیس معنی هذا- و العیاذ باللّه- هو الإفراط- تحت هذه الذریعة- لتعمیق الخلافات المذهبیّة، و تغذیة الروح الطائفیّة البغیضة. فلو أخذنا بنظر الاعتبار وحدة العقیدة و المبدأ، و اتّحاد مصادر التشریع، و الاتّفاق علی جملة من فروع الدین، و فوق هذا وحدة المصیر و الهدف، و العدوّ المشترک و .. لأمکن بها إزاحة الکثیر من العقبات التی تحول دون تفاهمنا، و بذا یحفظ المسلم حقوق أخیه المسلم بما بیّنه الشارع المقدّس فی مئات النصوص .. من حرمة دمه و ماله و عرضه .. هذا عدا ما هناک من أحکام أخلاقیّة و آداب إسلامیّة فرضها علیه؛ کحرمة سبّه- و کونه فسوقا-، و قتاله- و کونه کفرا-، و غشّه- و عدّه حراما-، و الغدر به- و صیرورته غیلة-، و .. هذا مع ما أمر به الشارع من الوفاء بوعده،

ص: 23

و إفشاء السلام علیه، و عیادة مریضه، و تشییع جنازته، و إکرامه و احترامه و ..

بل هما کأعضاء الجسد الواحد یشدّ بعضه بعضا .. و یحبّ له ما یحبّ لنفسه و یکره له ما یکره لها ..

**[ترجمه]ثمّ إنّ قضیّة الوحدة بین المسلمین ما هی إلّا مسألة عقلیّة قبل أن تکون نصیّة، و فریضة شرعیّة قبل أن تکون مسئولیّة اجتماعیّة، و هی- علی کلّ حال- لا یمکن التعامی و التغاضی عنها أو غضّ الطرف عنها بعد قوله سبحانه و تعالی: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا (آل عمران: 99) بذا أمر

ص: 21

سبحانه- علی أن یکون حبل اللّه هو علیّ علیه السلام و ولده کما صرّحت به نصوص العامّة فضلا عن الخاصّة، و قد سلفت فی دیباجة الکتاب.

و توعّد عزّ اسمه علی التهاون بالوحدة و تضییعها بالعذاب العظیم، فقال تعالی: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ (آل عمران: 105).

فالوحدة بین المسلمین یجب أن تفهم علی أنّها قضیّة رسالیّة أساسیّة لا سیاسیّة وقتیة، و هی ذات أبعاد متشعّبة فرّط بها قوم و أفرط آخرون، مع کلّ ما لها من الأهمیّة، و فی لزوم حمایتها و الحرص علیها، إلّا أنّه- و یا للأسف- قد خلط بین الوحدة السیاسیة و الدینیّة، حتی جرأ البعض- ممّن لا بصیرة له- فقال بوحدة الأدیان بعد أن فرغ من وحدة المذاهب!!.

فلیست الوحدة هی کون الباطل حقّا و لا الحقّ باطلا «فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ» و «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ»، بل المنهج التحقیقی و الموضوعیّة العلمیّة تستدعی الباحث عن الحقیقة أن یفحص و یبحث ... ثم یستنتج من رسالة السماء ما هو واجبه و ما تملیه علیه فریضته، لا أنّه تحت شعار حفظ الوحدة یهمل کلّ الفروع و الأصول التی یلقاها خلال بحثه و تفتیشه، بل ینسی- و یا للعار- الحقیقة و الحقّ، بل یلتزم الضلالة و الباطل متذرّعا بهذه اللفظة ..

و هذا ما وجدناه عند بعض ممّن شارکنا باسم المذهب.

إذ البحث العلمی یتوخّی دوما الحقائق المجرّدة عن أیّة مواقف مسبقة، أو التزامات نسبیّة، أو شعائر و عادات موروثة، أو أیّة اعتبارات تصرفه عن مسیره العلمی.

فهل- یا تری- تجنّب الفرقة و الخلاف و التمسّک بالوحدة و الوفاق یلزم منه توافق الجمیع حتّی فیما اختلفوا فیه؟!.

و هل معنی الوحدة هی حفظ جمیع الخلافات و أسبابها و دواعیها و جذورها الی الأبد ..؟!.

ص: 22

و هل معنی الوحدة هو مجرّد مجاملات و تملّق و تزلّف بعضنا لبعض ..؟!.

و هل هذا إلّا تجدید للنزاعات الطائفیّة و تعمیق الفرقة و تصحیح الخلاف، و فوق ذلک قتل بعضنا البعض بحجّة العمل بما سار علیه رجال السلف ..؟!.

و هل هذا إلّا إبقاء للخلافات و حفظا لجذوره حیّة طریّة فینا ما حیینا، کما هو واقعنا الیوم؟!.

و لبّ المقال؛ إنّه متی کان التمسّک بأسباب الشقاق و الخلاف هو الجامع المحقّق لدواعی الانسجام و الوحدة ..؟!.

و حرام علینا استغلال شعار «الوحدة الإسلامیة» لقتل روح التفکیر الحرّ و البحث العلمی و التصدّی للمسئولیّة الشرعیّة، و تحجیر عقولنا، و إماتة الحقائق متذرّعین بهذه الذریعة لقتل الموقف القائم عن بصیرة و وعی!.

و مسعانا و عقیدتنا و مسئولیّتنا- لو کنّا مسلمین- تتلخّص فی حفظ الدین الحنیف کما أرادته السماء لنا، و قام الدلیل بالالتزام بالموقف الحقّ الثابت الذی لا غبار علیه، و حمایته بالغالی و الرخیص، و طرح جمیع الأفکار علی طاولة التشریح و الدقّة فی الدلیل، سواء وافق میول الأشخاص و أهواءهم أم خالفها.

و لیس معنی هذا- و العیاذ باللّه- هو الإفراط- تحت هذه الذریعة- لتعمیق الخلافات المذهبیّة، و تغذیة الروح الطائفیّة البغیضة. فلو أخذنا بنظر الاعتبار وحدة العقیدة و المبدأ، و اتّحاد مصادر التشریع، و الاتّفاق علی جملة من فروع الدین، و فوق هذا وحدة المصیر و الهدف، و العدوّ المشترک و .. لأمکن بها إزاحة الکثیر من العقبات التی تحول دون تفاهمنا، و بذا یحفظ المسلم حقوق أخیه المسلم بما بیّنه الشارع المقدّس فی مئات النصوص .. من حرمة دمه و ماله و عرضه .. هذا عدا ما هناک من أحکام أخلاقیّة و آداب إسلامیّة فرضها علیه؛ کحرمة سبّه- و کونه فسوقا-، و قتاله- و کونه کفرا-، و غشّه- و عدّه حراما-، و الغدر به- و صیرورته غیلة-، و .. هذا مع ما أمر به الشارع من الوفاء بوعده،

ص: 23

و إفشاء السلام علیه، و عیادة مریضه، و تشییع جنازته، و إکرامه و احترامه و ..

بل هما کأعضاء الجسد الواحد یشدّ بعضه بعضا .. و یحبّ له ما یحبّ لنفسه و یکره له ما یکره لها ..

**[ترجمه]

بعض العناوین العامّة فی أبواب متفرّقة حول هذا الموضوع

ثمّ إنّه یلزمنا أن نطلّ علی هذه الموسوعة من خلال عرض أبواب متفرّقة تمتّ بشدّة بموضوع بحثنا هذا، غایته أنّ هذه الأجزاء عدّت بعض الروایات و حاولنا استدراک الباقی فی خاتمة الکتاب ممّا جاء فی أبواب متفرّقة عن القوم، و هنا ندرج بعض العناوین العامّة فی أبواب متفرّقة حول هذا الموضوع.

فمثلا؛ باب: من یجوز أخذ العلم منه و من لا یجوز، و ذمّ التقلید و النهی عن متابعة غیر المعصوم فی کلّ ما یقول، و وجوب التمسّک بعروة اتّباعهم علیهم السلام و جواز الرجوع الی رواة الأخبار و الفقهاء الصالحین .. (2/ 81- 105 باب 14).

باب: تأویل المؤمنین و الإیمان و المسلمین و الإسلام بهم و بولایتهم علیهم السلام، و الکفّار و المشرکین و الکفر و الشرک و الجبت و الطاغوت و اللّات و العزّی و الأصنام بأعدائهم و مخالفیهم (23/ 354- 393 باب 20).

باب: أنّهم (علیهم السلام) الأبرار و المتّقون و السابقون و المقرّبون و شیعتهم أصحاب الیمین، و أعداؤهم الفجّار و الأشرار و أصحاب الشمال (24/ 1- 9 باب 23).

باب: أنّهم (علیهم السلام) السبیل و الصراط، و هم و شیعتهم المستقیمون علیها (24/ 9- 25 باب 24، و باب 25 من أنّ الاستقامة إنّما هی علی الولایة).

باب: أنّ ولایتهم الصدق، و أنّهم الصادقون و الصدّیقون و الشهداء و الصالحون (24/ 30- 40 باب 26).

ص: 24

باب: أنّ الحسنة و الحسنی الولایة، و السیّئة عداوتهم (علیهم السلام) (24/ 41- 48 باب 28).

باب: أنّهم (علیهم السلام) النجوم و العلامات، و فیه بعض غرائب التأویل فیهم صلوات اللّه علیهم، و فی أعدائهم (24/ 67- 82 باب 30).

باب: أنّهم (علیهم السلام) الشجرة الطیّبة فی القرآن، و أعداؤهم الشجرة الخبیثة (24/ 136- 143 باب 44).

باب: أنّهم (علیهم السلام) و ولایتهم. العدل و المعروف و الإحسان و القسط و المیزان، و ترک ولایتهم و أعداؤهم: الکفر و الفسوق و العصیان و الفحشاء و المنکر و البغی (24/ 187- 191 باب 52).

باب: أنّهم (علیهم السلام) الصلاة و الزکاة و الحجّ و الصیام و سائر الطاعات، و أعداؤهم الفواحش و المعاصی فی بطن القرآن (24/ 286- 304 باب 66، بل ننصح بمراجعة جمیع المجلد 24 و 27 من البحار).

باب: عقاب من ادّعی الإمامة بغیر حقّ، أو رفع رآیة جور، أو أطاع إماما جائرا (25/ 110- 115 باب 3).

باب: أنّ حبّهم (علیهم السلام) علامة طیب الولادة و بغضهم علامة خبث الولادة (27/ 145- 156 باب 5).

باب: ما یجب من حفظ حرمة النبیّ (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) فیهم و عقاب من قاتلهم أو ظلمهم أو خذلهم و لم ینصرهم (27/ 202- 207 باب 8).

باب: ذمّ مبغضهم، و أنّه کافر حلال الدم، و ثواب اللعن علی أعدائهم (27/ 218- 239 باب 10).

باب: عقاب من قتل نبیّا أو إماما، و أنّه لا یقتلهم إلّا ولد زنا (27/ 239- 241 باب 11).

باب: احتجاج الشیخ السدید المفید (رحمه اللّه) علی عمر فی الرؤیا.

ص: 25

(27/ 327- 331 باب 1).

باب: افتراق الأمّة بعد النبیّ (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) علی ثلاث و سبعین فرقة، و أنّه یجری فیهم ما جری فی غیرهم من الأمم و ارتدادهم عن الدین (28/ 2- 36 باب 1).

و له نظائر فی أبواب مختلفة فی الاتّباع حذو القذة بالقذة کما فی بحار الأنوار: 13/ 180.

باب: قوله تعالی: مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرِینَ یُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ .. (المائدة: 54) (36/ 32- 34 باب 30).

باب: کفر المخالفین و النصّاب و ما یناسب ذلک (72/ 131- 156 باب 101).

باب: مدح الذریّة الطیّبة و ثواب صلتهم (96/ 217- 236 باب 27).

هذا عموما؛ و ما جاء فی خصوص أمیر المؤمنین علیه السلام و الزهراء البتول سلام اللّه علیها فندرج بعضها:

باب: أنّه (علیه السلام) المؤمن و الإیمان و الدین و الإسلام و السنّة و السلام و خیر البریّة فی القرآن، و أعداؤه الکفر و الفسوق و العصیان (35/ 336- 353 باب 13).

باب: أنّه (علیه السلام) الصادق و المصدّق و الصدّیق فی القرآن ...(35/ 407- آخر المجلد باب 21).

باب: کفر من آذاه (علیه السلام) أو حسده أو عانده و عقابهم (39/ 330- 334 باب 89).

باب: قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ (36/ 76- و ما بعدها باب 28)، و غیرها من الآیات الواردة فی حقّه (علیه السلام) فی المجلد

ص: 26

السادس و الثلاثین منه.

باب: طینة المؤمن و خروجه من الکافر و بالعکس (67/ 77- 129 باب 3).

باب: ما وقع علی الزهراء البتول سلام اللّه علیها من الظلم، و بکائها و حزنها و شکایتها فی مرضها الی شهادتها و غسلها و دفنها، و بیان العلّة فی إخفاء دفنها صلوات اللّه علیها، و لعنة اللّه علی من ظلمها (43/ 155- 218 باب 7)

**[ترجمه]ثمّ إنّه یلزمنا أن نطلّ علی هذه الموسوعة من خلال عرض أبواب متفرّقة تمتّ بشدّة بموضوع بحثنا هذا، غایته أنّ هذه الأجزاء عدّت بعض الروایات و حاولنا استدراک الباقی فی خاتمة الکتاب ممّا جاء فی أبواب متفرّقة عن القوم، و هنا ندرج بعض العناوین العامّة فی أبواب متفرّقة حول هذا الموضوع.

فمثلا؛ باب: من یجوز أخذ العلم منه و من لا یجوز، و ذمّ التقلید و النهی عن متابعة غیر المعصوم فی کلّ ما یقول، و وجوب التمسّک بعروة اتّباعهم علیهم السلام و جواز الرجوع الی رواة الأخبار و الفقهاء الصالحین .. (2/ 81- 105 باب 14).

باب: تأویل المؤمنین و الإیمان و المسلمین و الإسلام بهم و بولایتهم علیهم السلام، و الکفّار و المشرکین و الکفر و الشرک و الجبت و الطاغوت و اللّات و العزّی و الأصنام بأعدائهم و مخالفیهم (23/ 354- 393 باب 20).

باب: أنّهم (علیهم السلام) الأبرار و المتّقون و السابقون و المقرّبون و شیعتهم أصحاب الیمین، و أعداؤهم الفجّار و الأشرار و أصحاب الشمال (24/ 1- 9 باب 23).

باب: أنّهم (علیهم السلام) السبیل و الصراط، و هم و شیعتهم المستقیمون علیها (24/ 9- 25 باب 24، و باب 25 من أنّ الاستقامة إنّما هی علی الولایة).

باب: أنّ ولایتهم الصدق، و أنّهم الصادقون و الصدّیقون و الشهداء و الصالحون (24/ 30- 40 باب 26).

ص: 24

باب: أنّ الحسنة و الحسنی الولایة، و السیّئة عداوتهم (علیهم السلام) (24/ 41- 48 باب 28).

باب: أنّهم (علیهم السلام) النجوم و العلامات، و فیه بعض غرائب التأویل فیهم صلوات اللّه علیهم، و فی أعدائهم (24/ 67- 82 باب 30).

باب: أنّهم (علیهم السلام) الشجرة الطیّبة فی القرآن، و أعداؤهم الشجرة الخبیثة (24/ 136- 143 باب 44).

باب: أنّهم (علیهم السلام) و ولایتهم. العدل و المعروف و الإحسان و القسط و المیزان، و ترک ولایتهم و أعداؤهم: الکفر و الفسوق و العصیان و الفحشاء و المنکر و البغی (24/ 187- 191 باب 52).

باب: أنّهم (علیهم السلام) الصلاة و الزکاة و الحجّ و الصیام و سائر الطاعات، و أعداؤهم الفواحش و المعاصی فی بطن القرآن (24/ 286- 304 باب 66، بل ننصح بمراجعة جمیع المجلد 24 و 27 من البحار).

باب: عقاب من ادّعی الإمامة بغیر حقّ، أو رفع رآیة جور، أو أطاع إماما جائرا (25/ 110- 115 باب 3).

باب: أنّ حبّهم (علیهم السلام) علامة طیب الولادة و بغضهم علامة خبث الولادة (27/ 145- 156 باب 5).

باب: ما یجب من حفظ حرمة النبیّ (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) فیهم و عقاب من قاتلهم أو ظلمهم أو خذلهم و لم ینصرهم (27/ 202- 207 باب 8).

باب: ذمّ مبغضهم، و أنّه کافر حلال الدم، و ثواب اللعن علی أعدائهم (27/ 218- 239 باب 10).

باب: عقاب من قتل نبیّا أو إماما، و أنّه لا یقتلهم إلّا ولد زنا (27/ 239- 241 باب 11).

باب: احتجاج الشیخ السدید المفید (رحمه اللّه) علی عمر فی الرؤیا.

ص: 25

(27/ 327- 331 باب 1).

باب: افتراق الأمّة بعد النبیّ (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) علی ثلاث و سبعین فرقة، و أنّه یجری فیهم ما جری فی غیرهم من الأمم و ارتدادهم عن الدین (28/ 2- 36 باب 1).

و له نظائر فی أبواب مختلفة فی الاتّباع حذو القذة بالقذة کما فی بحار الأنوار: 13/ 180.

باب: قوله تعالی: مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرِینَ یُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ .. (المائدة: 54) (36/ 32- 34 باب 30).

باب: کفر المخالفین و النصّاب و ما یناسب ذلک (72/ 131- 156 باب 101).

باب: مدح الذریّة الطیّبة و ثواب صلتهم (96/ 217- 236 باب 27).

هذا عموما؛ و ما جاء فی خصوص أمیر المؤمنین علیه السلام و الزهراء البتول سلام اللّه علیها فندرج بعضها:

باب: أنّه (علیه السلام) المؤمن و الإیمان و الدین و الإسلام و السنّة و السلام و خیر البریّة فی القرآن، و أعداؤه الکفر و الفسوق و العصیان (35/ 336- 353 باب 13).

باب: أنّه (علیه السلام) الصادق و المصدّق و الصدّیق فی القرآن ...(35/ 407- آخر المجلد باب 21).

باب: کفر من آذاه (علیه السلام) أو حسده أو عانده و عقابهم (39/ 330- 334 باب 89).

باب: قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ (36/ 76- و ما بعدها باب 28)، و غیرها من الآیات الواردة فی حقّه (علیه السلام) فی المجلد

ص: 26

السادس و الثلاثین منه.

باب: طینة المؤمن و خروجه من الکافر و بالعکس (67/ 77- 129 باب 3).

باب: ما وقع علی الزهراء البتول سلام اللّه علیها من الظلم، و بکائها و حزنها و شکایتها فی مرضها الی شهادتها و غسلها و دفنها، و بیان العلّة فی إخفاء دفنها صلوات اللّه علیها، و لعنة اللّه علی من ظلمها (43/ 155- 218 باب 7)

**[ترجمه]

جملة من الروایات و کلمات بعض علمائنا فی باب البراءة

اشارة

و إلیک مسرد لجملة من الروایات ⁽¹⁾و کلمات بعض علمائنا الأعلام قدّس سرّهم فی باب البراءة، ننقلها غالبا عن هذا الکتاب خاصّة لأنّه موضوع البحث هربا من الإطالة و الإسهاب:

**[ترجمه]و إلیک مسرد لجملة من الروایات - و لعلّ الباب (19) باب اشتراط قبول الأعمال بولایة الأئمّة علیهم السلام و اعتقاد إمامتهم، من أبواب المقدّمات الواردة فی الجزء الأول من کتاب جامع أحادیث الشیعة: 426- 460، یغنی عن کل ما سلف، فلاحظ. - و کلمات بعض علمائنا الأعلام قدّس سرّهم فی باب البراءة، ننقلها غالبا عن هذا الکتاب خاصّة لأنّه موضوع البحث هربا من الإطالة و الإسهاب:

**[ترجمه]

الروایات

فمما أوحی الی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لیلة الإسراء: .. یا محمّد! لو أنّ عبدا عبدنی حتّی ینقطع و یصیر کالشنّ البالی ثمّ أتانی جاحدا لولایتهم ما أسکنته جنّتی و لا أظللته تحت عرشی.

(بحار الأنوار: 8/ 357 نقلا عن المحاسن: 34)

و عن أبی عبد اللّه علیه السلام، عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: إنّ أوثق عری الإیمان الحبّ فی اللّه و البغض فی اللّه، و توالی ولیّ اللّه و تعادی عدوّ اللّه.

(بحار الأنوار: 27/ 56 و 57 حدیث 13، عن المحاسن: 165)

و هی کثیرة جدّا لا نغالی لو قلنا بتواترها معنی، و قطعیّة صدورها و نصیّة

ص: 27

دلالتها.

و جاء فی الخصال: (150 حجری، 2/ 153- 154)، بإسناده عن الأعمش، عن جعفر بن محمّد علیهما السلام قال: ... و حبّ أولیاء اللّه واجب، و الولایة لهم واجبة، و البراءة من أعدائهم واجبة، و من الذین ظلموا آل محمّد صلّی اللّه علیهم و هتکوا حجابهم، و أخذوا من فاطمة علیها السلام فدکا و منعوها میراثها و غصبوها و زوجها حقوقهما، و همّوا بإحراق بیتها، و أسّسوا الظلم، و غیّروا سنّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و البراءة من الناکثین و القاسطین و المارقین واجبة، و البراءة من الأنصاب و الأزلام أئمّة الضلال، و قادة الجور کلّهم- أوّلهم و آخرهم- واجبة، و البراءة من أشقی الأوّلین و الآخرین شقیق عاقر ناقة ثمود و قاتل أمیر المؤمنین علیه السلام واجبة، و البراءة من جمیع قتلة أهل البیت علیهم السلام واجبة ..

(و أورده فی بحار الأنوار: 10/ 226- 227 حدیث 1 و 27/ 52 حدیث 3)

و قریب منه ما جاء عن الإمام الرضا علیه السلام (کما أورده

فی عیون أخبار الرضا (علیه السلام): 268 (2/ 121- 127) باب 35 حدیث 1)، بإسناده عن الفضل بن شاذان، قال: سأل المأمون علیّ بن موسی الرضا علیه السلام أن یکتب له محض الإسلام علی الإیجاز و الاختصار، فکتب علیه السلام: ..

و الولایة لأمیر المؤمنین و الذین مضوا علی منهاج نبیّهم و لم یغیّروا و لم یبدّلوا مثل ... و الولایة لأتباعهم و أشیاعهم و المهتدین بهداهم، السالکین منهاجهم رضوان اللّه علیهم و رحمة ... الی آخره.

(و أورده فی بحار الأنوار: 10/ 358- 359 حدیث 1)

**[ترجمه]فمما أوحی الی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لیلة الإسراء: .. یا محمّد! لو أنّ عبدا عبدنی حتّی ینقطع و یصیر کالشنّ البالی ثمّ أتانی جاحدا لولایتهم ما أسکنته جنّتی و لا أظللته تحت عرشی.

(بحار الأنوار: 8/ 357 نقلا عن المحاسن: 34)

و عن أبی عبد اللّه علیه السلام، عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: إنّ أوثق عری الإیمان الحبّ فی اللّه و البغض فی اللّه، و توالی ولیّ اللّه و تعادی عدوّ اللّه.

(بحار الأنوار: 27/ 56 و 57 حدیث 13، عن المحاسن: 165)

و هی کثیرة جدّا لا نغالی لو قلنا بتواترها معنی، و قطعیّة صدورها و نصیّة

ص: 27

دلالتها.

و جاء فی الخصال: (150 حجری، 2/ 153- 154)، بإسناده عن الأعمش، عن جعفر بن محمّد علیهما السلام قال: ... و حبّ أولیاء اللّه واجب، و الولایة لهم واجبة، و البراءة من أعدائهم واجبة، و من الذین ظلموا آل محمّد صلّی اللّه علیهم و هتکوا حجابهم، و أخذوا من فاطمة علیها السلام فدکا و منعوها میراثها و غصبوها و زوجها حقوقهما، و همّوا بإحراق بیتها، و أسّسوا الظلم، و غیّروا سنّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و البراءة من الناکثین و القاسطین و المارقین واجبة، و البراءة من الأنصاب و الأزلام أئمّة الضلال، و قادة الجور کلّهم- أوّلهم و آخرهم- واجبة، و البراءة من أشقی الأوّلین و الآخرین شقیق عاقر ناقة ثمود و قاتل أمیر المؤمنین علیه السلام واجبة، و البراءة من جمیع قتلة أهل البیت علیهم السلام واجبة ..

(و أورده فی بحار الأنوار: 10/ 226- 227 حدیث 1 و 27/ 52 حدیث 3)

و قریب منه ما جاء عن الإمام الرضا علیه السلام (کما أورده

فی عیون أخبار الرضا (علیه السلام): 268 (2/ 121- 127) باب 35 حدیث 1)، بإسناده عن الفضل بن شاذان، قال: سأل المأمون علیّ بن موسی الرضا علیه السلام أن یکتب له محض الإسلام علی الإیجاز و الاختصار، فکتب علیه السلام: ..

و الولایة لأمیر المؤمنین و الذین مضوا علی منهاج نبیّهم و لم یغیّروا و لم یبدّلوا مثل ... و الولایة لأتباعهم و أشیاعهم و المهتدین بهداهم، السالکین منهاجهم رضوان اللّه علیهم و رحمة ... الی آخره.

(و أورده فی بحار الأنوار: 10/ 358- 359 حدیث 1)

**[ترجمه]

کلمات العلماء فی التبری

و جاء فی اعتقادات الشیخ الصدوق: 112، قال: قال الصادق علیه السلام: من شکّ فی کفر أعدائنا و الظالمین لنا فهو کافر.

(و انظر: بحار الأنوار: 27/ 62)

قال الصفوانی: (کما فی مستطرفات السرائر: 488- حجری السرائر-

ص: 28

(تحقیق مدرسة الامام المهدیّ (علیه السلام): 149) و حکاه فی بحار الأنوار: 27/ 58- 59 حدیث 19):

و اعلم- یا بنی- إنّه لا تتمّ الولایة و لا تخلص المحبّة، و لا تثبت المودّة لآل محمّد صلوات اللّه علیهم إلّا بالبراءة من عدوّهم؛ قریبا کان منک أو بعیدا، فلا تأخذک به رأفة، فإنّ اللّه عزّ و جلّ یقول: لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ (المجادلة:

22).

و للشیخ الصدوق محمّد بن بابویه رحمه اللّه (المتوفّی سنة 385 ه) مجلس واحد أملی فیه مجمل عقائد الشیعة الإمامیّة (و جاء فی کتابه المجالس: 379) و قال فیه: ... و إنّ الدعائم التی بنی الإسلام علیها خمس: الصلاة، و الزکاة، و الصوم، و الحجّ، و ولایة النبیّ و الأئمّة بعده صلوات اللّه علیهم ... و الإقرار بأنّهم أولو الأمر الذین أمر اللّه عزّ و جلّ بطاعتهم، فقال: أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ و أنّ طاعتهم طاعة اللّه، و معصیتهم معصیة اللّه، و ولیّهم ولیّ اللّه، و عدوّهم عدوّ اللّه عزّ و جلّ .. الی آخر کلامه أعلی اللّه مقامه.

و قال العلّامة المجلسی فی بحاره: 10/ 393- 405- بعد سرده المجلس بکامله-: و إنّما أوردناها- أی عقائده- لکونه من عظماء القدماء التابعین لآثار الأئمّة النجباء الذین لا یتّبعون الآراء و الأهواء، و لذا ینزل أکثر أصحابنا کلامه و کلام أبیه رضی اللّه عنهما منزلة النصّ المنقول و الخبر المأثور ..

و إلیک کلام هذا العظیم فی اعتقاداته: 111- 114 (و نقله العلّامة المجلسی فی بحاره: 27/ 60- 63 حدیث 21 و 8/ 365- 366 مجملا) نقلناه بطوله لما فیه من فوائد، قال طاب ثراه:

اعتقادنا فی الظالمین أنّهم ملعونون و البراءة منهم واجبة، قال اللّه عزّ و جلّ: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ

ص: 29

الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ* الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ (هود:

**[ترجمه]و جاء فی اعتقادات الشیخ الصدوق: 112، قال: قال الصادق علیه السلام: من شکّ فی کفر أعدائنا و الظالمین لنا فهو کافر.

(و انظر: بحار الأنوار: 27/ 62)

قال الصفوانی: (کما فی مستطرفات السرائر: 488- حجری السرائر-

ص: 28

(تحقیق مدرسة الامام المهدیّ (علیه السلام): 149) و حکاه فی بحار الأنوار: 27/ 58- 59 حدیث 19):

و اعلم- یا بنی- إنّه لا تتمّ الولایة و لا تخلص المحبّة، و لا تثبت المودّة لآل محمّد صلوات اللّه علیهم إلّا بالبراءة من عدوّهم؛ قریبا کان منک أو بعیدا، فلا تأخذک به رأفة، فإنّ اللّه عزّ و جلّ یقول: لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ (المجادلة:

22).

و للشیخ الصدوق محمّد بن بابویه رحمه اللّه (المتوفّی سنة 385 ه) مجلس واحد أملی فیه مجمل عقائد الشیعة الإمامیّة (و جاء فی کتابه المجالس: 379) و قال فیه: ... و إنّ الدعائم التی بنی الإسلام علیها خمس: الصلاة، و الزکاة، و الصوم، و الحجّ، و ولایة النبیّ و الأئمّة بعده صلوات اللّه علیهم ... و الإقرار بأنّهم أولو الأمر الذین أمر اللّه عزّ و جلّ بطاعتهم، فقال: أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ و أنّ طاعتهم طاعة اللّه، و معصیتهم معصیة اللّه، و ولیّهم ولیّ اللّه، و عدوّهم عدوّ اللّه عزّ و جلّ .. الی آخر کلامه أعلی اللّه مقامه.

و قال العلّامة المجلسی فی بحاره: 10/ 393- 405- بعد سرده المجلس بکامله-: و إنّما أوردناها- أی عقائده- لکونه من عظماء القدماء التابعین لآثار الأئمّة النجباء الذین لا یتّبعون الآراء و الأهواء، و لذا ینزل أکثر أصحابنا کلامه و کلام أبیه رضی اللّه عنهما منزلة النصّ المنقول و الخبر المأثور ..

و إلیک کلام هذا العظیم فی اعتقاداته: 111- 114 (و نقله العلّامة المجلسی فی بحاره: 27/ 60- 63 حدیث 21 و 8/ 365- 366 مجملا) نقلناه بطوله لما فیه من فوائد، قال طاب ثراه:

اعتقادنا فی الظالمین أنّهم ملعونون و البراءة منهم واجبة، قال اللّه عزّ و جلّ: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ

ص: 29

الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ* الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ (هود:

**[ترجمه]

«17»

19).

و قال ابن عبّاس فی تفسیر هذه الآیة: إنّ سبیل اللّه عزّ و جلّ فی هذا الموضع هو علیّ بن أبی طالب علیه السلام.

و الأئمّة فی کتاب اللّه عزّ و جلّ إمامان: إمام هدی و إمام ضلالة، قال اللّه جلّ ثناؤه: وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا (السجدة: 24)، و قال اللّه عزّ و جلّ فی أئمّة الضلالة: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ* وَ أَتْبَعْناهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ (القصص: 41- 42).

و لمّا نزلت هذه الآیة: وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً (الأنفال: 25) قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من ظلم علیّا مقعدی هذا بعد وفاتی فکأنّما جحد نبوّتی و نبوّة الأنبیاء من قبلی، و من تولّی ظالما فهو ظالم، قال اللّه عزّ و جلّ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِیاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ (التوبة: 23). و قال اللّه عزّ و جلّ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ (الممتحنة: 13). و قال عزّ و جلّ: لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ (المجادلة: 22). و قال عزّ و جلّ: وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ (هود: 113) و الظلم هو وضع الشی‌ء فی غیر موضعه.

فمن ادّعی الإمامة و لیس بإمام فهو الظالم الملعون، و من وضع الإمامة فی غیر أهلها فهو ظالم ملعون، و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من جحد علیّا إمامته من بعدی فإنّما جحد نبوّتی و من جحد نبوّتی فقد جحد اللّه ربوبیّته.

ص: 30

و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لعلیّ: یا علیّ! أنت المظلوم بعدی، من ظلمک فقد ظلمنی، و من أنصفک فقد أنصفنی، و من جحدک فقد جحدنی، و من والاک فقد والانی، و من عاداک فقد عادانی، و من أطاعک فقد أطاعنی، و من عصاک فقد عصانی.

و اعتقادنا فیمن جحد إمامة أمیر المؤمنین و الأئمّة من بعده علیهم السلام بمنزلة من جحد نبوّة الأنبیاء علیهم السلام.

و اعتقادنا فیمن أقرّ بأمیر المؤمنین و أنکر واحدا من بعده من الأئمّة علیهم السلام أنّه بمنزلة من آمن بجمیع الأنبیاء ثمّ أنکر بنبوّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

و قال الصادق علیه السلام: المنکر لآخرنا کالمنکر لأوّلنا.

و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: الأئمّة من بعدی اثنا عشر، أوّلهم أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام و آخرهم القائم؛ طاعتهم طاعتی و معصیتهم معصیتی، من أنکر واحد منهم فقد أنکرنی.

و قال الصادق علیه السلام: من شکّ فی کفر أعدائنا و الظالمین لنا فهو کافر.

و قال أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام: ما زلت مظلوما منذ ولدتنی أمّی حتّی أنّ عقیلا کان یصیبه رمد فقال: لا تذرونی حتّی تذروا علیّا، فیذرونی و ما بی رمد.

و اعتقادنا فیمن قاتل علیّا علیه السلام

کقول النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من قاتل علیّا فقد قاتلنی، و قوله: من حارب علیّا فقد حاربنی و من حاربنی فقد حارب اللّه عزّ و جلّ.

و قوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لعلیّ و فاطمة و الحسن و الحسین علیهم السلام: أنا حرب لمن حاربهم و سلم لمن سالمهم.

و أمّا فاطمة صلوات اللّه علیها؛ فاعتقادنا أنّها سیّدة نساء العالمین من

ص: 31

الأوّلین و الآخرین، و أنّ اللّه عزّ و جلّ یغضب لغضبها و یرضی لرضاها، و أنّها خرجت من الدنیا ساخطة علی ظالمها و غاصبها و مانعی إرثها.

و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: فاطمة بضعة منّی، من آذاها فقد آذانی، و من غاظها فقد غاظنی، و من سرّها فقد سرّنی.

و قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: فاطمة بضعة منّی، و هی روحی التی بین جنبیّ، یسوؤنی ما ساءها و یسرّنی ما سرّها.

و اعتقادنا فی البراءة أنّها واجبة من الأوثان الأربعة، و الإناث الأربع، و من جمیع أشیاعهم و أتباعهم، و أنّهم شرّ خلق اللّه عزّ و جلّ، و لا یتمّ الإقرار باللّه و برسوله و بالأئمّة علیهم السلام إلّا بالبراءة من أعدائهم.

و قال شیخنا المفید قدّس اللّه سرّه فی کتاب المسائل (کما أورده العلّامة المجلسی فی بحاره: 8/ 366 و 23/ 390): اتّفقت الإمامیّة علی أنّ من أنکر إمامة أحد من الأئمّة و جحد ما أوجبه اللّه تعالی له من فرض الطاعة فهو کافر ضالّ مستحقّ للخلود فی النار.

و قال فی موضع آخر منه: اتّفقت الإمامیّة علی أنّ أصحاب البدع کلّهم کفّار و أنّ علی الإمام أن یستتیبهم عند التمکّن بعد الدعوة لهم و إقامة البیّنة علیهم، فإن تابوا من بدعهم و صاروا الی الصواب و إلّا قتلهم لردّتهم عن الإیمان، و أنّ من مات منهم علی ذلک فهو من أهل النار.

و للسیّد المرتضی علم الهدی فی کتابه الانتصار: 231- 233 بحث جامع فی المقام جاء فیه: .. و الذی یدلّ علی صحّة ما ذهبنا إلیه إجماع الطائفة، و أیضا فإنّ الإمام عندنا یجب معرفته و تلزم طاعته کوجوب المعرفة بالنبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و لزوم طاعته کالمعرفة باللّه تعالی، و کما أنّ جحد تلک المعارف و التشکیک فیها کفر، و کذلک هذه المعارف ... الی آخر کلامه علا مقامه.

و لعلّ شیخنا المعظّم الشهید المحقّق الکرکی (المتوفّی سنة 940 ه) فی

ص: 32

کتابه (نفحات اللاهوت فی لعن الجبت و الطاغوت) قد أدّی المطلب حقّه، و أنجز وعده، و قد طبع کرارا.

قال العلّامة المجلسی فی رسالته فی الاعتقادات و السیر و السلوک- المطبوعة سنة 1321 ه ذیل کتاب التوحید: 493: و أمّا إنکار ما علم ضرورة من مذهب الإمامیّة فهو یلحق فاعله بالمخالفین و یخرجه عن التدیّن بدین الأئمّة الطاهرین صلوات اللّه علیهم أجمعین؛ کإمامة الأئمّة الاثنی عشر علیهم السلام و فضلهم و علمهم و وجوب طاعتهم و فضل زیارتهم .. الی أن قال: و أمّا مودّتهم و تعظیمهم فی الجملة فمن ضروریات دین الإسلام و منکره کافر ..

و قال فی بحاره: 72/ 108- 109: اعلم أنّه کما یطلق المؤمن و المسلم علی معان- کما عرفت- فکذلک یطلق المنافق علی معان؛ منها: أن یظهر الإسلام و یبطن الکفر، و هو المعنی المشهور، و منها: الریاء، و منها: أن یظهر الحبّ و یکون فی الباطن عدوّا، أو یظهر الصلاح و یکون فی الباطن فاسقا، و قد یطلق علی من یدّعی الإیمان و لم یعمل بمقتضاه و لم یتّصف بالصفات التی ینبغی أن یکون المؤمن علیها، فکان باطنه مخالفا لظاهره .. الی آخره.

و قال فی بحاره: 23/ 390- کتاب الإمامة تحت عنوان تذنیب-: اعلم أنّ إطلاق لفظ الشرک و الکفر علی من لم یعتقد إمامة أمیر المؤمنین و الأئمّة من ولده علیهم السلام، و فضّل علیهم غیرهم یدلّ علی أنّهم کفّار مخلّدون فی النار ..

**[ترجمه]19).

و قال ابن عبّاس فی تفسیر هذه الآیة: إنّ سبیل اللّه عزّ و جلّ فی هذا الموضع هو علیّ بن أبی طالب علیه السلام.

و الأئمّة فی کتاب اللّه عزّ و جلّ إمامان: إمام هدی و إمام ضلالة، قال اللّه جلّ ثناؤه: وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا (السجدة: 24)، و قال اللّه عزّ و جلّ فی أئمّة الضلالة: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ* وَ أَتْبَعْناهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ (القصص: 41- 42).

و لمّا نزلت هذه الآیة: وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً (الأنفال: 25) قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من ظلم علیّا مقعدی هذا بعد وفاتی فکأنّما جحد نبوّتی و نبوّة الأنبیاء من قبلی، و من تولّی ظالما فهو ظالم، قال اللّه عزّ و جلّ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَکُمْ وَ إِخْوانَکُمْ أَوْلِیاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ (التوبة: 23). و قال اللّه عزّ و جلّ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ (الممتحنة: 13). و قال عزّ و جلّ: لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ (المجادلة: 22). و قال عزّ و جلّ: وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ (هود: 113) و الظلم هو وضع الشی‌ء فی غیر موضعه.

فمن ادّعی الإمامة و لیس بإمام فهو الظالم الملعون، و من وضع الإمامة فی غیر أهلها فهو ظالم ملعون، و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من جحد علیّا إمامته من بعدی فإنّما جحد نبوّتی و من جحد نبوّتی فقد جحد اللّه ربوبیّته.

ص: 30

و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لعلیّ: یا علیّ! أنت المظلوم بعدی، من ظلمک فقد ظلمنی، و من أنصفک فقد أنصفنی، و من جحدک فقد جحدنی، و من والاک فقد والانی، و من عاداک فقد عادانی، و من أطاعک فقد أطاعنی، و من عصاک فقد عصانی.

و اعتقادنا فیمن جحد إمامة أمیر المؤمنین و الأئمّة من بعده علیهم السلام بمنزلة من جحد نبوّة الأنبیاء علیهم السلام.

و اعتقادنا فیمن أقرّ بأمیر المؤمنین و أنکر واحدا من بعده من الأئمّة علیهم السلام أنّه بمنزلة من آمن بجمیع الأنبیاء ثمّ أنکر بنبوّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

و قال الصادق علیه السلام: المنکر لآخرنا کالمنکر لأوّلنا.

و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: الأئمّة من بعدی اثنا عشر، أوّلهم أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام و آخرهم القائم؛ طاعتهم طاعتی و معصیتهم معصیتی، من أنکر واحد منهم فقد أنکرنی.

و قال الصادق علیه السلام: من شکّ فی کفر أعدائنا و الظالمین لنا فهو کافر.

و قال أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام: ما زلت مظلوما منذ ولدتنی أمّی حتّی أنّ عقیلا کان یصیبه رمد فقال: لا تذرونی حتّی تذروا علیّا، فیذرونی و ما بی رمد.

و اعتقادنا فیمن قاتل علیّا علیه السلام

کقول النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من قاتل علیّا فقد قاتلنی، و قوله: من حارب علیّا فقد حاربنی و من حاربنی فقد حارب اللّه عزّ و جلّ.

و قوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لعلیّ و فاطمة و الحسن و الحسین علیهم السلام: أنا حرب لمن حاربهم و سلم لمن سالمهم.

و أمّا فاطمة صلوات اللّه علیها؛ فاعتقادنا أنّها سیّدة نساء العالمین من

ص: 31

الأوّلین و الآخرین، و أنّ اللّه عزّ و جلّ یغضب لغضبها و یرضی لرضاها، و أنّها خرجت من الدنیا ساخطة علی ظالمها و غاصبها و مانعی إرثها.

و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: فاطمة بضعة منّی، من آذاها فقد آذانی، و من غاظها فقد غاظنی، و من سرّها فقد سرّنی.

و قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: فاطمة بضعة منّی، و هی روحی التی بین جنبیّ، یسوؤنی ما ساءها و یسرّنی ما سرّها.

و اعتقادنا فی البراءة أنّها واجبة من الأوثان الأربعة، و الإناث الأربع، و من جمیع أشیاعهم و أتباعهم، و أنّهم شرّ خلق اللّه عزّ و جلّ، و لا یتمّ الإقرار باللّه و برسوله و بالأئمّة علیهم السلام إلّا بالبراءة من أعدائهم.

و قال شیخنا المفید قدّس اللّه سرّه فی کتاب المسائل (کما أورده العلّامة المجلسی فی بحاره: 8/ 366 و 23/ 390): اتّفقت الإمامیّة علی أنّ من أنکر إمامة أحد من الأئمّة و جحد ما أوجبه اللّه تعالی له من فرض الطاعة فهو کافر ضالّ مستحقّ للخلود فی النار.

و قال فی موضع آخر منه: اتّفقت الإمامیّة علی أنّ أصحاب البدع کلّهم کفّار و أنّ علی الإمام أن یستتیبهم عند التمکّن بعد الدعوة لهم و إقامة البیّنة علیهم، فإن تابوا من بدعهم و صاروا الی الصواب و إلّا قتلهم لردّتهم عن الإیمان، و أنّ من مات منهم علی ذلک فهو من أهل النار.

و للسیّد المرتضی علم الهدی فی کتابه الانتصار: 231- 233 بحث جامع فی المقام جاء فیه: .. و الذی یدلّ علی صحّة ما ذهبنا إلیه إجماع الطائفة، و أیضا فإنّ الإمام عندنا یجب معرفته و تلزم طاعته کوجوب المعرفة بالنبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و لزوم طاعته کالمعرفة باللّه تعالی، و کما أنّ جحد تلک المعارف و التشکیک فیها کفر، و کذلک هذه المعارف ... الی آخر کلامه علا مقامه.

و لعلّ شیخنا المعظّم الشهید المحقّق الکرکی (المتوفّی سنة 940 ه) فی

ص: 32

کتابه (نفحات اللاهوت فی لعن الجبت و الطاغوت) قد أدّی المطلب حقّه، و أنجز وعده، و قد طبع کرارا.

قال العلّامة المجلسی فی رسالته فی الاعتقادات و السیر و السلوک- المطبوعة سنة 1321 ه ذیل کتاب التوحید: 493: و أمّا إنکار ما علم ضرورة من مذهب الإمامیّة فهو یلحق فاعله بالمخالفین و یخرجه عن التدیّن بدین الأئمّة الطاهرین صلوات اللّه علیهم أجمعین؛ کإمامة الأئمّة الاثنی عشر علیهم السلام و فضلهم و علمهم و وجوب طاعتهم و فضل زیارتهم .. الی أن قال: و أمّا مودّتهم و تعظیمهم فی الجملة فمن ضروریات دین الإسلام و منکره کافر ..

و قال فی بحاره: 72/ 108- 109: اعلم أنّه کما یطلق المؤمن و المسلم علی معان- کما عرفت- فکذلک یطلق المنافق علی معان؛ منها: أن یظهر الإسلام و یبطن الکفر، و هو المعنی المشهور، و منها: الریاء، و منها: أن یظهر الحبّ و یکون فی الباطن عدوّا، أو یظهر الصلاح و یکون فی الباطن فاسقا، و قد یطلق علی من یدّعی الإیمان و لم یعمل بمقتضاه و لم یتّصف بالصفات التی ینبغی أن یکون المؤمن علیها، فکان باطنه مخالفا لظاهره .. الی آخره.

و قال فی بحاره: 23/ 390- کتاب الإمامة تحت عنوان تذنیب-: اعلم أنّ إطلاق لفظ الشرک و الکفر علی من لم یعتقد إمامة أمیر المؤمنین و الأئمّة من ولده علیهم السلام، و فضّل علیهم غیرهم یدلّ علی أنّهم کفّار مخلّدون فی النار ..

**[ترجمه]

الجمع بین الآیات و الأخبار

أقول: هنا مباحث شریفة و دقیقة أعرضنا عنها و اقتصرنا علی ما أورده المصنّف طاب ثراه فی بحار الأنوار: 8/ 363- 374 (کتاب العدل و المعاد)، و نقلناه بنصّه لما فیه من أهمیّة، قال:

**[ترجمه]أقول: هنا مباحث شریفة و دقیقة أعرضنا عنها و اقتصرنا علی ما أورده المصنّف طاب ثراه فی بحار الأنوار: 8/ 363- 374 (کتاب العدل و المعاد)، و نقلناه بنصّه لما فیه من أهمیّة، قال:

**[ترجمه]

تذییل

اعلم أنّ الذی یقتضیه الجمع بین الآیات و الأخبار أنّ الکافر المنکر لضروریّ من ضروریّات دین الإسلام مخلّد فی النار، لا یخفّف عنه

ص: 33

العذاب إلّا المستضعف الناقص فی عقله أو الذی لم یتمّ علیه الحجّة و لم یقصّر فی الفحص و النظر، فإنّه یحتمل أن یکون من المرجون لأمر اللّه- کما سیأتی تحقیقه فی کتاب الإیمان و الکفر-.

و أمّا غیر الشیعة الإمامیّة من المخالفین و سائر فرق الشیعة ممّن لم ینکر شیئا من ضروریّات دین الإسلام فهم فرقتان: إحداهما المتعصّبون المعاندون منهم ممّن قد تمّت علیهم الحجّة فهم فی النار خالدون، و الأخری المستضعفون منهم و هم الضعفاء العقول مثل النساء العاجزات و البله و أمثالهم و من لم یتمّ علیه الحجّة ممّن یموت فی زمان الفترة، أو کان فی موضع لم یأت إلیه خبر الحجّة فهم المرجون لأمر اللّه، إمّا یعذّبهم و إمّا یتوب علیهم، فیرجی لهم النجاة من النار.

و أمّا أصحاب الکبائر من الإمامیّة فلا خلاف بین الإمامیّة فی أنّهم لا یخلّدون فی النار، و أمّا أنّهم هل یدخلون النار أم لا؟ فالأخبار مختلفة فیهم اختلافا کثیرا، و مقتضی الجمع بینها أنّه یحتمل دخولهم النار و أنّهم غیر داخلین فی الأخبار التی وردت أنّ الشیعة و المؤمن لا یدخل النار، لأنّه قد ورد فی أخبار أخر أنّ الشیعة من شایع علیّا فی أعماله، و أنّ الإیمان مرکّب من القول و العمل، لکنّ الأخبار الکثیرة دلّت علی أنّ الشفاعة تلحقهم قبل دخول النار، و فی هذا التبهیم حکم لا یخفی بعضها علی أولی الأبصار، و سیأتی تمام القول فی ذلک، و الأخبار الدالّة علی تلک الأقسام و أحکامهم و أحوالهم و صفاتهم فی کتاب الإیمان و الکفر.

قال العلّامة رحمه اللّه فی شرحه علی التجرید: أجمع المسلمون کافّة علی أنّ عذاب الکافر مؤبّد لا ینقطع، و اختلفوا فی أصحاب الکبائر من المسلمین؛ فالوعیدیّة علی أنّه کذلک، و ذهبت الإمامیّة و طائفة کثیرة من المعتزلة و الأشاعرة الی أنّ عذابه منقطع، و الحقّ أنّ عقابهم منقطع لوجهین:

الأوّل: أنّه یستحقّ الثواب بإیمانه، لقوله تعالی: فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ

ص: 34

ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ (الزلزلة: 7) و الإیمان أعظم أفعال الخیر، فإذا استحقّ العقاب بالمعصیة فإمّا أن یقدّم الثواب علی العقاب و هو باطل بالإجماع، لأنّ الثواب المستحقّ بالإیمان دائم علی ما تقدّم، أو بالعکس و هو المراد، و الجمع محال.

الثانی: یلزم أن یکون من عبد اللّه تعالی مدّة عمره بأنواع القربات إلیه ثمّ عصی فی آخر عمره معصیة واحدة- مع بقاء إیمانه- مخلّدا فی النار، کمن أشرک باللّه مدّة عمره، و ذلک محال لقبحه عند العقلاء.

ثمّ قال: المحارب لعلیّ علیه السلام کافر لقول النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: «حربک یا علیّ حربی» و لا شکّ فی کفر من حارب النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

و أمّا مخالفوه فی الإمامة؛ فقد اختلف قول علمائنا فیهم، فمنهم من حکم بکفرهم لأنّهم دفعوا ما علم ثبوته من ضرورة، و هو النصّ الجلیّ الدالّ علی إمامته مع تواتره.

و ذهب آخرون الی أنّهم فسقة و هو الأقوی.

ثمّ اختلف هؤلاء علی أقوال ثلاثة:

أحدها: أنّهم مخلّدون فی النار لعدم استحقاقهم الجنّة.

الثانی: قال بعضهم: إنّهم یخرجون من النار الی الجنّة.

الثالث: ما ارتضاه ابن نوبخت و جماعة من علمائنا أنّهم یخرجون من النار لعدم الکفر الموجب للخلود، و لا یدخلون الجنّة لعدم الإیمان المقتضی لاستحقاق الثواب. انتهی.

و قال رحمه اللّه فی شرح الیاقوت: أمّا دافعو النصّ فقد ذهب أکثر أصحابنا الی تکفیرهم، و من أصحابنا من یحکم بفسقهم خاصّة، ثمّ اختلف أصحابنا فی أحکامهم فی الآخرة، فالأکثر قالوا بتخلیدهم، و فیهم من قال بعدم الخلود، و ذلک إمّا بأن ینقلوا الی الجنّة- و هو قول شاذّ عنده-، أولا إلیهما و استحسنه المصنّف. انتهی.

ص: 35

أقول: القول بعدم خلودهم فی النار نشأ من عدم تتبّعهم للأخبار، و الأحادیث الدالّة علی خلودهم متواترة أو قریبة منها، نعم الاحتمالان الأخیران آتیان فی المستضعفین منهم کما ستعرف.

و القول بخروج غیر المستضعفین من النار قول مجهول القائل، نشأ بین المتأخّرین الذین لا معرفة لهم بالأخبار و لا بأقوال القدماء الأخیار.

ثمّ استشهد العلّامة المجلسی بکلام شیخنا الصدوق طاب ثراه فی اعتقاداته سالف الذکر، و کلام الشیخ المفید فی کتاب المسائل، ثمّ قال:

و قال المحقّق الطوسیّ- روّح اللّه روحه القدّوسی- فی قواعد العقائد: أصول الإیمان عند الشیعة ثلاثة: التصدیق بوحدانیّة اللّه تعالی فی ذاته، و العدل فی أفعاله، و التصدیق بنبوّة الأنبیاء علیهم السلام، و التصدیق بإمامة الأئمّة المعصومین من بعد الأنبیاء.

و قال أهل السنّة: الإیمان هو التصدیق باللّه تعالی و بکون النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم صادقا، و التصدیق بالأحکام التی نعلم یقینا أنّه علیه السلام حکم بها دون ما فیه اختلاف أو اشتباه. و الکفر یقابل الإیمان، و الذنب یقابل العمل الصالح و ینقسم الی کبائر و صغائر، و یستحقّ المؤمن بالإجماع الخلود فی الجنّة، و یستحقّ الکافر الخلود فی العقاب.

و قال الشهید الثانی رفع اللّه درجته فی رسالة حقائق الإیمان عند تحقیق معنی الإیمان و الإسلام: البحث الثانی فی جواب إلزام یرد علی القائلین من الإمامیّة بعموم الإسلام مع القول بأنّ الکفر عدم الإیمان عمّا من شأنه أن یکون مؤمنا.

أمّا الإلزام فإنّهم حکموا بإسلام من أقرّ بالشهادتین فقط غیر عابث دون إیمانه، سواء علم منه عدم التصدیق بإمامة الأئمّة علیهم السلام أم لا إلّا من خرج بدلیل خارج کالنواصب و الخوارج، فالظاهر أنّ هذا الحکم مناف للحکم بأنّ الکفر عدم الإیمان عمّا من شأنه أن یکون مؤمنا. و أیضا قد عرفت ممّا تقدّم أنّ التصدیق بإمامة الأئمّة علیهم السلام من أصول الإیمان عند الطائفة من

ص: 36

الإمامیّة کما هو معلوم من مذهبهم ضرورة، و صرّح بنقله المحقّق الطوسیّ رحمه اللّه عنهم فیما تقدّم، و لا ریب أنّ الشی‌ء یعدم بعدم أصله الذی هو جزؤه کما نحن فیه، فیلزم الحکم بکفر من لم یتحقّق له التصدیق المذکور و إن أقرّ بالشهادتین، و أنّه مناف أیضا للحکم بإسلام من لم یصدّق بإمامة الأئمّة الاثنی عشر علیهم السلام و هذا الأخیر لا خصوصیّة لوروده علی القول بعموم الإسلام، بل هو وارد علی القائلین بإسلام من لم یتحقّق له التصدیق المذکور مع قطع النظر عن کونهم قائلین بعموم الإسلام أو مساواته للإیمان.

و أمّا الجواب؛ فبالمنع من المنافاة بین الحکمین، و ذلک لأنّا نحکم بأنّ من لم یتحقّق له التصدیق المذکور کافر فی نفس الأمر، و الحکم بإسلامه إنّما هو فی الظاهر، فموضوع الحکمین مختلف فلا منافاة.

ثمّ قال: المراد بالحکم بإسلامه ظاهرا صحّة ترتّب کثیر من الأحکام الشرعیّة علی ذلک، و الحاصل أنّ الشارع جعل الإقرار بالشهادتین علامة علی صحّة إجراء أکثر الأحکام الشرعیّة علی المقرّ کحلّ مناکحته و الحکم بطهارته و حقن دمه و ماله و غیر ذلک من الأحکام المذکورة فی کتب الفروع، و کأنّ الحکمة فی ذلک هو التخفیف عن المؤمنین لمسیس الحاجة الی مخالطتهم فی أکثر الأزمنة و الأمکنة، و استمالة الکافر الی الإسلام، فإنّه إذا اکتفی فی إجراء أحکام المسلمین علیه ظاهرا بمجرّد إقراره الظاهری ازداد ثباته و رغبته فی الإسلام، ثمّ یترقّی فی ذلک الی أن یتحقّق له الإسلام باطنا أیضا.

و اعلم أنّ جمعا من علماء الإمامیّة حکموا بکفر أهل الخلاف، و الأکثر علی الحکم بإسلامهم، فإن أرادوا بذلک کونهم کافرین فی نفس الأمر لا فی الظاهر فالظاهر أنّ النزاع لفظیّ، إذ القائلون بإسلامهم یریدون ما ذکرناه من الحکم بصحّة جریان أکثر أحکام المسلمین علیهم فی الظاهر، لا أنّهم مسلمون فی نفس الأمر، و لذا نقلوا الإجماع علی دخولهم النار، و إن أرادوا بذلک کونهم کافرین ظاهرا و باطنا فهو ممنوع و لا دلیل علیه، بل الدلیل قائم علی إسلامهم

ص: 37

ظاهرا لقوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أمرت أن أقاتل الناس حتّی یقولوا لا إله إلّا اللّه، انتهی کلامه رفع مقامه.

و قال الشیخ الطوسیّ نوّر اللّه ضریحه فی تلخیص الشافی: (4/ 131) و ما بعدها و هو نقل بالمضمون عندنا أنّ من حارب أمیر المؤمنین کافر، و الدلیل علی ذلک إجماع الفرقة المحقّة الإمامیّة علی ذلک، و إجماعهم حجّة، و أیضا فنحن نعلم أنّ من حاربه کان منکرا لإمامته و دافعا لها، و دفع الإمامة کفر کما أنّ دفع النبوّة کفر، لأنّ الجهل بهما علی حدّ واحد .. ثمّ استدلّ رحمه اللّه بأخبار کثیرة علی ذلک.

فإذا عرفت ما ذکره القدماء و المتأخّرون من أساطین العلماء و الإمامیّة و محقّقیهم عرفت ضعف القول بخروجهم من النار، و الأخبار الواردة فی ذلک أکثر من أن یمکن جمعه فی باب أو کتاب، و إذا کانوا فی الدنیا و الآخرة فی حکم المسلمین فأیّ فرق بینهم و بین فسّاق الشیعة؟! و أیّ فائدة فیما أجمع علیه الفرقة المحقّة من کون الإمامة من أصول الدین ردّا علی المخالفین القائلین بأنّه من فروعه؟! و قد روت العامّة و الخاصّة متواترا: من مات و لم یعرف إمام زمانه مات میتة جاهلیّة، و قد أوردت أخبارا کثیرة فی أبواب الآیات النازلة فیهم علیهم السلام أنّهم فسّروا الشرک و الکفر فی الآیات بترک الولایة. و قد وردت أخبار متواترة أنّه لا یقبل عمل من الأعمال إلّا بالولایة.

و قال الصدوق رحمه اللّه: الإسلام هو الإقرار بالشهادتین و هو الذی به تحقن الدماء و الأموال، و الثواب علی الإیمان، و قد ورد فی الصحیح عن أبی جعفر علیه السلام: من أصبح من هذه الأمّة لا إمام له من اللّه عزّ و جلّ ظاهر عادل أصبح ضالا تائها، و إنّ من مات علی هذه الحالة مات میتة کفر و نفاق.

و اعلم أنّ أئمّة الجور و أتباعهم لمعزولون عن دین اللّه قد ضلّوا و أضلّوا، فأعمالهم التی یعملونها کرماد اشتدّت به الریح فی یوم عاصف لا یقدرون ممّا کسبوا علی شی‌ء ذلک هو الضلال البعید.

ص: 38

و عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قوله تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ الآیة (البقرة: 257)، قال علیه السلام: إنّما عنی بذلک أنّهم کانوا علی نور الإسلام، فلمّا أن تولّوا کلّ إمام جائر لیس من اللّه خرجوا بولایتهم إیّاه من نور الإسلام الی ظلمات الکفر، فأوجب اللّه لهم النار مع الکفّار، فأولئک أصحاب النار هم فیها خالدون.

و قد ورد فی الناصب ما ورد فی خلوده فی النار، و

قد روی بأسانید کثیرة عنهم علیهم السلام: لو أنّ کلّ ملک خلقه اللّه عزّ و جلّ، و کلّ نبیّ بعثه اللّه، و کلّ صدّیق، و کلّ شهید شفعوا فی ناصب لنا أهل البیت أن یخرجه اللّه عزّ و جلّ من النار ما أخرجه اللّه أبدا ...

و قد روی بأسانید معتبرة عن أبی عبد اللّه علیه السلام أنّه قال: لیس الناصب من نصب لنا أهل البیت، لأنّک لا تجد رجلا یقول: أنا أبغض محمّدا و آل محمّد، و لکنّ الناصب من نصب لکم و هو یعلم أنّکم تتولّونا و تتبرّءون من عدوّنا و أنّکم من شیعتنا.

و یظهر من بعض الأخبار بل من کثیر منها أنّهم فی الدنیا أیضا فی حکم الکفّار، لکن لمّا علم اللّه أنّ أئمّة الجور و أتباعهم یستولون علی الشیعة و هم یبتلون بمعاشرتهم، و لا یمکنهم الاجتناب عنهم و ترک معاشرتهم و مخالطتهم و مناکحتهم أجری اللّه علیهم حکم الإسلام توسعة، فإذا ظهر القائم علیه السلام یجری علیهم حکم سائر الکفّار فی جمیع الأمور و فی الآخرة یدخلون النار ماکثین فیها أبدا مع الکفّار، و به یجمع بین الأخبار کما أشار إلیه المفید و الشهید الثانی قدّس اللّه روحهما.

و أیضا یمکن أن یقال: لمّا کان فی تلک الأزمنة علیهم شبهة فی الجملة یجری علیهم فی الدنیا حکم الإسلام، فإذا ظهر فی زمانه علیه السلام الحقّ الصریح بالبیّنات و المعجزات و لم تبق لهم شبهة و أنکروه التحقوا بسائر الکفّار.

ثمّ قال قدّس سرّه: و أخبار هذا المطلب متفرّقة فی أبواب هذا الکتاب، و أرجو من اللّه أن یوفّقنی لتألیف کتاب مفرد فی ذلک إن شاء اللّه تعالی، و بعض

ص: 39

الأخبار المشعرة بخلاف ما ذکرنا محمول علی المستضعفین کما عرفت.

و قال شارح المقاصد: اختلف أهل الإسلام فیمن ارتکب الکبیرة من المؤمنین و مات قبل التوبة، فالمذهب عندنا عدم القطع بالعفو و لا بالعقاب، بل کلاهما فی مشیّة اللّه تعالی، لکن علی تقدیر التعذیب نقطع بأنّه لا یخلّد فی النار بل یخرج البتّة، لا بطریق الوجوب علی اللّه تعالی بل بمقتضی ما سبق من الوعد و ثبت بالدلیل کتخلید أهل الجنّة، و عند المعتزلة القطع بالعذاب الدائم من غیر عفو و لا إخراج من النار، و ما وقع فی کلام البعض من أنّ صاحب الکبیرة عند المعتزلة لیس فی الجنّة و لا فی النار فغلط نشأ من قولهم: إنّ له المنزلة بین المنزلتین، أی حالة غیر الإیمان و الکفر، و أمّا ما ذهب إلیه مقاتل بن سلیمان و بعض المرجئة من أنّ عصاة المؤمنین لا یعذّبون أصلا و إنّما النار للکفّار تمسّکا بالآیات الدالّة علی اختصاص العذاب بالکفّار مثل: قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلی مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی (طه: 48) إِنَّ الْخِزْیَ الْیَوْمَ وَ السُّوءَ عَلَی الْکافِرِینَ (النحل: 27)، فجوابه تخصیص ذلک العذاب بما یکون علی سبیل الخلود، و أمّا تمسّکهم بمثل

قوله علیه السلام: «من قال: لا إله إلّا اللّه دخل الجنّة و إن زنی و إن سرق»

فضعیف، لأنّه إنّما ینفی الخلود لا الدخول.

لنا وجوه:

الأوّل: و هو العمدة؛ الآیات و الأحادیث الدالّة علی أنّ المؤمنین یدخلون الجنّة البتّة و لیس ذلک قبل دخول النار وفاقا، فتعیّن أن یکون بعده، و هو مسألة انقطاع العذاب، أو بدونه و هو مسألة العفو التامّ، قال اللّه تعالی:

فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ (الزلزال: 7) وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ (المؤمن: 40)، و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم «من قال: لا إله إلّا اللّه دخل الجنّة»، و قال: «من مات لا یشرک باللّه شیئا دخل الجنّة و إن زنی و إن سرق».

ص: 40

الثانی: النصوص المشعرة بالخروج من النار؛ کقوله تعالی: النَّارُ مَثْواکُمْ خالِدِینَ فِیها إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ (الأنعام: 128) فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ (آل عمران: 185)، و

کقول النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: «یخرج من النار قوم بعد ما امتحشوا و صاروا فحما و حمما، فینبتون کما ینبت الحبّة فی حمیل السیل»

، و خبر الواحد و إن لم یکن حجّة فی الأصول لکن یفید التأیید و التأکید بتعاضد النصوص.

الثالث: و هو علی قاعدة الاعتزال؛ أنّ من واظب علی الإیمان و العمل الصالح مائة سنة و صدر عنه فی أثناء ذلک أو بعده جریمة واحدة- کشرب جرعة من الخمر- فلا یحسن من الحکیم أن یعذّبه علی ذلک أبد الآباد، و لو لم یکن هذا ظلما فلا ظلم، أو لم یستحقّ بهذا ذمّا فلا ذمّ.

الرابع: أنّ المعصیة متناهیة زمانا- و هو ظاهر- و قدرا لما یوجد من معصیة أشدّ منها، فجزاؤها یجب أن یکون متناهیا تحقیقا لقاعدة العدل، بخلاف الکفر فإنّه لا بتناهی قدرا و إن تناهی زمانه.

ثمّ سرد ما احتجّت المعتزلة به من وجوه و أجاب عنها:

ثم قال فی بحث آخر: لا خلاف فی أنّ من آمن بعد الکفر و المعاصی فهو من أهل الجنّة بمنزلة من لا معصیة له، و من کفر- نعوذ باللّه- بعد الإیمان و العمل الصالح فهو من أهل النار بمنزلة من لا حسنة له، و إنّما الکلام فیمن آمن و عمل صالحا و آخر سیّئا و استمرّ علی الطاعات و الکبائر کما یشاهد من الناس فعندنا مآله الی الجنّة و لو بعد النار، و استحقاقه للثواب و العقاب بمقتضی الوعد و الوعید ثابت من غیر حبوط، و المشهور من مذهب المعتزلة أنّه من أهل الخلود فی النار إذا مات قبل التوبة، فأشکل علیهم الأمر فی إیمانه و طاعاته و ما یثبت من استحقاقاته أین طارت؟ و کیف زالت؟ فقالوا بحبوط الطاعات و مالوا الی أنّ السیّئات یذهبن الحسنات، حتی ذهب الجمهور منهم الی أنّ الکبیرة الواحدة تحبط ثواب جمیع العبادات، و فساده ظاهر، أمّا سمعا فللنصوص

ص: 41

الدالّة علی أنّ اللّه تعالی لا یضیع أجر من أحسن عملا و عمل صالحا، و أمّا عقلا فللقطع بأنّه لا یحسن من الحکیم الکریم إبطال ثواب إیمان العبد و مواظبته علی الطاعات طول العمر بتناول لقمة من الربا، أو جرعة من الخمر .. الی آخر ما قال.

ثم قال العلّامة المجلسی: 8/ 374 بعد کلّ هذا:

أقول: قد سبق القول فی ذلک فی باب الحبط و التکفیر (أبواب المعاد:

5/ 331 و 71/ 197 و 6/ 236 و 23/ 76، 354) و لا أظنّک یخفی علیک ما مهّدناه أوّلا بعد الإحاطة بما أوردناه من الآیات و الأخبار، و سیأتی عمدة الأخبار المتعلّقة بتلک المباحث فی کتاب الإیمان و الکفر 72/ 131 و 39/ 311- 330 و 24/ 1- 187.

و خاتمة القول و ختمه ما ذکره شیخ مشایخنا المرتضی الأنصاری فی مکاسبه: 41- 42 (طبعة تبریز) قال: إنّ ظاهر الأخبار اختصاص حرمة الغیبة بالمؤمن، فیجوز اغتیاب المخالف کما یجوز لعنه. و توهّم عموم الآیة- کبعض الروایات- لمطلق المسلم مدفوع بما علم بضرورة المذهب من عدم احترامهم و عدم جریان أحکام الإسلام علیهم إلّا قلیلا ممّا یتوقّف استقامة نظم معاش المؤمنین علیه، مثل عدم انفعال ما یلاقیهم بالرطوبة، و حلّ ذبائحهم، و مناکحهم، و حرمة دمائهم- لحکمة دفع الفتنة- و نسائهم، لأنّ لکلّ قوم نکاحا .. و نحو ذلک، مع أنّ التمثیل المذکور فی الآیة مختص بمن ثبتت أخوّته فلا یعمّ من وجب التبرّی منه ..

**[ترجمه]اعلم أنّ الذی یقتضیه الجمع بین الآیات و الأخبار أنّ الکافر المنکر لضروریّ من ضروریّات دین الإسلام مخلّد فی النار، لا یخفّف عنه

ص: 33

العذاب إلّا المستضعف الناقص فی عقله أو الذی لم یتمّ علیه الحجّة و لم یقصّر فی الفحص و النظر، فإنّه یحتمل أن یکون من المرجون لأمر اللّه- کما سیأتی تحقیقه فی کتاب الإیمان و الکفر-.

و أمّا غیر الشیعة الإمامیّة من المخالفین و سائر فرق الشیعة ممّن لم ینکر شیئا من ضروریّات دین الإسلام فهم فرقتان: إحداهما المتعصّبون المعاندون منهم ممّن قد تمّت علیهم الحجّة فهم فی النار خالدون، و الأخری المستضعفون منهم و هم الضعفاء العقول مثل النساء العاجزات و البله و أمثالهم و من لم یتمّ علیه الحجّة ممّن یموت فی زمان الفترة، أو کان فی موضع لم یأت إلیه خبر الحجّة فهم المرجون لأمر اللّه، إمّا یعذّبهم و إمّا یتوب علیهم، فیرجی لهم النجاة من النار.

و أمّا أصحاب الکبائر من الإمامیّة فلا خلاف بین الإمامیّة فی أنّهم لا یخلّدون فی النار، و أمّا أنّهم هل یدخلون النار أم لا؟ فالأخبار مختلفة فیهم اختلافا کثیرا، و مقتضی الجمع بینها أنّه یحتمل دخولهم النار و أنّهم غیر داخلین فی الأخبار التی وردت أنّ الشیعة و المؤمن لا یدخل النار، لأنّه قد ورد فی أخبار أخر أنّ الشیعة من شایع علیّا فی أعماله، و أنّ الإیمان مرکّب من القول و العمل، لکنّ الأخبار الکثیرة دلّت علی أنّ الشفاعة تلحقهم قبل دخول النار، و فی هذا التبهیم حکم لا یخفی بعضها علی أولی الأبصار، و سیأتی تمام القول فی ذلک، و الأخبار الدالّة علی تلک الأقسام و أحکامهم و أحوالهم و صفاتهم فی کتاب الإیمان و الکفر.

قال العلّامة رحمه اللّه فی شرحه علی التجرید: أجمع المسلمون کافّة علی أنّ عذاب الکافر مؤبّد لا ینقطع، و اختلفوا فی أصحاب الکبائر من المسلمین؛ فالوعیدیّة علی أنّه کذلک، و ذهبت الإمامیّة و طائفة کثیرة من المعتزلة و الأشاعرة الی أنّ عذابه منقطع، و الحقّ أنّ عقابهم منقطع لوجهین:

الأوّل: أنّه یستحقّ الثواب بإیمانه، لقوله تعالی: فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ

ص: 34

ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ (الزلزلة: 7) و الإیمان أعظم أفعال الخیر، فإذا استحقّ العقاب بالمعصیة فإمّا أن یقدّم الثواب علی العقاب و هو باطل بالإجماع، لأنّ الثواب المستحقّ بالإیمان دائم علی ما تقدّم، أو بالعکس و هو المراد، و الجمع محال.

الثانی: یلزم أن یکون من عبد اللّه تعالی مدّة عمره بأنواع القربات إلیه ثمّ عصی فی آخر عمره معصیة واحدة- مع بقاء إیمانه- مخلّدا فی النار، کمن أشرک باللّه مدّة عمره، و ذلک محال لقبحه عند العقلاء.

ثمّ قال: المحارب لعلیّ علیه السلام کافر لقول النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: «حربک یا علیّ حربی» و لا شکّ فی کفر من حارب النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

و أمّا مخالفوه فی الإمامة؛ فقد اختلف قول علمائنا فیهم، فمنهم من حکم بکفرهم لأنّهم دفعوا ما علم ثبوته من ضرورة، و هو النصّ الجلیّ الدالّ علی إمامته مع تواتره.

و ذهب آخرون الی أنّهم فسقة و هو الأقوی.

ثمّ اختلف هؤلاء علی أقوال ثلاثة:

أحدها: أنّهم مخلّدون فی النار لعدم استحقاقهم الجنّة.

الثانی: قال بعضهم: إنّهم یخرجون من النار الی الجنّة.

الثالث: ما ارتضاه ابن نوبخت و جماعة من علمائنا أنّهم یخرجون من النار لعدم الکفر الموجب للخلود، و لا یدخلون الجنّة لعدم الإیمان المقتضی لاستحقاق الثواب. انتهی.

و قال رحمه اللّه فی شرح الیاقوت: أمّا دافعو النصّ فقد ذهب أکثر أصحابنا الی تکفیرهم، و من أصحابنا من یحکم بفسقهم خاصّة، ثمّ اختلف أصحابنا فی أحکامهم فی الآخرة، فالأکثر قالوا بتخلیدهم، و فیهم من قال بعدم الخلود، و ذلک إمّا بأن ینقلوا الی الجنّة- و هو قول شاذّ عنده-، أولا إلیهما و استحسنه المصنّف. انتهی.

ص: 35

أقول: القول بعدم خلودهم فی النار نشأ من عدم تتبّعهم للأخبار، و الأحادیث الدالّة علی خلودهم متواترة أو قریبة منها، نعم الاحتمالان الأخیران آتیان فی المستضعفین منهم کما ستعرف.

و القول بخروج غیر المستضعفین من النار قول مجهول القائل، نشأ بین المتأخّرین الذین لا معرفة لهم بالأخبار و لا بأقوال القدماء الأخیار.

ثمّ استشهد العلّامة المجلسی بکلام شیخنا الصدوق طاب ثراه فی اعتقاداته سالف الذکر، و کلام الشیخ المفید فی کتاب المسائل، ثمّ قال:

و قال المحقّق الطوسیّ- روّح اللّه روحه القدّوسی- فی قواعد العقائد: أصول الإیمان عند الشیعة ثلاثة: التصدیق بوحدانیّة اللّه تعالی فی ذاته، و العدل فی أفعاله، و التصدیق بنبوّة الأنبیاء علیهم السلام، و التصدیق بإمامة الأئمّة المعصومین من بعد الأنبیاء.

و قال أهل السنّة: الإیمان هو التصدیق باللّه تعالی و بکون النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم صادقا، و التصدیق بالأحکام التی نعلم یقینا أنّه علیه السلام حکم بها دون ما فیه اختلاف أو اشتباه. و الکفر یقابل الإیمان، و الذنب یقابل العمل الصالح و ینقسم الی کبائر و صغائر، و یستحقّ المؤمن بالإجماع الخلود فی الجنّة، و یستحقّ الکافر الخلود فی العقاب.

و قال الشهید الثانی رفع اللّه درجته فی رسالة حقائق الإیمان عند تحقیق معنی الإیمان و الإسلام: البحث الثانی فی جواب إلزام یرد علی القائلین من الإمامیّة بعموم الإسلام مع القول بأنّ الکفر عدم الإیمان عمّا من شأنه أن یکون مؤمنا.

أمّا الإلزام فإنّهم حکموا بإسلام من أقرّ بالشهادتین فقط غیر عابث دون إیمانه، سواء علم منه عدم التصدیق بإمامة الأئمّة علیهم السلام أم لا إلّا من خرج بدلیل خارج کالنواصب و الخوارج، فالظاهر أنّ هذا الحکم مناف للحکم بأنّ الکفر عدم الإیمان عمّا من شأنه أن یکون مؤمنا. و أیضا قد عرفت ممّا تقدّم أنّ التصدیق بإمامة الأئمّة علیهم السلام من أصول الإیمان عند الطائفة من

ص: 36

الإمامیّة کما هو معلوم من مذهبهم ضرورة، و صرّح بنقله المحقّق الطوسیّ رحمه اللّه عنهم فیما تقدّم، و لا ریب أنّ الشی‌ء یعدم بعدم أصله الذی هو جزؤه کما نحن فیه، فیلزم الحکم بکفر من لم یتحقّق له التصدیق المذکور و إن أقرّ بالشهادتین، و أنّه مناف أیضا للحکم بإسلام من لم یصدّق بإمامة الأئمّة الاثنی عشر علیهم السلام و هذا الأخیر لا خصوصیّة لوروده علی القول بعموم الإسلام، بل هو وارد علی القائلین بإسلام من لم یتحقّق له التصدیق المذکور مع قطع النظر عن کونهم قائلین بعموم الإسلام أو مساواته للإیمان.

و أمّا الجواب؛ فبالمنع من المنافاة بین الحکمین، و ذلک لأنّا نحکم بأنّ من لم یتحقّق له التصدیق المذکور کافر فی نفس الأمر، و الحکم بإسلامه إنّما هو فی الظاهر، فموضوع الحکمین مختلف فلا منافاة.

ثمّ قال: المراد بالحکم بإسلامه ظاهرا صحّة ترتّب کثیر من الأحکام الشرعیّة علی ذلک، و الحاصل أنّ الشارع جعل الإقرار بالشهادتین علامة علی صحّة إجراء أکثر الأحکام الشرعیّة علی المقرّ کحلّ مناکحته و الحکم بطهارته و حقن دمه و ماله و غیر ذلک من الأحکام المذکورة فی کتب الفروع، و کأنّ الحکمة فی ذلک هو التخفیف عن المؤمنین لمسیس الحاجة الی مخالطتهم فی أکثر الأزمنة و الأمکنة، و استمالة الکافر الی الإسلام، فإنّه إذا اکتفی فی إجراء أحکام المسلمین علیه ظاهرا بمجرّد إقراره الظاهری ازداد ثباته و رغبته فی الإسلام، ثمّ یترقّی فی ذلک الی أن یتحقّق له الإسلام باطنا أیضا.

و اعلم أنّ جمعا من علماء الإمامیّة حکموا بکفر أهل الخلاف، و الأکثر علی الحکم بإسلامهم، فإن أرادوا بذلک کونهم کافرین فی نفس الأمر لا فی الظاهر فالظاهر أنّ النزاع لفظیّ، إذ القائلون بإسلامهم یریدون ما ذکرناه من الحکم بصحّة جریان أکثر أحکام المسلمین علیهم فی الظاهر، لا أنّهم مسلمون فی نفس الأمر، و لذا نقلوا الإجماع علی دخولهم النار، و إن أرادوا بذلک کونهم کافرین ظاهرا و باطنا فهو ممنوع و لا دلیل علیه، بل الدلیل قائم علی إسلامهم

ص: 37

ظاهرا لقوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أمرت أن أقاتل الناس حتّی یقولوا لا إله إلّا اللّه، انتهی کلامه رفع مقامه.

و قال الشیخ الطوسیّ نوّر اللّه ضریحه فی تلخیص الشافی: (4/ 131) و ما بعدها و هو نقل بالمضمون عندنا أنّ من حارب أمیر المؤمنین کافر، و الدلیل علی ذلک إجماع الفرقة المحقّة الإمامیّة علی ذلک، و إجماعهم حجّة، و أیضا فنحن نعلم أنّ من حاربه کان منکرا لإمامته و دافعا لها، و دفع الإمامة کفر کما أنّ دفع النبوّة کفر، لأنّ الجهل بهما علی حدّ واحد .. ثمّ استدلّ رحمه اللّه بأخبار کثیرة علی ذلک.

فإذا عرفت ما ذکره القدماء و المتأخّرون من أساطین العلماء و الإمامیّة و محقّقیهم عرفت ضعف القول بخروجهم من النار، و الأخبار الواردة فی ذلک أکثر من أن یمکن جمعه فی باب أو کتاب، و إذا کانوا فی الدنیا و الآخرة فی حکم المسلمین فأیّ فرق بینهم و بین فسّاق الشیعة؟! و أیّ فائدة فیما أجمع علیه الفرقة المحقّة من کون الإمامة من أصول الدین ردّا علی المخالفین القائلین بأنّه من فروعه؟! و قد روت العامّة و الخاصّة متواترا: من مات و لم یعرف إمام زمانه مات میتة جاهلیّة، و قد أوردت أخبارا کثیرة فی أبواب الآیات النازلة فیهم علیهم السلام أنّهم فسّروا الشرک و الکفر فی الآیات بترک الولایة. و قد وردت أخبار متواترة أنّه لا یقبل عمل من الأعمال إلّا بالولایة.

و قال الصدوق رحمه اللّه: الإسلام هو الإقرار بالشهادتین و هو الذی به تحقن الدماء و الأموال، و الثواب علی الإیمان، و قد ورد فی الصحیح عن أبی جعفر علیه السلام: من أصبح من هذه الأمّة لا إمام له من اللّه عزّ و جلّ ظاهر عادل أصبح ضالا تائها، و إنّ من مات علی هذه الحالة مات میتة کفر و نفاق.

و اعلم أنّ أئمّة الجور و أتباعهم لمعزولون عن دین اللّه قد ضلّوا و أضلّوا، فأعمالهم التی یعملونها کرماد اشتدّت به الریح فی یوم عاصف لا یقدرون ممّا کسبوا علی شی‌ء ذلک هو الضلال البعید.

و عن أبی عبد اللّه علیه السلام فی قوله تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ الآیة (البقرة: 257)، قال علیه السلام: إنّما عنی بذلک أنّهم کانوا علی نور الإسلام، فلمّا أن تولّوا کلّ إمام جائر لیس من اللّه خرجوا بولایتهم إیّاه من نور الإسلام الی ظلمات الکفر، فأوجب اللّه لهم النار مع الکفّار، فأولئک أصحاب النار هم فیها خالدون.

و قد ورد فی الناصب ما ورد فی خلوده فی النار، و

قد روی بأسانید کثیرة عنهم علیهم السلام: لو أنّ کلّ ملک خلقه اللّه عزّ و جلّ، و کلّ نبیّ بعثه اللّه، و کلّ صدّیق، و کلّ شهید شفعوا فی ناصب لنا أهل البیت أن یخرجه اللّه عزّ و جلّ من النار ما أخرجه اللّه أبدا ...

و قد روی بأسانید معتبرة عن أبی عبد اللّه علیه السلام أنّه قال: لیس الناصب من نصب لنا أهل البیت، لأنّک لا تجد رجلا یقول: أنا أبغض محمّدا و آل محمّد، و لکنّ الناصب من نصب لکم و هو یعلم أنّکم تتولّونا و تتبرّءون من عدوّنا و أنّکم من شیعتنا.

و یظهر من بعض الأخبار بل من کثیر منها أنّهم فی الدنیا أیضا فی حکم الکفّار، لکن لمّا علم اللّه أنّ أئمّة الجور و أتباعهم یستولون علی الشیعة و هم یبتلون بمعاشرتهم، و لا یمکنهم الاجتناب عنهم و ترک معاشرتهم و مخالطتهم و مناکحتهم أجری اللّه علیهم حکم الإسلام توسعة، فإذا ظهر القائم علیه السلام یجری علیهم حکم سائر الکفّار فی جمیع الأمور و فی الآخرة یدخلون النار ماکثین فیها أبدا مع الکفّار، و به یجمع بین الأخبار کما أشار إلیه المفید و الشهید الثانی قدّس اللّه روحهما.

و أیضا یمکن أن یقال: لمّا کان فی تلک الأزمنة علیهم شبهة فی الجملة یجری علیهم فی الدنیا حکم الإسلام، فإذا ظهر فی زمانه علیه السلام الحقّ الصریح بالبیّنات و المعجزات و لم تبق لهم شبهة و أنکروه التحقوا بسائر الکفّار.

ثمّ قال قدّس سرّه: و أخبار هذا المطلب متفرّقة فی أبواب هذا الکتاب، و أرجو من اللّه أن یوفّقنی لتألیف کتاب مفرد فی ذلک إن شاء اللّه تعالی، و بعض

ص: 39

الأخبار المشعرة بخلاف ما ذکرنا محمول علی المستضعفین کما عرفت.

و قال شارح المقاصد: اختلف أهل الإسلام فیمن ارتکب الکبیرة من المؤمنین و مات قبل التوبة، فالمذهب عندنا عدم القطع بالعفو و لا بالعقاب، بل کلاهما فی مشیّة اللّه تعالی، لکن علی تقدیر التعذیب نقطع بأنّه لا یخلّد فی النار بل یخرج البتّة، لا بطریق الوجوب علی اللّه تعالی بل بمقتضی ما سبق من الوعد و ثبت بالدلیل کتخلید أهل الجنّة، و عند المعتزلة القطع بالعذاب الدائم من غیر عفو و لا إخراج من النار، و ما وقع فی کلام البعض من أنّ صاحب الکبیرة عند المعتزلة لیس فی الجنّة و لا فی النار فغلط نشأ من قولهم: إنّ له المنزلة بین المنزلتین، أی حالة غیر الإیمان و الکفر، و أمّا ما ذهب إلیه مقاتل بن سلیمان و بعض المرجئة من أنّ عصاة المؤمنین لا یعذّبون أصلا و إنّما النار للکفّار تمسّکا بالآیات الدالّة علی اختصاص العذاب بالکفّار مثل: قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلی مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی (طه: 48) إِنَّ الْخِزْیَ الْیَوْمَ وَ السُّوءَ عَلَی الْکافِرِینَ (النحل: 27)، فجوابه تخصیص ذلک العذاب بما یکون علی سبیل الخلود، و أمّا تمسّکهم بمثل

قوله علیه السلام: «من قال: لا إله إلّا اللّه دخل الجنّة و إن زنی و إن سرق»

فضعیف، لأنّه إنّما ینفی الخلود لا الدخول.

لنا وجوه:

الأوّل: و هو العمدة؛ الآیات و الأحادیث الدالّة علی أنّ المؤمنین یدخلون الجنّة البتّة و لیس ذلک قبل دخول النار وفاقا، فتعیّن أن یکون بعده، و هو مسألة انقطاع العذاب، أو بدونه و هو مسألة العفو التامّ، قال اللّه تعالی:

فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ (الزلزال: 7) وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ (المؤمن: 40)، و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم «من قال: لا إله إلّا اللّه دخل الجنّة»، و قال: «من مات لا یشرک باللّه شیئا دخل الجنّة و إن زنی و إن سرق».

ص: 40

الثانی: النصوص المشعرة بالخروج من النار؛ کقوله تعالی: النَّارُ مَثْواکُمْ خالِدِینَ فِیها إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ (الأنعام: 128) فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ (آل عمران: 185)، و

کقول النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: «یخرج من النار قوم بعد ما امتحشوا و صاروا فحما و حمما، فینبتون کما ینبت الحبّة فی حمیل السیل»

، و خبر الواحد و إن لم یکن حجّة فی الأصول لکن یفید التأیید و التأکید بتعاضد النصوص.

الثالث: و هو علی قاعدة الاعتزال؛ أنّ من واظب علی الإیمان و العمل الصالح مائة سنة و صدر عنه فی أثناء ذلک أو بعده جریمة واحدة- کشرب جرعة من الخمر- فلا یحسن من الحکیم أن یعذّبه علی ذلک أبد الآباد، و لو لم یکن هذا ظلما فلا ظلم، أو لم یستحقّ بهذا ذمّا فلا ذمّ.

الرابع: أنّ المعصیة متناهیة زمانا- و هو ظاهر- و قدرا لما یوجد من معصیة أشدّ منها، فجزاؤها یجب أن یکون متناهیا تحقیقا لقاعدة العدل، بخلاف الکفر فإنّه لا بتناهی قدرا و إن تناهی زمانه.

ثمّ سرد ما احتجّت المعتزلة به من وجوه و أجاب عنها:

ثم قال فی بحث آخر: لا خلاف فی أنّ من آمن بعد الکفر و المعاصی فهو من أهل الجنّة بمنزلة من لا معصیة له، و من کفر- نعوذ باللّه- بعد الإیمان و العمل الصالح فهو من أهل النار بمنزلة من لا حسنة له، و إنّما الکلام فیمن آمن و عمل صالحا و آخر سیّئا و استمرّ علی الطاعات و الکبائر کما یشاهد من الناس فعندنا مآله الی الجنّة و لو بعد النار، و استحقاقه للثواب و العقاب بمقتضی الوعد و الوعید ثابت من غیر حبوط، و المشهور من مذهب المعتزلة أنّه من أهل الخلود فی النار إذا مات قبل التوبة، فأشکل علیهم الأمر فی إیمانه و طاعاته و ما یثبت من استحقاقاته أین طارت؟ و کیف زالت؟ فقالوا بحبوط الطاعات و مالوا الی أنّ السیّئات یذهبن الحسنات، حتی ذهب الجمهور منهم الی أنّ الکبیرة الواحدة تحبط ثواب جمیع العبادات، و فساده ظاهر، أمّا سمعا فللنصوص

ص: 41

الدالّة علی أنّ اللّه تعالی لا یضیع أجر من أحسن عملا و عمل صالحا، و أمّا عقلا فللقطع بأنّه لا یحسن من الحکیم الکریم إبطال ثواب إیمان العبد و مواظبته علی الطاعات طول العمر بتناول لقمة من الربا، أو جرعة من الخمر .. الی آخر ما قال.

ثم قال العلّامة المجلسی: 8/ 374 بعد کلّ هذا:

أقول: قد سبق القول فی ذلک فی باب الحبط و التکفیر (أبواب المعاد:

5/ 331 و 71/ 197 و 6/ 236 و 23/ 76، 354) و لا أظنّک یخفی علیک ما مهّدناه أوّلا بعد الإحاطة بما أوردناه من الآیات و الأخبار، و سیأتی عمدة الأخبار المتعلّقة بتلک المباحث فی کتاب الإیمان و الکفر 72/ 131 و 39/ 311- 330 و 24/ 1- 187.

و خاتمة القول و ختمه ما ذکره شیخ مشایخنا المرتضی الأنصاری فی مکاسبه: 41- 42 (طبعة تبریز) قال: إنّ ظاهر الأخبار اختصاص حرمة الغیبة بالمؤمن، فیجوز اغتیاب المخالف کما یجوز لعنه. و توهّم عموم الآیة- کبعض الروایات- لمطلق المسلم مدفوع بما علم بضرورة المذهب من عدم احترامهم و عدم جریان أحکام الإسلام علیهم إلّا قلیلا ممّا یتوقّف استقامة نظم معاش المؤمنین علیه، مثل عدم انفعال ما یلاقیهم بالرطوبة، و حلّ ذبائحهم، و مناکحهم، و حرمة دمائهم- لحکمة دفع الفتنة- و نسائهم، لأنّ لکلّ قوم نکاحا .. و نحو ذلک، مع أنّ التمثیل المذکور فی الآیة مختص بمن ثبتت أخوّته فلا یعمّ من وجب التبرّی منه ..

**[ترجمه]

حبّ علیّ بن أبی طالب صلوات اللّه علیه إیمان و بغضه کفر و نفاق

هذا؛ و لا شکّ أنّ حبّ علیّ بن أبی طالب صلوات اللّه علیه إیمان و بغضه کفر و نفاق، و أنّ ولایته ولایة اللّه و رسوله، و عداوته عداوتهما، و أنّ ولایته علیه السلام حصن من عذاب الجبّار، بل لو اجتمع الناس علی حبّه ما

ص: 42

خلق اللّه النار، و غیر ذلک ممّا وردت فیه روایات مستفیضة، بل فی بعض الموارد متواترة، و عدّ منها فی بحار الأنوار: 39/ 246- 310 (123 روایة) و هی غیض من فیض، کما أنّ أخبار الطینة و المیثاق کثیرة جدّا؛ منها ما جاء فی الباب الثالث: طینة المؤمن و خروجه من الکافر و بالعکس (67/ 77- 129)و غیرها.

فها هو- مثلا- ابن أبی الحدید فی شرحه علی النهج: 10/ 227 یقول: .. لو جرّد- علیّا علیه السلام- السیف کما جرّده فی آخر الأمر لقلنا بفسق کلّ من خالفه علی الإطلاق کائنا من کان، و لکنّه رضی بالبیعة أخیرا و دخل فی الطاعة!!.

فلو أثبتنا لم بایع .. و لم لم یجرّد السیف .. و کیف دخل فی الطاعة .. و ..

و .. لکان هو معنا.

و الخطیب البغدادیّ فی تاریخه: 6/ 344 و 9/ 229 یروی بإسناده عن رسول اللّه (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) أنّه قال: من قال فی دیننا برأیه فاقتلوه.

و لا ریب أنّهم قالوا، بل أبدعوا، بل فعلوا ما فعلوا .. و هذا ما نراه فی کتابنا الحاضر بإقرارهم و تصحیح أصحابهم ..

**[ترجمه]هذا؛ و لا شکّ أنّ حبّ علیّ بن أبی طالب صلوات اللّه علیه إیمان و بغضه کفر و نفاق، و أنّ ولایته ولایة اللّه و رسوله، و عداوته عداوتهما، و أنّ ولایته علیه السلام حصن من عذاب الجبّار، بل لو اجتمع الناس علی حبّه ما

ص: 42

خلق اللّه النار، و غیر ذلک ممّا وردت فیه روایات مستفیضة، بل فی بعض الموارد متواترة، و عدّ منها فی بحار الأنوار: 39/ 246- 310 (123 روایة) و هی غیض من فیض، کما أنّ أخبار الطینة و المیثاق کثیرة جدّا؛ منها ما جاء فی الباب الثالث: طینة المؤمن و خروجه من الکافر و بالعکس (67/ 77- 129)و غیرها.

فها هو- مثلا- ابن أبی الحدید فی شرحه علی النهج: 10/ 227 یقول: .. لو جرّد- علیّا علیه السلام- السیف کما جرّده فی آخر الأمر لقلنا بفسق کلّ من خالفه علی الإطلاق کائنا من کان، و لکنّه رضی بالبیعة أخیرا و دخل فی الطاعة!!.

فلو أثبتنا لم بایع .. و لم لم یجرّد السیف .. و کیف دخل فی الطاعة .. و ..

و .. لکان هو معنا.

و الخطیب البغدادیّ فی تاریخه: 6/ 344 و 9/ 229 یروی بإسناده عن رسول اللّه (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) أنّه قال: من قال فی دیننا برأیه فاقتلوه.

و لا ریب أنّهم قالوا، بل أبدعوا، بل فعلوا ما فعلوا .. و هذا ما نراه فی کتابنا الحاضر بإقرارهم و تصحیح أصحابهم ..

**[ترجمه]

تصحیح و تبریر عمل طائفة من الشیعة ممّن یلعن و یتبرّأ من کلّ من ظلم و جحد

و لعلّ کتابنا هذا محاولة جادّة فی طریق الوحدة لتصحیح و تبریر عمل طائفة من الشیعة ممّن یلعن و یتبرّأ من کلّ من ظلم و جحد، و لعلّنا لا نختلف فی الکبریات، و نحسب لو سلّمنا هذه الصغریات التی أوردناها من کتب القوم، لوافقونا فی عملنا، و لا أقل صحّحوا من یعمل بذلک، و لذا تری المؤلّف طاب ثراه لم یصحّح کلّ ما أورده- کما هو دیدنه فی کلّ بحاره- إلّا أنّه أعطی التبریرات و الأدلّة الکافیة لکلّ ما أورده و جاد به و أفاد؛ سواء بأدلّة عقلیّة أو طرق شرعیّة، عامیّة کانت أو شیعیّة.

و لا ریب أنّ النتیجة المنطقیّة تصبح ضروریة فی القیاسات المنطقیّة بعد

ص: 43

تسلیم المقدّمتین.

و بعد کلّ هن و هن ... فما تراه الیوم أو تقرأه .. ما هو إلّا شقشقة هدرت- علی حدّ تعبیر سیّد الأوصیاء سلام اللّه علیه- و نفثة مصدوع صدرت .. کان لها أن توضح أنّه من العار- و حقّ الجبّار- أن یشغل فراغ النبیّ الأکرم و الناموس الإلهی أناس هذا شأنهم علما و عملا، مع کلّ ما لهم من شطط و زیغ ..

أ من العدل أن یسلّط علی رقاب الناس و أعراضهم و ربقة المسلمین و أموالهم فضلا عن دینهم رجال هذا مبلغهم من العلم و ذاک سیرهم العملی؟!!.

أ من الإنصاف أن تفوّض النوامیس السماویّة و الأحکام الإلهیّة و طقوس الأمّة و آدابها الی ید خلائق هذه سیرتهم و تلک سریرتهم ..؟!.

آه .. وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ، سُبْحانَ اللَّهِ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ. وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ، فَذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ .. و العاقبة لأهل التقوی و الیقین.

**[ترجمه]و لعلّ کتابنا هذا محاولة جادّة فی طریق الوحدة لتصحیح و تبریر عمل طائفة من الشیعة ممّن یلعن و یتبرّأ من کلّ من ظلم و جحد، و لعلّنا لا نختلف فی الکبریات، و نحسب لو سلّمنا هذه الصغریات التی أوردناها من کتب القوم، لوافقونا فی عملنا، و لا أقل صحّحوا من یعمل بذلک، و لذا تری المؤلّف طاب ثراه لم یصحّح کلّ ما أورده- کما هو دیدنه فی کلّ بحاره- إلّا أنّه أعطی التبریرات و الأدلّة الکافیة لکلّ ما أورده و جاد به و أفاد؛ سواء بأدلّة عقلیّة أو طرق شرعیّة، عامیّة کانت أو شیعیّة.

و لا ریب أنّ النتیجة المنطقیّة تصبح ضروریة فی القیاسات المنطقیّة بعد

ص: 43

تسلیم المقدّمتین.

و بعد کلّ هن و هن ... فما تراه الیوم أو تقرأه .. ما هو إلّا شقشقة هدرت- علی حدّ تعبیر سیّد الأوصیاء سلام اللّه علیه- و نفثة مصدوع صدرت .. کان لها أن توضح أنّه من العار- و حقّ الجبّار- أن یشغل فراغ النبیّ الأکرم و الناموس الإلهی أناس هذا شأنهم علما و عملا، مع کلّ ما لهم من شطط و زیغ ..

أ من العدل أن یسلّط علی رقاب الناس و أعراضهم و ربقة المسلمین و أموالهم فضلا عن دینهم رجال هذا مبلغهم من العلم و ذاک سیرهم العملی؟!!.

أ من الإنصاف أن تفوّض النوامیس السماویّة و الأحکام الإلهیّة و طقوس الأمّة و آدابها الی ید خلائق هذه سیرتهم و تلک سریرتهم ..؟!.

آه .. وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ، سُبْحانَ اللَّهِ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ. وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ، فَذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ .. و العاقبة لأهل التقوی و الیقین.

**[ترجمه]

مجمل مسرد عملنا فی الکتاب‌

«1»

حیث لم نحصل علی نسخة خطیّة جیّدة للکتاب لذا استعنّا بطبعتی الکتاب:

أ- طبعة دار الضرب بطهران المعروفة ب: طبعة کمبانی، و رمزنا لها ب (ک).

و قد شرع الحاجّ محمّد حسن الأصفهانیّ الملقّب ب (کمبانی) فی طبعها سنة 1303 ه، و انتهی منها فی سنة 1315 ه.

ب: طبعة تبریز سنة 1275 ه، و قد جدّد تصویر المجلد الثامن منها بالأوفست حدود سنة 1400 ه، و رمزنا لها ب (س).

ص: 44

**[ترجمه]حیث لم نحصل علی نسخة خطیّة جیّدة للکتاب لذا استعنّا بطبعتی الکتاب:

أ- طبعة دار الضرب بطهران المعروفة ب: طبعة کمبانی، و رمزنا لها ب (ک).

و قد شرع الحاجّ محمّد حسن الأصفهانیّ الملقّب ب (کمبانی) فی طبعها سنة 1303 ه، و انتهی منها فی سنة 1315 ه.

ب: طبعة تبریز سنة 1275 ه، و قد جدّد تصویر المجلد الثامن منها بالأوفست حدود سنة 1400 ه، و رمزنا لها ب (س).

ص: 44

**[ترجمه]

«2»

حاولنا ذکر أهمّ الفروق بین الطبعتین و غالب الاختلافات بین المتن و المصادر.

**[ترجمه]حاولنا ذکر أهمّ الفروق بین الطبعتین و غالب الاختلافات بین المتن و المصادر.

**[ترجمه]

«3»

عزّزنا روایات الخاصّة بمصادر من العامّة قدر الإمکان.

**[ترجمه]عزّزنا روایات الخاصّة بمصادر من العامّة قدر الإمکان.

**[ترجمه]

«4»

لم نغیّر من نصّ الکتاب کلمة واحدة لا حذفا و لا تصحیفا إلّا مع الإشارة مع مراعاة ذکر الاختلافات فی التعلیقة، مع ما هناک من ملاحظات کثیرة و تحریفات و إسقاط فی المجلدات 28 و 32 و 33 و 34.

**[ترجمه]لم نغیّر من نصّ الکتاب کلمة واحدة لا حذفا و لا تصحیفا إلّا مع الإشارة مع مراعاة ذکر الاختلافات فی التعلیقة، مع ما هناک من ملاحظات کثیرة و تحریفات و إسقاط فی المجلدات 28 و 32 و 33 و 34.

**[ترجمه]

«5»

عزّزنا بیانات المصنّف بمصادر لغویّة أو کتب أمثال أو أمکنة، و ذکرنا ما رأیناه من الوجوه و المعانی المناسبة فی الحاشیة.

**[ترجمه]عزّزنا بیانات المصنّف بمصادر لغویّة أو کتب أمثال أو أمکنة، و ذکرنا ما رأیناه من الوجوه و المعانی المناسبة فی الحاشیة.

**[ترجمه]

«6»

استدرکنا علی المصنّف طاب ثراه کثیرا من الطعون علی الخلفاء الثلاثة بمصادرها العامیّة، بعد أن قوّینا المتن بما رأیناه مناسبا، مع المحاولة- قدر الإمکان- من عدم الابتعاد عن صلب الموضوع.

**[ترجمه]استدرکنا علی المصنّف طاب ثراه کثیرا من الطعون علی الخلفاء الثلاثة بمصادرها العامیّة، بعد أن قوّینا المتن بما رأیناه مناسبا، مع المحاولة- قدر الإمکان- من عدم الابتعاد عن صلب الموضوع.

**[ترجمه]

«7»

ذیّلنا الکتاب باستدراک ما ورد فی الخلفاء الثلاثة و من تبعهم خلال هذه الموسوعة ممّا لم یتعرّض له المصنّف طاب ثراه فی هذا المجلد غالبا، بعد أن سردنا لک جملة من الأبواب التی یجدر ملاحظتها فی المقدّمة.

**[ترجمه]ذیّلنا الکتاب باستدراک ما ورد فی الخلفاء الثلاثة و من تبعهم خلال هذه الموسوعة ممّا لم یتعرّض له المصنّف طاب ثراه فی هذا المجلد غالبا، بعد أن سردنا لک جملة من الأبواب التی یجدر ملاحظتها فی المقدّمة.

**[ترجمه]

«8»

قد نضع رمز التصلیة (ص) أو التسلیم (ع) حیث لم نجده فی المتن و یقتضیه المقام، و قد نرمز عند ما نجده فی الأصل مفتوحا، و لا نری له معنی مناسبا.

**[ترجمه]قد نضع رمز التصلیة (ص) أو التسلیم (ع) حیث لم نجده فی المتن و یقتضیه المقام، و قد نرمز عند ما نجده فی الأصل مفتوحا، و لا نری له معنی مناسبا.

**[ترجمه]

«9»

ترقیم الأبواب مشوّش جدّا، و لم نجده فی الخطیّة و طبعة (ک) و جاء فی حاشیة (س) و لم ترقّم بعض الأبواب و قد رقّمناها، و أشرنا إلی ذلک فی الحاشیة.

**[ترجمه]ترقیم الأبواب مشوّش جدّا، و لم نجده فی الخطیّة و طبعة (ک) و جاء فی حاشیة (س) و لم ترقّم بعض الأبواب و قد رقّمناها، و أشرنا إلی ذلک فی الحاشیة.

**[ترجمه]

«10»

لظروفنا الخاصّة ترک تحقیق الکتاب أکثر من مرّة، و ضاعت بعض مسوّداته و ملاحظاتنا علیه؛ لذا قد یلاحظ بعض الاضطراب فیه، المرجوّ إرشادنا إلیه أو غضّ النظر عنه.

ص: 45

**[ترجمه]لظروفنا الخاصّة ترک تحقیق الکتاب أکثر من مرّة، و ضاعت بعض مسوّداته و ملاحظاتنا علیه؛ لذا قد یلاحظ بعض الاضطراب فیه، المرجوّ إرشادنا إلیه أو غضّ النظر عنه.

ص: 45

**[ترجمه]

الرجاء من القراء الکرام

و لنا- فی النهایة- رجاء أکید، و منّا دعوة جادّة الی عدم الحکم المسبق علی موضوع الکتاب و إخراجه و تحقیقه و .. إلّا بعد سبره بشکل کامل من دون الأخذ ببعضه دون الآخر، إذ لنا فیه مشرب خاصّ، و لذکر جملة من التعلیقات سبب معیّن، قد یعرف خلال جرد الکتاب و الدقّة فیه.

و ها أنا ذا الیوم- بعد هن وهن- إذ سنحت لی الفرصة، و حالفنی الحظ أن أقدّم هذا القسم المبتور من ذاک الجسد الطاهر، الذی یعدّ- بحقّ- قلب الکتاب و هدفه و جوهره و لبّه .. مستعینا باللّه العظیم، و متوکّلا علی الربّ الرحیم، محتسبا عملی إلیه، راجیا عفوه و رضوانه، طالبا رضاه و غفرانه ..

جاعلا ظلامة ساداتی و موالیّ أهل بیت العصمة و الکرامة صلوات اللّه علیهم أجمعین ذریعتی له و وسیلتی إلیه .. سائلا إیّاه سبحانه و تعالی أن یتقبّل عملی خالصا لوجهه الکریم، و أن یجعل عملی هذا ضیاء لی فی ظلمات القبر، و نورا فی عرصات القیامة، لی و لمن آزرنی و أعاننی علیه خاصّة أخی و عضدی و ذخری شیخی أبی محمّد حفظه اللّه، و سیّدی و سندی أبی الحسن سلّمه اللّه و یکون من مخاوف الفزع الأکبر لنا أمنا و سرورا، و فی یوم الحساب کرامة و حبورا لنا و لوالدینا و أهلینا و أساتذتنا و إخواننا و کلّ من أعاننی فیه مقابلة و تحقیقا و طباعة و تصحیحا و إخراجا و نشرا ..

فإنّه المرجوّ لکلّ فضل و رحمة، و ولیّ کلّ مسغبة و نعمة، و صاحب کلّ حسنة و کرامة.

و الحمد للّه أوّلا و آخرا، و صلّی اللّه علی محمّد و أهل بیته الغرّ المیامین النجباء الأکرمین من الآن الی قیام یوم الدین .. آمین ربّ العالمین.

عبد الزهراء العلوی

1412 ه

ص: 46

عن جابر، عن أبی جعفر علیه السّلام، قال: من لم یعرف سوء ما أتی إلینا من ظلمنا، و ذهاب حقّنا، و ما رکبنا (نکبنا) به، فهو شریک من أتی إلینا فیما ولینا به.

ثواب الأعمال: 200

و بحار الأنوار: 27/ 55 حدیث 11

ص: 47

ص: 48

**[ترجمه]و لنا- فی النهایة- رجاء أکید، و منّا دعوة جادّة الی عدم الحکم المسبق علی موضوع الکتاب و إخراجه و تحقیقه و .. إلّا بعد سبره بشکل کامل من دون الأخذ ببعضه دون الآخر، إذ لنا فیه مشرب خاصّ، و لذکر جملة من التعلیقات سبب معیّن، قد یعرف خلال جرد الکتاب و الدقّة فیه.

و ها أنا ذا الیوم- بعد هن وهن- إذ سنحت لی الفرصة، و حالفنی الحظ أن أقدّم هذا القسم المبتور من ذاک الجسد الطاهر، الذی یعدّ- بحقّ- قلب الکتاب و هدفه و جوهره و لبّه .. مستعینا باللّه العظیم، و متوکّلا علی الربّ الرحیم، محتسبا عملی إلیه، راجیا عفوه و رضوانه، طالبا رضاه و غفرانه ..

جاعلا ظلامة ساداتی و موالیّ أهل بیت العصمة و الکرامة صلوات اللّه علیهم أجمعین ذریعتی له و وسیلتی إلیه .. سائلا إیّاه سبحانه و تعالی أن یتقبّل عملی خالصا لوجهه الکریم، و أن یجعل عملی هذا ضیاء لی فی ظلمات القبر، و نورا فی عرصات القیامة، لی و لمن آزرنی و أعاننی علیه خاصّة أخی و عضدی و ذخری شیخی أبی محمّد حفظه اللّه، و سیّدی و سندی أبی الحسن سلّمه اللّه و یکون من مخاوف الفزع الأکبر لنا أمنا و سرورا، و فی یوم الحساب کرامة و حبورا لنا و لوالدینا و أهلینا و أساتذتنا و إخواننا و کلّ من أعاننی فیه مقابلة و تحقیقا و طباعة و تصحیحا و إخراجا و نشرا ..

فإنّه المرجوّ لکلّ فضل و رحمة، و ولیّ کلّ مسغبة و نعمة، و صاحب کلّ حسنة و کرامة.

و الحمد للّه أوّلا و آخرا، و صلّی اللّه علی محمّد و أهل بیته الغرّ المیامین النجباء الأکرمین من الآن الی قیام یوم الدین .. آمین ربّ العالمین.

عبد الزهراء العلوی

1412 ه

ص: 46

عن جابر، عن أبی جعفر علیه السّلام، قال: من لم یعرف سوء ما أتی إلینا من ظلمنا، و ذهاب حقّنا، و ما رکبنا (نکبنا) به، فهو شریک من أتی إلینا فیما ولینا به.

ثواب الأعمال: 200

و بحار الأنوار: 27/ 55 حدیث 11

ص: 47

ص: 48

**[ترجمه]

تتمة کتاب الفتن و المحن‌

اشارة

بِحَارُالاَنوَار الجَامِعَةُ لِدُرَرِ اَخبَارِ الاَئِمَّةِ الاَطهَارِ

تألیف العَلَم العَلَّامَة الحُجَّة فَخر الامَّة المَولَی الشَیخ مُحَمَّد بَاقِر المَجلِسی «قدّس الله سرّه»

الجزء التاسع و العشرون

**[ترجمه]بِحَارُالاَنوَار الجَامِعَةُ لِدُرَرِ اَخبَارِ الاَئِمَّةِ الاَطهَارِ

تألیف العَلَم العَلَّامَة الحُجَّة فَخر الامَّة المَولَی الشَیخ مُحَمَّد بَاقِر المَجلِسی «قدّس الله سرّه»

الجزء التاسع و العشرون

ص: 2

**[ترجمه]

5 باب احتجاج أمیر المؤمنین علیه السلام علی أبی بکر و غیره فی أمر البیعة

اشاره

⁽¹⁾

**[ترجمه] - الأبواب لم ترقم فی المتن، و جاء فی حاشیة (س): الباب الخامس، و کذا بقیّة الأبواب جاء ترقیمها فی حاشیة (س). -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ل ⁽²⁾

ولا یخفی أن شیخنا المؤلف العلامة المجلسی قدّس سرّه ذکر فی أول بحاره بناءه علی اختزال واختصار بعض الأسانید ، أو تقطیع بعض المتون ، من دون مساس بجوهر المعنی أو حاق الموضوع ، فتدبّر.

ذَلِکَ عَلَی أَبِی بَکْرٍ، فَأَحَبَّ لِقَاءَهُ وَ اسْتِخْرَاجَ مَا عِنْدَهُ، وَ الْمَعْذِرَةَ إِلَیْهِ مِمَّا ⁽¹⁾اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَیْهِ، وَ تَقْلِیدِهِمْ إِیَّاهُ أَمْرَ الْأُمَّةِ وَ قِلَّةِ رَغْبَتِهِ فِی ذَلِکَ وَ زُهْدِهِ فِیهِ.

أَتَاهُ فِی وَقْتِ غَفْلَةٍ وَ طَلَبَ مِنْهُ الْخَلْوَةَ، وَ قَالَ لَهُ: وَ اللَّهِ یَا أَبَا الْحَسَنِ مَا کَانَ هَذَا الْأَمْرُ مُوَاطَاةً مِنِّی، وَ لَا رَغْبَةً فِیمَا وَقَعْتُ فِیهِ، وَ لَا حِرْصاً عَلَیْهِ، وَ لَا ثِقَةً بِنَفْسِی فِیمَا تَحْتَاجُ ⁽²⁾إِلَیْهِ الْأُمَّةُ، وَ لَا قُوَّةً لِی بِمَالٍ ⁽³⁾، وَ لَا کَثْرَةِ الْعَشِیرَةِ، وَ لَا اسْتِئْثَارٍ بِهِ ⁽⁴⁾دُونَ غَیْرِی، فَمَا لَکَ تُضْمِرُ عَلَیَّ مَا لَمْ أَسْتَحِقَّهُ مِنْکَ، وَ تُظْهِرُ لِیَ الْکَرَاهَةَ فِیمَا صِرْتُ إِلَیْهِ، وَ تَنْظُرُ إِلَیَّ بِعَیْنِ السَّآمَةِ مِنِّی؟! قَالَ: فَقَالَ لَهُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَمَا حَمَلَکَ عَلَیْهِ إِذْ ⁽⁵⁾لَمْ تَرْغَبْ فِیهِ، وَ لَا حَرَصْتَ عَلَیْهِ، وَ لَا وَثِقْتَ بِنَفْسِکَ فِی الْقِیَامِ بِهِ وَ بِمَا یَحْتَاجُ ⁽⁶⁾مِنْکَ فِیهِ؟! فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: حَدِیثٌ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ- صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ-: إِنَّ اللَّهَ لَا یَجْمَعُ أُمَّتِی عَلَی ضَلَالٍ ⁽⁷⁾

وستأتی بعض مصادره قریبا.

قَالَ: وَ کَذَلِکَ الْعِصَابَةُ الْمُمْتَنِعَةُ عَلَیْکَ مِنْ سَلْمَانَ وَ عَمَّارٍ وَ أَبِی ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادِ

وَ ابْنِ عُبَادَةَ وَ مَنْ مَعَهُ مِنَ الْأَنْصَارِ؟

قَالَ: کُلٌّ مِنَ الْأُمَّةِ.

فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَکَیْفَ تَحْتَجُّ بِحَدِیثِ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ أَمْثَالُ هَؤُلَاءِ قَدْ تَخَلَّفُوا عَنْکَ، وَ لَیْسَ لِلْأُمَّةِ فِیهِمْ طَعْنٌ، وَ لَا فِی صُحْبَةِ الرَّسُولِ وَ نَصِیحَتِهِ مِنْهُمْ تَقْصِیرٌ؟! قَالَ: مَا عَلِمْتُ بِتَخَلُّفِهِمْ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِبْرَامِ الْأَمْرِ، وَ خِفْتُ إِنْ دَفَعْتُ عَنِّی الْأَمْرَ أَنْ یَتَفَاقَمَ ⁽¹⁾

قال فی القاموس ٤ ـ ١٦٠ : فقم الأمر : لم یجر علی استواء وعظم کفقم وتفاقم.

قَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَجَلْ، وَ لَکِنْ أَخْبِرْنِی عَنِ الَّذِی یَسْتَحِقُّ هَذَا الْأَمْرَ، بِمَا یَسْتَحِقُّهُ؟

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: بِالنَّصِیحَةِ، وَ الْوَفَاءِ، وَ دَفْعِ الْمُدَاهَنَةِ ⁽²⁾، وَ الْمُحَابَاةِ ⁽³⁾

وعلیه تکون معطوفة علی النصیحة.

فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ السَّابِقَةِ وَ الْقَرَابَةِ؟! فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: وَ السَّابِقَةِ وَ الْقَرَابَةِ.

قَالَ ⁽⁵⁾: فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَنْشُدُکَ بِاللَّهِ ⁽⁶⁾

ومن الموارد مناشدته علیه السلام یوم الشوری ذکرها الخوارزمی فی المناقب : ٢٠٧ عن عدة من الرواة والحموینی فی فرائد المسطین وغیرهما.

قال ابن أبی الحدید فی شرحه علی نهج البلاغة ٢ ـ ٦١ : .. نحن نذکر فی هذا الموضع ما استفاض فی الروایات من مناشدة أصحاب الشوری وتعدیده فضائله وخصائصه التی بان بها عنهم وعن غیرهم ، قد روی الناس ذلک فأکثروا .. إلی آخره.

وانظر مناشدته علیه السلام أیام عثمان بن عفان ویوم الرحبة وغیرها من المواطن ، جاء فی الإصابة ٢ ـ ٤٠٨ و ٤ ـ ٨٠ ، وشرح النهج لابن أبی الحدید ١ ـ ٣٦٢ ، والنسائی فی الخصائص : ٢٢ ، وغیرهم.

وانظر : الغدیر ١ ـ ١٥٩ و ١٦٣ و ٢١٣ ، وإحقاق الحق ٤ ـ ٢٠٦ ، ٥ ـ ٢٤ ـ ٥٠ ، ٦ ـ ٣٠٥ ٣٤٠ و ٤٧٣ ، ١٥ ـ ٢٦٣ و ٦٧٩ ـ ٦٨٧ ، ٢١ ـ ٩٤ ـ ١٢١.

هَذِهِ الْخِصَالَ، أَوْ فِیَّ؟! قَالَ أَبُو بَکْرٍ ⁽¹⁾: بَلْ فِیکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ.

قَالَ: أَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا الْمُجِیبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ قَبْلَ ذُکْرَانِ الْمُسْلِمِینَ، أَمْ أَنْتَ ⁽²⁾

١٣٢ ، وشرح ابن أبی الحدید ١ ـ ٢٨٣ ، وجمهرة الرسائل ١ ـ ٥٤٢ ، کما ذکره العلامة الأمینی فی الغدیر ١ ـ ١٩٨ ، ١٠ ـ ١٥٨ ، فراجع.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا الْأَذَانُ ⁽³⁾

أقول: : یحتمل أن یکون الأذان بمعنی المؤذن کالأذین ، ویحتمل کونه مصدرا بمعنی الفاعل.

١١٥ ، الإصابة ٢ ـ ٥٠٩ ، خصائص النسائی : ٨.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا وَقَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ بِنَفْسِی یَوْمَ الْغَارِ، أَمْ أَنْتَ ⁽¹⁾

وقد حکی ابن أبی الحدید فی شرحه للنهج ٣ ـ ٢٧٠ عن أستاذه أبی جعفر الإسکافی أنه قال : حدیث الفراش قد ثبت بالتواتر فلا یجحده إلا مجنون أو غیر مخالط لأهل الملة.

وقد روی المفسرون کلهم أن قول الله تعالی « ومن الناس من یشری » الآیة ، نزلت فی علی علیه السلام لیلة المبیت علی الفراش.

وللثعلبی فی تفسیره روایة مفصلة رواها أکثر من واحد : کالغزالی فی إحیاء العلوم ٣ ـ ٢٣٨ ، والکنجی فی کفایة الطالب : ١١٤ ، والصفوری فی نزهة المجالس ٢ ـ ٢٠٩ ، وابن الصباغ فی الفصول المهمة : ٣٣ ، وابن الجوزی فی التذکرة : ٢١ ، والشبلنجی فی نور الأبصار : ٨٦.

وانظر أیضا حدیث لیلة المبیت فی مسند أحمد : ١ ـ ٣٤٨ ، وتاریخ الطبری : ٢ ـ ٩٩ ـ ١٠١ ، طبقات ابن سعد ١ ـ ٢١٢ ، تاریخ الیعقوبی ٢ ـ ٢٩ ، سیرة ابن هشام ٢ ـ ٢٩١ ، العقد الفرید ٣ ـ ٢٩٠ ، تاریخ بغداد ١٣ ـ ١٩١ ، تاریخ ابن الأثیر ٢ ـ ٤٢ ، تاریخ أبی الفداء ١ ١٢٦ ، مناقب الخوارزمی : ٧٥ ، تاریخ ابن کثیر : ٧ ـ ٣٣٨ ، السیرة الحلبیة ٢ ـ ٢٩ ، الإمتاع للمقریزی : ٣٩ ، وغیرهم کثیر جدا.

وانظره فی الغدیر ٢ ـ ٤٧ ـ ٤٩ ، وغیره.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ ⁽²⁾بِاللَّهِ أَ لِیَ ⁽³⁾الْوَلَایَةُ مِنَ اللَّهِ مَعَ وَلَایَةِ رَسُولِهِ ⁽⁴⁾فِی آیَةِ زَکَاةِ الْخَاتَمِ، أَمْ لَکَ ⁽⁵⁾؟

قَالَ: بَلْ لَکَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ ⁽¹⁾بِاللَّهِ أَنَا الْمَوْلَی لَکَ وَ لِکُلِّ مُسْلِمٍ بِحَدِیثِ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَوْمَ الْغَدِیرِ ⁽²⁾، أَمْ أَنْتَ؟

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ ⁽³⁾بِاللَّهِ أَ لِیَ ⁽⁴⁾الْوِزَارَةُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ الْمَثَلُ مِنْ هَارُونَ وَ مُوسَی ⁽⁵⁾، أَمْ لَکَ ⁽⁶⁾

منها ما أورده أحمد بن حنبل فی مسنده : ١ ـ ٣٣١ ، والحاکم فی المستدرک : ٣ ـ ١٣٢ ، والنسائی فی خصائصه : ٣٢ ، والمسعودی فی مروج الذهب : ٢ ـ ٦١ ، وابن حجر فی الإصابة : ٢ ـ ٥٠٩ وجملة من المصادر السالفة وذکره شیخنا الأمینی فی غدیره فی أکثر من موضع ، وعد له أکثر من مصدر انظر منها : ١ ـ ٥١ ، ١٩٧ ، ١٩٨ ، ٢٠٠ ، ٢٠١ ، ٢٠٨ ٢١٢ ، ٢١٣ ، ٢٦٨ ، ٢٧٥ ، ٢٩٧ ، ٣٣٨ ، ٣٩٦ ، ٣٩٧. ٣ ـ ١١٥ ، ١١٦ ، ١٩٨ ٢٠٠ ، ٢٠١. ٤ ـ ٦٣ ، ٦٥. ٦ ـ ٣٣٣ ، ٣٣٥. ٧ ـ ١٧٦. ١٠ ـ ٢٥٨ ، ٢٥٩ وغیرها.

قَالَ: بَلْ لَکَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَ بِی بَرَزَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ بِأَهْلِ بَیْتِی

وَ وُلْدِی فِی مُبَاهَلَةِ الْمُشْرِکِینَ مِنَ النَّصَارَی، أَمْ بِکَ وَ بِأَهْلِکَ وَ وُلْدِکَ ⁽¹⁾؟

قَالَ: بِکُمْ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَ لِی وَ لِأَهْلِی وَ وُلْدِی آیَةُ التَّطْهِیرِ مِنَ الرِّجْسِ ⁽²⁾

قال الأمینی فی الغدیر ٥ ـ ٤١٦ : وقد تسالمت الأمة الإسلامیة علی نزول آیة التطهیر فی صاحب الرسالة الخاتمة ووصیه الطاهر وابنیهما الإمامین وأمهما الصدیقة الکبری ، وأخرج الحفاظ وأئمة الحدیث فیها أحادیث صحیحة متواترة فی الصحاح والمسانید.

وقد جمع العلامة البحرانی فی غایة المرام أکثر من مائة وعشرین حدیثا فی حصر أهل البیت علیهم السلام : بهم دون نساء النبی صلی الله علیه و آله ، ثلثها تقریبا من طرق العامة.

قَالَ: بَلْ لَکَ وَ لِأَهْلِ بَیْتِکَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا صَاحِبُ دَعْوَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ أَهْلِی وَ وُلْدِی یَوْمَ الْکِسَاءِ: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلِی إِلَیْکَ لَا إِلَی النَّارِ ⁽³⁾

الغدیر : ١ ـ ٣٠١.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ وَ أَهْلُکَ وَ وُلْدُکَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا صَاحِبُ الْآیَةِ یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً ⁽⁴⁾

وقد جاء فی العقد الفرید ٣ ـ ٤٢ حدیث احتجاج المأمون علی الأربعین فقیها ، وفی أکثر من مصدر ، کما فی مناقب موفق بن أحمد فی الفصل السادس عشر ، ولاحظ الغدیر ٣ ـ ١٠٧ ـ ١١١.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الْفَتَی الَّذِی نُودِیَ مِنَ السَّمَاءِ: لَا سَیْفَ إِلَّا ذُو

الْفَقَارِ وَ لَا فَتَی إِلَّا عَلِیٌّ ⁽¹⁾

وعد له العلامة الأمینی جمعا ممن رووه فی غدیره ٢ ـ ٦٠ ، فراجع.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی رُدَّتْ لَهُ الشَّمْسُ لِوَقْتِ صَلَاتِهِ فَصَلَّاهَا ثُمَّ تَوَارَتْ ⁽²⁾

ثلاثة وأربعین حافظا ممن أفرده بالتصنیف.

وانظره شعرا فی الغدیر ٢ ـ ٢٩٣ و ٣ ـ ٢٩ و ٥٧.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی حَبَاکَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِرَایَتِهِ یَوْمَ خَیْبَرَ فَفَتَحَ اللَّهُ لَهُ ⁽³⁾

وانظر غدیر العلامة الأمینی ١ ـ ٥٠ ، ٢ ـ ٤١ ، ٣ ـ ٢٢ ، ٤ ـ ٦٣ ، ٥ ـ ٣٦٣ ، ٧ ـ ٢٠٠ و ٢٠٤ ، وغیرها.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی نَفَّسْتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ کُرْبَتَهُ

وَ عَنِ الْمُسْلِمِینَ بِقَتْلِ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ وُدٍّ ⁽¹⁾

وروی أیضا عن المناقب ، عن حذیفة قال : قال النبی (صلی الله علیه و آله) : ضربة علی فی یوم الخندق أفضل من أعمال أمتی إلی یوم القیامة .. وغیر ذلک.

وانظر الغدیر ٧ ـ ٢٠٦ و ٢١٢ ، وغیرها.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی ائْتَمَنَکَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَلَی رِسَالَتِهِ إِلَی الْجِنِّ فَأَجَابَتْ، أَمْ أَنَا؟

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی طَهَّرَکَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مِنَ السِّفَاحِ مِنْ آدَمَ إِلَی أَبِیکَ بِقَوْلِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: أَنَا وَ أَنْتَ مِنْ نِکَاحٍ لَا مِنْ سِفَاحٍ، مِنْ آدَمَ إِلَی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَمْ أَنَا ⁽³⁾؟

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا الَّذِی اخْتَارَنِی رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ زَوَّجَنِی ابْنَتَهُ فَاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلَامُ وَ قَالَ: اللَّهُ زَوَّجَکَ ⁽⁴⁾

وما سلف من المناشدات جاءت فی مصادر أحادیث المناشدة التی سلفت قریبا ، وانظر فیها الغدیر ١ ـ ١٥٩ ، وغیره.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا وَالِدُ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ رَیْحَانَتَیْهِ اللَّذَیْنِ قَالَ فِیهِمَا: هَذَانِ سَیِّدَا

شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ⁽¹⁾

وقال فی ١٠ ـ ١٢١ من الغدیر : وصح عنه صلی الله علیه و آله : « الحسن والحسین سیدا شباب أهل الجنة » ، متفق علی صحته.

وانظر : مجمع الزوائد ٩ ـ ١٧٤ ، سنن ابن ماجة ١ ـ ٤٤ حدیث ١١٨ ، ترجمة الإمام الحسن علیه السلام من تاریخ دمشق ٧٧ ـ ٧٨ حدیث ١٣٤ و ١٣٥ ، ٨١ ـ ٨٢ حدیث ١٤٠ ، وغیرها.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَخُوکَ الْمُزَیَّنُ بِجَنَاحَیْنِ فِی الْجَنَّةِ یَطِیرُ بِهِمَا ⁽²⁾مَعَ الْمَلَائِکَةِ، أَمْ أَخِی؟

قَالَ: بَلْ أَخُوکَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ ِ أَنَا ضَمِنْت دَیْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ نَادَیْتُ فِی الْمَوَاسِمِ ⁽³⁾بِإِنْجَازِ مَوْعِدِهِ، أَمْ أَنْتَ؟! قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا الَّذِی دَعَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِطَیْرٍ عِنْدَهُ یُرِیدُ أَکْلَهُ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ ائْتِنِی بِأَحَبِّ خَلْقِکَ إِلَیْکَ بَعْدِی ⁽⁴⁾

لاحظ : مناقب الخوارزمی : ٥٩ و ٦٥ ، أسد الغابة ٤ ـ ٣٠ ، مستدرک الحاکم ٣ ـ ١٣٠ ١٣٢ ، سنن الترمذی ٥ ـ ٦٣٦ ـ ٦٣٧ حدیث ٣٧٢١ ، وغیرها کثیر.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا الَّذِی بَشَّرَنِی رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِقَتْلِ ⁽⁵⁾النَّاکِثِینَ وَ الْقَاسِطِینَ وَ الْمَارِقِینَ عَلَی تَأْوِیلِ الْقُرْآنِ ⁽⁶⁾

وحکاه العلامة الأمینی عن أکثر علماء الجمهور ، کما فی الغدیر ١ ـ ٣٣٦ ـ ٣٣٨ ، ٣ ـ ١٩٣ ١٩٥ ، وغیرها.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا الَّذِی شَهِدْتُ آخِرَ کَلَامِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ وُلِّیتُ غُسْلَهُ وَ دَفْنَهُ، أَمْ أَنْتَ؟

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنَا الَّذِی دَلَّ عَلَیْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِعِلْمِ الْقَضَاءِ بِقَوْلِهِ: «عَلِیٌّ أَقْضَاکُمْ» ⁽¹⁾

وفی بعضها الآخر عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم : أقضاکم علی ، کما فی الاستیعاب ٢ ـ ٤٦١ ( بهامش الإصابة ٣ ـ ٣٨ ) ، شرح ابن أبی الحدید ٢ ـ ٢٣٥ ، مطالب السئول : ٢٣ ، وغیرها.

وفی بعضها عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم : أعلمهم بالقضیة ، وفی لفظ : وأبصرهم بالقضیة ، کما فی حلیة الأولیاء ١ ـ ٦٦ ، کنز العمال ٦ ـ ١٥٣ ، مطالب السئول : ٣٤.

وجاءت جملة روایات فی طبقات ابن سعد بإسناده عن عمر ٢ ـ ٣٣٩ ـ ٣٤٠.

وما رواه الحنفی فی الباب ١٤ عن الخوارزمی بسنده عن أبی سعید وسلمان قالا : قال رسول الله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم : « إن أقضی أمتی علی بن أبی طالب » ، وغیرها.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ ⁽²⁾اللَّهَ ⁽³⁾أَنَا الَّذِی أَمَرَ لِی ⁽⁴⁾رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَصْحَابَهُ بِالسَّلَامِ عَلَیَّ ⁽⁵⁾بِالْإِمْرَةِ فِی حَیَاتِهِ ⁽⁶⁾، أَمْ أَنْتَ؟

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی سَبَقَتْ لَهُ الْقَرَابَةُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، أَمْ أَنَا؟.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی حَبَاکَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِدِینَارٍ عِنْدَ حَاجَتِهِ ⁽¹⁾، وَ بَاعَکَ جَبْرَئِیلُ عَلَیْهِ السَّلَامُ، وَ أَضَفْتَ مُحَمَّداً صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ أَضَفْتَ ⁽²⁾وُلْدَهُ أَمْ أَنَا ⁽³⁾؟

قَالَ: فَبَکَی أَبُو بَکْرٍ! (وَ) ⁽⁴⁾قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی حَمَلَکَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَلَی کَتِفِهِ ⁽⁵⁾فِی طَرْحِ صَنَمِ الْکَعْبَةِ وَ کَسْرِهِ حَتَّی لَوْ شَاءَ أَنْ یَنَالَ أُفُقَ السَّمَاءِ لَنَالَهَا ⁽⁶⁾

انظر من باب المثال : مسند أحمد بن حنبل ١ ـ ٨٤ بإسناد صحیح ، رجاله کلهم ثقات علی مسلکهم ، الخصائص : ٣١ ، مستدرک الحاکم ٢ ـ ٣٦٧ ، تاریخ بغداد ١٣ ـ ٣٠٢ ، مطالب السئول : ١٢ ، وغیرها.

وعد منهم شیخنا الأمینی فی غدیره ٧ ـ ٩ ـ ١٣ أکثر من أربعین مصدرا.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: أَنْتَ صَاحِبُ لِوَائِی فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ ⁽⁷⁾، أَمْ أَنَا؟

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی أُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِفَتْحِ بَابِهِ فِی مَسْجِدِهِ حِینَ أُمِرَ بِسَدِّ جَمِیعِ بَابِهِ- (أَبْوَابِ أَصْحَابِهِ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ) ⁽¹⁾

وَ أَحَلَّ لَهُ فِیهِ مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ لَهُ ⁽²⁾

فقد جاء الحدیث فی : مسند أحمد ٤ ـ ٣٦٩ ، الخصائص للنسائی : ١٣ ، مستدرک الصحیحین ٣ ـ ١٢٥ ، مجمع الزوائد ٩ ـ ١١٤ ، فتح الباری ٧ ـ ١٢ ، وغیرها کثیر.

وقد فصل الحدیث شیخنا الأمینی فی حدیث سد الأبواب فی موسوعته الغدیر ٣ ـ ٢٠٢ ـ ٢١٠ ، فراجع.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی قَدَّمَ بَیْنَ یَدَیْ نَجْوَاهُ لِرَسُولِ اللَّهِ ⁽³⁾صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ صَدَقَةً فَنَاجَاهُ، أَمْ أَنَا- إِذْ عَاتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَوْماً فَقَالَ: أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْواکُمْ صَدَقاتٍ ⁽⁴⁾الْآیَةَ ⁽⁵⁾

ونقل فی کشف الغمة أنه ذکر عن کتاب الجمع بین الصحاح الستة : أن علیا علیه السلام قال : إن فی القرآن آیة لم یعمل بها أحد غیری.

وذکر الفخر الرازی فی تفسیره توجیها لعدم عمل مثل أبی بکر وعمر بالآیة.

وهو أظهر مصداق لأسوئیة العذر من الذنب.

والنیشابوری قال فی تفسیره : إن هذا التوجیه لیس له وجه إلا التعصب والعناد.

؟

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی قَالَ فِیهِ رَسُولُ اللَّهِ- صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ- لِفَاطِمَةَ:

زَوْجُکِ أَوَّلُ النَّاسِ إِیمَاناً وَ أَرْجَحُهُمْ إِسْلَاماً. فِی کَلَامٍ لَهُ، أَمْ أَنَا؟ ⁽¹⁾

ومنها : « یا فاطمة إنی زوجتک سیدا فی الدنیا وإنه فی الآخرة لمن الصالحین » ، کما أخرجه النسائی والخطیب فی تاریخه ٤ ـ ١٢٩ ، والکنجی فی الکفایة : ١٦٥ ، وبهذا المضمون فی أسد الغابة ١ ٢٠٦ ، وتاریخ بغداد ٤ ـ ٢١٠ ، والصواعق المحرقة : ١٠٣.

وقد رواه الخوارزمی فی مناقبه فی الفصل التاسع ، وذکره فی کنز العمال ، وکفایة الطالب ، وابن المغازلی ، والحموینی ، وجاء فی ذخائر العقبی للطبری الشافعی ، وقال فی آخره : أخرجه الحافظ أبو العلاء الهمدانی فی الأحادیث الأربعین فی المهدی علیه السلام ، وغیرهم.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَأَنْشُدُکَ بِاللَّهِ أَنْتَ الَّذِی قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: الْحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ وَ عَلِیٌّ مَعَ الْحَقِّ، لَا یَفْتَرِقَانِ حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ ⁽²⁾

وجاء بلفظ : قوله صلی الله علیه و آله « رحم الله علیا » ، اللهم أدر الحق معه حیث دار » ، کما فی جامع الترمذی ٢ ـ ٢١٣ ، کنز العمال ٦ ـ ١٥٧ ، مستدرک الحاکم ٣ ـ ١٢٥ ، نزل الأبرار : ٢٤ ، وغیرها.

وکذا بلفظ « علی مع القرآن والقرآن معه ، لا یفترقان حتی یردا علی الحوض » ، کما فی مستدرک الحاکم ٣ ـ ١٢٤ وقد صححه ، الصواعق : ٧٤ و ٧٥ ، الجامع الصغیر ٢ ـ ١٤٠ ، وغیرها ..

وانظر الغدیر ٣ ـ ٩ ـ ١٧٧ مع تقدیم وتأخیر ، وبعبارات مختلفة فی ٧ ـ ١٧٧ و ٨ ـ ١٨٩ و ١٠ ٢٨٧ ، وموارد أخری.

قَالَ: بَلْ أَنْتَ ⁽³⁾

ص ، أی : فی نسخة صحیحة أو مصححة.

قَالَ: .. فَلَمْ یَزَلْ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَعُدُّ عَلَیْهِ مَنَاقِبَهُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ دُونَهُ وَ دُونَ غَیْرِهِ.

وَ یَقُولُ لَهُ أَبُو بَکْرٍ: بَلْ أَنْتَ.

قَالَ: فَبِهَذَا وَ شِبْهِهِ یُسْتَحَقُّ الْقِیَامُ بِأُمُورِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ.

فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَمَا الَّذِی غَرَّکَ عَنِ اللَّهِ وَ عَنْ رَسُولِهِ وَ عَنْ دِینِهِ وَ أَنْتَ

خِلْوٌ مِمَّا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ أَهْلُ دِینِهِ؟

قَالَ: فَبَکَی أَبُو بَکْرٍ وَ قَالَ: صَدَقْتَ یَا أَبَا الْحَسَنِ، أَنْظِرْنِی یَوْمِی هَذَا فَأُدَبِّرَ مَا أَنَا فِیهِ وَ مَا سَمِعْتُ مِنْکَ.

قَالَ: فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَکَ ذَلِکَ یَا أَبَا بَکْرٍ.

فَرَجَعَ مِنْ عِنْدِهِ وَ خَلَا بِنَفْسِهِ یَوْمَهُ وَ لَمْ یَأْذَنْ لِأَحَدٍ إِلَی اللَّیْلِ، وَ عُمَرُ یَتَرَدَّدُ فِی النَّاسِ لَمَّا بَلَغَهُ مِنْ خَلْوَتِهِ بِعَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ.

فَبَاتَ فِی لَیْلَتِهِ، فَرَأَی رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی مَنَامِهِ مُمَثَّلًا ⁽¹⁾لَهُ فِی مَجْلِسِهِ، فَقَامَ إِلَیْهِ أَبُو بِکْرٍ لِیُسَلِّمَ عَلَیْهِ، فَوَلَّی وَجْهَهُ، فَصَارَ ⁽²⁾مُقَابِلَ وَجْهِهِ، فَسَلَّمَ عَلَیْهِ فَوَلَّی عَنْهُ وَجْهَهُ ⁽³⁾.

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! هَلْ أَمَرْتَ بِأَمْرٍ فَلَمْ أَفْعَلْ؟

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: أَرُدُّ السَّلَامَ عَلَیْکَ وَ قَدْ عَادَیْتَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ عَادَیْتَ مَنْ وَالاهُ ⁽⁴⁾اللَّهُ وَ رَسُولُهُ! رُدَّ الْحَقَّ إِلَی أَهْلِهِ.

قَالَ: فَقُلْتُ: مَنْ أَهْلُهُ؟

قَالَ: مَنْ عَاتَبَکَ عَلَیْهِ، وَ هُوَ عَلِیٌّ.

قَالَ: فَقَدْ رَدَدْتُ عَلَیْهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَمْرِکَ.

قَالَ: فَأَصْبَحَ وَ بَکَی، وَ قَالَ لِعَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: ابْسُطْ یَدَکَ، فَبَایَعَهُ وَ سَلَّمَ إِلَیْهِ الْأَمْرَ.

وَ قَالَ لَهُ: أَخْرُجُ إِلَی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَأُخْبِرُ النَّاسَ بِمَا رَأَیْتُ فِی لَیْلَتِی وَ مَا جَرَی بَیْنِی وَ بَیْنَکَ، فَأُخْرِجُ نَفْسِی مِنْ هَذَا الْأَمْرِ وَ أُسَلِّمُ عَلَیْکَ

بِالْإِمْرَةِ؟

قَالَ: فَقَالَ ⁽¹⁾عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: نَعَمْ.

فَخَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ مُتَغَیِّراً لَوْنُهُ عَالِیاً نَفَسُهُ ⁽²⁾، فَصَادَفَهُ عُمَرُ وَ هُوَ فِی طَلَبِهِ.

فَقَالَ ⁽³⁾: مَا حَالُکَ یَا خَلِیفَةَ رَسُولِ اللَّهِ ..؟

فَأَخْبَرَهُ بِمَا کَانَ مِنْهُ وَ مَا رَأَی وَ مَا جَرَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ.

فَقَالَ ⁽⁴⁾عُمَرُ: أَنْشُدُکَ بِاللَّهِ ⁽⁵⁾یَا خَلِیفَةَ رَسُولِ اللَّهِ أَنْ تَغْتَرَّ بِسِحْرِ بَنِی هَاشِمٍ! فَلَیْسَ هَذَا بِأَوَّلِ سِحْرٍ مِنْهُمْ ..

فَمَا زَالَ بِهِ حَتَّی رَدَّهُ عَنْ رَأْیِهِ وَ صَرَفَهُ عَنْ عَزْمِهِ، وَ رَغَّبَهُ ⁽⁶⁾فِیمَا هُوَ فِیهِ، وَ أَمَرَهُ بِالثَّبَاتِ (عَلَیْهِ) ⁽⁷⁾وَ الْقِیَامِ بِهِ.

قَالَ: فَأَتَی عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ الْمَسْجِدَ لِلْمِیعَادِ، فَلَمْ یَرَ فِیهِ مِنْهُمْ أَحَداً، فَأَحَسَّ ⁽⁸⁾بِالشَّرِّ مِنْهُمْ، فَقَعَدَ إِلَی قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَمَرَّ بِهِ عُمَرُ فَقَالَ: یَا عَلِیُّ دُونَ مَا تَرُومُ خَرْطُ الْقَتَادِ، فَعَلِمَ بِالْأَمْرِ وَ قَامَ وَ رَجَعَ إِلَی بَیْتِهِ.

**[ترجمه]الخصال - . الخصال : 548 – 553 ، حدیث 30 - :

امام صادق علیه السلام از پدرش، از جدش علیه السلام نقل می­کند: چون ابوبکر به خلافت نشست و مردمان با وی بیعت کردند و از علی علیه السلام کناره گرفتند، ابوبکر پیوسته با علی علیه السلام خوشرویی نشان می‌داد، لیک از آن حضرت گرفتگی می‌دید. این کار بر ابوبکر گران آمد، خواست که به طور خصوصی او را ببیند و نظر وی را در این موضوع بپرسد، و در خصوص اجتماع مردم بر وی و واگذاری کار خلافت به وی و عدم رغبت و زهد وی نسبت به آن، از وی عذرخواهی کند.

پس به طور سرزده نزد وی رفت و از او خواست که با وی خلوت کند و به وی گفت: یا ابا الحسن، به خدا سوگند، من در کار خلافت همراهی و رغبتی نداشتم و نسبت به آن حریص نیستم و نسبت به آنچه که امت به آن نیاز دارد به خود اعتماد ندارم و از نظر مالی و دودمان هم پشتیبانی ندارم، پس چرا کینه­ای که من مستحق آن نیستم به دل داری و نسبت به آنچه که به آن رسیدم ناپسندی نشان می­دهی، و با چشم بیزاری به من نگاه می­کنی؟

علی علیه السلام فرمود: اگر به خلافت رغبت نداشتی، و نسبت به آن حریص نبودی، و اطمینان نداشتی که از عهده آن و آنچه از تو خواسته می­شود بر­می­آیی، چرا زیر بار آن رفتی؟ ابوبکر گفت: دلیل آن حدیثی بود که از پیامبر شنیده بودم: خداوند پیروانم را بر گمراهی جمع نمی‌کند - . به الغدیر مراجعه شود 10 : 249 - .

هنگامی که یکپارچگی آنها را دیدم، از حدیث پیامبرصلی الله علیه و آله پیروی کردم و غیرممکن می­دانستم که یکپارچگی آنها بر خلاف هدایت باشد، از این جهت به خواست ایشان پاسخ دادم و اگر می‌دانستم که کسی سرباز می­زند، نمی‌پذیرفتم.

علی علیه السلام فرمود: در خصوص حدیثی که از پیامبرصلی الله علیه و آله یاد کردی: «خداوند پیروان مرا به گمراهی جمع نمی‌کند»، مگر من از پیروان نبودم؟ گفت: آری، فرمود: و هم چنین گروهی که با تو مخالفت کردند، سلمان و عمار و ابوذر و مقداد و قیس بن عباده و همراهان وی از انصار، مگر از پیروان نبودند؟ ابوبکر گفت: همگی آنان از امت بودند. علی فرمود: پس چگونه به حدیث پیامبر استدلال می‌کنی در صورتی که امثال اینان از بیعت کردن با تو سرباز زده بودند، در حالی که در اینکه جزء پیروان هستند و جزء یاران رسول الله صلی الله علیه و آله و خیرخواهان او هستند، شک و تردیدی نیست؟ ابوبکر گفت: پس از قطعی شدن امر، از سرباز زدن آن آگاه شدم. و ترسیدم هرگاه کناره گیرم، اختلاف پدید آید و مردم از دین باز گردند، و درگیر شدنت با من برای دین و بقای آن، از تفرقه مردم و دوباره کافرشدنشان سبکتر است، و یقین دارم که تو نیز نسبت به حفظ مسلمانان و دین ایشان از من پایینتر نیستی. حضرت علی علیه السلام گفت: درست است، ولی به من بگو! کسی که شایسته کار خلافت است، باید چه اوصافی داشته باشد؟ ابوبکر گفت: باید خیرخواه و وفادار باشد و با ریاکاری مبارزه کند و بخشش بی‌جا نکند؛ خوشرویی و داد و جوانمردی داشته باشد؛ به قرآن و سنت پیامبر و به داوری دادگرانه دانا باشد؛ نسبت به جهان زاهد و بی‌رغبت باشد؛ داد ستم­رسیده را از ستمکار بستاند، چه خویش باشد و چه بیگانه.

ابوبکر خاموش شد. سپس علی علیه السلام گفت: پیشگام بودن و خویشاوندی چطور؟ ابوبکر گفت: پیشگام بودن و خویشاوندی نیز همین گونه است. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند، این صفات را در من می­بینی

یا در خودت؟ ابوبکر گفت: ای اباالحسن، در تو. علی فرمود: تو را به خدا سوگند! آیا من بودم که پیش از آنکه کسی از مردان به یاد اسلام باشد، پیامبر را اجابت کردم یا تو؟ ابوبکر گفت: تو. علی فرمود: تو را به خدا سوگند! من بودم که برای عموم عرب در موسم حج سوره برائت را خواندم یا تو؟ ابوبکر گفت: تو. علی فرمود: تو را به خدا سوگند! من بودم که در روز هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به غار ثور، با جان خود پیامبر را نگاهداری کردم یا تو؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! در آیه زکات خاتم، ولایت از جانب خداوند توام با ولایت رسول الله، برای من بود یا تو؟ ابوبکر گفت: تو.

علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! من هستم که به مفاد حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله در روز غدیر، سرور بر تو و بر هر مسلمان هستم یا تو؟ ابوبکر گفت: تو. علی فرمود: تو را به خدا سوگند! وزارت پیامبر صلی الله علیه و آله و منزله هارون به موسی نسبت به او، از آن من است یا از آن تو؟ ابوبکر گفت: از آن توست. علی فرمود: تو را به خدا سوگند! پیامبر با من و خانواده و فرزندان من برای مباهله و نفرین مشرکان ترسا بیرون رفت یا با تو و خانواده و فرزندان تو؟ ابوبکر گفت: تو و خانواده تو.

علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند، آیه تطهیر از الودگی‌ها - . الاحزاب/ 33 - درباره من و خانواده و فرزندان من فرود آمد یا برای تو و خاندان تو؟ ابوبکر گفت: برای تو و خاندان تو. علی فرمود: تو را به خدا سوگند! در روز کساء، پیامبر برای من و خانواده من و فرزندان من دعا کرد و گفت: خدایا ایشان خاندان منند، آنها را به تو می­سپارم نه به آتش جهنم، یا برای تو؟ ابوبکر گفت: برای تو و خانواده و فرزندان تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! من مقصود از این آیه هستم که قرآن فرموده:{[همان بندگانی که] به نذر خود وفا می‌کردند، و از روزی که گزندِ آن فراگیرنده است می‌ترسیدند} - .[2] الانسان / 7 -

یا تو؟ ابوبکر گفت: تو. علی فرمود: تو را به خدا سوگند! تو آن جوانمردی هستی که از سوی آسمان درباره وی بانگ برخاست که «لا سیف الا ذو الفقار ولا فتی الا علی» - . نقل از تاریخ طبری3: 17 ، و سیره ابن­هشام3 : 52 -

یا من؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام گفت: تو را به خدا سوگند! تو بودی که آفتاب برای وقت نمازش بازگشت و نمازش را ادا خواند، سپس غروب کرد، یا من؟ ابوبکر گفت: تو. علی فرمود: تو را به خدا سوگند! تو بودی که پیامبر پرچم خود را در روز فتح خیبر به وی داد و به یاری خداوند به دست وی قلعه خیبر گشوده شد یا من؟ ابوبکر گفت: تو.

علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! تو بودی که با کشتن عمرو بن عبدودّ اندوه را از دل پیامبر صلی الله علیه و آله و از دل مسلمانان زدودی یا من بودم؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! تو بودی که پیامبر تو را امین رسالت خویش به سوی جنیان گرفت و جنیان پذیرفتند، یا من؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! تو بودی که پیامبر، پاک نژادی و حلال‌زادگی وی را از آدم تا پدرش ستود، و فرمود: من و تو از آدم تا عبد المطلب، از زناشویی حلال هستیم نه از حرام زادگی، یا من؟ ابوبکر گفت: تو.

علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! من بودم که پیامبر وی را برگزید و دختر خویش فاطمه را به وی به همسری داد و فرمود: خداوند وی را به تو به همسری داد - . آن گونه که در الغدیر از پاره­ای مصادر در اهل سنت آمده است. 2 : 317 - ، یا تو؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! من پدر حسن و حسین دو ریحان او هستم که درباره ایشان فرمود: این دو سرور جوانان بهشت هستند و پدر ایشان بهتر از ایشان است - مراجعه کن به الغدیر 7 : 125 ، و مجمع الزوائد : 9 / 174 ، و سنن ابن ماجه : 1 / 44 ، حدیث 118 - ،

یا تو؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! برادر توست که با دو بال آراسته در بهشت با فرشتگان هم پرواز است یا برادر من؟ ابوبکر گفت: برادر تو.

علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! من ضامن دین پیامبرصلی الله علیه و آله شدم و در موسم حج بانگ زدم که تعهدات وی را می‌پردازم یا تو؟ ابوبکر گفت: تو. علی فرمود: تو را به خدا سوگند! من بودم که رسول الله وی را برای مرغ بریانی که می­خواست آن را بخورد فرا خواند و فرمود: خدایا، دوست‌ترین بندگان خود را پس از من، بر سر این خوان برسان - .

الغدیر 3 : 21 ، و مراجعه کن به اسد الغابة 4 : 30 ، و مستدرک الحاکم 3 : 130 – 132 - ،

یا تو؟ ابوبکر گفت: تو.

علی علیه السلام گفت: تو را به خدا سوگند! من بودم که پیامبر وی را به پیکار ناکثین و قاسطین و مارقین از دین، موافق تاویل قرآن بشارت داد، یا تو؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! من بودم که آخرین گفتار پیامبر را شاهد بودم، و کار غسل و دفن وی را انجام دادم، یا تو؟ ابوبکر گفت: تو.

علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! من بودم که پیامبر بر اساس این سخنش به دانش قضاوت وی اشاره داشت، هنگامی که فرمود: علی داور‌ترین شماست، یا تو؟ ابوبکر گفت: تو.

علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! من بودم که پیامبر در زندگی خود یاران خویش را دستور داد که به عنوان امیر مؤمنان بر وی درود فرستند، یا تو؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! تو در خویشی به پیامبر نزدیک‌تری یا من؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! تو بودی که خداوند در وقت نیازش دیناری به تو بخشید و جبرئیل به تو فروخت و محمد و فرزندان وی را مهمانی کردی، یا من؟ ابوبکر از این سخن بگریست و گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! تو بودی که پیامبر در انداختن و شکستن بت کعبه وی را بر دوش نهاد، به طوری که اگر می‌خواست دست خود را به آسمان برساند، می­رساند، یا من؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! تو بودی که پیامبر بدو گفت: تو دارنده لوای من در دنیا و آخرت هستی - . مراجعه کن به ذخائر العقبی : 75 ، و فرائد السمطین ، جزء دوم ، باب هشتم . - ،

یا من؟ ابوبکر گفت: تو.

علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! تو بودی که پیامبر فرمان داد درِ خانه­اش در مسجد وی باز باشد، در صورتی که فرمود در خانه همه یاران و خویشان وی را از سوی مسجد ببندند، و برای وی حلال کرد آنچه را خدا برای او حلال کرده بود، یا من؟ ابوبکر گفت: تو.

علی علیه السلام گفت: تو بودی که پیش از راز گفتن با پیامبر صدقه دادی و با وی راز گفتی، یا من، هنگامی که خداوند گروهی را سرزنش کرد و فرمود:{آیا ترسیدید که پیش از گفتگوی محرمانه خود صدقه‌هایی تقدیم دارید؟} - . المجادله / 13 - ،

ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! تو بودی که پیامبر در سخنی درباره وی به فاطمه علیه السلام دختر خویش فرمود: همسر تو از نظر ایمان بر همه پیشی گرفته است و اسلام وی از همه برتر است - .[2] با عبارات متعددی ذکر شد؛ مراجعه کن به : ینابیع المودة : 81 ، و اسد الغابة : 1 / 206 ، و تاریخ بغداد : 4 / 210 - ،

یا من؟ ابوبکر گفت: تو. علی علیه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند! تو بودی که رسول الله به وی فرمود: حق همراه علی است و علی همراه حق است، و از هم جدا نمی­شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند - . تاریخ بغداد 14 : 321 ، و الامامة و السیاسة1 : 68 - ،

یا من؟ ابوبکر گفت: تو.

علی علیه السلام پیوسته نیکی‌های خود را که خدا ویژه او ساخته بود و در ابوبکر و دیگران نبود، برای ابوبکر برمی­شمرد و ابوبکر همه را باور داشت و می­گفت: تو بودی.

و با این صفات و امثال آنها بود که علی علیه السلام شایسته زمامداری امت محمد بود.

آنگاه علی علیه السلام به ابوبکر گفت: پس چه چیزی تو را فریب داد که از خدا و پیامبر وی و دین او باز ایستادی؟ تو خود را خلیفه پیامبر می‌دانی با آنکه سزاوار آن نیستی. ابوبکر بگریست و گفت: ای ابا الحسن راست گفتی! امروز مرا مهلت ده تا در کار خود و آنچه از تو شنیدم اندیشه کنم. علی علیه السلام فرمود: ای ابوبکر، مهلت داری. پس ابوبکر از نزد علی بازگشت و در آن روز با خویش خلوت کرد و تا شب هنگام کس را به خود نپذیرفت. عمر میان مردم رفت و آمد کردی، چون بدو خبر رسیده بود که ابوبکر با علی با هم خلوت کردند.

ابوبکر شب هنگام پیامبر را به خواب دید که در مجلس خویش نشسته، ابوبکر برخاست که بر وی سلام کند، پیامبر روی از وی بگردانید، پس روبروی او آمد و سلام کرد. پیامبر باز هم روی از وی بگردانید، ابوبکر گفت: آیا فرمانی دادی که به جای نیآوردم؟ رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: جواب سلام تو را بدهم در حالی که تو با خدا و پیامبر وی دشمنی کردی و با کسی دشمنی کرده‌­ای که خدا و پیامبر وی او را دوست دارد؟! حق را به اهلش بازگردان. ابوبکر گفت: اهلش چه کسانی هستند؟ پیامبر در جواب فرمود: همان کسی است که نسبت به آن با تو عتاب کرد - که همان علی علیه السلام است - . ابوبکر گفت: ای رسول الله، به دستور شما خلافت را بدو سپارم. چون بامداد شد بگریست و نزد علی آمد و گفت: دستت را بده. پس با او بیعت کرد و امر خلافت را به وی سپرد، و به او گفت: من به مسجد رسول الله می‌آیم و خوابی که دیشب دیدم و آنچه بین من و تو اتفاق افتاد را برای مردم می‌گویم، و از خلافت کناره می­گیرم و امارت و رهبری را به تو می­سپارم. و علی پذیرفت.

پس ابوبکر با آرامش خاطر از نزد علی علیه السلام بیرون آمد. عمر وی را دید و گفت: ای خلیفه رسول خدا! چه شده است؟ پس ابوبکر داستان آن خواب و آنچه بین او و علی علیه السلام اتفاق افتاد را برای او تعریف کرد. عمر گفت: ای خلیفه رسول خدا، تو را به خدا سوگند! فریب جادوی بنی­هاشم را مخور، این اولین جادوی ایشان نیست. چندان وی را وسوسه کرد تا او را از رأی خود منصرف گردانید و او را نسبت به امر خلافت راغب کرد، و از وی خواست که در امر خلافت ثابت قدم باشد و امور آن را به انجام رساند.

علی علیه السلام در وقت معین به مسجد آمد. کسی از آنها را ندید، پس شر را از جانب آنها احساس کرد، پس کنار قبر رسول الله نشست، عمر بدو گذر کرد و گفت: آنچه در انتظار آن هستی بدان نرسی. پس ماجرا را دانست و به منزل بازگشت .

**[ترجمه]

«2»

ج ⁽⁹⁾: وَ رَوَی مُرْسَلًا مِثْلَهُ.

**[ترجمه]الاحتجاج - .

الاحتجا ج 1 : 157 – 185 - :

و مثل این روایت را به طور مرسل نقل کرده است.

**[ترجمه]

بیان

قوله: و لا ابتزاز .. الابتزاز: الاستلاب ⁽¹⁰⁾و الأخذ بالغلبة ⁽¹¹⁾.

و فی بعض النسخ: و لا استیثار به، یقال: استأثر فلان بالشی‌ء: أی

استبدّ به ⁽¹⁾.

قوله: بعین السآمة منی .. فی الإحتجاج قوله: بعین الشتاءة ⁽²⁾

وفی الاحتجاج ـ طبع النجف ـ الشنان ، والشناءة فی اللغة بمعنی البغض ، والعداوة قریبة منه.

راجع : مجمع البحرین ١ ـ ٢٥٢ ، الصحاح ١ ـ ٥٧ ، کتاب العین ٨ ـ ٢٨٧ ، تاج العروس ١ ـ ٨١ ، لسان العرب ١ ـ ١٠١.

و القتاد: شجر له شوک کثیر ⁽³⁾

وفی مجمع البحرین ٣ ـ ١٢٤ : شجر صلب شوکه کالإبر ، وکذا فی تاج العروس ٢ ـ ٤٥٨ ، ولم نجد توصیف الشوک بالکثرة.

ویرجع إلیه معنی ما فی مجمع البحرین ٤ ـ ٢٤٥ ، الصحاح ٣ ـ ١١٢٢ ، تاج العروس ٥ ـ ١٢٧ ، لسان العرب ٧ ـ ٢٨٤ ، وغیرها.

وقال فی مجمع الأمثال ١ ـ ٢٦٥ : یضرب للأمر دونه مانع ، وکذا فی فرائد اللئالی فی مجمع الأمثال ١ ـ ٢١٦.

**[ترجمه]«و لا ابتزاز» الابتزاز: به زور چیزی را گرفتن، و در برخی نسخه­ها «و لا استئثار به»: یعنی در امری استبداد کردن. اما منظور از «بعین السامة منی»، و در کتاب الاحتجاج «بعین السامة منی»، منظور دشمنی است. و «القتاد» گونه­ای درخت که دارای خار فراوان است، و منظور از «خرط» آن، کشیدن دست از بالای شاخه­های آن تا پایین که خارهای آن کنده شوند، و این کنایه از کار شاق است.

**[ترجمه]

«3»

فس ⁽⁶⁾: أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحَسَنِ ابْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ الْجَرِیشِ ⁽⁷⁾، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ- بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی الْمَسْجِدِ وَ النَّاسُ مُجْتَمِعُونَ- بِصَوْتٍ عَالٍ: الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ ⁽⁸⁾.

فَقَالَ ⁽¹⁾ابْنُ عَبَّاسٍ: یَا أَبَا الْحَسَنِ لِمَ قُلْتَ مَا قُلْتَ؟! قَالَ: قَرَأْتُ شَیْئاً مِنَ الْقُرْآنِ.

قَالَ: لَقَدْ قُلْتَهُ لِأَمْرٍ؟

قَالَ: نَعَمْ، إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ: وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ⁽²⁾، فَتَشْهَدُ ⁽³⁾عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ اسْتَخْلَفَ أَبَا بَکْرٍ ⁽⁴⁾؟

قَالَ: مَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَوْصَی إِلَّا إِلَیْکَ.

قَالَ: فَهَلَّا بَایَعْتَنِی؟! قَالَ: اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَی أَبِی بَکْرٍ ⁽⁵⁾فَکُنْتُ مِنْهُمْ.

فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: کَمَا اجْتَمَعَ أَهْلُ الْعِجْلِ عَلَی الْعِجْلِ، هَاهُنَا فُتِنْتُمْ، وَ مَثَلُکُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَرْجِعُونَ ⁽⁶⁾.

<meta info=".تفسیر قمی - .

تفسیر قمی1 : 1 -3 - : از امام باقر علیه السلام نقل است: امیرالمؤمنین پس از وفات رسول الله در مسجد و در حالی که مردم جمع شده بودند، با صدای بلند گفتند: {کسانی که کفر ورزیدند و [مردم را] از راه خدا بازداشتند، [خدا] اعمال آنان را تباه خواهد کرد.} - . محمد/ 1 -

ابن عباس گفت: ای ابا الحسن، چرا این آیه را تلاوت کردی؟ فرمود: آیه­ای از قرآن را خواندم. گفت: هدفی از این آیه داشتی؟ فرمود: آری، خداوند در قرآن می­فرماید: {و آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید.} - . الحشر/7 - ،

آیا شهادت می­دهی که رسول الله، ابوبکر را به عنوان خلیفه برگزید؟ گفت: من شنیدم که رسول الله فقط تو را به عنوان خلیفه برگزیده است. فرمود: پس چرا با من بیعت نکردی؟ گفت: مردم بر ابوبکر اتفاق نظر داشتند و من از جمله آنان بودم. امیرالمؤمنین فرمود: همانگونه که اهالی گوساله بر گوساله اتفاق نظر داشتند، شما نیز مورد آزمایش واقع شدید و مثل شما {مَثَل آنان، همچون مَثَل کسانی است که آتشی افروختند، و چون پیرامون آنان را روشنایی داد، خدا نورشان را برد و در میان تاریکیهایی که نمی‌بینند رهایشان کرد. کرند، لالند، کورند، بنا بر این به راه نمی آیند.} - . البقرة /17- 18 -

**[ترجمه]

«4»

یر ⁽⁷⁾: مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی، عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ، عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ ⁽⁸⁾، عَنْ أَبِی عُمَارَةَ ⁽⁹⁾

والموجود فی باب الکنی من تنقیح المقال ٣ ـ ٢٨ هو أبو عمارة ، ولیس فی باب المصدر بابن ، ابن عمارة ، فراجع.

وَ عُثْمَانُ بْنُ عِیسَی، عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ لَقِیَ أَبَا بَکْرٍ، فَاحْتَجَّ عَلَیْهِ.

ثُمَّ قَالَ لَهُ: أَ مَا تَرْضَی بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ؟! قَالَ: وَ کَیْفَ ⁽¹⁾لِی بِهِ؟

فَأَخَذَ بِیَدِهِ وَ أَتَی مَسْجِدَ قُبَا، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ⁽²⁾صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِیهِ، فَقَضَی عَلَی أَبِی بَکْرٍ.

فَرَجَعَ أَبُو بَکْرٍ مَذْعُوراً ⁽³⁾، فَلَقِیَ عُمَرَ فَأَخْبَرَهُ، فَقَالَ: مَا لَکَ؟! أَ مَا عَلِمْتَ سِحْرَ بَنِی هَاشِمٍ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات - . بصائر الدرجات 1 : 296 ، حدیث 7 - :

از امام صادق علیه السلام نقل است: امیرالمؤمنین علیه السلام ابوبکر را دید، پس به او اعتراض کرد، سپس فرمود: آیا رسول الله را بین من و خود به عنوان قاضی می­پذیری؟ گفت: چگونه این امر میسر است؟

پس دست او را گرفت و به مسجد قبا آمد، که رسول الله در آنجا حاضر بود و علیه ابوبکر حکم کرد. پس ابوبکر وحشت زده باز گشت و عمر را دید و ماجرا را برای او تعریف کرد. عمر گفت: تو را چه شده است! مگر از جادوی بنی هاشم خبر نداری؟

**[ترجمه]

«5»

یج ⁽⁴⁾

وذکره العلامة المجلسی فی بحاره أیضا ٦ ـ ٢٤٧ حدیث ٨١ ، ٢٢ ـ ٥٥١ حدیث ٥ ، ٢٧ ٣٠٤ حدیث ٦.

وجاء مضمونه بأسانید مختلفة فی جملة من کتب الأصحاب ، کالاختصاص : ٢٦٧ ، ومدینة المعاجز : ١٦٨ ، وغیرهما.

**[ترجمه]الخرائج - . الخرائج 2: 808 ، حدیث 17 - :

سعد، از محمد بن عیسی، مانند آن را نقل می­کند.

و 7. الاختصاص، بصائر الدرجات - . الاختصاص : 274 ، و بصائر الدرجات 1: 296 ، حدیث 7 - :

**[ترجمه]

«7»

ختص، یر ⁽⁵⁾

وبصائر الدرجات ١ ـ ٢٩٦ حدیث ٧.

وسند الحدیث ومتنه مطابق للبصائر أکثر مما هو فی الاختصاص.

عَنْ أَخِیهِ أَحْمَدَ ⁽¹⁾، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی، عَنْ زِیَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: لَقِیَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَبَا بَکْرٍ ⁽²⁾فِی بَعْضِ سِکَکِ الْمَدِینَةِ.

فَقَالَ ⁽³⁾: ظَلَمْتَ وَ فَعَلْتَ.

فَقَالَ ⁽⁴⁾: وَ مَنْ یَعْلَمُ ذَلِکَ؟

قَالَ: یَعْلَمُهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ.

قَالَ: وَ کَیْفَ لِی بِرَسُولِ اللَّهِ- صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ- حَتَّی یُعْلِمَنِی ⁽⁵⁾ذَلِکَ؟ لَوْ أَتَانِی فِی الْمَنَامِ فَأَخْبَرَنِی لَقَبِلْتُ ذَلِکَ.

قَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ ⁽⁶⁾: فَأَنَا أُدْخِلُکَ عَلَی ⁽⁷⁾رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، (فَأَدْخَلَهُ) ⁽⁸⁾مَسْجِدَ قُبَا، فَإِذَا ⁽⁹⁾بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی مَسْجِدِ قُبَا.

فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ⁽¹⁰⁾صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: اعْتَزِلْ عَنْ ظُلْمِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ- عَلَیْهِ السَّلَامُ-.

فَخَرَجَ ⁽¹¹⁾مِنْ عِنْدِهِ، فَلَقِیَهُ عُمَرُ، فَأَخْبَرَهُ بِذَلِکَ، فَقَالَ لَهُ ⁽¹²⁾: اسْکُتْ!

أَ مَا ⁽¹⁾عَرَفْتَ ⁽²⁾سِحْرَ بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ⁽³⁾...

**[ترجمه]از امام باقر علیه السلام نقل است: امیرالمؤمنین در یکی از کوچه­های مدینه ابوبکر را دید و به او فرمود: ظلم کردی. ابوبکر گفت: چه کسی از این ظلم مطلع است؟ فرمود: رسول الله صلی الله علیه و آله می­داند. گفت: چگونه میسر است که رسول الله مرا از این ظلم باخبر سازد؟ اگر در خواب من بیاید و مرا مطلع می­ساخت، می­پذیرفتم. علی فرمود: من تو را نزد رسول الله در مسجد قبا می­برم.

ناگهان رسول الله را در مسجد قبا دیدند، که فرمود: از ظلم به امیرالمؤمنین دست بردار. پس از نزد پیامبر خارج شد. چون عمر او را دید، او را از ماجرا آگاه کرد، پس به او گفت: خاموش باش! مگر با سحر فرزندان عبدالمطلب آشنا نیستی؟!

**[ترجمه]

«8»

یر ⁽⁴⁾: الْحَجَّالُ، عَنِ اللُّؤْلُؤِیِّ ⁽⁵⁾، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ، عَنِ الْبَطَائِنِیِّ ⁽⁶⁾، عَنْ عِمْرَانَ ⁽⁷⁾الْحَلَبِیِّ، عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ لَقِیَ أَبَا بَکْرٍ.

فَقَالَ: یَا أَبَا بَکْرٍ مَا ⁽⁸⁾تَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ- صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ- أَمَرَکَ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَیَّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ، وَ أَمَرَکَ بِاتِّبَاعِی؟

قَالَ ⁽⁹⁾: فَأَقْبَلَ یُتَوَهَّمُ عَلَیْهِ.

فَقَالَ لَهُ: اجْعَلْ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ حَکَماً.

قَالَ: قَدْ رَضِیتُ فَاجْعَلْ مَنْ شِئْتَ.

قَالَ: أَجْعَلُ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ.

قَالَ: فَاغْتَنَمَهَا الْآخَرُ وَ قَالَ: قَدْ رَضِیتُ.

قَالَ: فَأَخَذَ بِیَدِهِ فَذَهَبَ إِلَی مَسْجِدِ قُبَا.

قَالَ: فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ⁽¹⁰⁾صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَاعِدٌ فِی مَوْضِعِ الْمِحْرَابِ.

فَقَالَ لَهُ: هَذَا رَسُولُ اللَّهِ- صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ- یَا أَبَا بَکْرٍ.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: یَا أَبَا بَکْرٍ! أَ لَمْ آمُرْکَ بِالتَّسْلِیمِ لِعَلِیٍّ وَ اتِّبَاعِهِ؟

قَالَ: بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ- صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ-.

قَالَ: فَادْفَعِ ⁽¹⁾الْأَمْرَ إِلَیْهِ.

قَالَ: نَعَمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ.

فَجَاءَ وَ لَیْسَ ⁽²⁾هِمَّتُهُ إِلَّا ذَلِکَ، وَ هُوَ کَئِیبٌ.

قَالَ: فَلَقِیَ عُمَرُ، قَالَ: مَا لَکَ یَا أَبَا بَکْرٍ؟

قَالَ: لَقِیتُ رَسُولَ اللَّهِ- صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ- وَ أَمَرَنِی بِدَفْعِ هَذِهِ الْأُمُورِ إِلَی عَلِیٍّ.

فَقَالَ: أَ مَا تَعْرِفُ سِحْرَ بَنِی هَاشِمٍ؟ هَذَا سِحْرٌ.

قَالَ: فَقَلَبَ ⁽³⁾الْأَمْرَ عَلَی مَا کَانَ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات - . بصائر الدرجات 1 : 297 ، حدیث 10 - : از امام صادق علیه السلام نقل است: علی علیه السلام ابوبکر را دید، پس به او فرمود: ای ابوبکر، مگر نمی­دانی که رسول الله صلی الله علیه و آله به تو دستور داده است که بر من به عنوان امیر المؤمنین درود بفرستی، و به تو دستور داده است که از من پیروی کنی؟ پس ابوبکر به توهّم و تردید متوسل شد. پس امام فرمود: بین من و تو داوری قرار بده. گفت: پذیرفتم، هر آنکه می­خواهی به عنوان داور قرار بده. فرمود: رسول الله را بین من و تو داور قرار می­دهم. ابوبکر فرصت را غنیمت شمرد و گفت: می­پذیرم.

پس دستش را گرفت و به سوی مسجد قبا رفت. که ناگهان رسول الله ((را دیدند که) در محراب نشسته است، پس به او گفت: ای ابوبکر، این رسول الله است. پس رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: ای ابوبکر، مگر به تو نگفتم که از علی پیروی و اطاعت کنی؟ گفت: بله، ای رسول خدا. فرمود: پس امر خلافت را به او بسپار. گفت: چشم ای رسول خدا. پس افسرده و در حالی که تمام سعی­اش معطوف به انجام این امر بود، برگشت، و عمر را دید. پس به او گفت: تو را چه شده است ای ابوبکر؟ گفت: رسول الله را دیدم که به من دستور داد این امور را به علی تحویل دهم. عمر گفت: مگر با سحر بنی هاشم آشنا نیستی؟! این سحر است! پس تصمیم ابوبکر تغییر کرد.

**[ترجمه]

«9»

یج ⁽⁴⁾

وجاء الحدیث بمضامین متقاربة فی کل من مدینة المعاجز : ١٦٩ ، مناقب آل أبی طالب ٢/ ٨٥ ، الهدایة الکبری : ١٠٢ ، إرشاد القلوب : ٢٦٤ ، وغیرها.

**[ترجمه]الخرائج - .

الخرائج 2: 805 – 806 ، حدیث 15 - :

از صفار مانند این نقل شده است.

**[ترجمه]

بیان

یتوهّم علیه .. أی: یلقی الشکوک و یدفع حججه علیه السلام بالأوهام ⁽⁵⁾

واستفادته قدّس سرّه من التوهم إلقاء الشکوک بملاحظة سیاق الکلام والقرائن ، فتدبّر.

**[ترجمه]منظور از « یتوهم علیه » شک و تردید کند و دلایلش را با توهمات رد کند، و در «الخرائج» این گونه آمده است: «یتشکّک علیه»، شک و تردید کند.

**[ترجمه]

«10»

یر ⁽⁷⁾: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ هَارُونَ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ لِأَبِی بَکْرٍ: هَلْ أَجْعَلُ ⁽⁸⁾بَیْنِی وَ بَیْنَکَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی

اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ؟

فَقَالَ: نَعَمْ.

فَخَرَجَا إِلَی مَسْجِدِ قُبَا، فَصَلَّی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ رَکْعَتَیْنِ، فَإِذَا هُوَ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ.

فَقَالَ ⁽¹⁾: یَا أَبَا بَکْرٍ عَلَی هَذَا عَاهَدْتُکَ، فَصِرْتَ بِهِ؟! فَرَجَعَ ⁽²⁾وَ هُوَ یَقُولُ: وَ اللَّهِ لَا أَجْلِسُ هَذَا ⁽³⁾الْمَجْلِسَ.

فَلَقِیَ عُمَرَ، فَقَالَ ⁽⁴⁾: مَا لَکَ ⁽⁵⁾؟

قَالَ: قَدْ وَ اللَّهِ ذَهَبَ بِی فَأَرَانِی رَسُولَ اللَّهِ.

فَقَالَ ⁽⁶⁾عُمَرُ: أَ مَا تَذْکُرُ یَوْماً کُنَّا مَعَهُ، فَأَمَرَ شَجَرَتَیْنِ ⁽⁷⁾فَالْتَقَتَا، فَقَضَی حَاجَتَهُ خَلْفَهُمَا، ثُمَّ أَمَرَهُمَا فَتَفَرَّقَتَا ⁽⁸⁾؟

قَالَ أَبُو بِکْرٍ: أَمَّا إِذَا قُلْتَ ذَا، فَإِنِّی دَخَلْتُ أَنَا وَ هُوَ فِی الْغَارِ فَقَالَ بِیَدِهِ فَمَسَحَهَا عَلَیْهِ فَعَادَ یَنْسِجُ الْعَنْکَبُوتَ کَمَا کَانَ، ثُمَّ قَالَ: أَ لَا أُرِیکَ جَعْفَراً ⁽⁹⁾وَ أَصْحَابَهُ تَعُومُ بِهِمْ ⁽¹⁰⁾سَفِینَتُهُمْ فِی الْبَحْرِ؟ قُلْتُ: بَلَی، قَالَ: فَمَسَحَ یَدَهُ عَلَی وَجْهِی، فَرَأَیْتُ جَعْفَراً وَ أَصْحَابَهُ تَعُومُ بِهِمْ سَفِینَتُهُمْ فِی الْبَحْرِ، فَیَوْمَئِذٍ عَرَفْتُ أَنَّهُ

سَاحِرٌ، فَرَجَعَ إِلَی مَکَانِهِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات - .

بصائر الدرجات : 298 ، حدیث 12 - :از

امام صادق علیه السلام مانند آن را نقل می­کند.

**[ترجمه]

«12»

ختص، یر ⁽¹⁾

بصائر الدرجات : ٢٩٨ ـ ٢٩٩ حدیث ١٤.

والحدیث سندا ومتنا یطابق البصائر أکثر من مطابقته للاختصاص.

وهو موجود أیضا فی مختصر البصائر : ١٠٩ ـ ١١٠ ، ببعض السقط فی السند ، وببعض الاختلاف فی ذیل الحدیث ، فلیلاحظ.

وَ بَیْنَکَ ⁽¹⁾، وَ لَا ذَنْبَ ⁽²⁾بَیْنَنَا وَ بَیْنَکَ ⁽³⁾وَ بَیْنَ اللَّهِ تَعَالَی ⁽⁴⁾.

قَالَ: فَقَالَ ⁽⁵⁾عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنْ أَرَیْتُکَ رَسُولَ اللَّهِ- صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ- حَتَّی یُخْبِرَکَ أَنِّی ⁽⁶⁾أَوْلَی بِالْأَمْرِ ⁽⁷⁾الَّذِی أَنْتَ فِیهِ مِنْکَ وَ مِنْ غَیْرِکَ وَ إِنْ لَمْ تَرْجِعْ عَمَّا أَنْتَ فِیهِ فَتَکُونَ کَافِراً.

قَالَ أَبُو بَکْرٍ ⁽⁸⁾: إِنْ رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ⁽⁹⁾، حَتَّی یُخْبِرَنِی بِبَعْضِ هَذَا لَاکْتَفَیْتُ بِهِ ⁽¹⁰⁾.

قَالَ: فَوَافِنِی ⁽¹¹⁾إِذَا صَلَّیْتَ الْمَغْرِبَ ⁽¹²⁾.

قَالَ: فَرَجَعَ إِلَیْهِ ⁽¹³⁾بَعْدَ الْمَغْرِبِ، فَأَخَذَ بِیَدِهِ وَ خَرَجَ بِهِ ⁽¹⁴⁾إِلَی مَسْجِدِ قُبَا، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ⁽¹⁵⁾جَالِسٌ فِی الْقِبْلَةِ.

فَقَالَ: یَا عَتِیقُ ⁽¹⁾وَثَبْتَ عَلَی عَلِیٍّ ⁽²⁾

عَلَیْهِ السَّلَامُ- وَ جَلَسْتَ ⁽³⁾مَجْلِسَ النُّبُوَّةِ، وَ قَدْ تَقَدَّمْتُ إِلَیْکَ فِی ذَلِکَ ⁽⁴⁾، فَانْزِعْ هَذَا السِّرْبَالَ الَّذِی تَسَرْبَلْتَهُ ⁽⁵⁾، فَخَلِّهِ لِعَلِیٍّ وَ إِلَّا فَمَوْعِدُکَ النَّارُ.

قَالَ: ثُمَّ أَخَذَ بِیَدَیْهِ ⁽⁶⁾فَأَخْرَجَهُ، فَقَامَ النَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ مَشَی عَنْهُمَا.

قَالَ فَانْطَلَقَ ⁽⁷⁾أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِلَی سَلْمَانَ فَقَالَ ⁽⁸⁾: یَا سَلْمَانُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ کَانَ مِنَ الْأَمْرِ ⁽⁹⁾کَذَا وَ کَذَا.

فَقَالَ: لَیَشْهَرَنَّ بِکَ ⁽¹⁰⁾

أقول: : یحتمل أن یکون المعنی : لیشهدن ولیظهر الحق البتة ، فإن الشهرة بمعنی الظهور کما فی القاموس ٢ ـ ٩٥.

قَالَ: فَضَحِکَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ قَالَ: إمَّا أَنْ یُخْبِرَ صَاحِبَهُ

فَیَفْعَلَ ⁽¹⁾ثُمَّ لَا وَ اللَّهِ لَا یَذَّکَّرُ أَبَداً ⁽²⁾إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ، هُمَا أَنْظَرُ لِأَنْفُسِهِمَا مِنْ ذَلِکَ.

قَالَ ⁽³⁾: فَلَقِیَ أَبُو بَکْرٍ عُمَرَ، فَقَالَ لَهُ: أَرَانِی عَلِیٌّ ⁽⁴⁾.. کَذَا وَ کَذَا، وَ صَنَعَ کَذَا وَ کَذَا ⁽⁵⁾.

فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: وَیْلَکَ مَا أَقَلَّ عَقْلَکَ، فَوَ اللَّهِ مَا أَنْتَ فِیهِ السَّاعَةَ لَیْسَ إِلَّا مِنْ بَعْضِ سِحْرِ ابْنِ أَبِی کَبْشَةَ ⁽⁶⁾

وانظر : لسان العرب ٦ ـ ٣٣٨ ، وقریب منه ما فی تاج العروس ٤ ـ ٣٤١.

والمراد من ابن أبی کبشة هو : النبی الأعظم صلی الله علیه و آله.

قال فی تاج العروس ٤ ـ ٣٤١ : وکان المشرکون یقولون للنبی صلی الله علیه [ وآله ] وسلم ابن أبی کبشة ، وأبو کبشة کنیته.

وفی حدیث أبی سفیان وهرقل : لقد أمر أمر ابن أبی کبشة ، یعنی : رسول الله صلی الله علیه [ وآله ] وسلم.

قیل : شبهوه بأبی کبشة رجل من خزاعة ثم من بنی غبشان ، خالف قریشا فی عبادة الأصنام ، وعبد الشعری الحبور ، وإنما شبهوه به لخلافه إیاهم إلی عبادة الله تعالی ، کما خالفهم أبو کبشة إلی عبادة الشعری ، معناه : أنه خالفنا کما خالفنا أبی کبشة.

ثم ذکر أقوالا أخر فی إطلاق المشرکین ذلک الاسم علی النبی صلی الله علیه و آله ، ولا نطیل بذکرها راجع : لسان العرب ٦ ـ ٣٣٨ ، مجمع البحرین ٤ ـ ١٥١ ، القاموس ٢ ـ ٢٨٥ ، وغیرها.

**[ترجمه]الاختصاص، بصائر الدرجات - .

الاختصاص : 272 – 273 ، و بصائر الدرجات : 298 – 299 ، حدیث 14 - :

از معاویه دهنی نقل است: ابوبکر بر علی وارد شد و به او گفت: رسول خدا در خصوص تو، پس از روز ولایت چیزی نگفت، و من شهادت می­دهم که تو مولای من هستی و به آن اذعان دارم، و در زمان رسول الله بر تو به عنوان امیرالمؤمنین درود فرستادم، و رسول خدا به ما گفت که تو وصی و وارث و جانشینش بر اهل و همسران او هستی، و بین تو و آن امور، مانعی باقی نگذاشت، پس میراث پیامبر و امر همسرانش به تو محول شد، ولی به ما نگفت که پس از او، تو خلیفه او هستی، لذا در خصوص آنچه بین ما و تو است، گناهی بر ما نیست، و گناهی میان ما و تو و خداوند وجود ندارد .

علی علیه السلام فرمود: اگر رسول الله را به تو نشان دهم که به تو بگوید که من نسبت به آنچه که در دست گرفتی، از تو و غیر از تو سزاوارترم، و اگر از آنچه در دست گرفتی، منصرف نشوی کافر خواهی بود، نظرت چیست؟ ابوبکر گفت: اگر رسول الله را ببینم که برخی از این سخنان را برایم بگوید، برایم کافی است. فرمود: پس هرگاه نماز مغرب را خواندی، پیش من بیا. پس بعد از نماز مغرب نزد او آمد، و او را به مسجد قبا برد. ناگهان (دیدند) رسول الله رو به قبله نشسته بود، و فرمود: ای پیرمرد، به علی حمله کردی و بر مجلس نبوت نشستی، و در این باره با تو صحبت کرده بودم! پس این جامه­ای که بر تن کرده­ای را درآور و آن را به علی بسپار، و گرنه میعادگاه تو آتش جهنم است. سپس علی علیه السلام دستان او را گرفت و او را از آنجا بیرون برد، و پیامبر برخاست و از میان آنها رفت.

پس امیرالمؤمنین علیه السلام به سوی سلمان رفت و فرمود: ای سلمان، بدان که این داستان اتفاق افتاد، سلمان گفت: حتما تو را برسر زبانها می­اندازد و نزد دوستش می­رود و او را از خبر آگاه می­کند. امیرالمؤمنین خندید و فرمود: در خصوص باخبر ساختن دوستش، این کار را می­کند، ولی به خدا سوگند، تا روز قیامت خبر را به کسی نخواهند گفت، آنها بیش از این هوای خود را دارند. پس ابوبکر عمر را دید و به او گفت: علی این امر را به من نشان داد و این گونه با من عمل کرد. عمر گفت: وای بر تو، چقدر کم خرد هستی؟ به خدا سوگند، آنچه تو اکنون تحت تاثیر آن هستی، چیزی نیست مگر برخی از جادوهای فرزند ابی کبشه! مگر جادوی بنی هاشم را فراموش کردی؟ چگونه محمد باز می­گردد در حالیکه آن کس که مرد، دیگر برنمی­گردد؟ آنچه تو تحت تاثیر آن هستی، از سحر بنی هاشم بالاتر است، پس جامه خلافت را بر تن کن و کارت را ادامه بده.

**[ترجمه]

«13»

یج ⁽¹⁾

وقریب منه فی : الإیقاظ من الهجعة : ٢١٩ حدیث ١٥ ، مدینة المعاجز : ١٦٨ حدیث ٤٧٢ ، إثبات الهداة ٣ ـ ٤٨٩ ، وکرر ذکره فی البحار ٤١ ـ ٢٢٨ حدیث ٣٨ عن الاختصاص والمختصر.

**[ترجمه]الخرائج - .

الخرائج 2 : 807 – 808 ، حدیث 16 - :

از صفار مانند آن نقل شده است.

**[ترجمه]

«14»

یر ⁽²⁾: أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ جَرِیشٍ ⁽³⁾، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ عَنْ سُورَةِ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ.

فَقَالَ: وَیْلَکَ! سَأَلْتَ عَنْ عَظِیمٍ، إِیَّاکَ وَ السُّؤَالَ عَنْ مِثْلِ هَذَا، فَقَامَ الرَّجُلُ.

قَالَ: فَأَتَیْتُهُ یَوْماً، فَأَقْبَلْتُ عَلَیْهِ فَسَأَلْتُهُ، فَقَالَ: إِنَّا أَنْزَلْناهُ نُورٌ عِنْدَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَوْصِیَاءِ، لَا یُرِیدُونَ حَاجَةً مِنَ السَّمَاءِ وَ لَا مِنَ الْأَرْضِ إِلَّا ذَکَرُوهَا لِذَلِکَ النُّورِ فَأَتَاهُمْ بِهَا.

وَ إِنَّ ⁽⁴⁾مِمَّا ذَکَرَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ لَهُ مِنَ الْحَوَائِجِ: أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی بَکْرٍ یَوْماً لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... ⁽⁵⁾:

فَأَشْهَدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مَاتَ شَهِیداً، فَإِیَّاکَ أَنْ تَقُولَ: إِنَّهُ مَیِّتٌ، وَ اللَّهِ لَیَأْتِیَنَّکَ، فَاتَّقِ اللَّهَ إِذَا جَاءَکَ الشَّیْطَانُ غَیْرَ مُتَمَثِّلٍ بِهِ.

فَعَجِبَ بِهِ أَبُو بَکْرٍ فَقَالَ ⁽⁶⁾: إِنْ جَاءَنِی وَ اللَّهِ أَطَعْتُهُ وَ خَرَجْتُ مِمَّا أَنَا فِیهِ.

قَالَ: فَذَکَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ لِذَلِکَ النُّورَ، فَعَرَجَ إِلَی أَرْوَاحِ النَّبِیِّینَ، فَإِذَا مُحَمَّدٌ

صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَدْ أُلْبِسَ وَجْهَهُ ذَلِکَ النُّورُ، وَ أَتَی وَ هُوَ یَقُولُ: یَا أَبَا بَکْرٍ آمِنْ بِعَلِیٍّ وَ بِأَحَدَ عَشَرَ مِنْ وُلْدِهِ، إِنَّهُمْ مِثْلِی إِلَّا النُّبُوَّةَ، وَ تُبْ إِلَی اللَّهِ بِرَدِّ مَا فِی یَدَیْکَ إِلَیْهِمْ، فَإِنَّهُ لَا حَقَّ لَکَ فِیهِ.

قَالَ: ثُمَّ ذَهَبَ فَلَمْ یُرَ.

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: أَجْمَعُ النَّاسَ فَأَخْطُبُهُمْ بِمَا رَأَیْتُ، وَ أَبْرَأُ إِلَی اللَّهِ مِمَّا أَنَا فِیهِ إِلَیْکَ یَا عَلِیُّ، عَلَی أَنْ تُؤْمِنَنِی؟

قَالَ: مَا أَنْتَ بِفَاعِلٍ، وَ لَوْ لَا أَنَّکَ تَنْسَی مَا رَأَیْتَ لَفَعَلْتَ.

قَالَ: فَانْطَلَقَ أَبُو بَکْرٍ إِلَی عُمَرَ، وَ رَجَعَ نُورُ إِنَّا أَنْزَلْناهُ إِلَی عَلِیٍّ، فَقَالَ لَهُ: قَدِ اجْتَمَعَ أَبُو بَکْرٍ مَعَ عُمَرَ.

فَقُلْتُ: أَ وَ عَلِمَ النُّورُ؟

قَالَ ⁽¹⁾: إِنَّ لَهُ لِسَاناً نَاطِقاً وَ بَصَراً نَافِذاً ⁽²⁾یَتَجَسَّسُ الْأَخْبَارَ لِلْأَوْصِیَاءِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ، وَ یَسْتَمِعُ الْأَسْرَارَ، وَ یَأْتِیهِمْ بِتَفْسِیرِ کُلِّ أَمْرٍ یَکْتَتِمُ بِهِ أَعْدَاؤُهُمْ.

فَلَمَّا أَخْبَرَ أَبُو بَکْرٍ الْخَبَرَ عُمَرَ، قَالَ: سَحَرَکَ، وَ إِنَّهَا لَفِی بَنِی هَاشِمٍ لَقَدِیمَةٌ.

قَالَ: ثُمَّ قَامَا یُخْبِرَانِ النَّاسَ، فَمَا دَرَیَا مَا یَقُولَانِ.

قُلْتُ: لِمَا ذَا؟

قَالَ: لِأَنَّهُمَا قَدْ نَسِیَاهُ.

وَ جَاءَ النُّورُ فَأَخْبَرَ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ خَبَرَهُمَا، فَقَالَ: بُعْداً لَهُمَا کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات - .

بصائر الدرجات : 300 ، حدیث 15 - : از امام باقر علیه السلام نقل است: مردی از اهل بیت ابوعبدالله علیه السلام درباره این سوره از وی پرسید {انا انزلناه فی لیلة القدر} - . القدر/1 - ، فرمود: وای بر تو! از امر عظیمی پرسیدی، به هوش باش و از این گونه امور سؤال نکن. پس مرد از آنجا رفت.

پس روزی نزد او آمدم و از او پرسیدم، فرمود: {انا انزلناه} نوری است برای انبیا و اوصیا، که حاجتی درباره آسمان و زمین نمی­خواهند مگر آنکه آن حاجت را با آن نور مطرح می­کنند، پس حاجت آنها را برآورده می­کند. روایت شده است که از جمله حوایج علی بن ابی طالب این است که روزی به ابوبکر گفت: {هرگز کسانی را که در راه خدا کشته شده‌اند، مرده مپندار، بلکه زنده‌اند که نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند.} - . ال عمران /169 - شهادت بده که رسول الله شهید از دنیا رفت، و به هوش باش که بگویی که وی مرده است، به خدا سوگند به سراغ تو خواهد آمد، و از خدا بترس! هرگاه رسول خدا نزد تو آمد. شیطان به شکل رسول خدا تمثل پیدا نمی­کند.

ابوبکر تعجب کرد و گفت: به خدا سوگند، اگر پیش من بیاید از او اطاعت می­کنم و از آنچه در آن هستم دست می­کشم. پس امیرالمؤمنین حاجت خود را با آن نور مطرح کرد، پس به سوی ارواح انبیا بالا رفت. ناگهان محمد - صلی الله علیه و آله - در حالی که چهره­اش با آن نور پوشانده شده بود آمد، در حالی که می­گفت: ای ابوبکر، به علی و به یازده تن از فرزندان وی ایمان بیاور، آنها مانند من هستند مگر در نبوت؛ و با بازگرداندن آنچه در دست توست، به سوی خدا توبه کن، زیرا که تو نسبت به آن حقی نداری.

سپس رفت و دیگر دیده نشد. ابوبکر گفت: مردم را جمع می­کنم و در خصوص آنچه که دیدم، میان آنها خطبه می­خوانم، و ای علی! نسبت به آنچه از آن توست و در دست من است، از خداوند رهایی می­خواهم، به شرطی که به من امان دهی؟! فرمود: تو این کار را انجام نمی­دهی، اگر تو آنچه را دیده بودی فراموش نمی­کردی، عمل می­کردی. پس ابوبکر پیش عمر رفت و نور (انا انزلناه) به علی علیه السلام باز گشت، و به او گفت: ابوبکر با عمر ملاقات کرد. پرسید: مگر نور از آن اجتماع مطلع شد؟ فرمود: نور دارای زبانی شیوا و دیدی قوی است که در پی اخبار اوصیا است و به اسرار گوش می­دهد، و تفسیر هر موضوعی که دشمنانشان از آنها پنهان می­دارند را برای آنان بیان می­کند.

پس هنگامی که ابوبکر ماجرا را برای عمر تعریف کرد، عمر گفت: تو را جادو کرده است، و این موضوع نزد بنی هاشم سابقه دارد. سپس آنها برخاستند که به مردم بگویند، اما ندانستند که چه بگویند. پرسیدم: چرا؟ فرمود: زیرا آنها آن را فراموش کردند، و نور آمد و داستانشان را برای علی بازگو کرد. حضرت فرمود: از آنها دور باد، آنگونه که از قوم ثمود دور شد.

**[ترجمه]

بَیَان

لَعَلَّ الْمُرَادَ بِنُورِ إِنَّا أَنْزَلْناهُ: الرُّوحُ الْمَذْکُورُ فِی تِلْکَ السُّورَةِ الْکَرِیمَةِ.

**[ترجمه]شاید منظور از نور(انا انزلناه) روح ذکر شده در آن سوره کریمه است.

**[ترجمه]

«15»

یج ⁽³⁾: رُوِیَ عَنْ سَلْمَانَ: أَنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ بَلَغَهُ عَنْ عُمَرَ ذِکْرُ

شِیعَتِهِ ⁽¹⁾، فَاسْتَقْبَلَهُ فِی بَعْضِ طُرُقَاتِ بَسَاتِینِ الْمَدِینَةِ، وَ فِی یَدِ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَوْسٌ عَرَبِیَّةٌ.

فَقَالَ ⁽²⁾: یَا عُمَرُ، بَلَغَنِی عَنْکَ ذِکْرُکَ لِشِیعَتِی ⁽³⁾.

فَقَالَ: ارْبَعْ عَلَی ظَلْعِکَ.

فَقَالَ ⁽⁴⁾عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّکَ لَهَاهُنَا ⁽⁵⁾، ثُمَّ رَمَی بِالْقَوْسِ عَلَی الْأَرْضِ ⁽⁶⁾فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ کَالْبَعِیرِ فَاغِرٌ فَاهُ وَ قَدْ أَقْبَلَ نَحْوَ عُمَرَ لِیَبْتَلِعَهُ.

فَصَاحَ عُمَرُ: اللَّهَ اللَّهَ یَا أَبَا الْحَسَنِ، لَا عُدْتُ بَعْدَهَا فِی شَیْ‌ءٍ، وَ جَعَلَ یَتَضَرَّعُ إِلَیْهِ، فَضَرَبَ ⁽⁷⁾یَدَهُ إِلَی الثُّعْبَانِ، فَعَادَتِ الْقَوْسُ کَمَا کَانَتْ، فَمَرَّ ⁽⁸⁾عُمَرُ إِلَی بَیْتِهِ مَرْعُوباً.

قَالَ سَلْمَانُ: فَلَمَّا کَانَ فِی اللَّیْلِ دَعَانِی عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَقَالَ: صِرْ إِلَی عُمَرَ، فَإِنَّهُ حُمِلَ إِلَیْهِ مَالٌ مِنْ نَاحِیَةِ الْمَشْرِقِ وَ لَمْ یَعْلَمْ بِهِ أَحَدٌ، وَ قَدْ عَزَمَ أَنْ یَحْتَبِسَهُ، فَقُلْ لَهُ: یَقُولُ لَکَ عَلِیٌّ: أُخْرِجَ ⁽⁹⁾

وما فی المتن یقرأ مبنیا للمفعول ، من الخراج ، ویحتمل أن یکون من الإخراج بتضمین معنی الحمل ویقوی الثانی ما فی المصدر : أخرج ما حمل إلیک من ناحیة ...

جُعِلَ لَهُمْ، وَ لَا تَحْبِسْهُ فَأَفْضَحَکَ.

قَالَ سَلْمَانُ: فَأَدَّیْتُ إِلَیْهِ الرِّسَالَةَ.

فَقَالَ: حَیَّرَنِی أَمْرُ صَاحِبِکَ، مِنْ أَیْنَ عَلِمَ بِهِ ⁽¹⁾؟

فَقُلْتُ: وَ هَلْ یَخْفَی عَلَیْهِ مِثْلُ هَذَا؟

فَقَالَ لِسَلْمَانَ: اقْبَلْ ⁽²⁾مِنِّی أَقُولُ لَکَ، مَا عَلِیٌّ إِلَّا سَاحِرٌ، وَ إِنِّی لَمُشْفِقٌ عَلَیْکَ مِنْهُ، وَ الصَّوَابُ أَنْ تُفَارِقَهُ وَ تَصِیرَ فِی جُمْلَتِنَا.

قُلْتُ: بِئْسَ مَا قُلْتَ، لَکِنَّ عَلِیّاً وَرِثَ مِنْ أَسْرَارِ النُّبُوَّةِ ⁽³⁾مَا قَدْ رَأَیْتَ مِنْهُ وَ مَا هُوَ أَکْبَرُ مِنْهُ.

قَالَ: ارْجِعْ إِلَیْهِ فَقُلْ لَهُ: السَّمْعَ وَ الطَّاعَةَ لِأَمْرِکَ.

فَرَجَعْتُ إِلَی عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ، فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أُحَدِّثُکَ بِمَا جَرَی بَیْنَکُمَا؟

فَقُلْتُ: أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّی.

فَتَکَلَّمَ بِکُلِّ مَا جَرَی بَیْنَنَا ⁽⁴⁾، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رُعْبَ الثُّعْبَانِ فِی قَلْبِهِ إِلَی أَنْ یَمُوتَ.

**[ترجمه]الخرائج - .

الخرائج : 232 ، حدیث 77 - :

از سلمان نقل است: به علی علیه السلام خبر رسید که عمر شیعه وی را (به بدی) یاد کرده است. پس در یکی از راههای باغهای مدینه جلوی او را گرفت، در حالی که کمان عربی در دست داشت، و گفت: به من رسیده است که تو شیعه مرا را (به بدی) یاد کرده­ای. عمر گفت: دست بردار، و به خودت رحم کن. فرمود: تو از اینجا نمی­روی. سپس کمان بر زمین انداخت. ناگهان به اژدهایی، مانند شتری که دهان آن را باز کرده است، تبدیل شد، و به سوی عمر آمد که او را ببلعد. پس عمر فریاد زد: ای اباالحسن، تو را به خدا سوگند می­دهم (که به من رحم کنی)، از این پس این امر را تکرار نخواهم کرد و پیوسته التماس می­کرد. پس امام دست خویش را به اژدها زد، پس مانند قبل به کمان تبدیل شد، و عمر وحشت زده به خانه بازگشت.

سلمان گفت: شبانگاه علی علیه السلام مرا دعوت کرد و فرمود: نزد عمر برو که به او مالی از مشرق به وی رسیده است و کسی از آن اطلاعی ندارد، و تصمیم دارد آن را تصاحب کند. پس به او بگو: علی به تو می­گوید: مالی از جانب مشرق به تو رسیده است، پس آن را میان اهلش تقسیم کن، و آن را تصاحب نکن که رسوایت می­سازم .

سلمان گفت: پیغام را به او رساندم، گفت: داستان دوستت مرا به شگفتی وامی­دارد! چگونه این موضوع را دانست؟! گفتم: آیا این گونه امور بر او پنهان می­ماند؟ پس به سلمان گفت: این را از من بپذیر، علی یک جادوگر است، و من به این خاطر نسبت به تو احساس دلسوزی می­کنم و بهتر این است که از او جدا شوی و به گروه ما بپیوندی، گفتم: بد سخنی است که گفتی! اما در خصوص علی، او از اسرار نبوت چیزی به ارث برده است که تو دیده بودی و چیزی که از آن بالاتر است. گفت: نزد وی برو و بگو: به روی چشم! پس نزد علی علیه السلام بازگشتم و به من گفت: می­خواهی آنچه میان شما رد و بدل شد را برایت بگویم، گفتم: تو به آن از من داناتری، پس هر آنچه اتفاق افتاده بود را برایم تعریف کرد، سپس فرمود: وحشت اژد­ها تا زمان مرگ همراه او خواهد بود.

**[ترجمه]

بَیَان

قَالَ الْجَوْهَرِیُّ: رَبِعَ الرَّجُلُ یَرْبَعُ: إِذَا وَقَفَ وَ تَحَبَّسَ، وَ مِنْهُ قَوْلُهُمْ ارْبَعْ عَلَی نَفْسِکَ وَ ارْبَعْ عَلَی ظَلْعِکَ، أَیْ: ارْفُقْ بِنَفْسِکَ وَ کُفَّ ⁽⁵⁾وَ لَا تَحْمِلْ عَلَیْهَا أَکْثَرَ مِمَّا تُطِیقُ.

**[ترجمه]جوهری می­گوید: «ربع الرجل یربع»: اگر در جا بایستد و تکان نخورد، و از جمله گفتار آنها «اربع علی نفسک، و اربع علی ظلعک» یعنی به خودت رحم کن و دست بردار و طاقتی بیش از توان نفس را به آن روا مدار.

**[ترجمه]

«16»

قب ⁽⁶⁾: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سُلَیْمَانَ وَ زِیَادُ بْنُ الْمُنْذِرِ وَ الْحَسَنُ بْنُ الْعَبَّاسِ

ابْنُ جَرِیشٍ ⁽¹⁾، کُلُّهُمْ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ.

وَ أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ وَ مُعَاوِیَةُ بْنُ عَمَّارٍ وَ أَبُو سَعِیدٍ الْمُکَارِی، کُلُّهُمْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ لَقِیَ الْأَوَّلَ فَاحْتَجَّ عَلَیْهِ.

ثُمَّ قَالَ: أَ تَرْضَی بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ؟

فَقَالَ: وَ کَیْفَ لِی بِذَلِکَ؟

فَأَخَذَ بِیَدِهِ فَأَتَی بِهِ مَسْجِدَ قُبَا، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ فِیهِ، فَقَضَی لَهُ عَلَی الْأَوَّلِ .. الْقِصَّةَ.

**[ترجمه]المناقب - .

المناقب، ابن شهر اشوب 2 : 248 - :

از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل است: امیرالمؤمنین علیه السلام خلیفه اول را دید و به او اعتراض کرد و گفت: آیا رسول الله را به عنوان داور میان من و تو می­پذیری؟ گفت­: چگونه این امر میسر است؟ پس دستش را گرفت و او را به مسجد قبا آورد، و ناگهان رسول الله را دیدند، پس علیه خلیفه اول حکم کرد و. .. تا پایان داستان.

**[ترجمه]

«17»

کشف ⁽²⁾: عَنْ عَبْدِ خَیْرٍ، قَالَ: اجْتَمَعَ عِنْدَ عُمَرَ جَمَاعَةٌ مِنْ قُرَیْشٍ، فِیهِمْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ، فَتَذَاکَرُوا الشَّرَفَ، وَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ سَاکِتٌ، فَقَالَ عُمَرُ: مَا لَکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ سَاکِتاً؟ وَ کَانَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ کَرِهَ الْکَلَامَ، فَقَالَ عُمَرُ:

لَتَقُولَنَّ یَا أَبَا الْحَسَنِ، فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ:

اللَّهُ أَکْرَمَنَا بِنَصْرِ نَبِیِّهِ*** وَ بِنَا أَعَزَّ شَرَائِعَ الْإِسْلَامِ

فِی کُلِّ مُعْتَرَکٍ ⁽³⁾تُزِیلُ سُیُوفُنَا*** فِیهِ الْجَمَاجِمَ عَنْ فِرَاخِ الْهَامِ

وَ یَزُورُنَا جِبْرِیلُ فِی أَبْیَاتِنَا*** بِفَرَائِضِ الْإِسْلَامِ وَ الْأَحْکَامِ

فَنَکُونُ أَوَّلَ مُسْتَحِلٍّ حِلَّهُ*** وَ مُحَرِّمٍ لِلَّهِ کُلَّ حَرَامٍ

نَحْنُ الْخِیَارُ مِنَ الْبَرِّیَّةِ کُلِّهَا*** وَ نِظَامُهَا وَ زِمَامُ کُلِّ زِمَامٍ

إِنَّا لَنَمْنَعُ مَنْ أَرَدْنَا مَنْعَهُ*** وَ نُقِیمُ رَأْسَ الْأَصْیَدِ الْقَمْقَامِ

وَ تَرُدُّ عَادِیَةُ الْخَمِیسِ سُیُوفَنَا*** فَالْحَمْدُ لِلرَّحْمَنِ ذِی الْإِنْعَامِ

**[ترجمه]کشف الغمة - . کشف الغمة 1 : 299 - :

از بنده­ای صالح نقل شده است: جماعتی از قریش نزد عمر گرد آمده بودند که علی از جمله آنان بود و شرف و افتخارات خویش را برمی­شمردند، در حالی که علی علیه السلام خاموش بود. عمر گفت: ای اباالحسن! تو را چه شده است، سخنی نمی­گویی؟ علی از صحبت کردن طفره می­رفت، ولی عمر گفت: که حتما باید حرف بزنی. پس علی علیه السلام این ابیات را انشاد کرد: - خداوند ما را با پیروزی پیامبرش اکرام کرد و به وسیله ما شریعت­های اسلام را بالا برد.

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی: الفرخ: مقدّم الدّماغ ⁽⁴⁾.

و قال الجوهری: و قول الفرزدق:

و یوم جعلنا البیض فیه لعامر*** مصمّمة تفأی فراخ الجماجم

یعنی به: الدّماغ ⁽¹⁾.

و الزّمام ککتاب: ما یجعل فی أنف البعیر فینقاد به ⁽²⁾

وفی تاج العروس ٨ ـ ٣٢٨ : الزمام ککتاب ما یزم به ، ونحوه فی لسان العرب ١٢ ـ ٢٧٢.

وقال فی القاموس ٤ ـ ١٢٦ : زمة فانزم : شده ، وککتاب : ما یزم به ... البعیر : خطمه ، وقال فی صفحة : ١٠٨ خطمه بالخطام : جعله علی أنفه .. والخطام ککتاب : کل ما وضع فی أنف البعیر لیقتاد به.

أقول: : کل ما ذکر للزمام من المعنی یرجع إلی معنی واحد ، وإنما الاختلاف فی مجرد التعبیر.

و قال الفیروزآبادی: الأصید: الملک، و رافع رأسه کبرا ⁽³⁾

وقال فی الصحاح ١ ـ ٤٩٩ : الصید بالتحریک : مصدر الأصید ، وهو الذی یرفع رأسه کبرا ، ومنه قیل للملک : أصید. ویقال : إنما قیل للملک أصید ، لأنه لا یلتفت یمینا ولا شمالا ، وکذلک الذی لا یستطیع الالتفات من داء.

و قال: القمقام- و یضمّ-: السّیّد ⁽⁴⁾.

و الخمیس: الجیش ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]فیروزآبادی می­گوید: «الفرخ »: مقدمه مغز - . القاموس المحیط 1 : 266 - .

و جوهری می­گوید: در این بیت فرزدق: «شمشیرها را طوری طراحی کردیم که مغز را از جمجمه بیرون می­آورد.»

منظور از فراخ، مغز است - . الصحاح 1 :428 - .

و «الزمام» مانند کتاب: آنچه در دماغ شتر گذاشته می­شود و به وسیله آن سوق داده می­شود، و شاید منظور، عنان هر که دارای عنان باشد. و فیروزآبادی می­گوید: « الاصید»: پادشاه، و کسی که از روی غرور سر خویش را بالا برده باشد. و می­گوید: «القمقام» - و با ضم نیز گفته شده -: سید و سرور - . القاموس المحیط 4 : 167 - .

و«الخمیس»: لشکر است - . القاموس المحیط 2 : 211 - .

**[ترجمه]

«18»

إِرْشَادُ الْقُلُوبِ ⁽⁶⁾: رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَنَّ أَبَا بَکْرٍ لَقِیَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی سِکَّةِ ⁽⁷⁾بَنِی النَّجَّارِ، فَسَلَّمَ عَلَیْهِ وَ صَافَحَهُ وَ قَالَ

لَهُ: یَا أَبَا الْحَسَنِ! أَ فِی نَفْسِکَ شَیْ‌ءٌ مِنِ اسْتِخْلَافِ النَّاسِ إِیَّایَ، وَ مَا کَانَ مِنْ یَوْمِ السَّقِیفَةِ، وَ کَرَاهِیَتِکَ الْبَیْعَةَ ⁽¹⁾؟ وَ اللَّهِ مَا کَانَ ذَلِکَ مِنْ إِرَادَتِی، إِلَّا أَنَّ الْمُسْلِمِینَ اجْتَمَعُوا ⁽²⁾عَلَی أَمْرٍ لَمْ یَکُنْ لِی أَنْ أُخَالِفَ عَلَیْهِمْ فِیهِ ⁽³⁾، لِأَنَّ النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ: لَا تَجْتَمِعُ أُمَّتِی عَلَی الضَّلَالِ ⁽⁴⁾.

فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا أَبَا بَکْرٍ، أُمَّتُهُ الَّذِینَ أَطَاعُوهُ فِی عَهْدِهِ مِنْ بَعْدِهِ ⁽⁵⁾، وَ أَخَذُوا بِهُدَاهُ، وَ أَوْفُوا ⁽⁶⁾بِ ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ، وَ لَمْ یُبَدِّلُوا وَ لَمْ یُغَیِّرُوا ⁽⁷⁾.

قَالَ لَهُ أَبُو بَکْرٍ: وَ اللَّهِ یَا عَلِیُّ لَوْ شَهِدَ عِنْدِی السَّاعَةَ مَنْ أَثِقُ بِهِ أَنَّکَ أَحَقُّ بِهَذَا الْأَمْرِ سَلَّمْتُهُ إِلَیْکَ، رَضِیَ مَنْ رَضِیَ وَ سَخِطَ مَنْ سَخِطَ.

فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا أَبَا بَکْرٍ! فَهَلْ تَعْلَمُ أَحَداً أَوْثَقَ ⁽⁸⁾مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ قَدْ أَخَذَ بَیْعَتِی عَلَیْکَ فِی أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ- وَ عَلَی جَمَاعَةٍ مَعَکَ فِیهِمْ ⁽⁹⁾: عُمَرُ وَ عُثْمَانُ-: فِی یَوْمِ الدَّارِ، وَ فِی بَیْعَةِ الرِّضْوَانِ تَحْتَ الشَّجَرَةِ، وَ یَوْمَ جُلُوسِهِ فِی بَیْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، وَ فِی یَوْمِ الْغَدِیرِ بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ حَجَّةِ الْوَدَاعِ؟

فَقُلْتُمْ بِأَجْمَعِکُمْ: سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ ⁽¹⁰⁾.

فَقَالَ لَکُمْ: اللَّهُ وَ رَسُولُهُ عَلَیْکُمْ مِنَ الشَّاهِدِینَ.

فَقُلْتُمْ بِأَجْمَعِکُمْ: اللَّهُ وَ رَسُولُهُ عَلَیْنَا مِنَ الشَّاهِدِینَ.

فَقَالَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ⁽¹⁾: فَلْیَشْهَدْ بَعْضُکُمْ عَلَی بَعْضٍ، وَ لْیُبَلِّغْ شَاهِدُکُمْ غَائِبَکُمْ، وَ مَنْ سَمِعَ مِنْکُمْ فَلْیُسْمِعْ مَنْ لَمْ یَسْمَعْ.

فَقُلْتُمْ: نَعَمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ، وَ قُمْتُمْ بِأَجْمَعِکُمْ تُهَنُّونَ ⁽²⁾

قال فی القاموس ١ ـ ٣٤ : هناه بالأمر وهنأه : قال له : لیهنئک.

أقول: : قالوا فی الصرف : إن الهمزة قد تخفف إذا لم تقع فی الأول ، لأنها حرف شدید من أقصی الحلق ، وعلیه فلا مانع من قراءة تهنون.

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: لَقَدْ ذَکَّرْتَنِی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَمْراً ⁽⁵⁾، لَوْ یَکُونُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ شَاهِداً فَأَسْمَعُهُ مِنْهُ.

فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: اللَّهُ ⁽⁶⁾وَ رَسُولُهُ عَلَیْکَ مِنَ الشَّاهِدِینَ، یَا أَبَا بَکْرٍ إِذَا رَأَیْتَ ⁽⁷⁾رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حَیّاً وَ یَقُولُ ⁽⁸⁾لَکَ إِنَّکَ ظَالِمٌ لِی ⁽⁹⁾فِی أَخْذِ حَقِّیَ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ لِی وَ رَسُولُهُ ⁽¹⁰⁾دُونَکَ وَ دُونَ الْمُسْلِمِینَ

أَ تُسَلِّمُ ⁽¹⁾هَذَا الْأَمْرَ إِلَیَّ وَ تَخْلَعُ نَفْسَکَ مِنْهُ؟.

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: یَا أَبَا الْحَسَنِ! وَ هَذَا یَکُونُ؟ أَرَی ⁽²⁾رَسُولَ اللَّهِ حَیّاً بَعْدَ مَوْتِهِ وَ یَقُولُ ⁽³⁾لِی ذَلِکَ ⁽⁴⁾! فَقَالَ لَهُ ⁽⁵⁾أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: نَعَمْ یَا أَبَا بَکْرٍ.

قَالَ: فَأَرِنِی ذَلِکَ إِنْ کَانَ حَقّاً ⁽⁶⁾.

فَقَالَ عَلِیٌّ ⁽⁷⁾عَلَیْهِ السَّلَامُ: اللَّهُ ⁽⁸⁾وَ رَسُولُهُ عَلَیْکَ مِنَ الشَّاهِدِینَ إِنَّکَ تَفِی بِمَا قُلْتَ؟

قَالَ أَبُو بَکْرٍ: نَعَمْ.

فَضَرَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ عَلَی یَدِهِ وَ قَالَ: تَسْعَی مَعِی نَحْوَ مَسْجِدِ قُبَا، فَلَمَّا وَرَدَاهُ ⁽⁹⁾تَقَدَّمَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ وَ أَبُو بَکْرٍ مِنْ وَرَائِهِ، فَإِذَا ⁽¹⁰⁾بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی قِبْلَةِ الْمَسْجِدِ ⁽¹¹⁾، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَکْرٍ سَقَطَ لِوَجْهِهِ کَالْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ.

فَنَادَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: ارْفَعْ رَأْسَکَ أَیُّهَا الضَّلِیلُ الْمَفْتُونُ.

فَرَفَعَ أَبُو بَکْرٍ رَأْسَهُ وَ قَالَ: لَبَّیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ، أَ حَیَاةٌ بَعْدَ الْمَوْتِ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟

فَقَالَ: وَیْلَکَ یَا أَبَا بَکْرٍ إِنَّ الَّذِی أَحْیاها لَمُحْیِ الْمَوْتی إِنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ ⁽¹⁾.

قَالَ: فَسَکَتَ أَبُو بَکْرٍ وَ شَخَصَتْ عَیْنَاهُ نَحْوَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ.

فَقَالَ لَهُ: وَیْلَکَ یَا أَبَا بَکْرٍ نَسِیتَ مَا عَاهَدْتَ ⁽²⁾اللَّهَ وَ رَسُولَهُ عَلَیْکَ فِی الْمَوَاطِنِ الْأَرْبَعَةِ لِعَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ؟

فَقَالَ: مَا أَنْسَاهَا ⁽³⁾یَا رَسُولَ اللَّهِ.

فَقَالَ: مَا بَالُکَ الْیَوْمَ تُنَاشِدُ عَلِیّاً- عَلَیْهِ السَّلَامُ- عَلَیْهَا ⁽⁴⁾، وَ یُذَکِّرُکَ وَ تَقُولُ ⁽⁵⁾: نَسِیتُ ..؟! وَ قَصَّ عَلَیْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مَا جَرَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ عَلِیٍّ ⁽⁶⁾عَلَیْهِ السَّلَامُ .. إِلَی آخِرِهِ، فَمَا نَقَصَ مِنْهُ کَلِمَةً وَ لَا زَادَ ⁽⁷⁾فِیهِ کَلِمَةً.

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: یَا رَسُولَ اللَّهِ فَهَلْ مِنْ تَوْبَةٍ؟ وَ هَلْ یَعْفُو اللَّهُ عَنِّی إِذَا سَلَّمْتُ هَذَا الْأَمْرَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ؟

قَالَ: نَعَمْ یَا أَبَا بَکْرٍ، وَ أَنَا الضَّامِنُ لَکَ عَلَی اللَّهِ ذَلِکَ إِنْ وَفَیْتَ.

قَالَ: وَ غَابَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَنْهُمَا، فَتَشَبَّثَ ⁽⁸⁾أَبُو بَکْرٍ بِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ ⁽⁹⁾وَ قَالَ: اللَّهَ اللَّهَ فِیَّ یَا عَلِیُّ، صِرْ ⁽¹⁰⁾مَعِی إِلَی مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ

حَتَّی أَعْلُوَ الْمِنْبَرَ فَأَقُصَّ ⁽¹⁾عَلَی النَّاسِ مَا شَاهَدْتُ وَ مَا رَأَیْتُ ⁽²⁾مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ⁽³⁾وَ مَا قَالَ لِی وَ مَا قُلْتُ لَهُ وَ مَا أَمَرَنِی ⁽⁴⁾بِهِ، وَ أَخْلَعَ نَفْسِی عَنْ هَذَا ⁽⁵⁾الْأَمْرِ وَ أُسَلِّمَهُ إِلَیْکَ.

فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَنَا مَعَکَ إِنْ تَرَکَکَ شَیْطَانُکَ.

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: إِنْ لَمْ یَتْرُکْنِی تَرَکْتُهُ وَ عَصَیْتُهُ.

فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِذاً تُطِیعَهُ وَ لَا تَعْصِیَهُ، وَ إِنَّمَا رَأَیْتَ مَا رَأَیْتَ لِتَأْکِیدِ الْحُجَّةِ عَلَیْکَ.

وَ أَخَذَ بِیَدِهِ وَ خَرَجَا مِنْ مَسْجِدِ قُبَا یُرِیدَانِ مَسْجِدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ أَبُو بَکْرٍ یَتَلَوَّنُ ⁽⁶⁾أَلْوَاناً، وَ النَّاسُ یَنْظُرُونَ إِلَیْهِ وَ لَا یَدْرُونَ مَا الَّذِی کَانَ.

حَتَّی لَقِیَهُ عُمَرُ، فَقَالَ لَهُ: یَا خَلِیفَةَ رَسُولِ اللَّهِ مَا شَأْنُکَ، وَ مَا الَّذِی دَهَاکَ؟

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: خَلِّ عَنِّی یَا عُمَرُ، فَوَ اللَّهِ لَا سَمِعْتُ لَکَ قَوْلًا.

فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: وَ أَیْنَ ⁽⁷⁾تُرِیدُ یَا خَلِیفَةَ رَسُولِ اللَّهِ؟

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: أُرِیدُ الْمَسْجِدَ وَ الْمِنْبَرَ.

فَقَالَ: هَذَا لَیْسَ ⁽⁸⁾وَقْتَ صَلَاةٍ وَ مِنْبَرٍ!.

قَالَ: خَلِّ عَنِّی وَ لَا حَاجَةَ ⁽⁹⁾لِی فِی کَلَامِکَ.

فَقَالَ عُمَرُ: یَا خَلِیفَةَ رَسُولِ اللَّهِ ⁽¹⁰⁾أَ فَلَا تَدْخُلُ قَبْلَ الْمَسْجِدِ مَنْزِلَکَ فَتُسْبِغَ

الْوُضُوءَ؟

قَالَ: بَلَی، ثُمَّ الْتَفَتَ أَبُو بَکْرٍ إِلَی عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ قَالَ لَهُ: یَا أَبَا الْحَسَنِ تَجْلِسُ إِلَی جَانِبِ الْمِنْبَرِ حَتَّی أَخْرُجَ إِلَیْکَ.

فَتَبَسَّمَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: یَا أَبَا بَکْرٍ، قَدْ قُلْتُ لَکَ ⁽¹⁾إِنَّ شَیْطَانَکَ لَا یَدَعُکَ أَوْ ⁽²⁾یُرْدِیَکَ، وَ مَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ جَلَسَ ⁽³⁾بِجَانِبِ الْمِنْبَرِ.

فَدَخَلَ ⁽⁴⁾أَبُو بَکْرٍ مَنْزِلَهُ، وَ مَعَهُ عُمَرُ، فَقَالَ ⁽⁵⁾: یَا خَلِیفَةَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَ لَا تُنْبِئُنِی بِأَمْرِکَ ⁽⁶⁾، وَ تُحَدِّثُنِی بِمَا دَهَاکَ بِهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ؟

فَقَالَ ⁽⁷⁾أَبُو بَکْرٍ: وَیْحَکَ یَا عُمَرُ! یَرْجِعُ رَسُولُ اللَّهِ بَعْدَ مَوْتِهِ حَیّاً فَیُخَاطِبُنِی فِی ظُلْمِی لِعَلِیٍّ، بِرَدِّ ⁽⁸⁾حَقِّهِ عَلَیْهِ وَ خَلْعِ نَفْسِی مِنْ هَذَا الْأَمْرِ.

فَقَالَ ⁽⁹⁾عُمَرُ: قُصَّ عَلَیَّ قِصَّتَکَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَی آخِرِهَا.

فَقَالَ لَهُ أَبُو بَکْرٍ: وَیْحَکَ یَا عُمَرُ! قَدْ قَالَ ⁽¹⁰⁾لِی عَلِیٌّ: إِنَّکَ لَا تَدَعُنِی أَخْرُجُ مِنْ هَذِهِ الْمَظْلِمَةِ، وَ إِنَّکَ شَیْطَانِی، فَدَعْنِی عَنْکَ ⁽¹¹⁾، فَلَمْ یَزَلْ یَرْقُبُهُ ⁽¹²⁾إِلَی أَنْ حَدَّثَهُ بِحَدِیثِهِ کُلِّهِ.

فَقَالَ لَهُ: بِاللَّهِ عَلَیْکَ ⁽¹⁾یَا أَبَا بَکْرٍ، أَ نَسِیتَ شِعْرَکَ (فِی) ⁽²⁾أَوَّلِ شَهْرِ رَمَضَانَ الَّذِی فُرِضَ عَلَیْنَا ⁽³⁾صِیَامُهُ، حَیْثُ جَاءَکَ حُذَیْفَةُ بْنُ الْیَمَانِ وَ سَهْلُ بْنُ حُنَیْفٍ وَ نُعْمَانُ الْأَزْدِیُّ وَ خُزَیْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ فِی یَوْمِ جُمُعَةٍ إِلَی ⁽⁴⁾دَارِکَ لیقضین (لِیَتَقَاضَوْکَ) دَیْنَکَ ⁽⁵⁾عَلَیْکَ، فَلَمَّا انْتَهَوْا إِلَی بَابِ الدَّارِ سَمِعُوا لَکَ صَلْصَلَةً فِی الدَّارِ، فَوَقَفُوا بِالْبَابِ وَ لَمْ یَسْتَأْذِنُوا عَلَیْکَ، فَسَمِعُوا أُمَّ بَکْرٍ زَوْجَتَکَ تُنَاشِدُکَ وَ تَقُولُ: قَدْ عَمِلَ حَرُّ الشَّمْسِ بَیْنَ کَتِفَیْکَ، قُمْ إِلَی دَاخِلِ الْبَیْتِ وَ أَبْعِدْ مِنَ الْبَابِ لَا یَسْمَعْکَ بَعْضُ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ⁽⁶⁾فَیُهْدِرُوا دَمَکَ، فَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ مُحَمَّداً أَهْدَرَ ⁽⁷⁾دَمَ مَنْ أَفْطَرَ یَوْماً مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ مِنْ غَیْرِ سَفَرٍ وَ لَا مَرَضٍ خِلَافاً عَلَی اللَّهِ وَ عَلَی مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ⁽⁸⁾.

فَقُلْتَ لَهَا: هَاتِ- لَا أُمَّ لَکِ- فَضْلَ طَعَامِی مِنَ اللَّیْلِ، وَ أَتْرِعِی ⁽⁹⁾الْکَأْسَ مِنَ الْخَمْرِ، وَ حُذَیْفَةُ وَ مَنْ مَعَهُ بِالْبَابِ یَسْمَعُونَ مُحَاوَرَتَکُمَا، فَجَاءَتْ بِصَحْفَةٍ ⁽¹⁰⁾فِیهَا طَعَامٌ مِنَ اللَّیْلِ وَ قصب (قَعْبٌ) ⁽¹¹⁾

قال فی القاموس ١ ـ ١١٨ : القعب : القدح الضخم الجافی ، أو إلی الصغر.

أقول: : ما فی المطبوع من البحار قد یقرأ قعب أیضا ، وأما القصب والقسب فلا یناسب المقام.

فَأَضْحَی النَّهَارُ وَ قَدْ قُلْتَ لِزَوْجَتِکَ ⁽¹⁾:

ذَرِینِی أَصْطَبِحْ ⁽²⁾یَا أُمَّ بَکْرٍ*** فَإِنَّ الْمَوْتَ نَفَّثَ عَنْ هِشَامٍ

إِلَی أَنِ انْتَهَیْتَ فِی قَوْلِکَ ⁽³⁾:

یَقُولُ لَنَا ابْنُ کَبْشَةَ سَوْفَ نُحْیَا*** وَ کَیْفَ حَیَاةُ أَشْلَاءٍ وَ هَامٍ

وَ لَکِنْ بَاطِلًا قَدْ قَالَ هَذَا ***وَ إِفْکاً مِنْ زَخَارِیفِ الْکَلَامِ

أَلَا هَلْ مُبْلِغُ الرَّحْمَنِ عَنِّی*** بِأَنِّی تَارِکٌ شَهْرَ الصِّیَامِ

وَ تَارِکُ کُلِّ مَا أَوْحَی إِلَیْنَا*** مُحَمَّدٌ مِنْ أَسَاطِیرِ الْکَلَامِ

فَقُلْ لِلَّهِ: یَمْنَعُنِی شَرَابِی*** وَ قُلْ لِلَّهِ: یَمْنَعُنِی طَعَامِی

وَ لَکِنَّ الْحَکِیمَ رَأَی حَمِیراً ***فَأَلْجَمَهَا فَتَاهَتْ ⁽⁴⁾بِاللِّجَامِ⁽⁵⁾

فَلَمَّا سَمِعَکَ حُذَیْفَةُ وَ مَنْ مَعَهُ تَهْجُو مُحَمَّداً، قَحَمُوا ⁽⁶⁾عَلَیْکَ فِی دَارِکَ، فَوَجَدُوکَ وَ قَعْبُ الْخَمْرِ فِی یَدَیْکَ ⁽⁷⁾، وَ أَنْتَ تَکْرَعُهَا، فَقَالُوا لَکَ: یَا عَدُوَّ اللَّهِ خَالَفْتَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ، وَ حَمَلُوکَ کَهَیْئَتِکَ إِلَی مَجْمَعِ النَّاسِ بِبَابِ رَسُولِ اللَّهِ، وَ قَصُّوا عَلَیْهِ قِصَّتَکَ، وَ أَعَادُوا شِعْرَکَ، فَدَنَوْتُ مِنْکَ وَ سَارَرْتُکَ ⁽⁸⁾

قال فی القاموس ٢ ـ ٥٣ : ساوره أخذ برأسه.

وَ لَا عِلْمَ لِی بِذَلِکَ، فَعَسَی أَنْ یُدْرَأَ عَنْکَ الْحَدُّ.

وَ خَرَجَ مُحَمَّدٌ وَ نَظَرَ ⁽¹⁾إِلَیْکَ، فَقَالَ: أَیْقِظُوهُ، فقلن (فَقُلْنَا) ⁽²⁾: رَأَیْنَاهُ وَ هُوَ ثَمِلٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ لَا یَعْقِلُ، فَقَالَ: وَیْحَکُمْ ⁽³⁾الْخَمْرُ یُزِیلُ الْعَقْلَ، تَعْلَمُونَ هَذَا مِنْ أَنْفُسِکُمْ وَ أَنْتُمْ ⁽⁴⁾تَشْرَبُونَهَا؟ فَقُلْنَا: یَا رَسُولَ اللَّهِ ⁽⁵⁾وَ قَدْ قَالَ فِیهَا إِمْرُؤُ الْقَیْسِ شِعْراً:

شَرِبْتُ الْخَمْرَ حَتَّی زَالَ عَقْلِی*** کَذَاکَ (الْخَمْرُ یَفْعَلُ) ⁽⁶⁾بِالْعُقُولِ

ثُمَّ قَالَ مُحَمَّدٌ: أَنْظِرُوهُ إِلَی إِفَاقَتِهِ مِنْ سَکْرَتِهِ.

فَأَمْهَلُوکَ حَتَّی أَرَیْتَهُمْ أَنَّکَ قَدْ صَحَوْتَ، فَسَاءَلَکَ مُحَمَّدٌ، فَأَخْبَرْتَهُ بِمَا أَوْعَزْتُهُ إِلَیْکَ: مِنْ شُرْبِکَ بِهَا ⁽⁷⁾بِاللَّیْلِ.

فَمَا بَالُکَ الْیَوْمَ تُؤْمِنُ بِمُحَمَّدٍ وَ بِمَا جَاءَ بِهِ، وَ هُوَ عِنْدَنَا سَاحِرٌ کَذَّابٌ.

فَقَالَ: وَیْحَکَ ⁽⁸⁾یَا أَبَا حَفْصٍ! لَا شَکَّ عِنْدِی فِیمَا قَصَصْتَهُ عَلَیَّ، فَاخْرُجْ إِلَی ابْنِ أَبِی طَالِبٍ فَاصْرِفْهُ عَنِ الْمِنْبَرِ.

قَالَ: فَخَرَجَ عُمَرُ- وَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ ⁽⁹⁾جَالِسٌ تَحْتَ الْمِنْبَرِ ⁽¹⁰⁾

فَقَالَ: مَا

بَالُکَ یَا عَلِیُّ! قَدْ تَصَدَّیْتَ ⁽¹⁾

قال فی القاموس ١٠ ـ ٣٠٩ : صاده یصیده ویصاده : اصطاد وخرج یتصید.

وتصدی : تعرض ، کما فی القاموس ٤ ـ ٣٥١.

فَتَبَسَّمَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ حَتَّی بَدَتْ نَوَاجِدُهُ ⁽⁴⁾، ثُمَّ قَالَ: وَیْلَکَ مِنْهَا وَ اللَّهِ یَا عُمَرُ إِذَا أُفْضِیَتْ ⁽⁵⁾إِلَیْکَ، وَ الْوَیْلُ لِلْأُمَّةِ مِنْ بَلَائِکَ! فَقَالَ عُمَرُ: هَذِهِ بُشْرَی یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ، صَدَقَتْ ظُنُونُکَ وَ حَقٌّ قَوْلُکَ.

وَ انْصَرَفَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِلَی مَنْزِلِهِ، وَ کَانَ هَذَا مِنْ دَلَائِلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ:.

**[ترجمه]ارشاد القلوب - . ارشاد القلوب 2 : 57 – 61 - :

از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که همانا ابوبکر حضرت امیرالمؤمنین را در یکی از راههای بنی النجار ملاقات کرد، به حضرت سلام کرد و دست داد و عرض کرد: ای اباالحسن، آیا نسبت به اینکه مردم مرا خلیفه قرار دادند و از ماجرای سقیفه و نفرت تو از بیعت کردن، کینه­ای در دل داری؟ به خدا سوگند، این کار خواسته من نبود! اما مسلمانان بر امری جمع شدند که من نمی­توانستم مخالف آنها در آن امر باشم؛ زیرا پیامبر فرموده است: امت من بر گمراهی جمع نمی­شوند.

حضرت امیرالمؤمنین فرمود: ای ابا بکر، امت پیامبر آنانند که در عصرش و پس از وفاتش از او پیروی کردند، و به پیمانش پایبند بودند، و به آن وفا کردند و آن عهد و پیمان را تغییر ندادند. ابوبکر عرض کرد: به خدا سوگند ای علی، اگر هم اکنون کسی که به او اعتماد دارم گواهی دهد که همانا تو به خلافت سزاوارتری، آن را به تو واگذار خواهم کرد، اگر چه دیگران خشنود یا خشمگین شوند. حضرت امیر المؤمنین فرمود: ای ابابکر، آیا از رسول خدا کسی را بهتر محل اعتماد می­دانی؟ که در چهار مورد بیعت مرا از تو گرفت - و از گروهی که همراه تو بودند که عمر و عثمان از جمله آنان بودند - در یوم الدار و در بیعت رضوان زیر درخت و آن روز که در خانه ام سلمه نشسته بود و در روز غدیر پس از بازگشتنش از حجة الوداع، تمام شما گفتید: شنیدیم و از خدا و رسولش اطاعت کردیم، سپس پیامبر به شما فرمود: که خدا و رسولش بر شما گواهند، سپس شما گفتید: خدا و رسولش گواهان ما هستند؛ سپس فرمود: گروهی از شما گواه گروه دیگر باشید، و آنان که حاضرند باید به غائبان برسانند و هر کس از شما مطلب را شنید، باید به آنان که نشنیده‌اند، موضوع را بگوید. پس گفتید: بله ای رسول الله، تمامی شما برخاستید و به رسول خدا تبریک عرض می­کردید و نیز به من هم برای کرامتی که خداوند نسبت به ما بخشیده است، تبریک گفتید؛ سپس عمر نزدیک شد و دست به شانه من زد و در حضور شما گفت: مبارک باد ای فرزند ابی طالب، مولای من و مولای مؤمنان شدی .

ابوبکر گفت: یا علی، چیزی را به یاد من آوردی، ای کاش رسول الله حاضر بود و این را از او می‌شنیدم! پس امیر المؤمنین علیه السلام به او گفت: خدا و رسولش برای تو از گواهانند، ای ابوبکر، اگر رسول الله را زنده ببینی و به تو بگوید: تو در گرفتن حقی که خداوند و رسولش از میان تو و مسلمانان برای من قرار داده است، ستمکار هستی، آیا این امر را به من واگذار می­کنی و خودت را از این امر خلع می‌کنی؟ ابوبکر گفت: ای ابا الحسن، این امر شدنی است؟ من رسول خدا را بعد از وفاتش زنده ببینم و به من این سخن را بگوید!؟

امیر المؤمنین به او فرمود: بله ای ابوبکر. ابوبکر گفت: اگر این سخن صحت دارد، پس این امر را به من نشان بده. پس امیرالمؤمنین فرمود: آیا خداوند و رسولش بر تو گواهند که تو به آنچه که می­گویی وفا کنی؟ ابوبکر گفت: بله. امیرالمؤمنین بر دست او زد و فرمود: با من به سوی مسجد قبا بیا.

چون وارد مسجد قبا شدند، علی علیه­السّلام پیش افتاده، وارد مسجد شد و ابوبکر هم پشت سر وی وارد شد. ناگهان آن دو رسول خدا را در سمت قبله مسجد دیدند. همین که ابوبکر رسول الله را دید، مانند کسی که غش کند، بر زمین افتاد. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله او را صدا زد: ای گمراه فریب خورده، سرت را بلند کن. پس ابوبکر سرش را بلند کرد و گفت: لبیک یا رسول الله، چگونه پس از مرگ زنده­ای؟ فرمود: وای بر تو ای ابو بکر{خدایی که تمام موجودات را زنده کرده، همانا مردگان را زنده می‌کند. همانا او بر تمام کارها قدرت و نیرو دارد.} - . فصلت /39 -

سپس ابوبکر خاموش شد و با تعجب به رسول خدا صلی الله علیه و آله نگاه می­کرد. پس فرمود: وای بر تو ای ابوبکر! پیمانی را که با خدا و رسولش در باره علی در چهار جا بستی، فراموش کردی. گفت: ای رسول الله، آن را فراموش نمی­کنم. فرمود: پس تو را امروز چه شده است که با علی در این باره حرف می­زنی و علی پیمانت را به خاطرت می‌آورد و می­گویی فراموش کرده‌ام؟ پس رسول الله جریانی را که میان او و علی گذشته بود، از اول تا آخر بیان فرمود، به طوری که یک کلمه کم یا اضافه نکرد .

ابوبکر عرض کرد: ای رسول الله، آیا ممکن است توبه کنم؟ اگر امر خلافت را به امیرالمؤمنین واگذار کنم، آیا خداوند مرا می­بخشد؟ پیامبر فرمود: آری یا ابا بکر، من در این امر نزد خداوند ضامن تو هستم، اگر به عهد خود وفا کنی.

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله از نظر آن دو ناپدید شد. ابوبکر به دامن امیرالمؤمنین چنگ زد و گفت: ای علی، برای رضای خدا به من عنایتی کن! با من به سوی منبر رسول الله صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم بیا تا من بالای منبر بروم و داستانی را که از رسول الله دیدم، به مردم بگویم و آنچه را که وی فرمود و من گفتم و آنچه را که به من دستور داد، بازگو کنم، و خودم را از این کار بر کنار کنم و خلافت را به تو واگذار کنم. امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: اگر شیطانت تو را واگذارد، من با تو هستم.

ابوبکر گفت: اگر شیطان مرا رها نکند، من او را رها می­کنم و نافرمانی­اش می­کنم. امیرالمؤمنین فرمود: تو از او پیروی می­کنی و نافرمانی­اش نمی­کنی، و آنچه دیدی، برای اتمام حجت بر تو است.

سپس دستش را گرفت و از مسجد قبا به قصد مسجد رسول الله بیرون شدند، این در حالی بود که ابوبکر مضطرب و پریشان بود و رنگ عوض می­کرد و مردم به وی نگاه می­کردند و نمی­دانستند که چه شده است، تا اینکه عمر او را دید.

عمر گفت: ای خلیفه رسول الله، تو را چه شده است؟ ابوبکر گفت: ای عمر، مرا رها کن، به خدا سوگند که حرف تو را گوش نمی­دهم. عمر گفت: ای خلیفه رسول الله، کجا می­روی؟ ابوبکر گفت: قصد رفتن به مسجد و منبر را دارم. عمر گفت: اکنون وقت نماز و منبر نیست. ابوبکر گفت: مرا رها کن، و نیازی به سخن تو ندارم. عمر گفت: ای خلیفه رسول الله، آیا پیش از رفتن به مسجد، به خانه نمی­روی که وضوی کاملی بگیری؟ گفت: بله.

سپس ابوبکر رو به علی علیه السّلام کرد و عرض کرد: ای اباالحسن، کنار منبر بنشین تا من خدمت شما برسم. لبخندی بر لبان امیرالمؤمنین علیه السّلام نقش بست و فرمود: ای ابوبکر، به تو گفته بودم شیطانت تو را رها نمی­کند تا اینکه تو را به زمین بزند و بکشد. پس امیرالمؤمنین علیه السّلام رفت و کنار منبر نشست .

ابوبکر همراه با عمر وارد منزلش شد. عمر گفت: ای خلیفه رسول الله، چرا مرا از کارت خبر نمی­دهی و از بلایی که علی بر سرت آورده، چیزی به من نمی­گوئی؟ ابوبکر گفت­: وای بر تو ای عمر، رسول الله پس از وفاتش زنده برگشت و با من در خصوص ظلمم به علی سخن گفت و به من دستور داد که حق او را برگردانم و خود را از خلافت عزل کنم. عمر گفت: داستان را از اول تا آخر برایم بازگو کن. ابوبکر گفت: وای بر تو ای عمر! همانا علی به من گفت که تو مرا رها نمی‌کنی تا از این تاریکی بیرون آیم و همانا تو شیطان منی. مرا رها کن. عمر همچنان منتظر ماند تا سرانجام ابوبکر داستانش را به طور کامل برایش بازگو کرد.

عمر گفت: تو را به خدا سوگند می­دهم ای ابوبکر! آیا شعرت را در اوّل ماه رمضان که خداوند روزه‌اش را بر ما واجب کرد، فراموش کرده‌ای؟ هنگامی که حذیفة بن یمان و سهل بن حنیف و نعمان ازدی و خزیمة بن ثابت، در روز جمعه در خانه­ات پیش تو آمدند تا بدهی­ات را بپردازند؛ و چون به در خانه رسیدند، صدای غذا خوردنت و به هم خوردن ظرفها را در خانه شنیدند؛ پس جلوی در ایستادند و از تو اجازه نگرفتند و شنیدند ام بکر (همسرت) به تو می­گوید: گرمای آفتاب شانه‌هایت را سوزاند، به داخل خانه برو، و از جلوی در دور شو تا یاران محمّد صدای تو را نشنوند و ریختن خونت را حلال نکنند! تو می­دانی که محمّد هر کس را که یک روز روزه‌اش را - نه به خاطر سفر و مریضی - بخورد، ریختن خونش را هدر کرده است، چون خلاف دستورات خدا و محمد رسول الله عمل کرده است. به همسرت گفتی: لعنت بر تو، باقیمانده غذای شبم را بیاور، و جام را از شراب پر کن. در حالی که حذیفه و همراهانش پشت در صحبت­های شما را می‌شنیدند. پس همسرت باقیمانده غذای شب را با کاسه‌ای پر از شراب آورد. تو غذا را خوردی و شراب را جرعه جرعه نوشیدی و برای همسرت این شعر را خواندی:

تا اینکه به این ابیات رسیدی: - کبشه به ما می­گوید رستاخیزی هست، چگونه لاشه­های جسد و جمجمه­ها زنده می­شوند!

و هر سخنی که گفته، باطل است و این از سخنان فریبنده است.

و سخنان اسطوره­ای که محمد برای ما وحی آورده است را نیز ترک می­گویم.

ولی مرد حکیم الاغ­هایی را دید، پس آنها را افسار کرد؛ پس آنها با افسار گم شدند.

چون حذیفه و همراهانش شنیدند که تو محمّد را هجو می‌کنی، به سرعت بر تو وارد شدند و تو را دیدند در حالی که کاسه شراب در دست داشتی و جرعه جرعه می­نوشی، پس به تو گفتند: ای دشمن خدا، نافرمانی خدا و رسولش را کردی. آن جماعت، با همان حال تو را به جمع مردم نزد خانه رسول الله بردند و ماجرای تو را تعریف کردند و شعر تو را خواندند، و من به تو نزدیک شدم و در گوشی با تو صحبت کردم و در میان شلوغی مردم به تو گفتم، به پیامبر بگو که من دیشب شراب خوردم و مست شدم و عقلم زایل شد و آنچه را که در روز انجام داده‌ام، در حال مستی و بیهوشی بوده که خودم خبر ندارم. شاید حد را از تو بردارد.

محمّد بیرون آمد و به تو نگاه کرد و گفت: بیدارش کنید. گفتند: یا رسول الله، او را دیدیم در حالی که مست بود و عقل او زایل است. سپس فرمود: وای بر شما! شراب، خرد را زایل می­کند، شما این را در خودتان می‌بینید و باز هم شراب می‌نوشید؟ گفتیم: بله ای رسول الله، و در این باره امرؤ القیس گفته است:

«شراب نوشیدم تا اینکه عقلم زایل شد، و این گونه گناهان عقل­ها را زایل می­کند.»

سپس گفت: او را مهلت بدهید تا از مستی­اش به هوش آید. پس تو را مهلت دادند تا اینکه به آنان نمایاندی که هوشیار شده‌ای. پس محمّد از تو پرسید، و تو هم آنچه من به تو گفته بودم، از باده­گساری شبانه­ات، برای وی گفتی. حالا تو را چه شده است که به محمد و آنچه را که او از طرف خدا آورده است، ایمان می­آوری، در حالی که او پیش ما دروغگو و جادوگر است؟! ابوبکر گفت: وای بر تو ای ابا حفص، نسبت به آنچه که برایم گفتی، شکی ندارم، نزد پسر ابی طالب برو و او را از منبر رفتن منصرف کن.

پس بیرون آمد و علی علیه السلام در کنار منبر نشسته بود. گفت: ای علی، تو را چه شده است که به خلافت پرداخته­ای؟ بسیار دور است! به خدا سوگند، دست مالیدن به درخت خاردار آسانتر است از آنچه که تو در پیِ آن هستی که همانا بالا رفتن از این منبر است.

لبخندی بر لبان امیرالمؤمنین علیه السّلام نقش بست، به طوری که دندانهایش نمایان شد. سپس فرمود: وای بر خلافت از تو ای عمر، هنگامی که به تو واگذار شود! وای به حال امّت از بلای تو! عمر گفت: ای پسر ابو طالب، این بشارت و مژده‌ای است، گمان تو به وقوع خواهد پیوست و گفتار تو محقق خواهد شد. سپس امیرالمؤمنین علیه السّلام به سوی منزل رفت. این داستان نیز از دلائل امامت آن حضرت به شمار می­آید.

**[ترجمه]

بیان

الصَّلْصَلَةُ: الصّوت ⁽⁶⁾.

قوله: نَفَثَ عن هشام، لعلّ المعنی نفخ ⁽⁷⁾عن جود النفس، قال الفیروزآبادی: الهشام ککتاب: الجود ⁽⁸⁾، و فی بعض النسخ: نقب ⁽⁹⁾

وعلیه تکون ( عن ) بمعنی ( فی ) ، أی : سار الموت فی هشام.

أقول: : جمع هشیم یکون هشام علی طبق القاعدة ، ککریم وکرام ، وهذا المعنی هو الظاهر کما لا یخفی.

ثم إن فی العبارة تقدیما وتأخیرا ظاهرا ، وقوله : فی بعض النسخ : نقب ـ بالقاف والباء الموحدة مؤخر ، فتدبّر.

و أشلاء الإنسان: أعضاؤه بعد البلی و التّفرّق ⁽¹⁾و أوعزت إلیه فی کذا: أی تقدّمت ⁽²⁾.

أقول: أوردت هذا الخبر- و لا أعتمد علیه کلّ الاعتماد- لموافقته فی بعض المضامین لسائر الآثار، و اللّه أعلم بحقائق الأخبار.

**[ترجمه]«الصلصلة»: سر و صدا. و منظور از «نفث عن هشام» شاید این باشد: از جود و کرم نفس فوت کرد. فیروزآبادی می­گوید: «الهشام» مانند کتاب است، یعنی: جود و بخشش است. و در برخی نسخه­ها: «نقب» با قاف آمده، که شاید هشام به معنای «هشیم»، یعنی استخوانهای خرد شده باشد. و«اشلاء الانسان»: اعضای بدنش پس از پوسیدگی و پخش شدنش است. و منظور از «اوعزت الیه فی ذلک» را قبلا گفتم.

مؤلف: به دلیل هماهنگی این خبر در برخی از مضامین با دیگر آثار، آن را در اینجا نقل کردم - این در حالی است که به آن اعتماد کامل ندارم - و خداوند به حقایق اخبار اعلم است.

**[ترجمه]

«19»

وَ رُوِیَ أَیْضاً فِی الْإِرْشَادِ ⁽³⁾: بِحَذْفِ الْإِسْنَادِ، مَرْفُوعاً إِلَی جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ ⁽⁴⁾قَالَ: قَلَّدَ أَبُو بَکْرٍ الصَّدَقَاتِ بِقُرَی الْمَدِینَةِ وَ ضِیَاعِ فَدَکَ رَجُلًا مِنْ ثَقِیفٍ یُقَالُ لَهُ: الْأَشْجَعُ ⁽⁵⁾بْنُ مُزَاحِمٍ الثَّقَفِیُّ- وَ کَانَ شُجَاعاً، وَ کَانَ لَهُ أَخٌ قَتَلَهُ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ فِی وَقْعَةِ هَوَازِنَ وَ ثَقِیفٍ- فَلَمَّا خَرَجَ الرَّجُلُ عَنِ الْمَدِینَةِ ⁽⁶⁾جَعَلَ أَوَّلَ قَصْدِهِ ضَیْعَةً مِنْ ضِیَاعِ أَهْلِ الْبَیْتِ تُعْرَفُ بِبَانِقْیَا ⁽⁷⁾

والظاهر من الروایة أن بانقیا هذه ناحیة من نواحی المدینة ، ولعلها متعددة.

قال فی النهایة ٥ ـ ٢٢١ : یقال توکل بالأمر : إذا ضمن القیام به ، ووکلت أمری إلی فلان أی : ألجأته إلیه واعتمدته فیه علیه.

فَابْتَدَرَ أَهْلُ الْقَرْیَةِ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ بِرَسُولٍ یُعْلِمُونَهُ مَا ⁽¹⁾فُرِّطَ مِنَ الرَّجُلِ.

فَدَعَا عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ بِدَابَّةٍ لَهُ تُسَمَّی السَّابِحَ- وَ کَانَ أَهْدَاهُ إِلَیْهِ ابْنُ عَمٍّ لِسَیْفِ بْنِ ذِی یَزَنَ- وَ تَعَمَّمَ بِعِمَامَةٍ سَوْدَاءَ، وَ تَقَلَّدَ بِسَیْفَیْنِ، وَ أَجْنَبَ دَابَّتَهُ ⁽²⁾

قال فی النهایة ١ ـ ٢٨١ : الجلب یکون فی شیئین : ... الثانی : أن یکون فی السباق ، وهو أن یتبع الرجل فرسه فیزجره ویجلب ویصیح حثا له علی الجری.

وقال فی صفحة ٣٠٣ : الجنب ـ بالتحریک ـ فی السباق : أن یجنب فرسا إلی فرسه الذی یسابق علیه ، فإذا فتر المرکوب تحول إلی المجنوب.

والأولی أن تکون العبارة : أجلب دابته ، أو أجنب إلی دابته.

فَصَارَ إِلَیْهِ الْحُسَیْنُ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَقَالَ: أَجِبْ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ.

فَقَالَ: وَ مَنْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ.

فَقَالَ: عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ⁽⁶⁾.

فَقَالَ: أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ أَبُو بِکْرٍ خَلَّفْتُهُ بِالْمَدِینَةِ.

فَقَالَ لَهُ الْحُسَیْنُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَجِبْ ⁽⁷⁾عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ.

فَقَالَ ⁽⁸⁾: أَنَا سُلْطَانٌ وَ هُوَ مِنَ الْعَوَامِّ، وَ الْحَاجَةُ لَهُ، فَلْیَصِرْ هُوَ إِلَیَّ.

فَقَالَ لَهُ الْحُسَیْنُ: وَیْلَکَ! أَ یَکُونُ مِثْلُ وَالِدِی مِنَ الْعَوَامِّ، وَ مِثْلُکَ یَکُونُ السُّلْطَانَ ⁽¹⁾؟! فَقَالَ: أَجَلْ، لِأَنَّ وَالِدَکَ لَمْ یَدْخُلْ فِی بَیْعَةِ أَبِی بَکْرٍ إِلَّا کُرْهاً، وَ بَایَعْنَاهُ ⁽²⁾.

طَائِعِینَ، وَ کُنَّا لَهُ غَیْرَ کَارِهِینَ، فَشَتَّانَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ ⁽³⁾.

فَصَارَ الْحُسَیْنُ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَأَعْلَمَهُ مَا کَانَ مِنْ قَوْلِ الرَّجُلِ.

فَالْتَفَتَ إِلَی عَمَّارٍ فَقَالَ ⁽⁴⁾: یَا أَبَا الْیَقْظَانِ صِرْ إِلَیْهِ ⁽⁵⁾وَ الْطُفْ لَهُ فِی الْقَوْلِ، وَ اسْأَلْهُ أَنْ یَصِیرَ إِلَیْنَا، فَإِنَّهُ لَا یَجِبُ لِوَصِیٍّ مِنَ الْأَوْصِیَاءِ أَنْ یَصِیرَ إِلَی أَهْلِ الضَّلَالَةِ، فَنَحْنُ ⁽⁶⁾مِثْلُ بَیْتِ اللَّهِ یُؤْتَی وَ لَا یَأْتِی.

فَصَارَ إِلَیْهِ عَمَّارٌ ⁽⁷⁾، وَ قَالَ ⁽⁸⁾: مَرْحَباً یَا أَخَا ثَقِیفٍ، مَا الَّذِی أَقْدَمَکَ عَلَی ⁽⁹⁾أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فِی حِیَازَتِهِ، وَ حَمَلَکَ عَلَی الدُّخُولِ فِی مَسَاءَتِهِ، فَصِرْ إِلَیْهِ ⁽¹⁰⁾، وَ أَفْصِحْ عَنْ حُجَّتِکَ.

فَانْتَهَرَ عَمَّاراً ⁽¹¹⁾، وَ أَفْحَشَ لَهُ فِی الْکَلَامِ، وَ کَانَ عَمَّارٌ شَدِیدَ الْغَضَبِ،

فَوَضَعَ حَمَائِلَ سَیْفِهِ فِی عُنُقِهِ، فَمَدَّ ⁽¹⁾یَدَهُ إِلَی السَّیْفِ.

فَقِیلَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الْحَقْ عَمَّاراً، فَالسَّاعَةَ ⁽²⁾یَقْطَعُونَهُ، فَوَجَّهَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ الْجَمْعَ ⁽³⁾، فَقَالَ لَهُمْ: لَا تُهَابُوهُ وَ صَیِّرُوا بِهِ إِلَیَّ.

وَ کَانَ مَعَ الرَّجُلِ ثَلَاثُونَ فَارِساً ⁽⁴⁾مِنْ خِیَارِ ⁽⁵⁾قَوْمِهِ، فَقَالُوا لَهُ: وَیْلَکَ! هَذَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ قَتَلَکَ وَ قَتْلُ ⁽⁶⁾أَصْحَابِکَ عِنْدَهُ دُونَ النُّطْفَةِ ⁽⁷⁾، فَسَکَتَ الْقَوْمُ جَزَعاً ⁽⁸⁾مِنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ، فَسُحِبَ الْأَشْجَعُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ عَلَی حُرِّ وَجْهِهِ سَحْباً.

فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ ⁽⁹⁾: دَعُوهُ وَ لَا تَعْجَلُوا، فَإِنَّ الْعَجَلَةَ وَ الطَّیْشَ لَا تَقُومُ بِهَا حُجَجُ اللَّهِ ⁽¹⁰⁾وَ بَرَاهِینُهُ.

فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَیْلَکَ! بِمَا اسْتَحْلَلْتَ مَا أَخَذْتَ مِنْ أَمْوَالِ ⁽¹¹⁾أَهْلِ الْبَیْتِ؟ وَ مَا حُجَّتُکَ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹²⁾؟

فَقَالَ لَهُ: وَ أَنْتَ فَبِمَ اسْتَحْلَلْتَ قَتْلَ هَذَا الْخَلْقِ فِی کُلِّ حَقٍّ وَ بَاطِلٍ، وَ أَنَّ مَرْضَاةَ صَاحِبِی لَهِیَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنِ اتِّبَاعِ ⁽¹³⁾مُوَافَقَتِکَ.

فَقَالَ عَلِیٌّ ⁽¹⁾عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَیْهاً ⁽²⁾عَلَیْکَ! مَا أَعْرِفُ مِنْ نَفْسِی ⁽³⁾إِلَیْکَ ذَنْباً إِلَّا قَتْلَ أَخِیکَ یَوْمَ هَوَازِنَ، وَ لَیْسَ بِمِثْلِ هَذَا الْقَتْلِ ⁽⁴⁾تُطْلَبُ الثَّارَاتُ، فَقَبَّحَکَ اللَّهُ وَ تَرَّحَکَ.

فَقَالَ لَهُ الْأَشْجَعُ: بَلْ قَبَّحَکَ اللَّهُ ⁽⁵⁾وَ بَتَرَ عُمُرَکَ- أَوْ قَالَ: تَرَّحَکَ- فَإِنَّ حَسَدَکَ لِلْخُلَفَاءِ ⁽⁶⁾لَا یَزَالُ بِکَ حَتَّی یُورِدَکَ مَوَارِدَ الْهَلَکَةِ وَ الْمَعَاطِبِ، وَ بَغْیُکَ عَلَیْهِمْ یَقْصُرُ بِکَ عَنْ ⁽⁷⁾مُرَادِکَ.

فَغَضِبَ الْفَضْلُ بْنُ الْعَبَّاسِ مِنْ قَوْلِهِ، ثُمَّ تَمَطَّی عَلَیْهِ بِسَیْفِهِ فَحَلَّ عُنُقَهُ ⁽⁸⁾وَ رَمَاهُ عَنْ جَسَدِهِ بِسَاعِدِهِ الْیُمْنَی، فَاجْتَمَعَ أَصْحَابُهُ عَلَی الْفَضْلِ، فَسَلَّ ⁽⁹⁾أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ سَیْفَهُ ذَا الْفَقَارِ، فَلَمَّا نَظَرَ الْقَوْمُ ⁽¹⁰⁾إِلَی بَرِیقِ عَیْنَیِ الْإِمَامِ وَ لَمَعَانِ ذِی الْفَقَارِ فِی کَفِّهِ ⁽¹¹⁾رَمَوْا سِلَاحَهُمْ وَ قَالُوا: الطَّاعَةَ الطَّاعَةَ ⁽¹²⁾.

فَقَالَ ⁽¹³⁾أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أُفٍّ لَکُمْ، انْصَرِفُوا بِرَأْسِ صَاحِبِکُمْ هَذَا الْأَصْغَرِ إِلَی صَاحِبِکُمُ الْأَکْبَرِ، فَمَا بِمِثْلِ قَتْلِکُمْ یُطْلَبُ الثَّارُ، وَ لَا تَنْقَضِی الْأَوْتَارُ

فَانْصَرَفُوا وَ مَعَهُمْ رَأْسُ صَاحِبِهِمْ، حَتَّی أَلْقَوْهُ بَیْنَ یَدَیْ أَبِی بِکْرٍ.

فَجَمَعَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارَ، وَ قَالَ: یَا مَعَاشِرَ ⁽¹⁾النَّاسِ، إِنَّ أَخَاکُمْ الثَّقَفِیَّ أَطَاعَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ، فَقَلَّدْتُهُ صَدَقَاتِ الْمَدِینَةِ وَ مَا یَلِیهَا، فَفَاقَصَهُ ⁽²⁾ابْنُ أَبِی طَالِبٍ، فَقَتَلَهُ أَخْبَثَ ⁽³⁾قَتْلَةٍ، وَ مَثَّلَ بِهِ أَخْبَثَ ⁽⁴⁾مُثْلَةٍ، وَ قَدْ خَرَجَ فِی نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِلَی قُرَی الْحِجَازِ، فَلْیَخْرُجْ إِلَیْهِ مِنْ شُجْعَانِکُمْ وَ لْیَرُدُّوهُ ⁽⁵⁾عَنْ سُنَّتِهِ، وَ اسْتَعِدُّوا لَهُ مِنَ الْخَیْلِ ⁽⁶⁾وَ السِّلَاحِ وَ مَا یَتَهَیَّأُ لَکُمْ ⁽⁷⁾، وَ هُوَ مَنْ تَعْرِفُونَهُ: الدَّاءُ ⁽⁸⁾الَّذِی لَا دَوَاءَ لَهُ، وَ الْفَارِسُ الَّذِی لَا نَظِیرَ لَهُ.

قَالَ: فَسَکَتَ الْقَوْمُ مَلِیّاً کَأَنَّ الطَّیْرَ عَلَی رُءُوسِهِمْ.

فَقَالَ: أَ خُرْسٌ أَنْتُمْ أَمْ ذَوُو أَلْسُنٍ؟! فَالْتَفَتَ إِلَیْهِ رَجُلٌ مِنَ الْأَعْرَابِ یُقَالُ لَهُ الْحَجَّاجُ بْنُ الصَّخْرِ، فَقَالَ ⁽⁹⁾لَهُ:

إِنْ صِرْتَ ⁽¹⁰⁾إِلَیْهِ سِرْنَا مَعَکَ، فَأَمَّا لَوْ سَارَ ⁽¹¹⁾جَیْشُکَ هَذَا لَیَنْحَرَنَّهُمْ عَنْ آخِرِهِمْ کَنَحْرِ الْبُدْنِ.

ثُمَّ قَامَ آخَرُ فَقَالَ: أَ تَعْلَمُ إِلَی مَنْ تُوَجِّهُنَا؟! إِنَّکَ تُوَجِّهُنَا إِلَی الْجَزَّارِ

الْأَعْظَمِ الَّذِی یَخْتَطِفُ ⁽¹⁾الْأَرْوَاحَ بِسَیْفِهِ خَطْفاً، وَ اللَّهِ إِنَّ لِقَاءَ مَلَکِ الْمَوْتِ أَسْهَلُ ⁽²⁾عَلَیْنَا مِنْ لِقَاءِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ.

فَقَالَ ابْنُ أَبِی قُحَافَةَ: لَا جُزِیتُمْ مِنْ قَوْمٍ عَنْ إِمَامِکُمْ ⁽³⁾خَیْراً، إِذَا ذُکِرَ لَکُمْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ دَارَتْ أَعْیُنُکُمْ فِی وُجُوهِکُمْ، وَ أَخَذَتْکُمْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ ⁽⁴⁾، أَ هَکَذَا یُقَالُ لِمِثْلِی؟! قَالَ: فَالْتَفَتَ إِلَیْهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ: لَیْسَ لَهُ إِلَّا خَالِدُ بْنُ الْوَلِیدِ.

فَالْتَفَتَ إِلَیْهِ أَبُو بَکْرٍ فَقَالَ ⁽⁵⁾: یَا أَبَا سُلَیْمَانَ، أَنْتَ الْیَوْمَ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللَّهِ، وَ رُکْنٌ مِنْ أَرْکَانِهِ، وَ حَتْفُ اللَّهِ عَلَی أَعْدَائِهِ، وَ قَدْ شَقَّ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ عَصَا هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَ خَرَجَ ⁽⁶⁾فِی نَفَرٍ ⁽⁷⁾مِنْ أَصْحَابِهِ إِلَی ضِیَاعِ الْحِجَازِ، وَ قَدْ قَتَلَ مِنْ شِیعَتِنَا لَیْثاً صَئُولًا وَ کَهْفاً مَنِیعاً، فَصِرْ إِلَیْهِ فِی کَثِیفٍ مِنْ قَوْمِکَ وَ سَلْهُ ⁽⁸⁾أَنْ یَدْخُلَ الْحَضْرَةَ، فَقَدْ عَفَوْنَا عَنْهُ، فَإِنْ ⁽⁹⁾نَابَذَکَ الْحَرْبَ فَجِئْنَا بِهِ أَسِیراً.

فَخَرَجَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِیدِ فِی خَمْسِمِائَةِ ⁽¹⁰⁾فَارِسٍ مِنْ أَبْطَالِ قَوْمِهِ، قَدْ أَشْخَنُوا ⁽¹¹⁾

أقول: : الشحن : الملء ، قاله فی القاموس ٤ ـ ٢٣٩ وشحن وشخن ـ بالمعجمة ـ : تهیأ للبکاء.

ویحتمل أن یکون أثخنوا ، قال فی النهایة ١ ـ ٢٠٨ الإثخان فی الشیء : المبالغة فیه والإکثار منه.

سِلَاحاً، حَتَّی قَدِمُوا عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ.

قَالَ: فَنَظَرَ الْفَضْلُ بْنُ الْعَبَّاسِ إِلَی غَبَرَةِ الْخَیْلِ، فَقَالَ ⁽¹⁾: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! قَدْ وَجَّهَ إِلَیْکَ ابْنُ أَبِی قُحَافَةَ ⁽²⁾بِقَسْطَلٍ یَدُقُّونَ الْأَرْضَ بِحَوَافِرِ الْخَیْلِ دَقّاً.

فَقَالَ: یَا ابْنَ الْعَبَّاسِ! هَوِّنْ عَلَیْکَ، فَلَوْ کَانَ ⁽³⁾صَنَادِیدَ قُرَیْشٍ وَ قَبَائِلَ حُنَیْنٍ وَ فُرْسَانَ هَوَازِنَ لَمَا اسْتَوْحَشْتُ إِلَّا مِنْ ضَلَالَتِهِمْ.

ثُمَّ قَامَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَشَدَّ مِحْزَمَ ⁽⁴⁾الدَّابَّةِ، ثُمَّ اسْتَلْقَی عَلَی قَفَاهُ نَائِماً ⁽⁵⁾تَهَاوُناً بِخَالِدٍ، حَتَّی وَافَاهُ ⁽⁶⁾، فَانْتَبَهَ لِصَهِیلِ الْخَیْلِ.

فَقَالَ: یَا أَبَا سُلَیْمَانَ! مَا الَّذِی عَدَلَ ⁽⁷⁾بِکَ إِلَیَّ؟

فَقَالَ: عَدَلَ بِی إِلَیْکَ مَنْ أَنْتَ ⁽⁸⁾أَعْلَمُ بِهِ مِنِّی.

فَقَالَ: فَأَسْمِعْنَا الْآنَ.

فَقَالَ ⁽⁹⁾: یَا أَبَا الْحَسَنِ! أَنْتَ فَهِمٌ غَیْرُ مُفَهَّمٍ، وَ عَالِمٌ غَیْرُ مُعَلَّمٍ، فَمَا هَذِهِ اللُّوثَةُ الَّتِی بَدَرَتْ مِنْکَ، وَ النَّبْوَةُ الَّتِی قَدْ ظَهَرَتْ فِیکَ، إِنْ کُنْتَ ⁽¹⁰⁾کَرِهْتَ

هَذَا الرَّجُلَ فَلَیْسَ یَکْرَهُکَ، وَ لَا تَکُونَنَّ ⁽¹⁾وَلَایَتُهُ ثِقْلًا عَلَی کَاهِلِکَ، وَ لَا شَجًا فِی حَلْقِکَ، فَلَیْسَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ خِلَافٌ، وَ دَعِ ⁽²⁾النَّاسَ وَ مَا تَوَلَّوْهُ، ضَلَّ مَنْ ضَلَّ، وَ هَدَی مَنْ هَدَی، وَ لَا تُفَرِّقْ بَیْنَ کَلِمَةٍ مُجْتَمِعَةٍ، وَ لَا تُضْرِمِ النَّارَ ⁽³⁾بَعْدَ خُمُودِهَا، فَإِنَّکَ إِنْ فَعَلْتَ ذَلِکَ وَجَدْتَ غِبَّهُ غَیْرَ مَحْمُودٍ.

فَقَالَ ⁽⁴⁾أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَ تُهَدِّدُنِی یَا خَالِدُ بِنَفْسِکَ ⁽⁵⁾وَ بِابْنِ أَبِی قُحَافَةَ؟! فَمَا بِمِثْلِکَ وَ مِثْلِهِ ⁽⁶⁾تَهْدِیدٌ، فَدَعْ عَنْکَ تُرَّهَاتِکَ ⁽⁷⁾الَّتِی أَعْرِفُهَا مِنْکَ وَ اقْصِدْ نَحْوَ مَا وُجِّهْتَ ⁽⁸⁾لَهُ.

قَالَ: فَإِنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ إِلَیَّ إِنْ ⁽⁹⁾رَجَعْتَ عَنْ سَنَنِکَ ⁽¹⁰⁾کُنْتَ مَخْصُوصاً بِالْکَرَامَةِ وَ الْحَبْوِ ⁽¹¹⁾

ولم نجد لکلمة الحبود معنی فی کتب اللغة ، ولعلها تصحیف.

قال فی القاموس ٤ ـ ٣١٤ : حبا حبوا .. : دنا .. وفلانا أعطاه بلا جزاء ولا من.

وقال فی ٢ ـ ٢ : الحبر : السرور ، کالحبور.

فَقَالَ لَهُ ⁽¹⁾عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا ابْنَ اللَّخْنَاءِ ⁽²⁾، وَ أَنْتَ تَعْرِفُ الْحَقَّ ⁽³⁾مِنَ الْبَاطِلِ، وَ مِثْلُکَ یَحْمِلُ ⁽⁴⁾مِثْلِی أَسِیراً، یَا ابْنَ الرَّادَّةِ عَنِ الْإِسْلَامِ، أَ تَحْسَبُنِی وَیْلَکَ ⁽⁵⁾مَالِکَ بْنَ نُوَیْرَةَ حَیْثُ قَتَلْتَهُ ⁽⁶⁾وَ نَکَحْتَ امْرَأَتَهُ، یَا خَالِدُ جِئْتَنِی بِرِقَّةِ عَقْلِکَ وَ اکْفِهْرَارِ ⁽⁷⁾وَجْهِکَ وَ تَشَمُّخِ ⁽⁸⁾أَنْفِکَ، وَ اللَّهِ لَئِنْ تَمَطَّیْتُ بِسَیْفِی هَذَا عَلَیْکَ وَ عَلَی أَوْغَارِکَ ⁽⁹⁾

وفی المصدر : أوغادک ، وهو جمع وغد ، وهو الأحمق الضعیف الرذل الدنی ، أو الضعیف جسما کما فی القاموس ١ ـ ٣٤١.

فیکون من إضافة الصفة إلی الموصوف.

وقال فی مادة معط ٢ ـ ٣٨٦ : معط الذئب : خبث ، أو قل شعره ، فهو أمعط.

وذکر المؤلف فی بیانه الآتی لمعنی ( طلس ) بأنه العدد الکثیر ، والظاهر أنه لا ینطبق علی کلمة ( طلس ) ، بل هو معنی کلمة ( طیس ).

قَاتِلِی، وَ أَطْلُبُ مَنِیَّتِی صَبَاحاً وَ مَسَاءً، وَ مَا مِثْلُکَ یَحْمِلُ مِثْلِی ⁽¹⁾أَسِیراً، وَ لَوْ أَرَدْتَ ذَلِکَ لَقَتَلْتُکَ فِی فَنَاءِ هَذَا الْمَسْجِدِ.

فَغَضِبَ خَالِدٌ وَ قَالَ: تُوَعِّدُ وَعِیدَ ⁽²⁾الْأَسَدِ وَ تَرُوغُ رَوَغَانَ الثَّعَالِبِ ⁽³⁾، مَا أَعْدَاکَ فِی الْمَقَالِ، وَ مَا مِثْلُکَ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَ قَوْلَهُ بِفِعْلِهِ.

فَقَالَ ⁽⁴⁾أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ ⁽⁵⁾: إِذَا کَانَ هَذَا قَوْلَکَ فَشَأْنَکَ، وَ سَلَّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ عَلَی خَالِدٍ ذَا الْفَقَارِ ⁽⁶⁾، وَ خَفَقَ عَلَیْهِ ⁽⁷⁾.

فَلَمَّا نَظَرَ خَالِدٌ إِلَی بَرِیقِ عَیْنَیِ الْإِمَامِ، وَ بَرِیقِ ⁽⁸⁾ذِی الْفَقَارِ فِی یَدِهِ، وَ تَصَمُّمِهِ عَلَیْهِ ⁽⁹⁾، نَظَرَ إِلَی الْمَوْتِ عِیَاناً ⁽¹⁰⁾، وَ قَالَ: یَا أَبَا الْحَسَنِ! لَمْ نُرِدْ هَذَا.

فَضَرَبَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ⁽¹¹⁾عَلَیْهِ السَّلَامُ بِقَفَارِ رَأْسِ ⁽¹²⁾ذِی الْفَقَارِ عَلَی ظَهْرِهِ ⁽¹³⁾، فَنَکَسَهُ عَنْ دَابَّتِهِ، وَ لَمْ یَکُنْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ لِیَرُدَّ یَدَهُ إِذَا رَفَعَهَا، لِئَلَّا یُنْسَبَ إِلَی الْجُبْنِ.

فَلَحِقَ ⁽¹⁾أَصْحَابَ خَالِدٍ مِنْ فِعْلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ هَوْلٌ عَجِیبٌ وَ خَوْفٌ عَنِیفٌ.

ثُمَّ قَالَ ⁽²⁾عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَا لَکُمْ لَا تُکَافِحُونَ ⁽³⁾عَنْ سَیِّدِکُمْ؟ وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ أَمْرُکُمْ إِلَیَّ لَتَرَکْتُ رُءُوسَکُمْ، وَ هُوَ أَخَفُّ عَلَی یَدِی مِنْ جَنَی الْهَبِیدِ عَلَی أَیْدِی الْعَبِیدِ، وَ عَلَی هَذَا السَّبِیلِ تَقْضِمُونَ ⁽⁴⁾مَالَ الْفَیْ‌ءِ؟! أُفٍّ لَکُمْ.

فَقَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ یُقَالُ لَهُ الْمُثَنَّی بْنُ الصَّیَّاحِ ⁽⁵⁾

وَ کَانَ عَاقِلًا فَقَالَ: وَ اللَّهِ مَا جِئْنَاکَ لِعَدَاوَةٍ بَیْنَنَا وَ بَیْنَکَ، أَوْ ⁽⁶⁾عَنْ غَیْرِ مَعْرِفَةٍ بِکَ، وَ إِنَّا لَنَعْرِفُکَ کَبِیراً وَ صَغِیراً، وَ أَنْتَ أَسَدُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ، وَ سَیْفُ نَقِمَتِهِ عَلَی أَعْدَائِهِ، وَ مَا مِثْلُنَا مَنْ جَهِلَ مِثْلَکَ، وَ نَحْنُ أَتْبَاعٌ مَأْمُورُونَ، وَ جُنْدٌ مُوَازِرُونَ ⁽⁷⁾، وَ أَطْوَاعٌ غَیْرُ مُخَالِفِینَ، فَتَبّاً لِمَنْ وَجَّهَ بِنَا ⁽⁸⁾إِلَیْکَ! أَ مَا کَانَ لَهُ مَعْرِفَةٌ بِیَوْمِ بَدْرٍ وَ أُحُدٍ وَ حُنَیْنٍ؟

فَاسْتَحَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ مِنْ قَوْلِ الرَّجُلِ، وَ تَرَکَ الْجَمِیعَ، وَ جَعَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ یُمَازِحُ خَالِداً لِمَا بِهِ ⁽⁹⁾مِنْ أَلَمِ الضَّرْبَةِ، وَ هُوَ سَاکِتٌ.

فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَیْلَکَ ⁽¹⁰⁾یَا خَالِدُ! مَا أَطْوَعَکَ

لِلْخَائِنِینَ النَّاکِثِینَ! أَ مَا کَانَ لَکَ بِیَوْمِ الْغَدِیرِ مَقْنَعٌ إِذْ بَدَرَ إِلَیْکَ صَاحِبُکَ فِی الْمَسْجِدِ حَتَّی کَانَ مِنْکَ مَا کَانَ، فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ کَانَ مِمَّا رُمْتَهُ أَنْتَ وَ صَاحِبَاکَ- ابْنُ أَبِی قُحَافَةَ وَ ابْنُ صُهَاکَ شَیْ‌ءٌ لَکَانَا هُمَا أَوَّلَ مَقْتُولِینَ بِسَیْفِی هَذَا، وَ أَنْتَ مَعَهُمَا، وَ یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ وَ لَا یَزَالُ یَحْمِلُکَ عَلَی إِفْسَادِ حَالَتِکَ عِنْدِی، فَقَدْ تَرَکْتَ الْحَقَّ عَلَی مَعْرِفَةٍ وَ جِئْتَنِی تَجُوبُ مَفَاوِزَ ⁽¹⁾الْبَسَابِسِ، لِتَحْمِلَنِی إِلَی ابْنِ أَبِی قُحَافَةَ أَسِیراً، بَعْدَ مَعْرِفَتِکَ أَنِّی قَاتِلُ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ وُدٍّ وَ مَرْحَبٍ، وَ قَالِعُ بَابِ خَیْبَرَ، وَ إِنِّی لَمُسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ مِنْ قِلَّةِ عُقُولِکُمْ.

أَ وَ تَزْعُمُ أَنَّهُ قَدْ خَفِیَ عَلَیَّ مَا تَقَدَّمَ بِهِ إِلَیْکَ صَاحِبُکَ حِینَ أَخْرَجَکَ ⁽²⁾إِلَیَّ، وَ أَنْتَ تَذْکُرُ ⁽³⁾مَا کَانَ مِنِّی إِلَی عَمْرِو بْنِ مَعْدِیکَرِبَ وَ إِلَی أصید ⁽⁴⁾بْنِ سَلَمَةَ الْمَخْزُومِیِّ، فَقَالَ لَکَ ابْنُ أَبِی قُحَافَةَ ⁽⁵⁾: لَا تَزَالُ تَذْکُرُ لَهُ ذَلِکَ، إِنَّمَا کَانَ ⁽⁶⁾ذَلِکَ مِنْ دُعَاءِ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ قَدْ ذَهَبَ ذَلِکَ کُلُّهُ، وَ هُوَ الْآنَ أَقَلُّ مِنْ ذَلِکَ، أَ لَیْسَ کَذَلِکَ یَا خَالِدُ؟! فَلَوْ لَا مَا تَقَدَّمَ بِهِ إِلَیَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لَکَانَ مِنِّی إِلَیْهِمَا «7» مَا هُمَا أَعْلَمُ بِهِ مِنْکَ.

یَا خَالِدُ! أَیْنَ کَانَ ابْنُ أَبِی قُحَافَةَ وَ أَنْتَ تَخُوضُ مَعِی الْمَنَایَا فِی لُجَجِ الْمَوْتِ

خَوْضاً، وَ قَوْمُکَ بَادُونَ ⁽¹⁾فِی الِانْصِرَافِ کَالنَّعْجَةِ الْقَوْدَاءِ وَ الدِّیکِ ⁽²⁾النَّافِشِ ⁽³⁾

وتنفشت الطائر : نقض ریشه ، کأنه یخاف أو یرعد ، وکذا فی تاج العروس ٤ ـ ٣٥٨.

فَقَالَ خَالِدٌ ⁽⁵⁾: یَا أَبَا الْحَسَنِ! إِنِّی أَعْرِفُ مَا تَقُولُ، وَ مَا عَدَلَتِ الْعَرَبُ وَ الْجَمَاهِیرُ عَنْکَ إِلَّا طَلَبَ ذُحُولِ ⁽⁶⁾آبَائِهِمْ قَدِیماً، وَ تَنَکُّلَ رُءُوسِهِمْ قَرِیباً، فَرَاغَتْ عَنْکَ کَرَوَغَانِ الثَّعْلَبِ ⁽⁷⁾فِیمَا بَیْنَ الْفِجَاجِ وَ الدَّکَادِکِ ⁽⁸⁾، وَ صُعُوبَةَ إِخْرَاجِ ملک (الْمُلْکِ) ⁽⁹⁾مِنْ یَدِکَ، وَ هَرْباً مِنْ سَیْفِکَ، وَ مَا دَعَاهُمْ إِلَی بَیْعَةِ أَبِی بَکْرٍ إِلَّا اسْتِلَانَةُ جَانِبِهِ، وَ لِینُ عَرِیکَتِهِ، وَ أَمْنُ جَانِبِهِ ⁽¹⁰⁾، وَ أَخْذُهُمُ الْأَمْوَالَ فَوْقَ ⁽¹¹⁾اسْتِحْقَاقِهِمْ، وَ لَقَلَّ الْیَوْمَ مَنْ یَمِیلُ إِلَی الْحَقِّ، وَ أَنْتَ قَدْ بِعْتَ الدُّنْیَا بِالْآخِرَةِ ⁽¹²⁾، وَ لَوِ اجْتَمَعَتْ أَخْلَاقُهُمْ إِلَی أَخْلَاقِکَ ⁽¹³⁾لَمَا خَالَفَکَ خَالِدٌ.

فَقَالَ لَهُ ⁽¹⁴⁾أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَ اللَّهِ مَا أَتَی ⁽¹⁵⁾خَالِدٌ إِلَّا مِنْ

جِهَةِ ⁽¹⁾هَذَا الْخَئُونِ الظَّلُومِ الْمُفَتِّنِ ابْنِ صُهَاکَ، فَإِنَّهُ لَا یَزَالُ یُؤَلِّبُ عَلَی الْقَبَائِلِ وَ یُفْزِعُهُمْ مِنِّی وَ یُؤْیِسُهُمْ ⁽²⁾مِنْ عَطَایَاهُمْ، وَ یُذَکِّرُهُمْ مَا أَنْسَاهُمُ الدَّهْرُ، وَ سَیَعْلَمُ غِبَّ أَمْرِهِ إِذَا فَاضَتْ نَفْسُهُ.

فَقَالَ خَالِدٌ: یَا أَبَا الْحَسَنِ! بِحَقِّ أَخِیکَ لَمَّا قَطَعْتَ ⁽³⁾هَذَا مِنْ نَفْسِکَ، وَ صِرْتَ إِلَی مَنْزِلِکَ مُکَرَّماً، إِذَا کَانَ الْقَوْمُ رَضُوا بِالْکَفَافِ مِنْکَ.

فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ⁽⁴⁾: لَا جَزَاهُمُ اللَّهُ عَنْ أَنْفُسِهِمْ وَ لَا عَنِ الْمُسْلِمِینَ خَیْراً.

قَالَ: ثُمَّ دَعَا عَلَیْهِ السَّلَامُ بِدَابَّتِهِ فَاتَّبَعَهُ أَصْحَابُهُ، وَ خَالِدٌ یُحَدِّثُهُ وَ یُضَاحِکُهُ، حَتَّی دَخَلَ الْمَدِینَةَ، فَبَادَرَ خَالِدٌ إِلَی أَبِی بِکْرٍ فَحَدَّثَهُ بِمَا کَانَ مِنْهُ.

فَصَارَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِلَی قَبْرِ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، ثُمَّ صَارَ إِلَی الرَّوْضَةِ فَصَلَّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ وَ دَعَا، وَ قَامَ یُرِیدُ الِانْصِرَافَ إِلَی مَنْزِلِهِ، وَ کَانَ أَبُو بَکْرٍ جَالِساً فِی الْمَسْجِدِ وَ الْعَبَّاسُ جَالِسٌ إِلَی جَنْبِهِ.

فَأَقْبَلَ أَبُو بَکْرٍ عَلَی الْعَبَّاسِ فَقَالَ: یَا أَبَا الْفَضْلِ! ادْعُ لِی ابْنَ أَخِیکَ عَلِیّاً لِأُعَاتِبَهُ عَلَی مَا کَانَ مِنْهُ إِلَی الْأَشْجَعِ.

فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ ⁽⁵⁾: أَ وَ لَیْسَ قَدْ تَقَدَّمَ إِلَیْکَ صَاحِبُکَ ⁽⁶⁾بِتَرْکِ مُعَاتَبَتِهِ؟ وَ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکَ مِنْهُ إِذَا عَاتَبْتَهُ أَنْ لَا تَنْتَصِرَ مِنْهُ.

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: إِنِّی أَرَاکَ- یَا أَبَا الْفَضْلِ- تُخَوِّفُنِی مِنْهُ، دَعْنِی وَ إِیَّاهُ، فَأَمَّا مَا کَلَّمَنِی خَالِدٌ بِتَرْکِ مُعَاتَبَتِهِ فَقَدْ رَأَیْتُهُ یُکَلِّمُنِی بِکَلَامٍ خِلَافَ الَّذِی خَرَجَ بِهِ إِلَیْهِ، وَ لَا أَشُکُّ ⁽⁷⁾إِلَّا أَنَّهُ قَدْ کَانَ مِنْهُ إِلَیْهِ شَیْ‌ءٌ أَفْزَعَهُ.

فَقَالَ لَهُ ⁽¹⁾الْعَبَّاسُ: أَنْتَ وَ ذَاکَ یَا ابْنَ أَبِی قُحَافَةَ.

فَدَعَاهُ الْعَبَّاسُ، فَجَاءَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَجَلَسَ إِلَی جَنْبِ الْعَبَّاسِ.

فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ: إِنَّ أَبَا بَکْرٍ اسْتَبْطَأَکَ، وَ هُوَ یُرِیدُ أَنْ یَسْأَلَکَ بِمَا جَرَی.

فَقَالَ: یَا عَمِّ، لَوْ دَعَانِی لَمَا أَتَیْتُهُ.

فَقَالَ لَهُ أَبُو بَکْرٍ: یَا أَبَا الْحَسَنِ! مَا أَرْضَی لِمِثْلِکَ هَذَا الْفِعَالَ ⁽²⁾.

قَالَ: وَ أَیَّ فِعْلٍ؟

قَالَ: قَتْلَکَ مُسْلِماً بِغَیْرِ حَقٍّ، فَمَا تَمَلُّ مِنَ الْقَتْلِ قَدْ جَعَلْتَهُ شِعَارَکَ وَ دِثَارَکَ.

فَالْتَفَتَ إِلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَقَالَ: أَمَّا عِتَابُکَ عَلَیَّ فِی قَتْلِ مُسْلِمٍ فَمَعَاذَ اللَّهِ أَنْ أَقْتُلَ مُسْلِماً بِغَیْرِ حَقٍّ، لِأَنَّ مَنْ وَجَبَ عَلَیْهِ الْقَتْلُ رُفِعَ عَنْهُ اسْمُ الْإِسْلَامِ.

وَ أَمَّا قَتْلِی الْأَشْجَعَ، فَإِنْ کَانَ إِسْلَامُکَ کَإِسْلَامِهِ فَقَدْ فُزْتُ فَوْزاً عَظِیماً!! أَقُولُ: وَ مَا عُذْرِی إِلَّا مِنَ اللَّهِ، وَ مَا قَتَلْتُهُ ⁽³⁾إِلَّا عَنْ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی، وَ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِالْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ مِنِّی، وَ مَا کَانَ الرَّجُلُ إِلَّا زِنْدِیقاً مُنَافِقاً، وَ إِنَّ فِی مَنْزِلِهِ صَنَماً مِنْ رُخَامٍ ⁽⁴⁾یَتَمَسَّحُ بِهِ ثُمَّ یَصِیرُ إِلَیْکَ، وَ مَا کَانَ مِنْ عَدْلِ اللَّهِ ⁽⁵⁾أَنْ یُؤَاخِذَنِی ⁽⁶⁾بِقَتْلِ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَ الزَّنَادِقَةِ.

وَ افْتَتَحَ ⁽⁷⁾أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ بِالْکَلَامِ، فَحَجَزَ بَیْنَهُمَا الْمُغِیرَةُ بْنُ شُعْبَةَ

وَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ، وَ أَقْسَمُوا عَلَی عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَسَکَتَ، وَ عَلَی أَبِی بَکْرٍ فَأَمْسَکَ.

ثُمَّ أَقْبَلَ ⁽¹⁾أَبُو بَکْرٍ عَلَی الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ وَ قَالَ: لَوْ قُدْتُکَ ⁽²⁾بِالْأَشْجَعِ لَمَا فَعَلْتَ مِثْلَهَا، ثُمَّ قَالَ: کَیْفَ أُقِیدُکَ بِمِثْلِهِ وَ أَنْتَ ابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ غَاسِلُهُ؟! فَالْتَفَتَ إِلَیْهِ الْعَبَّاسُ فَقَالَ: دَعُونَا وَ نَحْنُ حُکَمَاءُ أَبْلَغُ مِنْ شَأْنَکِ، إِنَّکَ تَتَعَرَّضُ بِوَلَدِی ⁽³⁾وَ ابْنِ أَخِی، وَ أَنْتَ ابْنُ أَبِی قُحَافَةَ بْنِ مُرَّةَ! وَ نَحْنُ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ابْنِ هَاشِمٍ أَهْلُ بَیْتِ النُّبُوَّةِ، وَ أُولُو الْخِلَافَةِ، تَسَمَّیْتُمْ ⁽⁴⁾بِأَسْمَائِنَا، وَ وَثَبْتُمْ عَلَیْنَا فِی سُلْطَانِنَا ⁽⁵⁾، وَ قَطَعْتُمْ أَرْحَامَنَا، وَ مَنَعْتُمْ مِیرَاثَنَا، ثُمَّ أَنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنْ لَا إِرْثَ لَنَا، وَ أَنْتُمْ ⁽⁶⁾أَحَقُّ وَ أَوْلَی بِهَذَا الْأَمْرِ مِنَّا، فَبُعْداً وَ سُحْقاً لَکُمْ أَنَّی تُؤْفَکُونَ.

ثُمَّ انْصَرَفَ الْقَوْمُ، وَ أَخَذَ الْعَبَّاسُ بِیَدِ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ، وَ جَعَلَ عَلِیٌّ یَقُولُ:

أَقْسَمْتُ عَلَیْکَ یَا عَمِّ لَا تَتَکَلَّمْ ⁽⁷⁾، وَ إِنْ تَکَلَّمْتَ لَا تَتَکَلَّمْ إِلَّا بِمَا یَسَرَ ⁽⁸⁾، وَ لَیْسَ لَهُمْ عِنْدِی إِلَّا الصَّبْرُ، کَمَا أَمَرَنِی نَبِیُّ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، دَعْهُمْ وَ مَا ⁽⁹⁾کَانَ لَهُمْ یَا عَمِّ بِیَوْمِ الْغَدِیرِ مَقْنَعٌ، دَعْهُمْ یَسْتَضْعِفُونَا جُهْدَهُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ مَوْلَانَا وَ هُوَ خَیْرُ الْحَاکِمِینَ.

فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ: یَا ابْنَ أَخِی، أَ لَیْسَ قَدْ کَفَیْتُکَ، وَ إِنْ شِئْتَ أَعُودُ إِلَیْهِ ⁽¹⁰⁾

فَأُعَرِّفُهُ مَکَانَهُ، وَ أَنْزِعُ عَنْهُ سُلْطَانَهُ.

فَأَقْسَمَ عَلَیْهِ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَأَسْکَتَهُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]و همچنین در «الارشاد» روایت شده است: جابر جعفی نقل می­کند: ابوبکر مردی از قبیله ثقیف که نامش اشجع بن مزاحم ثقفی بود را بر موقوفات روستاهای مدینه و زمین­های کشاورزی فدک گماشت. او مردی شجاع بود و برادری داشت که علی علیه السّلام او را در غزوه هوازن و ثقیف کشته بود. چون آن مرد مدینه را ترک کرد، اولین جایی که مورد توجه قرار داد، ملکی از املاک اهل بیت پیامبر بود که معروف به بانقیا بود، پس ابتدا آن املاک و موقوفاتی را که به علی علیه السّلام اختصاص داشت، تصرف کرد و آن زمین­ها را در اختیار گرفت و بر مردم آنجا تکبر کرد و زور گفت؛ او مردی زندیق و منافق بود.

اهل آن ده شخصی را نزد علی علیه السّلام فرستادند که آن حضرت را از آنچه از آن مرد سر زده است، آگاه کنند. پس علی علیه السلام مرکبی را که نامش سابح بود، طلب کرد. آن مرکب را پسر عموی سیف بن ذی یزن برای وی هدیه آورده بود. آن حضرت عمامه سیاهی بر سر نهاد و دو شمشیر بر کمر بست و اسب مرتجز - . نام اسب رسول خدا -

را هم با خود برد و پسرش حسین علیه السّلام، عمار یاسر، فضل بن عباس، عبد اللَّه بن جعفر، عبد اللَّه بن عباس را نیز به همراه برد، تا به آن ده رسیدند. بزرگ آن ده ایشان را در مسجدی که معروف به مسجد قضاء بود، منزل داد. سپس امیرالمؤمنین علیه السّلام فرزندش حسین را فرستاد تا بگوید، آن مرد (اشجع) خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام بیاید، حضرت حسین علیه السّلام به سوی او رفت و فرمود: امیرالمؤمنین تو را فرا می­خواند. گفت: امیرالمؤمنین کیست؟ فرمود: علی بن ابی طالب است. گفت: امیرالمؤمنین ابوبکر است که در مدینه است. حضرت حسین علیه السّلام فرمود: علیّ بن ابی طالب تو را می‌خواهد. گفت: من سلطانم و او یکی از عوام است، او با من کار دارد، پس او باید پیش من بیاید. امام حسین علیه السّلام فرمود: وای بر تو، آیا شخصی چون پدر من از عوام و شخصی چون تو سلطان است؟ گفت: آری، زیرا پدرت تنها از روی اکراه با ابوبکر بیعت کرده است، در حالی که ما با اطاعت بیعت کردیم و اکراهی هم نسبت به وی نداشتیم، پس فاصله­ای که بین ما و پدرت است، بسیار زیاد است .

حسین بن علی علیه السلام به سوی امیرالمؤمنین علیه السلام برگشت و وی را از سخنان آن مرد آگاه نمود. حضرت رو به عمار یاسر کرد و فرمود: ای ابایقظان، به سوی این مرد برو و با او با مهربانی صحبت کن و از او بخواه که پیش من بیاید، چون هیچ یک از جانشینان نباید پیش گمراهان بروند، زیرا ما مانند خانه خدا هستیم و به سوی ما می آیند و ما به سوی کسی نمی رویم.

عمّار یاسر به سوی او رفت و گفت: مرحبا ای مرد ثقیفی، چه چیز تو را وادار کرد که املاک علی را تصرّف کنی و در حق وی بدی کنی؟ به سوی او برو و دلیلت را روشن کن. آن مرد عمار را بیرون کرد و دشنام داد، و عمار هم شخصی بود که زود خشمگین می­شد، پس غلاف شمشیرش را بر گردن او گذاشت و دستش به سوی شمشیر برد. به امیرالمؤمنین گفتند: خودت را به عمّار برسان که خیلی زود او را پاره پاره خواهد کرد!

پس امیرالمؤمنین علیه السلام جمعی را که همراه وی بودند به سوی او فرستاد و فرمود: از او نترسید. او را به سوی من بیاورید. همراه آن مرد، سی مرد جنگجو از بهترین­های قومش بودند، به او گفتند: وای بر تو! این علیّ بن ابی طالب است، به خدا سوگند، کشتن تو و یارانت پیش او خیلی آسان است. تمام همراهانش از ترس امیرالمؤمنین خاموش شدند. پس اشجع را با صورت بر روی زمین کشیده و به نزد امیرالمؤمنین بردند. حضرت فرمود: او را رها کنید و عجله نکنید، زیرا برهان و حجتهای خدا بر پایه شتاب و کم­خردی استوار نیست.

سپس حضرت فرمود: وای بر تو، به وسیله چه چیزی تصرف مال اهل بیت را حلال دانستی؟ دلیل تو بر تصرف این مال چیست؟ او در جواب امیرالمؤمنین گفت: تو چطور و با چه استدلالی، کشتن این مردم را در هر حق و باطلی حلال دانستی؟ همانا رضایت دوست من، از پیروی کردن از تو پیش من محبوب­تر است. پس حضرت فرمود: وای بر تو، من در حق تو گناهی نکردم مگر کشتن برادرت در روز هوازن، و برای چنین قتلی خونخواهی نمی­شود، خداوند تو را زشت و اندوهگین کند! اشجع به حضرت گفت: بلکه تو را خداوند زشت کند و عمرت را قطع نماید، زیرا حسادت تو به خلفاء همیشه و تا زمانی که تو را به نابودی افکند، وجود دارد و سرکشی تو بر ایشان، تو را از رسیدن به مرادت باز می­دارد. فضل بن عباس از گفتار او به خشم آمد و با شمشیر به او حمله کرد و گردن او را زد و سرش را با دست راست از بدن جدا کرد و پرتاب کرد. یاران او در اطراف فضل گرد آمدند. امیر المؤمنین علیه السلام ذوالفقار را از نیام کشید. هنگامی که برق چشمان علی و درخشش شمشیر او در دستش را دیدند، اسلحه خویش را افکندند و گفتند: فرمانبرداریم. امیرالمؤمنین فرمود: بیزاری از شما باد! برگردید و سر این دوست کوچک‌تان را به نزد دوست بزرگ‌تان ببرید! با کشتن افرادی چون شما، خونخواهی و انتقامی نیست.

پس در حالی که سر دوستشان در دستشان بود، برگشتند تا اینکه سر را در برابر ابوبکر افکندند. پس مهاجرین و انصار را گرد آورد و گفت: ای مردم، همانا برادر ثقفی شما از خدا و رسولش و صاحب امرش پیروی کرد؛ پس او را مسؤول اوقاف مدینه و حومه آن کردم، ولی پسر ابی طالب جلوی او را گرفت و با بدترین حالت او را به قتل رساند و مُثله کرد. او با چند نفر از یارانش به سوی روستاهای حجاز رفته است، پس باید قهرمانان شما برای جنگ با او به سوی او بروند، تا او را از این راه و روش برگردانند، و برای مقابله با او سپاهی مسلح و آنچه امکان دارد، آماده کنید، شما او را خوب می‌شناسید؛ دردی است بی‌دوا، و جنگجویی است بی‌همتا.

مردم مدتی خاموش ماندند، گویا پرنده روی سرشان نشسته است. پس ابوبکر گفت: شما لال هستید یا زبان دارید؟ مردی از بادیه­نشینان که نامش حجاج بن صخره بود، گفت: اگر تو خودت به سوی علی بروی، ما همراه تو می­آییم، اما اگر سپاهت را به سوی او بفرستی، همه آنها را مانند شتران نحر می­کند و می­کشد.

سپس مرد دیگری بلند شد و گفت: آیا می­دانی ما را به سوی چه کسی می­فرستی؟ همانا تو ما را به سوی بزرگ­ترین قصابی می­فرستی که جانها را با شمشیرش به طور برق­آسا می­گیرد، به خدا سوگند، ملاقات فرشته مرگ برای ما آسانتر است از ملاقات علیّ بن ابی طالب. پسر ابی قحافه گفت: خدا شما را پاداش نیک از امام و پیشوای‌تان ندهد که هرگاه نام علیّ بن ابی طالب برای شما ذکر شود، چشمانتان در چهره­هایتان بی­قرار می­شود، و شما را مستی مرگ فرا می­گیرد، آیا به شخصی چون من چنین پاسخ می­دهند؟!

عمر بن خطاب رو به او کرد و گفت: همآورد علی کسی جز خالد بن ولید نیست. ابوبکر رو به خالد کرد و گفت: ای اباسلیمان، تو امروز شمشیری از شمشیرهای خدا، و ستونی از ستونهای او، و مرگ خداوند برای دشمنانش هستی. علیّ بن ابی طالب از این امت سرپیچی کرده است و با گروهی از یارانش به زمینهای کشاورزی حجاز رفته است. او از پیروان ما شیری درنده و پناهگاهی بلند را کشته است. پس با گروهی فراوان از لشکریانت به سوی او برو و از او بخواه که پیش ما بیاید و من او را بخشیده­ام، و اگر با تو سر جنگ داشت، او را اسیر کن و پیش ما بیاور.

پس خالد بن ولید همراه با پانصد جنگجو از قهرمانان قومش و در حالی که غرق در اسلحه بودند، بیرون رفت. تا اینکه به امیرالمؤمنین علیه السلام رسیدند. فضل بن عباس از دور نگاهی به گرد سپاه کرد و گفت: ای امیرالمؤمنین، پسر ابی قحافه لشکر عظیمی فرستاده که زمین را با سُم اسبهایش می­کوبد. حضرت فرمود: ای ابن عباس، بر خودت سخت نگیر، اگر لشکر آنها از پهلوانان قریش و قبیله‌های حنین و جنگجویان هوازن باشد، من از چیزی وحشت نمی‌کنم مگر از گمراهی آنان. سپس امیرالمؤمنین برخاست و مرکبش را زین کرد، بعد برای کوچک شمردن خالد، به پشت خوابید، تا اینکه خالد به او رسید.

وقتی حضرت متوجه شیهه اسبان شد، فرمود: ای اباسلیمان، چه چیز تو را به سوی من کشانده است؟ گفت: آنچه که مرا به سوی تو کشانده است، تو نسبت به آن از من داناتر هستی. فرمود: ما را از آن آگاه کن. عرض کرد: ای اباالحسن، تو دانایی هستی که کسی تو را یاد نداده است و عالم بدون آموزگار هستی؛ این چه اشتباهی و چه عمل زشتی بود که از تو سر زد؟ اگر تو از این مرد نفرت داری، او از تو متنفر نیست، و نباید ولایت او بر دوش تو سنگینی کند و نه برای تو گلوگیر باشد و پس از هجرت، میان تو و او اختلافی نماند. مردم را به حال خود بگذار تا هر کس را می­خواهند، ولیّ و زمامدار خود قرار دهند. گمراه شدن و هدایت­شدنشان بر عهده خود آنهاست، و میان قومی که یکپارچه است، تفرقه میانداز، و آتش را پس از خاموش شدنش، روشن نکن؛ زیرا اگر تو این کار را انجام دهی، عاقبت این کار را ناپسند می‌یابی.

امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: مرا از خودت و پسر ابی قحافه می­ترسانی؟ ای خالد، تو و او تهدیدی برای من نیستید، پس این یاوه­گویی­هایت که من از تو سراغ دارم را کنار بگذار، و ماموریتت را انجام بده. خالد گفت: او به من گفت که اگر تو از شیوه­ای که در پیش گرفتی، دست بکشی، مورد لطف و کرامت واقع می­شوی و اگر همچنان بر خلاف حق عمل کنی، تو را اسیر کرده و پیش او می­برم.

علیّ علیه السّلام فرمود: ای فرزند زن بدبو! تو حق را از باطل تشخیص می­دهی؟ و امثال تو امثال مرا اسیر می‌کند؟ ای فرزند کسی که از اسلام برگشته، وای بر تو! گمان می­کنی من مالک بن نویره هستم که او را کشتی و به همسرش تجاوز کردی؟ ای خالد، به سوی من با اندک خرد و چهره درهم کشیده آمدی و سرت را بالا می­گیری؟ به خدا سوگند، اگر دست به شمشیر برم و به تو و به یاران کینه­توزت حمله کنم، کفتارها و انبوه مگسها را از گوشت شما سیر می­کنم. وای بر تو! نه تو و نه دوستت، کسانی نیستید که مرا بکشید. من قاتلم را می‌شناسم، و روز و شب در جست و جوی مرگم هستم و امثال تو امثال مرا اسیر نمی­کند. اگر اراده کنم، در حیاط همین مسجد تو را می­کشم. خالد خشمگین شد و گفت: مانند شیر تهدید می­کنی و فریبکاری روبهان را در پیش گرفتی؟! در گفتار چقدر کینه­توز هستی. تنها کسی مانند تو است که کردارش تابع گفتارش باشد.

امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: اگر گفتار تو این است، پس مرگ سزاوار تو است. پس علیّ علیه السلام شمشیرش ذوالفقار را بر روی خالد کشید و به آرامی به او زد.

چون خالد برق چشمان علی و درخشش ذوالفقار در دستش و آمادگی­اش برای به قتل رساندنش را دید، مرگ خود را آشکارا دید و گفت: یاابا الحسن، نمی­خواستیم کار به اینجا کشیده شود. حضرت با پشت ذو الفقار بر پشت خالد زد و او را از اسب پایین انداخت. هنگامی که علی علیه السّلام دستش را بلند می­کرد، برنمی­گرداند تا نسبت ترس به وی دهند. پس یاران خالد را از کار امیرالمؤمنین ترسی عجیب و بیمی سخت فرا گرفت.

سپس فرمود: شما را چه شده است؟ از بزرگتان دفاع نمی­کنید؟ به خدا سوگند، اگر در اختیار من بود، سرهایتان را از تن­هایتان جدا می­کردم، این کار برای من آسان‌تر است از چیدن حنظل توسط بردگان. این گونه غنائم را تصاحب می­کنید؟ بیزاری از شما باد! سپس مردی به نام مثنی بن صیاح که مردی خردمند بود، از میان آن قوم برخاست و گفت: به خدا سوگند، ما برای دشمنی میان خود و تو نیامده‌ایم و یا اینکه تو را نشناخته باشیم! کوچک و بزرگ ما تو را می‌شناسد، تو شیر خدا بر زمینش هستی و شمشیر بلایش بر دشمنانش. امثال ما، امثال تو را از یاد نمی­برند و ما پیروانی ماموریم، و لشکری پشتیبان، ما مطیعیم و مخالف تو نیستیم، نابود باد کسی که ما را به سوی تو فرستاد! آیا او روز بدر و احد و حنین را نشناخته است. پس امیرالمؤمنین از گفتار آن مرد شرم کرد و تمام لشکریان را بخشید.سپس علی علیه السلام به خاطر دردی که از ضربت شمشیرش به خالد وارد آمده بود، شروع به شوخی کردن با او کرد، در حالی که خالد خاموش بود. امیرالمؤمنین فرمود: وای بر تو ای خالد، تو چقدر از خائنان پیمان‌شکن پیروی می­کنی! مگر در روز غدیر قانع نشدی؛ آنگاه که دوست تو در مسجد پیش تو آمد و سر زد از تو، آنچه سر زد؟ قسم به آن خدایی که دانه را شکافت و انسانها را افرید، اگر آنچه که تو با دو دوستت پسر ابی قحافه و پسر صهاک می‌خواستید، اتفاق می­افتاد، همانا آن دو اولین کسانی بودند که با شمشیر من کشته می­شدند، تو نیز با آن دو کشته می­شدی و خدا آنچه را که می­خواهد، انجام می­دهد، و پیوسته تو را بر آن می­دارد که منزلت تو پیش من پست­تر شود. با اینکه حق را شناختی، آن را ترک کردی و در حالی که صحراها را پشت سر می­گذاشتی، پیش من آمدی تا مرا اسیر کرده به سوی ابن ابی قحافه ببری! با اینکه می‌دانی من قاتل عمرو بن عبد ودّ و مرحب و کَننده درِ خیبر هستم. من از شما و کم­خردیتان خجالت می­کشم.

آیا گمان می­کنی آنچه را که دوستت به تو گفت، هنگامی که تو را به سوی من فرستاد، بر من پوشیده است؟ تو شجاعتهای مرا با عمرو بن معدی یکرب و اصید بن سلمه مخزومی را به خاطر می­آوردی، ولی ابن ابی قحافه به تو گفت: همچنان اینها را از او به خاطر داری؟ تمام اینها تنها از دعای پیامبر بود و همه اینها از بین رفت، و او الان کمتر از آن است. ای خالد، آیا این گونه نیست؟ اگر سفارش رسول الله نبود، کاری می­کردم که خود آن دو از تو بهتر می­دانند.

ای خالد، کجا بود ابن ابی قحافه آن زمان که تو با من در گرداب­های مرگ فرو می­رفتی و یاران تو مانند گوسفند و خروسی که پرهایش ریخته شده، در برگشتن بر هم پیشی می­گرفتند. ای خالد، تقوای خدا پیشه کن، رفیق خائنان و پشتیبان ستمگران مباش. خالد گفت: ای اباالحسن، همانا من می‌دانم که تو چه می­گویی، و عرب و بزرگان از تو برنگشتند مگر به خاطر خونخواهی پدرانشان از قدیم، و به زودی سرافکنده می­شوند، پس مانند روبهان در بیابانهای وسیع و تپّه‌ها، برای خارج کردن ملک از دست تو و به خاطر ترسیدن از شمشیر تو، از تو فرار کردند. وآنچه آنها را به بیعت کردن با ابوبکر فرا خواند، چیزی نبود مگر نرمی اخلاقش، و رام بودنش و گرفتن بیش از حق خود از اموال؛ و گرنه امروزه خیلی کم هستند کسانی که میل به حق دارند. تو دنیا را به آخرت فروختی. اگر اخلاق تو مانند اخلاق آنان بود، خالد با تو مخالفت نمی­کرد.

پس علیه السلام فرمود: به خدا سوگند، خالد برای جنگ با من نیامده است مگر از طرف این خائن ستمگر فتنه‌جو، پسر صُهاک؛ زیرا که او پیوسته قبیله‌ها را علیه من تحریک می­کند و آنان را از من می­ترساند، و آنها را به بخشش­های خودشان دلداری می­دهد و آنچه را که روزگار از یادشان برده را به خاطرشان می­آورد، و هرگاه که نفسش بیرون شود، عاقبت خود را خواهد دانست. خالد گفت: ابا الحسن، تو را به برادرت قسم می­دهم، چون که مردم راضی شده­اند که از تو دست بکشند، تو نیز از کار دست بردار و با عزت و احترام به خانه­ات بازگرد. حضرت فرمود: خدا اینان را نه از طرف خودشان و نه از طرف مسلمانان جزای خیر ندهد. سپس حضرت مرکبش را خواست، یاران او و خالد هم پشت سرش روانه شدند، و خالد با حضرت سخن می­گفت و شوخی می­کرد تا اینکه وارد مدینه شد. خالد به سوی ابوبکر رفت و داستان را برایش تعریف کرد. امیرالمؤمنین علیه السلام به طرف قبر پیامبرصلی الله علیه و آله رفته، سپس به سوی روضه رفت و چهار رکعت نماز خواند و دعا کرد و خواست که به منزلش برود.

ابوبکر در مسجد نشسته بود، عباس هم در کنار او نشسته بود، پس ابوبکر رو به عباس کرد و گفت: ای اباالفضل، به پسر برادرت علی بگو بیاید تا او را درباره آنچه که از او با اشجع سر زده، نکوهش کنم. عباس گفت: مگر دوستت به تو نگفت که نکوهش کردنش را ترک کن؟ و من می­ترسم که اگر او را نکوهش کنی، بر وی غلبه نکنی. ابوبکر گفت: ای اباالفضل، می‌بینم که تو مرا از او می­ترسانی! مرا با او بگذار، و امّا در خصوص آنچه را که خالد درباره عدم نکوهش کردنش گفت، متوجه شدم که او سخنانی خلاف آن چیزی که به او ماموریت دادم، می­گفت. شکی نیست که خالد چیزی از علی دیده که وی را به وحشت انداخته است. عباس گفت: ای ابن ابی قحافه، هر طور صلاح می­بینی.

عباس وی را صدا زد، پس امیرالمؤمنین آمد و در کنار عباس نشست، عباس به او گفت: همانا ابوبکر می­خواهد وقتت را بگیرد و ماجرا را از تو بپرسد. حضرت فرمود: ای عمو، اگر او مرا می­خواند، نمی‌آمدم. ابوبکر گفت: ای اباالحسن، راضی نیستم که این کار را از امثال تو ببینم. حضرت فرمود: کدام کار؟ ابوبکر گفت: مسلمانی را به ناحق به قتل رساندی، از آدم کشی خسته نمی­شوی و آن را شعار خود قرار داده‌ای؟

امیرالمؤمنین علیه السلام رو به او کرد و گفت: امّا در خصوص نکوهش تو به من در کشتن یک شخص مسلمان! به خدا پناه می­برم که من مسلمانی را به غیر حق بکشم، زیرا هر کس کشتن او واجب شد، نام اسلام از او برداشته می‌شود؛ و امّا در کشتن اشجع به دستان من! اگر اسلام تو هم مانند اسلام اوست، پیروزی بزرگی به دست آورده‌ام. سخن من این است: فقط از خداوند عذر می­خواهم، و او را نکشتم مگر به دستور پروردگارم، و تو نسبت به حلال و حرام از من داناتر نیستی، اشجع مردی زندیق و منافق بود و در خانه او بتی از سنگ است که به آن تبرک می­جست، و سپس پیش تو می‌آمد. از عدالت و دادگری خدا نیست که مرا برای کشتن بت­پرستان و زندیقان و منافقان مورد مؤاخذه قرار دهد .

امیر المؤمنین سر صحبت را باز کرد، ولی مغیرة بن شعبه و عمار یاسر، آن دو را از هم جدا کردند و علی را قسم دادند، پس خاموش شد؛ ابوبکر را هم سوگند دادند، او هم ساکت شد.

سپس ابوبکر رو به فضل بن عباس کرد و گفت: اگر تو را به خاطر اشجع دستگیر می­کردم، چنین نمی­کردی. سپس گفت: ولی چگونه این کار را بکنم؛ تو پسر عموی رسول الله و غسل­دهنده وی هستی؟! پس عباس رو به او کرد و گفت: ما را رها کنید که ما حکیمانی هستیم. پا را از گلیم خودت فراتر گذاشته­ای که متعرض پسر من و پسر برادرم می­شوی. تو فرزند ابی قحافه فرزند مرّه هستی، و ما فرزندان عبد المطّلب بن هاشم، اهل بیت نبوّت و صاحبان خلافت هستیم، و شما خودتان را به جای ما جا زدید، و به سلطان ما

یورش بردید، و رشته خویشاوندی ما را گسستید. ما را از ارث باز داشتید، سپس ادعا می­کنید که ارثی برای ما نیست، و شما در این امر نسبت به ما سزاوارتر هستید! هلاکت و دوری بر شما باد، چگونه (از حق ) بازگردانیده می­شوید.

سپس مردم آن جا را ترک کردند، و عباس دست علی را گرفت، در حالی که می­گفت: ای عمو! تو را سوگند می­دهم که سخن نگویی و اگر می­خواهی سخن بگویی، سخنان خوشحال کننده­ بگو! و همان گونه که پیامبر خدا فرمود: تنها چاره آنها نزد من، صبر است و شکیبایی. عموی من! آنها را به حال خود رها کن، که روز غدیر برای آنها قانع کننده نبود. آنها را بگذار که تمام تلاش خود برای ضعیف کردن ما انجام دهند، که مولای ما خداست و او بهترین حکم‌کننده و داور است.

عباس به وی گفت: ای برادرزاده من، آیا من، تو را کفایت نمی‌کنم؟ اگر بخواهی، پیش او برمی­گردم و قدر و منزلتش را به وی نشان می­دهم و سلطنتش را از او می­گیرم. پس علی او را سوگند داد تا خاموش شد.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری: الغطریس: الظّالم المتکبّر، و قد تغطرس فهو متغطرس ⁽²⁾.

و قال: ترّحه تتریحا: أحزنه ⁽³⁾.

و قال: التّمطیّ: التّبختر و مدّ الیدین فی المشی ⁽⁴⁾.

و قال: غافصت الرّجل: أخذته علی غرّة ⁽⁵⁾.

و قال المیدانی: شقّ فلان عصا المسلمین: إذا فرّق جمعهم، قال أبو عبید: معناه فرّق جماعتهم، قال: و الأصل فی العصا الاجتماع و الائتلاف، و ذلک أنّها لا تدعی عصا حتّی تکون جمیعا، فإذا ⁽⁶⁾انشقّت لم تدع عصا، و من ذلک قولهم للرّجل إذا قام بالمکان و اطمأنّ به و اجتمع له فیه أمره: قد ألقی عصاه، قالوا: و أصل هذا أنّ الحادیین یکونان فی رفقة، فإذا فرّقهم الطّریق شقّت العصا الّتی معهما، فأخذ ⁽⁷⁾هذا نصفها و ذا نصفها، فضرب مثلا لکلّ فرقة ⁽⁸⁾.

و القسطل: الغبار ⁽⁹⁾، و هو کنایة عن الجمّ الغفیر.

و اللُّوثَةُ- بالضّمّ-: الاسترخاء و البطء، و مسّ الجنون ⁽¹⁾.

و یقال: نبا الشّی‌ء عنیّ ینبو أی: تجافی و تباعد، و أنبیته أنا أی: دفعته عن نفسی ⁽²⁾، و النّبوة: الرّفعة. ⁽³⁾قوله: عُرْج الضَّبُعُ، قال الفیروزآبادی: عُرْج و عِرَاج معرفتین ممنوعتین:

الضّباع یجعلونها بمنزلة القبیلة، و الْعَرْجَاء: الضّبع ⁽⁴⁾.

و فی بعض النسخ: جُوَّع: جمع جائع کرُکَّع.

و الذباب فی بعض النسخ بالهمزة، و فی بعضها بالباء الموحدة.

و فی القاموس: الطِّلْسُ: العدد الکثیر، أو هو خلق کثیر النّسل کالذّباب و النّمل و الهوامّ، أو کثرة کلّ شی‌ء ⁽⁵⁾

وأما معنی الطلس فقد ذکر فی تاج العروس فی مادة الطلس : الصحیفة أو الممحوة والوسخ من الثیاب ، وجلد فخذ البعیر إذا تساقط شعره ، والذئب الأمعط ، والطلس : الطیلسان الأسود.

و قال: خفق فلانا بالسّیف: ضربه ضربة خفیفة، و أخفق الرّجل بثوبه:

لمع به ⁽⁶⁾.

و الْهَبِیدُ: الحنظل أو حبّه ⁽⁷⁾.

و البسبس: القفر الخالی ⁽⁸⁾.

و بدا القوم: خرجوا إلی البادیة ⁽¹⁾.

و القوداء: الطّویل الظّهر ⁽²⁾، و فی بعض النسخ بالعین المهملة أی:

المسنّة ⁽³⁾.

و قد مرّ تفسیر النافش.

و التّألیب: التّحریض ⁽⁴⁾.

و لم نبالغ فی تفسیر هذا الحدیث و شرحه، لعدم اعتمادنا علیه لما فیه مما یخالف السیر و سائر الأخبار.

**[ترجمه]جوهری می­گوید: «الغطریس»: ظالم متکبر است - . الصحاح 3 :956 - ،

و می­گوید: «ترّحه تتریحا»: او را اندوهگین کرد - . الصحاح 1 : 357 - . و می­گوید: «التمطی»: تکبر و در راه رفتن دستها را دراز کردن - . الصحاح 6 :2494 - . و می­گوید: «غافصت الرجل»: ناگهانی وی را در برگرفت - . الصحاح 3 :1047 - .

و میدانی می­گوید: «شقّ فلان عصا المسلمین»: هرگاه میان آنها تفرقه ایجاد کند. ابو عبید می­گوید­: یعنی جمع آنها را پراکنده کرد، و می­گوید: اصل در «عصا»، اجتماع و ائتلاف است؛ و «عصا» خوانده نمی­شود مگر اینکه جمع باشد، پس اگر از هم پاشید، دیگر «عصا» خوانده نمی­شود. و از جمله آن، هرگاه شخصی در جایی اقامت کرد و در آنجا احساس آرامش کرد و نسبت به آنجا خاطر جمع شد، می­گویند:«عصا»- یش را انداخت. و می­گویند: اصل این امر این است که دو حُدی­خوان با همدیگر هستند و اگر از هم جدا شوند، عصایی که در دست آنهاست، نصف می­شود، و هر کدام از آنها یک نیمه آن برمی­دارد، و این برای هر تفرقه­ای ضرب المثل شد. - . مجمع الامثال میدانی 1 :364 -

و منظور از «قسطل»: غبار است و کنایه از جمعیت انبوه است. و منظور از «اللوثة»: لم دادن و کند بودن و دیوانه شدن است. و گفته می­شود: «نبا الشیء عنی ینبو»، یعنی: دور شد. و«انبیته آنا»: یعنی از خودم دور کردم، و«النبوة»: رفعت و بلندی است. و منظور از«عرج الضباع»: فیروزآبادی می­گوید: «عرج و عراج» - معرفه و ممنوع من الصرف هستند - «الضباع» را مانند قبیله در نظر می­گیرند، و«العرجاء»: منظور کفتارهاست - . القاموس المحیط 1 :199 - .

و در برخی نسخه­ها این چنین آمده است:«جُ--وَّع» که جمع جائع است، یعنی گرسنه، مانند «رُکّ--ع». و«الذئاب» که در برخی نسخه­ها با همزه آمده است و در برخی دیگر با باء ذکر شده است. و در القاموس آمده: «الطلس»: تعداد زیاد، و یا موجوداتی پر زاد و ولد هستند، مانند مگس و مورچه و حشره، و یا زیادی هر چیز - . القاموس المحیط 2 : 227-228 - . و گفته می­شود: «خفق فلان بالسیف» یعنی: ضربه­ای آرام به او زد، و منظور از «اخفق الرجل بثوبه»: درخشید - . القاموس المحیط 3 : 228 - .

و « الهبید »: هندوانه ابو جهل و دانه­های آن است. و «البسبس» یعنی: بیابان بدون سکنه. و منظور از «بدا القوم»: به بیابان رفتند. و « القوداء » یعنی: دارای کمری طویل است، و در برخی نسخه­ها با «عین» آمده است که به معنای پیر است. و «التالیب» یعنی تحریک کردن.

و به دلیل اینکه محتوای این حدیث با سیرت و اخبار رسیده مغایرت دارد، آن را چندان تفسیر و شرح ندادیم.

**[ترجمه]

«20»

ختص ⁽⁵⁾

ومثله بنفس السند والمتن فی بصائر الدرجات : ٢٩٦ ـ ٢٩٧ حدیث ٩.

وأیضا فی بصائر الدرجات : ٣٠١ ـ ٣٠٢ حدیث ١٧ ، لکن فی سنده : عن بکر ، بدلا من : عن الحکم بن مسکین ، فلیلاحظ.

قَالَ ⁽⁹⁾: لَا، وَ لَوْ أَمَرَنِی لَفَعَلْتُ.

فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! أَ مَا أَمَرَکَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ أَنْ تُطِیعَ لِی؟

فَقَالَ: لَا، وَ لَوْ أَمَرَنِی لَفَعَلْتُ.

قَالَ: فَامْضِ بِنَا ⁽¹⁾إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَی مَسْجِدِ قُبَا، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یُصَلِّی، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ لَهُ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّی قُلْتُ لِأَبِی بَکْرٍ: أَ مَا أَمَرَکَ رَسُولُ اللَّهِ ⁽²⁾صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنْ تُطِیعَنِی، فَقَالَ: لَا.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ⁽³⁾: قَدْ أَمَرْتُکَ فَأَطِعْهُ.

قَالَ: فَخَرَجَ وَ لَقِیَ ⁽⁴⁾عُمَرَ، وَ هُوَ ذَعِرٌ، فَقَامَ عُمَرُ وَ قَالَ لَهُ: مَا لَکَ ⁽⁵⁾؟

فَقَالَ لَهُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ⁽⁶⁾کَذَا ... وَ کَذَا.

فَقَالَ عُمَرُ: تَبّاً لِأُمَّةٍ ⁽⁷⁾وَلَّوْکَ أَمْرَهُمْ أَ مَا تَعْرِفُ سِحْرَ بَنِی هَاشِمٍ ⁽⁸⁾

بصائر الدرجات : ٢٩٧ حدیث ١١ ، إثبات الوصیة : ١٢٤ من دون تصریح باسم أبی بکر وعمر ، خصائص الأئمة : ٥٩ من دون تصریح باسمیهما أیضا ، الاحتجاج : ٨٣ ـ ٨٤ ، الکافی ١ ـ ٤٤٨ حدیث ١٣ ، وغیرها.

**[ترجمه]الاختصاص - .

الاختصاص : 273 – 274 - :

از امام صادق علیه السلام :

امیر مؤمنان علیه السلام ابوبکر را دید پس فرمود: آیا رسول خدا به تو امر نکرد که از من اطاعت کنی؟ ابوبکر گفت: نه! که اگر به من امر کرده بود چنین می­کردم. فرمود: سبحان الله! آیا رسول خدا به تو امر نکرد که از من اطاعت کنی؟ ابوبکر گفت: نه! که اگر به من امر کرده بود چنین می­کردم.

فرمود: پس بیا پیش رسول خدا برویم. حضرت او را به مسجد قبا برد که ناگاه در آنجا رسول خدا مشغول نماز بود. وقتی نمازش تمام شد علی علیه السلام فرمود: ای رسول خدا من به ابوبکر گفتم: آیا رسول خدا به تو امر نکرد که از من اطاعت کنی؟ و ابوبکر می­گوید: نه! رسول خدا به ابوبکر فرمود: تو را امر کردم پس علی را اطاعت کن!

ابوبکر از مسجد خارج شد و در حالی که ترسیده بود به عمر برخورد کرد. عمر به وی گفت: تو را چه شده؟ گفت: رسول الله به من چنین و چنان گفت. عمر گفت: وای بر امتی که امرشان را به تو سپرده­اند! آیا از سحر بنی هاشم خبر نداری؟!

**[ترجمه]

6- باب منازعة أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه العباس فی المیراث‌

الأخبار

«1»

ج ⁽¹⁾: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِیٍّ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِی رَافِعٍ قَالَ: قَالَ ⁽²⁾، إِنِّی لَعِنْدَ أَبِی بَکْرٍ إِذِ اطَّلَعَ عَلِیٌّ وَ الْعَبَّاسُ یَتَدَافَعَانِ وَ یَخْتَصِمَانِ فِی مِیرَاثِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله).

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ: یَکْفِیکُمُ الْقَصِیرُ الطَّوِیلَ، یَعْنِی بِالْقَصِیرِ: عَلِیّاً، وَ بِالطَّوِیلِ: الْعَبَّاسَ.

فَقَالَ الْعَبَّاسُ: أَنَا عَمُّ النَّبِیِّ وَ وَارِثُهُ، وَ قَدْ حَالَ عَلِیٌّ بَیْنِی وَ بَیْنَ تَرِکَتِهِ.

قَالَ أَبُو بَکْرٍ: فَأَیْنَ کُنْتَ یَا عَبَّاسُ حِینَ جَمَعَ النَّبِیُّ بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ أَنْتَ أَحَدُهُمْ، فَقَالَ: أَیُّکُمْ یُوَازِرُنِی وَ یَکُونُ وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی فِی أَهْلِی، یُنْجِزُ عِدَتِی، وَ یَقْضِی دَیْنِی، فَأَحْجَمْتُمْ عَنْهَا إِلَّا عَلِیّاً ⁽³⁾، فَقَالَ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله): أَنْتَ کَذَلِکَ.

قَالَ ⁽¹⁾الْعَبَّاسُ: فَمَا أَقْعَدَکَ مَجْلِسَکَ ⁽²⁾هَذَا؟ تَقَدَّمْتَهُ وَ تَأَمَّرْتَ عَلَیْهِ.

قَالَ أَبُو بَکْرٍ: أَعْذِرُونَا ⁽³⁾بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ⁽⁴⁾

تاریخ الطبری ٢ ـ ٢١٧ ، تفسیر الطبری ١٩ ـ ٧٤ ، الکامل لابن الأثیر ٢ ـ ٢٤ ، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ٣ ـ ٢٥٤.

وعد لها العلامة الأمینی فی الغدیر ٢ ـ ٢٧٩ ـ ٢٨٤ جملة من المصادر ، وانظر الغدیر أیضا ١ ٢٠٦ ـ ٢٠٧ ، و ٧ ـ ١٩٤.

أقول: : جاءت فی کتب العامة فی الحدیث والسیر منازعة أمیر المؤمنین علیه السلام وعمه العباس لو صحت ـ.

انظر : صحیح البخاری ١٢ ـ ٤ ـ ٥ کتاب الفرائض باب قول النبی صلی الله علیه [ وآله ] وسلم :لا نورث ما ترکناه صدقة ، وکتاب الجهاد باب المحن .. وأبوابا أخر ، وصحیح مسلم کتاب الجهاد حدیث ١٧٥٧ باب حکم الفیء ، وسنن الترمذی کتاب السیر حدیث ١٦١٠ باب ما جاء فی ترکة رسول الله صلی الله علیه (وآله) وسلم ، وسنن أبی داود برقم ٢٦٩٣ و ٢٩٦٤ و ٢٩٦٥ و ٢٩٦٧ بأسانید صحیحة عندهم ، وسنن النسائی ٧ ـ ١٣٦ ـ ١٣٧ قسم الفیء ، ومختصر المنذری حدیث ٢٨٤٣ ـ ٢٨٤٧ ، وأوردها ابن الأثیر فی جامع الأصول ٢ ـ ٦٩٧ ـ ٧٠٤ حدیث ١٢٠٢ وستأتی له مصادر أخر قریبا.

**[ترجمه]الاحتجاج - . الاحتجاج1: 116-117 - :

از ابورافع نقل شده است: من پیش ابوبکر بودم که علی علیه السلام و عباس در حالی که در مورد میراث پیامبر صلی الله علیه و آله بحث می­کردند، بیرون آمدند. ابوبکر گفت: کوتاه قامت از پس بلند قامت برمی­آید. و منظورش از کوتاه قامت، علی علیه السلام و بلند قامت، عباس بود. عباس گفت: من عموی پیامبر و وارث وی هستم، و علی مرا از میراث پیامبر بازداشته است. ابوبکر گفت: ای عباس! کجا بودی هنگامی که پیامبر، فرزندان عبدالمطلب را جمع کرد و تو نیز یکی از آنان بودی، و فرمود: کدام یک از شما مرا یاری می­کند و وصی و خلیفه من در میان اهلم می­شود، و مسؤولیت مرا به اتمام می­رساند، و دین مرا ادا می­کند؟ و همه شما سرباز زدید، پس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: تو شایسته آن هستی. عباس گفت: پس چه چیزی تو را بر این مسند نشانده است و امارت آن را در اختیار گرفتی؟ ابوبکر گفت: ای فرزندان عبدالمطلب! معذرت می­خواهم.

**[ترجمه]

توضیح و تفضیح

لعلّه کان أغدرونا بنی عبد المطلب- بتقدیم المعجمة علی المهملة- أی: أ تنازعون و ترفعون إلیّ للغدر ⁽⁵⁾، و لیس غرضکم التنازع ⁽⁶⁾.

و ظاهر أنّ منازعتهما کان لذلک، و لم یکن عباس ینازع أمیر المؤمنین علیه السلام فیما أعطاه الرسول صلّی اللّه علیه و آله بمحضره و محضر غیره.

و یؤیّده ⁽¹⁾: ما

رُوِیَ أَنَّ یَحْیَی بْنَ خَالِدٍ الْبَرْمَکِیَّ سَأَلَ هِشَامَ بْنَ الْحَکَمِ بِمَحْضَرٍ مِنَ الرَّشِیدِ.

فَقَالَ: أَخْبِرْنِی یَا هِشَامُ، هَلْ یَکُونُ الْحَقُّ فِی جِهَتَیْنِ مُخْتَلِفَتَیْنِ؟

قَالَ هِشَامٌ: الظَّاهِرُ لَا.

قَالَ: فَأَخْبِرْنِی عَنْ رَجُلَیْنِ اخْتَصَمَا فِی حُکْمٍ فِی الدَّیْنِ، وَ تَنَازَعَا وَ اخْتَلَفَا، هَلْ یَخْلُو مِنْ أَنْ یَکُونَا مُحِقَّیْنِ، أَوْ مُبْطِلَیْنِ، أَوْ أَنْ یَکُونُ أَحَدُهُمَا مُحِقّاً وَ الْآخَرُ مُبْطِلًا؟

فَقَالَ هِشَامٌ: لَا یَخْلُو مِنْ ذَلِکَ.

قَالَ لَهُ یَحْیَی بْنُ خَالِدٍ: فَأَخْبِرْنِی عَنْ عَلِیٍّ وَ الْعَبَّاسِ لَمَّا اخْتَصَمَا إِلَی أَبِی بَکْرٍ فِی الْمِیرَاثِ، أَیُّهُمَا کَانَ الْمُحِقُّ وَ مَنِ الْمُبْطِلُ؟ إِذْ کُنْتَ لَا تَقُولُ أَنَّهُمَا کَانَا مُحِقَّیْنِ وَ لَا مُبْطِلَیْنِ!.

قَالَ هِشَامٌ: فَنَظَرْتُ فَإِذَا إِنَّنِی إِنْ قُلْتُ إِنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ کَانَ مُبْطِلًا کَفَرْتُ وَ خَرَجْتُ مِنْ مَذْهَبِی، وَ إِنْ قُلْتُ إِنَّ الْعَبَّاسَ کَانَ مُبْطِلًا ضَرَبَ الرَّشِیدُ عُنُقِی، وَ وَرَدَتْ عَلَیَّ مَسْأَلَةٌ لَمْ أَکُنْ سُئِلْتُ عَنْهَا قَبْلَ ذَلِکَ الْوَقْتِ، وَ لَا أَعْدَدْتُ لَهَا جَوَاباً، فَذَکَرْتُ قَوْلَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا هِشَامُ، لَا تَزَالُ مُؤَیَّداً بِرُوحِ الْقُدُسِ مَا نَصَرْتَنَا بِلِسَانِکَ، فَعَلِمْتُ أَنِّی لَا أُخْذَلُ، وَ عَنَّ لِیَ الْجَوَابُ فِی الْحَالِ.

فَقُلْتُ لَهُ: لَمْ یَکُنْ لِأَحَدِهِمَا خَطَأٌ حَقِیقَةً، وَ کَانَا جَمِیعاً مُحِقَّیْنِ، وَ لِهَذَا نَظِیرٌ قَدْ نَطَقَ بِهِ الْقُرْآنُ فِی قِصَّةِ دَاوُدَ عَلَیْهِ السَّلَامُ، یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: وَ هَلْ أَتاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ ⁽²⁾إِلَی قَوْلِهِ: خَصْمانِ بَغی بَعْضُنا عَلی

بَعْضٍ ⁽¹⁾، فَأَیُّ الْمَلَکَیْنِ کَانَ مُخْطِئاً وَ أَیُّهُمَا کَانَ مُصِیباً؟ أَمْ تَقُولُ: إِنَّهُمَا کَانَا مُخْطِئَیْنِ، فَجَوَابُکَ فِی ذَلِکَ جَوَابِی.

فَقَالَ یَحْیَی: لَسْتُ أَقُولُ: إِنَّ الْمَلَکَیْنِ أَخْطَئَا، بَلْ أَقُولُ: إِنَّهُمَا أَصَابَا، وَ ذَلِکَ أَنَّهُمَا لَمْ یَخْتَصِمَا فِی الْحَقِیقَةِ وَ لَمْ یَخْتَلِفَا فِی الْحُکْمِ، وَ إِنَّمَا أَظْهَرَا ذَلِکَ لِیُنَبِّهَا دَاوُدَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی الْخَطِیئَةِ وَ یُعَرِّفَاهُ الْحُکْمَ وَ یُوقِفَاهُ عَلَیْهِ.

قَالَ هِشَامٌ: قُلْتُ لَهُ: کَذَلِکَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ الْعَبَّاسُ، لَمْ یَخْتَلِفَا فِی الْحُکْمِ وَ لَمْ یَخْتَصِمَا فِی الْحَقِیقَةِ، وَ إِنَّمَا أَظْهَرَا الِاخْتِلَافَ وَ الْخُصُومَةَ لِیُنَبِّهَا أَبَا بَکْرٍ عَلَی خَطَئِهِ، وَ یَدُلَّاهُ عَلَی أَنَّ لَهُمَا فِی الْمِیرَاثِ حَقّاً، وَ لَمْ یَکُونَا فِی رَیْبٍ مِنْ أَمْرِهِمَا، وَ إِنَّمَا کَانَ ذَلِکَ مِنْهُمَا عَلَی حَدِّ مَا کَانَ مِنَ الْمَلَکَیْنِ.

فَاسْتَحْسَنَ الرَّشِیدُ ذَلِکَ الْجَوَابَ.

ثمّ اعلم أنّ بعض الأصحاب ⁽²⁾ذکر أنّ أبا بکر ناقض روایته الّتی رواها فی المیراث، حیث دفع سیف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و بغلته و عمامته و غیر ذلک إلی أمیر المؤمنین علیه السلام ⁽³⁾، و قد نازعه العباس فیها، فحکم بها لأمیر المؤمنین علیه السلام.

إمّا لأنّ ابن العم إذا کان أبوه عمّ المیت من الأب و الأم أولی من العمّ الّذی کان عمّ المیت من جانب الأب فقط ⁽⁴⁾، لأن المتقرّب إلی المیت بسببین أولی من المتقرّب إلیه بسبب واحد.

و إمّا لعدم توریث العم مع البنت، کما هو مذهب أهل البیت علیهم السلام.

و قد تنازعا عند عمر بن الخطاب فیما أفاء اللّه تعالی علی رسوله و فی سهمه من خیبر و غیره، فدفعها إلی أمیر المؤمنین علیه السلام، أو دفعها إلیهما و قال:

اقتصلا ⁽¹⁾أنتما فیما بینکما، فأنتما أعرف بشأنکما ⁽²⁾.

ثم إنّ أزواج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أرسلن عثمان إلی أبی بکر یسألنه میراثهنّ من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ⁽³⁾،، و قد کان عثمان فی زعمهم أحد الشهود علی

أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال: لا نورث، ما ترکناه صدقة ⁽⁴⁾.

کما سبق.

و حکی قاضی القضاة، عن أبی علی أنّه قال: لم یثبت أنّ أبا بکر دفع ذلک إلی أمیر المؤمنین علیه السلام علی جهة الإرث.

قال: و کیف یجوز ذلک مع الخبر الذی رواه؟ و کیف یجوز لو کان وارثا ⁽⁵⁾أن یخصّه بذلک، و لا إرث له مع العمّ لأنه عصبة، فإن ⁽⁶⁾کان وصل إلی فاطمة علیها السلام فقد کان ینبغی أن یکون العباس شریکا فی ذلک و أزواج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله، و لوجب أن یکون ذلک ظاهرا مشهودا ⁽⁷⁾، لیعرف أنّهم أخذوا

نصیبهم من غیر ذلک أو بدله، و لا یجب إذا لم یدفع إلیه أبو بکر علی جهة الإرث أن لا ⁽¹⁾یحصل فی یده، لأنه قد یجوز أن یکون النبیّ صلّی اللّه علیه و آله نحله ⁽²⁾و یجوز أیضا أن یکون أبو بکر ⁽³⁾رأی الصلاح فی ذلک أن یکون فی یده ⁽⁴⁾، لما فیه من تقویة الدین، و تصدّق ببدله ⁽⁵⁾بعد التقویم، لأن للإمام أن یفعل ذلک ⁽⁶⁾.

قال: و أمّا البردة و القضیب فلا یمتنع أن یکون جعله عدّة ⁽⁷⁾فی سبیل اللّه و تقویة علی المشرکین، فتداولته الأئمة ⁽⁸⁾، لما فیه من التقویة، و رأی أنّ ذلک أولی من أن یتصدّق به إن ثبت أنّه علیه السلام لم یکن قد نحله غیره فی حیاته ⁽⁹⁾.

ثم أجاب قاضی القضاة من طلب الأزواج المیراث و تنازع أمیر المؤمنین علیه السلام و العباس بعد موت فاطمة: بأنّه یجوز أن یکونوا لم یعرفوا روایة أبی بکر و غیره للخبر.

قال: و قد روی أن عائشة لمّا عرّفتهنّ الخبر أمسکن، و قد بیّنا أنّه لا یمتنع فی مثل ذلک أن یخفی علی من یستحقّ الإرث و یعرفه من یتقلّد الأمر، کما یعرف العلماء و الحکام من أحکام المواریث ما لا یعرفه أرباب الإرث ⁽¹⁰⁾

المغنی ٢٠ ـ ٢٣٢ ، القسم الأول ، بتصرف یسیر.

و قال السید الأجلّ المرتضی رضی اللّه عنه: أمّا قول أبو علی ⁽¹⁾: و کیف یجوز ذلک مع الخبر الّذی رواه .. إلی آخره.

فما نراه زاد علی التعجب، و ممّا عجب ⁽²⁾منه عجبنا!، و لم نثبت ⁽³⁾عصمة أبی بکر فتنفی ⁽⁴⁾عن أفعاله التناقض.

و قوله: و یجوز أن یکون رأی الصلاح فی أن یکون ذلک ⁽⁵⁾فی یده، لما فیه من تقویة الدین، أو أن یکون النبیّ صلّی اللّه علیه و آله نحله ⁽⁶⁾.

فکلّ ما ذکره جائز، إلّا أنّه قد کان یجب أن یظهر أسباب النحلة و الشهادة بها و الحجّة علیها، و لم یظهر شی‌ء من ذلک ⁽⁷⁾فنعرفه.

و من العجائب أن تدّعی فاطمة علیها السلام فدک نحلة و تستشهد علی قولها أمیر المؤمنین علیه السلام و غیره، فلا یصغی إلیها و إلی قولها، و یترک السیف و البغلة و العمامة فی ید أمیر المؤمنین علیه السلام علی سبیل النحلة بغیر بیّنة ظهرت و لا شهادة قامت، علی أنّه کان یجب علی أبی بکر أن یبیّن ذلک و یذکر وجهه بعینه أیّ شی‌ء کان لمّا نازع العباس فیه، فلا وقت لذکر الوجه فی ذلک أولی من هذا الوقت.

و القول فی البردة و القضیب إن کان نحلة أو علی الوجه الآخر یجری مجری

ما ذکرناه: فی وجوب ⁽¹⁾الظهور و الاستشهاد، و لسنا نری أصحابنا ⁽²⁾یطالبون نفوسهم فی هذا الموضع بما یطالبونا بمثله إذا ادعینا وجوها و أسبابا و عللا مجوّزة، لأنّهم لا یقنعون منّا بما یجوز و یمکن، بل یوجبون فیما ندعیه الظهور و الاشتهار ⁽³⁾و إذا کان ذلک علیهم نسوه أو تناسوه.

فأمّا قوله:- إنّ أزواج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله إنّما طلبن المیراث لأنهنّ لم یعرفن روایة أبی بکر للخبر، و کذلک إنّما نازع العباس أمیر المؤمنین علیه السلام بعد موت فاطمة علیها السلام فی المیراث لهذا الوجه- فمن أقبح ما یقال فی هذا الباب و أبعده من الصواب.

و کیف لا یعرف أمیر المؤمنین علیه السلام روایة أبی بکر و بها دفعت زوجته عن المیراث؟! و هل مثل ذلک المقام الذی قامته ⁽⁴⁾و ما رواه أبو بکر فی دفعها یخفی علی من هو فی أقاصی البلاد، فضلا عمّن هو فی المدینة شاهدا حاضرا یعتنی ⁽⁵⁾بالأخبار و یراعیها؟! إنّ هذا (لخروج) ⁽⁶⁾فی المکابرة عن الحدّ.

و کیف یخفی علی الأزواج ذلک حتّی یطلبنه مرّة بعد أخری، و یکون عثمان المترسّل لهنّ، و المطالب عنهن؟ و عثمان- علی زعمهم- أحد من شهد أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لا یورّث، و قد سمعن- علی کلّ حال- أنّ بنت النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لم تورّث ماله، و لا بدّ أن یکنّ قد سألن عن السبب فی دفعها، فذکر

لهن الخبر، فکیف یقال: (إنّهن) ⁽¹⁾لن یعرفنه؟

و الإکثار فی هذا الموضع یوهم أنّه موضع شبهة، و لیس کذلک ⁽²⁾، انتهی کلامه، رفع مقامه.

**[ترجمه]شاید این گونه بود: «اغدرونا بنی عبدالمطلب»، یعنی: آیا با هم درگیر می­شوید و نزد من برای داوری می­آیید تا علیه من اقدامی کنید (و مرا محکوم سازید)؟ هدف شما نزاع و درگیری نیست، و روشن است که درگیری آنها برای این امر بود، و عباس با امیرالمؤمنین علیه السلام برای آنچه رسول الله صلی الله علیه و آله به وی داده است، و خود او و دیگران نیز حاضر بوده­اند، درگیر نمی­شود. داستان زیر روایت بالا را تایید می­کند که یحیی بن خالد برمکی در حضور هارون الرشید از هشام بن حکم پرسید: ای هشام، به من بگو، آیا ممکن است که حق در دو جهت متفاوت باشد؟ هشام گفت: ظاهراً خیر. گفت: پس در خصوص دو شخصی که با هم درباره حکمی دینی درگیر شدند و اختلاف پیدا کردند، به من بگو که آیا خارج از این حال است که یا هر دوی آنها درست می­گویند و یا هر دوی آنان در اشتباه هستند، و یا اینکه یکی از آن دو نظرش درست است و دیگری در اشتباه است؟

هشام گفت: از این حال خارج نیست. یحیی بن خالد به وی گفت: پس در خصوص امر علی و عباس، به من بگو، هنگامی که بر سر میراث برای قضاوت پیش ابوبکر رفتند، کدام یک از آن دو بر حق بود و کدام یک در اشتباه بود، اگر نظرت این نباشد که هر دوی آنها بر حق بودند و یا هر دوی آنها در اشتباه بودند؟

هشام گفت: فکر کردم، اگر بگویم: علی در اشتباه بود، کفر ورزیدم و از مذهب خارج می­شوم و اگر بگویم: عباس بر حق نبود، هارون گردن مرا می­زد، و مساله­ای از من پرسیده شده که کسی قبلا از من نپرسیده و جوابی برای آن آماده نکرده­ام. پس این سخن امام صادق علیه السلام را به خاطر آوردم: ای هشام، تا زمانی که ما را با زبانت یاری می­کنی، از جانب روح القدس تایید می­شوی. پس دانستم که تنها نمی­مانم و درمانده نمی­شوم، و در همان لحظه جوابی به ذهنم رسید. به او گفتم: در واقع هیچ یک از آن دو در اشتباه نبودند، و هر دوی آنها بر حق بودند، و نظیر این در قرآن و در داستان حضرت داود علیه السلام آمده است، خداوند می­فرماید:{آیا خبر دادخواهان، چون از نماز خانه او بالا رفتند، به تو رسید؟} - .ص /21 - ،

تا اینجا که می­فرماید: {ما دو مدعی هستیم که یکی از ما بر دومی تجاوز کرده است.} - . ص /22 -

کدام یک از آن فرشته در اشتباه بود و کدام یک بر حق بود؟ یا نظرت این است: هر دوی آنها در اشتباه بودند! هرچه در اینجا جواب دهی، پاسخ من خواهد بود...

پس یحیی گفت: این را نمی­گویم که دو فرشته در اشتباه بودند، بلکه نظرم این است که هر دوی آنها درست می­گویند؛ و این برای این است که در حقیقت آنها با هم درگیر نبودند و در حکم اختلافی نداشتند، و تنها بدین سبب اینگونه وانمود کردند که داود علیه السلام را متوجه گناه بکنند و حکم را به وی نشان دهند، و وی را از آن آگاه کنند.

هشام گفت: به او گفتم: علی علیه السلام و عباس نیز این گونه بودند و در حکم اختلافی نداشتند و در واقع خصومتی با هم نداشتند، و تنها برای آگاه کردن ابوبکر از گناهش، و اینکه میراث حق آنهاست، اینگونه وانمود کردند و نسبت به قضیه خود شک و تردید نداشتند، و این درگیری آنها مانند آن درگیری دو فرشته است. هارون الرشید این جواب را پسندید. - . الفصول المختارة 1 : 25 -

سپس بدان که ابوبکر، مخالف آن روایتی که درباره میراث نقل کرده بود، عمل کرد. آنجا که شمشیر و مرکب و عمامه رسول الله و سایر چیزها را به امیرالمؤمنین علیه السلام داد، که عباس بر سر آن با علی علیه السلام درگیر بود و ابوبکر در قضاوت به نفع امیرالمؤمنین علیه السلام حکم کرد؛ یا به خاطر اینکه عموزاده، اگر پدر او، یعنی عموی تنی شخص، فوت شده باشد، نسبت به عمویی که فقط از جانب پدر، عموی شخص فوت شده باشد، (نسبت به میراث) شایسته­تر است؛ زیرا که شخصی که به میّ-ت از دو جهت خویشاوند است، نسبت به شخصی که فقط از یک جهت خویشاوند است، (نسبت به میراث) شایسته­تر است؛ و یا و بر اساس مذهب اهل بیت، ارث نبردن عمو با وجود دختر میّ-ت، دلیل دیگر است. و در خصوص آنچه خداوند تعالی به رسولش بخشیده بود و سهمش از جنگ خیبر و غیر از آن نیز پیش عمر بن خطاب با هم به منازعه برخاستند، عمر به نفع امیرالمؤمنین علیه السلام حکم کرد، یا آن را به هر دوی آنها بخشید و گفت: آن را بین خودتان تقسیم کنید، شما به حقوق همدیگر داناترید.