اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

تتمة أبواب النصوص علی أمیر المؤمنین و النصوص علی الأئمة الاثنی عشر علیهم السلام

باب 49 نادر فی ذکر مذاهب الذین خالفوا الفرقة المحقة فی القول بالأئمة الاثنی عشر صلوات الله علیهم

اشاره

قال الشیخ المفید قدس الله روحه فی کتاب الفصول فیما نقل عنه السید المرتضی الإمامیة هم القائلون بوجوب الإمامة و العصمة و وجوب النص و إنما حصل لها هذا الاسم فی الأصل لجمعها فی المقالة هذه الأصول فکل من جمعها إمامی و إن ضم إلیها حقا فی المذهب کان أم باطلا ثم إن من شمله هذا الاسم و استحقه لمعناه قد افترقت کلمتهم فی أعیان الأئمة و فی فروع ترجع إلی هذه الأصول و غیر ذلک فأول من شذ⁽¹⁾عن الحق من فرق الإمامیة الکیسانیة و هم أصحاب المختار و إنما سمیت بهذا الاسم لأن المختار کان اسمه أولا الکیسان و قیل إنه سمی‌⁽²⁾بهذا الاسم لأن أباه حمله و هو صغیر فوضعه بین یدی أمیر المؤمنین علیه السلام قالوا فمسح یده علی رأسه و قال کیس کیس فلزمه هذا الاسم و زعمت فرقة منهم أن محمد بن علی استعمل المختار علی العراقین بعد قتل الحسین علیه السلام و أمره بالطلب بثاراته و سماه کیسان لما عرف من قیامه و مذهبه و هذه الحکایات فی معنی اسمه فی الکیسانیة خاصة و أما نحن فلا نعرف لم سمی بهذا⁽³⁾و لا نتحقق معناه.

و قالت هذه الطائفة بإمامة أبی القاسم محمد بن أمیر المؤمنین علیه السلام ابن خولة الحنفیة و زعموا أنه هو المهدی الذی یملأ الأرض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا و أنه حی لم یمت و لا یموت حتی یظهر بالحق‌⁽¹⁾و تعلقت فی إمامته بقول أمیر المؤمنین علیه السلام له یوم البصرة أنت ابنی حقا و أنه کان صاحب رایته کما کان أمیر المؤمنین علیه السلام صاحب رایة رسول الله و کان ذلک عندهم دلیلا⁽²⁾علی أنه أولی الناس بمقامه

وَ اعْتَلُّوا فِی أَنَّهُ الْمَهْدِیُّ بِقَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله :لَنْ تَنْقَضِیَ الْأَیَّامُ وَ اللَّیَالِی حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ تَعَالَی رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَیْتِی اسْمُهُ اسْمِی وَ کُنْیَتُهُ کُنْیَتِی وَ اسْمُ أَبِیهِ اسْمُ أَبِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً.

قالوا و کان من أسماء أمیر المؤمنین علیه السلام عبد الله

بِقَوْلِهِ: أَنَا عَبْدُ اللَّهِ وَ أَخُو رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله ⁽³⁾وَ أَنَا الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ لَا یَقُولُهَا بَعْدِی إِلَّا کَذَّابٌ مُفْتَرٍ.

و تعلقوا فی حیاته أنه إذا ثبت إمامته بأنه القائم فقد بطل أن یکون الإمام غیره و لیس یجوز أن یموت قبل ظهوره فتخلو الأرض من حجة⁽⁴⁾و لا بد علی صحة هذه الأصول من حیاته.

و هذه الفرقة بأجمعها تذهب إلی أن محمدا کان الإمام بعد الحسن و الحسین علیهما السلام و قد حکی عن بعض الکیسانیة أنه کان یقول إن محمدا کان الإمام بعد أمیر المؤمنین علیه السلام و یبطل إمامة الحسن و الحسین و یقول إن الحسن إنما دعا فی باطن الدعوة إلی محمد بأمره و إن الحسین ظهر بالسیف بإذنه و إنهما کانا داعیین إلیه و أمیرین من قبله و حکی عن بعضهم أن محمدا رحمة الله علیه مات و حصلت الإمامة من بعده فی ولده و أنها انتقلت من ولده إلی ولد العباس بن عبد المطلب و قد حکی أیضا أن منهم من یقول إن عبد الله بن محمد حی لم یمت‌⁽⁵⁾و أنه القائم و هذه حکایة شاذة و قیل إن منهم من یقول إن محمدا قد مات و إنه یقوم بعد الموت و هو المهدیّ

و ینکر حیاته و هذا أیضا قول شاذ و جمیع ما حکینا بعد الأول من الأقوال هو حادث ألجأ القوم إلیه الاضطرار عند الحیرة و فراقهم الحق و الأصل المشهور ما حکیناه من قول الجماعة المعروفة بإمامة أبی القاسم بعد أخویه علیهما السلام و القطع علی حیاته و أنه القائم مع أنه لا بقیة للکیسانیة جملة و قد انقرضوا حتی لا یعرف منهم فی هذا الزمان أحد إلا ما یحکی و لا یعرف صحته.

و کان من الکیسانیة أبو هاشم إسماعیل بن محمد الحمیری رحمه الله‌⁽¹⁾و له فی مذهبهم أشعار کثیرة ثم رجع عن القول بالکیسانیة و بری‌ء منه‌⁽²⁾و دان بالحق لأن أبا عبد الله جعفر بن محمد علیهما السلام دعاه إلی إمامته و أبان له عن فرض طاعته فاستجاب له و قال بنظام الإمامة و فارق ما کان علیه من الضلالة و له فی ذلک أیضا شعر معروف فمن بعض قوله فی إمامة محمد و مذهب الکیسانیة قوله.

ألا حی المقیم بشعب رضوی***و أهد له بمنزلة السلاما⁽³⁾

و قل یا ابن الوصی فدتک نفسی*** أطلت بذلک الجبل المقاما .

أضر بمعشر والوک منا***و سموک الخلیفة و الإماما

و عادوا فیک أهل الأرض طرا***مقامک عندهم سبعین عاما

لقد أضحی بمورق شعب رضوی***تراجعه الملائکة الکلاما

و ما ذاق ابن خولة طعم موت***و لا وارت له أرض عظاما

و إن له بها لمقیل صدق***و أندیة یحدثه الکراما

و له أیضا-وَ قَدْ رَوَی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَطَاءٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَنَا دَفَنْتُ عَمِّی مُحَمَّدَ بْنَ الْحَنَفِیَّةِ وَ نَفَضْتُ یَدِی مِنْ تُرَابِ قَبْرِهِ.

فقال- :

نبئت أن ابن عطاء روی***و ربما صرح بالمنکر

لما روی أن أبا جعفر***قال و لم یصدق و لم یبرر

دفنت عمی ثم غادرته⁽¹⁾***صفیح لبن و تراب ثری

ما قاله قط و لو قاله*** قلت اتقاء من أبی جعفر

و له عند رجوعه إلی الحق‌⁽²⁾.

تجعفرت باسم الله و الله أکبر***و أیقنت أن الله یعفو و یغفر

و دنت بدین غیر ما کنت دانیا***به و نهانی سید الناس جعفر

فقلت له هبنی تهودت برهة***و إلا فدینی دین من یتنصر

فلست بغال ما حییت و راجعا⁽³⁾***إلی ما علیه کنت أخفی و أضمر

و لا قائلا قولا لکیسان بعدها***و إن عاب جهال مقالی و أکبروا

و لکنه عنی مضی لسبیله***علی أحسن الحالات یقفی و یؤثر⁽⁴⁾.

و کان کثیر عزة⁽⁵⁾کیسانیا و مات علی ذلک و له فی مذهب الکیسانیة قوله:

ألا إن الأئمة من قریش***ولاة الحق أربعة سواء

علی و الثلاثة من بنیه***هم الأسباط لیس بهم خفاء

فسبط سبط إیمان و بر***و سبط غیبته کربلاء

و سبط لا یذوق الموت حتی***یقود الخیل یقدمها اللواء

یغیب فلا یری فیهم زمانا***برضوی عنده غیل و ماء⁽⁶⁾.

قال الشیخ أدام الله عزه و أنا أعترض علی أهل هذه الطائفة مع اختلافها فی مذاهبها بما أدل به علی فساد أقوالها بمختصر من القول و إشارة إلی معانی الحجاج دون استیعاب ذلک و بلوغ الغایة فیه إذ لیس غرضی القصد لنقض المذاهب الشاذة

النظام عن الإمامة⁽¹⁾فی هذا الکتاب و إنما غرضی حکایتها فأحببت أن لا أخلیها من رسم لمع من الحجج‌⁽²⁾علی ما ذکرت و بالله التوفیق.

مما یدل علی بطلان قول الکیسانیة فی إمامة محمد رحمة الله علیه أنه لو کان علی ما زعموا إماما معصوما یجب علی الأمة طاعته لوجب النص علیه أو ظهور العلم الدال علی صدقه إذ العصمة لا تعلم بالحس و لا تدرک من ظاهر الخلقة و إنما تعلم

بخبر علام الغیوب المطلع علی الضمائر⁽³⁾أو بدلیله سبحانه علی ذلک و فی عدم النص علی محمد من الرسول صلی الله علیه و آله أو من أبیه علیه السلام أو من أخویه علیه السلام أیضا⁽⁴⁾دلیل علی بطلان مقال من ذهب إلی إمامته و کذلک عدم الخبر المتواتر بمعجز ظهر علیه عند دعوته إلی إمامته أن لو کان ادعاها⁽⁵⁾برهان علی ما ذکرناه مع أن محمدا لم یدع قط الإمامة لنفسه و لا دعا أحدا إلی اعتقاد ذلک فیه و قد کان سئل عن ظهور المختار و ادعائه علیه أنه أمره بالخروج و الطلب بثأر الحسین علیه السلام و أنه أمره أن یدعو الناس إلی إمامته عن ذلک و صحته فأنکره و قال لهم و الله ما أمرته بذلک لکنی لا أبالی أن یأخذ بثأرنا کل أحد و ما یسوؤنی أن یکون المختار هو الذی یطلب بدمائنا فاعتمد السائلون له علی ذلک و کانوا کثیرة قد رحلوا إلیه لهذا المعنی بعینه علی ما ذکره أهل السیر و رجعوا فنصر أکثرهم المختار علی الطلب بدم أبی عبد الله الحسین علیه السلام و لم ینصروه علی القول بإمامة أبی القاسم و من قرأ الکتب و عرف الآثار و تصفح الأخبار و ما جری علیه أمر المختار لم یخف علیه هذا الفصل الذی ذکرناه فکیف یصح القول بإمامة محمد مع ما وصفناه.

فأما ما تعلقوا به فیما ادعوه من إمامته من قول أمیر المؤمنین علیه السلام له یوم البصرة و قد أقدم بالرایة أنت ابنی حقا فإنه جهل منهم بمعانی الکلام و عجرفة فی النظر

و الحجاج و ذلک أن النص لا یعقل من ظاهر هذا الکلام و لا من فحواه علی معقول أهل اللسان و لا من تأویله علی شی‌ء من اللغات و لا فصل بین من ادعی أن الإمامة تعقل من هذا اللفظ و أن النص بها یستفاد منه و بین من زعم أن النبوة تعقل منه و تستفاد من معناه إذ تعریه من الأمرین جمیعا علی حد واحد.

فإن قال منهم قائل إن أمیر المؤمنین علیه السلام لما کان إماما و قال لابنه محمد أنت ابنی حقا دل بذلک‌⁽¹⁾علی أنه إنما شبهه به فی الإمامة لا غیر و کان‌⁽²⁾هذا القول منه تنبیها علی استخلافه له علی حسب ما رتبناه قیل له لم زعمت‌⁽³⁾أنه لما أضافه إلی نفسه و شبهه بها دل علی أنه أراد التشبیه له بنفسه فی الإمامة دون غیر هذه الصفة من صفاته علیه السلام و ما أنکرت‌⁽⁴⁾أنه أراد تشبیهه به فی الصورة دون ما ذکرت فإن قال إنه لم یجر فی تلک الحال‌⁽⁵⁾ذکر الصورة و لا ما یقتضی‌⁽⁶⁾أن یکون أراد تشبیهه به فیها

بالإضافة التی ذکرها فکیف یجوز حمل کلامه علی ذلک قیل له و کذلک لم یجر فی تلک الحال للإمامة ذکر فیکون إضافته له إلی نفسه‌⁽⁷⁾بالذکر دلیلا علی أنه أراد تشبیهه به فیها⁽⁸⁾.

علی أن لکلامه علیه السلام معنی معقولا لا یذهب عنه‌⁽⁹⁾منصف و ذلک أن محمدا لما حمل الرایة ثم صبر حتی کشف أهل البصرة فأبان من شجاعته و بأسه و نجدته ما کان مستورا سر بذلک أمیر المؤمنین علیه السلام فأحب أن یعظمه‌⁽¹⁰⁾و یمدحه علی فعله فقال له أنت ابنی حقا یرید علیه السلام به أنک أشبهتنی فی الشجاعة و البأس و النجدة⁽¹¹⁾و قیل

من أشبه أباه‌⁽¹⁾فما ظلم و قیل إن من نعمة الله‌⁽²⁾علی العبد أن یشبه أباه لیصح نسبه فکان الغرض المفهوم من قول أمیر المؤمنین علیه السلام التشبیه لمحمد به فی الشجاعة و الشهادة له بطیب المولد و القطع علی طهارته و المدحة له بما تضمنه الذکر من إضافته و لم یجر للإمامة ذکر و لا کان هناک سبب یقتضی حمل الکلام علی معناها و لا تأویله علی فائدة یقتضیها و إذا کان الأمر علی ما وصفناه سقطت شبهتهم فی هذا الباب ثم یقال لهم فإن أمیر المؤمنین علیه السلام قال فی ذلک الیوم بعینه فی ذلک الموطن نفسه بعد أن قال لمحمد المقال الذی رویتموه‌⁽³⁾للحسن و الحسین علیهما السلام و قد رأی فیهما انکسارا عند مدحه لمحمد و أنتما ابنا رسول الله صلی الله علیه و آله فإن کان إضافة محمد رحمه الله إلیه بقوله أنت ابنی حقا یدل علی نصه علیه فإضافة الحسن و الحسین إلی رسول الله صلی الله علیه و آله یدل علی أنه قد نص علی نبوتهما إذ کان الذی أضافهما إلیه نبیا و رسولا و إماما فإن لم یجب ذلک بهذه الإضافة لم یجب بتلک ما ادعوه و هذا بین لمن تأمله.

و أما اعتمادهم علی إعطائه الرایة یوم البصرة و قیاسهم إیاه بأمیر المؤمنین علیه السلام عند ما أعطاه رسول الله صلی الله علیه و آله رایته فإن فعل النبی صلی الله علیه و آله ذلک و إعطاءه أمیر المؤمنین علیه السلام الرایة لا یدل علی أنه الخلیفة من بعده و لو دل علی ذلک لزم‌⁽⁴⁾أن یکون کل من حمل الرایة فی عصر رسول الله صلی الله علیه و آله منصوصا علیه بالإمامة و کل صاحب رایة کان لأمیر المؤمنین علیه السلام مشارا إلیه بالخلافة و هذا جهل لا یرتکبه عاقل مع أنه یلزم هذه الفرقة أن یکون محمد إماما للحسن و الحسین علیهما السلام و أن لا تکون لهما إمامة البتة لأنهما لم یحملا الرایة و کانت الرایة له دونهما و هذا قول لا یذهب إلیه إلا من شذ من الکیسانیة علی ما حکیناه و قول أولئک ینتقض‌⁽⁵⁾بالاتفاق

عَلَی قَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ: ابْنَایَ هَذَانِ إِمَامَانِ قَامَا أَوْ قَعَدَا. و بالاتفاق علی وصیة أمیر المؤمنین

إلی الحسن و وصیة الحسن إلی الحسین علیه السلام و بقیام الحسن علیه السلام بالإمامة بعد أبیه و دعائه الناس إلی بیعته علی ذلک و بقیام الحسین علیه السلام من بعده و بیعة الناس له علی الأمر⁽¹⁾دون محمد حتی قتل من غیر رجوع من هذا القول مع قول رسول الله صلی الله علیه و آله فیهما الدال علی عصمتهما و أنهما لا یدعیان باطلا حَیْثُ یَقُولُ: ابْنَایَ هَذَانِ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ.

و أما تعلقهم بِقَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَنْ تَنْقَضِیَ الْأَیَّامُ وَ اللَّیَالِی حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَیْتِی إلی آخر الکلام فإن بإزائهم الزیدیة یدعون ذلک فی محمد بن عبد الله بن الحسن بن الحسن و هم أولی به منهم لأن أبا محمد کان اسمه المعروف به عبد الله و کان أمیر المؤمنین اسمه علیا و إنما انضاف إلی الله بالعبودیة⁽²⁾و إن کان لإضافته فی هذا الموضع معنی یزید علی ما ذکرناه لیست بنا حاجة إلی الکشف عنه فی حجاج هؤلاء القوم مع أن الإمامیة الاثنی عشریة أولی به فی الحقیقة من الجمیع لأن صاحبهم اسمه اسم رسول الله صلی الله علیه و آله و کنیته کنیته و أبوه عبد من عبید الله و هم یقولون بالعصمة و جمیع أصول الإمامة و یضمون مع الأخبار الواردة بالنصوص علی الأئمة و ینقلون فضائل من تقدم القائم من آبائه علیهم السلام و معجزاتهم و علومهم التی بانوا بها من الرعیة و لا یدفعون ضرورة من موت حی و لا یقدمون علی تضلیل معصوم و تکذیب إمام عدل و الکیسانیة بالضد⁽³⁾مما حکیناه فلا معتبر بتعلقهم بظاهر لفظ قد تحدثته الفرق إذا المعتمد هو الحجة و البرهان و لم یأت القوم بشی‌ء منه فیکون عذرا لهم فیما صاروا إلیه.

و أما تعلقهم فی حیاته بما أعدوه من إمامته و بناؤهم علی ذلک أنه القائم من آل محمد فإنا قد أبطلنا ذلک بما تقدم من مختصر القول فیه فسقط بسقوطه و بطلانه و مما یدل أیضا علی فساده تواتر الخبر بنص أبی جعفر الباقر علی ابنه الصادق علیه السلام بالأمة

و نص الصادق علی ابنه موسی‌⁽¹⁾و نص موسی علی علی و بظاهر الخبر عمن ذکرناه بالعلوم الدالة علی إمامتهم و المعجزات المنبئة عن حقهم‌⁽²⁾و صدقهم مع الخبر عن النبی صلی الله علیه و آله بالنص علیهم من حدیث اللوح و ما رواه عبد الله بن مسعود و وصفه سلمان من ذکر أعیانهم و أعدادهم و قد أجمع من ذکرناه بأسرهم و الأئمة من ذریتهم و جمیع أهل بیتهم علی موت أبی القاسم و لیس یصح أن یکون إجماع هؤلاء باطلا و یؤید ذلک أن الکیسانیة فی وقتنا هذا لا بقیة لهم و لا یوجد عدد منهم یقطع العذر بنقله بل یوجد أحد منهم یدخل فی جملة أهل العلم بل لا نجد أحدا منهم جملة و إنما مع الناس‌⁽³⁾الحکایة عنهم خاصة و من کان بهذه المنزلة لم یجز أن یکون ما اعتمده من طریق الروایة حقا لأنه لو کان کذلک لما بطلت الحجة علیه بانقراض أهله و عدم تواترهم فبان بما وصفناه أن مذهب القوم باطل لم یحتج الله به علی أحد و لا ألزمه اعتقاده علی ما حکیناه.

قال الشیخ أدام الله عزه ثم لم تزل الإمامیة علی القول بنظام الإمامة حتی افترقت کلمتها بعد وفاة أبی عبد الله جعفر بن محمد علیهما السلام فقال فرقة منها إن أبا عبد الله حی لم یمت و لا یموت حتی یظهر فیملأ الأرض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا لأنه القائم المهدی

وَ تَعَلَّقُوا بِحَدِیثٍ رَوَاهُ رَجُلٌ یُقَالُ لَهُ عَنْبَسَةُ بْنُ مُصْعَبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنْ جَاءَکُمْ مَنْ یُخْبِرُکُمْ عَنِّی بِأَنَّهُ غَسَّلَنِی وَ کَفَّنَنِی وَ دَفَنَنِی فَلَا تُصَدِّقُوهُ.

و هذه الفرقة تسمی الناووسیة و إنما سمیت بذلک لأن رئیسهم فی هذه المقالة رجل من أهل البصرة یقال له عبد الله بن ناووس.

و قالت فرقة أخری إن أبا عبد الله علیه السلام توفی و نص علی ابنه إسماعیل بن جعفر و إنه الإمام بعده و هو القائم المنتظر و إنما لبس علی الناس فی أمره لأمر رآه أبوه.

و قال فریق منهم إن إسماعیل قد کان توفی علی الحقیقة فی زمن أبیه غیر أنه قبل وفاته نص علی ابنه محمد و کان‌⁽¹⁾الإمام بعده و هؤلاء هم القرامطة و هم المبارکیة فنسبهم إلی القرامطة برجل من أهل السواد یقال له قرمطویه و نسبهم إلی المبارکیة برجل یسمی المبارک مولی إسماعیل بن جعفر و القرامطة أخلاف المبارکیة و المبارکیة سلفهم.

و قال فریق من هؤلاء إن الذی نص علی محمد بن إسماعیل هو الصادق علیه السلام دون إسماعیل و کان ذلک الواجب علیه لأنه أحق بالأمر بعد أبیه من غیره و لأن الإمامة لا یکون فی أخوین بعد الحسن و الحسین و هؤلاء الفرق الثلاث هم الإسماعیلیة و إنما سموا بذلک لادعائهم إمامة إسماعیل فأما علتهم فی النص علی إسماعیل فهی أن قالوا کان إسماعیل أکبر ولد جعفر و لیس یجوز أن ینص علی غیر الأکبر قالوا و قد أجمع من خالفنا علی أن أبا عبد الله نص علی إسماعیل غیر أنهم ادعوا أنه بدا لله فیه و هذا قول لا نقبله منهم.

و قالت فرقة أخری إن أبا عبد الله توفی و کان الإمام بعده محمد بن جعفر وَ اعْتَلُّوا فِی ذَلِکَ بِحَدِیثٍ تَعَلَّقُوا بِهِ وَ هُوَ: أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَی مَا زَعَمُوا کَانَ فِی دَارِهِ جَالِساً فَدَخَلَ عَلَیْهِ مُحَمَّدٌ وَ هُوَ صَبِیٌّ صَغِیرٌ فَعَدَا إِلَیْهِ فَکَبَا⁽²⁾فِی قَمِیصِهِ وَ وَقَعَ لِوَجْهِهِ‌⁽³⁾فَقَامَ إِلَیْهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فَقَبَّلَهُ وَ مَسَحَ التُّرَابَ عَنْ وَجْهِهِ وَ ضَمَّهُ إِلَی صَدْرِهِ وَ قَالَ سَمِعْتُ أَبِی یَقُولُ إِذَا وُلِدَ لَکَ وَلَدٌ یُشْبِهُنِی فَسَمِّهِ بِاسْمِی وَ هَذَا الْوَلَدُ شَبِیهِی وَ شَبِیهُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلَی سُنَّتِهِ‌⁽⁴⁾.

و هذه الفرقة تسمی السبطیة⁽⁵⁾لنسبتها إلی رئیس لها کان یقال له یحیی بن أبی السبط⁽⁶⁾.

و قالت فرقة أخری إن الإمام بعد أبی عبد الله ابنه عبد الله بن جعفر و اعتلوا فی ذلک بأنه کان أکبر ولد أبی عبد الله

وَ أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْإِمَامَةُ لَا تَکُونُ إِلَّا فِی الْأَکْبَرِ مِنْ وُلْدِ الْإِمَامِ.

و هذه الفرقة تسمی الفطحیة و إنما سمیت بذلک لأن رئیسا لها یقال له عبد الله بن أفطح و یقال إنه کان أفطح الرجلین‌⁽¹⁾و یقال بل کان أفطح الرأس و یقال إن عبد الله کان هو الأفطح.

قال الشیخ أدام الله عزه فأما الناووسیة فقد ارتکب فی إنکارها وفاة أبی عبد الله علیه السلام ضربا من دفع الضرورة و إنکار المشاهدة لأن العلم بوفاته کالعلم بوفاة أبیه من قبله و لا فرق بین هذه الفرقة و بین الغلاة الدافعین لوفاة أمیر المؤمنین علیه السلام و بین من أنکر مقتل الحسین علیه السلام و دفع ذلک و ادعی أنه کان مشبها للقوم فکل شی‌ء جعلوه فصلا بینهم و بین من ذکرناه فهو دلیل علی بطلان ما ذهبوا إلیه فی حیاة أبی عبد الله علیه السلام و أما الخبر الذی تعلقوا به فهو خبر واحد لا یوجب علما و لا عملا و لو رواه ألف إنسان و ألف ألف لما جاز أن یجعل ظاهره حجة فی دفع الضرورات و ارتکاب الجهالات بدفع المشاهدات علی أنه یقال لهم ما أنکرتم أن یکون هذا القول إنما صدر من أبی عبد الله عند توجهه إلی العراق لیؤمنهم من موته فی تلک الأحوال و یعرفهم رجوعه إلیهم من العراق و یحذرهم من قبول أقوال المرجفین به‌⁽²⁾المؤدیة إلی الفساد و لا یجب أن یکون ذلک مستغرقا لجمیع الأزمان و أن یکون علی العموم فی کل حال و یحتمل أن یکون أشار إلی جماعة علم أنهم لا یبقون بعده و أنه یتأخر عنهم فقال من جاءکم من هؤلاء فقد جاء فی بعض الأسانید من جاءکم منکم و فی بعضها من جاءکم من أصحابی و هذا یقتضی الخصوص.

و له وجه آخر و هو أنه عنی بذلک کل الخلق ما سوی الإمام القائم من بعده لأنه لیس یجوز أن یتولی غسل الإمام و تکفینه و دفنه إلا الإمام القائم مقامه علیه السلام إلا أن تدعو ضرورة إلی غیر ذلک فکأنه أنبأهم بأنه لا ضرورة تمنع القائم من بعده عن

تولی أمره بنفسه و إذا کان الخصوص قد یکون فی کتاب الله عز و جل مع ظاهر القول للعموم و جاز أن یخص القرآن و یصرف عن ظواهره علی مذهب أصحاب العموم بالدلائل فلم لا جاز الانصراف عن ظاهر قول أبی عبد الله علیه السلام إلی معنی یلائم الصحیح و لا یحمل علی وجه یفسد المشاهدات و یسد علی العقلاء باب الضرورات و هذا کاف فی هذا الموضع إن شاء الله مع أنه لا بقیة للناووسیة و لم یکن فی الأصل أیضا کثرة و لا عرف منهم رجل مشهور بالعلم و لا قرئ لهم کتاب و إنما هی حکایة إن صحت فعن عدد یسیر لم یبرز قولهم حتی اضمحل و انتقض و فی هذا کفایة عن الإطالة فی نقضه.

و أما ما اعتلت به الإسماعیلیة من أن إسماعیل رحمه الله کان الأکبر و أن النص یجب أن یکون علی الأکبر فلعمری إن ذلک یجب إذا کان الأکبر باقیا بعد الوالد فأما إذا کان المعلوم من حاله أنه یموت فی حیاته و لا یبقی بعده فلیس یجب ما ادعوه بل لا معنی للنص علیه و لو وقع لکان کذبا لأن معنی النص أن المنصوص علیه خلیفة الماضی فیما کان یقوم به و إذا لم یبق بعده لم یکن خلیفة و یکون‌⁽¹⁾النص حینئذ علیه کذبا لا محالة و إذا علم الله سبحانه أنه یموت قبل الأول و أمره باستخلافه کان الأمر بذلک عبثا مع کون النص کذبا لأنه لا فائدة فیه و لا غرض صحیح فبطل ما اعتمدوه فی هذا الباب.

و أما ما ادعوه من تسلیم الجماعة لهم حصول النص علیه فإنهم ادعوا فی ذلک باطلا و توهموا فاسدا من قبل أنه لیس أحد من أصحابنا یعترف بأن أبا عبد الله علیه السلام نص علی ابنه إسماعیل و لا روی راو ذلک فی شاذ من الأخبار و لا فی معروف منها و إنما کان الناس فی حیاة إسماعیل یظنون أن أبا عبد الله ینص علیه لأنه أکبر أولاده و بما کانوا یرونه من تعظیمه فلما مات إسماعیل

زالت ظنونهم و علموا أن الإمامة فی غیره فتعلق هؤلاء المبطلون بذلک الظن و جعلوه أصلا و ادعوا أنه قد وقع النص و لیس معهم فی ذلک خبر و لا أثر⁽²⁾یعرفه أحد من نقلة الشیعة و إذا کان

معتمدهم علی الدعوی المجردة عن البرهان فقد سقط بما ذکرناه فأما الروایة عن أبی عبد الله علیه السلام من قوله ما بدا لله فی شی‌ء کما بدا له فی إسماعیل فإنها علی غیر ما توهموه أیضا من البداء فی الإمامة و إنما معناها

مَا رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ کَتَبَ الْقَتْلَ عَلَی ابْنِی إِسْمَاعِیلَ مَرَّتَیْنِ فَسَأَلْتُهُ فِیهِ فَرَقاً⁽¹⁾فَمَا بَدَا لَهُ فِی شَیْ‌ءٍ کَمَا بَدَا لَهُ فِی إِسْمَاعِیلَ.

یعنی به ما ذکره من القتل الذی کان مکتوبا فصرفه عنه بمسألة أبی عبد الله علیه السلام فأما الإمامة فإنه لا یوصف الله عز و جل بالبداء فیها⁽²⁾و علی ذلک إجماع فقهاء الإمامیة و معهم فیه أثر عنهم علیهم السلام أنهم قالوا مهما بدا لله فی شی‌ء فلا یبدو له فی نقل نبی عن نبوته و لا إمام عن إمامته و لا مؤمن قد أخذ عهده بالإیمان عن إیمانه و إذا کان الأمر علی ما ذکرناه فقد بطل أیضا هذا الفصل الذی اعتمدوه و جعلوه دلالة علی نص أبی عبد الله علیه السلام علی إسماعیل.

فأما من ذهب إلی إمامة محمد بن إسماعیل بنص أبیه علیه فإنه منتقض القول فاسد الرأی من قبل أنه إذا لم یثبت لإسماعیل إمامة فی حیاة أبی عبد الله علیه السلام لاستحالة وجود إمامین بعد النبی صلی الله علیه و آله فی زمان واحد لم یجز أن یثبت إمامة محمد لأنها تکون حینئذ ثابتة بنص غیر إمام و ذلک فاسد فی النظر الصحیح.

و أما من زعم بأن أبا عبد الله علیه السلام نص علی محمد بن إسماعیل بعد وفاة أبیه فإنهم لم یتعلقوا فی ذلک بأثر و إنما قالوه قیاسا علی أصل فاسد و هو ما ذهبوا إلیه من حصول النص علی أبیه إسماعیل‌⁽³⁾فزعموا أن العدل یوجب بعد موت إسماعیل النص علی ابنه لأنه أحق الناس به و إذا کنا قد بینا عن بطلان قولهم فیما ادعوا من النص علی إسماعیل فقد فسد أصلهم الذی بنوا علیه الکلام علی أنه لو ثبت ما ادعوه من نص أبی عبد الله علی ابنه إسماعیل لما صح قولهم فی وجوب النص علی محمد ابنه من بعده لأن الإمامة و النصوص لیستا موروثتین علی حد میراث الأموال و لو کانت کذلک

لاشترک فیها ولد الإمام و إذا لم تکن موروثة و کانت إنما تجب لمن له صفات مخصوصة و من أوجبت المصلحة إمامته فقد بطل أیضا هذا المذهب.

و أما من ادعی إمامة محمد بن جعفر علیهما السلام بعد أبیه فإنهم شذاذ جدا قالوا بذلک زمانا مع قلة عددهم و إنکار الجماعة علیهم ثم انقرضوا حتی لم یبق منهم أحد یذهب إلی هذا المذاهب و فی ذلک بطلان مقالتهم‌⁽¹⁾لأنها لو کانت حقا لما جاز أن یعدم الله تعالی أهلها⁽²⁾کافة حتی لم یبق‌⁽³⁾منهم من یحتج بنقله مع أن الحدیث الذی رووه لا یدل علی ما ذهبوا إلیه لو صح و ثبت فکیف و لیس هو حدیثا معروفا و لا رواه محدث مذکور و أکثر ما فیه عند ثبوت الروایة أنه خبر واحد و أخبار الآحاد لا یقطع علی الله عز و جل بصحتها و لو کان صحیحا أیضا لما کان من متضمنة⁽⁴⁾دلیل الإمامة لأن مسح أبی عبد الله التراب عن وجه ابنه لیس بنص علیه فی عقل و لا سمع و لا عرف و لا عادة و کذلک ضمه إلی صدره و کذلک قوله إن أبی أخبرنی أن سیولد لی ولد یشبهه و إنه أمره بتسمیته باسمه و إنه أخبره أنه یکون علی سنة رسول الله صلی الله علیه و آله ⁽⁵⁾و لا فی مجموع هذا کله دلالة علی الإمامة فی ظاهر قول و فعل و لا فی تأویله و إذا لم یکن فی ذلک دلالة علی ما ذهبوا إلیه بأن بطلانه مع أن محمد بن جعفر خرج بالسیف بعد أبیه و دعا إلی إمامته و تسمی بإمرة المؤمنین و لم یتسم بذلک أحد ممن خرج من آل أبی طالب و لا خلاف بین أهل الإمامة أن من تسمی بهذا الاسم بعد أمیر المؤمنین علیه السلام فقد أتی منکرا فکیف یکون هذا علی سنة رسول الله صلی الله علیه و آله ⁽⁶⁾لو لا أن الراوی لهذا الحدیث قد وهم فیه أو تعمد الکذب.

و أما الفطحیة فإن أمرها أیضا واضح و فساد قولها غیر خاف و لا مستور عمن تأمله و ذلک أنهم لم یدعوا نصا من أبی عبد الله علیه السلام علی عبد الله و إنما عملوا علی ما رووه من أن

الإمامة تکون فی الأکبر و هذا حدیث لم یرو قط إلا مشروطا و هو أنه قد ورد أن الإمامة تکون فی الأکبر ما لم تکن به عاهة و أهل الإمامة القائلون بإمامة موسی علیه السلام متواترون بأن عبد الله کانت به عاهة فی الدین لأنه کان یذهب إلی مذهب المرجئة الذین یقفون فی علی علیه السلام و عثمان و أن أبا عبد الله علیه السلام قال و قد خرج من عنده عبد الله هذا مرجئ کبیر و أنه دخل علیه یوما⁽¹⁾و هو یحدث أصحابه فلما رآه سکت حتی خرج فسئل عن ذلک فقال أ و ما علمتم أنه من المرجئة هذا مع أنه لم یکن له من العلم ما یتخصص به من العامة و لا روی عنه شی‌ء من الحلال و الحرام و لا کان بمنزلة من یستفتی فی الأحکام و قد ادعی الإمامة بعد أبیه فامتحن بمسائل صغار فلم یجب عنها و لا تأتی للجواب فأی علة أکثر مما ذکرناه تمنع من إمامة هذا الرجل مع أنه لو لم یکن علة تمنع من إمامته لما جاز من أبیه صرف النص عنه و لو لم یکن قد صرفه عنه لأظهره فیه و لو أظهره لنقل و کان معروفا فی أصحابه و فی عجز القوم عن التعلق بالنص علیه دلیل علی بطلان ما ذهبوا إلیه.

قال الشیخ أدام الله عزه ثم لم تزل الإمامیة بعد من ذکرناه علی نظام الإمامة حتی قبض موسی بن جعفر علیهما السلام فافترقت بعد وفاته فرقا قال جمهورهم بإمامة أبی الحسن الرضا علیه السلام و دانوا بالنص علیه و سلکوا الطریقة المثلی‌⁽²⁾فی ذلک و قال جماعة منهم بالوقف علی أبی الحسن موسی علیه السلام و ادعوا حیاته و زعموا أنه هو المهدی المنتظر و قال فریق منهم إنه قد مات و سیبعث و هو القائم بعده و اختلفت الواقفة فی الرضا علیه السلام و من قام من آل محمد بعد أبی الحسن موسی علیه السلام ⁽³⁾فقال بعضهم هؤلاء خلفاء أبی الحسن و أمراؤه و قضاته إلی أوان خروجه و أنهم لیسوا بأئمة و ما ادعوا الإمامة قط و قال الباقون إنهم ضالون مخطئون ظالمون و قالوا فی الرضا علیه السلام خاصة قولا عظیما و أطلقوا تکفیره و تکفیر من قام بعده من ولده و شذت فرقة ممن کان علی الحق إلی

قول سخیف جدا فأنکروا موت أبی الحسن و حبسه و زعموا أن ذلک کان تخییلا للناس و ادعوا أنه حی غائب و أنه هو المهدی و زعموا أنه استخلف علی الأمر محمد بن بشیر⁽¹⁾مولی بنی أسد و ذهبوا إلی الغلو و القول بالاتحاد⁽²⁾و دانوا بالتناسخ.

و اعتلت الواقفة فیما ذهبت إلیه بأحادیث رووها

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِنْهَا أَنَّهُمْ حَکَوْا عَنْهُ: أَنَّهُ لَمَّا وُلِدَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیهما السلام دَخَلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَلَی حَمِیدَةَ الْبَرْبَرِیَّةَ أُمِّ مُوسَی علیها السلام فَقَالَ لَهَا یَا حَمِیدَةُ بَخْ بَخْ حَلَّ الْمُلْکُ فِی بَیْتِکِ.

قالوا و سئل عن اسم القائم فقال اسمه اسم حدیدة الحلاق فیقال لهذه الفرقة ما الفرق بینکم‌⁽³⁾و بین الناووسیة الواقفة علی أبی عبد الله علیه السلام و الکیسانیة الواقفة علی أبی القاسم بن الحنفیة و المفوّضة المنکرة لوفاة أبی عبد الله الحسین الدافعة لقتله و السبائیّة المنکرة لوفاة أمیر المؤمنین علیه السلام المدّعیة حیاته و المحمدیة النافیة لموت رسول الله صلی الله علیه و آله المتدیّنة بحیاته و کل شی‌ء راموا به کسر مذاهب من عددناه‌⁽⁴⁾فهو کسر لمذاهبهم و دلیل علی إبطال مقالتهم.

ثم یقال لهم فیما تعلقوا به من الحدیث الأول ما أنکرتم أن یکون الصادق علیه السلام أراد بالملک الإمامة علی الخلق و فرض الطاعة علی البشر و ملک الأمر و النهی و أی دلیل فی قوله لحمیدة حل الملک فی بیتک علی أنه نص علی أنه القائم بالسیف أ ما

سمعتم الله تعالی یقول فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً⁽⁵⁾و إنما أراد ملک الدین و الرئاسة علی العالمین‌⁽⁶⁾و أما قوله و قد سئل عن القائم‌⁽⁷⁾فقال اسمه اسم حدیدة الحلاق فإنه إن صح ذلک‌⁽⁸⁾علی أنه غیر معروف

فإنما أشار به إلی القائم بالإمامة بعده و لم یشر إلی القائم بالسیف و قد علمنا أن کل إمام فهو قائم بالأمر بعد أبیه فأی حجة فیما تعلقوا به لو لا عمی القلوب علی أنه یقال لهم‌⁽¹⁾ما الدلیل علی إمامة أبی الحسن موسی علیه السلام و ما البرهان علی أن أباه نص علیه فبأی شی‌ء تعلقوا فی ذلک و اعتمدوا علیه أریناهم بمثله إمامة الرضا علیه السلام ⁽²⁾و ثبوت النص من أبیه علیه السلام و هذا ما لا یجدون منه مخلصا.

و أما من زعم أن الرضا علیه السلام و من بعده کانوا خلفاء أبی الحسن موسی علیه السلام و لم یدعوا الأمر لأنفسهم فإنه قول مباهت لا یفکر فی دفعه بالضرورة⁽³⁾لأن جمیع شیعة هؤلاء القوم و غیر شیعتهم من الزیدیة الخلص و من تحقق بالنظر یعلم یقینا أنهم کانوا ینتحلون الإمامة و أن الدعاة إلی ذلک خاصتهم من الناس و لا فصل بین هذه‌⁽⁴⁾فی بهتها و بین الفرقة الشاذة من الکیسانیة فیما ادعوه من أن الحسن و الحسین علیهما السلام کانا خلفاء محمد و أن الناس لم یبایعوهما علی الإمامة لأنفسهم و هذا قول وضوح فساده یغنی عن الإطناب فیه.

و أما البشیریة⁽⁵⁾فإن دلیل وفاة أبی الحسن و إمامة الرضا علیه السلام و بطلان الحلول و الاتحاد و لزوم الشرائع و فساد الغلو و التناسخ یدل بمجموع ذلک و بآحاده علی فساد ما ذهبوا إلیه.

قال الشیخ أدام الله عزه ثم إن الإمامیة استمرت علی القول بأصول الإمامة طول أیام أبی الحسن الرضا علیه السلام فلما توفی و خلف ابنه أبا جعفر علیه السلام و له عند وفاة أبیه سبع سنین اختلفوا و تفرقوا ثلاث فرق فرقة مضت علی سنن القول فی الإمامة و دانت

بإمامة أبی جعفر علیه السلام و نقلت النص علیه و هم أکثر الفرق‌⁽¹⁾عددا و فرقة ارتدت إلی قول الواقفة و رجعوا عما کانوا علیه من إمامة الرضا علیه السلام و فرقة قالت بإمامة أحمد بن موسی و زعموا أن الرضا علیه السلام کان وصی إلیه و نص بالإمامة علیه و اعتل الفریقان الشاذان عن أصل الإمامة بصغر سن أبی جعفر علیه السلام و قالوا لیس یجوز أن یکون الإمام‌⁽²⁾صبیا لم یبلغ الحلم فیقال لهم ما سوی الراجعة إلی مذاهب الوقف‌⁽³⁾کما قیل للواقفة دلوا بأی دلیل شئتم إلی إمامة الرضا علیه السلام حتی نریکم بمثله إمامة أبی جعفر علیه السلام و بأی شی‌ء طعنتم علی نقل النص علی أبی جعفر علیه السلام فإن الواقفة تطعن بمثله فی نقل النص علی أبی الحسن الرضا علیه السلام و لا فصل فی ذلک.

علی أن ما اشتبه علیهم من جهة سن أبی جعفر فإنه بین الفساد و ذلک أن کمال العقل لا یستنکر لحجج الله مع صغر السن قال الله عز و جل قالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا قالَ إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا⁽⁴⁾فخبر عن المسیح بالکلام فی المهد و قال فی قصة یحیی وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا⁽⁵⁾و قد أجمع جمهور الشیعة مع سائر من خالفهم علی أن رسول الله صلی الله علیه و آله دعا علیا صغیر السن‌⁽⁶⁾و لم یدع من الصبیان غیره و باهل بالحسن و الحسین علیهما السلام و هما طفلان و لم یر مباهل قبله و لا بعده باهل بالأطفال و إذا کان الأمر علی ما ذکرناه من تخصیص الله تعالی حججه علی ما شرحناه بطل ما تعلق به هؤلاء القوم علی أنهم إن أقروا بظهور المعجزات عن الأئمة علیهم السلام و خرق العادات لهم و فیهم بطل أصلهم الذی اعتمدوه‌⁽⁷⁾فی إنکار إمامة أبی جعفر علیه السلام و إن أبوا ذلک لحقوا بالمعتزلة فی إنکار المعجزات‌⁽⁸⁾إلا علی الأنبیاء علیهم السلام

و کلموا بما یکلم به إخوانهم من أهل النصب‌⁽¹⁾و هذا المقدار یکفی بمشیئة الله فی نقض ما اعتمدوه بما حکیناه قال الشیخ أدام الله عزه ثم ثبتت الإمامیة القائلون بإمامة أبی جعفر علیه السلام بأسرها علی القول بإمامة أبی الحسن علی بن محمد علیهما السلام من بعد أبیه و نقل النص علیه إلا فرقة قلیلة العدد شذوا عن جماعتهم فقالوا بإمامة موسی بن محمد أخی أبی الحسن علی بن محمد علیهما السلام ثم إنهم لم یثبتوا علی هذا القول إلا قلیلا حتی رجعوا إلی الحق و دانوا بإمامة علی بن محمد و رفضوا القول بإمامة موسی بن محمد و أقاموا جمیعا علی إمامة أبی الحسن علیه السلام فلما توفی تفرقوا بعد ذلک فقال الجمهور منهم بإمامة أبی محمد الحسن بن علی علیهما السلام و نقلوا النص‌⁽²⁾و أثبتوه و قال فریق منهم الإمام‌⁽³⁾بعد أبی الحسن محمد بن علی أخو أبی محمد و زعموا أن أباه علیا نص علیه فی حیاته و هذا محمد کان قد توفی فی حیاة أبیه فدفعت هذه الفرقة وفاته و زعموا أنه لم یمت و أنه حی و هو الإمام المنتظر و قال نفر من الجماعة شذوا أیضا عن الأصل أن الإمام بعد محمد بن علی بن محمد بن علی بن موسی أخوه جعفر بن علی و زعموا أن أباه نص علیه بعد محمد⁽⁴⁾و أنه قائم بعد أبیه فیقال لهذه الفرقة الأولی‌⁽⁵⁾لم زعمتم أن الإمام بعد أبی الحسن ابنه محمد و ما الدلیل علی ذلک فإن ادعوا النص طولبوا بلفظه و الحجة علیه و لن یجدوا لفظا یتعلق به‌⁽⁶⁾فی ذلک و لا تواترا یعتمدون علیه لأنهم أنفسهم من الشذوذ و القلة علی حد ینفی عنهم التواتر القاطع للعذر فی العدد مع أنهم قد انقرضوا فلا بقیة لهم و ذلک مبطل أیضا ما ادعوه و یقال لهم فی ادعاء حیاته ما قیل للکیسانیة و الناووسیة و الواقفة و یعارضون بمن ذکرناه‌⁽⁷⁾فلا یجدون فصلا

فأما أصحاب جعفر فأمرهم‌⁽¹⁾مبنی علی إمامة محمد و إذا سقط قول هذا الفریق لعدم الدلالة علی صحته و قیامها علی إمامة أبی محمد علیه السلام فقد بان فساد ما ذهبوا إلیه.

قال الشیخ أدام الله عزه و لما توفی أبو محمد الحسن بن علی علیهما السلام افترق أصحابه بعده علی ما حکاه أبو محمد الحسن بن موسی رحمه الله‌⁽²⁾أربع عشرة فرقة فقال الجمهور منهم بإمامة القائم المنتظر⁽³⁾و أثبتوا ولادته و صححوا النص علیه و قالوا هو سمی رسول الله صلی الله علیه و آله و مهدی الأنام و اعتقدوا أن له غیبتین إحداهما أطول من الأخری فالأولی منهما هی القصری و له فیها الأبواب‌⁽⁴⁾و السفراء و رووا عن جماعة من شیوخهم و ثقاتهم أن أباه الحسن علیه السلام أظهره لهم و أراهم شخصه و اختلفوا فی سنه عند وفاة أبیه فقال کثیر منهم کان سنه إذ ذاک خمس سنین لأن أباه توفی سنة ستین و مائتین و کان مولد القائم سنة خمس و خمسین و مائتین و قال بعضهم بل کان مولده سنة اثنتین و خمسین و مائتین و کان سنه عند وفاة أبیه ثمان سنین و قالوا إن أباه لم یمت حتی أکمل الله عقله و علمه الحکمة و فصل الخطاب و أبانه من سائر الخلق بهذه الصفة إذ کان خاتم الحجج و وصی الأوصیاء و قائم الزمان و احتجوا فی جواز ذلک بدلیل العقل من حیث ارتفعت إحالته و دخل تحت القدرة لقوله تعالی‌⁽⁵⁾فی قصة عیسی

وَ یُکَلِّمُ النَّاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلًا⁽⁶⁾و فی قصة یحیی وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا⁽⁷⁾و قالوا إن صاحب الأمر حی لم یمت و لا یموت و لو بقی ألف عام حتی یملأ الأرض عدلا و قسطا⁽⁸⁾کما ملئت ظلما

و جورا إنه یکون عند ظهوره شابا قویا فی صورة أبناء⁽¹⁾نیف و ثلاثین سنة و أثبتوا ذلک فی معجزاته و جعلوه فی جملة دلائله‌⁽²⁾و آیاته.

و قالت فرقة ممن دانت بإمامة الحسن إنه حی لم یمت و إنما غاب و هو القائم المنتظر.

و قالت فرقة أخری إن أبا محمد مات و عاش بعد موته و هو القائم المهدی

وَ اعْتَلُّوا فِی ذَلِکَ بِخَبَرٍ رَوَوْهُ: أَنَّ الْقَائِمَ إِنَّمَا سُمِّیَ بِذَلِکَ لِأَنَّهُ یَقُومُ بَعْدَ الْمَوْتِ.

و قالت فرقة أخری إن أبا محمد توفی‌⁽³⁾لا محالة و إن الإمام من بعده أخوه جعفر بن علی

وَ اعْتَلُّوا فِی ذَلِکَ بِالرِّوَایَةِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ الْإِمَامَ هُوَ الَّذِی لَا یُوجَدُ مِنْهُ مَلْجَأٌ إِلَّا إِلَیْهِ قَالُوا فَلَمَّا لَمْ نَرَ لِلْحَسَنِ وَلَداً ظَاهِراً الْتَجَأْنَا إِلَی الْقَوْلِ بِإِمَامَةِ جَعْفَرٍ أَخِیهِ.

و رجعت فرقة ممن کانت تقول بإمامة الحسن عن إمامته عند وفاته و قالوا لم یکن إماما و کان مدعیا مبطلا و أنکروا إمامة أخیه محمد و قالوا الإمام جعفر بن علی بنص أبیه علیه قالوا و إنما قلنا بذلک لأن محمدا مات فی حیاة أبیه و الإمام لا یموت فی حیاة أبیه و أما الحسن فلم یکن له عقب و الإمام لا یخرج من الدنیا حتی یکون له عقب.

و قالت فرقة أخری إن الإمام محمد بن علی أخو الحسن بن علی و رجعوا عن إمامة الحسن و ادعوا حیاة محمد بعد أن کانوا ینکرون ذلک.

و قالت فرقة أخری إن الإمام بعد الحسن ابنه المنتظر و أنه علی بن الحسن و لیس کما یقول القطعیة إنه محمد بن الحسن و قالوا بعد ذلک بمقال القطعیة⁽⁴⁾فی الغیبة و الانتظار حرفا بحرف‌⁽⁵⁾.

و قالت فرقة أخری إن القائم بن الحسن ولد بعد أبیه‌⁽¹⁾بثمانیة أشهر و هو المنتظر و أکذبوا من زعم أنه ولد فی حیاة أبیه.

و قالت فرقة أخری إن أبا محمد مات عن غیر ولد ظاهر و لکن عن حبل من بعض جواریه و القائم من بعد الحسن محمول به و ما ولدته أمه بعد و أنه یجوز أنها تبقی مائة سنة حاملا فإذا ولدته ظهرت ولادته.

و قالت فرقة أخری إن الإمامة قد بطلت بعد الحسن و ارتفعت الأئمة و لیس فی أرض‌⁽²⁾حجة من آل محمد صلی الله علیه و آله و إنما الحجة الأخبار الواردة عن الأئمة المتقدمین علیهم السلام و زعموا أن ذلک سائغ‌⁽³⁾إذا غضب الله علی العباد فجعله عقوبة لهم.

و قالت فرقة أخری إن محمد بن علی أخا الحسن بن علی کان الإمام فی الحقیقة مع أبیه علی و أنه لما حضرته الوفاة وصی إلی غلام له یقال له نفیس و کان ثقة أمینا و دفع إلیه الکتب و السلاح و وصاه أن یسلمه إلی أخیه جعفر فسلمه إلیه و کانت الإمامة فی جعفر بعد محمد علی هذا الترتیب.

و قالت فرقة أخری قد علمنا أن الحسن کان إماما فلما قبض التبس الأمر علینا فلا ندری أ جعفر کان الإمام من بعده أم غیره و الذی یجب علینا أن نقطع أنه‌⁽⁴⁾لا بد من إمام و لا نقدم علی القول بإمامة أحد بعینه حتی تبین لنا ذلک.

و قالت فرقة أخری إن الإمام‌⁽⁵⁾بعد الحسن ابنه محمد و هو المنتظر غیر أنه قد مات و سیحیا یقوم بالسیف فیملأ الأرض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا.

و قالت الفرقة الرابعة عشر منهم إن أبا محمد کان الإمام بعد أبیه و إنه لما حضرته الوفاة نص علی أخیه جعفر بن علی بن محمد بن علی و کان الإمام من بعده بالنص علیه و الوارثة له و زعموا أن الذی دعاهم إلی ذلک ما یجب فی العقول من

وجوب الإمام‌⁽¹⁾مع فقدهم لولد الحسن و بطلان دعوی من ادعی وجوده فیما زعموا من الإمامیة.

قال الشیخ أدام الله عزه و لیس من هؤلاء الفرق التی ذکرناها فرقة موجودة فی زماننا هذا و هو من سنة⁽²⁾ثلاث و سبعین و ثلاثمائة إلا الإمامیة الاثنا عشریة القائلة بإمامة ابن الحسن المسمی باسم رسول الله صلی الله علیه و آله القاطعة علی حیاته و بقائه إلی وقت قیامه بالسیف حسب ما شرحناه فیما تقدم عنهم و هم أکثر فرق الشیعة عددا و علما و متکلمون نظار و صالحون عباد متفقهة⁽³⁾و أصحاب حدیث و أدباء و شعراء و هم وجه الإمامیة و رؤساء جماعتهم و المعتمد علیهم فی الدیانة و من سواهم منقرضون لا یعلم أحد من الأربع عشرة⁽⁴⁾فرقة التی قدمنا ذکرها ظاهرا بمقالة و لا موجودا علی هذا الوصف من دیانته و إنما الحاصل منهم خبر عمن سلف‌⁽⁵⁾و أراجیف بوجود قوم منهم لا یثبت‌⁽⁶⁾.

و أما الفرقة القائلة بحیاة أبی محمد علیه السلام فإنه یقال لها ما الفصل بینک و بین الواقفة و الناووسیة فلا یجدون فصلا.

و أما الفرقة التی زعمت‌⁽⁷⁾أن أبا محمد عاش من بعد موته و هو المنتظر فإنه یقال لها إذا جاز أن تخلو الدنیا من إمام حی یوما فلم لا جاز أن یخلو منه سنة و ما الفرق بین ذلک و بین أن تخلو أبدا من إمام و هذا خروج عن مذهب الإمامیة و قول بمذهب الخوارج و المعتزلة و من صار إلیه من الشیعة کلم کلام الناصبة و دل علی وجوب الإمامة⁽⁸⁾ثم یقال لهم ما أنکرتم أن یکون الحسن علیه السلام میتا لا محالة و لم یعش بعد و سیعیش و هذا نقض مذاهبهم فأما ما اعتلوا به من أن القائم إنما سمی بذلک

لأنه یقوم بعد الموت فإنه یحتمل أن یکون أرید به‌⁽¹⁾بعد موت ذکره دون أن یکون المراد به موته فی الحقیقة بعدم الحیاة منه علی أنهم لا یجدون بهذا الاعتلال بینهم و بین الکیسانیة فرقا مع أن الروایة قد جاءت بأن القائم إنما سمی بذلک لأنه یقوم بدین قد اندرس و یظهر بحق کان مخفیا و یقوم بالحق من غیر تقیه تعتریه فی شی‌ء منه و هذا یسقط ما ادعوه.

و أما الفرقة التی زعمت أن جعفر بن علی هو الإمام بعد أخیه الحسن علیه السلام فإنهم صاروا إلی ذلک من طریق الظن و التوهم و لم یوردوا خبرا و لا أثرا یجب النظر فیه و لا فصل بین هؤلاء القوم و بین من ادعی الإمامة بعد الحسن علیه السلام لبعض الطالبیین و اعتمد علی الدعوی و التعریة من البرهان‌⁽²⁾

فَأَمَّا مَا اعْتَلُّوا بِهِ مِنَ الْحَدِیثِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ الْإِمَامَ هُوَ الَّذِی لَا یُوجَدُ مِنْهُ مَلْجَأٌ إِلَّا إِلَیْهِ.

فإنه یقال لهم فیه و لم زعمتم أنه لا ملجأ إلا إلی جعفر و لم أنکرتم‌⁽³⁾أن یکون الملجأ هو ابن الحسن الذی نقل جمهور الإمامیة النص علیه فإن قالوا لا یجب ذلک إلا إذا قامت الدلالة علی وجوده مع أنه لا یجب أن نثبت وجود من لم نشاهده قلنا لهم و لم لا یجب ذلک إذا قامت الدلالة علی وجوده مع أنه لا یجب أن یثبت الإمامة⁽⁴⁾لمن لا نص علیه و لا دلیل علی إمامته علی أن هذه العلة یمکن أن یعتل بها کل من یدعی الإمامة لرجل من آل أبی طالب بعد الحسن علیه السلام و یقول إنما قلت ذلک لأننی لم أجد ملجأ إلا إلیه.

و أما الفرقة الراجعة عن إمامة الحسن و المنکرة لإمامة أخیه محمد فإنها تحج‌⁽⁵⁾بدلیل إمامة الحسن من النص و التواتر عن أبیه و یطالب بالدلالة علی إمامة علی بن محمد علیهما السلام فکل شی‌ء اعتمدوه فی ذلک فهو العمدة علیهم فیما أبوه من إمامة الحسن علیه السلام

فأما إنکارهم لإمامة محمد بن علی أخی الحسن فقد أصابوا فی ذلک و نحن موافقوهم فی صحته و أما اعتلالهم بصوابهم فی الرجوع عن إمامة الحسن علیه السلام و أنه ممن مضی و لا عقب له فهو اعتماد علی التوهم لأن الحسن قد أعقب المنتظر و الأدلة علی إمامته أکثر من أن تحصی و لیس إذا لم نشاهد الإمام بطلت إمامته و لا إذا لم یدرک وجوده حصا و اضطرارا و لم یظهر للخاصة و العامة کان ذلک دلیلا علی عدمه.

و أما الفرقة الأخری الراجعة عن إمامة الحسن علیه السلام إلی إمامة أخیه محمد فهی کالتی قبلها و الکلام علیها نحو ما سلف مع أنهم أشد بهتا⁽¹⁾و مکابرة لأنهم أنکروا إمامة من کان حیا بعد أبیه و ظهرت عنه من العلوم ما یدل علی فضله علی الکل و ادعوا إمامة رجل مات فی حیاة أبیه و لم یظهر منه علم و لا من أبیه نص علیه بعد أن کانوا یعترفون بموته و هؤلاء سقاط جدا.

و أما الفرقة التی اعترفت بولد الحسن علیه السلام و أقرت بأنه المنتظر إلا أنها زعمت أنه علی و لیس بمحمد فالخلاف بیننا و بین هؤلاء فی الاسم دون المعنی و الکلام لهم خاصة فیجب أن یطالبوا بالأثر فی الاسم فإنهم لا یجدونه و الأخبار منتشرة فی أهل الإمامة و غیرهم أن اسم القائم علیه السلام اسم رسول الله صلی الله علیه و آله و لم یکن فی أسماء رسول الله علی و لو ادعوا⁽²⁾أنه أحمد لکان أقرب إلی الحق و هذا القدر کاف فیما یحتج به علی هؤلاء.

و أما الفرقة التی زعمت أن القائم ابن الحسن علیه السلام و أنه ولد بعد أبیه بثمانیة أشهر و أنکروا أن یکون ولد فی حیاة أبیه فإنه یحتج علیهم بوجوب الإمامة من جهة العقول و کل شی‌ء یلزم المعتزلة و أصناف الناصبة یلزم هذه الفرقة مما ذهبوا إلیه‌⁽³⁾من جواز

خلو العالم من وجود إمام حی کامل ثمانیة أشهر لأنه لا فرق بین الثمانیة و الثمانین‌⁽⁴⁾علی أنه یقال لهم لم زعمتم ذلک أ بالعقل قلتموه أم بالسمع فإن

ادعوا العقل أحالوا فی القول‌⁽¹⁾لأن العقل لا مدخل له فی ذلک و إن ادعوا السمع طولبوا بالأثر فیه و لن یجدوه و إنما صاروا إلی هذا القول من جهة الظن و الترجم بالغیب‌⁽²⁾و الظن لا یعتمد علیه فی الدین و أما الفرقة الأخری التی زعمت أن الحسن علیه السلام توفی عن حمل بالقائم و أنه لم یولد بعد فهی مشارکة للفرقة المتقدمة لها فی إنکار الولادة و ما دخل علی تلک داخل علی هذه و یلزمها من التجاهل ما یلزم تلک لقولها إن حملا یکون مائة سنة إذ کان هذا مما لم تجر به عادة و لا جاء به أثر من أحد⁽³⁾من سائر الأمم و لم یکن له نظیر و هو و إن کان مقدورا لله عز و جل فلیس یجوز⁽⁴⁾أن یثبت إلا بعد الدلیل الموجب لثبوته و من اعترف به من حیث الجواز فأوجبه یلزمه إیجاب وجود کل مقدور حتی لا یأمن لعل المیاه قد استحالت ذهبا و فضة و کذلک الأشجار و لعل کل کافر من العالم‌⁽⁵⁾إذا نام مسخه الله عز و جل قردا و کلبا و خنزیرا⁽⁶⁾من حیث لا یشعر به ثم یعیده‌⁽⁷⁾إلی الإنسانیة و لعل بالبلاد القصوی فیما لا نعرف‌⁽⁸⁾خبره نساء یحبلن یوما و یضعن من غده‌⁽⁹⁾و هذا کله جهل و ضلال فتحه علی نفسه من اعترف بخرق العادة من غیر حجة و اعتمد علی جواز ذلک فی المقدور⁽¹⁰⁾.

و أما الفرقة التی زعمت أن الإمامة قد بطلت بعد الحسن علیه السلام فإن وجوب الإمامة بالعقل یفسد قولها و قول الله عز و جل یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ‌⁽¹¹⁾

وَ قَوْلُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَنْ مَاتَ وَ هُوَ لَا یَعْرِفُ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً.

وَ قَوْلُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: اللَّهُمَّ إِنَّکَ لَا تُخْلِی الْأَرْضَ مِنْ حُجَّةٍ لَکَ عَلَی خَلْقِکَ إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً أَوْ خَائِفاً مَغْمُوراً کَیْلَا تَبْطُلَ حُجَجُکَ وَ بَیِّنَاتُکَ‌⁽¹⁾.

وَ قَوْلُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَیْضاً: فِی کُلِّ خَلَفٍ مِنْ أُمَّتِی عَدْلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَنْفِی عَنْ هَذَا الدِّینِ تَحْرِیفَ الْغَالِینَ وَ انْتِحَالَ الْمُبْطِلِینَ.

وَ أَمَّا تَعَلُّقُهُمْ بِقَوْلِ الصَّادِقِ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ لَا یُخْلِی الْأَرْضَ مِنْ حُجَّةٍ إِلَّا أَنْ یَغْضَبَ عَلَی أَهْلِ الدُّنْیَا.

فالمعنی فی ذلک أنه لا یخلیها من حجة ظاهرة بدلالة ما قدمناه.

و أما الفرقة التی زعمت أن محمد بن علی‌⁽²⁾کان إماما مع أبیه و أنه وصی إلی غلام له یقال له نفیس و أعطاه السلاح و الکتب و أمره أن یدفعه‌⁽³⁾إلی جعفر فإن الذی قدمناه علی الإسماعیلیة من الدلیل علی بطلان إمامة إسماعیل بوفاته فی حیاة أبیه یکسر قول هذه الفرقة و یزیده بیانا⁽⁴⁾أن وصی الإمام لا یکون إلا إماما و نفیس غلام محمد لم یکن إماما و یبطل إمامة جعفر عدم الدلالة علی إمامة محمد و دلیل بطلان إمامته أیضا ما ذکرناه من وفاته فی حیاة أبیه.

و أما الفرقة التی أقرت بإمامة الحسن و وقفت بعده و اعتقدت أنه لا بد من إمام و لم یعنوا⁽⁵⁾علی أحد فالحجة علیهم النقل الصادق بإمامة المنتظر و النص من أبیه علیه و لیس هذا موضعه فنذکره علی النظام‌⁽⁶⁾.

و أما الفرقة التی أقرت بالمنتظر و أنه ابن الحسن و زعمت أنه قد مات و سیحیا و یقوم بالسیف فإن الحجة علیها ما یجب من وجود الإمام و حیاته و کماله و کونه

حیث‌⁽¹⁾یسمع الاختلاق و یحفظ الشرع و بدلالة أنه لا فرق بین موته و عدمه.

و أما الفرقة التی اعترفت بأن أبا محمد الحسن بن علی علیهما السلام کان الإمام بعد أبیه و ادعت أنه لما حضرته الوفاة نص علی أخیه جعفر بن علی و اعتلوا فی ذلک بأن زعموا أن دعوی من ادعی النص علی ابن الحسن علیهما السلام باطلة و العقل یوجب الإمامة فلذلک

اضطروا إلی القول بإمامة جعفر فإنه یقال لم زعمتم أن نقل الإمامیة النص من الحسن علی ابنه باطل و ما أنکرتم أن یکون حقا لقیام الدلالة علی وجوب الإمامة و ثقة الناقلین و علامة صدقهم بصفات الغیبة و الخبر فیها عما یکون قبل کونه و یکون النقلة لذلک خاصة أصحاب الحسن و السفراء بینه و بین شیعته و لفساد إمامة جعفر لما کان علیه من الظاهر⁽²⁾مما یضار صفات الإمامة من نقصان العلم و قلة المعرفة و ارتکاب القبائح و الاستخفاف بحقوق الله عز و جل فی مخلفات أخیه‌⁽³⁾مع عدم النص علیه لفقد أحد من الخلق روی ذلک أو یأثره عن أحد من آبائه أو من أخیه خاصة فإذا کان الأمر علی ما ذکرناه فقد سقط ما تعلق به هذا الفریق أیضا علی أنه لا فصل بین هؤلاء القوم و بین من ادعی إمامة بعض الطالبیین و اعتل بعلتهم فی وجوب الإمامة و فساد قول الإمامیة و زعمهم فیما یدعونه من النص علی ابن الحسن علیهما السلام و إذا کان لا فصل بین القولین و أحدهما باطل بلا خلاف فالآخر فی البطلان و الفساد مثله.

فهذه وفقکم الله جملة کافیة فیما قصدناه و نحن نشرح هذه الأبواب و القول فیها علی الاستقصاء و البیان فی کتاب نفرده بعد و الله ولی التوفیق و إیاه نستهدی إلی سبیل الرشاد⁽⁴⁾.

**[ترجمه]شیخ مفید - قدّس الله روحه - به حسب آنچه سیّد مرتضی از وی نقل کرده، در کتاب الفصول خود گوید: امامیه کسانی هستند که قائل به وجوب امامت، عصمت و وجوب نصّ هستند، و این نام در اصل بدان جهت برای ایشان حاصل گردیده که این اصول در این کلمه جمع شده است، بنابراین هرکس اعتقاد به این اصول در وی جمع باشد، امامی است، هرچند حق یا باطلی را به آن الحاق کند. از طرفی، کسانی که مشمول نام امامی گشته و از جهت معنا مستحق آن شدند، در تعیین مصادیق ائمه و فروعی که به این اصول بر می­گردند و اموری از این قبیل، دچار اختلاف شدند؛ کسانی از فرق امامیه که به مخالفت با حق برخاست، فرقه «کیسانیه» بودند که یاران مختار به شمار می­رفتند. علت اینکه پیروان این فرقه را «کیسانیه» می­نامند، آن است که نام مختار در ابتدا «کیسان» بود و برخی بر این باورند، هنگامی که مختار کودکی خردسال بود، پدرش او را برداشته و به حضور امیرالمؤمنین علیه السّلام آورد. گویند: امیرالمؤمنین علیه السّلام دستی بر سر وی کشید و فرمود: کیِّس، کیِّس (باهوش است، باهوش) از آن پس این نام بر وی ماند و مردم مختار را «کیسان» می­نامیدند. فرقه­ای از آن­ها گمان برده­اند که محمّد بن علی (محمد حنفیّه) پس از شهادت امام حسین علیه السّلام، مختار را بر عراقین (عراق عرب و عراق عجم) گمارده، به وی فرمان تا داد انتقام خون امام حسین علیه السّلام را بگیرد، و به سبب شناختی که از مذهب و استواری عقیده و پایمردی وی داشت، او را «کیسان» نامید .

این بود ماجرای نامگذاری وی به «کیسان» و اختصاصاً معروف شدن پیروانش به «کیسانیۀ»، لیکن ما نمی­دانیم چرا او را به این نام نامیده­اند و معنای این نام نیز نزد ما محقَّق نیست.

این طایفه قائل به امامت ابوالقاسم محمّد بن امیرالمؤمنین علیه السّلام، پسر خوله حنفیّه بوده و بر این باورند که او همان مهدی است که زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد، هم چنان که از پیش پر از ظلم و ستم شده باشد، و اعتقاد دارند که وی زنده است و نخواهد مُرد تا اینکه حق را آشکار سازد؛ و برای اثبات امامت وی، به قول امیرالمؤمنین علیه السّلام در جنگ بصره استدلال کرده­اند که به وی فرمود:«به راستی که تو فرزند من هستی!» او در این جنگ علمدار امیرالمؤمنین علیه السّلام بود، همان­طور که امیرالمؤمنین علیه السّلام علمدار رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بود؛ و از نظر آن­ها، این بهترین دلیل بر این است که او شایسته­ترین مردم به مقام امامت است. و برای اثبات مهدی بودنش، به فرموده رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله استدلال کرده­اند که :«عمر شب و روز به پایان نخواهد رسید مگر اینکه حق تعالی مردی از اهل بیت مرا که نام او نام من و کُنیه او کُنیه من و نام پدرش نام پدر من باشد، برانگیزد تا جهان را از عدل و داد پر کند، هم چنان که پیش از آن، از ظلم و ستم پر شده باشد».

پیروان این فرقه گویند: یکی از نام­های امیرالمؤمنین علیه السّلام «عبدالله» است و خود در این مورد فرموده است: «من عبدالله و برادر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله هستم، من آن صدّیق اکبرم و کسی پس از من چنین ادّعایی نکند مگر اینکه دروغگوی بهتان زن باشد». آن­ها برای اثبات امامت وی، به زنده بودنش استناد کرده و ادّعا کرده­اند که چون او زنده و قائم آل محمّد صَلی الله علیهِ و آله است، بطلان امامی غیر از وی ثابت می­شود؛ و جایز نیست پیش از آنکه ظهور کند، از دنیا برود، زیرا در این صورت جهان از حجّت خالی خواهد ماند و با توجه به این سخنان، به ناچار باید تا آخرالزمان زنده باشد.

پیروان این فرقه کُلاً بر این باورند که پس از حسن و حسین علیهما السّلام، امام، محمّد بن حنفیّه است. از یکی از کیسانیه نقل کرده­اند که پیوسته می­گفت: محمّد بن حنفیّه پس از امیرالمؤمنین علیه السّلام به امامت رسید و با این سخن امامت حسن و حسین علیهما السّلام را باطل دانسته و می­گفت: امام حسن علیه السّلام در باطن برای امامت محمّد بن حنفیه دعوت می­کرد و امام حسین علیه السّلام به اذن محمّد حنفیّه قیام به شمشیر کرد و آن دو به امامت محمّد دعوت می­کردند و دو امیر از امرای وی به شمار می­رفتند!

از برخی دیگر نیز نقل است که: محمّد بن حنفیّه - رحمۀ الله علیه - وفات یافت و امامت بعد از وی به فرزندانش منتقل شد و سپس از فرزندان او به فرزندان عباس بن عبدالمطلّب انتقال یافت؛ و نیز نقل است که برخی از آنان می­گویند: عبدالله بن محمّد زنده است و نمرده و قائم، اوست، و این روایت شاذّ است، و نیز برخی دیگر گویند: محمّد حنفیّه مرده است و پس از مرگ زنده خواهد شد و مهدی اوست

ص: 2

و زنده بودنش را انکار می­کنند که این قول هم نادر و شاذّ است. و هرآنچه بعد از فرقه اوّل از اقوال کیسانی­ها مذکور افتاد، سخنان جدیدی هستند که آن جماعت به هنگام مواجه شدن با اضطرار و به هنگام سر درگمی و دور بودنشان از حق، بر زبان آورده­اند. و اصل مشهور در مورد این مذهب همان است که از زبان جماعتی نقل کردیم که قائل به امامت ابوالقاسم محمّد حنفیّه بعد از برادرش حسن و حسین علیهما السّلام هستند و قاطعانه باور دارند که وی زنده است و قائم اوست، هرچند که دیگر از کیسانیه کسی باقی نمانده و این مذهب منقرض شده است، به طوری که امروزه کسی نیست که مدعی پیروی از این مذهب باشد. هرچه در مورد این مذهب گفته شده، روایاتی است که درستی آن­ها معلوم نیست.

از جمله کیسانی­ها، یکی ابوهاشم اسماعیل بن محمّد حمیری شاعر - رحمۀ الله علیه - است که اشعار بسیاری در مذهب کیسانیه سروده است ولی بعداً از این مذهب دست کشیده، از آن بیزاری جست و دین حق را پذیرفت، زیرا ابوعبدالله جعفر بن محمّد علیهما السّلام وی را به قبول امامت خویش دعوت نمود و برای وی روشن ساخت که باید از آن حضرت اطاعت و پیروی نماید و او نیز این دعوت را اجابت کرده و قائل به نظام امامت گردید و بدین ترتیب از گمراهی جدا گشت که در این خصوص شعر مشهوری دارد. در یکی از اشعارش درباره امامت محمّد حنفیّه و مذهب کیسانی چنین سروده است:

عبدالله بن عطاء از ابوجعفر باقر علیه السّلام آورده است که آن حضرت فرمود: من خود عمویم محمّد بن حنفیّه را به خاک سپردم و در پایان خاک قبر او را از دستانم افشاندم.

و نیز این شعر از اوست:

ص: 3

و هنگامی که به دین حق بازگشت چنین سرود: -«به نام خدا و خدا از همه بزرگتر است، به مذهب جعفری درآمدم، و یقین دارم که خداوند می­بخشد و می­آمرزد،

کثّیِرعزّۀ کیسانی بود و بر همین کیش از دنیا رفت، وی را در مذهب کیسانی این شعر است:

شیخ - عزتش پایدار باد- گفته است: من با استفاده از اختلافات موجود میان مذاهب کیسانیه، به ایشان اعتراض کرده و آنان را به طور خلاصه و اشاره به استدلال­هایشان، بی­آنکه بخواهم به تفصیل متعرض ابطال مذهب ایشان گردم، به بطلان اقوالشان راهنمایی می­کنم و کلام را در این باب به پایان می­برم، زیرا هدف من در این باب، ابطال مذاهب نادرست از طایفه امامیه نیست،

ص: 4

بلکه هدف من شناساندن این مذاهب است، لیکن نخواستم کتابم از حجّت­های دالّ بر ابطال این مذاهب خالی باشد و توفیق از خداوند است.

از جمله دلایل بطلان سخن کیسانیه درباره امامت محمّد حنفیّه - رحمۀ الله علیه - آن است که اگر وی امام معصوم واجب الاطاعه بود، لازم می­آمد که نصّ صریحی دال بر امامت وی یا دلیلی که عصمت او را اثبات کند، وجود داشته باشد؛ زیرا عصمت نه درک شدنی است و نه از ظاهر خلقت مشخص می­شود، بلکه با خبری که از سوی خدای علّام الغیوب که بر همه ضمایر آگاه است، می­رسد، ثابت می­گردد، یا با تعیین نشانه و دلیلی از جانب خدای سبحان بر وجود آن (عصمت). و از آنجا که نه از جانب رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و نه از جانب پدرش علیه السّلام یا از جانب دو برادرش علیهما السّلام نصّی بر عصمت او وارد نگشته، بطلان ادّعای کسانی که قایل به امامت وی هستند، ثابت می­گردد؛ کما اینکه عدم وجود خبری متواتر که ثابت کند از او معجزه­ای به هنگام دعوت مردم به سوی امامت خویش صادر شده باشد، دلیل دیگری بر درستی گفته ماست که او امام نیست؛ گرچه محمّد حنفیّه هرگز مدّعی امامت برای خود نبوده و از کسی نیز نخواسته که چنین باوری درباره او داشته باشد. بلکه درباره ظهور مختار و اینکه ادعا کرده بود از جانب وی دستور یافته که قیام کند و انتقام خون حسین علیه السّلام را بگیرد، و اینکه ادّعا کرده و از جانب او فرمان یافته که مردم را به امامتش دعوت کند و میزان صحّت این سخن سؤال شد و وی آن را انکار نموده و به ایشان گفت: به خدا سوگند چنین فرمانی به وی نداده­ام، امّا با هرکس که بخواهد انتقام ما را بگیرد مخالفتی ندارم و بدم نمی­آید که منتقم خون ما مختار باشد. پس سؤال کنندگان - که جمع کثیری نیز بودند و برای دریافت پاسخ همین یک سؤال، به حسب آنچه سیره نویسان آورده­اند، نزد وی رفته بودند - سخن محمّد حنفیّه را حمل بر تأیید مختار از جانب محمّد حنفیّه نموده و پس از بازگشت، اکثراً به یاری مختار شتافتند تا انتقام خون ابا عبدالله­ الحسین علیه السّلام را بگیرد، اما کمک آنها بدان جهت نبود که ابوالقاسم (محمّد حنفیّه) را به امامت پذیرفته باشند؛ و هرکس کتاب­های تاریخ را خوانده و اخبار را تتبّع کرده باشد و رفتار مختار را به دقّت پی­گیری کرده باشد، بر وی پوشیده نخواهد ماند که آنچه در این فصل بیان کردیم درست است، پس چگونه می­توان با آنچه به توصیف در آوردیم، امامت محمّد حنفیّه درست بوده باشد؟

امّا آنچه کیسانیه به عنوان دلیل بر امامت محمّد حنفیّه آورده­اند مبنی بر اینکه امیرالمؤمنین علیه السّلام در جنگ بصره به وی فرمود: «به راستی که تو فرزند منی»، ناشی از جهل در فهم معانی کلام است و بی­پروایی در حجّت آوردن و استدلال کردن.

ص: 5

زیرا نصّ بر امامت محمّد حنفیّه از ظاهر این کلام، معقول به نظر نمی­آید و از نظر فحوا و مفهوم و تأویل نیز با هیچ زبانی نمی­توان چنین معنایی را از آن استنباط نمود. و به راستی میان کسی که ادّعا کند از این عبارت معنای امامت فهمیده می­شود و کسی که بگوید از این کلام معنای نبوّت معلوم می­گردد، تفاوتی وجود ندارد، زیرا خالی بودن این جمله از این دو مفهوم و معنا، یکسان است.

پس اگر کسی از ایشان بگوید که: چون امیرالمؤمنین علیه السلام به عنوان امام به فرزندش محمّد گفت: «تو به راستی فرزند من هستی!» دلیل بر آن است که آن حضرت به یقین محمّد را در امامت به خود تشبیه کرده و با این سخن، آن­گونه که کیسانیه می­گویند، خواسته است وی را به جانشینی خود منصوب کند، در جواب به وی می­گوییم: از کجا فهمیدی که منظور از امام در تشبیه محمّد به خود، منحصراً شبیه بودن در صفت امامت بوده است و نه در صفات دیگر آن حضرت علیه السّلام؟! و از کجا تشخیص دادی که آن حضرت با این جمله، برخلاف ادّعای تو، او را شبیه خود به جهت چهره و رخسار ندانسته است؟ پس اگر بگوید این معنا متناسب با مقتضای حال نبوده و ذکری از چهره به میان نیامده تا آن حضرت بخواهد او را به جهت صورت به خود تشبیه نماید، پس چگونه می­توان کلام آن حضرت علیه السّلام را حمل بر تشبیه به جهت صورت نمود؟ خواهیم گفت: مگر در آن حال بحث امامت مطرح بوده تا امیرالمؤمنین علیه السّلام محمّد را در امامت به خود تشبیه کرده باشد؟ و این در حالی است که کلام امیرالمؤمنین علیه السّلام را معنای معقولی هست که بر هیچ منصفی پوشیده نیست و آن اینکه چون محمّد پرچم سپاه را حمل کرد و آن­قدر پایداری نمود تا اینکه سپاه بصره شکست خورد و با این کار شجاعت و صلابت و دلیری خود را که بر مردم پوشیده مانده بود، آشکار نمود و با این کار خود امیرالمؤمنین علیه السّلام را خوشحال نمود، آن حضرت خواست او را به خاطر کارش تعظیم و تکریم نموده و بستاید، لذا به وی فرمود: «به راستی که تو فرزند من هستی!» و منظور آن حضرت از این جمله آن بود که تو در شجاعت و صلابت و دلیری به خودم می­مانی! و

ص: 6

در ضرب المثل آمده است: «هرکس به پدر خود شباهت داشته باشد، ستمی بر او نرفته» و نیز گفته­اند: «از جمله نعمت­های خدای متعال بر بنده­اش، یکی آن است که پسر شبیه پدر خود باشد تا با این شباهت، صحت نسب او ثابت شود.» بنابراین مقصود و منظور امیرالمؤمنین علیه السّلام از کلام خود آن بوده که محمّد را در شجاعت به خود تشبیه نموده و بر صحّت درستی و پاکیزگی نسب وی گواهی داده و بدین ترتیب وی را ستوده باشد، بنابراین از امامت سخنی به میان نیامده تا بتوان کلام آن حضرت را حمل بر معنای امامت کرد، یا به سبب فایده­ای که مقتضی امامت باشد، آن را تأویل به امامت نمود. و اگر حال به همین منوالی باشد که بیان کردیم، شبهه کیسانیه در این باب باطل می­گردد.

سپس به ایشان گفته می­شود: امیرالمؤمنین علیه السّلام در همین روز و بعد از اینکه سخنی را که شما نقل کردید، بیان فرمود، متوجه گردید که مدحی که از محمّد کرده، موجب دل شکستگی حسن و حسین علیهما السّلام گردیده، لذا در تعقیب کلام خود فرمود: «و شما دو تا، فرزندان رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله هستید»، حال، اگر نسبت دادن محمّد به خود با گفتن جمله «به راستی که تو فرزند من هستی!» مفهوم امامت را می­رساند، نسبت دادن حسن و حسین علیهما السّلام به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله، دلیل بر آن است که ایشان بر نبوّت آن دو تصریح فرموده است!! زیرا مضاف الیه اگر در حالت اول امام باشد، در حالت دوم پیامبر صَلی الله علیهِ و آله خواهد بود. و اگر نسبت دادن دوم بر نبوّت آن دو دلالت نکند، نسبت دادن اول نیز بر امامت دلالت نخواهد کرد؛ و این معنا برای کسی که در آن تأمل کند، روشن و آشکار است.

اما استناد آنان به اینکه در جنگ بصره امیرالمؤمنین علیه السّلام پرچم را به دست وی سپرد، همان طورکه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در جنگ خیبر پرچم را به امیرالمؤمنین علیه السّلام سپرد، باطل است، زیرا این کار پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به معنای آن نیست که پس از وی جانشین اوست، زیرا اگر چنین بود، لازم می­آمد هرکس در زمان رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله حامل پرچم شد، به امامت نصب شده باشد و هر که در زمان امیرالمؤمنین علیه السّلام پرچم­دار بوده، این کار اشاره به خلافت وی داشته و این جهلی است که انسان عاقل مرتکب آن نمی­شود، ضمن اینکه این باور کیسانیه لازم می­نماید که محمّد حنفیّه، امام حسن و حسین علیهما السّلام شده باشد و طبیعتاً آن­ها از امامت برخوردار نباشند، چون آن دو علمدار نبوده­اند و محمّد بوده، و همان­طور که گفتیم، این ادّعایی است که عده قلیلی از کیسانیه قایل به آنند و اغلب پیروان این فرقه آن را باطل می­دانند، و این ادّعا با قول رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله که فرمود: «این دو فرزند من امامند، چه صلح کنند و چه جنگ» تعارض دارد و نیز مخالف اتفاقی است که بر وصیت امیرالمؤمنین علیه السّلام بر

ص: 7

امامت حسن علیه السّلام پس از خود و نیز وصیت حسن علیه السّلام به امام حسین پس از خود و قیام حسن علیه السّلام پس از پدرش به امور امامت و دعوت ایشان از مردم برای بیعت کردن مردم با وی بر امر امامت و نیز قیام حسین علیه السّلام پس از وی به وظایف امامت و بیعت مردم با وی بر این امر - نه با محمّد - تا اینکه به شهادت رسید، بی­آنکه از این قول رجوع کرده باشد. و با وجود حدیث رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله مبنی بر اینکه: «این دو فرزند من، دو سرور جوانان اهل بهشت­اند» درباره ایشان که دالّ بر عصمت آن دو بوده و ثابت می­کند که آن دو ادّعای باطل نمی­کنند.

اما در برابر استدلال کیسانیه به قول پیامبر صَلی الله علیهِ و آله که فرمود: روز و شب به پایان نمی­رسد تا اینکه خداوند متعال مردی از اهل بیت مرا برانگیزد... تا آخر حدیث برای اثبات مهدویت محمّد حنفیّه، زیدیه نیز برای اثبات اینکه قائم آل محمّد صَلی الله علیهِ و آله، محمّد بن عبدالله بن حسن بن حسن علیه السّلام است، به همین حدیث استناد می­کنند و ادّعای آن­ها ارجح­تر است از ادّعای کیسانیه، زیرا پدر محمّد بن عبدالله به «عبدالله» شهرت دارد و امیرالمؤمنین علیه السّلام «علی» نام دارد. و دلیل فرقه کیسانیه مبنی بر اینکه امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته باشد «من عبدالله هستم» از درجه اعتبار ساقط است، زیرا آن حضرت با گفتن این عبارت، تنها خواسته­اند خود را به قصد عبودیت به «الله» اضافه کرده باشند، همان­طور که همه بندگان مضاف به عبودیت به سوی «الله» تعالی هستند؛ هرچند که سخن امیرالمؤمنین علیه السّلام معنای بیشتری را نسبت به آنچه ذکر کردیم، در بردارد و نیازی نمی­بینیم آن را به عنوان حجّت بر این فرقه مطرح نموده و مکشوف نماییم، گرچه امامیه اثنا عشریه به استدلال کردن به این حدیث از همه فرقه­ها سزاوارترند، زیرا صاحب­الأمر ایشان علیه السّلام، همنام رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و کنیه وی کنیه آن حضرت است و پدرش بنده­ای است از بندگان خدا و این در حالی است که امامیه اثنا عشریه قائل به عصمت همه امامان و همه اصول آن هستند و اخبار خود را درباره امامت امامان مستند به نصوصی می­کنند که تصریح به امامت ایشان دارند. و فضایل پدران صاحب الأمر علیه السّلام و معجزات آنان و علومی را که به آن ممتاز بوده­اند، نقل می­کنند و در اثبات مذهب خود هیچ امر ضروری و بدیهی را نظیر مُردن کسی که بالضروره معلوم باشد، دفع نمی­کنند و نسبت ضلالت را به معصومی نداده و امام عدلی را تکذیب نمی­کنند؛ اما کیسانیه به خلاف آنچه مذکور افتاد گرویده­اند، از این رو تمسک آن­ها به ظاهر یک لفظ که فرقه­های دیگر نیز می­توانند به آن تمسّک جویند، از چندان اعتباری برخوردار نیست، زیرا آنچه مورد اعتماد قرار می­گیرد، حجّت و برهان است که این فرقه چیزی از این قبیل را نیاورده­اند تا توجیهی برای گرویدنشان به مذهب خود باشد.

اما اعتقاد ایشان در حیات محمّد حنفیّه به امامت وی و اینکه او قائم آل محمّد است را به طور اختصار رد کرده و بطلان آن را ثابت نمودیم. و چون بطلان امامت وی ثابت شد، قائم آل محمّد بودنش نیز باطل خواهد بود. و آنچه مزید دلیل بر این بطلان می­تواند باشد، تواتر روایات بر تصریح ابوجعفر باقر علیه السّلام بر امامت فرزندش حضرت صادق علیه السّلام و

ص: 8

نیز تصریح آن حضرت بر امامت فرزندش موسی و تصریح موسی بر علی علیهم السّلام است و نیز آشکار شدن این خبر از ایشان علیهم السّلام به بهره­مند بودنشان از علومی که دلیل بر امامت آنان است و معجزاتی که خبر از حقانیت و صدق ایشان می­دهند و با در نظر داشتن تصریح پیامبرصَلی الله علیهِ و آله بر امامت آن­ها از طریق «حدیث لوح» و آنچه عبدالله بن مسعود روایت نموده و سلمان در وصف امامان علیهم السّلام و تعداد ایشان آورده است. و تمام کسانی که نام بردیم و امامانی که از ذرّیه ایشانند و همه اهل بیت ایشان، بر مرگ ابوالقاسم محمّد حنفیّه اجماع دارند و درست نیست که اجماع ایشان را باطل بدانیم و آنچه این نظر را تأیید می­کند آن است که در حال حاضر اثری از کیسانیه نیست و کسی از پیروان این فرقه در قید حیات نمی­باشد تا با بودنشان عذر ما مقطوع گردد؛ کما اینکه در میان اهل علم نیز کسی از آنان یافت نمی­شود، بلکه حتی یک نفر از ایشان را نیز نمی­یابیم و تنها چیزی که از آنان مانده، داستان­هایی در میان مردم است و چنین مذهبی جایز نیست که بر حق بوده باشد، زیرا اگر حق بود، با منقرض شدن پیروان آن و عدم تواتر روایات بر درستی مذهبشان، حجّت خدای متعال بر ایشان باطل نمی­شد. بدین ترتیب، با آنچه در توصیف این قوم گفتیم و اینکه خدای متعال با این مذهب بر کسی احتجاج نکرده و آن­گونه که بیان کردیم، احدی را ملزم به اعتقاد به آن نفرموده، بطلان آن آشکار می­شود.

شیخ مفید - عزتش پایدار باد - گوید: فرقه امامیه همچنان قائل به نظام امامت بود تا اینکه ابوعبدالله جعفر بن محمّد صادق علیهما السّلام وفات یافت، پس فرقه­ای از ایشان گفت: ابا عبدالله زنده است، نه مرده است و نه می­میرد تا اینکه دوباره ظهور نموده، زمین را از عدل و داد پر کند، همان­طور که از پیش از ظلم و ستم پر شده باشد، چون تحقیقاً مهدی قائم اوست. و برای این اعتقاد خود به حدیثی تمسک جستند که مردی به نام «عنبسۀ بن مصعب» آن را از قول ابوعبدالله علیه السّلام روایت نمود که گفت: «اگر کسی نزد شما آمد و درباره من خبر آورد که وی مرا غسل داده، کفن کرده و به خاک سپرده است، سخن او را باور مکنید» و این فرقه «ناووسیّۀ» نامیده می­شود و علت این نامگذاری آن است که رئیس ایشان در این ادّعا، مردی از اهل بصره بود که وی را «عبدالله بن ناووس» می­نامیدند.

فرقه دیگری گفتند: ابو عبدالله علیه السّلام از دنیا رفت و بر امامت فرزندش اسماعیل بن جعفر تصریح نمود و اسماعیل پس از ایشان امام است و قائم منتظر اوست و امام صادق علیه السّلام بنا بر مصلحتی که خود از آن آگاه بود، امر او را بر مردم ملتبس نمود.

ص: 9

و فرقه­ای از ایشان گویند: اسماعیل به راستی در زمان پدرش وفات یافت لیکن قبل از وفات خود بر امامت فرزندش محمّد تصریح نمود، بنابراین پس از وی امام اوست؛ و اینان را «قرامطه» و «مبارکیّه» نامند. علّت نام­گذاری ایشان به قرامطۀ، آن است که آنان را به مردی از اهل سواد که او را «قرمطویه» می­نامیدند، نسبت می­دهند و علّت نامیدنشان به مبارکیه آن است که آنان را به مردی به نام «مبارک» که غلام آزاد شده اسماعیل بن جعفر علیه السّلام بود، نسبت می­دهند و قرامطه اخلاف مبارکیه هستند و مبارکیه اسلاف آنانند.

فرقه­ای دیگر از ایشان گوید: آنکه بر امامت محمّد بن اسماعیل تصریح نمود، نه بر اسماعیل، خودِ امام صادق علیه السّلام است و آن حضرت مکلّف به این امر بود، زیرا محمّد پس از وفات پدرش به امامت محق­تر از دیگری بود و اینکه پس از حسن و حسین علیهما السّلام امامت میان دو برادر نخواهند بود؛ و این سه فرقه را «اسماعیلیه» می­نامند. و سبب نام­گذاری ایشان بدین نام آن است که ایشان مدّعی امامت اسماعیل هستند و دلیلشان برای اثبات تصریح به امامت اسماعیل آن است که گویند: اسماعیل فرزند بزرگ­تر جعفر بود و جایز نیست که بر امامت غیر پسر ارشد تصریح گردد؛ و گفتند: مخالفان ما اتّفاق نظر دارند که ابو عبدالله صادق علیه السّلام بر امامت اسماعیل تصریح فرموده است، اما ادّعا نمودند که خدای تعالی را در امامت اسماعیل «بدا» واقع شده و ما این سخن را از ایشان نمی­پذیریم.

فرقه­ای دیگر گویند: امام صادق علیه السّلام درگذشت و پس از وی امام، محمّد بن جعفر بود و برای ادّعای خود به داستانی که خودشان آن را نقل می­کنند، استدلال می­نمایند مبنی بر اینکه امام صادق علیه السّلام در خانه­اش نشسته بود که محمّد در حالی که یک کودک خردسال بود، دوان دوان بر وی وارد گشت، اما پای او به پیراهنش گیر کرد و با صورت بر زمین افتاد، پس ابا عبدالله علیه السّلام وی را برداشته و بوسید، خاک را از چهره­اش پاک نمود و صورت وی را به سینه خود چسبانده و فرمود: از پدرم شنیدم که فرمود: اگر فرزندی شبیه به من برایت به دنیا آمد، نام مرا بر او بگذار که این پسر شبیه من و شبیه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و بر سنّت اوست. این فرقه را به واسطه نام بنیان گذارش که یحیی بن ابی السبط نامیده می­شد، «سِبطیّۀ» نامیده­اند.

ص: 10

فرقه دیگری گوید: پس از امام صادق علیه السّلام، پسرش عبدالله بن جعفر امام است و استدلال کرده­اند که وی فرزند ارشد امام صادق علیه السّلام بوده و امام صادق علیه السّلام فرموده است: امامت جز برای فرزند ارشد امام نخواهد بود! این فرقه «فطحیّۀ» نامیده می­شود زیرا پایه­گذار آن شخصی به نام عبدالله بن أفطح بوده و گفته می­شود که بدان سبب وی را «أفطح» گفته­اند که پاهایش پهن بوده­ است و گفته می­شود، سرش پهن بوده و گفته شده که عبدالله أفطح بوده است.

شیخ مفید - عزتش پایدار باد - گوید: اما فرقه «ناووسیّۀ»، با انکار وفات امام صادق علیه السّلام، یک امر بدیهی ضروری و مشهود و معلوم را انکار کرده­اند، زیرا علم ما به وفات آن حضرت، همانند آگاهی ما از وفات پدر ایشان علیه السّلام است و میان این فرقه و فرقه «غلاۀ» که منکر وفات امیرالمؤمنین علیه السّلام شدند، تفاوتی وجود ندارد، و همچنین شبیه کسانی هستند که قتل امام حسین علیه السّلام را انکار کرده و مدّعی شدند که در این مورد امر بر مردم مشتبه شده است، بنابراین هرچیزی را که این جماعت میان خود و میان آن که ما ذکر نمودیم قرار دهند، دلیل بر بطلان سخنان ایشان درباره زنده بودن امام صادق علیه السّلام است. اما روایتی که بدان استدلال کرده­اند، خبر واحد است که نه علمی از آن حاصل می­شود و نه عملی واجب می­گردد و اگر هزار نفر یا هزار هزار نفر هم آن را نقل کنند، این مجوّز را به ما نمی­دهد که با توجه به آن، یک امر ضروری و بدیهی (وفات امام صادق علیه السّلام) را که برای همه معلوم گشته و دیده شده است، دفع کنیم، هرچند که می­توانیم به ایشان (فرقه ناووسیّۀ) بگوییم: از کجا معلوم، این سخنی که امام صادق علیه السّلام هنگام رفتن به عراق بیان فرموده، بدان جهت نبوده که یاران خود را از بابت مرگ خود در آن، بر همه آسوده خاطر نگرداند و به ایشان اطمینان خاطر ندهد که به زودی از عراق باز خواهد گشت و ایشان را از پذیرش سخن یاوه­گویان که منجر به فساد خواهد شد برحذر نداشته باشد و اینکه این خبر، کاربرد مقطعی داشته و مقصود آن نبوده که به ایشان بگوید، من هرگز نخواهم مُرد و همیشه و در هر زمانی زنده خواهم بود؟ همچنین محتمل است مخاطب این سخن، جمع خاصی باشد که آن حضرت می­دانسته همگی پیش از وی از دنیا خواهند رفت و غرض وی آن بوده که بگوید: هرکس از این جماعت خاص اگر نزد شما آمد و چنین خبری را داد، شما او را باور نکنید، و این در حالی است که در بعضی سندهای این حدیث آمده است: «هرکه از شما بیاید و چنین خبری بدهد» و در برخی دیگر: «هرکه از یاران من به سوی شما بیاید و چنین خبری بدهد» و چنین حالتی اقتضا می­کند که این حدیث را از جمعی خاص نپذیریم.

وجه دیگری هم می­تواند داشته باشد و آن اینکه منظور آن حضرت، همه مردم بوده باشد به جز امامِ پس از خود، زیرا جایز نیست کسی جز امامی که جانشین وی است، عهده­دار غسل و کفن و دفن امام باشد، مگر اینکه ضرورت چیز دیگری را اقتضا کند؛ بنابراین، گویی امام صادق علیه السّلام به یاران خود اطلاع داده که پس از وفاتم منعی ندارد، امام جانشین من شخصاً عهده دار غسل و کفن و دفن من شود.

ص: 11

و چنانچه در قرآن بتوان لفظی را که به حسب ظاهر عام باشد حمل بر تخصیص کنیم و آن را به قرینه­ای که بر خصوص دلالت کند، از ظاهر عام بودنش خارج کنیم، چرا جایز نباشد که مدّعی شویم امام صادق علیه السّلام در این روایت که ظاهر عام دارد، قصد خصوص کرده است و هدف ایشان آن بوده که «هرکس غیر از امام جانشین من چنین خبری را به شما بدهد» و حال آنکه قرینه­ای نظیر مشاهده وفات ایشان در میان است. برای ابطال دلیل ایشان و بیان اینکه این حدیث بر عدم وفات آن حضرت تا آخرالزمان دلالت نمی­کند، به همین مقدار بسنده می­کنیم، هرچند می­توانیم بگوییم: همین دلیل بر بطلان مذهب ناووسیّۀ بس که در حال حاضر احدی نیست که پیرو این مذهب باشد تا آن را ترویج کند و در اصل هم جمع زیادی نبوده­اند و از میان ایشان نیز کسی را نمی­شناسم که مشهور به علم باشد و کسی کتابی هم از ایشان نخوانده است، بلکه حکایتی است که اگر صحیح هم باشد از جمع قلیلی صادر شده که کلام ایشان پیش از آنکه منتشر شود، مضمحل گردیده و همین مقدار برای ابطال این مذهب کافی است و نیازی به اطاله کلام نمی­باشد .

اما اینکه اسماعیلیه استدلال کرده­اند که اسماعیل - رحمه الله - فرزند ارشد بود و تصریح امامت باید شامل فرزند ارشد باشد، سخن درستی است، لیکن به شرط آنکه فرزند ارشد پس از وفات پدر در قید حیات باشد، و اما اینکه فرزند ارشد در حیات پدر از دنیا برود و پس از وی زنده نباشد، ادّعای آن­ها مبنی بر تصریح بر امامت وی تحقیقاً واجب نیست و اگر فرضاً هم واقع شود، دروغ خواهد بود، زیرا معنای «نص» آن است که «منصوص علیه»، جانشین امام در گذشته باشد و فعالیت­های وی را ادامه دهد، و اگر پس از رحلت امام در قید حیات نباشد، امام نیست و در این صورت، نص و تصریح بر امامت ایشان بدون شک دروغ خواهد بود، و اگر خداوند سبحان می­دانسته که وی پیش از پدرش از دنیا خواهد رفت، اما با این وجود به او دستور داده که وی را جانشین خود کند، کار عبث و بیهوده­ای صورت گرفته و چنین نصّی قطعاً دروغ خواهد بود؛ زیرا هیچ سودی بر آن مترتب نیست و نه هدف درستی با آن محقّق می­شود، بنابراین، استدلال اسماعیلیه برای اثبات امامت اسماعیل، باطل است.

اما اینکه ادّعا کرده­اند که شیعه به اجماع، وجود نص بر امامت اسماعیل را قبول دارند، قطعاً ادعای باطلی کرده­اند و سودایی فاسد در سر پرورانده­اند، زیرا هیچ یک از اصحاب ما قائل به این نیستند که امام صادق علیه السّلام بر امامت فرزندش اسماعیل تصریح کرده باشد و هیچ محدّثی حتی به عنوان حدیث شاذ آن را روایت نکرده، کما اینکه در روایات شناخته شده و مشهور نیز چنین روایتی نیامده و سبب این توّهم آن­ها این بوده که مردم در زمان حیات اسماعیل گمان می­کردند که به دلیل فرزند ارشد بودن اسماعیل، امام صادق علیه السّلام قطعاً بر امامت وی تصریح خواهند فرمود و چون اسماعیل درگذشت، این تصور و توّهم آن­ها نیز از بین رفت و دانستند که امامت به غیر اسماعیل تعلّق دارد، لیکن باطل ­گرایان، تصور اولیّه مردم را رها نکرده و آن را اصل قرار دادند و ادّعا کردند که نصّ بر امامت اسماعیل واقع شده است و این در حالی است که برای این ادّعای خود، روایت یا سندی ندارند که یکی از راویان شیعه از آن باخبر باشد

ص: 12

و چنانچه استناد آن­ها تنها متکی بر دعوی مجرّد از برهان باشد، ادعایشان باطل است .

اما روایتی که از امام صادق علیه السّلام نقل شد که فرمود: «ظاهر نشد از برای خدا امری، چنان که در باب فرزندم اسماعیل برای وی ظاهر شد» نیز نه بدان معنایی است که «بداء در امامت» دارد، و آن­ها در فهم این مورد هم به اشتباه افتاده­اند و این «بداء» را در امامت اسماعیل قرار داده­اند، زیرا معنای این حدیث همان است که از امام صادق علیه السّلام روایت گشته که فرمود: «به درستی که خدای عزّوجل، کشته شدن را بر فرزندم اسماعیل دو بار مقدّر فرمود و از خداوند درباره وی حاجت خواستم، پس برای خدا بدائی نشد، چنانکه در مورد اسماعیل برایش بداء شد» و مقصود حضرت سخنی است که درباره کشته شدن بیان فرموده بود که این کشته شدن مقدّر شده بود، امّا خداوند آن را از اسماعیل با دعای ابوعبدالله صادق علیه السّلام رفع فرمود؛ اما خداوند عزّوجل درباره امامت، موصوف به بداء نمی­شود و فقهای امامیه بر این قول اجماع دارند و در این مورد روایتی نیز از ائمّه علیهم السّلام دارند که در آن فرموده­اند: هرچه «بداء» برای خدا در چیزی واقع شود، اما نه برای نقل پیامبری از نبوّتش و نه امامی از امامتش و نه مؤمنی که خداوند از او عهد گرفته باشد که مؤمن باشد، بداء واقع نمی­شود». و اگر مسأله به گونه­ای باشد که آن را ذکر کردیم، بطلان این استدلال اسماعیلیه که آن را دلیلی بر تصریح امام صادق علیه السّلام بر امامت اسماعیل قرار داده بودند، ثابت می­شود.

اما آنکه قائل به تصریح امامت محمّد بن اسماعیل از طرف پدرش می­باشد، گرفتار تناقض­گویی و فساد رأی گردیده است، زیرا وقتی امامت اسماعیل در حیات ابوعبدالله صادق علیه السّلام به دلیل محال بودن وجود دو امام پس از پیامبر به صورت هم­زمان ثابت نگردیده باشد، ممکن نیست که امامت محمّد به اثبات برسد، زیرا در آن صورت امامت وی با تصریح کسی غیر امام خواهد بود و چنین امری از دیدگاه صحیح، فاسد است.

امّا کسی که گمان کرده امام صادق علیه السّلام بر امامت محمّد بن اسماعیل پس از وفات پدرش تصریح نموده، برای اثبات نظر خود روایتی نقل نکرده­ و هرچه گفته، از روی قیاس بر اصلی بوده که فاسد است، و آن اصل فاسد آن است که آنان معتقدند که امام صادق علیه السّلام بر امامت پسرش اسماعیل تصریح فرموده است، و بر این اساس گمان کرده­اند که عدالت حکم می­کند، چون بر امامت اسماعیل تصریح شده و وی وفات یافته، پسرش مشمول آن تصریح گردد، چون محق­ترین مردم به آن است. و از آنجا که ما بطلان قول آن­ها در مورد ادّعایشان که بر امامت اسماعیل تصریح شده را ثابت کردیم، اصلی را که کلامشان را مستند به آن کرده­اند، مبنی بر اینکه اگر ادّعای آن­ها بر وجود تصریح امام صادق علیه السّلام درباره امامت فرزندش اسماعیل ثابت شود، سخن آن­ها درباره وجوب نص بر امامت پسرش پس از وی، صحیح نمی­باشد، زیرا امامت و نصوص دو امری نیستند که همانند اموال به ارث برده شوند و اگر چنین بود،

ص: 13

تمام فرزندان امام در آن سهیم می­شدند، اما چنانچه موروثی نباشد و مختص به کسی باشد که از صفات خاصی برخوردار باشد یا کسی که مصلحت ایجاب کرده که وی امام باشد، باز هم بطلان این مذهب اثبات می­شود.

اما کسانی که مدّعی امامت محمّد بن جعفر علیه السّلام پس از پدرش شده­اند، بسیار اندک و نادر هستند. آنها زمانی، علی­رغم تعداد کم و انکارشان از طرف جماعت شیعه چنین ادّعایی را مطرح نمودند، لیکن منقرض شدند و کسی از ایشان باقی نماند که پیرو این مذهب باشد و همین مسأله خود دلیل بر بطلان سخنان ایشان است، زیرا اگر ادّعای به حقی بود، جایز نبود که خداوند پیروان آن را به کلی نابود گرداند تا آنجا که حتی یکی باقی نمانده که ادعای پیروی از این مذهب را داشته باشد، هرچند حدیثی را که آن را روایت کردند، به فرض صحّت، دلیلی بر اثبات ادّعایی که می­کردند نداشت و حال آنکه این حدیث، حدیث شناخته شده­ای نیست و محدّثی هم که نامش در کتب حدیث ذکر شده باشد، آن را روایت نکرده است و به فرض ثبوت روایت، باز هم خبر، واحد باقی خواهد ماند و اخبار آحاد موجب آن نمی­شوند که ما بر خدای عزّوجل قولی را نسبت دهیم، و اگر صحیح نیز بود، محتوای آن دلیلی بر امامت نبود، زیرا پاک کردن امام صادق علیه السّلام خاک را از صورت فرزندش، دلیل بر تصریح آن حضرت بر امامت او نیست، نه عقلاً و نه عرفاٌ و عادۀً. و همچنین است چسباندن وی به سینه­اش و نیز گفتن اینکه: «پدرم مرا خبر کرد که فرزندی برایم متولّد خواهد شد که به وی شباهت دارد»، و اینکه به وی امر نموده نام خود را برایش برگزیند، و اینکه به وی اطلاع داده که آن کودک بر سنّت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله خواهد بود و مجموع این­ها باهم نیز دلیلی بر امامت نمی­تواند باشد، نه به حسب ظاهر و نه به حسب قول و فعل و نه در تأویل آن، و اگر در این روایت دلیلی بر ادّعای آنان وجود نداشته باشد، بطلان آن آشکار می­گردد، ضمن اینکه محمّد بن جعفر، پس از پدرش شمشیر برگرفته و خروج کرد و مردم را به سوی امامت خویش دعوت نموده، خود را امیرالمؤمنین نامید! و این در حالی است که هرکس از آل ابوطالب خروج نمود، این نام را بر خود نگذاشته بود و در میان پیروان امامت اختلافی نیست که هرکس پس از امیرالمؤمنین علیه السّلام خود را به این نام بنامد، فعل منکری انجام داده است و چنین شخصی چگونه می­تواند بر سنّت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله باشد، مگر اینکه راوی این حدیث درباره وی دچار توّهم شده، یا از روی عمد دروغ گفته باشد.

به درستی که امر فرقه «فطحیّۀ» نیز روشن و فساد قول آنان، از کسی که در آن تأمّل کند، نه پنهان است و نه پوشیده؛ زیرا این جماعت ادّعا نکرده­اند که از امام صادق علیه السّلام نصّی برخلافت عبدالله در اختیار دارند، بلکه اینان این مذهب را از آن رو اختیار کرده­اند که روایت کرده­اند که آن حضرت فرموده:

ص: 14

امامت در فرزند ارشد امام می­باشد. و این حدیث جز با قید یک شرط روایت نشده و آن شرط این است که اولاد ارشد زمانی می­تواند امام شود که عیب و نقصی در او نباشد و طایفه امامیه بدان جهت بر امامت موسی کاظم علیه السّلام اتفاق کرده­اند، چون متّفق­القول هستند که عبدالله نقص در دین داشته و قائل به مذهب «مرجئه» بوده که منحصراً قائل به امامت علی بن ابی طالب علیه السّلام و عثمان بوده­اند و یک بار که عبدالله از حضور امام صادق علیه السّلام بیرون رفته بود، امام فرموده بود:«این یک مُرجیء بزرگ است». و نیز روایت کرده­اند که روزی عبدالله به حضور امام صادق علیه السّلام رسید، در حالی که آن حضرت به نقل حدیث برای یاران خود مشغول بود، و چون عبدالله را دید، سکوت فرمود تا زمانی که عبدالله از مجلس خارج گردید. پس از وی در این مورد سؤال شد، فرمود: مگر نمی­دانید که او از مرجئه است؟ و علاوه بر این، وی را علم و دانشی نبود که از عامه مردم متمایزش کند و چیزی در رابطه با حلال و حرام هم از او روایت نگردیده و در مقامی هم نبوده که فتوی صادر کند. وی پس از پدرش ادّعای امامت کرد و با چند سؤال ساده از طرف شیعیان امتحان شد، لیکن از جواب عاجز ماند و چیزی نگفت. لذا برای نشان دادن بطلان امامت وی، چه دلایلی بیشتر از آنچه ذکر کردیم لازم است تا ثابت گردد این دلایل مانع امامت چنین مردی می­شود؟ ضمن اینکه اگر دلیلی بر منع امامت وی نبود، جایز نبود که پدرش از تصریح امامت وی خودداری کند. و اگر تصریح می­فرمود، آشکار می­شد و راویان آن را نقل می­کردند. و اینکه این جماعت از اثبات وجود نصّ از طرف امام صادق علیه السّلام عاجزند، خود دلیل روشنی بر بطلان مذهب ایشان است.

شیخ مفید - عزتش پایدار باد - گوید: طایفه امامیه پس از این ماجرا همچنان بر نظام امامت باقی بودند تا اینکه موسی بن جعفر علیهما السّلام چشم از جهان پوشید و پس از وی شیعیان چندین فرقه شدند که یکی از این فرقه­ها که اکثریت را شامل می­شد، به دلیل وجود نصّ بر ایشان، قائل به امامت ابوالحسن رضا علیه السّلام گشتند و با این کار خود، بهترین راه را برگزیدند. فرقه­ای نیز قائل به ختم امامت به موسی بن جعفر علیه السّلام شدند و مدّعی گشتند که وی زنده است و او مهدی منتظر است. و فرقه دیگری مرگ آن حضرت را پذیرفتند لیکن مدّعی شدند که ایشان به زودی مبعوث خواهد شد و امام قائم منتظر اوست. فرقه «واقفه» درباره امام رضا علیه السّلام دچار اختلاف شدند؛ بعضی از آنها گفتند: کسانی که پس از امام موسی علیه السّلام جانشین وی شده­اند، خلفا و وکلا و قاضیان آن حضرت هستند و تا زمان خروج ایشان کارها را از طرف وی تمشیت می­کنند و اینان امام نیستند و هرگز هم ادّعای امامت نکرده­اند؛ و بقیه پیروان این فرقه گفتند: اینان گمراهانِ به اشتباه رفته و ظالم­اند و درباره شخص امام رضا علیه السّلام سخنی بزرگ و به گزاف رانده، وی و امامان پس از وی را که از فرزندان آن حضرت بودند، تکفیر نمودند. و فرقه دیگری که امامت حضرت رضا علیه السّلام را پذیرفته بودند، از قول حق خارج گشته و با تمسّک به سخنی

ص: 15

بسیار سخیف، منکر وفات امام موسی علیه السلام و زندانی شدن وی گشته و تصور کردند که مردم در مشاهده این امور دچار اشتباه و توّهم شده­اند و مدّعی شدند که آن حضرت زنده است و از دیده­ها پنهان گشته و مهدی اوست و پنداشتند که آن حضرت، محمّد بن بشیر، غلام بنی­اسد را جانشین خود قرار داده و با این سخن، قدم در راه غلوّ نهاده و قائل به «اتّحاد» شده و به تناسخ گراییدند.

فرقه «واقفیّه» برای اثبات درستی مذهب خود به سخنی از امام صادق علیه السّلام استناد می­کنند که هنگام متولد شدن موسی بن جعفر علیهما السّلام به زبان آورده­اند. آن حضرت بعد از تولّد موسی، بر حمیده بریریه - مادر موسی کاظم علیه السّلام - وارد گشته و فرمود: «مبارک باد تو را، مبارک باد تو را که ملک به خانه تو درآمد»! و نیز نقل است که از حضرت صادق علیه السّلام از نام قائم پرسیدند، فرمود: نامش «حدیدۀ الحلّاق» (تیغ سرتراش) است.

به این فرقه (واقفیّۀ) گفته می­شود: فرق میان شما و ناووسیّۀ که قائل به توقف بر امام صادق علیه السّلام شدند و کیسانیه که قائل به توقف بر ابوالقاسم محمّد حنفیّه شدند و مفوّظه که منکر وفات ابی عبدالله الحسین علیه السّلام و شهادت وی گشتند و سبأیّه که وفات امیرالمؤمنین علیه السّلام را انکار نموده و مدعی زنده بودن وی شدند و محمّدیه که وفات رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را نفی می­کنند و قائل به زنده بودنش هستند، چیست؟ و هر دلیلی که ایشان برای اثبات بطلان این مذاهب ارائه کنند، ما به همان دلایل، مذهب آن­ها (فرقه واقفیه) را باطل می­دانیم.

سپس به ایشان گفته می­شود: در آن حدیثی که به آن تمسّک جسته­اید، از کجا دریافتید که منظور امام صادق علیه السّلام از «ملک» در این حدیث، امامت بر همه خلایق، و حاکم کردن امر و نهی نباشد؟ و به چه دلیل فکر ­می­کنید، منظور حدیث حضرت صادق علیه السّلام از جمله­ای که به حمیده بریریه فرمود (مبارک باد تو را که ملک به خانه تو درآمد) آن است که امام موسی کاظم علیه السّلام خروج به شمشیر خواهد کرد و کارش عالم گیر خواهد شد؟ مگر نشنیده­اید کلام خدا را که می­فرماید: «فَقَدْ ءَاتَیْنَا ءَالَ إِبْرَاهِیمَ الْکِتَابَ وَ الحِْکْمَةَ وَ ءَاتَیْنَاهُم مُّلْکا عَظِیمًا»، - . نساء / 54 - {در

حقیقت، ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم، و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم.} و منظور حق تعالی از «ملک عظیم» چیزی جز مُلک دین و فرمانروایی بر جهان نیست؟! و امّا قول این فرقه: از وی درباره قائم سؤال شد، پس فرمود: نامش حدیدۀ الحلّاق است. به فرض صحیح بودن - هرچند که معروف و مشهور نیست -

ص: 16

می­گوییم: از کجا معلوم که آن حضرت نام قائم به امر امامت را نبرده باشند و اشاره­ای به قائم به شمشیر نکرده­اند؟ حال آنکه می­دانیم هر امامی پس از پدرش قائم به امر است. به راستی چه دلیلی برای گرویدنشان به این مذهب وجود دارد جز کوردلی؟ و اگر به ایشان گفته شود: چه دلیلی بر امامت ابوالحسن موسی کاظم علیه السّلام دارید؟ و دلیل شما بر تصریح پدرشان بر امامت وی چیست؟ هر جوابی که برای اثبات باورشان ارائه کنند، ما نیز همان استدلال­ها را برای اثبات امامت امام رضا علیه السّلام و ثبوت نص بر امامت ایشان از جانب پدرش، ارائه می­کنیم. و در این صورت هیچ گریزگاهی برای دفاع از باور خود نخواهد داشت.

امّا کسانی که پنداشته­اند امام رضا و امامان پس از وی علیهم السلام خلفای ابوالحسن موسی کاظم علیه السّلام هستند و خود دعوی امامت نداشته­اند، این پندار آن­ها آنقدر سست و بی­پایه است که ضرورتی برای دفع آن وجود ندارد؛ زیرا همه پیروان و غیرطرفداران این جماعت و هر که در این امر نظر کند، می­داند که ایشان ادعایی کرده و مردم را به پذیرفتن امام مورد نظر خود دعوت نموده­اند و به راستی که هیچ فرقی میان این جماعت و فرقه شاذ و نادر «کیسانیه» که ادّعا کرده­اند حسن و حسین علیهما السّلام دو خلیفه محمّد حنفیّه بوده­اند و مردم را دعوت به امامت محمّد حنفیه می­کرده­اند، نیست؛ و وضوح بطلان این سخن به حدّی است که انسان را از اطاله کلام درباره آن بی­نیاز می­کند.

امّا «بشیریّه»، به دلیل وفات ابوالحسن موسی کاظم و امامت رضا علیهما السّلام و بطلان حلول و اتّحاد و ضرورت وجود شریعت­ها و فساد غلوّ و تناسخ در مجموع و تک­تک، دلیل بر فساد مذهب ایشان است.

شیخ مفید - خداوند عزتش را پایدار کند - گوید: فرقه امامیه در مدّت حیات امام رضا علیه السّلام بر اعتقاد به اصول امامت باقی ماندند و چون آن حضرت وفات یافت و فرزند خود ابوجعفر محمّد تقی علیه السّلام را که به هنگام وفات پدرش هفت ساله بود، جانشین خود فرمود، میان ایشان اختلاف افتاد و به سه فرقه تقسیم شدند: یک فرقه همچنان بر سنت قول به امامت باقی مانده

ص: 17

و امامت ابوجعفر محمّد تقی علیه السّلام را پذیرفتند و نصّ را بر امامت او نقل کردند، و این پرطرفدارترین سه فرقه بود؛ و فرقه دیگر که قائل به امامت امام رضا علیه السّلام بودند، از این باور برگشته و عقیده واقفیّه را پذیرفتند و فرقه دیگر قائل به امامت احمد بن موسی شده و گمان بردند که امام رضا علیه السّلام وصیّت به امامت وی کرده و بدان تصریح نموده است و این دو فرقه مخالف، دلیل خود را برای عدول از اصل امامت، صغر سن ابو جعفر محمّد تقی علیه السّلام عنوان کرده و گفتند: جایز نیست که امام کودک نابالغ باشد؛ که در پاسخ آن­ها که بعد از اعتقاد به امامت رضا علیه السّلام از این باور رجوع کرده و به مذهب واقفیه در آمدند، همان پاسخی که به واقفیه داده شد، داده می­شود: به چه دلیل امامت امام رضا علیه السّلام را ثابت می­کنید تا ما هم با دلیلی مشابه آن، امامت ابو جعفر محمّد تقی علیه السّلام را برایتان ثابت کنیم و به هر دستاویزی برای طعن در نقل نصّ بر امامت محمّد تقی علیه السّلام متوسل شوند، فرقه واقفیه نیز به همان شیوه در نصّ بر امامت ابوالحسن رضا علیه السّلام طعن می­زنند و نباید این دو را از هم جدا کرد.

با آن که به اشتباه افتادن ایشان در مورد سن ابو جعفر محمّد تقی علیه السّلام فسادش آشکار است، زیرا کمال عقل برای حجّت­های خدا، با صغر سن آنان انکار نمی­شود، خدای عزّوجل گوید: «قَالُواْ کَیْفَ نُکلَِّمُ مَن کاَنَ فیِ الْمَهْدِ صَبِیًّاقَالَ إِنیّ‌ِ عَبْدُ اللَّهِ ءَاتَئنیِ‌َ الْکِتَابَ وَ جَعَلَنیِ نَبِیًّا»، - . مریم/ 40-39 - {گفتند:

«چگونه با کسی که در گهواره و کودک است سخن بگوییم؟» کودک گفت: «منم بنده خدا، به من کتاب داده و مرا پیامبر قرار داده است.} و با این آیه از سخن گفتن عیسی علیه السّلام در گهواره خبر داده است و در داستان یحیی علیه السّلام می­فرماید: «وَ ءَاتَیْنَهُ الحُْکْمَ صَبِیًّا»، - . مریم / 12 - {

و از کودکی به او نبوّت دادیم.} و جمهور شیعه و مخالفان آن­ها اجماع دارند بر اینکه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله، علی علیه السّلام را در سن کودکی دعوت به اسلام فرمود و کودکی جز وی را دعوت نفرموده است و با حسن و حسین علیهما السّلام در حالی که دو کودک بودند، به مباهله رفت و قبل و بعد از وی هرگز کسی مباهله با کودکان را ندیده است؛ و اگر وضع بدان گونه است که بیان کردیم، از مخصوص گردانیدن خداوند متعال حجّت­های خود را به شرحی که گفته آمد، پس آنچه این فرقه در مورد صغر سن امام محمّد تقی علیه السّلام بدان چنگ زده­اند، باطل می­شود؛ هرچند این فرقه اقرار به ظهور معجزات بر ائمّۀ علیهم السّلام و خرق عادت در ایشان کرده­اند، اصلی را که با آن امامت محمّد تقی علیه السّلام را انکار می­کنند، باطل می­شود. و اگر ظهور معجزه از امامان علیهم السّلام را نپذیرند، به معتزله که صدور معجزه در غیر انبیا را انکار می­کنند، پیوسته­اند

ص: 18

و کلام برادران ناصبی خود را تکرار کرده­اند و به خواست خدا همین مقدار برای رد مذهب ایشان، آن­گونه که حکایت کردیم، کافی است.

شیخ مفید - خداوند عزتش را پایدار کند - گوید: فرقه امامیه­ای که بر عقیده خود بر امامت ابوجعفر محمّد هادی علیه السّلام ثابت قدم ماندند، امامت فرزندش علی بن محمّد علیهما السّلام را نیز پس از پدرش پذیرفتند و از امام محمّد تقی علیه السّلام نصّ بر آن حضرت را نقل نمودند، مگر جمع قلیلی که از ایشان جدا گشته و قائل به امامت موسی فرزند محمّد تقی و برادر ابوالحسن علی بن محمّد علیهما السّلام شدند. امّا آن­ها زیاد بر این عقیده باقی نماندند و خیلی زود به مذهب حق بازگشت نموده و امامت علی بن محمّد علیه السّلام را پذیرفتند و امامت موسی بن محمّد را رد نموده، جملگی بر امامت ابوالحسن علی بن محمّد علیه السّلام استوار ماندند و چون علی بن محمّد علیه السّلام وفات یافت، دچار تفرقه شدند و از آن پس، جمهور شیعه قائل به امامت ابو محمّد حسن بن علی علیه السّلام گشته و نصّ امامت وی را نقل کردند و آن را ثابت کردند، و فرقه­ای دیگر از آنان (امامیه) گفتند: پس از ابوالحسن، محمّد بن علی برادر ابو محمّد امام است و گمان بردند که امام علی نقی علیه السّلام در حیات خود بر امامتش تصریح کرده است، اما این محمّد در زمان حیات پدرش وفات یافته بود، لیکن پیروان این فرقه وفات وی را نپذیرفته و گمان بردند که وی نمرده و زنده است و امام منتظر اوست! و فرقه دیگری نیز که از جمع اکثریت جدا شده بودند و عده قلیلی بودند، گفتند: پس از محمّد بن علی بن محمّد بن علی بن موسی، برادرش جعفر بن علی امام است و پنداشتند که پدرش پس از محمّد، نصّ بر امامت وی کرده است و او پس از پدرش، امام قائم است.

پس در پاسخ فرقه اول گفته می­شود: چرا گمان کردید که بعد از ابوالحسن، پسرش محمّد امام است؟ و دلیل شما بر این امر کدام است؟ پس اگر مدّعی وجود نص شدند، از آنان لفظ نص و حجّت بر صحّت آن خواسته می­شود و هرگز لفظی که به امامت وی مربوط باشد، نخواهند یافت و نیز هیچ روایت متواتری هم در اختیار ندارند که به آن استناد کنند، زیرا تعدادشان آن­قدر اندک است که به حد تواتر نمی­رسد، ضمن اینکه پیروان این فرقه به کلّی منقرض شده­اند و کسی از آنان باقی نمانده است و خودِ این، آن­گونه که مذکور افتاد، دلیل بطلان مذهب ایشان است. و در رد ادّعای آن­ها درباره زنده بودن وی، همان پاسخی به آنان داده خواهد شد که به کیسانیه و ناووسیّه و واقفیه داده شد. پس با هر چه ایشان این مذهب را باطل کنند، ما نیز به همان حجّت، این قول ایشان را باطل می­کنیم که به راستی راه نجاتی از آن ندارند.

ص: 19

امّا بنای مذهب اصحاب جعفر بر امامت محمّد استوار است و چنانچه قول به امامت محمّد به خاطر نبودن دلیل بر امامت حسن عسکری علیه السّلام رد گردد، بطلان اصحاب جعفر که قائل به امامت او شده­اند، آشکار می­گردد.

شیخ مفید - خداوند عزتش را پایدار بدارد - گوید: چون ابو محمّد حسن بن علی علیهما السّلام وفات یافت - به حسب روایت ابو محمّد حسن بن موسی رحمه الله - یاران وی به چهارده فرقه تقسیم شدند و اکثریت آن­ها قائل به امامت قائم منتظر شدند و ولادت ایشان را ثابت کردند و نصّ بر امامت وی را تصحیح کرده و گفتند: وی همنام رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و هدایت­گر مردم است و معتقد شدند که آن حضرت دو غیبت خواهد داشت که یکی طولانی­تر از دیگری است و غیبت اول از این دو غیبت کوتاه­تر است. و در این غیبت نوّاب و سفیرانی خواهد داشت و از جمعی از مشایخ افراد مورد اعتمادشان روایت کرده­اند که پدر آن حضرت یعنی امام حسن عسکری علیه السّلام وی را برای ایشان آشکار فرموده و شخص ایشان را به آنان نشان داده است. آنها به هنگام وفات پدرش، در مورد سن آن حضرت دچار اختلاف شدند، پس بسیاری از ایشان گفته­اند که سن ایشان در آن هنگام پنج سال بوده است، زیرا پدرش به سال دویست و شصت وفات یافته و تولّد حضرت قائم به سال دویست و پنجاه و پنج بوده است. و برخی از ایشان گفته اند: تولد آن حضرت به سال دویست و پنجاه و دو بوده و سن وی به هنگام وفات پدرش هشت سال بوده است؛ و گفته­اند: پدرش تا زمانی که خداوند عقل وی (حضرت قائم علیه السّلام) را به کمال نرسانیده و حکمت و فصل الخطاب را به وی نیاموخته بود و وی را به داشتن این صفات از سایر مردم متمایز نگردانیده بود، از دنیا نرفت؛ زیرا وی خاتم حجّت­ها و وصیّ اوصیا، قائم زمان و صاحب امر آن بود؛ و این فرقه در جواز این معنا، استدلال به عقل کرده­اند، زیرا محال بودن آن از بین رفته و در حیطه امکان قرار گرفته است، زیرا خداوند متعال در داستان عیسی می­فرماید: «وَ یُکَلِّمُ النَّاسَ فیِ الْمَهْدِ وَ کَهْلا»، - . آل عمران/ 46 - {و

در گهواره به اعجاز و در میانسالی به وحی با مردم سخن می‌گوید.} و در داستان یحیی می­فرماید: «وَ ءَاتَیْنَهُ الحُْکْمَ صَبِیًّا»، - . مریم / 12 - {و از کودکی به او نبوّت دادیم.} و گفته­اند: صاحب امر زنده است و نمرده و نمی­میرد، هرچند هزار سال زنده بماند تا اینکه زمین را از عدل و داد پر کند، همان­طور که از پیش از ظلم

ص: 20

و ستم پرشده باشد. و آن حضرت به هنگام ظهور جوانی قوی به مانند جوانان سی­ و چند ساله باشد و این را از جمله معجزات وی به شمار آورده­اند و این را از جمله دلایل و نشانه­های امامت وی دانسته­اند.

و یکی از فرقه­هایی که به امامت حسن عسکری علیه السّلام گرویده بود گوید: او زنده است و نمی­میرد، بلکه غایب گشته و قائم منتظَر اوست.

و فرقه­ای دیگر گوید: ابو محمّد وفات یافته و پس از مرگش زنده خواهد شد و مهدی قائم اوست و در این مورد به روایتی استناد کرده­اند که می­گوید: قائم را بدان جهت قائم نامیده­اند که پس از مرگ قیام می­کند .

فرقه­ای دیگر گوید: ابو محمّد قطعاً وفات یافته و امام پس از وی برادرش جعفر بن علی است و برای گفته خود به روایتی از امام صادق علیه السّلام استناد می­کنند که: «امام کسی است که جز به او نتوان مراجعه نمود». و گفتند: چون فرزندی از حسن که آشکار باشد را ندیدیم، ناچار شدیم قائل به امامت برادرش جعفر شویم!

فرقه­ای دیگر از معتقدان به امامت حسن عسکری علیه السّلام از پذیرش امامت وی بازگشته و گفتند: او امام نبود بلکه یک مدّعی بر باطل بود و امامت برادرش محمّد را انکار نموده، گفتند: امام، جعفر بن علی است، با نصّ پدرش بر وی، و گفتند: ما از این جهت قائل به این قول شدیم که محمّد در زمان پدرش علی نقی علیه السّلام وفات یافت و امام در زمان حیات پدرش نمی­میرد، امام حسن عسکری هم فرزندی نداشت و امام از دنیا نمی­رود مگر اینکه فرزند داشته باشد.

فرقه­ای دیگر گفتند: محمّد بن علی برادر حسن بن علی امام است و از قائل بودن به امامت حسن رجوع کردند و مدّعی شدند که محمّد زنده است و حال آنکه پیش از آن منکر چنین چیزی بودند.

فرقه دیگری گفتند: پس از حسن، امام پسر اوست که او منتَظَر است و او علی بن حسن است نه آن­گونه که قطعیّه ادّعا می­کنند که محمّد بن حسن است، لیکن بعداً اعتقاد قطعیّه را در غیبت و انتظار، حرف به حرف پذیرفتند.

ص: 21

فرقه­ای دیگر گوید: امام قائم که فرزند حسن است، هشت ماه پس از پدرش به دنیا آمد و امام منتظر اوست، و باور کسانی که را که می­گفتند آن حضرت در زمان پدرش به دنیا آمده، تکذیب نمودند.

فرقه­ای دیگر گوید: ابو محمّد بی­آنکه ظاهراً فرزندی داشته باشد وفات یافت بلکه یکی از کنیزکان وی باردار بود و امام قائم بعد از حسن، فرزندی است که در شکم مادر است و مادرش هنوز وی را به دنیا نیاورده است و این امکان هست که وی تا صدسال دیگر حامله بماند و چون زایمان کرد، ولادت وی آشکار می­گردد.

فرقه­ای دیگر گوید: بعد از وفات امام حسن علیه السّلام امامت باطل شد و برچیده شد و حجّتی از آل محمّد صَلی الله علیهِ و آله بر روی زمین باقی نماند، بلکه حجّت اخبار و روایاتی است که از امامان پیشین برجای مانده. این فرقه گمان کرده­اند که خالی بودن زمین از حجّت اگر به سبب خشم گرفتن خدا بر بندگان باشد و آن را مجازاتی برای ایشان قرار دهد، جایز است.

فرقه­ای دیگر گوید: در حقیقت محمّد بن علی برادر حسن بن علی، پس از پدرش علی امام بود و چون وی را وفات در رسید، به یکی از غلامانش که «نفیس» نام داشت و محل اعتماد و ثقه بود، وصیّت نموده و کتاب­ها و سلاح­ها را به وی داد تا آن­ها را به برادرش جعفر بدهد و آن غلام آن امانت­ها را به جعفر تسلیم نمود و بدین ترتیب که مذکور افتاد، امامت به جعفر رسید.

فرقه ای دیگر گوید: دانستیم که حسن عسکری علیه السّلام امام بود، اما چون وفات یافت امر بر ما ملتبس شد و به راستی نمی­دانیم که بعد از وی آیا جعفر امام است یا دیگری، و آنچه بر ما واجب است آن است که یقین داشته باشیم حتماً امامی وجود دارد، لیکن تا زمانی که بر ما معلوم نشود آن امام کیست، امامت کسی را نمی­پذیریم.

فرقه دیگری گوید: پس از حسن عسکری علیه السّلام فرزندش محمّد امام است و امام منتظر اوست، اما وی وفات نمود، لیکن زنده خواهد شد و قیام به شمشیر خواهد نمود و زمین را از عدل و داد پر خواهد کرد، همان­طور که از پیش از ظلم و ستم پرشده باشد.

فرقه چهاردهم آن­ها گوید: بی­شک محمّد پس از پدرش امام بود و چون وفاتش فرا رسید، برادرش جعفر بن علی بن محمّد بن علی را به امامت منصوب نمود، از این رو هم با نصّ و هم با وراثت، پس از وی، امامت از آنِ اوست، و دلیل این قول خود را وجوب عقلی

ص: 22

وجود امام دانسته­اند و با نبودن فرزند امام حسن عسکری علیه السّلام، گمان برده­اند که ادّعای فرقه امامیه اثناعشریه مبنی بر اینکه امام حسن عسکری علیه السّلام دارای فرزندی بوده است، امری باطل است.

شیخ مفید - خداوند عزتش را پایدار کند - گوید: اکنون که سال سیصد و هفتاد و سه هجری است، اثری از این فرقه­هایی که نام بردیم، نیست مگر فرقه امامیه اثناعشریه که قائل به امامت فرزند امام حسن عسکری علیه السّلام که همنام رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بوده، و یقین دارند که آن حضرت زنده است تا اینکه چنان ­که شرح دادیم، قیام به شمشیر کند. و این فرقه بزرگ­ترین فرقه­های شیعه به حسب عدد و کثرت دانشمندان، متکلّمان تیزبین، مردان صالح، عابدان فقیه، اصحاب حدیث، ادبا و شعرا می­باشند و اینان بزرگان امامیه و مورد اعتماد در دیانت­اند، لیکن دیگر فرقه­ها چنان منقرض شده­اند که هیچ­کس نمی­داند از این چهارده فرقه­ای که مذکور افتادند، احدی بر جای مانده باشد که اظهار وجود کند که پیرو یکی از این مذاهبی است که وصفشان رفت، مگر فرقه امامیه اثناعشریه؛ اما بقیه به تاریخ پیوسته­اند و چیزی از آن­ها نمانده، جز مشتی اراجیف مبنی بر وجود قومی از ایشان که صحت آن قابل اثبات نیست.

اما به فرقه­ای که قائل به زنده بودن ابو محمّد (حسن عسکری علیه السّلام) بوده­اند، گفته می­شود: چه تفاوتی میان شما و فرقه­های واقفیه و ناووسیّه وجود دارد؟ که در این صورت خواهند دید هیچ تفاوتی ندارند.

اما به فرقه­ای که گمان دارد ابو محمّد پس از وفات زنده شده و امام منتظر اوست، گفته می­شود: اگر آن­طور که باور دارید، جایز است دنیا یک روز از وجود امام خالی باشد، چرا جایز نباشد که دنیا یک­سال از وجود امام خالی باشد؟! و چه تفاوتی با این دارد که دنیا تا ابد از امام خالی باشد؟ این باور به معنای خروج از مذهب امامیه است و قائل شدن به مذهب خوارج و معتزله؛ و هرکس از شیعه قائل به این قول شود، ما نیز با همان دلایلی که برای ناصبیان آوردیم و دلیل بر اثبات وجود امامت است، پاسخ آن­ها را می­دهیم. سپس به ایشان گفته می­شود: از کجا دانستید که امام حسن عسکری علیه السّلام تاکنون زنده نشده و از این پس زنده خواهد شد؟ و بدین ترتیب با این سخن، بطلان مذهب ایشان ثابت می­شود. و اما آنچه استدلال کرده­اند به آن از اینکه از این جهت قائم را قائم نامند

ص: 23

که پس از وفات دوباره زنده می­گردد و قیام به امر امامت می­کند، ممکن است مراد از این جمله آن باشد که قائم را از این جهت قائم می­نامند که پس از مرگ یادش و غفلت امت از او، قیام به امر امامت کند، نه آنکه حقیقتاً مرده باشد و در این معنا این فرقه هیچ تفاوتی با کیسانیّه نخواهد داشت، با اینکه در روایت آمده است که قائم را از آن جهت قائم نامیده­اند که قیام به دینی می­کند که مندرس و کهنه شده باشد و حقّی را آشکار می­سازد که پنهان شده باشد، آن هم بدون هیچ تقیّه و پروایی در چیزی از امور دین. و این خود ادّعای آنان را باطل می­سازد.

اما فرقه­ای که گمان کرده­اند، جعفر بن علی پس از برادرش حسن عسکری علیه السّلام امام است، از راه حدس و گمان به این باور رسیده­اند، بی­آنکه حدیث و روایتی در این مورد به آنان رسیده باشد که بتوان در آن نگریست، و میان این قوم و کسانی که بدون هیچ دلیل و برهانی مدعی امامت برخی از آل ابوطالب پس از حسن عسکری علیه السّلام شده­اند، تفاوتی وجود ندارد. اما استدلال آن­ها به روایتی از امام صادق علیه السّلام که فرموده است: «امام کسی است که جز به او نتوان به دیگری رجوع کرد»، به ایشان گفته می­شود: از کجا پی برده­اید که به کسی جز جعفر نمی­توان رجوع کرد و ملجأ و پناه، فرزند امام حسن عسکری علیه السّلام نیست؟! آن هم با توجه به اینکه اکثر امامیّه تصریح به امامت وی کرده­اند؟ پس اگر بگویند: بر ما واجب نیست که وجود کسی را اثبات کنیم که او را ندیده­ایم، خواهیم گفت: اگر دلیلی در دست باشد که وجود وی را اثبات کند، چرا بر شما واجب نیست که وجود وی را اثبات کنید؟ با آنکه سزاوار نیست که بخواهیم امامت کسی را اثبات کنیم که نصیّ و دلیلی بر امامت وی وجود ندارد! با آنکه دیگران هم می­توانند به همین استدلال برای اثبات امامت مردی از آل ابوطالب تمسّک جسته و بگویند: چون من ملجأی جز او نیافتم که به وی رجوع کنم، قائل به امامت وی شدم.

اما برای فرقه­ای که از اعتقاد به امامت حسن عسکری علیه السّلام رجوع نموده و منکر امامت برادرش محمّد شدند، به وجود نص و تواتر بر امامت وی از جانب پدرش استدلال می­کنیم و از ایشان می­خواهیم، دلیل بر امامت علی نقی علیه السّلام را ارائه کنند و ایشان به هرچه استدلال کردند، ما هم از همان­ها برای اثبات امامت حسن عسکری علیه السّلام استفاده خواهیم کرد.

ص: 24

اما در مورد انکار امامت محمّد بن علی برادر حسن عسکری علیه السّلام از طرف آنان، باید گفت که در این مورد درست گفته­اند و ما هم در صحّت این ادّعا با آن­ها همفکر هستیم. اما استدلال آن­ها را برای رجوع از امامت حسن عسکری علیه السّلام با این تصوّر که ایشان بی­ آنکه فرزندی از خود برجای بگذارد از دنیا رفته است، بی­شک استدلالی متّکی بر توهم است، زیرا قطعاً امام حسن عسکری علیه السّلام فرزندی از خود برجای گذاشته که قائم منتظر اوست و دلایل ما بر امامت آن حضرت، از شمار بیرون است و این معنا درست نیست که اگر امامی را ندیدیم، امامتش باطل شده باشد و همچنین، اگر نشود او را به طور ملموس حس کرد و در معرض دید خواص یا عامه مردم قرار نگیرد، دلیل بر عدم وجود وی باشد.

اما فرقه دیگری که از امامت حسن عسکری علیه السّلام به امامت برادرش محمّد رجوع نموده­اند، دقیقاً وضعی مشابه فرقه قبلی را دارند و سخن در بطلان آن همانی است که در مورد فرقه قبلی بیان گردید، با این تفاوت که این فرقه مبهوت­تر از فرقه پیش است و بیشتر از آن­ها مکابره می­کنند، زیرا منکر امامت کسی شدند که پس از پدرش در قید حیات بوده و آن­قدر دانش از وی ظاهر گشته که ثابت شود که از این جهت بر همه برتری دارد، و مدّعی امامت مردی شدند که در حیات پدرش از دنیا رفته، بی­آنکه علمی از وی آشکار گردد و نه تصریحی از جانب پدر بر امامت وی وجود داشته باشد، آن هم پس از اعترافشان به مرگ وی، و به راستی که اینان بر باطلند و از درجه اعتبار ساقط!

اما فرقه­ای که با امامت فرزند حسن عسکری علیه السّلام اعتراف نموده و اقرار کرده است که امام منتظر اوست لیکن گمان کرده که او علی است و نه محمّد، اختلاف ما با ایشان در اسم است و نه در معنا، و روی سخن ما تنها با آنهاست. و شایسته آن است که از ایشان روایتی درخواست کنیم که دلیل ایشان را در گزیدن این نام توجیه کند و این در حالی است که روایات مشهور میان فرقه امامیه و دیگران، همگی دال بر آنند که حضرت قائم علیه السّلام همنام رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله است و در نام­هایی که برای پیامبرصَلی الله علیهِ و آله ذکر کرده­اند، «علی» وجود ندارد و اگر به جای علی ادّعا می­کردند که نامش «احمد» است، به حقیقت نزدیک­تر بود. و همین مقدار سخن در خصوص احتجاج بر ایشان کافی است .

اما بر فرقه­ای که گمان برده است حضرت قائم فرزند حسن عسکری علیه السّلام است و هشت ماه پس از وفات پدرش به دنیا آمده و منکر تولّد وی در حیات پدرش گردیده­اند، احتجاج می­شود که وجوب امامت به جهت خردها ثابت می­شود و هر انتقادی که به معتزله و ناصبیان وارد باشد، بر این فرقه نیز وارد است، چون جایز نیست جهان هشت ماه کامل از امام خالی باشد، زیرا در تفاوتی میان هشت ماه با هشتاد ماه وجود ندارد و در ضمن به ایشان گفته می­شود: چرا چنین تصوّری کرده­اید؟ آیا از روی عقل به این گمان افتاده­اید یا به وسیله نقل؟

ص: 25

و چنانچه بگویند از روی عقل، بی­شک سخن محالی بر زبان رانده­اند، چون امکان ندارد کسی در این معنا حکم به عقل کند؛ و اگر مدعی وجود روایت و نقل کنند، آن روایت را از ایشان درخواست می­کنیم و قطعاً هرگز روایتی در این خصوص نخواهند یافت و ایشان این سخن را جز از روی حدس و گمان نگفته­اند و این در حالی است که در کار دین، ظنّ و گمان قابل استناد نیست.

اما فرقه دیگری که تصوّر نموده امام حسن عسکری علیه السّلام در حالی وفات یافته که قائم در رحم مادر بوده و هنوز به دنیا نیامده بوده است، در این قول با فرقه پیشین در انکار تولّد حضرت قائم علیه السّلام شریک می­باشد و هر مفسده­ای که بر فرقه پیشین وارد است، بر این فرقه نیز وارد است؛ زیرا یک دوره بارداری که صدسال به درازا بکشد، پدیده­ای است که از پیش تجربه نشده و از دیگر فرقه­ها نیز روایتی در این معنا نقل نشده و اتفاق بی­نظیری است؛ و هرچند چنین کاری از جانب خدای عزّوجل مقدور است، لیکن کسی حق ندارد چنین ادّعایی را بکند مگر دلیلی بر اثبات آن بیاورد و هرکس چنین باوری را از جهت جایز الوقوع بودن بپذیرد، بی­تردید ملزم خواهد شد که وقوع هر پدیده جایز الوقوعی را قطعی الوقوع پندارد و در این صورت ممکن است احتمال دهد که آب­های روی زمین تبدیل به طلا و نقره شده­اند و همچنین درختان؛ و شاید هر کافری که در عالم است، چون به خواب رود، خدای عزّوجل او را مسخ نموده و بوزینه و سگ و خوک شوند، بی­آنکه اطلاعی از این معنا داشته باشد، و سپس وی را به حالت نخستِ انسانیت برگرداند، و شاید احتمال دهد در سرزمین­های دوردست که اطلاعی از آن­ها نداریم، زنانی وجود داشته باشند که روزی باردار می­شوند و فردای آن روز وضع حمل می­کنند! و این پندارها جملگی جز نادانی و گمراهی برای کسانی که بدون وجود دلیل و حجّت قائل به خرق عادت می­شوند، و به جایز الوقوع بودن آن­ها با قدرت خدای متعال استناد می­نمایند، نیست.

اما فرقه­ای که گمان کرده امامت پس از وفات امام حسن عسکری علیه السّلام باطل گردیده است، به دلیل اینکه عقلاً وجود امام واجب است، باورشان باطل است و نیز به دلیل قول خدای عزّوجل که می­فرماید: «یَوْمَ نَدْعُواْ کُلَّ أُنَاسِ بِإِمَامِهِمْ»، - . بنی­اسرائیل/ 71 - {یاد

کن روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم.}

ص: 26

و همچنین قول پپامبر صَلی الله علیهِ و آله که می­فرماید: «هرکس بمیرد در حالی که امام زمانش را نشناخته باشد، بر مرگ جاهلیّت مرده است.» و نیز فرمایش امیرالمؤمنین علیه السّلام: «خداوندا، به یقین که تو زمین را از حجّتی بر خلق خود، خالی نمی­گذاری، چه به صورت ظاهر و مشهور و یا ترسان و پنهان تا آنکه حجّت­ها و گواهان تو باطل نشوند.» و نیز قول پیامبر صَلی الله علیهِ و آله: «در هر نسلی از امّت من، عادلی از اهل بیت من خواهد بود که تحریف اهل غلّو و تهمت اهل باطل را از این دین برطرف می­کند.» اما استناد این فرقه به قول امام صادق علیه السّلام: «یقیناً خداوند زمین را از حجّتی خالی نمی­گذارد مگر اینکه بر اهل دنیا خشم گیرد.» و مفهوم این حدیث به دلیل قول امیرالمؤمنین علیه السّلام که پیش از این گذشت، آن است که دنیا را از حجّتی ظاهر خالی نمی­گذارد.

اما در جواب فرقه­ای که بر این باور بود که محمّد بن علی نقی علیه السّلام به همراه پدرش امام بوده­ است و وی به غلام خود «نفیس» وصیت کرده که سلاح­ها و کتاب­ها را به جعفر بدهد، گفته می­شود که آنچه درباره اسماعیلیه بیان کردیم و دلیل بر بطلان امامت اسماعیل به سبب درگذشت وی در حیات پدرش دانستیم، درباره این فرقه نیز مصداق دارد، و افزودن بر آن می­گوییم: جز امام نمی­تواند وصیّ امام شود و «نفیس» غلام محمّد امام نبود و امامت جعفر به دلیل بطلان امامت محمد نیز باطل است، زیرا همان­طور که بیان کردیم، محمّد در زمان حیات پدرش وفات نمود .

اما فرقه­ای که به امامت حسن عسکری علیه السّلام اقرار نمود و پس از وی توقف نموده و گفته­اند که باید امامی وجود داشته باشد ولی کسی را به امام عنوان معرّفی نکردند، روایات صادقه­ای که بر امامت قائم منتظر دلالت دارند، حجّت بر آنهاست و نیز وجود نصّ بر امامت ایشان از جانب پدرش می­باشد و این کتاب جای ذکر آن روایات نیست که آن­ها را به ترتیب ذکر کنیم.

اما فرقه­ای که به امامت قائم منتظر اقرار دارد و اینکه وی فرزند امام حسن عسکری علیه السّلام است و گمان کرده­اند که وی وفات یافته ولی در آینده زنده خواهد شد و قیام به شمشیر می­کند، بی­شک حجّت بر ایشان، وجوب وجود امام و زنده بودن و کمال ایشان است و اینکه بدعت­های

ص: 27

امت را بشنود و شرع را حفظ نماید و دلیل این امر آن است که فرقی میان فوت امام و نبودن او نیست.

اما فرقه­ای که اعتراف کردند ابو محمّد حسن بن علی عسکری علیه السّلام پس از پدرش امام بوده و ادّعا کرده­اند که چون وی را وفات در رسید، بر امامت برادرش جعفر بن علی تصریح نموده و استدلال آن­ها در این مورد آن بود که گمان کردند، ادّعای کسانی که مدّعی وجود نص بر امامت بر فرزند حسن عسکری علیه السّلام هستند، باطل است و این در حالی است که عقل وجود امامت را واجب می­نماید، از این رو ناچار شدند قائل به امامت جعفر شوند، لذا به ایشان گفته می­شود: چرا گمان کردید که روایت امامیه بر وجود نصّ از جانب حسن عسکری علیه السّلام بر امامت فرزندش باطل است؟ و آنچه را که انکار کردید، ممکن است حق باشد؟ آن هم به سبب قائم بودن دلالت بر وجوب امامت و مورد اعتماد بودن ناقلان روایت نصّ و وجود نشانه­ها بر صدق گفتار آن­ها و خبر دادن در زمان غیبت از اموری چند که پیش از وقوع، از آن خبر دادند و این همه نشان می­دهد که یقیناً این ناقلان روایت، از اصحاب خاصّ امام حسن عسکری علیه السّلام و سفیران و رسولان آن حضرت در میان شیعیان وی بوده­اند؛ و نیز بطلان این مذهب را بطلان امامت جعفر ثابت می­کند، به خاطر صفاتی که از آن­ها برخوردار بود و این صفات، نقیض صفاتی بودند که باید در امام باشد، نظیر: نقصان علم، کاستی معرفت، ارتکاب قبایح و سبک شمردن حقوق خدای عزّوجل در بازماندگان برادرش علیه السّلام و نیز عدم وجود نصّ بر امامت وی، به سبب آنکه هیچ ­کس نیست که وجود نصّ بر او را از جانب یکی از پدران یا بالأخص برادرش حسن عسکری علیه السّلام روایت کرده باشد. و اگر مسأله چنان است که ذکر کردیم، به یقین باورهای این فرقه نیز از درجه اعتبار ساقط خواهد بود و این در حالی است که تفاوتی میان این قوم و میان کسانی که مدّعی امامت آل ابی طالب هستند و متوّسل به استدلال­های ایشان در وجوب امامت و فساد قول امامیه شده­اند، و ادّعایشان مبنی بر وجود نصّ بر امامت فرزند حسن عسکری علیه السّلام، نیست. و حال که فرقی میان این قول نیست و بی­تردید یکی از این دو قول باطل است و به تبع آن، قول دیگر نیز در بطلان و فساد همانند قول اول است.

شیخ مفید گوید: ای یاران - که خدایتان توفیق دهد - این بود مختصری که قصد کرده بودیم آن را توضیح دهیم و ما قصد داریم این ابواب و اقوالی که درباره آن­ها مختصری گفته شد، به تفصیل و شمارش در کتابی که از این پس در این موضوع خواهیم نگاشت بیاوریم و خداوند ولیّ توفیق است و از وی طلب هدایت به سوی سبیل رشد را داریم. - . الفصول المختاره2: 104-81 -

**[ترجمه]

بیان

الغیل بالکسر و یفتح الشجر الکثیر الملتف و العجرفة جفوة فی الکلام و قال الجوهری فطحه فطحا جعله عریضا و یقال رأس مفطح أی عریض و رجل أفطح بین الفطح أی عریض الرأس‌⁽⁵⁾.

و محمد بن بشیر کان من أصحاب الکاظم علیه السلام ثم غلا و ادعی الألوهیة له علیه السلام و النبوة لنفسه من قبله و لما توفی موسی علیه السلام قال بالوقف علیه و قال إنه قائم بینهم موجود کما کان غیر أنهم محجوبون عنه و عن إدراکه و إنه هو القائم المهدی و إنه فی وقت غیبته استخلف علی الأمة محمد بن بشیر و جعله وصیه و أعطاه خاتمه و أعلمه جمیع ما تحتاج إلیه رعیته من أمر دینهم و دنیاهم و کان صاحب شعبدة و مخاریق و کانت عنده صورة قد عملها و أقامها شخصا کأنه صورة أبی الحسن علیه السلام من ثیاب الحریر قد طلاها بالأدویة⁽¹⁾و عالجها بحیل عملها فیها حتی صارت شبیهة بصورة إنسان فیریها الناس و یریهم من طریق الشعبدة أنه یکلمه و یناجیه و کانت عنده أشیاء عجیبة من صنوف الشعبدة فهلک بها جماعة حتی رفع خبره إلی بعض الخلفاء و تقرب إلیه بمثل ذلک ثم قتل و تبرأ الله موسی علیه السلام و لعنه و دعا علیه و قال أذاقه الله حر الحدید و قتله أخبث ما یکون من قتله فاستجیب دعاؤه علیه السلام و سیأتی أحواله فی المجلد الحادی عشر.

و الحسن بن موسی هو الخشاب النوبختی من أعاظم متکلمی الإمامیة و عد النجاشی‌⁽²⁾و غیره من کتبه کتاب فرق الشیعة و کتاب الرد علی فرق الشیعة ما خلا الإمامیة و کتاب الرد علی المنجمین و حجج طبیعیة مستخرجة من کتب أرسطاطالیس فی الرد علی من زعم أن الفلک حی ناطق.

أقول: إنما أوردنا هذه الجملة من کلام الشیخ لیطلع الناظر فی کتابنا علی المذاهب النادرة فی الإمامة و أما الزیدیة فمذاهبهم مشهورة و الدلائل علی إبطالها فی الکتب مسطورة و ما أوردنا من الأخبار فی النصوص کاف فی إبطالها و جملة القول فی مذاهبهم أنهم ثلاث فرق.

**[ترجمه]«الغیل» با کسر و فتح غین: درختان بسیار و درهم پیچیده. «العجرفۀ»: بیهوده­گویی و جوهری گوید: «فطحه فطحاً»: آن را پهن کرد، و گفته می­شود: «رأس مفطّح» یعنی پَهن و عریض، و «رِجل افطح» یعنی پهن بودن آن (پا) یعنی اینکه سر آن پهن است. - . صحاح اللغۀ 1: 392 -

ص: 28

و محمّد بن بشیر از یاران امام موسی کاظم علیه السّلام بود اما بعداً به غلوّ گرایید و ادّعای خدایی برای امام موسی کاظم علیه السّلام و نبوّت برای خود از جانب آن حضرت نمود! و چون امام موسی علیه السّلام وفات یافت، قائل به توّقف بر ایشان گردیده و گفت: او هم­چنان در میان آنان قائم و کماکان موجود است، با این تفاوت که مردم از دیدن و نیز از درک او محجوب­اند و قائم مهدی اوست و آن حضرت در زمان غیبت، محمّد بن بشیر را جانشین خود در میان اُمّت قرار داده و وی را وصیّ خویش گردانیده و خاتم (مُهر) خود را به وی داده است و او را از آنچه رعیّت وی از کار دین و دنیایشان بدان نیازمند باشند، آگاه گردانیده است؛ وی اهل شعبده کاری و انجام کارهای تردستی ماهرانه بود. او یک نقاشی شبیه موسی کاظم علیه السّلام کشیده بود. این نقاشی را بر روی پارچه­ای ابریشمی کشیده بود و روی آن را چنان با دواهایی پوشانده و با ترفندهایی ساخته بود که شبیه قیافه یک انسان به نظر می­آمد، پس آن را به مردم نشان داده و از طریق شعبده چنان وانمود می­کرد که امام موسی علیه السّلام سخن می­گوید و با وی نجوا می­کند. او انواع عجیبی از اقسام شعبده بازی را می­دانست، پس به وسیله این کارها عده­ای را به هلاکت افکند تا اینکه خبر وی به یکی از خلفا رسید و با شعبده بازی به وی نزدیک شد، سپس به قتل رسید. امام موسی کاظم علیه السّلام نزد خدا از وی تبرّی جسته، او را نفرین کرده و فرمود: خداوند داغی آهن را به وی بچشاند و به بدترین شکل او را بکشد، پس خداوند دعای وی را مستجاب نمود و خبر وی در جلد یازدهم خواهد آمد.

و حسن بن موسی، همان خشّاب نوبختی است که از بزرگان متکلّمین امامیه است، و نجاشی و دیگران کتاب­های «فرق الشیعۀ»، «الرّد علی فرق الشیعۀ ما خلا الإمامیّه»، «الرّد علی المنجمین» و «حجج طبیعیۀ» که استخراج شده از کتاب­های ارسطاطالیس در رد کسانی است که پنداشته­اند فلک زنده و ناطق است را از جمله تألیفات وی برشمرده است.

مؤلف: اینکه این مجموعه از کلام شیخ مفید را در اینجا آورده­ایم برای آن است که خواننده کتاب ما با مذاهب نادر در میان امامیه آشنا گردد. اما فرقه زیدیه، مذهبشان شناخته شده و معروف بوده و دلایل بر ابطال آن در کتاب­ها مذکور است و آن مقداری از اخبار که نقل کردیم، برای اثبات باطل بودن آن کفایت می­کند و مخلص کلام در مذهب ایشان آن است که ایشان سه فرقه هستند:

**[ترجمه]

1.

الجارودیة و هم أصحاب أبی الجارود زیاد بن المنذر قالوا بالنص من النبی صلی الله علیه و آله فی الإمامة علی أمیر المؤمنین علیه السلام وصفا لا تسمیة و الصحابة کفروا بمخالفته و ترکهم

الاقتداء به بعد النبی صلی الله علیه و آله و الإمامة بعد الحسن و الحسین علیهما السلام سوی فی أولادهما فمن خرج منهم بالسیف و هو عالم شجاع فهو إمام و اختلفوا فی الإمام المنتظر أ هو محمد بن عبد الله بن الحسن الذی قتل فی المدینة أیام المنصور فذهب طائفة منهم إلی ذلک و زعموا أنه لم یقتل أو هو محمد بن القاسم بن علی بن الحسین علیهما السلام صاحب طالقان الذی حبسه المعتصم حتی مات فذهب طائفة أخری إلیه و أنکروا موته أو هو یحیی بن عمر صاحب الکوفة من أحفاد زید بن علی دعا الناس إلی نفسه و اجتمع علیه خلق کثیر و قتل فی أیام المستعین بالله فذهب إلیه طائفة ثالثة و أنکروا قتله.

**[ترجمه]جارودیه: که پیروان ابوجارود زیاد بن منذر هستند. این فرقه معتقدند که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله وصفاً بر امامت امیرالمؤمنین علی علیه السّلام تصریح فرموده نه اسماً، و صحابه با مخالفت با وی و ترک اقتدا به وی پس از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله کافر شده­اند و

ص: 29

امامت بعد از حسن و حسین علیهما السّلام در میان فرزندان ایشان علی­السویّه است. پس هرکدام از ایشان که عالمانه و شجاعانه قیام به شمشیر کند، امام اوست. و در مورد امام منتظر دچار اختلاف شدند که آیا وی محمّد بن عبدالله بن حسن است که در خلافت منصور عباسی در مدینه کشته شده است، و گروهی بر همین باور شدند، و طایفه­ای از ایشان پنداشته­اند که وی کشته نشده است یا اینکه او محمّد بن قاسم بن علی بن حسین علیه السّلام صاحب طالقان است که معتصم عباسی وی را زندانی نمود تا اینکه در زندان درگذشت، و گروهی وی را امام منتظر دانسته و منکر مرگش شدند؛ یا اینکه وی یحیی بن عمر کوفی از نوادگان زید بن علی است که مردم را به امامت خود دعوت کرد و جمع کثیری گرد او فراهم آمدند و در خلافت المستعین بالله عباسی کشته شد، و گروه سومی قائل شدند به اینکه وی امام منتظر است و منکر کشته شدنش گشتند.

**[ترجمه]

2.

و الفرقة الثانیة السلیمانیة من أتباع سلیمان بن حریز قالوا الإمامة شوری فیما بین الخلق و إنما ینعقد برجلین من خیار المسلمین و تصح إمامة المفضول مع وجود الأفضل و أبو بکر و عمر إمامان و إن أخطأت الأمة فی البیعة لهما مع وجود علی علیه السلام لکنه خطأ لم ینته إلی درجة الفسق و کفروا عثمان و طلحة و عائشة.

**[ترجمه]فرقه سلیمانیه: از پیروان سلیمان بن حریز بوده و گویند: امامت منصبی است که از طریق شورا و منحصراً با گزینش دو تن از بهترین مسلمانان از میان مردم برگزیده می­شود؛ و امامت مفضول با وجود افضل را صحیح می­دانند و ابوبکر و عمر را دو امام می­دانند، هرچند که امّت با وجود علی علیه السّلام در بیعت کردن با آن دو دچار اشتباه شدند، اما این اشتباه آن­قدر بزرگ نیست که به درجه فسق برسد و عثمان و طلحه و عایشه را تکفیر نمودند.

**[ترجمه]

3.

و الفرقة الثالثة البتریة و هم وافقوا السلیمانیة إلا أنهم توقفوا فی عثمان هذا ما ذکره شارح المواقف فی تحریر مذاهبهم و رأیت فی شرح الأصول للناصر للحق الحسن بن علی بن الحسن بن علی بن عمر بن علی بن الحسین علیه السلام.

اعلم أن أول الأئمة بعد النبی صلی الله علیه و آله عندنا علی بن أبی طالب علیه السلام ثم ابنه الحسن علیه السلام ثم أخوه الحسین علیه السلام ثم علی بن الحسین علیهما السلام ثم ابنه زید بن علی ثم محمد بن عبد الله بن الحسن ثم أخوه إبراهیم ثم الحسین بن علی صاحب الفخ ثم یحیی بن عبد الله بن الحسن ثم محمد بن إسماعیل بن إبراهیم بن الحسن ثم القاسم بن إبراهیم بن إسماعیل بن إبراهیم بن الحسن ثم الحسن بن علی بن الحسن بن علی بن عمر بن علی بن الحسین ثم یحیی بن الحسین بن القاسم بن إبراهیم بن إسماعیل بن الحسن ثم محمد بن یحیی بن الحسین ثم أحمد بن یحیی بن الحسین ثم محمد بن الحسن بن القاسم بن الحسن بن علی بن عبد الرحمن بن القاسم بن الحسن بن زید بن الحسن ثم ابنه الحسن ثم أخوه علی بن محمد ثم أحمد بن الحسین بن هارون من أولاد زید بن الحسن ثم أخوه یحیی ثم سائر أهل البیت الذین دعوا إلی الحق.

و هذا الکتاب من تصانیف الجارودیة و البتریة یسمون بالصالحیة أیضا لأن من رؤسائهم الحسن بن صالح قَالَ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ حَدَّثَنِی سَعْدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْکَشِّیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَیْلٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَعْدٍ الْجَلَّابِ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَوْ أَنَّ الْبُتْرِیَّةَ صَفٌّ وَاحِدٌ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ إِلَی الْمَغْرِبِ مَا أَعَزَّ اللَّهُ بِهِمْ دِیناً.

ثم قال الکشی و البتریة هم أصحاب کثیر النواء و الحسن بن صالح بن حی‌⁽²⁾و سالم بن أبی حفصة و الحکم بن عتیبة و سلمة بن کهیل و أبی المقدام ثابت الحداد و هم الذین دعوا إلی ولایة علی علیه السلام ثم خلطوها بولایة أبی بکر و عمر و یثبتون لهما إمامتهما و یبغضون عثمان و طلحة و الزبیر و عائشة و یرون الخروج مع بطون ولد علی بن أبی طالب علیه السلام و یذهبون فی ذلک إلی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و یثبتون لکل من خرج من ولد علی علیه السلام عند خروجه الإمامة⁽³⁾.

ثُمَّ رُوِیَ عَنْ سَعِیدِ⁽⁴⁾بْنِ جَنَاحٍ الْکَشِّیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ الْعَمِّیِ‌⁽⁵⁾عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ الرَّوَّاسِیِ‌⁽⁶⁾عَنْ سَدِیرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ مَعِی سَلَمَةُ بْنُ کُهَیْلٍ وَ أَبُو الْمِقْدَامِ ثَابِتٌ الْحَدَّادُ وَ سَالِمُ بْنُ أَبِی حَفْصَةَ وَ کَثِیرٌ النَّوَّاءُ وَ جَمَاعَةٌ مَعَهُمْ وَ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ أَخُوهُ زَیْدُ بْنُ عَلِیٍّ فَقَالُوا لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام نَتَوَلَّی عَلِیّاً وَ حَسَناً وَ حُسَیْناً وَ نَتَبَرَّأُ مِنْ أَعْدَائِهِمْ قَالَ نَعَمْ قَالُوا نَتَوَلَّی أَبَا بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ نَتَبَرَّأُ مِنْ أَعْدَائِهِمْ قَالَ فَالْتَفَتَ إِلَیْهِمْ زَیْدُ بْنُ عَلِیٍّ وَ قَالَ لَهُمْ أَ تَتَبَرَّءُونَ مِنْ فَاطِمَةَ بَتَرْتُمْ أَمْرَنَا بَتَرَکُمُ اللَّهُ فَیَوْمَئِذٍ سُمُّوا الْبُتْرِیَّةَ⁽⁷⁾.

و قال عند ذکر أبی الجارود زیاد بن المنذر الأعمی السرحوب حکی أن أبا الجارود سمی سرحوبا و تنسب إلیه السرحوبیة من الزیدیة و سماه بذلک أبو جعفر علیه السلام و ذکر أن سرحوبا اسم شیطان أعمی یسکن البحر و کان أبو الجارود مکفوفا أعمی أعمی القلب

رَوَی إِسْحَاقُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ مُوسَی بْنِ بَشَّارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ⁽¹⁾قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَمَرَّتْ بِنَا جَارِیَةٌ مَعَهَا قُمْقُمٌ‌⁽²⁾فَقَلَبَتْهُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنْ کَانَ قَلَبَ‌⁽³⁾قَلْبَ أَبِی الْجَارُودِ کَمَا قَلَبَتْ هَذِهِ الْجَارِیَةُ هَذَا الْقُمْقُمَ فَمَا ذَنْبِی.

وَ رَوَی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ قَالَ قَالَ‌⁽⁴⁾أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا فَعَلَ أَبُو الْجَارُودِ أَمَا إِنَّهُ لَا یَمُوتُ إِلَّا تَائِهاً.

وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْکُوفِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: ذَکَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَثِیرَ النَّوَّاءِ وَ سَالِمَ بْنَ أَبِی حَفْصَةَ وَ أَبَا الْجَارُودِ فَقَالَ کَذَّابُونَ مُکَذِّبُونَ کُفَّارٌ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ کَذَّابُونَ قَدْ عَرَفْتُهُمْ فَمَا مُکَذِّبُونَ‌⁽⁵⁾فَقَالَ کَذَّابُونَ یَأْتُونَنَا فَیُخْبِرُونَنَا أَنَّهُمْ یُصَدِّقُونَّا⁽⁶⁾لَیْسَ کَذَلِکَ فَیَسْمَعُونَ‌⁽⁷⁾حَدِیثَنَا فَیُکَذِّبُونَ بِهِ.

وَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْبَرَاثِیُّ وَ عُثْمَانُ بْنُ حَامِدٍ الْکَشْیَانُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُزَخْرَفِ عَنْ أَبِی سُلَیْمَانَ الْحَمَّادِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام

یَقُولُ لِأَبِی الْجَارُودِ بِمِنًی فِی فُسْطَاطِهِ‌⁽¹⁾یَا أَبَا الْجَارُودِ کَانَ وَ اللَّهِ أَبِی إِمَامَ أَهْلِ الْأَرْضِ حَیْثُ مَاتَ لَا یَجْهَلُهُ إِلَّا ضَالٌّ ثُمَّ رَأَیْتُهُ فِی الْعَامِ الْمُقْبِلِ قَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِکَ قَالَ فَلَقِیتُ أَبَا الْجَارُودِ بَعْدَ ذَلِکَ بِالْکُوفَةِ فَقُلْتُ لَهُ أَ لَیْسَ قَدْ سَمِعْتَ مَا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مَرَّتَیْنِ قَالَ إِنَّمَا یَعْنِی أَبَاهُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام ⁽²⁾.

و قال فی عمر بن ریاح قیل إنه کان أولا یقول بإمامة أبی جعفر علیه السلام ثم إنه فارق هذا القول و خالف أصحابه مع عدة یسیرة تابعوه علی ضلالته فإنه زعم أنه سأل أبا جعفر علیه السلام عن مسألة فأجابه فیها بجواب‌⁽³⁾ثم عاد إلیه فی عام آخر و زعم أنه سأله

عن تلک المسألة بعینها فأجابه فیها بخلاف الجواب الأول فقال لأبی جعفر علیه السلام هذا بخلاف ما أجبتنی فی هذه المسألة عامک الماضی فذکر له‌⁽⁴⁾أن جوابنا خرج علی وجه التقیة فشک فی أمره و إمامته فلقی رجلا من أصحاب أبی جعفر علیه السلام یقال له محمد بن قیس فقال إنی سألت أبا جعفر علیه السلام عن مسألة فأجابنی فیها بجواب ثم سألته‌⁽⁵⁾عنها فی عام آخر فأجابنی فیها بخلاف الجواب الأول فقلت له لم فعلت ذلک قال فعلته للتقیة و قد علم الله أننی ما سألته إلا و إننی‌⁽⁶⁾صحیح العزم علی التدین بما یفتینی به‌⁽⁷⁾و قبوله و العمل به و لا وجه لاتقائه إیای و هذا حاله فقال له محمد بن قیس فلعله حضرک من اتقاه فقال ما حضر مجلسه فی واحد من المجالس غیری و لکن کان جواباه جمیعا علی وجه التجنب‌⁽⁸⁾و لم یحفظ ما أجاب فیه فی العام الماضی فیجیب بمثله فرجع عن إمامته و قال لا یکون إمام یفتی بالباطل علی شی‌ء من الوجوه و لا فی حال من الأحوال و لا یکون إمام یفتی بالتقیة من غیر ما یجب عند الله و لا هو

یرخی ستره‌⁽¹⁾و لا یغلق بابه و لا یسع الإمام إلا الخروج و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فمال إلی سنته بقول البتریة و مال معه نفر یسیر⁽²⁾.

أقول: لا اعتماد علی نقل هذا الضال المبتدع فی دینه و علی تقدیر صحته لعله اتقی ممن علم أنه بعد خروجه سیذکره عنده و أما الدلائل علی وجوب التقیة فسنذکرها فی محلها ثم روی الکشی أیضا عن حمدویه عن ابن یزید عن محمد بن عمر عن ابن عذافر عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الصَّدَقَةِ عَلَی النَّاصِبِ وَ عَلَی الزَّیْدِیَّةِ فَقَالَ لَا تَصَدَّقْ عَلَیْهِمْ بِشَیْ‌ءٍ وَ لَا تُسْقِهِمْ مِنَ الْمَاءِ إِنِ اسْتَطَعْتَ وَ قَالَ لِی الزَّیْدِیَّةُ هُمُ النُّصَّابُ.

و روی عن محمد بن الحسن عن أبی علی الفارسی قال حکی منصور عن الصادق علی بن محمد بن الرضا علیه السلام أن الزیدیة و الواقفة و النصاب بمنزلة عنده سواء

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ قَالَ: سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الرِّضَا علیه السلام عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ⁽³⁾قَالَ نَزَلَتْ فِی النُّصَّابِ وَ الزَّیْدِیَّةُ وَ الْوَاقِفَةُ مِنَ النُّصَّابِ‌⁽⁴⁾.

أقول: کتب أخبارنا مشحونة بالأخبار الدالة علی کفر الزیدیة و أمثالهم من الفطحیة و الواقفة و غیرهم من الفرق المضلة المبتدعة و سیأتی الرد علیهم فی أبواب أحوال الأئمة علیهم السلام و ما ذکرناه فی تضاعیف کتابنا من الأخبار و البراهین الدالة علی عدد الأئمة و عصمتهم و سائر صفاتهم کافیة فی الرد علیهم و إبطال مذاهبهم السخیفة الضعیفة وَ اللَّهُ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ.

**[ترجمه]بتریّه: اینان موافق سلیمانیه بودند لیکن در مورد عثمان با آنان اختلاف داشتند و این مطلب را شارح «المواقف» در شرح دیدگاه­های ایشان ذکر نموده است. و در «شرح الأصول» ناصر للحق حسن بن علی بن حسن بن علی بن عمر بن علی بن حسین علیه السّلام چنین خواندم:

بدان که نخستین امام پس از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نزد ما علی بن ابی طالب علیه السّلام است، سپس فرزندش حسن علیه السّلام، سپس برادرش حسین علیه السّلام، سپس علی بن حسین علیه السّلام، سپس فرزندش زید بن علی، سپس محمّد بن عبدالله بن حسن، سپس برادرش ابراهیم، سپس حسین بن علی صاحب الفخّ، سپس یحیی بن عبدالله بن حسن، سپس محمّد بن اسماعیل بن ابراهیم بن حسن، سپس قاسم بن ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم بن حسن، سپس حسن بن علی بن حسن بن علی بن عمر بن علی بن حسین، سپس یحیی بن حسین بن قاسم بن ابراهیم بن اسماعیل بن حسن، سپس محمّد بن یحیی بن حسین، سپس احمد بن یحیی بن حسین، سپس محمّد بن حسن بن قاسم بن حسن بن علی بن عبدالرحمان بن قاسم بن حسن بن زید بن حسن، سپس فرزندش حسن، سپس برادرش علی بن محمّد، سپس احمد بن حسین بن هارون از فرزندان زید بن حسن، سپس برادرش یحیی، سپس سایر اهل بیت که دعوت به حق نمودند.

ص: 30

و این کتاب از تصانیف جارودیه است، و بتریه، «صالحی» نیز نامیده می­شوند چون حسن بن صالح یکی از بزرگان ایشان است. کشّی در رجال خود با سندی از امام صادق علیه السّلام آورده است: اگر بتریّه از مشرق تا مغرب صف واحدی را تشکیل دهند، خداوند دینی را به وسیله آنان عزّت نخواهد داد. سپس کشّی گوید: بتریّه یاران کثیر النوا، حسن بن صالح بن حی، سالم بن ابی حفصه، حکم بن عتیبه، سلمۀ بن کهیل و ابو مقدام ثابت الحّداد بوده­اند و اینان کسانی هستند که دعوت به ولایت علی علیه السّلام نمودند سپس آن را با ولایت ابوبکر و عمر در آمیختند و قائل به امامت آن دو نیز هستند و با عثمان، طلحه، زبیر و عایشه دشمنی می­ورزند و قائل به خروج به همراه فرزندان علی بن ابی طالب علیه السّلام هستند و این کار را مصداق امر به معروف و نهی از منکر می­دانند و امامت هریک از فرزندان علی علیه السّلام را که قیام به شمشیر کنند، ثابت شده می­دانند. - . رجال کشّی : 152 -

سپس از سدیر روایت کرده که گفت: به همراه سلمۀ بن کهیل ابوالمقدام ثابت حدّاد، سالم بن ابی حفصه، کثیرالنوا و جمعی از همراهان ایشان در حالی بر امام باقر علیه السّلام وارد گشتیم که برادرش زید بن علی نزد وی بود، پس به امام باقر علیه السّلام عرض کردند: ما ولایت علی، حسن و حسین را می­پذیریم و از دشمنان آنان بیزاری می­جوییم. فرمود: آری (صحیح)! عرض کردند: ولایت ابوبکر و عمر را می­پذیریم و از دشمنان آنان بیزاری می­جوییم. راوی گوید: پس زید بن علی رو به ایشان کرد. و گفت: آیا از فاطمه بیزاری می­جویید؟! امر ما را مقطوع ساختید، خدا نسل­تان را قطع کند. و از آن روز ایشان را «بتریّۀ» نامیدند. - . رجال کشّی: 154 -

ص: 31

و گوید: به هنگام نام بردن از ابوالحارود زیاد بن منذر نابینای سرحوب گوید: نقل است که ابوالجارود را «سرحوب» نامیده­اند و «سرحوبیّۀ» که فرقه­ای از زیدیه هستند به او منسوب می­شوند و امام باقر علیه السّلام این نام را بر وی گذاشت و گفته است که سرحوب نام شیطان کوری است که در دریا سکونت دارد، و ابوالجارود نیز کورچشم و کوردل بود.

اسحاق بن محمّد بصری از محمّد بن جمهور از موسی بن بشّار از ابوبصیر روایت کرده که گفت: در محضر امام صادق علیه السّلام بودیم که کنیزکی در حالی بر ما گذشت که دیگی مسی به همراه داشت و آن دیگ را برگرداند و وارونه کرد. پس امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر خدای عزّوجل قلب ابوجارود را وارونه ساخته، همان­طور که این کنیزک دیگ را وارونه ساخت، گناه من چیست؟!

علی بن محمّد با سندی از ابواسامه روایت کرده که امام صادق علیه السّلام فرمود: ابوجارود به خاطر کاری که کرده، جز با سرگردانی و گمراهی نمی­میرد.

ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السّلام از کثیرالنوا، سالم بن ابی حفصه و ابوالجارود یاد کرده و فرمود: آن­ها دروغگویان تکذیب کننده و کافرند که لعنت خدا بر آنان باد! عرض کردم: قربانت گردم، دروغگو بودنشان را دانستم، «تکذیب­کنندگان» برای چیست؟ فرمود: دروغگویند چون نزد ما می­آیند و به ما می­گویند که تصدیقمان می­کنند در حالی که چنین نیست، سپس حدیث ما را می­شنوند و آن را تکذیب می­کنند.

ابوسلیمان حمّاد گوید: شنیدم امام صادق علیه السّلام

ص: 32

در خیمه خود در منی به ابوجارود می­فرمود: ای ابوجارود، به خدا سوگند، پدرم امام مردمان روی زمین بود تا اینکه از دنیا رفت و جز کسی که گمراه شده باشد امامت وی را نادیده نمی­گیرد. و دیدم که در سال بعد نیز همین سخن را به وی فرمود. - گوید: - بعد از این ماجرا ابوالجارود را در کوفه ملاقات کرده و به وی گفتم:آیا سخنی را که امام صادق علیه السّلام دو بار برایتان گفت نشنیدی؟ گفت: منظور وی کسی جز پدرش علی بن ابی طالب علیه السّلام نبود. - . رجال کشّی: 150 -

و درباره عمر بن ریاح گوید: گفته­اند که وی ابتدا قائل به امامت محمّد باقر علیه السّلام بود، سپس از عقیده خود برگشت و به همراه تعدادی اندک که در گمراهی از وی پیروی کرده بودند، به مخالفت با یاران آن حضرت برخاست. وی می­پنداشت که از امام باقر علیه السّلام سؤالی را پرسیده و پاسخی دریافت نموده و چون بار دیگر همان سؤال را از وی نموده، پاسخی مخالف پاسخ اول دریافت کرده است. از این رو به امام باقر علیه السّلام گفت: این پاسخ خلاف پاسخی است که سال گذشته به من دادی! امام به وی فرمود که آن پاسخ از باب تقیّه بوده است؛ از این رو عمر بن ریاح درباره کار آن حضرت و امامتش دچار تردید گشت. سپس با مردی از یاران امام باقر علیه السّلام به نام محمّد بن قیس ملاقات نموده و به وی گفت: من از ابو جعفر علیه السّلام مسأله­ای پرسیدم و او پاسخی به من داد و همان سؤال را در سال بعد از وی پرسیدم که پاسخ او در تعارض با پاسخ اول بود، لذا از وی پرسیدم: چرا چنین کردی؟ فرمود: از روی تقیّه چنین پاسخ دادم، و این در حالی بود که خدا می­داند جز با اراده­ای درست بر اینکه فتوای ایشان را به کار ببندم، از وی سؤال نکرده بودم، و دلیلی نداشت که از من تقیّه کند، و حال وی چنین است. پس محمّد بن قیس به وی گفت: شاید کسی در آن مجلس بوده که امام از وی تقیّه کرده باشد؟ گفت: جز من کسی دیگر در آن مجلس حضور نداشت، اما هر دو پاسخ او از باب تجنّب [احتیاط و تقیه] بود، و پاسخ سال گذشته را به خاطر نداشت تا به همان صورت پاسخم گوید! از این رو از پذیرش امامت وی برگشته و گفت: امام هیچ­ وقت و در هیچ حالب حال بر چیزی فتوای به باطل نمی­دهد و کسی که در غیر مواردی که خداوند واجب کرده با تقیّه فتوا دهد، امام نیست و امام میان خود و پیروان پرده نمی­کشد

ص: 33

و در خانه­اش را به روی آنان نمی­بندد و امام را کاری جز خروج و امر به معروف و نهی از منکر نیست. لذا به قول «بتریّۀ» به سنّت خود برگشت و عده اندکی نیز با وی همراه شدند. - . رجال کشّی: 155- 154 -

مؤلف: اعتمادی بر گفته­های این شخص گمراه بدعت­گذار در دین خود نیست؛ و اگر فرض را هم بر صحّت سخن وی بگذاریم، شاید سبب تقیّه آن حضرت، کسی باشد که می­دانسته عمر بن ریاح پس از بیرون رفتن از آن مجلس، نزد وی خواهد رفت و ماجرا را برایش نقل خواهد نمود. اما دلایل وجوب تقیّه را در جای خود بیان خواهیم نمود.

سپس کشّی با سندی از عمر بن یزید آورده است که گفت: از امام صادق علیه السّلام درباره صدقه دادن به ناصبی و زیدی پرسیدم، فرمود: نه چیزی به ایشان صدقه بده و نه حتی الامکان به آنان آب بده! و به من فرمود: زیدیه خود ناصبی هستند. و محمّد بن حسن از ابوعلی فارسی روایت کرده که گفت: منصور از امام راستگو علی بن محمّد بن رضا علیهم السّلام روایت کرد که زیدیه، واقفیّۀ و ناصبی­ها نزد وی از مرتبه­ای یکسان

برخوردارند. و از محمّد بن حسن از ابوعلی، از یعقوب بن یزید از ابن ابی عمیر از کسی که حدیث را برای وی نقل کرده گوید: از محمّد بن علی الرضا علیهما السّلام درباره آیه: «وُجُوهٌ یَوْمَئذٍ خَشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ»، - . غاشیّه / 3-2 - {در آن روز، چهره‌هایی زبونند که تلاش کرده، رنج بیهوده برده‌اند.} پرسیدم، فرمود: درباره ناصبی­ها و زیدیه و واقفیه­هایی که ناصبی هستند نازل شده است. - . رجال کشّی : 149 -

مؤلف: کتاب­های روایی ما مملو از روایات دالّ بر کفر زیدیه و امثال ایشان از قبیل فطحیّۀ، واقفیّۀ و دیگر فرقه­های گمراه بدعت­گذار است و پاسخ آن­ها در باب­های ذکر احوال ائمّه علیهم السّلام داده خواهد شد و آنچه از برهان­هایی که دال بر تعداد امامان و عصمت آنان و دیگر صفات ایشان در لابه­لای صفحات کتابمان آورده­ایم، برای پاسخ­گویی به آن­ها و ابطال مذاهب سخیف و ضعیف ایشان کافی است و خداوند هر که را خواهد به راه راست هدایت فرماید!

ص: 34

**[ترجمه]

باب 50 مناقب أصحاب الکساء و فضلهم صلوات الله علیهم

الأخبار

«1»

لی، [الأمالی]: للصدوق الْهَمَدَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِی شَیْبَةَ وَ مُحْرِزِ بْنِ هِشَامٍ قَالا حَدَّثَنَا مُطَّلِبُ بْنُ زِیَادٍ عَنْ لَیْثِ بْنِ أَبِی سُلَیْمٍ قَالَ: أَتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ عَلَیْهِمُ التَّحِیَّةُ وَ الْإِکْرَامُ کُلُّهُمْ یَقُولُ أَنَا أَحَبُّ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَخَذَ صلی الله علیه و آله فَاطِمَةَ مِمَّا یَلِی بَطْنَهُ وَ عَلِیّاً مِمَّا یَلِی ظَهْرَهُ وَ الْحَسَنَ علیه السلام عَنْ یَمِینِهِ وَ الْحُسَیْنَ علیه السلام عَنْ یَسَارِهِ ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله أَنْتُمْ مِنِّی وَ أَنَا مِنْکُمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ صدوق: لیث بن ابی سلیم گوید: علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم التحیۀ و الإکرام جملگی نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آمدند، در حالی که هرکدام از ایشان می­گفت: من نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله محبوب­ترم، پس آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فاطمه را روبرو و علی را پشت سر و حسن را در سمت راست و حسین را در سمت چپ نشانده، سپس فرمود: شما از من هستید و من از شما.

**[ترجمه]

«2»

لی، [الأمالی] للصدوق أَبِی وَ ابْنُ مَسْرُورٍ⁽²⁾عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِنَّ عَلِیّاً وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی وَ زَوْجَتَهُ فَاطِمَةَ⁽³⁾سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ ابْنَتِی وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَلَدَایَ مَنْ وَالاهُمْ فَقَدْ وَالانِی وَ مَنْ عَادَاهُمْ فَقَدْ عَادَانِی وَ مَنْ نَاوَاهُمْ فَقَدْ نَاوَانِی وَ مَنْ جَفَاهُمْ فَقَدْ جَفَانِی وَ مَنْ بَرَّهُمْ فَقَدْ بَرَّنِی وَصَلَ اللَّهُ مَنْ وَصَلَهُمْ وَ قَطَعَ مَنْ قَطَعَهُمْ وَ نَصَرَ مَنْ أَعَانَهُمْ‌⁽⁴⁾وَ خَذَلَ مَنْ خَذَلَهُمْ اللَّهُمَّ مَنْ کَانَ لَهُ مِنْ أَنْبِیَائِکَ وَ رُسُلِکَ ثِقْلٌ وَ أَهْلُ بَیْتٍ فَعَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ أَهْلُ بَیْتِی وَ ثِقْلِی فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ صدوق: ابن عباس گوید: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: همانا علی وصیّ و خلیفه من است و همسرش فاطمه سرور زنان جهانیان دخت من است و حسن و حسین سروران جوانان اهل بهشت فرزندان منند، هرکس ایشان را دوست بدارد تحقیقاً مرا دوست داشته است و هرکس با ایشان دشمنی کند، در واقع با من دشمنی کرده است و هر که به آنان ستم روا دارد، بر من ستم روا داشته است و هر که به آنان جفا کند، برمن جفا کرده و آنکه در حقشان نیکی ورزد، در حق من نیکویی کرده. خداوند با آنکه با ایشان پیوند برقرار ­سازد، پیوند برقرار کند و از کسانی که از ایشان می­برند، ببرد؛ و هرکه ایشان را یاری رساند، یاری کند و آنکه خوارشان می­دارد را خوار سازد. خداوندا هرکدام از انبیا و رسل تو ثقل و اهل بیتی داشته­اند. اینک علی، فاطمه، حسن و حسین، اهل بیت و ثقل من هستند، پس پلیدی را از ایشان بزدای و پاک و پاکیزه­شان گردان. - . امالی صدوق: 283 -

ص: 35

**[ترجمه]

«3»

لی، [الأمالی] للصدوق عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَقِفُ عِنْدَ طُلُوعِ کُلِّ فَجْرٍ عَلَی بَابِ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ علیهما السلام فَیَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُحْسِنِ الْمُجْمِلِ الْمُنْعِمِ الْمُفْضِلِ الَّذِی بِنِعْمَتِهِ

تَتِمُّ الصَّالِحَاتُ سَمِعَ سَامِعٌ‌⁽¹⁾بِحَمْدِ اللَّهِ وَ نِعْمَتِهِ وَ حُسْنِ بَلَائِهِ عِنْدَنَا نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ صَبَاحِ النَّارِ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ مَسَاءِ النَّارِ الصَّلَاةَ یَا أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ صدوق: امام باقرعلیه السّلام از پدرانش علیهم السّلام: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله هر سپیده دم بر در خانه علی و فاطمه علیهما السّلام ایستاده و می­فرمود: سپاس خدای را که احسان کننده است و زیبایی آفرین و نعمت ده و فضیلت بخش، که با نعمت او کارهای نیکو به سرانجام می­رسند، سمیع است و سامع. به حمد خدا و نعمت او و حسن آزمایش او بر ما، پناه می­بریم از دوزخ، پناه می­بریم به خدا از بامداد دوزخ، پناه می­بریم به خدا از شامگاه دوزخ، وقت نماز است ای اهل بیت، «خدا فقط می­خواهد آلودگی را از شما خاندان پیامبر بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند». - . احزاب/ 33 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فی الحدیث سمع سامع بحمد الله و حسن بلائه علینا أی لیسمع السامع و لیشهد الشاهد حمدنا لله تعالی علی ما أحسن إلینا و أولانا من نعمه و حسن البلاء النعمة و الاختبار بالخیر لیتبین الشکر و بالشر لیظهر الصبر انتهی‌⁽³⁾و قال بعض شراح صحیح مسلم هذا یعنی سمع بکسر المیم و روی بفتحها مشددة یعنی بلغ سامع قولی هذا لغیره و قال مثله تنبیها علی الذکر و الدعاء فی السحر و قال بعضهم الذهاب إلی الخبر أولی أی من کان له سمع فقد سمع بحمدنا لله و إفضاله علینا فإن کلیهما قد اشتهر و استفاض حتی لا یکاد یخفی علی ذی سمع.

**[ترجمه]در کتاب «النهایۀ» گوید: عبارت «سمع سامع بحمدالله و حسن بلائه علینا» یعنی: تا اینکه شنونده بشنود و شاهد گواهی دهد، حمد گفتن ما خدای متعال را، به سبب آنکه در حق ما نیکی فرموده و از نعمت­هایش به ما ارزانی داشته و حُسن آزمایش نعمت و آزمودن به خیر است تا شکرگزاری را آشکار سازد و آزمودن به شرّ است تا صبر را آشکار کند. تمام. - . النهایۀ2 : 182-181 -

برخی شارحان صحیح مسلم گفته­اند: این - یعنی - «سمع» با کسر میم و فتح مشدّد آن به معنای «بلِّغ سامِعَ قولی هذا لِغَیرِه» می­باشد؛ و گوید: آن را به جهت بیدارباش بر ذکر و دعا در سپیده دم مثال زد؛ برخی نیز گفته­اند: آن را به عنوان خبر گرفتن اولی­تر است یعنی اینکه جمله: «مَن کانَ لهُ سَمعٌ فَقَد سَمِعَ بِحَمدِنا لله وَ إفضالِه علینا» باشد، و هر دو برداشت آن­قدر مشهور است که بر هیچ شنونده­ای پوشیده نیست.

**[ترجمه]

«4»

لی، [الأمالی] للصدوق مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام قَالَ: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ فَسَأَلُوهُ عَنْ مَسَائِلَ فَکَانَ فِیمَا سَأَلُوهُ أَخْبِرْنِی عَنْ خَمْسَةِ أَشْیَاءَ مَکْتُوبَاتٍ فِی التَّوْرَاةِ أَمَرَ اللَّهُ بَنِی إِسْرَائِیلَ أَنْ یَقْتَدُوا بِمُوسَی فِیهَا مِنْ بَعْدِهِ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَأَنْشَدْتُکَ بِاللَّهِ إِنْ أَنَا أَخْبَرْتُکَ تُقِرُّ لِی قَالَ الْیَهُودِیُّ نَعَمْ یَا مُحَمَّدُ قَالَ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَوَّلُ مَا فِی التَّوْرَاةِ مَکْتُوبٌ‌⁽⁴⁾مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ هِیَ بِالْعِبْرَانِیَّةِ طاب ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَذِهِ الْآیَةَ یَجِدُونَهُ

مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ⁽¹⁾وَ فِی السَّطْرِ الثَّانِی اسْمُ وَصِیِّی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ الثَّالِثِ وَ الرَّابِعِ سِبْطَیَّ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ فِی السَّطْرِ الْخَامِسِ‌⁽²⁾أُمُّهُمَا فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ وَ فِی التَّوْرَاةِ اسْمُ وَصِیِّی إِلْیَا وَ اسْمُ السِّبْطَیْنِ شَبَّرَ وَ شَبِیرٍ وَ هُمَا نُورَا فَاطِمَةَ علیها السلام قَالَ الْیَهُودِیُّ: صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی عَنْ فَضْلِکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لِی فَضْلٌ عَلَی النَّبِیِّینَ فَمَا مِنْ نَبِیٍّ إِلَّا دَعَا عَلَی قَوْمِهِ بِدَعْوَةٍ وَ أَنَا أَخَّرْتُ دَعْوَتِی لِأُمَّتِی لِأَشْفَعَ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أَمَّا فَضْلُ أَهْلِ بَیْتِی وَ ذُرِّیَّتِی عَلَی غَیْرِهِمْ کَفَضْلِ الْمَاءِ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ بِهِ حَیَاةُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ حُبُّ أَهْلِ بَیْتِی وَ ذُرِّیَّتِی

اسْتِکْمَالُ الدِّینِ وَ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ هَذِهِ الْآیَةَ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً⁽³⁾إِلَی آخِرِ الْآیَةِ قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ صدوق: حسن بن علی علیهما السّلام فرمود: تعدادی از یهودیان نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آمده و چند سؤال از ایشان کردند و از جمله سؤ­ال­هایی که از وی پرسیدند این بود: ما را از پنج چیز آگاه کنید که در تورات نوشته شده و خداوند به بنی­اسرائیل امر فرموده که پس از موسی در آن­ها به وی اقتدا کنند. پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: تو را به خدا سوگند می­دهم، اگر تو را از آن­ها آگاه ساختم، به نبوّت من اقرار می­کنی؟ آن یهودی گفت: آری ای محمّد! راوی گوید: پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: در آغاز تورات نوشته شده است: «محمّدٌ رسولُ الله» که به زبان عبری «طاب» نوشته شده، سپس پیامبر این دو آیه را تلاوت فرمود: «یجَِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِندَهُمْ فیِ التَّوْرَئةِ وَ الْانجِیل»، - . اعراف/ 157 - {که

نام او را نزد خود، در تورات و انجیل نوشته می‌یابند.}،

ص: 36

«وَ مُبَشِّرَا بِرَسُولٍ یَأْتیِ مِن بَعْدِی اسمُْهُ أحمد»، - . صف/ 6 - {و

بشارت­گرم به فرستاده‌ای که پس از من می‌آید و نام او «احمد» است.} و در سطر دوم نام وصیّ من علی بن ابی طالب و در سطرهای سوم و چهارم، نام دو سبط من حسن و حسین و در سطر پنجم نام مادرشان فاطمه سرور زنان جهان - صلوات الله علیهم - نوشته شده است. و در تورات نام وصیّ من «إلیا» و نام من دو سبط من «شبّر و شبّیر» که آن دو، دو نور فاطمه علیهما السّلام هستند، نوشته شده است.

یهودی عرض کرد: راست گفتی ای محمّد، اکنون مرا از فضیلت شما اهل بیت آگاه کنید! پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: فضیلتی که من بر پیامبران دارم این است که هر پیامبری در حق قوم خود دعایی کرده است، اما من دعای خود را درباره اُمّتم به تأخیر انداخته­ام تا اینکه در روز قیامت شفاعت ایشان را بکنم؛ و اما فضیلت اهل بیت و ذرّیۀ من بر دیگران، به فضیلت آب بر هر چیز دیگری می­ماند و حیات هر چیزی به آب است، و دوست داشتن اهل بیت و ذرّیۀ من کمال دین است و آن­گاه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله این آیه را تلاوت فرمود: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتمَْمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتیِ وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْاسْلَامَ دِینًا»، - . مائده/ 3 - { امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم، و اسلام را برای شما به عنوان آیینی برگزیدم.} تا آخر آیه. آن مرد یهودی عرض کرد: راست گفتی ای محمّد! - . امالی صدوق: 113 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی شبر کبقم و شبیر کقمیر و مشبر کمحدث أبناء هارون علیه السلام قیل و بأسمائهم سمی النبی صلی الله علیه و آله الحسن و الحسین و المحسن‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]فیروز آبادی گوید: «شبّر» بر وزن «بقّم» و «شبّیر» بر وزن «قمّیر» و مشبّر بر وزن «محدّث» فرزندان هارون علیه السّلام هستند. گویند: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نام­های حسن، حسین و محسن را از ایشان گرفته است. - . القاموس المحیط2 : 55 -

**[ترجمه]

«5»

لی، [الأمالی] للصدوق الْعَسْکَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ وَ أَبِی یَزِیدَ الْقُرَشِیِّ مَعاً عَنْ نَضْرِ بْنِ عَلِیٍّ الْجَهْضَمِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِیَدِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَقَالَ مَنْ أَحَبَّ هَذَیْنِ وَ أَبَاهُمَا وَ أُمَّهُمَا کَانَ مَعِی فِی دَرَجَتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ صدوق: علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دست حسن و حسین علیهما السّلام را گرفته، سپس فرمود: هرکس این دو و پدرشان و مادرشان را دوست بدارد، در روز قیامت با من و در درجه من خواهد بود. - . امالی صدوق: 138 -

**[ترجمه]

«6»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ لَمَّا أُسْرِیَ بِی إِلَی السَّمَاءِ وَ انْتَهَیْتُ إِلَی سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی قَالَ إِنَّ الْوَرَقَةَ مِنْهَا تُظِلُّ الدُّنْیَا وَ عَلَی کُلِّ وَرَقَةٍ⁽⁷⁾مَلَکٌ یُسَبِّحُ اللَّهَ یَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمُ الدُّرُّ وَ الْیَاقُوتُ

تُبْصَرُ اللُّؤْلُؤُ مِقْدَارَ خَمْسِ مِائَةِ عَامٍ‌⁽¹⁾وَ مَا یَسْقُطُ مِنْ ذَلِکَ الدُّرِّ وَ الْیَاقُوتِ یُخْرِجُونَهُ‌⁽²⁾مَلَائِکَةٌ مُوَکَّلِینَ بِهِ یُلْقُونَهُ فِی بَحْرٍ مِنْ نُورٍ یَخْرُجُونَ کُلَّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ إِلَی السِّدْرَةِ الْمُنْتَهَی فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَیَّ رَحَّبُوا بِی وَ قَالُوا یَا مُحَمَّدُ مَرْحَباً بِکَ فَسَمِعْتُ اضْطِرَابَ رِیحِ السِّدْرَةِ وَ خَفْقَةَ أَبْوَابِ الْجِنَانِ قَدِ اهْتَزَّتْ فَرَحاً لِمُحِبِّیکَ‌⁽³⁾فَسَمِعْتُ الْجِنَانَ تُنَادِی وَا شَوْقَاهْ إِلَی عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهم السلام ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السّلام از پدرش از جدّش علیهم السّلام آورده است: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چون مرا به معراج بردند و به سدرۀ المنتهی رسیدم - گفت: یک برگ آن سایه بر تمام دنیا می­اندازد و بر روی هر برگ آن فرشته­ای خدا را تسبیح می­گوید و از دهانشان دُرّ و یاقوت بیرون می­آید،

ص: 37

هر مرواریدی راه پانصد سال را روشن می­کند، و هرچه از آن درّ و یاقوت بر زمین ریزد، فرشتگانی موکَّل برآنند، آن­ها را بیرون برده و در دریایی از نور می­افکنند، این فرشتگان هر شب جمعه به سدرۀ المنتهی می­روند - و چون مرا دیدند، به من خوش آمد گفته و گفتند: ای محمّد، خوش آمدی، پس صدای وزش باد سدرۀ و به هم خوردن درهای باغ­های بهشتی به خاطر شادمانی از دوستداران تو به لرزه در آمده­اند. پس شنیدم که باغ­های بهشتی ندا در داده می­گویند: چه قدر مشتاق علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السّلام هستیم. - . قرب الإسناد: 49- 48 -

**[ترجمه]

«7»

ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ خُلِقَ النَّاسُ مِنْ شَجَرٍ شَتَّی وَ خُلِقْتُ أَنَا وَ أَنْتَ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ أَنَا أَصْلُهَا وَ أَنْتَ فَرْعُهَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ أَغْصَانُهَا وَ شِیعَتُنَا أَوْرَاقُهَا⁽⁵⁾فَمَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ أَغْصَانِهَا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من فرمود: ای علی، مردم از درختان مختلف ساخته شده­اند و من و تو از یک درخت آفریده شدیم، من ریشه آن درختم و تو فرع آن و حسن و حسین شاخه­های آن و شیعیان ما برگ­های آنند. پس هرکس به شاخه­ای از آن بیاویزد، خداوند او را به بهشت وارد می­کند. - . در نسخه چاپی آن را نیافتیم. لیکن در ص221 شبیه آن با اندک اختلافی ثبت شده است. -

**[ترجمه]

«8»

ع، [علل الشرائع] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ الدِّینَوَرِیِّ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَ الْحَدِیثَ إِلَی الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِمَ صَارَتِ الْمَغْرِبُ ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ وَ أَرْبَعاً بَعْدَهَا لَیْسَ فِیهَا تَقْصِیرٌ فِی حَضَرٍ وَ لَا سَفَرٍ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَ عَلَی نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله لِکُلِّ صَلَاةٍ رَکْعَتَیْنِ فِی الْحَضَرِ فَأَضَافَ إِلَیْهَا رَسُولُ اللَّهِ لِکُلِّ صَلَاةٍ رَکْعَتَیْنِ فِی الْحَضَرِ وَ قَصَّرَ فِیهَا فِی السَّفَرِ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَلَمَّا صَلَّی الْمَغْرِبَ بَلَغَهُ مَوْلِدُ فَاطِمَةَ علیها السلام فَأَضَافَ إِلَیْهَا رَکْعَةً شُکْراً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا أَنْ وُلِدَ الْحَسَنُ علیه السلام أَضَافَ إِلَیْهَا رَکْعَتَیْنِ شُکْراً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا أَنْ وُلِدَ الْحُسَیْنُ أَضَافَ إِلَیْهَا رَکْعَتَیْنِ شُکْراً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ فَتَرَکَهَا عَلَی حَالِهَا فِی الْحَضَرِ وَ السَّفَرِ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: ابو محمّد دینوری با اسنادش حدیثی را مرفوعاً از امام صادق علیه السّلام نقل کرده، راوی می­گوید: به وی عرض کردم: چرا نماز مغرب سه رکعتی و نمازهای نافله­ای که پس از آن می­خوانند چهار رکعت قرار داده شده؟ و نمی­توان آن را در حضر و سفر شکسته خواند! فرمود: خداوند عزّوجل حکم نماز در حَضَر را بر پیامبرصَلی الله علیهِ و آله چنین نازل فرمود که هر نمازی را دو رکعت بخواند، پس آن حضرت به هر نمازی در حضر دو رکعت افزوده و آن­ها را در سفر قصر نمود مگر نماز مغرب و صبح، و زمانی که نماز مغرب را خواند، خبر میلاد حضرت فاطمه علیها السّلام به وی رسید، به نشانه سپاسگزاری به درگاه خداوند یک رکعت به آن افزودند؛ و زمانی که حسن علیه السّلام به دنیا آمد، به نشانه شکرگزاری به درگاه خدای عزّوجل دو رکعت بدان افزودند؛ و چون حسین علیه السّلام به دنیا آمد، به نشانه سپاس از خدای عزّوجل دو رکعت به آن افزودند؛ سپس فرمود:« لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَیَین»، - . نساء/ 11 - {سهم

پسر، چون سهم دو دختر است.} و از آن پس نماز مغرب و این چهار نافله بعدش را به حال خود گذاشتند. - . علل الشرائع: 116 -

**[ترجمه]

«9»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَبْهَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الصَّبَّاحِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ أَخِی عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ أَبِیهِ هَمَّامِ بْنِ نَافِعٍ عَنْ مِینَا

مَوْلَی عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ: قَالَ لِی عَبْدُ الرَّحْمَنِ یَا مِینَا أَ لَا أُحَدِّثُکَ بِحَدِیثٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾قُلْتُ بَلَی قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ أَنَا شَجَرَةٌ وَ فَاطِمَةُ فَرْعُهَا وَ عَلِیٌّ لِقَاحُهَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ثَمَرُهَا وَ مُحِبُّوهُمْ مِنْ أُمَّتِی وَرَقُهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: مینا، مولای عبدالرحمان بن عوف گوید: عبدالرحمان به من گفت:

ص: 38

ای مینا، آیا حدیثی را که از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیده­ام را برایت روایت کنم؟ گفتم: آری؛ گفت: شنیدم که آن حضرت فرمود: من درختی هستم و فاطمه فرع آن درخت است و علی لقاح آن و حسن و حسین میوه­های آنند و دوستداران ایشان از میان اُمّت من، برگ­های آن هستند. - . امالی شیخ طوسی: 9 -

**[ترجمه]

بیان

أبهر کأصغر اسم بلد قال فی القاموس أبهر بلا لام معرب آب هر أی ماء الرحی بلد عظیم بین قزوین و زنجان و بلیدة بنواحی أصفهان‌⁽³⁾و قال اللقاح کسحاب ما تلقح به النخلة و طلع الفحال أی ذکر النخل‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]«أبهر» بر وزن «أصغَر» نام شهری است. در قاموس گوید: «أبهر» بدون الف و لام معرّب «آب هر» به معنای «آب آسیاب» است و نام شهری بزرگ میان قزوین و زنجان می­باشد، و نیز نام شهرکی در نواحی اصفهان است. - . القاموس 1: 378 - و گوید: «اللّقاح» بر وزن «سحاب» گرده­ای است که نخل را با آن بارور می­سازند و «طلح الفحّال» به معنای نخل نر است . - . القاموس 1: 247 و 4: 29 -

**[ترجمه]

«10»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ الْجِعَابِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِیدٍ السِّجِسْتَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ إِسْرَائِیلَ عَنْ مَیْسَرَةَ بْنِ حَبِیبٍ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ زِرِّ بْنِ حَبِیبٍ‌⁽⁵⁾عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: أَتَانِی مَلَکٌ لَمْ

یَهْبِطْ إِلَی الْأَرْضِ قَبْلَ وَقْتِهِ فَعَرَّفَنِی أَنَّهُ اسْتَأْذَنَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی السَّلَامِ عَلَیَّ فَأَذِنَ لَهُ فَسَلَّمَ عَلَیَّ وَ بَشَّرَنِی أَنَّ ابْنَتِی فَاطِمَةَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: حذیفۀ بن یمان گوید: شنیدم که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله می­فرماید: فرشته­ای نزد من آمد که تاکنون به زمین فرود نیامده بود و مرا آگاه نمود که از خدای عزّوجل اجازه خواسته به من سلام کند و خداوند این اجازه را به وی داده است. پس به من سلام کرد و مرا مژده داد که دخترم فاطمه سرور زنان اهل بهشت است و حسن و حسین دو سروَر جوانان اهل بهشت هستند. - . امالی شیخ طوسی: 52 -

**[ترجمه]

«11»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الْمَرْزُبَانِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْمَکِّیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَوَاذَةَ بْنِ خَلِیفَةَ⁽⁷⁾عَنْ عَوْفِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: بَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی بَیْتِی إِذْ قَالَتِ الْخَادِمُ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ علیهما السلام بِالسُّدَّةِ⁽⁸⁾فَقَالَ قُومِی فَتَنَحَّیْ لِی عَنْ أَهْلِ

بَیْتِی‌⁽¹⁾قَالَتْ فَقُمْتُ فَتَنَحَّیْتُ فِی الْبَیْتِ قَرِیباً فَدَخَلَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ هُمَا صَبِیَّانِ صَغِیرَانِ فَوَضَعَهُمَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی حَجْرِهِ وَ قَبَّلَهُمَا وَ اعْتَنَقَ عَلِیّاً بِإِحْدَی یَدَیْهِ وَ فَاطِمَةَ بِالْیَدِ الْأُخْرَی وَ قَبَّلَ فَاطِمَةَ وَ قَالَ اللَّهُمَّ إِلَیْکَ أَنَا وَ أَهْلُ بَیْتِی لَا إِلَی النَّارِ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ أَنَا مَعَکُمْ فَقَالَ وَ أَنْتِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: اُم سلمه گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در خانه من بود که خدمتکار عرض کرد: یا رسول الله ، علی و فاطمه بر در هستند. فرمود: کنار برو و مرا با اهل بیتم تنها بگذار!

ص: 39

ام سلمه گوید: پس من در خانه به جایی در همان نزدیکی رفتم؛ سپس علی و فاطمه و حسن و حسین که دو کودک خردسال بودند، وارد شدند. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آن دو را در آغوش گرفته و بوسید و یک دست را به گردن علی علیه السّلام انداخت و دست دیگر را به گردن فاطمه علیها السّلام و او را بوسیده و فرمود: خداوندا، من و اهل بیتم به سوی تو روی می­آوریم نه به سوی آتش! پس عرض کردم: یا رسول الله، و من هم با شما هستم؟ فرمود: تو نیز با مایی. - . امالی شیخ طوسی: 85 -

**[ترجمه]

«12»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی أَبُو عَمْرٍو عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَطَوَانِیِّ عَنْ عَبَّادِ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الشَّیْبَانِیِّ قَالَ وَ حَدَّثَنِی یَحْیَی بْنُ عَبْدِ الْمَلِکِ وَ عَبَّادُ بْنُ الرَّبِیعِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِی عُتْبَةَ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الشَّیْبَانِیِّ عَنْ جُمَیْعِ بْنِ عُمَیْرٍ قَالَ: دَخَلْتُ مَعَ أُمِّی عَلَی عَائِشَةَ فَذَکَرْتُ لَهَا عَلِیّاً فَقَالَتْ مَا رَأَیْتُ رَجُلًا کَانَ أَحَبَّ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ مِنْهُ وَ مَا رَأَیْتُ امْرَأَةً کَانَتْ أَحَبَّ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ مِنِ امْرَأَتِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: جمیع بن عمیر گوید: به همراه مادرم نزد عایشه رفتیم و از علی برایش گفتم، پس گفت: مردی را نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله محبوب­تر از علی ندیدم و زنی را نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله محبوب­تر از همسر او ندیدم. - . امالی شیخ طوسی: 156 -

**[ترجمه]

«13»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی أَبُو عَمْرٍو عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَبِی الْفَضْلِ بْنِ یُوسُفَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُکَّاشَةَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ یَحْیَی بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ الْحُرِّ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ السَّبِیعِیِّ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: إِنَّ فَاطِمَةَ شَکَتْ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ

ص: 45155155

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: علی علیه السّلام فرمود: فاطمه علیها السّلام از سختی معیشت نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شکایت نمود، پس آن حضرت فرمود: آیا خشنود نیستی از اینکه تو را به همسری مردی در آوردم که از همه اُمّتم پیش­تر اسلام آورده و بردباری او از دیگران فزون­تر و علم و دانش او از همگان بیشتر است؟ آیا خشنود نیستی که سرور زنان اهل بهشت باشی - جز آنچه برای مریم دختر عمران قرار داده - و اینکه دو پسرت دو سرور جوانان اهل بهشت باشند؟! - . امالی شیخ طوسی: 156-155 -

امالی شیخ طوسی : ابن عقده نظیر این روایت را نقل کرده است. - . امالی شیخ طوسی: 46 -

**[ترجمه]

بیان

الاستثناء فی قوله صلی الله علیه و آله إلا ما جعل الله لمریم موافق لروایات العامة و سیأتی أخبار متواترة أنها سیدة نساء العالمین من الأولین و الآخرین و یمکن أن

یکون المعنی أن سیادة النساء⁽¹⁾منحصرة فیها إلا مریم فإنها سیدة نساء عالمها.

**[ترجمه]استثنایی که در قول آن حضرت آمده: «جز آنچه خداوند برای مریم دخت عمران قرار داده» موافق با روایات عامه است و به زودی اخبار متواتری نقل خواهیم کرد که ثابت کند وی سرور زنان جهانیان است، از اولین تا آخرین!

ص: 40

و ممکن است که معنا چنین باشد که سیادت بر زنان، منحصر در حضرت زهراست مگر مریم که سرور زنان عالَم خود است.

**[ترجمه]

«14»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَفَّانَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ نَاصِحٍ عَنْ زَکَرِیَّا عَنْ أَنَسٍ قَالَ: اتَّکَأَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ یَا عَلِیُّ أَ مَا تَرْضَی أَنْ تَکُونَ أَخِی وَ أَکُونَ أَخَاکَ وَ تَکُونَ وَلِیِّی وَ وَصِیِّی وَ وَارِثِی تَدْخُلُ رَابِعَ أَرْبَعَةٍ الْجَنَّةَ أَنَا وَ أَنْتَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ ذُرِّیَّتُنَا خَلَفُ ظُهُورِنَا وَ مَنْ تَبِعَنَا مِنْ أُمَّتِنَا عَلَی أَیْمَانِهِمْ وَ شَمَائِلِهِمْ قَالَ بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: انس بن مالک گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به علی علیه السّلام تکیه داده، سپس فرمود: یا علی، آیا خشنود نمی­شوی که تو برادر من باشی و من برادر تو باشم و تو ولی، وصیّ و وارث من باشی و یکی از چهار نفری باشی که زودتر از همه وارد بهشت می­شوند، من و تو و حسن و حسین و ذرّیۀ ما پشتِ سرِ ما و هر که از اُمّت ما که پیرو ما باشد در سمت راست و چپ آن­ها باشد؟ علی علیه السّلام گفت: بلی یا رسول الله. - . امالی شیخ طوسی: 212-211 -

**[ترجمه]

«15»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ بِشْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله جَالِساً فِی مَسْجِدِهِ فَجَاءَ عَلِیٌّ علیه السلام فَسَلَّمَ وَ جَلَسَ ثُمَّ جَاءَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام فَأَخَذَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ أَجْلَسَهُ فِی حَجْرِهِ وَ ضَمَّهُ إِلَیْهِ‌⁽³⁾ثُمَّ قَالَ لَهُ اذْهَبْ فَاجْلِسْ مَعَ أَبِیکَ ثُمَّ جَاءَ الْحُسَیْنُ علیه السلام فَفَعَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مِثْلَ ذَلِکَ وَ قَالَ لَهُ اجْلِسْ مَعَ أَبِیکَ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ الْمَسْجِدَ فَسَلَّمَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله خَاصَّةً وَ أَعْرَضَ عَنْ عَلِیٍّ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهم السلام فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَا مَنَعَکَ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَی عَلِیٍّ وَ وُلْدِهِ‌⁽⁴⁾فَوَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لَقَدْ رَأَیْتُ الرَّحْمَةَ تَنْزِلُ عَلَیْهِ وَ عَلَی وَلَدَیْهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام باقر علیه السّلام فرمود: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در مسجد خود نشسته بود که علی علیه السّلام آمد، سلام کرد و نشست، سپس حسن بن علی علیه السّلام آمد، پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وی را گرفته و به سینه خود چسبانده، سپس به او فرمود: برو با پدرت بنشین؛ سپس حسین علیه السّلام آمد، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به همان شکل با وی رفتار نموده و به وی فرمود: با پدرت بنشین، در این هنگام مردی وارد مسجد شد و به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله سلام داد و از سلام دادن به علی و حسن و حسین اعراض نمود؛ پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: چه چیزی تو را از آن بازداشت که بر علی و پسرانش سلام کنی؟ سوگند به آن که مرا با هدایت و دین حق فرستاد، تحقیقاً دیدم که رحمت بر او و بر دو فرزندش نازل می­شود. - . امالی شیخ طوسی: 140 -

**[ترجمه]

«16»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَحْیَی الْعَبْسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِیرٍ الطَّبَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ الْأَشْقَرِ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَبَایَةَ بْنِ رِبْعِیٍّ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ:

مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَرْضَةً فَأَتَتْهُ فَاطِمَةُ علیها السلام تَعُودُهُ فَلَمَّا رَأَتْ مَا بِرَسُولِ اللَّهِ مِنَ الْمَرَضِ وَ الْجَهْدِ اسْتَعْبَرَتْ وَ بَکَتْ حَتَّی سَالَتْ دُمُوعُهَا عَلَی خَدَّیْهَا فَقَالَ لَهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا فَاطِمَةُ إِنِّی لِکَرَامَةِ اللَّهِ إِیَّاکِ زَوَّجْتُکِ أَقْدَمَهُمْ سِلْماً وَ أَکْثَرَهُمْ عِلْماً وَ أَعْظَمَهُمْ حِلْماً إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی اطَّلَعَ

إِلَی أَهْلِ الْأَرْضِ اطِّلَاعَةً فَاخْتَارَنِی مِنْهَا فَبَعَثَنِی نَبِیّاً وَ اطَّلَعَ إِلَیْهَا ثَانِیَةً فَاخْتَارَ بَعْلَکِ فَجَعَلَهُ وَصِیّاً فَسُرَّتْ فَاطِمَةُ علیها السلام وَ اسْتَبْشَرَتْ فَأَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ یَزِیدَهَا مَزِیدَ الْخَیْرِ فَقَالَ یَا فَاطِمَةُ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ أُعْطِینَا سَبْعاً لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ قَبْلَنَا وَ لَا یُعْطَاهَا أَحَدٌ بَعْدَنَا نَبِیُّنَا أَفْضَلُ الْأَنْبِیَاءِ وَ هُوَ أَبُوکِ وَ وَصِیُّنَا أَفْضَلُ الْأَوْصِیَاءِ وَ هُوَ بَعْلُکِ وَ شَهِیدُنَا أَفْضَلُ الشُّهَدَاءِ وَ هُوَ عَمُّکِ وَ مِنَّا مَنْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ جَنَاحَیْنِ یَطِیرُ بِهِمَا مَعَ الْمَلَائِکَةِ وَ هُوَ ابْنُ عَمِّکِ وَ مِنَّا سِبْطَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ هُمَا ابْنَاکِ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَا بُدَّ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ مَهْدِیٍّ وَ هُوَ وَ اللَّهِ مِنْ وُلْدِکِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: ابو ایوب انصاری گوید: یک بار رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بیمار شد. پس فاطمه علیها السّلام به عیادت وی آمد و چون ضعف آن حضرت را مشاهده فرمود، بغض گلویش را گرفت و اشک بر گونه­هایش جاری گشت. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: ای فاطمه، به سبب کرامتی که نزد خدا داری، تو را به همسری پیشتازترین مرد در اسلام و عالم­ترین آن­ها و بردبارترین­شان در آوردم. همانا خداوند متعال نظری

ص: 41

بر ساکنان زمین افکند و مرا از میان آن­ها برگزید و به نبوّت مبعوث نمود، و بار دوم در آن نظر افکند و شوی تو را برگزید و او را وصیّ من گردانید. پس فاطمه علیها السّلام شادمان شده، این سخن را به فال نیک گرفت. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله اراده فرمود که خیر بیشتری را بر آن بیفزاید، لذا فرمود: ای فاطمه، ما خاندانی هستیم که هفت چیز به ما داده شده­ است که خداوند نه آن را به کسی پیش از ما عطا فرموده و نه به کسی بعد از ما خواهد داد: پیامبر ما افضل پیامبران است و او پدر توست، وصیّ ما افضل اوصیاست و او شوی توست، و شهید ما افضل شهداست و او عموی توست، و از ماست آنکه خداوند دو بال برای وی قرار داده که با آن­ها به همراه فرشتگان پرواز می­کند و او پسر عموی توست، و دو سبط این اُمّت از ماست و آن دو پسر تو هستند؛ قسم به آن­کس که جانم در دست اوست که این اُمّت را یک مهدی هست و به خدا سوگند که او از فرزندان توست. - . امالی شیخ طوسی: 96-95 -

**[ترجمه]

«17»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْخَشَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ بَشِیرٍ الدَّهَّانِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ أَیَّ الْفُصُوصِ أُرْکِبُهُ عَلَی خَاتَمِی فَقَالَ علیه السلام یَا بَشِیرُ أَیْنَ أَنْتَ عَنِ الْعَقِیقِ الْأَحْمَرِ وَ الْعَقِیقِ الْأَصْفَرِ وَ الْعَقِیقِ الْأَبْیَضِ فَإِنَّهَا ثَلَاثَةُ جِبَالٍ فِی الْجَنَّةِ فَأَمَّا الْأَحْمَرُ فَمُطِلٌ‌⁽²⁾عَلَی دَارِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَمَّا الْأَصْفَرُ فَمُطِلٌّ عَلَی دَارِ فَاطِمَةَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا وَ أَمَّا الْأَبْیَضُ فَمُطِلٌّ عَلَی دَارِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ الدُّورُ کُلُّهَا وَاحِدَةٌ یَخْرُجُ مِنْهَا ثَلَاثَةُ أَنْهَارٍ مِنْ تَحْتِ کُلِّ جَبَلٍ نَهَرٌ أَشَدُّ بَرْداً مِنَ الثَّلْجِ وَ أَحْلَی مِنَ الْعَسَلِ وَ أَشَدُّ بَیَاضاً مِنَ اللَّبَنِ لَا یَشْرَبُ مِنْهَا إِلَّا مُحَمَّدٌ وَ آلُهُ وَ شِیعَتُهُمْ وَ مَصَبُّهَا کُلِّهَا وَاحِدٌ وَ مَجْرَاهَا مِنَ الْکَوْثَرِ⁽³⁾وَ إِنَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ جِبَالٌ تُسَبِّحُ اللَّهَ وَ تُقَدِّسُهُ وَ تُمَجِّدُهُ وَ تَسْتَغْفِرُ لِمُحِبِّی آلِ مُحَمَّدٍ صلوات الله علیهم فَمَنْ تَخَتَّمَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْهَا مِنْ شِیعَةِ آلِ مُحَمَّدٍ صلوات الله علیهم لَمْ یَرَ إِلَّا الْخَیْرَ وَ الْحُسْنَی وَ السَّعَةَ فِی رِزْقِهِ وَ السَّلَامَةَ مِنْ جَمِیعِ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ وَ هُوَ فِی أَمَانٍ‌⁽⁴⁾مِنَ السُّلْطَانِ الْجَائِرِ وَ مِنْ کُلِّ مَا یَخَافُهُ الْإِنْسَانُ وَ یَحْذَرُهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: بشیر دهّان گوید: خدمت امام باقر علیه السّلام عرض کردم: قربانت گردم! چه نگینی را بر انگشتری خود بنشانم؟ فرمود: ای بشیر، چرا به سراغ عقیق سرخ و عقیق زرد و عقیق سفید نمی روی که این­ها سه کوه در بهشت هستند، اما عقیق سرخ مشرف بر خانه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله است، اما عقیق زرد مشرف بر خانه فاطمه صلوات الله علیهاست، و اما عقیق سفید مشرف بر خانه امیرالمؤمنین علیه السّلام است و این خانه­ها جملگی یکی هستند که سه جویبار از آن خارج می­شود، از زیر هر کوهی یک جوی که آب آن­ها از یخ سردتر و از عسل شیرین­تر و از شیر سپیدتر است و کسی از آن نمی­نوشد جز محمّد و خاندان او و شیعیان ایشان؛ و مصب و ریزشگاه هر سه یکی است و محل جریان آن کوثر است و این سه کوه خداوند را تسبیح و تقدیس و تمجید نموده و برای محبّان آل محمّد صَلی الله علیهِ و آله طلب آمرزش می­کنند، پس هرکس از شیعیان آل محمّد که به چیزی از آن برای خود انگشتری بسازد، جز خیر و نیکی و فراخی در روزی و سلامت از همه انواع بلا چیزی نمی­بیند و او از سلطان ظالم و از هر چیزی که انسان از آن بترسد و از آن حذر کند در امان است. - . امالی شیخ طوسی : 24 -

**[ترجمه]

«18»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ

بْنِ إِسْحَاقَ‌⁽¹⁾عَنْ صَبَّاحٍ عَنِ السُّدِّیِّ عَنْ صَبِیحٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِذَا عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهم السلام فَقَالَ أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَکُمْ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَکُمْ‌⁽²⁾.

بشا، [بشارة المصطفی] یَحْیَی بْنُ مُحَمَّدٍ الْجَوَّانِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ الدَّاعِی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحُسَیْنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدٍ الدُّورِیِّ عَنْ مَالِکِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَسْبَاطِ بْنِ نَصْرٍ عَنِ السُّدِّیِّ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ قَرْمٍ عَنِ ابْنِ الْحَجَّافِ عَنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَبِیحٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: زید بن ارقم گوید:

ص: 42

رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بیرون رفت و ناگاه علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السّلام را دید، پس فرمود: من با آن­کس که با شما بجنگد، در جنگم و با آنکه با شما در صلح باشد، در صلحم. - . امالی شیخ طوسی: 214 -

بشارۀ المصطفی: شبیه این روایت را از سدّی آورده است. - . این حدیث در کتاب بشاره المصطفی یافت نشد. -

و با همین اسناد از زید بن ارقم نظیر آن را نقل کرده است. - . این حدیث در کتاب بشاره المصطفی یافت نشد. -

**[ترجمه]

«19»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْحَفَّارُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَاذَانَ عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَسَارٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام وَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام ⁽⁵⁾عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَثَلِی مَثَلُ شَجَرَةٍ أَنَا أَصْلُهَا وَ عَلِیٌّ فَرْعُهَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ثَمَرَتُهَا⁽⁶⁾وَ الشِّیعَةُ وَرَقُهَا فَأَبَی أَنْ یَخْرُجَ مِنَ الطَّیِّبِ إِلَّا الطَّیِّبُ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: مَثَل من به درختی می­ماند که من ریشه، علی تنه و حسن و حسین میوه و شیعه برگ­های آن باشد. و اراده خدا بر این تعلّق گرفته که از پاکیزه جز پاکیزه خارج نشود .

**[ترجمه]

«20»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی عَلِیُّ بْنُ شِبْلٍ عَنْ ظَفَرِ بْنِ حُمْدُونٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ صَبَّاحٍ الْمُزَنِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: سَمِعْتُ الْأَشْعَثَ بْنَ قَیْسٍ الْکِنْدِیَّ وَ جُوَیْبِرَ الْخُتَّلِیِّ قَالا لِعَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ⁽⁸⁾حَدِّثْنَا

فِی خَلَوَاتِکَ أَنْتَ وَ فَاطِمَةُ قَالَ نَعَمْ بَیْنَا أَنَا وَ فَاطِمَةُ فِی کِسَاءٍ إِذْ أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهُ نِصْفَ اللَّیْلِ وَ کَانَ یَأْتِیهَا بِالتَّمْرِ وَ اللَّبَنِ لِیُعِینَهَا عَلَی الْغُلَامَیْنِ فَدَخَلَ فَوَضَعَ رِجْلًا بحبالی [بِحِیَالِی] وَ رِجْلًا بحبالها [بِحِیَالِهَا] ثُمَّ إِنَّ فَاطِمَةَ علیها السلام بَکَتْ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا

یُبْکِیکِ یَا بُنَیَّةَ مُحَمَّدٍ فَقَالَتْ حَالُنَا کَمَا تَرَی فِی کِسَاءٍ نِصْفُهُ تَحْتَنَا وَ نِصْفُهُ فَوْقَنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَهَا⁽¹⁾یَا فَاطِمَةُ أَ مَا تَعْلَمِینَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی اطَّلَعَ اطِّلَاعَةً مِنْ سَمَائِهِ إِلَی أَرْضِهِ فَاخْتَارَ مِنْهَا أَبَاکِ فَاتَّخَذَهُ صَفِیّاً وَ ابْتَعَثَهُ بِرِسَالَتِهِ وَ ائْتَمَنَهُ عَلَی وَحْیِهِ یَا فَاطِمَةُ أَ مَا تَعْلَمِینَ أَنَّ اللَّهَ اطَّلَعَ اطِّلَاعَةً مِنْ سَمَائِهِ إِلَی أَرْضِهِ فَاخْتَارَ مِنْهَا بَعْلَکِ وَ أَمَرَنِی أَنْ أُزَوِّجَکِیهِ وَ أَنْ أَتَّخِذَهُ وَصِیّاً یَا فَاطِمَةُ أَ مَا تَعْلَمِینَ أَنَّ الْعَرْشَ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ یُزَیِّنَهُ بِزِینَةٍ لَمْ یُزَیِّنْ بِهَا بَشَراً مِنْ خَلْقِهِ فَزَیَّنَهُ بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ رُکْنَیْنِ مِنْ أَرْکَانِ الْجَنَّةِ وَ رُوِیَ رُکْنَیْنِ مِنْ أَرْکَانِ الْعَرْشِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: اصبغ بن نباته گوید: شنیدم که اشعث بن قیس کندی و جویبر ختلی به علی امیرالمؤمنین علیه السلام عرض کردند، با ما درباره خلوت­هایی

ص: 43

که با فاطمه علیها السلام داشتید سخن بگویید. فرمود: بلی، در حالی که من و فاطمه در ملافه­ای بودیم، ناگهان رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نیمه شب آمدند - و آن حضرت پیوسته با مقداری شیر و خرما می­آمد تا وی را در تغذیه دو پسر بچه­اش یاری نماید - پس وارد خانه شد و یک پای خود را به طرف من و پای دیگر را به طرف فاطمه دراز فرمود: سپس فاطمه علیها السّلام به گریه افتاد. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: ای دخت محمّد، چه چیزی تو را به گریه وا داشته است؟ گفت: این حالتی که داریم و آن را می­بینی! یک کساء داریم که نیمی از آن زیر ما و نیمی دیگر روی ماست! پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: ای فاطمه، آیا نمی­دانی که خدای متعال از آسمان خود نظری بر زمین خویش افکند و پدرت را از آن برگزید، پس وی را صفیّ خود گرفته و به رسالتش مبعوث فرمود و وی را امین بر وحی خویش نمود؟ ای فاطمه، آیا نمی­دانی که خدای متعال از آسمان خویش نظری بر زمین خود انداخت و از آن شوی تو را برگزید و به من امر فرمود که تو را به همسری وی در آورم و او را وصیّ خویش سازم؟ ای فاطمه، آیا نمی­دانی که عرش از پروردگار خود درخواست نمود که آن را با زیوری بیاراید که پیش از آن هیچ بشری از مخلوقاتش را چنان نیاراسته باشد، پس خداوند آن را به حسن و حسین به عنوان دو رکن از ارکان بهشت بیاراست؟ - و روایت شده: دو رکن از ارکان عرش -. - . امالی شیخ طوسی: 259 -

**[ترجمه]

«21»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ حُسَیْنِ بْنِ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْوَاسِطِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: أَتَی رَجُلٌ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ⁽³⁾فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَیُّ الْخَلْقِ أَحَبُّ إِلَیْکَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَا إِلَی جَنْبِهِ‌⁽⁴⁾هَذَا وَ ابْنَاهُ وَ أُمُّهُمَا هُمْ مِنِّی وَ أَنَا مِنْهُمْ وَ هُمْ مَعِی فِی الْجَنَّةِ هَکَذَا وَ جَمَعَ بَیْنَ إِصْبَعَیْهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: علی علیه االسّلام فرمود: مردی نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آمده و عرض کرد: یا رسول الله، کدام یک از مخلوقات نزد شما محبوب­تر است؟ رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله - در حالی که من در کنارش بودم - فرمود: این مرد و دو پسرش و مادرشان؛ آن­ها از من هستند و من از آن­هایم و آن­ها در بهشت با من چنین هستند - و انگشتان خود را جمع کرد - . - . امالی شیخ طوسی: 259 -

**[ترجمه]

«22»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام عَنْ سِنِّ جَدِّنَا عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ‌⁽⁶⁾أَخْبَرَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ کُنْتُ أَمْشِی خَلْفَ عَمِّی وَ أَبِیَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ‌⁽⁷⁾

فِی بَعْضِ طُرُقَاتِ الْمَدِینَةِ فِی الْعَامِ الَّذِی قُبِضَ فِیهِ عَمِّیَ الْحَسَنُ وَ أَنَا یَوْمَئِذٍ غُلَامٌ قَدْ نَاهَزْتُ الْحُلُمَ أَوْ کِدْتُ‌⁽¹⁾فَلَقِیَهُمَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ أَنَسُ بْنُ مَالِکٍ الْأَنْصَارِیَّانِ فِی جَمَاعَةٍ مِنْ قُرَیْشٍ وَ الْأَنْصَارِ فَمَا تَمَالَکَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَتَّی أَکَبَّ عَلَی أَیْدِیهِمَا وَ أَرْجُلِهِمَا یُقَبِّلُهُمَا فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ قُرَیْشٍ کَانَ نَسِیباً لِمَرْوَانَ‌⁽²⁾أَ تَصْنَعُ هَذَا یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فِی سِنِّکَ‌⁽³⁾وَ مَوْضِعِکَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کَانَ جَابِرٌ قَدْ شَهِدَ بَدْراً فَقَالَ لَهُ إِلَیْکَ عَنِّی فَلَوْ عَلِمْتَ یَا أَخَا قُرَیْشٍ مِنْ فَضْلِهِمَا وَ مَکَانِهِمَا مَا أَعْلَمُ لَقَبَّلْتَ مَا تَحْتَ أَقْدَامِهِمَا مِنَ التُّرَابِ ثُمَّ أَقْبَلَ جَابِرٌ عَلَی أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ فَقَالَ یَا أَبَا حَمْزَةَ أَخْبَرَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِیهِمَا بِأَمْرٍ مَا ظَنَنْتُهُ أَنْ

یَکُونَ فِی بَشَرٍ⁽⁴⁾قَالَ لَهُ أَنَسٌ وَ مَا الَّذِی أَخْبَرَکَ‌⁽⁵⁾یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ فَانْطَلَقَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ وَقَفْتُ أَنَا أَسْمَعُ مُحَاوَرَةَ الْقَوْمِ فَأَنْشَأَ جَابِرٌ یُحَدِّثُ قَالَ بَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ فِی الْمَسْجِدِ وَ قَدْ خَفَّ مَنْ حَوْلَهُ‌⁽⁶⁾إِذْ قَالَ لِی یَا جَابِرُ ادْعُ لِی حَسَناً وَ حُسَیْناً وَ کَانَ صلی الله علیه و آله شَدِیدَ الْکَلَفِ بِهِمَا⁽⁷⁾فَانْطَلَقْتُ فَدَعَوْتُهُمَا وَ أَقْبَلْتُ أَحْمِلُ هَذَا مَرَّةً وَ هَذَا مَرَّةً⁽⁸⁾حَتَّی جِئْتُهُ بِهِمَا فَقَالَ لِی وَ أَنَا أَعْرِفُ السُّرُورَ فِی وَجْهِهِ لِمَا رَأَی مِنْ حُنُوِّی عَلَیْهِمَا⁽⁹⁾وَ تَکْرِیمِی إِیَّاهُمَا أَ تُحِبُّهُمَا یَا جَابِرُ قُلْتُ وَ مَا یَمْنَعُنِی مِنْ ذَلِکَ فِدَاکَ أَبِی وَ أُمِّی وَ مَکَانُهُمَا مِنْکَ‌⁽¹⁰⁾مَکَانُهُمَا قَالَ أَ فَلَا أُخْبِرُکَ عَنْ

فَضْلِهِمَا قُلْتُ بَلَی بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی قَالَ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمَّا أَرَادَ⁽¹⁾أَنْ یَخْلُقَنِی خَلَقَنِی نُطْفَةً بَیْضَاءَ طَیِّبَةً فَأَوْدَعَهَا صُلْبَ أَبِی آدَمَ فَلَمْ یَزَلْ یَنْقُلُهَا مِنْ صُلْبٍ طَاهِرٍ إِلَی رَحِمٍ طَاهِرٍ إِلَی نُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمَ علیهما السلام ثُمَّ کَذَلِکَ إِلَی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَمْ یُصِبْنِی مِنْ دَنَسِ الْجَاهِلِیَّةِ شَیْ‌ءٌ ثُمَّ افْتَرَقَتْ تِلْکَ النُّطْفَةُ شَطْرَیْنِ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ وَ أَبِی طَالِبٍ فَوَلَدَنِی أَبِی فَخَتَمَ اللَّهُ بِیَ النُّبُوَّةَ وَ وُلِدَ عَلِیٌّ فَخُتِمَتْ بِهِ الْوَصِیَّةُ ثُمَّ اجْتَمَعَتِ النُّطْفَتَانِ مِنِّی وَ مِنْ عَلِیٍّ فَوَلَّدَتَا⁽²⁾الْجُهْرَ وَ الْجَهِیرَ الْحَسَنَانِ فَخَتَمَ اللَّهُ بِهِمَا⁽³⁾أَسْبَاطَ النُّبُوَّةِ وَ جَعَلَ ذُرِّیَّتِی مِنْهُمَا وَ الَّذِی یَفْتَحُ مَدِینَةَ أَوْ قَالَ مَدَائِنَ الْکُفْرِ مِنْ ذُرِّیَّةِ هَذَا وَ أَشَارَ إِلَی الْحُسَیْنِ رَجُلٌ یَخْرُجُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ یَمْلَأُ أَرْضَ اللَّهِ عَدْلًا بَعْدَ مَا مُلِئَتْ جَوْراً فَهُمَا طُهْرَانِ مُطَهَّرَانِ‌⁽⁴⁾وَ هُمَا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ طُوبَی لِمَنْ أَحَبَّهُمَا وَ أَبَاهُمَا وَ أُمَّهُمَا وَ وَیْلٌ لِمَنْ حَادَّهُمْ وَ أَبْغَضَهُمْ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: حسین بن زید بن علی گوید: از ابوعبدالله جعفر بن محمّد علیهما السّلام درباره سنّ جدّمان علی بن حسین علیه السّلام پرسیدم، فرمود: پدرم مرا از پدرش علی بن حسین خبر داد که گفت: پشت سر عمویم و پدرم حسین - . در منبع: پشت سر عمویم حسن و پدرم حسین -

ص: 44

ص: 45

عرض کردم: آری، پدر و مادرم قربانت گردند، آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چون خدای متعال اراده فرمود مرا خلق کند، مرا به صورت نطفه­ای سفید و پاکیزه آفرید و در صلب پدرم آدم قرار داد. از آن پس این نطفه را از صلبی طاهر به رحمی پاکیزه منتقل می­فرمود تا اینکه به صلب نوح و ابراهیم علیهما السّلام و سپس به همین شکل به صلب عبدالمطلّب منتقل شدم و از پلیدی جاهلیت چیزی به من نرسید، سپس این نطفه به دو نیم شد و در صلب عبدالله و ابوطالب جای گرفتند. پس پدرم مرا به دنیا آورد و خداوند نبوّت را به من ختم فرمود و علی متولّد شد و وصیّت بدو ختم گردید، سپس این دو نطفه از من و علی باهم جمع شدند و جهر و جهیر (حسنین) را به دنیا آوردند، پس خداوند اسباط نبوّت را به ایشان ختم نمود و ذرّیه مرا در آن دو قرار داد و نیز آنکه مدینه - یا فرمود: مدائن - کفر را فتح می­نماید و جهان را پر از عدل و داد می­کند، از آن پس که از ظلم و ستم پرشده باشد، پس آن دو پاک­اند و پاکیزه و آن دو سرور جوانان اهل بهشت­اند، خوشا به حال کسی که آن دو و پدرشان و مادرشان را دوست بدارد و وای بر کسی که با ایشان درافتد و به دشمنی برخیزد. - . امالی شیخ طوسی: 319-318 -

**[ترجمه]

بیان

ناهزت الحلم أو کدت أی قربت من البلوغ أو کدت أن أکون بالغا و تردیده علیه السلام إما للمصلحة أو المعنی أنی کنت فی سن لو کان غیری فی مثله لکان الأمران فیه محتملین فإن بلوغهم و حلمهم لیس کسائر الناس و علی المشهور من تاریخهم علیهم السلام کان

للسجاد علیه السلام فی تلک السنة إحدی عشرة سنة و قیل ثلاث عشرة سنة و یمکن أن یکون وجه المصلحة فی التبهیم الاختلاف فی سن البلوغ.

و قال الجزری فیه أکلفوا من العمل ما تطیقون یقال کلفت بهذا الأمر أکلف به إذا ولعت به و أحببته‌⁽⁶⁾و قال الفیروزآبادی حنت علی ولدها حنوا کعلو عطفت‌⁽⁷⁾و قال جهر و جهیر بین الجهورة و الجهارة ذو منظر و الجهر

بالضم هیئة الرجل و حسن منظره و الجهیر الجمیل و الخلیق للمعروف و الأجهر الحسن المنظر و الجسم التامة⁽¹⁾و فی النهایة فی صفته صلی الله علیه و آله من رآه جهره أی عظم فی عینه یقال جهرت الرجل و اجتهرته إذا رأیته عظیم المنظر و رجل جهیر أی ذو منظر⁽²⁾.

**[ترجمه]«ناهزت الحُلم او کدت»: نزدیک به سن بلوغ بودم و یا بالغ شده بودم. و تردید آن حضرت علیه السّلام یا به خاطر مصلحتی بوده یا اینکه معنای جمله چنین است: من در سنّی بودم که اگر دیگری در آن سن بود، هر دو حالت در وی محتمل بود، زیرا بلوغ ایشان و محتلم شدن ایشان چون دیگر مردم نیست و به حسب آنچه از زندگی نامه ایشان علیهم السّلام مشهور است آن است که امام سجاد علیه السّلام در آن سال یازده سال داشته و گفته شده، سیزده سال، و شاید وجه مصلحت، در مبهم بودن و وجود اختلاف در سن بلوغ باشد.

و جزری گوید: در این معناست «أکلفوا من العمل ما تطیقون» گفته می­شود: «کلفتُ بهذا الأمر أکلف به» اگر شیفته آن باشم و دوستش بدارم. - . النهایۀ 4: 31 -

و فیروز آبادی گوید: «حنت علی ولدها حنّواً» ً(بر وزن علوّ): عطوفت ورزید، مهربانی کرد. و گوید: «جهر و جهیر»: جهر آن واضح و آشکار است. «الجهارۀ»: دارای منظر و «جُهر»

ص: 46

با ضمّ جیم، هیأت مرد و نیکو منظری او، «الجهیر»: الجمیل، زیبا و نیکوکار. «الأجهَر»: کسی که خوش منظر و خوش هیکل باشد، تمام و کمال. - . القاموس 1 : 395 -

و در کتاب النهایۀ در صفت آن حضرت علیه السّلام آمده است: «مَن رآه جهره» یعنی هرکس او را ببیند، در چشم وی بزرگ می­نماید. گفته می­شود: «جهرت الرجل واجتهرته» اگر او را «عظیم المنظر» ببینی؛ و «رجل جهیر»: مرد خوش قیافه. - . النهایۀ 1: 191 -

**[ترجمه]

«23»

مع، [معانی الأخبار] الْعِجْلِیُّ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنِ ابْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ جَالِساً وَ عِنْدَهُ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهم السلام فَقَالَ وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ بَشِیراً مَا عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ خَلْقٌ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا أَکْرَمَ عَلَیْهِ مِنَّا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی شَقَّ لِی اسْماً مِنْ أَسْمَائِهِ فَهُوَ مَحْمُودٌ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ شَقَّ لَکَ یَا عَلِیُّ اسْماً مِنْ أَسْمَائِهِ فَهُوَ الْعَلِیُّ الْأَعْلَی وَ أَنْتَ عَلِیٌّ وَ شَقَّ لَکَ یَا حَسَنُ اسْماً مِنْ أَسْمَائِهِ فَهُوَ الْمُحْسِنُ وَ أَنْتَ حَسَنٌ وَ شَقَّ لَکَ یَا حُسَیْنُ اسْماً مِنْ أَسْمَائِهِ فَهُوَ ذُو الْإِحْسَانِ وَ أَنْتَ حُسَیْنٌ وَ شَقَّ لَکِ یَا فَاطِمَةُ اسْماً مِنْ أَسْمَائِهِ فَهُوَ الْفَاطِرُ وَ أَنْتِ فَاطِمَةُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ أَنِّی سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ وَ مُحِبٌّ لِمَنْ أَحَبَّهُمْ وَ مُبْغِضٌ لِمَنْ أَبْغَضَهُمْ وَ عَدُوٌّ لِمَنْ عَادَاهُمْ وَ وَلِیٌّ لِمَنْ وَالاهُمْ لِأَنَّهُمْ مِنِّی وَ أَنَا مِنْهُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: جعفر بن محمّد از پدرش از جدّش علیهم السّلام: روزی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نشسته بود و علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السّلام در محضر وی بودند، پس فرمود: سوگند به کسی که مرا به حق بشارت دهنده فرستاد، بر روی زمین آفریده­ای محبوب­تر و گرامی­تر از ما نزد خدای عزّوجل نیست. همانا خدای متعال برای من نامی از نام­های خود مشتق نمود، زیرا او «محمود» است و من «محمّد»، و برای تو ای علی، نامی از نام­های خود مشتق نمود، زیرا او «علیّ اعلی» می­باشد و تو «علی»؛ و ای حسن، برای تو نامی از اسم­های خود مشتق فرمود که او «محسن» است و تو «حسن»؛ و ای حسین، نامی از اسمای خود برای تو مشتق نمود که او «ذو الإحسان» است و تو «حسین»؛ و برای تو ای فاطمه نامی از اسمای خود مشتق نمود که او «فاطر» است و تو «فاطمه»؛ سپس فرمود: خداوندا، تو را گواه می­گیرم که من با کسانی که با ایشان در صلح باشند، در صلحم و با کسانی که با ایشان می­جنگند، در جنگم و دوستدار کسانی هستم که ایشان را دوست بدارد و متنفرم از کسانی که از ایشان نفرت داشته باشد و دشمن دشمنانشان هستم و طرفدار کسانی هستم که طرفدار ایشان باشند، چون ایشان از من هستند و من هم از ایشانم. - . معانی الاخبار : 56- 55 -

**[ترجمه]

«24»

شف، [کشف الیقین] مِنْ کِتَابِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ إِبْرَاهِیمَ وَ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ مَعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْبَاقِی عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عِیسَی الْعَسْکَرِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الْأَزْهَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَأَیْتُ لَیْلَةَ أُسْرِیَ بِی إِلَی السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ دِیکاً بَدَنُهُ دُرَّةٌ بَیْضَاءُ⁽⁴⁾وَ عَیْنَاهُ یَاقُوتَتَانِ حَمْرَاوَانِ وَ رِجْلَاهُ مِنَ الزَّبَرْجَدِ الْأَخْضَرِ وَ هُوَ یُنَادِی لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ

عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیُّ اللَّهِ فَاطِمَةُ وَ وَلَدُهَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ صَفْوَةُ اللَّهِ یَا غَافِلِینَ اذْکُرُوا اللَّهَ عَلَی مُبْغِضِهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کشف الیقین: ابن عباس گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: در شبی که مرا به معراج بردند، در آسمان چهارم خروسی را دیدم که بدنش یک گوهر سفید و چشمانش دو یاقوت سرخ بودند و دو پایش از زبرجد سبز بودند و پیوسته می­گفت: «لا إله ألّا الله، محمّد رسول الله،

ص: 47

علیّ بن ابی طالب امیرالمؤمنین ولیّ الله و دو فرزندش حسن و حسین صفوۀ الله، ای غافلان، خدا را یاد کنید، لعنت خدا بر دشمنان ایشان باد!» - . کشف الیقین : 141 -

**[ترجمه]

«25»

شا، [الإرشاد] مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ الرَّازِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ عَنْ عَدِیِّ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ: قَالَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ سَبْعُ خِصَالٍ مَا مِنْهُنَّ خَصْلَةٌ فِی النَّاسِ مِنَّا النَّبِیُّ وَ مِنَّا الْوَصِیُّ خَیْرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ بَعْدَهُ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ مِنَّا حَمْزَةُ أَسَدُ اللَّهِ وَ أَسَدُ رَسُولِهِ وَ سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ مِنَّا جَعْفَرُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ الْمُزَیَّنُ بِالْجَنَاحَیْنِ یَطِیرُ بِهِمَا فِی الْجَنَّةِ حَیْثُ یَشَاءُ وَ مِنَّا سِبْطَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ مِنَّا قَائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ الَّذِی أَکْرَمَ اللَّهُ بِهِ نَبِیَّهُ وَ مِنَّا الْمَنْصُورُ⁽²⁾.

**[ترجمه]الإرشاد: عبدالله بن عباس گوید: حضرتش فرمود: ما اهل بیت از هفت خصلت برخورداریم که حتّی یکی از آن­ها در دیگر مردم نیست: پیامبر از ماست؛ بهترین این اُمّت پس از پیامبر، وصیّ او علی بن ابی طالب علیه السّلام از ماست؛ حمزه، آن شیر خدا و شیر رسول خدا و سرور شهیدان از ماست؛ و جعفر بن ابی طالب، آن آراسته به دو بال که با آن­ها در بهشت به هر جا که خواهد، پرواز کند، از ماست؛ و دو سبط این اُمّت، دو سرور جوانان اهل بهشت، حسن و حسین از ماست؛ و قائم آل محمّد که خداوند پیامبرش را بدو گرامی داشته از ماست و آن منصور از ماست. - . بشارۀ المصطفی: 17-16 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد بالمنصور أیضا القائم علیه السلام بقرینة أن بالقائم یتم السبع و یحتمل أن یکون المراد به الحسین علیه السلام فإنه منصور فی الرجعة و سیأتی ما یؤیده.

**[ترجمه]شاید مراد از «منصور» به قرینه حدیث «اِنّ القائم یُتِمُّ السَّبع» نیز حضرت قائم علیه السّلام باشد و احتمال دارد مراد حسین علیه السّلام باشد که در رجعت، منصور (یاری شده) خواهد بود و آنچه این معنا را تأیید کند، به زودی خواهد آمد.

**[ترجمه]

«26»

جا، [المجالس] للمفید عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّیْرَفِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ إِسْرَائِیلَ بْنِ مَیْسَرَةَ عَنِ الْمِنْهَالِ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ عَنْ حُذَیْفَةَ قَالَ: قَالَ لِیَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَ مَا رَأَیْتَ الشَّخْصَ الَّذِی اعْتَرَضَ لِی‌⁽³⁾قُلْتُ بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ذَاکَ مَلَکٌ لَمْ یَهْبِطْ قَطُّ إِلَی الْأَرْضِ قَبْلَ السَّاعَةِ اسْتَأْذَنَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی السَّلَامِ عَلَی عَلِیٍّ فَأَذِنَ لَهُ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ وَ بَشَّرَنِی أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ أَنَّ فَاطِمَةَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مجالس شیخ مفید: حذیفه گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به من فرمود: آن شخصی را که با من ملاقات کرد، ندیدی؟! عرض کردم: آری یا رسول الله. فرمود: او فرشته­ای بود که هرگز تاکنون به زمین نیامده بود، او از خدای عزّوجل اجازه خواست بیاید و مرا سلام دهد و خداوند نیز این اجازه را به وی داد. پس به او سلام کرد و مرا بشارت داد که حسن و حسین دو سرور جوانان اهل بهشت هستند و فاطمه سرور زنان اهل بهشت است. - . امالی شیخ مفید: 13 -

**[ترجمه]

«27»

م، [تفسیر الإمام علیه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا سَوَّی اللَّهُ قَطُّ امْرَأَةً بِرَجُلٍ إِلَّا مَا کَانَ مِنْ

تَسْوِیَةِ اللَّهِ فَاطِمَةَ بِعَلِیٍّ علیه السلام وَ إِلْحَاقِهَا وَ هِیَ امْرَأَةٌ بِأَفْضَلِ رِجَالِ الْعَالَمِینَ‌⁽¹⁾وَ کَذَلِکَ مَا کَانَ مِنَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ إِلْحَاقِ اللَّهِ إِیَّاهُمَا بِالْأَفْضَلَیْنِ الْأَکْرَمَیْنِ لَمَّا أَدْخَلَهُمْ فِی الْمُبَاهَلَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَلْحَقَ اللَّهُ فَاطِمَةَ بِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ فِی الشَّهَادَةِ وَ أَلْحَقَ

الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ بِهِمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ‌⁽²⁾فَکَانَ الْأَبْنَاءُ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ جَاءَ بِهِمَا رَسُولُ اللَّهِ فَأَقْعَدَهُمَا بَیْنَ یَدَیْهِ کَجَرْوَیِ الْأَسَدِ⁽³⁾وَ أَمَّا النِّسَاءُ فَکَانَتْ فَاطِمَةَ جَاءَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَقْعَدَهَا خَلْفَهُ کَلَبْوَةِ الْأَسَدِ⁽⁴⁾وَ أَمَّا الْأَنْفُسُ‌⁽⁵⁾فَکَانَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ فَأَقْعَدَهُ عَلَی یَمِینِهِ‌⁽⁶⁾کَالْأَسَدِ وَ رَبَضَ‌⁽⁷⁾هُوَ کَالْأَسَدِ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله لِأَهْلِ نَجْرَانَ هَلُمُّوا الْآنَ نَتَبَاهَلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ هَذَا نَفْسِی وَ هُوَ عِنْدِی عِدْلُ نَفْسِی اللَّهُمَّ هَذِهِ نِسَائِی أَفْضَلُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ قَالَ اللَّهُمَّ هَذَانِ وَلَدَایَ وَ سِبْطَایَ فَأَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبُوا وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمُوا مَیَّزَ اللَّهُ تَعَالَی‌⁽⁸⁾عِنْدَ ذَلِکَ الصَّادِقِینَ مِنَ الْکَاذِبِینَ فَجَعَلَ مُحَمَّداً وَ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ علیهم السلام أَصْدَقَ الصَّادِقِینَ وَ أَفْضَلَ الْمُؤْمِنِینَ فَأَمَّا مُحَمَّدٌ فَهُوَ أَفْضَلُ رِجَالِ الْعَالَمِینَ‌⁽⁹⁾وَ أَمَّا عَلِیٌّ فَهُوَ نَفْسُ مُحَمَّدٍ أَفْضَلُ رِجَالِ الْعَالَمِینَ بَعْدَهُ وَ أَمَّا فَاطِمَةُ فَأَفْضَلُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ أَمَّا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ فَسَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِلَّا مَا کَانَ مِنِ ابْنَیِ الْخَالَةِ عِیسَی وَ یَحْیَی‌⁽¹⁰⁾

فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی مَا أَلْحَقَ صِبْیَاناً بِرِجَالٍ کَامِلِی الْعُقُولِ‌⁽¹⁾إِلَّا هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ وَ یَحْیَی بْنَ زَکَرِیَّا وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ علیهم السلام أَمَّا عِیسَی فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی حَکَی قِصَّتَهُ فَأَشارَتْ إِلَیْهِ قالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا⁽²⁾قَالَ اللَّهُ تَعَالَی حَاکِیاً عَنْ عِیسَی علیه السلام قالَ إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا⁽³⁾الْآیَةَ وَ قَالَ فِی قِصَّةِ یَحْیَی یا زَکَرِیَّا إِنَّا نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ اسْمُهُ یَحْیی لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا⁽⁴⁾قَالَ لَمْ یَخْلُقْ أَحَداً قَبْلَهُ اسْمُهُ یَحْیَی فَحَکَی اللَّهُ قِصَّتَهُ إِلَی قَوْلِهِ یا یَحْیی خُذِ الْکِتابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا⁽⁵⁾قَالَ وَ مِنْ ذَلِکَ الْحُکْمِ أَنَّهُ کَانَ صَبِیّاً فَقَالَ لَهُ الصِّبْیَانُ هَلُمَّ نَلْعَبْ‌⁽⁶⁾فَقَالَ أَوْهِ وَ اللَّهِ مَا لِلَّعِبِ خُلِقْنَا وَ إِنَّمَا خُلِقْنَا

لِلْجِدِّ لِأَمْرٍ عَظِیمٍ ثُمَّ قَالَ وَ حَناناً مِنْ لَدُنَّا یَعْنِی تَحَنُّناً وَ رَحْمَةً عَلَی وَالِدَیْهِ وَ سَائِرِ عِبَادِنَا وَ زَکاةً یَعْنِی طَهَارَةً لِمَنْ آمَنَ بِهِ وَ صَدَّقَهُ وَ کانَ تَقِیًّا یَتَّقِی الشُّرُورَ وَ الْمَعَاصِیَ وَ بَرًّا بِوالِدَیْهِ مُحْسِناً إِلَیْهِمَا مُطِیعاً لَهُمَا وَ لَمْ یَکُنْ جَبَّاراً عَصِیًّا یَقْتُلُ‌⁽⁷⁾عَلَی الْغَضَبِ وَ یَضْرِبُ عَلَی الْغَضَبِ لَکِنَّهُ مَا مِنْ عَبْدٍ عَبَدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁸⁾إِلَّا وَ قَدْ أَخْطَأَ أَوْ هَمَّ بِخَطِیئَةٍ مَا خَلَا یَحْیَی بْنَ زَکَرِیَّا فَإِنَّهُ لَمْ یُذْنِبْ وَ لَمْ یَهُمَّ بِذَنْبٍ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ سَلامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا⁽⁹⁾وَ قَالَ أَیْضاً فِی قِصَّةِ یَحْیَی هُنالِکَ دَعا زَکَرِیَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعاءِ⁽¹⁰⁾یَعْنِی لَمَّا رَأَی زَکَرِیَّا عِنْدَ مَرْیَمَ فَاکِهَةَ الشِّتَاءِ فِی

الصَّیْفِ وَ فَاکِهَةَ الصَّیْفِ فِی الشِّتَاءِ وَ قَالَ لَهَا یا مَرْیَمُ أَنَّی لَکِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ وَ أَیْقَنَ زَکَرِیَّا أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِذْ کَانَ‌⁽¹⁾لَا یَدْخُلُ عَلَیْهَا أَحَدٌ غَیْرُهُ قَالَ عِنْدَ ذَلِکَ فِی نَفْسِهِ‌⁽²⁾إِنَّ الَّذِی یَقْدِرُ أَنْ یَأْتِیَ لِمَرْیَمَ بِفَاکِهَةِ الشِّتَاءِ فِی الصَّیْفِ وَ فَاکِهَةِ الصَّیْفِ فِی الشِّتَاءِ لَقَادِرٌ أَنْ یَهَبَ لِی وَلَداً وَ إِنْ کُنْتُ شَیْخاً وَ کَانَتِ امْرَأَتِی عَاقِراً فَ هُنالِکَ دَعا زَکَرِیَّا رَبَّهُ فَ قالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعاءِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَنادَتْهُ الْمَلائِکَةُ یَعْنِی نَادَتْ زَکَرِیَّا وَ هُوَ قائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیی مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ قَالَ مُصَدِّقاً بِعِیسَی یُصَدِّقُ یَحْیَی بِعِیسَی‌⁽³⁾وَ سَیِّداً بِمَعْنَی رَئِیساً فِی طَاعَةِ اللَّهِ عَلَی أَهْلِ طَاعَتِهِ وَ حَصُوراً وَ هُوَ الَّذِی لَا یَأْتِی النِّسَاءَ وَ نَبِیًّا مِنَ الصَّالِحِینَ‌⁽⁴⁾قَالَ وَ کَانَ أَوَّلُ تَصْدِیقِ یَحْیَی بِعِیسَی علیه السلام أَنَّ زَکَرِیَّا کَانَ لَا یَصْعَدُ إِلَی مَرْیَمَ فِی تِلْکَ الصَّوْمَعَةِ غَیْرُهُ یَصْعَدُ إِلَیْهَا بِسُلَّمٍ فَإِذَا نَزَلَ أَقْفَلَ عَلَیْهَا ثُمَّ فَتَحَ لَهَا مِنْ فَوْقِ الْبَابِ کُوَّةً⁽⁵⁾صَغِیرَةً یَدْخُلُ عَلَیْهَا مِنْهَا الرِّیحُ فَلَمَّا وَجَدَ مَرْیَمَ وَ قَدْ حَبِلَتْ‌⁽⁶⁾سَاءَهُ ذَلِکَ وَ قَالَ فِی نَفْسِهِ مَا کَانَ یَصْعَدُ إِلَی هَذِهِ أَحَدٌ غَیْرِی وَ قَدْ حَبِلَتْ وَ الْآنَ أَفْتَضِحُ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا یَشُکُّونَ أَنِّی أَحْبَلْتُهَا فَجَاءَ إِلَی امْرَأَتِهِ فَقَالَ لَهَا ذَلِکَ فَقَالَتْ یَا زَکَرِیَّا لَا تَخَفْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یَصْنَعُ بِکَ إِلَّا خَیْراً وَ ائْتِنِی بِمَرْیَمَ أَنْظُرْ إِلَیْهَا وَ أَسْأَلْهَا عَنْ حَالِهَا فَجَاءَ بِهَا زَکَرِیَّا إِلَی امْرَأَتِهِ فَکَفَی اللَّهُ مَرْیَمَ مَئُونَةَ الْجَوَابِ عَنِ السُّؤَالِ وَ لَمَّا دَخَلَتْ إِلَی أُخْتِهَا وَ هِیَ الْکُبْرَی وَ مَرْیَمُ الصُّغْرَی لَمْ تَقُمْ إِلَیْهَا امْرَأَةُ زَکَرِیَّا فَأَذِنَ اللَّهُ لِیَحْیَی وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ فَنَخَسَ‌⁽⁷⁾فِی بَطْنِهَا وَ أَزْعَجَهَا وَ نَادَی أُمَّهُ‌⁽⁸⁾تَدْخُلُ إِلَیْکِ سَیِّدَةُ نِسَاءِ

الْعَالَمِینَ مُشْتَمِلَةً عَلَی سَیِّدِ رِجَالِ الْعَالَمِینَ وَ لَا تَقُومِینَ إِلَیْهَا⁽¹⁾فَانْزَعَجَتْ وَ قَامَتْ إِلَیْهَا وَ سَجَدَ یَحْیَی وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ لِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ فَذَلِکَ أَوَّلُ تَصْدِیقِهِ لَهُ فَذَلِکَ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِنَّهُمَا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِلَّا مَا کَانَ مِنِ ابْنَیِ الْخَالَةِ یَحْیَی وَ عِیسَی‌⁽²⁾ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةُ عِیسَی وَ یَحْیَی وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَهَبَ اللَّهُ لَهُمُ الْحِکْمَةَ⁽³⁾وَ أَبَانَهُمْ بِالصِّدْقِ مِنَ الْکَاذِبِینَ فَجَعَلَهُمْ مِنْ أَفْضَلِ الصَّادِقِینَ فِی زَمَانِهِمْ وَ أَلْحَقَهُمْ بِالرِّجَالِ الْفَاضِلِینَ الْبَالِغِینَ وَ فَاطِمَةُ جَعَلَهَا مِنْ أَفْضَلِ الصَّادِقِینَ لَمَّا مَیَّزَ الصَّادِقِینَ مِنَ الْکَاذِبِینَ وَ عَلِیٌّ علیه السلام جَعَلَهُ نَفْسَ رَسُولِ اللَّهِ وَ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ جَعَلَهُ أَفْضَلَ خَلْقِ اللَّهِ‌⁽⁴⁾عَزَّ وَ جَلَّ: ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خِیَاراً مِنْ کُلِّ مَا خَلَقَهُ فَلَهُ مِنَ الْبِقَاعِ خِیَارٌ وَ لَهُ مِنَ اللَّیَالِی وَ الْأَیَّامِ خِیَارٌ وَ لَهُ مِنَ الشُّهُورِ خِیَارٌ وَ لَهُ مِنْ عِبَادِهِ خِیَارٌ وَ لَهُ مِنْ خِیَارِهِمْ خِیَارٌ فَأَمَّا خِیَارُهُ مِنَ الْبِقَاعِ فَمَکَّةُ وَ الْمَدِینَةُ وَ بَیْتُ الْمَقْدِسِ فَإِنَّ صَلَاتِی‌⁽⁵⁾فِی مَسْجِدِی هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِیمَا سِوَاهُ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَ الْمَسْجِدَ الْأَقْصَی یَعْنِی مَکَّةَ وَ بَیْتَ الْمَقْدِسِ وَ أَمَّا خِیَارُهُ مِنَ اللَّیَالِی فَلَیَالِی الْجُمَعِ‌⁽⁶⁾وَ لَیْلَةُ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ وَ لَیْلَةُ الْقَدْرِ وَ لَیْلَتَا الْعِیدَیْنِ وَ أَمَّا خِیَارُهُ مِنَ الْأَیَّامِ فَأَیَّامُ الْجُمَعِ‌⁽⁷⁾وَ الْأَعْیَادِ وَ أَمَّا خِیَارُهُ مِنَ الشُّهُورِ فَرَجَبٌ وَ شَعْبَانُ وَ شَهْرُ رَمَضَانَ وَ أَمَّا خِیَارُهُ مِنْ عِبَادِهِ فَوُلْدُ آدَمَ وَ خِیَارُهُ مِنْ وُلْدِ آدَمَ مَنِ اخْتَارَهُمْ‌⁽⁸⁾عَلَی عِلْمٍ مِنْهُ بِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا اخْتَارَ خَلْقَهُ اخْتَارَ وُلْدَ آدَمَ ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ وُلْدِ آدَمَ الْعَرَبَ ثُمَّ اخْتَارَ مِنَ الْعَرَبِ مُضَرَ ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ

مُضَرَ قُرَیْشاً ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ قُرَیْشٍ هَاشِماً ثُمَّ اخْتَارَ مِنْ هَاشِمٍ أَنَا⁽¹⁾وَ أَهْلُ بَیْتِی کَذَلِکَ فَمَنْ أَحَبَّ الْعَرَبَ فَبِحُبِّی أَحَبَّهُمْ وَ مَنْ أَبْغَضَ الْعَرَبَ فَبِبُغْضِی أَبْغَضَهُمْ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ اخْتَارَ مِنَ الشُّهُورِ شَهْرَ رَجَبٍ وَ شَعْبَانَ وَ شَهْرَ رَمَضَانَ‌⁽²⁾ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ یَا عِبَادَ اللَّهِ فَکَمْ مِنْ سَعِیدٍ فِی شَهْرِ شَعْبَانَ فِی ذَلِکَ فَکَمْ مِنْ شَقِیٍّ بِهِ هُنَاکَ أَ لَا أُنَبِّئُکُمْ بِمَثَلِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مُحَمَّدٌ فِی عِبَادِ اللَّهِ کَشَهْرِ رَمَضَانَ فِی الشُّهُورِ وَ آلُ مُحَمَّدٍ فِی عِبَادِ اللَّهِ کَشَهْرِ شَعْبَانَ فِی الشُّهُورِ وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فِی آلِ مُحَمَّدٍ کَأَفْضَلِ أَیَّامِ شَعْبَانَ وَ لَیَالِیهِ وَ هُوَ لَیْلَةُ نِصْفِهِ وَ یَوْمُهُ وَ سَائِرُ الْمُؤْمِنِینَ فِی آلِ مُحَمَّدٍ کَشَهْرِ رَجَبٍ فِی شَهْرِ شَعْبَانَ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ طَبَقَاتٌ فَأَجَدُّهُمْ فِی طَاعَةِ اللَّهِ أَقْرَبُهُمْ شَبَهاً بِآلِ مُحَمَّدٍ أَ لَا أُنَبِّئُکُمْ بِرَجُلٍ قَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ کَأَوَائِلِ أَیَّامِ رَجَبٍ مِنْ أَوَائِلِ أَیَّامِ شَعْبَانَ قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مِنْهُمُ الَّذِی یَهْتَزُّ عَرْشُ الرَّحْمَنِ لِمَوْتِهِ‌⁽³⁾وَ یَسْتَبْشِرُ الْمَلَائِکَةُ فِی السَّمَاوَاتِ بِقُدُومِهِ وَ یَخْدُمُهُ فِی عَرَصَاتِ الْقِیَامَةِ وَ فِی الْجِنَانِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ أَلْفُ ضِعْفِ عَدَدِ أَهْلِ الدُّنْیَا مِنْ أَوَّلِ الدَّهْرِ إِلَی آخِرِهِ وَ لَا یُمِیتُهُ اللَّهُ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا حَتَّی یَشْفِیَهُ مِنْ أَعْدَائِهِ وَ یَشْفِیَ صَاحِباً لَهُ وَ أَخاً فِی اللَّهِ مُسَاعِداً لَهُ عَلَی تَعْظِیمِ آلِ مُحَمَّدٍ صلوات الله علیهم قَالُوا وَ مَنْ ذَلِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هَا هُوَ مُقْبِلٌ عَلَیْکُمْ غَضْبَانُ فَاسْأَلُوهُ عَنْ غَضَبِهِ فَإِنَّ غَضَبَهُ لِآلِ مُحَمَّدٍ صلوات الله علیهم خُصُوصاً لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَطَمَحَ الْقَوْمُ بِأَعْنَاقِهِمْ وَ شَخَصُوا بِأَبْصَارِهِمْ‌⁽⁴⁾وَ نَظَرُوا فَإِذَا أَوَّلُ طَالِعٍ عَلَیْهِمْ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ وَ هُوَ غَضْبَانُ فَأَقْبَلَ فَلَمَّا رَأَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ⁽⁵⁾قَالَ لَهُ یَا سَعْدُ أَمَا إِنَّ غَضَبَ اللَّهِ لِمَا غَضِبْتَ لَهُ أَشَدُّ فَمَا الَّذِی أَغْضَبَکَ حَدِّثْنَا⁽⁶⁾بِمَا قُلْتَهُ فِی غَضَبِکَ حَتَّی أُحَدِّثَکَ بِمَا قَالَتْهُ الْمَلَائِکَةُ لِمَنْ قُلْتَ لَهُ وَ قَالَتْهُ الْمَلَائِکَةُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَجَابَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ

فَقَالَ سَعْدٌ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ بَیْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَی بَابِی وَ بِحَضْرَتِی‌⁽¹⁾نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ الْأَنْصَارِ⁽²⁾إِذْ تَمَادَی رَجُلَانِ مِنَ الْأَنْصَارِ قَدْ دَبَّ فِی أَحَدِهِمَا النِّفَاقُ‌⁽³⁾فَکَرِهْتُ أَنْ أَدْخُلَ بَیْنَهُمَا مَخَافَةَ أَنْ یَزْدَادَ شَرُّهُمَا وَ أَرَدْتُ أَنْ یَتَکَافَّا فَلَمْ یَتَکَافَّا⁽⁴⁾وَ تَمَادَیَا فِی شَرِّهِمَا حَتَّی انْتَهَیَا⁽⁵⁾إِلَی أَنْ جَرَّدَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السَّیْفَ عَلَی صَاحِبِهِ فَأَخَذَ هَذَا سَیْفَهُ وَ تُرْسَهُ وَ هَذَا سَیْفَهُ وَ تُرْسَهُ‌⁽⁶⁾وَ تَجَادَلَا وَ تَضَارَبَا فَجَعَلَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا⁽⁷⁾یَتَّقِی سَیْفَ صَاحِبِهِ بِدَرَقَتِهِ‌⁽⁸⁾وَ کَرِهْتُ أَنْ أَدْخُلَ بَیْنَهُمَا مَخَافَةَ أَنْ تَمْتَدَّ إِلَیَّ یَدٌ خَاطِئَةٌ وَ قُلْتُ فِی نَفْسِی اللَّهُمَّ انْصُرْ أَحَبَّهُمَا لِنَبِیِّکَ وَ آلِهِ فَمَا زَالا یَتَجَاوَلَانِ لَا یَتَمَکَّنُ‌⁽⁹⁾وَاحِدٌ مِنْهُمَا مِنَ الْآخَرِ إِلَی أَنْ طَلَعَ عَلَیْنَا أَخُوکَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَصِحْتُ بِهِمَا هَذَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ لَمْ تُوَقِّرَاهُ فَوَقِّرَاهُ وَ تَکَافَّا وَ هَذَا أَخُو رَسُولِ اللَّهِ وَ أَفْضَلُ آلِ مُحَمَّدٍ فَأَمَّا أَحَدُهُمَا فَإِنَّهُ لَمَّا سَمِعَ مَقَالَتِی رَمَی بِسَیْفِهِ وَ دَرَقَتِهِ مِنْ یَدِهِ وَ أَمَّا الْآخَرُ فَلَمْ یَحْفِلْ بِذَلِکَ‌⁽¹⁰⁾فَتَمَکَّنَ لِاسْتِسْلَامِ صَاحِبِهِ مِنْهُ فَقَطَعَهُ بِسَیْفِهِ قِطَعاً أَصَابَهُ بِنَیِّفٍ وَ عِشْرِینَ ضَرْبَةً فَغَضِبْتُ عَلَیْهِ وَ وَجَدْتُ مِنْ ذَلِکَ وَجْداً⁽¹¹⁾شَدِیداً وَ قُلْتُ لَهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ بِئْسَ الْعَبْدُ أَنْتَ لَمْ تُوَقِّرْ أَخَا رَسُولِ اللَّهِ وَ أَثْخَنْتَ بِالْجِرَاحِ‌⁽¹²⁾مَنْ وَقَّرَهُ وَ قَدْ کَانَ لَکَ قَرْناً کَفِیّاً بِدِفَاعِکَ عَنْ نَفْسِهِ وَ مَا تَمَکَّنْتَ مِنْهُ إِلَّا بِتَوْقِیرِهِ أَخَا رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَمَا الَّذِی صَنَعَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ لَمَّا کَفَّ صَاحِبُکَ وَ تَعَدَّی عَلَیْهِ الْآخَرُ قَالَ جَعَلَ یَنْظُرُ إِلَیْهِ وَ هُوَ یَضْرِبُ‌⁽¹⁾بِسَیْفِهِ لَا یَقُولُ شَیْئاً وَ لَا یَفْعَلُهُ‌⁽²⁾ثُمَّ جَازَ وَ تَرَکَهُمَا وَ إِنَّ ذَلِکَ الْمَضْرُوبَ لَعَلَّهُ بِآخِرِ رَمَقٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا سَعْدُ لَعَلَّکَ ظَنَنْتَ‌⁽³⁾أَنَّ ذَلِکَ الْبَاغِیَ الْمُتَعَدِّیَ ظَافِرٌ إِنَّهُ مَا ظَفِرَ یَغْنَمُ مَنْ ظَفِرَ بِظُلْمٍ‌⁽⁴⁾إِنَّ الْمَظْلُومَ یَأْخُذُ مِنْ دِینِ الظَّالِمِ أَکْثَرَ مِمَّا یَأْخُذُ الظَّالِمُ مِنْ دُنْیَاهُ إِنَّهُ لَا یُحْصَدُ مِنَ الْمُرِّ حُلْوٌ وَ لَا مِنَ الْحُلْوِ مُرٌّ وَ أَمَّا غَضَبُکَ لِذَلِکَ الْمَظْلُومِ عَلَی ذَلِکَ الظَّالِمِ فَغَضَبُ اللَّهِ عَلَیْهِ‌⁽⁵⁾أَشَدُّ مِنْ ذَلِکَ وَ غَضِبَ الْمَلَائِکَةُ عَلَی ذَلِکَ الظَّالِمِ لِذَلِکَ الْمَظْلُومِ وَ أَمَّا کَفُّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَنْ نُصْرَةِ ذَلِکَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّ ذَلِکَ لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ مِنْ إِظْهَارِ آیَاتِ مُحَمَّدٍ فِی ذَلِکَ لَا أُحَدِّثُکَ یَا سَعْدُ بِمَا قَالَ اللَّهُ وَ قَالَتْهُ الْمَلَائِکَةُ لِذَلِکَ الظَّالِمِ وَ لِذَلِکَ الْمَظْلُومِ وَ لَکَ حَتَّی تَأْتِیَنِی بِالرَّجُلِ الْمُثْخَنِ فَتَرَی فِیهِ آیَاتِ اللَّهِ الْمُصَدِّقَةَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَقَالَ سَعْدٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ کَیْفَ آتِی بِهِ وَ عُنُقُهُ مُتَعَلِّقَةٌ⁽⁶⁾بِجِلْدَةٍ رَقِیقَةٍ وَ یَدُهُ وَ رِجْلُهُ کَذَلِکَ وَ إِنْ حَرَّکْتُهُ تَمَیَّزَتْ أَعْضَاؤُهُ وَ تَفَاصَلَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا سَعْدُ إِنَّ الَّذِی یُنْشِئُ السَّحَابَ وَ لَا شَیْ‌ءَ مِنْهُ حَتَّی یَتَکَاثَفَ وَ یُطْبِقُ أَکْنَافَ السَّمَاءِ وَ آفَاقَهَا ثُمَّ یُلَاشِیهِ مِنْ بَعْدُ حَتَّی یَضْمَحِلَّ فَلَا تَرَی مِنْهُ شَیْئاً لَقَادِرٌ وَ إِنْ تَمَیَّزَتْ تِلْکَ الْأَعْضَاءُ أَنْ یُؤَلِّفَهَا مِنْ بَعْدُ کَمَا أَلَّفَهَا إِذَا لَمْ تَکُنْ شَیْئاً قَالَ سَعْدٌ صَدَقْتَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ ذَهَبَ فَجَاءَ بِالرَّجُلِ وَ وَضَعَهُ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ بِآخِرِ رَمَقٍ فَلَمَّا وَضَعَهُ انْفَصَلَ رَأْسُهُ عَنْ کَتِفِهِ وَ یَدُهُ عَنْ زَنْدِهِ وَ فَخِذُهُ عَنْ أَصْلِهِ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الرَّأْسَ فِی مَوْضِعِهِ وَ الْیَدَ وَ الرِّجْلَ فِی مَوْضِعِهِمَا ثُمَّ تَفَلَ عَلَی

الرَّجُلِ-⁽¹⁾وَ مَسَحَ یَدَهُ عَلَی مَوَاضِعِ جِرَاحَاتِهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ أَنْتَ الْمُحْیِی لِلْأَمْوَاتِ وَ الْمُمِیتُ لِلْأَحْیَاءِ وَ الْقَادِرُ عَلَی مَا یَشَاءُ⁽²⁾وَ عَبْدُکَ هَذَا مُثْخَنٌ بِهَذِهِ الْجِرَاحَاتِ بِتَوْقِیرِهِ‌⁽³⁾لِأَخِی رَسُولِ اللَّهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ اللَّهُمَّ فَأَنْزِلْ عَلَیْهِ شِفَاءً مِنْ شِفَائِکَ وَ دَوَاءً مِنْ دَوَائِکَ وَ عَافِیَةً مِنْ عَافِیَتِکَ قَالَ فَوَ الَّذِی بَعَثَهُ بِالْحَقِّ نَبِیّاً إِنَّهُ لَمَّا قَالَ ذَلِکَ الْتَأَمَتِ الْأَعْضَاءُ وَ الْتَصَقَتْ وَ تَرَاجَعَتِ الدِّمَاءُ إِلَی عُرُوقِهَا وَ قَامَ قَائِماً سَوِیّاً سَالِماً صَحِیحاً لَا بَلِیَّةَ بِهِ وَ لَا یَظْهَرُ عَلَی بَدَنِهِ أَثَرُ جِرَاحَةٍ⁽⁴⁾کَأَنَّهُ مَا أُصِیبَ بِشَیْ‌ءٍ الْبَتَّةَ ثُمَّ أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی سَعْدٍ وَ أَصْحَابِهِ فَقَالَ الْآنَ بَعْدَ ظُهُورِ آیَاتِ اللَّهِ لِتَصْدِیقِ مُحَمَّدٍ أُحَدِّثُکُمْ بِمَا قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ لَکَ وَ لِصَاحِبِکَ هَذَا وَ لِذَلِکَ الظَّالِمِ‌⁽⁵⁾إِنَّکَ لَمَّا قُلْتَ لِهَذَا الْعَبْدِ أَحْسَنْتَ فِی کَفِّکَ عَنِ الْقِتَالِ تَوْقِیراً لِأَخِی مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَمَا قُلْتَ لِصَاحِبِهِ أَسَأْتَ فِی تَعَدِّیکَ عَلَی مَنْ کَفَّ عَنْکَ تَوْقِیراً لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ کَانَ ذَلِکَ قَرْناً وَفِیّاً وَ کُفْواً⁽⁶⁾قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ کُلُّهَا لَهُ بِئْسَ مَا صَنَعْتَ وَ بِئْسَ الْعَبْدُ⁽⁷⁾أَنْتَ فِی تَعَدِّیکَ عَلَی مَنْ کَفَّ عَنْ دَفْعِکَ عَنْ نَفْسِهِ تَوْقِیراً لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَخِی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ⁽⁸⁾ثُمَّ لَعَنَهُ اللَّهُ مِنْ فَوْقِ الْعَرْشِ وَ صَلَّی عَلَیْکَ یَا سَعْدُ فِی حَثِّکَ عَلَی تَوْقِیرِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ عَلَی صَاحِبِکَ فِی قَبُولِهِ مِنْکَ ثُمَّ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یَا رَبَّنَا لَوْ أَذِنْتَ‌⁽⁹⁾لَانْتَقَمْنَا مِنْ هَذَا الْمُتَعَدِّی فَقَالَ

تَعَالَی‌⁽¹⁾یَا عِبَادِی سَوْفَ أُمَکِّنُ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ مِنَ الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ وَ أَشْفِی غَیْظَهُ حَتَّی یَنَالَ فِیهِمْ بُغْیَتَهُ وَ أُمَکِّنُ هَذَا الْمَظْلُومَ مِنْ ذَلِکَ الظَّالِمِ‌⁽²⁾بِمَا هُوَ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِنْ إِهْلَاکِکُمْ لِهَذَا الْمُتَعَدِّی إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ فَقَالَتِ الْمَلَائِکَةُ أَ فَتَأْذَنُ‌⁽³⁾أَنْ نُنَزِّلَ إِلَی هَذَا الْمُثْخَنِ بِالْجِرَاحَاتِ مِنْ شَرَابِ الْجَنَّةِ وَ رَیْحَانِهَا لِیَنْزِلَ بِهِ الشِّفَاءُ⁽⁴⁾فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی سَوْفَ أَجْعَلُ لَهُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِکَ رِیقَ مُحَمَّدٍ یَنْفُثُ مِنْهُ عَلَیْهِ‌⁽⁵⁾وَ مَسَحَ یَدَهُ عَلَیْهِ فَیَأْتِیهِ الشِّفَاءُ وَ الْعَافِیَةُ یَا عِبَادِی إِنِّی أَنَا مَالِکُ الشِّفَاءِ⁽⁶⁾وَ الْإِحْیَاءِ وَ الْإِمَاتَةِ وَ الْغِنَاءِ⁽⁷⁾وَ الْإِفْقَارِ وَ الْإِسْقَامِ وَ الصِّحَّةِ وَ الرَّفْعِ وَ الْخَفْضِ وَ الْإِهَانَةِ وَ الْإِعْزَازِ دُونَکُمْ وَ دُونَ سَائِرِ الْخَلْقِ‌⁽⁸⁾قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ کَذَلِکَ أَنْتَ یَا رَبَّنَا فَقَالَ سَعْدٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَدْ أُصِیبَ أَکْحَلِی‌⁽⁹⁾هَذَا وَ رُبَّمَا یَنْفَجِرُ مِنْهُ الدَّمُ وَ أَخَافُ الْمَوْتَ وَ الضَّعْفَ قَبْلَ أَنْ أَشْفِیَ مِنْ بَنِی قُرَیْظَةَ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ لَهُ فَبَقِیَ حَتَّی حُکِّمَ فِی بَنِی قُرَیْظَةَ⁽¹⁰⁾فَقُتِلُوا عَنْ آخِرِهِمْ وَ غُنِمَتْ أَمْوَالُهُمْ وَ سُبِیَتْ ذَرَارِیُّهُمْ ثُمَّ انْفَجَرَ دَمُهُ‌⁽¹¹⁾وَ مَاتَ وَ صَارَ إِلَی رِضْوَانِ اللَّهِ فَلَمَّا وُقِیَ دَمُهُ مِنْ جِرَاحَاتِهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا سَعْدُ سَوْفَ یَشْفِی اللَّهُ‌⁽¹²⁾غَیْظَ الْمُؤْمِنِینَ وَ یَزْدَادُ لَکَ‌⁽¹³⁾غَیْظُ الْمُنَافِقِینَ فَلَمْ یَلْبَثْ

یَسِیراً⁽¹⁾حَتَّی کَانَ حُکِّمَ سَعْدٌ فِی بَنِی قُرَیْظَةَ لَمَّا نَزَلُوا⁽²⁾وَ هُمْ تِسْعُ مِائَةٍ⁽³⁾وَ خَمْسُونَ رَجُلًا جَلْداً⁽⁴⁾شَبَاباً ضَرَّابِینَ بِالسَّیْفِ فَقَالَ أَ رَضِیتُمْ بِحُکْمِی قَالُوا بَلَی وَ هُمْ یَتَوَهَّمُونَ أَنَّهُ یَسْتَبْقِیهِمْ لِمَا کَانَ بَیْنَهُ مِنَ الرَّضَاعِ وَ الرَّحِمِ‌⁽⁵⁾وَ الصِّهْرِ قَالَ فَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ فَوَضَعُوهَا قَالَ اعْتَزِلُوا فَاعْتَزَلُوا قَالَ سَلِّمُوا حِصْنَکُمْ فَسَلَّمُوهُ قَالَ‌⁽⁶⁾رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله احْکُمْ فِیهِمْ یَا سَعْدُ قَالَ‌⁽⁷⁾قَدْ حَکَمْتُ فِیهِمْ بِأَنْ یُقْتَلَ رِجَالُهُمْ وَ تُسْبَی نِسَاؤُهُمْ وَ ذَرَارِیُّهُمْ وَ تُغْنَمَ أَمْوَالُهُمْ فَلَمَّا سَلَّ الْمُسْلِمُونَ سُیُوفَهُمْ لِیَضَعُوا عَلَیْهِمْ‌⁽⁸⁾قَالَ سَعْدٌ لَا أُرِیدُ هَکَذَا یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ کَیْفَ تُرِیدُ اقْتَرِحْ وَ لَا تَقْتَرِحِ الْعَذَابَ فَإِنَّ اللَّهَ کَتَبَ الْإِحْسَانَ فِی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی فِی الْقَتْلِ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ لَا أَقْتَرِحُ الْعَذَابَ إِلَّا عَلَی وَاحِدٍ وَ هُوَ الَّذِی تَعَدَّی عَلَی صَاحِبِنَا هَذَا لَمَّا کَفَّ عَنْهُ تَوْقِیراً لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام رَدَّهُ‌⁽⁹⁾إِلَی إِخْوَانِهِ مِنَ الْیَهُودِ فَهُوَ مِنْهُمْ‌⁽¹⁰⁾یُؤْتَی وَاحِدٌ وَاحِدٌ مِنْهُمْ نَضْرِبُهُ بِسَیْفٍ مُرْهِفٍ إِلَّا ذَلِکَ فَإِنَّهُ یُعَذَّبُ بِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا سَعْدُ أَلَا مَنِ اقْتَرَحَ عَلَی عَدُوِّهِ عَذَاباً بَاطِلًا فَقَدْ اقْتَرَحْتَ أَنْتَ عَذَاباً حَقّاً فَقَالَ سَعْدٌ لِلْفَتَی قُمْ بِسَیْفِکَ هَذَا إِلَی صَاحِبِکَ الْمُتَعَدِّی عَلَیْکَ فَاقْتَصَّ مِنْهُ قَالَ فَتَقَدَّمَ إِلَیْهِ فَمَا زَالَ یَضْرِبُهُ بِسَیْفِهِ حَتَّی ضَرَبَهُ بِنَیِّفٍ وَ عِشْرِینَ ضَرْبَةً کَمَا کَانَ ضَرَبَهُ هُوَ فَقَالَ هَذَا عَدَدُ مَا ضَرَبَنِی بِهِ فَقَدْ کَفَانِی ثُمَّ ضَرَبَ عُنُقَهُ ثُمَّ جَعَلَ الْفَتَی یَضْرِبُ أَعْنَاقَ قَوْمٍ یَبْعُدُونَ عَنْهُ وَ یَتْرُکُ قَوْماً یَقْرَبُونَ فِی الْمَسَافَةِ مِنْهُ ثُمَّ کَفَّ وَ قَالَ دُونَکُمْ فَقَالَ سَعْدٌ فَأَعْطِنِی السَّیْفَ فَأَعْطَاهُ فَلَمْ یُمَیِّزْ أَحَداً وَ قَتَلَ کُلَّ مَنْ کَانَ أَقْرَبَ إِلَیْهِ حَتَّی

قَتَلَ عَدَداً مِنْهُمْ ثُمَّ سَلَّ وَ رَمَی بِالسَّیْفِ وَ قَالَ دُونَکُمْ فَمَا زَالَ الْقَوْمُ یَقْتُلُونَهُمْ حَتَّی قُتِلُوا عَنْ آخِرِهِمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلْفَتَی مَا لَکَ‌⁽¹⁾قَتَلْتَ مَنْ بَعُدَ فِی الْمَسَافَةِ⁽²⁾وَ تَرَکْتَ مَنْ قَرُبَ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ کُنْتُ أَتَنَکَّبُ‌⁽³⁾عَنِ الْقَرَابَاتِ وَ آخُذُ فِی الْأَجْنَبِیِ‌⁽⁴⁾

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ کَانَ فِیهِمْ مَنْ کَانَ لَیْسَ بِقَرَابَةٍ وَ تَرَکْتَ‌⁽⁵⁾قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ کَانَ لَهُمْ عَلَیَّ أَیَادٍ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَکَرِهْتُ أَنْ أَتَوَلَّی قَتْلَهُمْ وَ لَهُمْ عَلَیَّ تِلْکَ الْأَیَادِی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَا إِنَّکَ لَوْ شَفَعْتَ إِلَیْنَا فِیهِمْ لَشَفَّعْنَاکَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا کُنْتُ لِأَدْرَأَ عَذَابَ اللَّهِ مِنْ أَعْدَائِهِ وَ إِنْ کُنْتُ أَکْرَهُ أَنْ أُوَلِّیَهُ‌⁽⁶⁾بِنَفْسِی ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِسَعْدٍ وَ أَنْتَ فَمَا بَالُکَ لَمْ تُمَیِّزْ أَحَداً فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَادَیْتُهُمْ فِی اللَّهِ وَ أُبْغِضُهُمْ‌⁽⁷⁾فِی اللَّهِ فَلَا أُرِیدُ مُرَاقَبَةَ⁽⁸⁾غَیْرِکَ وَ غَیْرِ مُحِبِّیکَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْتَ‌⁽⁹⁾مِنَ الَّذِینَ لَا تَأْخُذُهُمْ فِی اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ آخِرِهِمْ انْفَجَرَ کَلْمُهُ وَ مَاتَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَذَا وَلِیٌّ مِنْ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ حَقّاً اهْتَزَّ عَرْشُ الرَّحْمَنِ لِمَوْتِهِ وَ لَمِنْدِیلُهُ‌⁽¹⁰⁾فِی الْجَنَّةِ أَفْضَلُ مِنَ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا إِلَی سَائِرِ مَا یُکْرَمُ بِهِ فِیهَا حَیَّاهُ اللَّهُ مَا حَیَّاهُ‌⁽¹¹⁾.

**[ترجمه]«سیف مُرهَف» (اسم مفعول از باب افعال)، یعنی شمشیر نازک (تیز) گشته تا در کشتن سریع باشد.

**[ترجمه]

بیان

سیف مرهف علی بناء المفعول من الإفعال أی مرقق لیکون أسرع فی القتل.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب: در کتاب المحاضرات آمده است: ابو­هریره روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله پنج سجده بدون رکوع به جا آورد؛

پس در این مورد از وی پرسیدیم، فرمود: جبرئیل نزد من آمده و گفت: خداوند علی را دوست می­دارد، پس سجده کردم. چون سرم را برداشتم، گفت: خداوند حسن را دوست می­دارد، پس سجده کردم. چون سربرداشتم، گفت: خداوند حسین را دوست می­دارد، پس سجده کردم. چون سر برداشتم، گفت: خداوند فاطمه را دوست می­دارد، پس سجده کردم. سپس گفت: خداوند کسانی را که آن­ها را دوست داشته باشد، دوست می­دارد، پس سجده کردم. - . مناقب آل ابی طالب 2: 90 -

**[ترجمه]

«28»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب فِی الْمُحَاضَرَاتِ رَوَی أَبُو هُرَیْرَةَ: أَنَّهُ سَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَمْسَ

سَجَدَاتٍ بِلَا رُکُوعٍ فَقُلْنَا لَهُ فِی ذَلِکَ فَقَالَ أَتَانِی جَبْرَئِیلُ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ عَلِیّاً فَسَجَدْتُ فَرَفَعْتُ رَأْسِی فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْحَسَنَ فَسَجَدْتُ فَرَفَعْتُ رَأْسِی فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْحُسَیْنَ فَسَجَدْتُ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ فَاطِمَةَ فَسَجَدْتُ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ مَنْ أَحَبَّهُمْ فَسَجَدْتُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام عسکری علیه السّلام: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هرگز خداوند مردی را با زنی برابر نکرد مگر برابر دانستن

ص: 48

فاطمه با علی علیهما السّلام و الحاق وی به آن حضرت، و او زنی است که افضل از مردان جهان است، همچنین حسن و حسین علیهما السّلام را به جهت مباهله به آن دو افضل و اکرم (علی و فاطمه علیهما السلام) ملحق فرمود؛ رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خداوند فاطمه را در شهادت دادن به محمّد و علی ملحق گردانید و حسن و حسین را به ایشان ملحق گردانید، خدای متعال می­فرماید: «فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکمُ‌ْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَکُمْ وَ أَنفُسَنَا وَ أَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتهَِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلیَ الْکَذِبِینَ»، - . آل عمران / 61 - {پس

هر که در این باره پس از دانشی که تو را حاصل آمده، با تو محاجه کند، بگو: «بیایید پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و ما خویشان نزدیک خود و شما خویشان نزدیک خویش را فرا خوانیم سپس مباهله کنیم، و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»} و منظور از «ابناء» حسن و حسین هستند که رسول خدا آنان را با خود آورد و مانند دو شیر بچه روبروی خود نشاند، اما منظور از «نساء» فاطمه است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله وی را با خود آورده و همانند یک ماده شیر او را پشت سر خود نشاند؛ و اما منظور از «انفس» علی بن ابی طالب علیه السّلام است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله او را با خود آورده و به سان یک شیر در سمت راست خود نشاند و خود آن حضرت همانند شیری که بر سر شکار خود بنشیند، نشست و سپس به نجرانی­ها فرمود: بشتابید و بیایید تا مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم. سپس فرمود: خداوندا، این (علی علیه السّلام) نفس من است و همتای من است، خداوندا، این «نساء» من افضل زنان جهان است و فرمود: خداوندا، این دو، فرزندان و دو سبط منند که با هرکه بجنگند می­جنگم و با هر که صلح کنند در صلحم؛ و آن­ گاه خدای متعال، راستگویان را از دروغگویان متمایز فرموده، محمّد علی، فاطمه، حسن و حسین را راستگوترین راستگویان و افضل مؤمنان قرار داد؛ اما محمّد، پس او افضل مردان عالم است، و اما علی، پس او نفس محمّد و افضل مردان عالم پس از آن حضرت است، و اما فاطمه، پس او افضل زنان جهان است، و اما حسن و حسین، پس آن دو، دو سرور جوانان اهل بهشت هستند - جز دو پسرخاله یعنی عیسی و یحیی -

ص: 49

زیرا خداوند متعال کودکان را به مردان کامل العقولی ملحق نفرموده مگر این چهار کودک را یعنی: عیسی بن مریم، یحیی بن زکریّا و حسن و حسین علیهم السّلام.

اما عیسی، پس خدای متعال داستان وی را چنین آورده است: «فَأَشَارَتْ إِلَیْهِ قَالُواْ کَیْفَ نُکلَِّمُ مَن کاَنَ فیِ الْمَهْدِ صَبِیًّا»، - . مریم/ 29 - {مریم

به سوی عیسی اشاره کرد. گفتند: «چگونه با کسی که در گهواره و کودک است سخن بگوییم؟»} خداوند از قول عیسی علیه السّلام پاسخ می­دهد: «قَالَ إِنیّ‌ِ عَبْدُ اللَّهِ ءَاتَئنیِ‌َ الْکِتَابَ وَ جَعَلَنیِ نَبِیًّا»، - . مریم/ 30 - {

کودک گفت: «منم بنده خدا، به من کتاب داده و مرا پیامبر قرار داده است».} ودر داستان یحیی فرمود: «یَازَکَرِیَّا إِنَّا نُبَشِّرُکَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ یحَْییَ لَمْ نجَْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سَمِیًّا»، - . مریم/ 7 - {ای زکریا، ما تو را به پسری - که نامش یحیی است - مژده می‌دهیم، که قبلًا همنامی برای او قرار نداده‌ایم.} گوید: پیش از وی کسی به نام یحیی خلق نشده بود، پس خداوند داستان وی را نقل نمود تا آنجا که گوید: «یَایَحْییَ خُذِ الْکِتَابَ بِقُوَّةٍ وَ ءَاتَیْنَهُ الحُْکْمَ صَبِیًّا»، - . مریم 12 - {ای

یحیی، کتاب خدا را به جد و جهد بگیر، و از کودکی به او نبوّت دادیم.} گوید: و از جمله این (حُکم= نبوت) آن است که وی کودک بود پس کودکان به وی گفتند: بیا بازی کنیم، فرمود: اُوّه! به خدا سوگند که برای بازی کردن آفریده نشده­ایم بلکه برای تلاش و کاری بزرگ آفریده شده­ایم، سپس گفت:«وَ حَنَانًا مِّن لَّدُنَّا وَ زَکَوةً وَ کاَنَ تَقِیًّا وَ بَرَّا بِوَالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُن جَبَّارًا عَصِیًّا وَ سَلَامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا»، - . مریم/ 15-13 - { و نیز از جانب خود، مهربانی و پاکی به او دادیم و تقواپیشه بود. و با پدر و مادر خود نیک رفتار بود و زورگویی نافرمان نبود. و درود بر او، روزی که زاده شد و روزی که می‌میرد و روزی که زنده برانگیخته می‌شود.} «وَ حَنَانًا مِّن لَّدُنَّا» یعنی مهربانی و رحمت در حق پدر و مادرش و سایر بندگان ما. «وَ زَکَوةً» یعنی طهارت و پاکی برای کسی که به وی ایمان آورده و تصدیقش کند. «وَ کاَنَ تَقِیًّا» یعنی از شرور و معاصی دوری می­نمود. «وَ بَرَّا بِوَالِدَیْهِ» یعنی نسبت به آن­ها نیک کردار و مطیع آن­ها بود. «وَ لَمْ یَکُن جَبَّارًا عَصِیًّا» یعنی کسی نبود که از روی خشم بُکشد و از روی خشم بزند. بلکه عبدی نیست که خدای عزّوجل را بندگی کرده باشد مگر اینکه اشتباهی مرتکب شده یا قصد مرتکب شدن اشتباهی را داشته، مگر یحیی بن زکریّا، زیرا او نه گناهی مرتکب شد و نه قصد ارتکاب گناهی کرد؛ سپس خدای عزّوجل فرمود: «وَ سَلَامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا»،{و درود بر او، روزی که زاده شد و روزی که می‌میرد و روزی که زنده برانگیخته می‌شود.}

و نیز در داستان یحیی می­فرماید:« هُنَالِکَ دَعَا زَکَرِیَّا رَبَّهُ قَالَ رَبّ‌ِ هَبْ لیِ مِن لَّدُنکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سمَِیعُ الدُّعَاء»، - . آل عمران/ 38 - {آنجا

بود که زکریا پروردگارش را خواند و گفت: «پروردگارا، از جانب خود، فرزندی پاک و پسندیده به من عطا کن، که تو شنونده دعایی.»} یعنی اینکه چون زکریّا در تابستان نزد مریم میوه زمستانی

ص: 50

و در تابستان میوه زمستانی را یافت و به وی گفت: «یَامَرْیَمُ أَنیَ لَکِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ بِغَیرِْ حِسَابٍ»، - . آل عمران/ 37 - {«ای

مریم، این از کجا برای تو آمده است؟ او در پاسخ گفت: «این از جانب خداست، که خدا به هر کس بخواهد، بی‌شمار روزی می‌دهد.»} و زکریّا یقین کرد که آن میوه­ها از جانب خداست؛ زیرا کسی جز وی بر او وارد نمی­شد و آن­گاه با خود گفت: آن کسی که قادر است در تابستان میوه زمستانی و در زمستان میوه تابستانی به مریم عطا کند، حتماً می­تواند به من فرزندی عنایت فرماید، هرچند پیر باشم و زنم نازا باشد. در اینجا بود که زکریّا دست دعا به سوی پروردگارش برداشته و عرض کرد: «رَبّ‌ِ هَبْ لیِ مِن لَّدُنکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سمَِیعُ الدُّعَاء» {پروردگارا، از جانب خود، فرزندی پاک و پسندیده به من عطا کن، که تو شنونده دعایی.} و خدای عزّوجل فرمود: «فَنَادَتْهُ الْمَلَائکَةُ وَ هُوَ قَائمٌ یُصَلیّ‌ِ فیِ الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییَ مُصَدِّقَا بِکلَِمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَ سَیِّدًا وَ حَصُورًا وَ نَبِیًّا مِّنَ الصَّلِحِینَ»، - . آل عمران/ 39 - {پس

در حالی که وی ایستاده و در محراب خود دعا می‌کرد، فرشتگان، او را ندا دردادند که: خداوند تو را به ولادت یحیی- که تصدیق کننده حقانیت کلمة اللَّه عیسی است، و بزرگوار و خویشتندار پرهیزنده از زنان و پیامبری از شایستگان است - مژده می‌دهد.} «فَنَادَتْهُ الْمَلَئکَةُ» یعنی زکریا را ندا در دادند.«وَ هُوَ قَائمٌ یُصَلیّ‌ِ فیِ الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییَ مُصَدِّقَا بِکلَِمَةٍ مِّنَ اللَّهِ» گوید: «مصدّقاً بعیسی»: یحیی، حقانیت عیسی را تصدیق می­کند. « وَ سَیِّدًا » به معنای بزرگوار است در طاعت خدا و رئیس است در طاعت خدا بر کسانی که خدا را طاعت می­کنند. «وَ حَصُورًا» یعنی او کسی است که از زنان پرهیز می­کند «و پیامبری از شایستگان است».

گوید: اولین تصدیق حقانیت عیسی علیه السّلام توسط یحیی بدین گونه بود که جز زکریا هیچ­کس نزد مریم نمی­رفت. او با استفاده از یک نردبان نزد وی می­رفت و چون پایین می­آمد، در را بر او قفل می­کرد. سپس دریچه­ای کوچک برای اتاق وی باز کرد تا از آنجا هوا به اتاق راه یابد؛ و چون مریم را باردار یافت، از این بابت ناراحت گشته و با خود گفت: کسی جز من نزد وی نمی­رفت اما اکنون باردار شده است، و اکنون نزد بنی­اسرائیل رسوا می­شوم، آن­ها شک نمی­کنند که من او را باردار کرده­ام. پس نزد همسر خود آمد و ماجرا را به وی گفت. زنش گفت: ای زکریّا، مترس که خدا جز خوبی در حق تو روا ندارد و مریم را نزد من بیاور تا وی را ببینم و جویای حالش شوم. پس زکریّا وی را نزد همسرش برد و خداوند متعال تکلیف جواب دادن را از دوش مریم برداشت. زیرا چون مریم نزد خواهر بزرگ­تر خود همسر زکریا رفت. همسر زکریّا برنخاست تا از او استقبال کند، در این هنگام خداوند یحیی را که در شکم مادر خود بود واداشت تا با حرکات خود مادرش را ناراحت کند، سپس ندا در داد: مادر، سروز زنان جهان

ص: 51

که از سرور مردان جهان باردار است نزد تو می­آید و به احترامش برنمی­خیزی؟! پس ناراحت شده و برخاست به استقبالش رفت، و یحیی در حالی که در شکم مادر بود به عیسی بن مریم سجده نمود و این تصدیق او بر حقّانیت عیسی بود، و از این روست که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در مورد حسن و حسین علیهما السّلام فرمود: این دو، دو سرور جوانان اهل بهشت هستند جز پسر خاله­هایشان یحیی و عیسی.

سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خداوند حکمت را به این چهارتن: عیسی، یحیی، حسن و حسین عنایت فرموده و آنان را در زمان خودشان در برابر دروغگویان به راستگویی آشکار ساخت و آنان را به مردان فاضل بالغ ملحق گردانید و فاطمه را به جهت اینکه راستگویان را از دروغگویان متمایز نمود، از افضل راستگویان قرار داد، و علی علیه السّلام را نفس رسول خدا قرار داد، و محمّد، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را افضل مخلوقات خدای عزّوجل قرار داد.

سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: خداوند عزّوجل را از تمام مخلوقات برگزیده­هایی است، برای مثال از بقعه­های زمین برگزیده­هایی دارد، و از شب­ها و روزها برگزیده­هایی دارد، و از ماه­ها برگزیده­هایی دارد. و از بندگانش برگزیده­هایی دارد، و از برگزیده آن­ها نیز برگزیدگانی دارد. اما از بقعه­های زمین، مکه و مدینه و بیت المقدس برگزیده او هستند، و نماز در مسجد من بهتر از هزار نماز در دیگر مساجد است به جز مسجدالحرام و مسجد الأقصی - منظور وی مکه و بیت المقدس است - . اما شب­های برگزیده­اش، شب­های جمعه و شب نیمه شعبان و شب قدر و دو شب عید فطر و عید قریان است. اما روزهای برگزیده­اش، روزهای جمعه و اعیاد است. و اما برگزیده­اش از ماه­ها، رجب است و شعبان و ماه رمضان. و اما گزیده­اش از بندگانش، فرزندان آدم هستند و برگزیده­اش از فرزندان آدم کسانی هستند که با شناختی که از آن­ها دارد آنان را برگزیده است، زیرا خدای عزّوجل چون خلق خویش را آفرید، فرزندان آدم را برگزید، سپس از میان فرزندان آدم، عرب را برگزید و از میان عرب «مُضَر» را برگزید و از میان

ص: 52

مضر، قریش را برگزید و از قریش هاشم را برگزید و از هاشم مرا برگزید و نیز اهل بیتم را، پس هرکه عرب را دوست بدارد، با محبتم آن­ها را دوست می­دارم و هر که با عرب دشمنی کند، با ستیز خودم با آنان دشمنی می­کنم؛ و خداوند متعال از میان ماه­ها، رجب و شعبان را برگزید.

سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای بندگان خدا، چه بسیارند کسانی که به سبب ماه شعبان خوشبختند و چه بسیارند کسانی که به آن در آخرت بدبختند. آیا شما را به مَثَل محمّد و آل محمّد خبر کنم؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله، فرمود: محمّد در میان بندگان خدا مانند ماه رمضان در میان ماه­هاست، و آل محمّد در میان بندگان خدا به ماه شعبان در میان ماه­ها می­مانند. و علی بن ابی طالب در آل محمّد به مانند بهترین روزها و شب­های ماه شعبان است و آن شب نیمه شعبان و روز آن است، و دیگر مؤمنان در آل محمّد، به ماه رجب در ماه شعبان می­مانند. آنان نزد خدا درجه درجه و طبقه طبقه­اند، پس کوشاترین آن­ها در طاعت خدا، شبیه­ترین آن­ها به آل محمّد هستند.

آیا شما را از مردی که خداوند او را از آل محمّد همچون روزهای اوایل رجب از اوایل شعبان قرار داده است، خبر دهم؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله؛ فرمود: از میان آن­ها کسانی هستند که عرش خدای رحمان به سبب مرگش به لرزه می­افتد و فرشتگان آسمان از آمدنش خوشحال می­شوند و در عرصات قیامت و در باغ­های بهشتی، هزار برابر مردم دنیا از بدو پیدایش تا انتهای آن، فرشته ها به او خدمت می­کنند و خداوند او را از این دنیا نخواهد برد مگر اینکه او را بر دشمنانش غالب کند و یکی از یاران او را که برادر ایمانی و یاورش در بزرگداشت آل محمّد صَلی الله علیهِ و آله است نیز غالب گرداند. عرض کردند: او چه کسی است یا رسول الله؟ فرمود: او همانی است که اکنون خشمگین به سوی شما می­آید، از وی بپرسید چرا خشمگین است؟ زیرا خشم او برای آل محمّد صَلی الله علیهِ و آله و خصوصاً برای علی بن ابی طالب علیه السّلام است. پس آن جماعت گردن­های خود را بالا کشیده و چشم­ها را باز کرده و نگاه کردند و ناگاه دیدند، اولین کسی که به سمت آن­ها می­آید سعد بن معاذ است و بسیار خشمگین، پس جلو آمد و چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله او را دید، به وی فرمود: ای سعد، خشم خدا بر آنچه تو را به خشم آورده، شدیدتر است. چه چیز تو را به خشم آورده است؟ درباره آنچه تو را به خشم آورده با ما سخن بگو تا با تو از سخن فرشتگان درباره کسی که تو با وی سخن گفتی و گزارش آن به خدای عزّوجل و پاسخ خدای عزّوجل آگاه سازم.

ص: 53

پس سعد گفت: پدر و مادرم فدای تو باد

یا رسول الله، در حالی که بر در خانه خویش نشسته بودم و جمعی از انصار حضور داشتند، دو نفر از انصار با هم به لجبازی و کشمکش پرداخته، در حالی که در یکی از آنها نفاق راه یافته بود. از بیم آنکه شرّشان بیشتر شود، خوش نداشتم در کارشان دخالت کنم و از آن­ها خواستم بس کنند، لیکن بسنده نکردند و به لجاجت خود ادامه دادند تا اینکه کارشان به جایی رسید که هرکدام به روی دیگری شمشیر کشید، پس یکی شمشیر و سپر خود را برداشت و آن یکی هم شمشیر و سپر خود را برداشت و به زد و خورد پرداختند و هریک از آن­ها ضربه شمشیر دیگری را با سپر خود دفع می­کرد و از بیم آنکه به اشتباه ضربتی بر من وارد شود، خوش نداشتم در کارشان دخالت کنم و با خود گفتم: خداوندا، هر کدامشان را که پیامبرت و خاندان او را بیشتر دوست می­دارد، نصرت عطا فرما!

آن دو همچنان مشغول زد و خورد بودند، بی­آنکه یکی توان غلبه بر دیگری پیدا کند تا اینکه برادرت علی بن ابی طالب علیه السّلام پیدا شد، لذا بر سر آن دو فریاد زدم: این علی بن ابی طالب است، آیا حرمت او را نگاه نمی­دارید؟ به احترام او بس کنید، این برادر رسول خدا و افضل آل محمّد است! با شنیدن سخنان من، یکی از آن­ها شمشیر و سپر خود را انداخت، اما آن یکی اهمیّتی نداده و به دلیل تسلیم شدن آن یکی، توانست بیش از بیست ضربت شمشیر بر وی وارد نموده و قطعه قطعه­اش کند. پس بر وی خشم گرفته و از این کار او به شدّت ناراحت شده و به وی گفتم: ای بنده خدا، چه بد بنده­ای هستی تو، حرمت برادر رسول خدا را پاس نداشتی و کسی را که حرمت او را پاس داشته بود، به سختی زخمی کردی، در حالی که وی با دفاعی که از خود کرد، حریف توانمندی برای تو بود و تو نتوانستی بر او فائق آیی، جز به سبب اینکه وی حرمت برادر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نگاه داشته و سلاح بر زمین افکنده بود.

ص: 54

پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: وقتی این یکی از جنگ دست کشیده و آن یکی به وی دست درازی کرد، علی بن ابی طالب چه کرد؟ گفت: آن حضرت به نظاره ضارب ایستاد، در حالی که مشغول زدن آن یکی بود، بی­آنکه چیزی بگوید یا کاری بکند؛ سپس رفت و آن دو را به حال خود گذاشت، و شاید آن زخمی هم­ا­کنون آخرین نفس­های خود را بکشد.

پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای سعد، شاید گمان برده­ای که آن سرکش متجاوز پیروز شده است، «کسی که با ستم غالب آید، پیروز نشده است» زیرا آن چیزی که مظلوم از دین ظالم می­گیرد، خیلی بیشتر از آنی است که ظالم از دنیای مظلوم می­گیرد. به راستی که از تلخ شیرین به دست نمی­آید و از شیرین تلخ؛ اما خشم گرفتن تو به خاطر آن مظلوم برآن ظالم؛ بدان که خشم خدا بر او بیشتر است و خشم فرشتگان بر آن ظالم به خاطر آن مظلوم نیز بیشتر است. اما یاری نکردن علی آن مظلوم را بدان سبب است که خداوند اراده فرموده نشانه­های نبوت محمّد را در اینجا آشکار کند. ای سعد، از آنچه خداوند و فرشتگان درباره آن ظالم و درباره تو به من گفته­اند، سخنی با تو نمی­گویم تا اینکه آن مرد زخمی را نزد من بیاوری تا آیات تصدیق کننده دین محمّد صَلی الله علیهِ و آله را در وی ببینی. پس سعد عرض کرد: یا رسول الله، چگونه او را بیاورم در حالی که گردنش به پوستی نازک آویخته و دست و پایش نیز، و اگر او را تکان بدهم تمام اندام­های بدنش از هم جدا می­شوند؟

رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای سعد، بی­شک آنکه ابرها را در آسمان صاف به وجود می­آورد تا اینکه آرام آرام به هم پیوسته و متراکم شوند و کرانه­ها و آفاق آسمان را فرا می­گیرند و سپس آن را چنان از هم می­پاشد که چیزی از آن دیده نمی­شود، حتماً می­تواند آن اندام­ها را همان­طور که قبلاً وجود نداشته و به وجود آورده، کاملاً به هم پیوند زند، هرچند این اندام­ها از هم گسسته شده باشند. سعد عرض کرد: راست گفتی یا رسول الله، سپس رفت و آن مرد را که آخرین لحظات عمر خود را می­گذراند، آورد و وی را در مقابل رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله قرار داد. و چون وی را بر زمین گذاشت، سرش از شانه­اش جدا گشت و دستش از بازو قطع گردید و پایش از ران جدا افتاد. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله سر را در جای خود قرار داد و دست و پا را نیز بر سرجای خود گذاشته، سپس آب دهان خود را

ص: 55

بر محل زخم­های وی انداخته و با دست خود بر آن زخم­ها کشیده و فرمود: خداوندا، زنده کننده مردگان و میراننده زنده­ها تویی و تو بر همه کارها توانایی، و این بنده تو به سبب پاسداشت حرمت برادر رسول خدا علی بن ابی طالب چنین زخمی و خونین گشته است. خداوندا، شفایی از شفای خودت و درمانی از درمان خودت و عافیتی از عافیت خودت بر وی نازل فرما! - گوید: - به خداوندی که او را به حق به نبوّت فرستاده، همین که آن حضرت آن دعا را فرمود، اندام­­های آن مرد به هم پیوسته و جوش خوردند و جریان خون به رگها بازگشت و آن مرد صحیح و سالم ازجا برخاست، بی­آنکه هیچ اثری از بیماری یا زخم در بدنش باقی مانده باشد و گویی هرگز ضربتی نخورده است.

سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله رو به سعد و یاران وی کرده و فرمود: اکنون و پس از آشکار شدن آیات خداوند در تصدیق محمّد، درباره سخن فرشتگان در مورد تو و این دوست تو و آن ستمگر می­گویم: وقتی تو به این بنده خدا گفتی: کار خوبی کردی که به احترام برادر محمّد، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دست از جنگ کشیدی؛ کما اینکه به خصم او گفتی: کار بدی در مورد کسی که به احترام علی بن ابی طالب از جنگیدن با تو دست کشید و تو به وی تعدّی نمودی در حالی که او حریفی کفو تو بود، همه فرشتگان به وی گفتند: چه بدکاری کردی و چه بد بنده­ای هستی تو، با ستم کردن به کسی که به احترام علی بن ابی طالب برادر محمّد صَلی الله علیهِ و آله، دست از جنگیدن با تو و دفاع از خود کشید، سپس خداوند از بالای عرش او را لعنت نمود و بر تو ای سعد، به خاطر اینکه ترغیب به حفظ حرمت و بزرگداشت علی علیه السّلام کردی، درود فرستاد و نیز درود فرستاد به آن دوست تو که آن سخن را از تو پذیرفت، سپس فرشتگان عرض کردند: ای پروردگار ما، اگر اجازه فرمایی، از این متجاوز انتقام خواهیم گرفت؛

ص: 56

پس خدای متعال فرمود: ای بندگان من، به زودی سعد بن معاذ را قادر خواهم ساخت تا از ایشان انتقام گرفته و خشم وی را فرو خواهم نشاند تا اینکه در آن­ها به هدف خود برسد، و این مظلوم را قادر خواهم ساخت تا به گونه­ای بیش از اینکه شما بخواهید، این متجاوز را به هلاکت رسانیده، مغلوب کند؛ من چیزهایی می­دانم که شما نمی­دانید. پس فرشتگان عرض کردند: آیا اجازه داریم با شراب بهشتی و گُل­های آن به زمین فرود آییم و این زخمی غرقه در خون را شفا دهیم؟ خدای متعال فرمود: شفای او را به وجهی بهتر از این قرار خواهم داد: آب دهان محمّد؛ از آن بر وی می­مالد و دست بر آن می­کشد پس شفا و عافیت به او باز می­گردد. ای بندگان من، این منم، مالک شفا، زنده کردن، ­میراندن، بی­نیاز ساختن، بینوا کردن، بیمار نمودن و عافیت دادن، بالا بردن­ و پایین آوردن و حقیر کردن و عزّت بخشیدن، نه شما و نه دیگر مخلوقات. فرشتگان گفتند: پروردگارا، تو چنین هستی که می­گویی.

پس سعد عرض کرد: یا رسول الله، این شاهرگم ضربت خورده و بیم آن دارم خون از آن فوران کند و از آن می­ترسم که پیش از آنکه از بنی­قریظه انتقام بگیرم، دچار ضعف گشته و بمیرم. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در حق وی دعا فرمود و وی زنده ماند تا اینکه به حکمیت بنی­قریظه برگزیده شد و با قضاوت او، تا آخرین نفر کشته شدند و اموالشان به غنیمت برده شد و زنان و کودکانشان به اسارت در آمدند؛ آن­گاه زخم وی دهان باز کرده و خون از آن جهید و بر اثر آن درگذشت و به رضوان خدا رفت.

و چون زخم وی دچار خونریزی شد، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای سعد، خداوند به زودی انتقام مؤمنان را خواهد گرفت و کینه دشمنان از تو فزونی خواهد یافت، پس از مدت کوتاهی،

ص: 57

سعد به عنوان کسی که باید علیه بنی­قریظه داوری کند برگزیده شد و این زمانی بود که آنان که نهصد و پنجاه نفر مرد چابک جوان شمشیرزن بودند، از دژ بیرون آمدند. پس سعد به آنان گفت: آیا به داوری من رضایت می­دهید؟ گفتند: آری، و گمان می­کردند که او آن­ها را به سبب رضاعت و صله­رحم و دامادی که میان ایشان بود، زنده خواهد گذاشت. سعد گفت: سلاح­هایتان را بر زمین بگذارید. پس سلاح­های خود را بر زمین گذاشتند. گفت: کناری بایستید .

پس به کناری ایستادند. گفت: قلعه­تان را تحویل دهید. قلعه را تحویل دادند. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای سعد، درباره ایشان داوری کن. عرض کرد: حکم من درباره ایشان آن است که مردانشان کشته شوند، زنان و کودکانشان به اسارت برده شوند و اموالشان به غنیمت گرفته شود. پس چون مسلمانان شمشیر برکشیدند تا آنان را به قتل رسانند، سعد گفت: این گونه نمی­خواهم یا رسول الله. فرمود: چگونه می­خواهی؟ پیشنهاد بده، لیکن پیشنهاد عذاب مده، زیرا خداوند احسان را در هر چیزی نوشته حتی در قتل . عرض کرد: یا رسول الله، پیشنهاد شکنجه کردن نمی­دهم مگر بر یکی از آنها و او همانی است که به این دوست ما که به احترام علی بن ابی طالب علیه السّلام دست از جنگیدن با وی دست کشیده بود، ستم کرد. او را نزد برادران یهودی­اش بازگردانید که از جمله ایشان است. آنها یکی یکی می­آیند و آنان را با شمشیر برّان به قتل می­رسانیم مگر آن یکی که به وسیله دشمنش عذاب داده می­شود. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای سعد، چه بسیارند کسانی که در حق دشمن خود پیشنهاد شکنجه ظالمانه می­کنند، اما تو عذاب حقّی را پیشنهاد دادی.

پس سعد به آن جوان گفت: این شمشیرت را بردار و به سراغ دشمنی که ظالمانه به تو تعدّی کرد برو و او را قصاص کن. گوید: پس آن جوان به طرف آنکه در حقش ستم کرده بود رفت و بیست و چند ضربه شمشیر بر وی زده و گفت: این به تعداد ضربه­هایی بود که مرا زد، سپس گردنش را زد. آن­گاه آن جوان شروع به زدن گردن کسانی کرد که از وی فاصله می­گرفتند، و کسانی را که در نزدیک وی بودند، رها می­کرد. سپس دست کشیده و گفت: اکنون نوبت شماست. پس سعد گفت: شمشیر را به من بده، پس شمشیر را به وی داد و سعد بی­آنکه تفاوتی میان آنان قائل شود، همه کسانی را که در نزدیک وی بودند، به قتل رساند

ص: 58

و با این کار خود تعدادی از ایشان را کُشت، سپس خسته شد و شمشیر را بر زمین انداخته و گفت: بقیه مال شما، پس همچنان آن­ها را می­کشتند تا اینکه همگی را تا آخرین نفر از دم تیغ گذراندند. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به آن جوان فرمود: چرا کسانی را می­کشتی که دورتر از تو بودند و کاری به کسانی که نزدیکت بودند نداشتی؟ عرض کرد: از خویشاوندان پرهیز می­کردم و به بیگانه­ها می­پرداختم. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: آیا در میان آنان کسی بود که خویشاوند تو نباشد و از کشتن وی درگذشته باشی؟ عرض کرد: یا رسول الله، آنان در دوره جاهلیّت در حق من نیکی کرده بودند، از این رو اکراه داشتم با احسانی که در حق من کرده بودند، آن­ها را بکشم. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: اما اگر شفاعت آن­ها را می­کردی، شفاعت تو را درباره ایشان می­پذیرفتیم. عرض کرد: یا رسول الله، نخواستم عذاب خدا را از دشمنانش دفع کنم، هرچند اکراه داشتم این کار به دست من صورت پذیرد. سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به سعد فرمود: اما تو! چرا هیچ کس را مستثنی نکردی؟ عرض کرد: یا رسول الله، برای رضای خدا با آنان دشمنی کردم و برای رضای خدا با آنان می­ستیزم و نیازی به مراقبت احدی غیر از شما و دوستداران شما ندارم؛ رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: تو از جمله کسانی هستی که در راه خدا از ملامت هیچ ملامت­گری باک ندارند. و چون آخرین نفر آنان به قتل رسید، زخم وی (سعد) خونریزی کرد و وفات یافت. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: این، به راستی یکی از اولیای خداست، عرش خدای رحمان از مرگش به لرزه افتاد و­ بی­تردید دستمال او در بهشت، بهتر از دنیا و هر چه در آن است می­باشد، البته در کنار سایر آنچه بدان در آن گرامی داشته می­شود، درود فراوان خدا بر او باد! - . تفسیر امام حسن عسکری : 283- 276 -

**[ترجمه]

«29»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب أَبُو هُرَیْرَةَ وَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ الصَّادِقُ علیه السلام: أَنَّ فَاطِمَةَ علیها السلام عَادَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عِنْدَ مَرَضِهِ الَّذِی عُوفِیَ مِنْهُ وَ مَعَهَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ فَأَقْبَلَا یَغْمِزَانِ‌⁽²⁾مِمَّا یَلِیهِمَا مِنْ یَدِ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّی اضْطَجَعَا عَلَی عَضُدَیْهِ وَ نَامَا فَلَمَّا انْتَبَهَا خَرَجَا فِی لَیْلَةٍ ظَلْمَاءَ مُدْلَهِمَّةٍ ذَاتِ رَعْدٍ وَ بَرْقٍ وَ قَدْ أَرْخَتِ السَّمَاءُ عَزَالِیَهَا⁽³⁾فَسَطَعَ لَهُمَا نُورٌ فَلَمْ یَزَالا یَمْشِیَانِ فِی ذَلِکَ النُّورِ وَ یَتَحَدَّثَانِ حَتَّی أَتَیَا حَدِیقَةَ بَنِی النَّجَّارِ فَاضْطَجَعَا وَ نَامَا فَانْتَبَهَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مِنْ نَوْمِهِ وَ طَلَبَهُمَا فِی مَنْزِلِ فَاطِمَةَ فَلَمْ یَکُونَا فِیهِ فَقَامَ عَلَی رِجْلَیْهِ وَ هُوَ یَقُولُ إِلَهِی وَ سَیِّدِی وَ مَوْلَایَ هَذَانِ شِبْلَایَ خَرَجَا مِنَ الْمَخْمَصَةِ وَ الْمَجَاعَةِ اللَّهُمَّ أَنْتَ وَکِیلِی عَلَیْهِمَا اللَّهُمَّ إِنْ کَانَا أَخَذَا بَرّاً أَوْ بَحْراً فَاحْفَظْهُمَا وَ سَلِّمْهُمَا فَنَزَلَ جَبْرَئِیلُ وَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ لَکَ لَا تَحْزَنْ وَ لَا تَغْتَمَّ لَهُمَا فَإِنَّهُمَا فَاضِلَانِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ أَبُوهُمَا أَفْضَلُ مِنْهُمَا هُمَا نَائِمَانِ فِی حَدِیقَةِ بَنِی النَّجَّارِ وَ قَدْ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِمَا مَلَکاً فَسَطَعَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله نُورٌ فَلَمْ یَزَلْ یَمْضِی فِی ذَلِکَ النُّورِ حَتَّی أَتَی حَدِیقَةَ بَنِی النَّجَّارِ فَإِذَا هُمَا نَائِمَانِ وَ الْحَسَنُ مُعَانِقُ الْحُسَیْنِ وَ قَدْ تَقَشَّعَتِ السَّمَاءُ⁽⁴⁾فَوْقَهُمَا کَطَبَقٍ وَ هِیَ تُمْطِرُ کَأَشَدِّ مَطَرٍ وَ قَدْ مَنَعَ اللَّهُ الْمَطَرَ مِنْهُمَا وَ قَدِ أکنفتهما⁽⁵⁾[اکْتَنَفَتْهُمَا] حَیَّةٌ لَهَا شَعَرَاتٌ کَآجَامِ الْقَصَبِ‌⁽⁶⁾وَ جَنَاحَانِ جَنَاحٌ قَدْ غَطَّتْ بِهِ الْحَسَنَ وَ جَنَاحٌ قَدْ غَطَّتْ بِهِ

الْحُسَیْنَ فَانْسَابَتِ الْحَیَّةُ⁽¹⁾وَ هِیَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ وَ أُشْهِدُ مَلَائِکَتَکَ أَنَّ هَذَانِ شِبْلَا نَبِیِّکَ قَدْ حَفِظْتُهُمَا عَلَیْهِ وَ دَفَعْتُهُمَا إِلَیْهِ سَالِمَیْنِ صَحِیحَیْنِ فَمَکَثَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یُقَبِّلُهُمَا حَتَّی انْتَبَهَا فَلَمَّا اسْتَیْقَظَا حَمَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله الْحَسَنَ وَ حَمَلَ جَبْرَئِیلُ الْحُسَیْنَ فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ ادْفَعْهُمَا إِلَیْنَا فَقَدْ أَثْقَلَاکَ فَقَالَ أَمَا إِنَّ أَحَدَهُمَا عَلَی جَنَاحِ جَبْرَئِیلَ وَ الْآخَرَ عَلَی جَنَاحِ مِیکَائِیلَ فَقَالَ عُمَرُ ادْفَعْ إِلَیَّ أَحَدَهُمَا أُخَفِّفْ عَنْکَ فَقَالَ امْضِ فَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ کَلَامَکَ وَ عَرَفَ مَقَامَکَ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ادْفَعْ إِلَیَّ أَحَدَ شِبْلَیَّ وَ شِبْلَیْکَ فَالْتَفَتَ إِلَی الْحَسَنِ فَقَالَ یَا حَسَنُ هَلْ تَمْضِی إِلَی کَتِفِ أَبِیکَ فَقَالَ وَ اللَّهِ یَا جَدَّاهْ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ کَتِفَکَ لَأَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ کَتِفِ أَبِی ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی الْحُسَیْنِ علیه السلام فَقَالَ یَا حُسَیْنُ تَمْضِی إِلَی کَتِفِ أَبِیکَ فَقَالَ أَنَا أَقُولُ کَمَا قَالَ أَخِی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نِعْمَ الْمَطِیَّةُ مَطِیَّتُکُمَا⁽²⁾وَ نِعْمَ الرَّاکِبَانِ أَنْتُمَا فَلَمَّا أَتَی الْمَسْجِدَ قَالَ وَ اللَّهِ یَا حَبِیبَیَّ لَأُشَرِّفَنَّکُمَا بِمَا شَرَّفَکُمَا اللَّهُ ثُمَّ أَمَرَ مُنَادِیاً یُنَادِی فِی الْمَدِینَةِ فَاجْتَمَعَ النَّاسُ فِی الْمَسْجِدِ فَقَامَ وَ قَالَ یَا مَعْشَرَ النَّاسِ أَ لَا أَدُلُّکُمْ عَلَی خَیْرِ النَّاسِ جَدّاً وَ جَدَّةً قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ فَإِنَّ جَدَّهُمَا مُحَمَّدٌ وَ جَدَّتَهُمَا خَدِیجَةُ ثُمَّ قَالَ یَا مَعْشَرَ النَّاسِ أَ لَا أَدُلُّکُمْ عَلَی خَیْرِ النَّاسِ أَباً وَ أُمّاً وَ هَکَذَا عَمّاً وَ عَمّةً وَ خَالًا وَ خَالَةً وَ قَدْ رَوَی الْخَرْکُوشِیُّ فِی شَرَفِ النَّبِیِّ عَنْ هَارُونَ الرَّشِیدِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا الْمَعْنَی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب: ابوهریره و ابن عباس و امام صادق علیه السّلام: فاطمه علیها السّلام به عیادت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله - هنگامی که بیمار شده بود و بعداً از آن بیماری بهبودی یافت - رفت، در حالی که حسن و حسین را به همراه داشت. پس آن دو شروع به مالیدن دست پیامبر صَلی الله علیهِ و آله کردند تا اینکه روی بازوان آن حضرت دراز کشیده و به خواب رفتند. چون از خواب بیدار شدند، در شبی بسیار تاریک و با رعد و برق و رگبار باران، از خانه بیرون رفتند. پس نوری برای ایشان درخشید و آن­ها در روشنایی آن نور راه می­رفتند و باهم گفتگو می­کردند تا اینکه به نخلستان بنی­نجّار رسیدند و در آنجا دراز کشیده و به خواب رفتند. چون پیامبرصَلی الله علیهِ و آله از خواب بیدار شد، به جستجوی آن­ها در خانه فاطمه علیها السلام رفت و آن­ها را نیافت. ایشان بر روی پاهای خود ایستاد، در حالی که می­فرمود: خداوندا، ای سرور و مولای من، این دو نوه من با (این شرایط) سخت و گرسنه از خانه بیرون رفته­اند، خداوندا، تو خود وکیل من بر آن دو هستی. خداوندا، چه راه بیابان را در پیش گرفته باشند و چه دریا، تو خود آن دو را حفظ کن و به سلامت بدار! پس جبرئیل نازل گشته و گفت: خداوند تو را سلام می­رساند و به تو می­گوید: اندوهگین مباش و برای آن دو غم مخور که آن دو در دنیا و آخرت با فضیلت­اند و پدرشان افضل از ایشان است، آن دو در نخلستان بنی­نجّار خوابیده­اند، و خداوند فرشته­ای را بر آنان گمارده است.

سپس نوری برای پیامبر صَلی الله علیهِ و آله هویدا گشت و آن حضرت در روشنایی آن نور حرکت می­کرد تا به نخلستان بنی­نجّار رسید و آن دو را خفته یافت، در حالی که حسن برادرش حسین را در آغوش گرفته بود، و آسمان فقط در همان جایی که آن­ها خفته بودند، همچون طبقی خالی از ابر بود و در نقاط دیگر باران بسیار تندی می­بارید و بدین ترتیب خداوند آن دو را از باران حفظ فرموده بود و ماری که از موهایی همچون نی­های بیشه­زار برخوردار بود و دو بال داشت، با یک بال حسن و با بال دیگر حسین را پوشانده بود،

ص: 60

با آمدن پیامبر صَلی الله علیهِ و آله، آن مار خود را کنار کشید، در حالی که می­گفت: پروردگارا، تو و فرشتگانت را گواه می­گیرم که من دو نوه پیامبرت را برایش حفظ کردم و آن دو را صحیح و سالم به ایشان تحویل دادم. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آن­قدر آن دو را بوسید که از خواب بیدار شدند، سپس پیامبر حسن را و جبرئیل حسین را بغل کرده و به راه افتادند. پس ابوبکر گفت: آن دو را به ما بسپارید که شما را خسته کرده­اند. فرمود: چنین نیست، یکی از آن دو بر بال جبرئیل قرار دارد و دیگر بر بال میکائیل. پس عمر گفت: یکی از ایشان را به من بدهید تا بارت را سبک کنم. فرمود: برو که خداوند گفتارت را شنید و جایگاهت را دانست. پس امیرالمؤمنین علیه السّلام عرض کرد: یکی از شیر بچه­های من و شیر بچه­های خودتان را به من بسپارید. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله رو به حسن کرد و فرمود: حسن، آیا بر شانه پدرت سوار می­شوی؟ پس حسن گفت: پدربزرگ، به خدا سوگند شانه شما را بیشتر از شانه پدرم دوست می­دارم. سپس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله رو به حسین علیه السّلام کرده و فرمود: حسین، آیا بر شانه پدرت سوار می­شوی؟ گفت: هرچه برادرم گفت، من هم همان را می­گویم! پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چه نیکو مرکبی است مرکب شما و چه نیکو سوارانید شما دوتا .

پس چون به مسجد آمد، فرمود: ای دو محبوب من، به خدا سوگند، بی­گمان امروز شرافت شما را هویدا خواهم کرد، آن­گونه که خداوند شرافت شما را هویدا کرده است. سپس امر فرمود یک منادی در مدینه ندا در دهد. پس مردم در مسجد گرد آمدند. آن­گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله برخاسته و فرمود: ای مردم، آیا بهترین مردم به جهت پدربزرگ و مادربزرگ را به شما معرفی کنم؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله. فرمود: حسن و حسین هستند که جدّشان محمّد و مادربزرگشان خدیجه است. سپس فرمود: ای مردم، آیا بهترین مردم را به جهت پدر و مادر به شما معرفی کنم؟ و به همین شکل عمو، عمّه و دایی؛... و خرکوشی در کتاب «شرف النبی» از هارون الرشید از پدرانش از ابن عباس همین معنا را روایت کرده است. - . مناقب آل ابی طالب 2: 162 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس العزلاء مصب الماء من الراویة و نحوها و الجمع عزالی‌⁽⁴⁾و فی النهایة فأرسلت السماء عزالیها العزالی جمع العزلاء و هم فم المزادة الأسفل فشبه اتساع المطر و اندفاقه بالذی یخرج من فم المزادة⁽⁵⁾و قال فتقشع السحاب أی تصدع و أقلع‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]در قاموس: «العزلاء»: دهانه مشک آب و نظایر آن و جمع آن «عزالی» - . القاموس 4: 15 - و در کتاب النهایۀ «فأرسلت السماء عزالیها»: «العزالی» جمع «عزلاء» ، دهانه پایین ظرف توشه و غذا، گستردگی باران و ریزش انبوه آن را به آنچه از دهانه ظرف توشه و غذا بیرون می­آید، تشبیه کرده است. - . النهایۀ : 3: 93 -

و گوید: «فتقشّع السحاب» از هم پاشید و برکنده شد. - . النهایۀ: 3: 255 -

ص: 61

**[ترجمه]

«30»

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] عُبَیْدُ بْنُ کَثِیرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُنَیْدٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَعْلَی عَنْ إِسْرَائِیلَ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمَّا أُسْرِیَ بِی إِلَی السَّمَاءِ قَالَ لِیَ الْعَزِیزُ آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ قُلْتُ وَ الْمُؤْمِنُونَ قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ عَلَیْکَ السَّلَامُ مَنْ خَلَّفْتَ لِأُمَّتِکَ مِنْ بَعْدِکَ قُلْتُ خَیْرَهَا لِأَهْلِهَا قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ قُلْتُ نَعَمْ یَا رَبِّ قَالَ عَزَّ شَأْنُهُ یَا مُحَمَّدُ إِنِّی اطَّلَعْتُ إِلَی الْأَرْضِ اطِّلَاعَةً فَاخْتَرْتُکَ مِنْهَا وَ اشْتَقَقْتُ لَکَ اسْماً مِنْ أَسْمَائِی لَا أُذْکَرُ فِی مَکَانٍ إِلَّا ذُکِرْتَ مَعِی فَأَنَا مَحْمُودٌ⁽¹⁾وَ أَنْتَ مُحَمَّدٌ ثُمَّ اطَّلَعْتُ الثَّانِیَةَ اطِّلَاعَةً فَاخْتَرْتُ مِنْهَا عَلِیّاً وَ اشْتَقَقْتُ لَهُ اسْماً مِنْ أَسْمَائِی فَأَنَا الْأَعْلَی وَ هُوَ عَلِیٌّ یَا مُحَمَّدُ خَلَقْتُکَ وَ خَلَقْتُ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ أَشْبَاحَ نُورٍ مِنْ نُورِی وَ عَرَضْتُ وَلَایَتَکُمْ عَلَی السَّمَاوَاتِ‌⁽²⁾وَ أَهْلِهَا وَ عَلَی الْأَرَضِینَ وَ مَنْ فِیهِنَّ فَمَنْ قَبِلَ وَلَایَتَکُمْ کَانَ عِنْدِی مِنَ الْأَظْفَرِینَ‌⁽³⁾وَ مَنْ جَحَدَهَا کَانَ عِنْدِی مِنَ الْکُفَّارِ⁽⁴⁾یَا مُحَمَّدُ لَوْ أَنَّ عَبْداً عَبَدَنِی حَتَّی یَنْقَطِعَ کَالشَّنِّ الْبَالِی‌⁽⁵⁾ثُمَّ أَتَانِی جَاحِداً لِوَلَایَتِکُمْ مَا غَفَرْتُ لَهُ حَتَّی یُقِرَّ بِوَلَایَتِکُمْ‌⁽⁶⁾.

وَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَعْلَی: مِثْلَهُ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات بن ابراهیم: امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چون مرا به معراج بردند، خداوند عزیز به من فرمود: «ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْهِ مِن رَّبِّهِ»، - . بقره/ 285 - {پیامبر

خدا بدانچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده است ایمان آورده است.} عرض کردم: و «مؤمنان»؟ فرمود: راست گفتی ای محمّد! سلام بر تو، چه کسی را پس از خودت در اُمّتت بر جای گذاشتی؟ عرض کردم: بهترین ایشان برای مردمش، فرمود: علی بن ابی طالب؟ عرض کردم: آری، پروردگارا! خدای عزّوجل فرمود: ای محمّد، من نظری بر روی زمین افکندم و تو را از میان آن برگزیدم و نامی از نام­های خودم را برایت مشتق گردانیدم، به گونه­ای که نام من در جایی برده نمی­شود مگر اینکه نام تو هم با من برده شود، من «محمود» هستم و تو «محمّد»؛ سپس دوباره نظری افکندم و علی را از میان آن برگزیدم و نامی از نام­های خودم را برایش مشتق کردم، من «أعلی» هستم و او «علی»؛ ای محمّد، تو و علی و فاطمه و حسن و حسین را به صورت اشباحی از نور خودم آفریدم و ولایت شما را بر آسمان­ها و اهل آن و بر زمین­ها و هرکس که در آن است عرضه کردم، پس هرکس ولایت شما را پذیرفت، نزد من از ظفر یافتگان گردید و آنکه انکارش نمود، نزد من از کافران شد؛ ای محمّد، اگر بنده­ای چنان مرا پرسش کند که مانند مشک پوسیده از هم بگسلد، سپس در حالی نزد من آید که منکر ولایت شما باشد، او را نخواهم آمرزید تا اینکه به ولایت شما اقرار کند. - . تفسیر فرات : 5 -

و جعفر بن محمّد بن سعید از حسن بن حسین از یحیی بن یعلی حدیثی شبیه آن را برای ما روایت کرده است . - . تفسیر فرات: 8-7 -

**[ترجمه]

«31»

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ الْهَمْدَانِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ یَحْیَی التُّسْتَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ قُتَیْبَةَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَانَ وَ لَا شَیْ‌ءَ فَخَلَقَ خَمْسَةً مِنْ نُورِ جَلَالِهِ وَ اشْتَقَّ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ اسْماً⁽⁸⁾مِنْ أَسْمَائِهِ الْمُنْزَلَةِ فَهُوَ الْحَمِیدُ وَ سَمَّانِی مُحَمَّداً وَ هُوَ الْأَعْلَی

وَ سَمَّی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیّاً وَ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی فَاشْتَقَّ مِنْهَا حَسَناً وَ حُسَیْناً وَ هُوَ فَاطِرٌ فَاشْتَقَّ لِفَاطِمَةَ مِنْ أَسْمَائِهِ اسْماً⁽¹⁾فَلَمَّا خَلَقَهُمْ جَعَلَهُمْ فِی الْمِیثَاقِ عَنْ یَمِینِ الْعَرْشِ وَ خَلَقَ الْمَلَائِکَةَ مِنْ نُورٍ فَلَمَّا أَنْ نَظَرُوا إِلَیْهِمْ عَظَّمُوا أَمْرَهُمْ وَ شَأْنَهُمْ وَ لُقِّنُوا التَّسْبِیحَ

فَذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ‌⁽²⁾فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَی آدَمَ علیه السلام نَظَرَ إِلَیْهِمْ عَنْ یَمِینِ الْعَرْشِ فَقَالَ یَا رَبِّ مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ یَا آدَمُ هَؤُلَاءِ صَفْوَتِی وَ خَاصَّتِی خَلَقْتُهُمْ مِنْ نُورِ جَلَالِی وَ شَقَقْتُ لَهُمْ اسْماً مِنْ أَسْمَائِی قَالَ یَا رَبِّ فَبِحَقِّکَ عَلَیْهِمْ عَلِّمْنِی أَسْمَاءَهُمْ قَالَ یَا آدَمُ فَهُمْ عِنْدَکَ أَمَانَةٌ سِرٌّ مِنْ سِرِّی لَا یَطَّلِعُ عَلَیْهِ غَیْرُکَ إِلَّا بِإِذْنِی قَالَ نَعَمْ یَا رَبِّ قَالَ یَا آدَمُ أَعْطِنِی عَلَی ذَلِکَ الْعَهْدَ⁽³⁾فَأَخَذَ عَلَیْهِ الْعَهْدَ ثُمَّ عَلَّمَهُ أَسْمَاءَهُمْ ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ وَ لَمْ یَکُنْ عَلَّمَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ قالَ یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ‌⁽⁴⁾قالَ وَ أَوْفُوا بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ علیه السلام فَرْضاً مِنَ اللَّهِ أُوفِ لَکُمْ بِالْجَنَّةِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات بن ابراهیم: امام صادق علیه السّلام فرمود: همانا خداوند تبارک و تعالی بود و دیگر هیچ نبود. سپس از نور جلال خود پنج تن را آفرید و برای هریک از آن­ها نامی از نام­های نازل شده خود مشتق نمود؛ او حمید است و مرا محمّد نامید، او اعلی است و

ص: 62

امیرالمؤمنین را علی نامید، و اسماء حسنی از آنِ اوست و حسن و حسین را از آن مشتق نمود و او فاطر است و برای فاطمه نامی از نام­های خود مشتق نمود؛ پس چون ایشان را آفرید، در میثاق در سمت راست عرش قرارشان داد، و فرشتگان را از نور آفرید، پس به آنان نگریستند، کار و شأن ایشان را بزرگ داشتند و تسبیح گفتن به ایشان تلقین گشت و از این روست که خدای متعال می­فرماید: «وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنَّا لَنَحْنُ المُْسَبِّحُون»، - . صافات / 166-165 - {و

در حقیقت، ماییم که برای انجام فرمان خدا صف بسته‌ایم. و ماییم که خود تسبیح‌گویانیم.}

پس هنگامی که خداوند آدم علیه السّلام را آفرید، از سمت راست عرش به ایشان نظری افکنده، سپس عرض کرد: پروردگارا، اینان چه کسانی هستند؟ فرمود: ای آدم، اینان برگزیدگان و خاصان منند، آنان را از نور جلال خود آفریدم و از نام­های خود برای آنان نامی برگزیدم. عرض کرد: پروردگارا، پس به حقّی که بر ایشان داری سوگندت می­دهم که نام­های ایشان را به من بیاموزی. فرمود: ای آدم، این نزد تو امانت و سرّی از اسرار من خواهد بود که جز خودت کسی بر آن­ها آگاهی نیابد مگر با اذن من. عرض کرد: آری پروردگارا. فرمود: ای آدم، بر این رازداری مرا پیمانی ده. سپس از وی پیمان گرفت و پس از آن اسماء ایشان را به وی آموخت و آن­گاه این نام­ها را بر فرشتگان عرضه داشت، و پیش از این، نام­ها را به ایشان نیاموخته بود، سپس فرمود: مرا از اسماء ایشان آگاه کنید اگر راست می­گویید. عرض کردند: تو پاک و منزّهی، ما را جز آنچه به ما آموخته­ای دانشی نیست، همانا علیم و حکیم تویی. فرمود: ای آدم، اینان را از نام­هایشان آگاه کن. پس چون آنان را از نام­هایشان آگاه نمود، فرمود: شما به ولایت علی علیه السّلام به عنوان یک فریضه الهی وفا کنید، من هم به عهد خود وفا می­کنم که بهشت را به شما بدهم. - . تفسیر فرات: 11 -

**[ترجمه]

«32»

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الْفَزَارِیُّ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِیِّ قَالَ: دَخَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلَی فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ علیها السلام وَ عَائِشَةَ وَ هُمَا تَفْتَخِرَانِ وَ قَدِ احْمَرَّتْ وُجُوهُهُمَا فَسَأَلَهُمَا عَنْ خَبَرِهِمَا فَأَخْبَرَتَاهُ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا عَائِشَةُ أَ وَ مَا عَلِمْتِ أَنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ وَ عَلِیّاً وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ وَ حَمْزَةَ وَ جَعْفَراً وَ فَاطِمَةَ وَ خَدِیجَةَ عَلَی الْعالَمِینَ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات بن ابراهیم: ابو مسلم خولانی گوید: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بر فاطمه زهرا علیها السّلام و عایشه وارد شد، در حالی که آن دو با یکدیگر مفاخره می­کردند و رخسارشان سرخ شده بود. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله ماجرا را از ایشان پرسید، و آن دو ایشان را آگاه نمودند، سپس پیامبرصَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای عایشه، آیا ندانستی که خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران و علی و حسن و حسین و حمزه و جعفر و فاطمه و خدیجه را بر عالمیان برگزید؟! - . تفسیر فرات: 23 -

**[ترجمه]

«33»

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] الْحُسَیْنُ مُعَنْعَناً عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: کُنْتُ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی الْبَیْتِ

فَقَالَتِ الْخَادِمُ هَذَا عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ قَائِمِینَ بِالسُّدَّةِ فَقَالَ قُومِی تَنَحَّیْ لِی عَنْ أَهْلِ بَیْتِی فَقُمْتُ فَجَلَسْتُ فِی نَاحِیَةٍ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَقَبَّلَ فَاطِمَةَ وَ اعْتَنَقَهَا وَ قَبَّلَ عَلِیّاً وَ اعْتَنَقَهُ وَ ضَمَّ إِلَیْهِ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ صَبِیَّیْنِ صَغِیرَیْنِ ثُمَّ أَغْدَفَ عَلَیْهِمْ خَمِیصَةً سَوْدَاءَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِلَیْکَ لَا إِلَی النَّارِ فَقُلْتُ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَ أَنْتِ عَلَی خَیْرٍ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات بن ابراهیم: اُمّ سلمه گوید: با پیامبرصَلی الله علیهِ و آله در خانه بودم ک

ص: 63

ه خدمتکار عرض کرد: علی، فاطمه، حسن و حسین در آستانه در قرار دارند. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: برخیز و مرا با اهل بیتم تنها بگذار؛ پس برخاستم و در گوشه­ای نشستم. آن­­گاه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله اجازه فرمود و وارد خانه شدند. سپس فاطمه را بوسیده و در آغوش گرفت و علی را بوسیده و در آغوش گرفت و حسن و حسین را که دو کودک خردسال بودند، به سینه چسبانده، آنگاه جامه­ای سیاه و چهار گوش بر روی آنان انداخته و فرمود: خداوندا، به سوی تو نه به سوی آتش! عرض کردم: پس من چه یا رسول الله؟ فرمود: و تو بر خیر و نیکی هستی. - . تفسیر فرات: 121 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری أغدفت المرأة قناعها أرسلته علی وجهها⁽²⁾.

**[ترجمه]جوهری گوید: «أغدَفت (المرأۀ) قناعها»: رو بنده را بر روی صورت انداخت. - . الصحاح 4: 1409 -

**[ترجمه]

«34»

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] أَبُو الْقَاسِمِ الْعَلَوِیُّ مُعَنْعَناً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ‌⁽³⁾قَالَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ‌⁽⁴⁾قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ‌⁽⁵⁾قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ع.

وَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ عَتَّابٍ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ وَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِیُّ مُعَنْعَناً عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام یَقُولُ: هَکَذَا مَعْنَی الْآیَةِ.

وَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا علیه السلام: هَکَذَا⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات بن ابراهیم: ابن عباس درباره قول خدای متعال: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَان»، - . الرحمن/ 19 - {دو

دریا را به گونه‌ای روان کرد که با هم برخورد کنند.} گوید: منظور علی و فاطمه هستند، و «بَیْنهَُمَا بَرْزَخٌ لَّا یَبْغِیَان»، - . الرحمن/ 20 - {میان آن دو، حدّ فاصلی است که به هم تجاوز نمی‌کنند.} رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «یخَْرُجُ مِنهُْمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَان»، - . الرحمن / 22 - {از

هر دو دریا، مروارید و مرجان برآید.} حسن و حسین علیهما السّلام هستند. امام صادق علیه السّلام می­فرماید: معنای آیه همین است. و علی بن موسی الرضا علیه السّلام نیز همین را فرموده است. - . تفسیر فرات : 177 -

**[ترجمه]

«35»

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی ذَرٍّ الْغِفَارِیِّ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ فَاطِمَةُ علیهما السلام یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام فَمَنْ رَأَی مِثْلَ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ لَا یُحِبُّهُمْ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَ لَا یُبْغِضُهُمُ إِلَّا کَافِرٌ فَکُونُوا مُؤْمِنِینَ بِحُبِّ أَهْلِ الْبَیْتِ وَ لَا تَکُونُوا کُفَّاراً بِبُغْضِ أَهْلِ الْبَیْتِ فَتُلْقَوْا فِی النَّارِ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات بن ابراهیم: ابوذر غفاری در مفهوم آیه: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَان» گوید: آن­ها امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب و فاطمه علیهما السّلام هستند. که «یخَْرُجُ مِنهُْمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَان» یعنی حسن و حسین علیهما السلام. پس چه کسی شبیه این چهار تن را دیده است؟ جز مؤمن آن­ها را دوست نمی­دارد و جز کافر با آن­ها دشمنی نمی­ورزد؛ پس با دوست داشتن اهل بیت مؤمن باشید و با دشمنی با اهل بیت کافر نگردید که در آتش افکنده می­شوید. - . تفسیر فرات :177 -

**[ترجمه]

«36»

یف، [الطرائف] مِنْ طَرَائِفِ مَا وَجَدْتُهُ فِی حَدِیثِ سُفْیَانَ الثَّوْرِیِّ تَأْلِیفِ سُلَیْمَانَ بْنِ أَحْمَدَ الطَّبَرَانِیِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: کُنْتُ أَرَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَفْعَلُ بِفَاطِمَةَ علیها السلام شَیْئاً مِنَ التَّقْبِیلِ وَ الْإِلْطَافِ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ تَفْعَلُ بِفَاطِمَةَ شَیْئاً لَمْ أَرَکَ تَفْعَلُهُ قَبْلُ فَقَالَ یَا حُمَیْرَاءُ إِنَّهُ لَمَّا کَانَتْ لَیْلَةَ أُسْرِیَ بِی إِلَی السَّمَاءِ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَوَقَفْتُ عَلَی شَجَرَةٍ

مِنْ شَجَرِ الْجَنَّةِ لَمْ أَرَ شَجَرَةً فِی الْجَنَّةِ أَحْسَنَ مِنْهَا حُسْناً وَ لَا أَنْضَرَ⁽¹⁾مِنْهَا وَرَقاً وَ لَا أَطْیَبَ مِنْهَا ثَمَراً فَتَنَاوَلْتُ ثَمَرَةً مِنْ ثَمَرِهَا فَأَکَلْتُهَا فَصَارَتْ نُطْفَةً فِی ظَهْرِی فَلَمَّا هَبَطْتُ إِلَی الْأَرْضِ وَاقَعْتُ خَدِیجَةَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ فَأَنَا إِذَا اشْتَقْتُ إِلَی الْجَنَّةِ سمعت [شَمِمْتُ] رِیحَهَا مِنْ فَاطِمَةَ یَا حُمَیْرَاءُ إِنَّ فَاطِمَةَ لَیْسَتْ کَنِسَاءِ الْآدَمِیِّینَ وَ لَا تَعْتَلُّ کَمَا یَعْتَلِلْنَ یَعْنِی بِهِ الْحَیْضَ.

وَ مِنْ ذَلِکَ مَا رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِی مُسْنَدِهِ بِإِسْنَادِهِ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَخَذَ بِیَدِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ قَالَ مَنْ أَحَبَّنِی وَ أَحَبَّ هَذَیْنِ وَ أَبَاهُمَا وَ أُمَّهُمَا صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ کَانَ مَعِی فِی دَرَجَتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

وَ مِنْ ذَلِکَ مَا رَوَاهُ الْفَقِیهُ الشَّافِعِیُّ ابْنُ الْمَغَازِلِیِّ فِی کِتَابِهِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ بِعَرَفَاتٍ وَ عَلِیٌّ علیه السلام تُجَاهَهُ ادْنُ مِنِّی یَا عَلِیُّ خُلِقْتُ أَنَا وَ أَنْتَ مِنْ شَجَرَةٍ فَأَنَا أَصْلُهَا وَ أَنْتَ فَرْعُهَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ أَغْصَانُهَا فَمَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْهَا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ.

وَ مِنْ ذَلِکَ مَا رَوَاهُ الشَّافِعِیُّ ابْنُ الْمَغَازِلِیِّ فِی کِتَابِ الْمَنَاقِبِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سُئِلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَنِ الْکَلِمَاتِ الَّتِی تَلَقَّاهَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ فَتابَ عَلَیْهِ قَالَ سَأَلَهُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ إِلَّا تُبْتَ عَلَیَّ فَتَابَ عَلَیْهِ.

وَ مِنْ ذَلِکَ مَا رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِی مُسْنَدِهِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَی قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی‌⁽²⁾قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ قَرَابَتُکَ الَّذِینَ وَجَبَتْ مَوَدَّتُهُمْ قَالَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ ابْنَاهُمَا رَوَاهُ الثَّعْلَبِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ فِی تَفْسِیرِ هَذِهِ الْآیَةِ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ وَ الْمَعَانِی وَ رُوِیَ أَیْضاً فِی تَفْسِیرِ هَذِهِ الْآیَةِ قَالَ نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهم السلام وَ قَالَ أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبْتُمْ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمْتُمْ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]طرائف: از جمله طرایفی که در حدیث سفیان ثوری تألیف سلیمان بن احمد طبرانی از هشام بن عروه از عایشه خواندم آن است که گفت: می­دیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فاطمه علیها السلام را می­بوسید و به وی ابراز محبت و لطف می­فرمود، پس عرض کردم: یا رسول الله، رفتاری را که اکنون با فاطمه­ داری از پیش ندیده بودم. فرمود: ای حمیرا، چون مرا به معراج بردند، وارد بهشت گشتم و بر درختی

ص: 64

از درختان بهشت به نظاره ایستادم که نه درختی به زیبایی آن دیده بودم و نه برگ­هایی به زیبایی و طراوت برگ­های آن و نه خوش میوه­تر از آن، پس میوه­ای از آن چیده و تناول کردم که تبدیل به نطفه­ای در کمرم شد و چون به زمین فرود آمدم، با خدیجه همبستر شدم و وی به فاطمه باردار شد، از این رو هرگاه مشتاق بهشت شوم، بوی آن را از فاطمه استشمام می­کنم. ای حمیرا، فاطمه از جنس زنان بشر نیست و همانند آن­ها بیمار - دچار حیض - نمی­شود.

در همین راستا، احمد بن حنبل در مسند خود با سندی آورده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دست حسن و حسین علیهما السلام را گرفته و فرمود: هرکس مرا و این دو و پدر و مادرشان - صلوات الله علیهم - را دوست بدارد، در روز قیامت با من و در درجه من خواهد بود.

و در همین معنا، فقیه شافعی، ابن مغازلی در کتاب خود با اسنادش به جابر بن عبدالله آورده است که گفت: روزی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در عرفات، در حالی که علی علیه السّلام روبروی وی بود، فرمود: ای علی، نزدیک من بیا که من و تو از یک درخت آفریده شده­ایم، من اصل آن هستم و تو فرع آنی و حسن و حسین شاخه­های آنند، پس هرکس به شاخه­ای از آن چنگ زند، خداوند او را به بهشت وارد می­کند.

و در همین معنا، شافعی ابن مغازلی در کتاب مناقب با اسناد آن به عبدالله بن عباس آورده است که گفت: از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله درباره کلماتی که آدم از پروردگارش دریافت نمود، سپس خدا بر او ببخشود، سؤال شد، فرمود: از وی خواست که به حق محمّد و علی و فاطمه و حسن و حسین -- علیهم السلام - بر وی ببخشاید، پس خداوند بر او ببخشود.

و در همین معنا، احمد بن حنبل در مسند خود، با اسناد آن به سعید بن جبیر از ابن عباس آورده است که گفت: چون قول خدای متعال: «قُل لَّا أَسَْئلُکمُ‌ْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فیِ الْقُرْبیَ وَ مَن یَقْترَِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ»، - . شوری / 23 - {بگو: «به ازای آن رسالت پاداشی از شما خواستار نیستم، مگر دوستی درباره خویشاوندان.» و هر کس نیکی به جای آورد و طاعتی اندوزد، برای او در ثواب آن خواهیم افزود. قطعاً خدا آمرزنده و قدرشناس است.}نازل گشت، عرض کردند: یا رسول الله، خویشاوندان شما که دوست داشتن آن­ها واجب گشته چه کسانی هستند؟ فرمود: علی، فاطمه و دو پسرشان.

ثعلبی در تفسیر خود و ضمن تفسیر این آیه، آن را با همین الفاظ و معانی روایت کرده است. و نیز در تفسیر این آیه روایت کرده است: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السّلام نظر انداخت و فرمود: من با هرکس که جنگ کنید، در جنگم و با هرکس که صلح کنید، در صلحم. - . الطرائف: 27 -

**[ترجمه]

«37»

یف، [الطرائف] رَوَی ابْنُ الْمَغَازِلِیِّ بِإِسْنَادِهِ فِی کِتَابِ الْمَنَاقِبِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَرِضَ مَرْضَةً فَدَخَلَتْ عَلَیْهِ فَاطِمَةُ تَعُودُهُ وَ هُوَ نَاقِهٌ مِنْ

مَرَضِهِ فَلَمَّا رَأَتْ مَا بِرَسُولِ اللَّهِ مِنَ الْجَهْدِ وَ الضَّعْفِ خَنَقَتْهَا الْعَبْرَةُ حَتَّی جَرَتْ دَمْعُهَا فَقَالَ لَهَا یَا فَاطِمَةُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی اطَّلَعَ إِلَی الْأَرْضِ اطِّلَاعَةً فَاخْتَارَ مِنْهَا أَبَاکِ فَبَعَثَهُ نَبِیّاً⁽¹⁾ثُمَّ اطَّلَعَ إِلَیْهَا الثَّانِیَةَ فَاخْتَارَ مِنْهَا بَعْلَکِ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیَّ فَأَنْکَحْتُهُ وَ اتَّخَذْتُهُ وَصِیّاً أَ مَا عَلِمْتِ أَنَّ لِکَرَامَةِ اللَّهِ إِیَّاکِ زَوَّجَکِ أَعْظَمَهُمْ حِلْماً وَ أَقْدَمَهُمْ سِلْماً وَ أَعْلَمَهُمْ عِلْماً فَسُرَّتْ بِذَلِکَ فَاطِمَةُ علیها السلام فَاسْتَبْشَرَتْ ثُمَّ قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا فَاطِمَةُ لَهُ ثَمَانِیَةُ أَضْرَاسٍ ثَوَاقِبَ‌⁽²⁾إِیمَانُهُ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَزْوِیجُهُ فَاطِمَةَ وَ سِبْطَاهُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ أَمْرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهْیُهُ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ قَضَاؤُهُ بِکِتَابِ اللَّهِ یَا فَاطِمَةُ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ أُوتِینَا سَبْعَ خِصَالٍ لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ قَبْلَنَا أَوْ قَالَ الْأَنْبِیَاءِ وَ لَا یُدْرِکُهَا أَحَدٌ مِنَ الْآخِرِینَ غَیْرُنَا نَبِیُّنَا أَفْضَلُ الْأَنْبِیَاءِ وَ هُوَ أَبُوکِ وَ وَصِیُّنَا أَفْضَلُ الْأَوْصِیَاءِ وَ هُوَ بَعْلُکِ وَ شَهِیدُنَا خَیْرُ الشُّهَدَاءِ وَ هُوَ حَمْزَةُ عَمُّکِ وَ مِنَّا مَنْ لَهُ جَنَاحَانِ یَطِیرُ بِهِمَا فِی الْجَنَّةِ حَیْثُ یَشَاءُ وَ هُوَ جَعْفَرٌ ابْنُ عَمِّکِ وَ مِنَّا سِبْطَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ هُمَا ابْنَاکِ وَ مِنَّا وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ مَهْدِیُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]ابو ایوب انصاری گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله یک­بار بیمار شدند و فاطمه در حالی به عیادت وی آمد که آن حضرت دوران نقاهت را می­گذراند.

ص: 65

چون آن حالت ضعف و ناتوانی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را دید، بغض گلویش را گرفته و اشک وی جاری گشت. پس آن حضرت به وی فرمود: ای فاطمه، همانا خداوند متعال نظری بر زمین انداخت و شوهر تو را برگزید، سپس خدای متعال به من وحی فرمود، پس دخترم را به وی دادم و او را به عنوان وصیّ برگزیدم. آیا نمی­دانی به سبب کرامتی که خدا برایت قایل است، تو را به ازدواج مردی در آورده که از نظر حلم و بردباری، عظیم­ترین و از نظر اسلام آوردن، نخستین و از جهت علم، عالم­ترین مردان است؟ پس فاطمه علیها السّلام از این سخنان شادمان گشته و آن­ها را به فال نیک گرفت. سپس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: ای فاطمه، علی هشت خصلت پایدار و استوار دارد: ایمانش به خدا، همسری چون تو، دو فرزند چون حسن و حسین، اهل امر به معروف است، نهی از منکر می­کند، طبق کتاب خدا قضاوت می­کند. ای فاطمه، ما خاندانی هستیم که هفت خصلت داده شده­ایم که خداوند پیش از ما آن­ها را به کسی نداده است - یا اینکه فرمود: آن­ها را به هیچ پیامبری نداده است - و هیچ­کس پس از ما نیز بدان­ها دست نخواهد یافت: پیامبر ما افضل پیامبران است که او پدر توست، وصیّ ما افضل اوصیاست و او شوی توست، شهید ما بهترین شهداست و او حمزه عموی توست، و از ماست آنکه دو بال دارد که در بهشت به هر جا که خواهد، با آن­ها پرواز می­کند و او جعفر پس عموی توست، و دو سبط این اُمّت از ماست که پسران تو هستند و - سوگند به کسی که جانم در دست اوست - مهدی این اُمّت از ماست. - . الطرائف: 32 -

**[ترجمه]

«38»

مد، [العمدة] مِنْ صَحِیحِ الْبُخَارِیِّ: فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْبُخَارِیِّ عَنْ أَبِی الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ عُیَیْنَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ دِینَارٍ عَنِ ابْنِ أَبِی مُلَیْکَةَ عَنْ مِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ⁽⁴⁾أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِی.

وَ بِإِسْنَادِهِ إِلَی صَحِیحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی مَعْمَرٍ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْهُذَلِیِّ عَنْ شَقِیقِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ ابْنِ أَبِی مُلَیْکَةَ: مِثْلَهُ.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ مُسْلِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یُونُسَ عَنْ لَیْثٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی مُلَیْکَةَ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا ابْنَتِی بَضْعَةٌ مِنِّی یُرِیبُنِی مَا أَرَابَهَا وَ یُؤْذِینِی مَا آذَاهَا.

وَ بِالْإِسْنَادِ إِلَی مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی مَعْمَرٍ عَنْ شَقِیقٍ عَنِ ابْنِ أَبِی مُلَیْکَةَ عَنِ الْمِسْوَرِ

قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّمَا فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی یُؤْذِینِی مَا آذَاهَا⁽¹⁾.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی کَامِلٍ فُضَیْلِ بْنِ حُسَیْنٍ عَنْ أَبِی عَوَانَةَ عَنْ فِرَاسٍ عَنْ عَامِرٍ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: کُنَّ أَزْوَاجُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عِنْدَهُ لَمْ یُغَادِرْ مِنْهُنَّ وَاحِدَةٌ⁽²⁾فَأَقْبَلَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام تَمْشِی مَا تُخْطِئُ مِشْیَتُهَا عَنْ مِشْیَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله شَیْئاً فَلَمَّا رَآهَا رَحَّبَ بِهَا فَقَالَ مَرْحَباً بِابْنَتِی فَأَجْلَسَهَا⁽³⁾عَنْ یَمِینِهِ أَوْ عَنْ شِمَالِهِ ثُمَّ سَارَّهَا فَبَکَتْ بُکَاءً شَدِیداً فَلَمَّا رَأَی حُزْنَهَا سَارَّهَا ثَانِیَةً⁽⁴⁾فَضَحِکَتْ فَقُلْتُ لَهَا خَصَّکِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ بَیْنِ نِسَائِهِ بِالسِّرَارِ ثُمَّ أَنْتِ تَبْکِینَ فَلَمَّا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَأَلْتُهَا مَا قَالَ لَکِ رَسُولُ اللَّهِ قَالَتْ مَا کُنْتُ لِأُفْشِیَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سِرَّهُ قَالَتْ فَلَمَّا تُوُفِّیَ رَسُولُ اللَّهِ قُلْتُ عَزَمْتُ عَلَیْکِ بِمَا لِی عَلَیْکِ مِنَ الْحَقِّ لَمَّا حَدَّثْتِنِی مَا قَالَ لَکِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَتْ أَمَّا الْآنَ فَنَعَمْ أَمَّا حِینَ سَارَّنِی فِی الْمَرَّةِ الْأُولَی فَأَخْبَرَنِی أَنَّ جَبْرَئِیلَ کَانَ یُعَارِضُهُ الْقُرْآنَ فِی کُلِّ سَنَةٍ مَرَّةً وَ إِنَّهُ عَارَضَهُ الْآنَ مَرَّتَیْنِ وَ إِنِّی لَأَرَی الْأَجَلَ قَدِ اقْتَرَبَ‌⁽⁵⁾فَاتَّقِی اللَّهَ وَ اصْبِرِی فَإِنَّهُ نِعْمَ السَّلَفُ أَنَا لَکِ قَالَتْ فَبَکَیْتُ الْبُکَاءَ الَّذِی رَأَیْتِ‌⁽⁶⁾فَلَمَّا رَأَی حُزْنِی سَارَّنِی الثَّانِیَةَ فَقَالَ یَا فَاطِمَةُ أَ مَا تَرْضَیْنَ أَنْ تَکُونِی سَیِّدَةَ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ أَوْ سَیِّدَةَ نِسَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَضَحِکْتُ‌⁽⁷⁾ضِحْکِیَ الَّذِی رَأَیْتِ‌⁽⁸⁾.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ أَبِی شَیْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی عَنْ زَکَرِیَّا وَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَیْرٍ عَنْ زَکَرِیَّا عَنْ فِرَاسٍ عَنْ عَامِرٍ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ

عَائِشَةَ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ أَبِی مُزَاحِمٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ وَ عَنْ زُهَیْرِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ: مِثْلَهُ مَعَ اخْتِصَارٍ إِلَّا أَنَّهَا قَالَتْ قَالَتْ فَاطِمَةُ أَخْبَرَنِی بِمَوْتِهِ فَبَکَیْتُ ثُمَّ سَارَّنِی فَأَخْبَرَنِی أَنِّی أَوَّلُ مَنْ یَتْبَعُهُ مِنْ أَهْلِهِ فَضَحِکْتُ‌⁽²⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الثَّعْلَبِیِّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الدِّینَوَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ مَحْمُودٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ یَحْیَی عَنْ دَاوُدَ بْنِ الزُّبَیْرِ⁽³⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَجَّافٍ عَنْ أَبِی ذَرٍّ⁽⁴⁾عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: حَسْبُکَ مِنْ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ أَرْبَعٌ مَرْیَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَ آسِیَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ وَ خَدِیجَةُ بِنْتُ خُوَیْلِدٍ وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ.

وَ مِنَ الْجَمْعِ بَیْنَ الصِّحَاحِ السِّتَّةِ مِنْ سُنَنِ أَبِی دَاوُدَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سَارَّ فَاطِمَةَ وَ قَالَ لَهَا أَ لَا تَرْضَیْنَ أَنْ تَکُونِی سَیِّدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ أَوْ سَیِّدَةَ نِسَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَقَالَتْ فَأَیْنَ مَرْیَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَ آسِیَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ فَقَالَ مَرْیَمُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ عَالَمِهَا وَ آسِیَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ عَالَمِهَا.

وَ بِالْإِسْنَادِ أَیْضاً قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی فَمَنْ أَغْضَبَهَا فَقَدْ أَغْضَبَنِی.

وَ بِالْإِسْنَادِ مِنْ سُنَنِ أَبِی دَاوُدَ وَ صَحِیحِ التِّرْمِذِیِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ: مِثْلَ حَدِیثِ أَبِی هُرَیْرَةَ⁽⁵⁾.

أَقُولُ: وَ رَوَی ابْنُ بِطْرِیقٍ رَحِمَهُ اللَّهُ أَیْضاً فِی کِتَابِ الْمُسْتَدْرَکِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی کِتَابِ حِلْیَةِ الْأَوْلِیَاءِ عَنِ الْحَافِظِ أَبِی نُعَیْمٍ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَیْنٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَ لَا تَنْطَلِقُ بِنَا نَعُودُ فَاطِمَةَ فَإِنَّهَا تَشْتَکِی قُلْتُ بَلَی قَالَ فَانْطَلَقْنَا إِلَی أَنِ انْتَهَیْنَا

إِلَی بَابِهَا فَسَلَّمَ وَ اسْتَأْذَنَ‌⁽¹⁾فَقَالَ أَدْخُلُ أَنَا وَ مَنْ مَعِی قَالَتْ نَعَمْ وَ مَنْ مَعَکَ یَا أَبَتَاهْ فَوَ اللَّهِ مَا عَلَیَّ إِلَّا عَبَاءَةٌ فَقَالَ لَهَا اصْنَعِی بِهَا کَذَا وَ اصْنَعِی بِهَا کَذَا فَعَلَّمَهَا کَیْفَ تَسْتَتِرُ فَقَالَتْ وَ اللَّهِ مَا عَلَی رَأْسِی مِنْ خِمَارٍ قَالَ فَأَخَذَ خَلَقَ مُلَاءَةٍ⁽²⁾کَانَتْ عَلَیْهِ فَقَالَ اخْتَمِرِی بِهَا ثُمَّ أَذِنَتْ لَهُمَا فَدَخَلَا فَقَالَ کَیْفَ تَجِدِینَکِ یَا بُنَیَّةِ قَالَتْ إِنِّی لَوَجِعَةٌ وَ إِنَّهُ لَیَزِیدُنِی أَنْ مَا لِی طَعَامٌ آکُلُهُ قَالَ یَا بُنَیَّةِ أَ مَا تَرْضَیْنَ أَنْ تَکُونِی سَیِّدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ قَالَتْ یَا أَبَتِ فَأَیْنَ مَرْیَمُ ابْنَةُ عِمْرَانَ قَالَ تِلْکَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ عَالَمِهَا وَ أَنْتِ سَیِّدَةُ نِسَاءِ عَالَمِکِ أَمَ وَ اللَّهِ لَقَدْ زَوَّجْتُکِ سَیِّداً فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ.

وَ مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ: مِثْلَهُ وَ قَالَ فِی آخِرِهِ إِنَّهَا سَیِّدَةُ النِّسَاءِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی نُعَیْمٍ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ: مِثْلَ مَا مَرَّ فِی رِوَایَةِ مُسْلِمٍ.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنِ الشَّعْبِیِّ وَ رَوَتْهُ فَاطِمَةُ بِنْتُ الْحُسَیْنِ وَ عَائِشَةُ بِنْتُ طَلْحَةَ عَنْ عَائِشَةَ: نَحْوَهُ.

وَ عَنْهُ أَیْضاً: مِثْلَ حَدِیثِ الْمِسْوَرِ بِثَلَاثَةِ أَسَانِیدَ.

وَ عَنْهُ أَیْضاً عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: أَنَّهُ قَالَ لِفَاطِمَةَ مَا خَیْرُ النِّسَاءِ قَالَتْ (لَا یَرَیْنَ النِّسَاءَ) وَ أَنْ لَا یَرَیْنَ الرِّجَالَ وَ لَا یَرَوْنَهُنَّ فَذَکَرَ ذَلِکَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ إِنَّمَا فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی.

وَ عَنْهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: أَصَابَتْ فَاطِمَةَ صَبِیحَةَ یَوْمِ الْعُرْسِ رِعْدَةٌ فَقَالَ لَهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا فَاطِمَةُ زَوَّجْتُکِ سَیِّداً فِی الدُّنْیَا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ یَا فَاطِمَةُ لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَی إِمْلَاکَکِ بِعَلِیٍّ أَمَرَ جَبْرَئِیلَ علیه السلام فَقَامَ فِی السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ فَصَفَّ الْمَلَائِکَةَ صُفُوفاً ثُمَّ خَطَبَ عَلَیْهِمْ فَزَوَّجَکِ مِنْ عَلِیٍّ ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی شَجَرَ الْجِنَانِ فَحَمَلَتِ الْحُلِیَّ وَ الْحُلَلَ ثُمَّ أَمَرَهَا فَنَثَرَتْهُ عَلَی الْمَلَائِکَةِ فَمَنْ أَخَذَ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَیْئاً أَکْثَرَ مِمَّا أَخَذَهُ غَیْرُهُ افْتَخَرَ بِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهَا لَقَدْ کَانَتْ فَاطِمَةُ تَفْتَخِرُ عَلَی النِّسَاءِ لِأَنَّ أَوَّلَ مَنْ خَطَبَ عَلَیْهَا جَبْرَئِیلُ.

وَ مِنْ کِتَابِ الْفِرْدَوْسِ لِابْنِ شِیرَوَیْهِ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوَّلُ شَخْصٍ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ فَاطِمَةُ مَثَلُهَا فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ مَثَلُ مَرْیَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ.

وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَیِّدَةِ النِّسَاءِ فَاطِمَةَ علیها السلام قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کُلُّ بَنِی أَبٍ یَنْتَمُونَ إِلَی عَصَبَةِ أَبِیهِمْ‌⁽¹⁾إِلَّا وُلْدَ فَاطِمَةَ فَإِنِّی أَنَا أَبُوهُمْ وَ أَنَا عَصَبَتُهُمْ.

وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ زَوَّجَکَ فَاطِمَةَ وَ جَعَلَ صَدَاقَهَا الْأَرْضَ فَمَنْ مَشَی عَلَیْهَا مُبْغِضاً لَکَ مَشَی حَرَاماً.

وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تُحْشَرُ ابْنَتِی فَاطِمَةُ وَ مَعَهَا ثِیَابٌ مَصْبُوغَةٌ بِدَمٍ فَتَتَعَلَّقُ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ فَتَقُولُ یَا عَدْلُ احْکُمْ بَیْنِی وَ بَیْنَ قَاتِلِ وَلَدِی فَیَحْکُمُ لِابْنَتِی وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ.

وَ مِنْ أَحَادِیثِ ابْنِ عَمَّارٍ الْمَوْصِلِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ لِفَاطِمَةَ علیها السلام إِنَّ اللَّهَ یَغْضَبُ لِغَضَبِکِ وَ یَرْضَی لِرِضَاکِ.

وَ مِنْ کِتَابِ مَنَاقِبِ الصَّحَابَةِ لِأَبِی الْمُظَفَّرِ السَّمْعَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الشَّعْبِیِّ عَنْ أَبِی جُحَیْفَةَ⁽²⁾عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ نَادَی مُنَادٍ مِنْ تَحْتِ الْحُجُبِ یَا أَهْلَ الْجَمْعِ نَکِّسُوا رُءُوسَکُمْ وَ غُضُّوا أَبْصَارَکُمْ حَتَّی تَجُوزَ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ عَلَی الصِّرَاطِ.

وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ إِذَا قَدِمَ مِنْ مَغَازِیهِ قَبَّلَ فَاطِمَةَ علیها السلام ⁽³⁾.

**[ترجمه]العمدۀ: صحیح بخاری: فاطمه علیها السلام سرور زنان اهل بهشت است. و با اسناد خود از بخاری از ابوالولید از ابن عیینه از عمر بن دینار، از ابن ابی ملیکه از مسوّر بن مخرمۀ آورده است

که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: فاطمه پاره تن من است، هرکس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است. و با اسنادش به صحیح مسلم از ابومعمر اسماعیل بن ابراهیم هذلیّ از شقیق بن عمر از ابن ابی ملیکه، نظیر آن را روایت کرده است.

و با اسناد از مسلم از احمد بن عبدالله بن یونس از لیث از عبدالله بن عبید الله بن ملیکه از مسوّر بن مخرمه از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله روایت کرده که فرمود: پاره تن من فاطمه است، مرا ناپسند آید هرچه او را ناپسند افتد و مرا می­آزارد آنچه او را بیازارد. و با اسناد به مسلم از ابو معمر از شقیق از ابن ابی ملیکه از مسوّر آورده است

ص: 66

که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: پاره تن من فاطمه است، مرا آزار می­دهد آنچه او را بیازارد. - . صحیح مسلم 7: 142- 140 -

و با اسناد از مسلم از ابو کامل فضیل بن حسین از ابو عوانه از فراس از عامر از مسروق از عایشه روایت کرده که گفت: همه همسران پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بدون استثنا نزد وی بودند که فاطمه قدم زنان آمد و راه رفتنش کاملاً به راه رفتن رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شباهت داشت. پس چون پیامبر او را دید، به وی خوش­آمد گفته، فرمود: خوش آمدی دخترکم، سپس وی را سمت راست - یا سمت چپ - خود نشاند، سپس در گوش وی سخنانی فرمود که بر اثر آن فاطمه به سختی گریست؛ چون اندوه وی را دید، بار دیگر سخنانی در گوش وی گفت که فاطمه بخندید. پس به فاطمه گفتم: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله از میان زنان راز­ها را تنها با تو در میان می­گذارد و آن­وقت گریه می­کنی؟ چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برخاست، به فاطمه گفتم: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به شما چه فرمود؟ فاطمه علیها السّلام پاسخ داد: من هرگز راز رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را فاش نمی­کنم. عایشه گوید: چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله رحلت فرمود، به فاطمه علیها السّلام گفتم: به خاطر حقی که به گردنت دارم، آمده­ام بپرسم، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آن روز به تو چه می­گفت؟ فاطمه علیها السّلام فرمود: اما اکنون پاسخ تو را می­دهم. وقتی بار اول با من محرمانه سخن گفت، فرمود که جبرئیل سالی یک بار قرآن را بر من عرضه می­کرد، ولی امسال دو بار این کار را کرد و به گمانم مرگم فرا رسیده است؛ پس از خدا بترس و شکیبا باش که من برای تو چه نیکو سلفی هستم. فاطمه علیها السّلام افزود: پس من چنان گریستم که دیدی؛ و چون اندوه مرا دید، بار دیگر محرمانه به من فرمود: ای فاطمه، آیا خرسند نمی­شوی که سرور زنان مؤمن - یا سرور زنان این اُمّت - باشی؟ پس آن­گونه که دیدی، خندیدم. - . صحیح مسلم 7: 143-142 -

و با اسناد از مسلم، از ابوبکر بن ابی شیبۀ از عبدالله بن یحیی از زکریا و ابن نمیر ما را روایت کرد، و از زکریا از فراس از عامر از مسروق از عایشه نظیر این را روایت کرده است. - . صحیح مسلم 7: 144-143 -

ص: 67

و با اسناد از منصور بن ابی مزاحم از ابراهیم بن سعد از پدرش از عروه از عایشه؛ و از زهیر بن حرب از یعقوب بن ابراهیم از پدرش از جدش از عروه از عایشه با اندکی اختصار، شبیه آن روایت شده است با این تفاوت که عایشه گفته است: فاطمه علیها السّلام گفت: خبر مرگ خود را به من داد و من گریستم، سپس محرمانه به من گفت که من اولین کسی از اهل بیتش هستم که به وی ملحق می­شوم، از این رو خندیدم. - . صحیح مسلم 7: 142 -

و با اسناد خود از ثعلبی در تفسیرش از حسین بن محمّد دینوری از احمد بن محمّد بن اسحاق از عبدالملک بن محمود از محمّد بن یعقوب از زکریا بن یحیی از داوود بن زبیر از محمّد بن حجّاف از ابوذر از ابو هریره نقل است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: از زنان جهان چهار نفر تو را بس: مریم دختر عمران، آسیه زن فرعون، خدیجه بنت خویلد و فاطمه بنت محمّد.

و از کتاب الجمع بین الصحاح الستّه از سنن ابو داوود با اسنادش از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آورده است: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله محرمانه به فاطمه علیها السلام فرمود: آیا خرسند نمی­شوی که سرور زنان جهان - یا سرور زنان این اُمّت - گردی؟ عرض کرد: پس مریم بنت عمران و آسیه زن فرعون چه جایگاهی ­دارند؟ فرمود: مریم سرور زنان عالَم خود است و آسیه سرور زنان عالم خود است.

و نیز با اسناد گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: فاطمه پاره تن من است، پس هرکس او را به خشم آورد، در حقیقت مرا به خشم آورده است. و با اسناد از سنن ابو داوود و صحیح ترمذی از انس بن مالک شبیه روایت ابوهریره نقل شده است. - . العمدة: 202-200 -

مؤلف: و ابن بطریق - رحمه الله - نیز در کتاب المستدرک با اسناد به کتاب حلیة الأولیاء از حافظ ابو نعیم با اسناد خود از عمران بن حصین روایت کرده که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: آیا نمی­آیی تا فاطمه را دیدار کنم، زیرا وی گله­ می­کند! عرض کردم: بلی، گوید: پس روانه شدیم تا این که به در خانه ایشان رسیدیم.

ص: 68

پس آن حضرت سلام داد و اجازه ورود خواست. سپس فرمود: آیا من و همراهم وارد شویم؟ فاطمه علیها السّلام گفت: آری، با همراهت پدرجان، به خدا سوگند جز یک عبا بر تن ندارم. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: آن را چنین و چنان کن - به وی آموخت چگونه خود را بپوشاند - . فاطمه گفت: به خدا سوگند روسری ندارم. گوید: پس آن حضرت جامه­ای کهنه که آن را دور ران­ها پیچند و با خود داشت، برداشت و به وی فرمود: سر خود را با این بپوشان. سپس فاطمه علیها السّلام اجازه داد و هر دو وارد شدند. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چطوری دخترکم؟ گفت: هم بیمارم و هم چیزی را برای خوردن ندارم و این خود بر دردم می­افزاید. فرمود: دخترکم، آیا خرسند نمی­شوی که سرور زنان جهان باشی؟! گفت: پدرجان، پس حضرت مریم دخت عمران چه می­شود؟ فرمود: او سرور زنان عالم خود بود و تو سرور زنان عالم خود هستی، و به خدا سوگند که تو را به زوجیّت سروری در دنیا و آخرت در آورده­ام.

و از کتاب مذکور از جابر بن سمرۀ این روایت نقل شده و در پایان آن آورده است: او (فاطمه) سرور زنان جهان در روز قیامت است. و با اسناد از ابونعیم از مسروق از عایشه، نظیر آنچه در روایت مسلم گذشت، نقل شده است. و با اسناد از جابر جعفی از شعبی - و فاطمه بنت حسین و عایشه بنت طلحه نیز آن را روایت کرده­اند - از عایشه نظیر آن را نقل کرده است. و نیز از او مانند حدیث مسوّر به سه اسناد نقل شده است.

و همچنین او از سعید بن مسیّب از علی علیه السلام آورده است که به فاطمه علیها السلام فرمود: بهترین زنان چه کسانی هستند؟ گفت: (زنان را نبینند) مردان را نبینند و مردان نیز آنان را نبینند. پس این سخن برای پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نقل شد، فرمود: فاطمه پاره تن من است.

و نیز از اوست، با اسنادش از أعمش از علقمه از ابن مسعود گوید: صبح روز عروسی، فاطمه علیها السّلام دچار ترس و لرز شد، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: ای فاطمه، تو را به همسریِ سروری در دنیا و آخرت در آورده­ام و او در آخرت به یقین از شایستگان خواهد بود، ای فاطمه: چون خداوند اراده فرمود تو را به همسری علی در آورد، به جبرئیل علیه السّلام امر فرمود و در آسمان چهارم ایستاد و فرشتگان را به صف کرد. سپس برای آنان خطبه خواند و آن­گاه تو را به همسری علی در آورد، آن­گاه خداوند به درختان بهشتی امر فرمود: بارشان زیور آلات گردد و چنین شد و درختان زیورآلات را بر فرشتگان نثار کردند؛ پس هر فرشته­ای از زیورآلات بیشتری برخوردار گشت، تا روز قیامت به آن­ها افتخار می­کنند. اَمّ سلمۀ - رضی الله عنها گوید -: فاطمه به زنان جهان فخر می­فروخت، زیرا اولین کسی است که جبرئیل خطبه عقد وی را خوانده است .

ص: 69

و از کتاب «الفردوس» ابن شیرویه دیلمی از ابوهریره آورده است که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: اولین کسی که وارد بهشت می­شود، فاطمه است، مَثَل وی در این اَمّت، مَثَل مریم دختر عمران در بنی­اسرائیل است.

و از اوست با اسنادش از سرور زنان فاطمه علیها السّلام که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: هر فرزندی به خاندان پدرش منسوب می­شود مگر فرزندان فاطمه که به من منتسب می­شوند و من پدرشان هستم.

و از اوست با اسنادش از عمار بن یاسر - رضی الله عنه - که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای علی، همانا خدای عزّوجل فاطمه را به همسری تو در آورد و صداق وی را زمین قرار داد، پس هرکس بر روی زمین قدم بردارد اما با تو دشمن باشد، قدمی حرام برداشته است.

و از اوست با اسنادش از امیرالمؤمنین علیه السّلام که فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: دخترم فاطمه در حالی محشور می­شود که جامه­های به خون رنگین شده دارد، و به ستونی از ستون­های عرش آویخته و می­گوید: ای دادگر، میان من و قاتل فرزندم داوری کن! به خدای کعبه، به نفع دخترم داوری خواهد کرد.

و از جمله احادیث ابن عمار موصلّی با اسنادش از جعفر بن محمّد از پدرانش از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آورده است که آن حضرت به فاطمه علیها السلام فرمود: یقیناً خداوند از خشم تو به خشم می­آید و از خشنودی تو خرسند می­شود.

و از کتاب «مناقب­الصحابه» ابوالمظفّر سمعانی، با اسنادش از شعبی، از ابوجحیفه از علی علیه السّلام آورده که فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چون روز قیامت شود، منادی از زیر حجاب ندا در دهد که ای جمع حاضر، سرهایتان را به زیر اندازید و چشم­هایتان را فرو بندید تا فاطمه بنت محمّد از صراط بگذرد .

و از اوست با اسنادش از عکرمه از ابن عباس گفت: چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله از جنگهایش باز می­گشت، فاطمه را می­بوسید. - . مستدرک ابن بطریق، نسخه خطی -

ص: 70

**[ترجمه]

توضیح

و تأیید قال فی النهایة فی حدیث فاطمة یریبنی ما یریبها أی یسوؤنی ما یسوؤها و یزعجنی ما یزعجها یقال رابنی هذا الأمر و أرابنی إذا رأیت منه ما تکره‌⁽¹⁾.

و أقول: قد أخرجت أکثر أخبار فضائل فاطمة و الحسنین علیهم السلام من جامع الأصول لا سیما أخبار سیادة النساء و قد روی ما مر من روایة عائشة من صحاح البخاری و مسلم و أبی داود و الترمذی إلی قوله یا فاطمة أ ما ترضین أن تکونی سیدة نساء المؤمنین أو سیدة نساء هذه الأمة و فی روایة مسلم و الترمذی فقال أ ما ترضین أن تکونی سیدة نساء أهل الجنة و أنک أول أهلی لحوقا بی ثم قال و فی روایة الترمذی قالت ما رأیت أحدا أشبه سمتا و دلا و هدیا برسول الله فی قیامه و قعوده من فاطمة بنت رسول الله صلی الله علیه و آله قالت و کانت إذا دخلت علی النبی قام إلیها فقبلها و أجلسها فی مجلسه و کان النبی صلی الله علیه و آله إذا دخل علیها قامت

من مجلسها فقبلته و أجلسته فی مجلسها فلما مرض النبی صلی الله علیه و آله دخلت فاطمة فأکبت علیه و قبلته ثم رفعت رأسها فبکت ثم أکبت علیه ثم رفعت رأسها فضحکت فقلت إنی کنت أظن أن هذه من أعقل نسائها فإذا هی من النساء فلما توفی رسول الله صلی الله علیه و آله قلت لها أ رأیت حین أکببت علی النبی فرفعت رأسک فبکیت ثم أکببت علیه فرفعت رأسک فضحکت ما حملک علی ذلک قالت إنی إذا لبذرة أخبرنی أنه میت من وجعه هذا فبکیت ثم أخبرنی أنی أسرع أهله لحوقا به فذاک حین ضحکت.

و قال فی النهایة الدل و الهدی و السمت عبارة عن الحالة التی یکون علیها الإنسان من السکینة و الوقار و حسن السیرة و الطریقة و استقامة المنظر و الهیئة و منه أعجبنی دلها أی حسن هیئتها و قیل حسن حدیثها⁽²⁾و قال فی حدیث فاطمة عند وفاة النبی صلی الله علیه و آله قالت لعائشة إذا البذرة البذر الذی یفشی السر و یظهر ما یسمعه‌⁽³⁾.

و قد أورد أخبارا أخر⁽¹⁾ترکناها مخافة الإطناب و قد أوردت الأخبار المتعلقة بمناقبها و أحوالها فی باب أحوالها علیها السلام و باب فدک و إنما أوردت قلیلا منها هاهنا استطرادا.

**[ترجمه]در «النهایۀ» گوید: در حدیث فاطمه علیها السّلام جمله: «یریبنی ما یریبها...» به معنای «مرا ناپسند آید هرچه او را ناپسند افتد و مرا می­آزارد آنچه او را می­آزارد» است؛ گفته می­شود: «رابنی هذا الأمر» اگر از او چیزی ببینی که تو را ناخوشایند باشد. - . النهایۀ 2 : 117 -

مؤلف: اکثر فضایل فاطمه و حسنین علیهم السّلام را از کتاب جامع الاصول و بالأخص روایات سیادت زنان را استخراج کرده­ام. و آنچه از روایت عایشه گذشت، از صحاح بخاری، مسلم، ابو داوود و ترمذی بود، تا آنجا که گفت: ای فاطمه، آیا خشنود نمی­شوی که سرور زنان با ایمان، یا سرور زنان این اُمّت شوی؟ و در روایت مسلم و ترمذی: پس فرمود: آیا خرسند نمی­شوی که سرور زنان اهل بهشت باشی؟ و تو نخستین کسی از خاندان من هستی که به من ملحق می­شوی. سپس گوید: و در روایت ترمذی آمده است: عایشه گفت: هیچ زنی را از نشانه و دلالت و هدایت و نشست و برخاست ندیده­ام که مانند فاطمه علیها السّلام دخت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله شباهت داشته باشد. گوید: هرگاه فاطمه بر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وارد می­گشت، آن حضرت از جا برخاسته و رخسارش را می­بوسید و وی را در جای خود می­نشاند. و اگر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بر فاطمه وارد می­گشت، فاطمه از جای خود برمی­خاست و آن حضرت را می­بوسید و وی را در جای خود می­نشاند. و چون پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بیمار گشت، فاطمه علیها السّلام بر وی وارد گشته، خود را بر روی آن حضرت انداخته و بوسید، آن­گاه سر برداشت و گریست. سپس دوباره خود را روی آن حضرت انداخت، سپس سر برداشت و خندید؛ پس گفتم: من گمان می­کردم که این (فاطمه علیها السّلام) از عاقل­ترین زنان روی زمین است، ولی ناگاه دریافتم که او زنی است چون دیگر زنان! و چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله وفات یافت، به فاطمه گفتم: آن روز را به خاطر داری که خودت را بر روی پیامبرصَلی الله علیهِ و آله انداختی و برخاستی و گریستی و بار دیگر خود را بر روی پیامبر صَلی الله علیهِ و آله انداختی و خندیدی؟ چرا چنین کردی؟ گفت: انتظار داری که من افشا کننده راز پیامبر باشم! آن حضرت به من فرمود که از همین بیماری خواهد مُرد و من گریستم، سپس مرا آگاه فرمود که من زودتر از دیگر بستگانش به وی خواهم پیوست، از این رو خندیدم.

و در «النهایۀ» گوید: «الدّل»، «السمت» و «الهدی»، عبارات از حالاتی هستند که نشان دهنده برخوردار بودن انسان از آرامش، متانت، درستکاری و نیک­روشی و راست قامتی باشند و در همین معنا می­گویند: «أعجبنی دلّها» یعنی از قیافه او خوشم آمد؛ و گفته شده: خوش­گفتار است. - . النهایۀ 2 : 30 -

گوید: در روایت فاطمه علیها السّلام به هنگام وفات پیامبر صَلی الله علیهِ و آله، جمله «قالت لعائشه إذاً لبذورۀ» ، «بذر» به کسی گفته می­شود که راز نگهدار نیست و هرچه بشنود بازگو می­کند. - . النهایۀ 2: 69 -

ص: 71

و اخبار دیگری را نیز وارد کرده است که از بیم اطاله کلام، آن­ها را رها ساختیم، و اخبار مربوط به مناقب فاطمه علیها السّلام و احوال وی را در باب احوال آن حضرت و باب فدک آورده­ام و در اینجا بخشی از آن­ها را به صورت پراکنده آوردم.

**[ترجمه]

«39»

مد، [العمدة] بِإِسْنَادِهِ إِلَی مُسْنَدِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ نَصْرِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَخَذَ بِیَدِ حَسَنٍ وَ حُسَیْنٍ‌⁽²⁾وَ قَالَ صلی الله علیه و آله مَنْ أَحَبَّنِی وَ أَحَبَّ هَذَیْنِ وَ أَبَاهُمَا وَ أُمَّهُمَا کَانَ مَعِی فِی دَرَجَتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَفَّانَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَزْرَقِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: دَخَلَ عَلَیَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَا نَائِمٌ عَلَی الْمَنَامَةِ فَاسْتَسْقَی الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام قَالَ فَقَامَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی شَاةٍ لَنَا بَکِی‌ءٍ⁽³⁾فَدَرَّتْ فَجَاءَ الْحَسَنُ فَسَقَاهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَقَالَتْ فَاطِمَةُ یَا رَسُولَ اللَّهِ کَأَنَّهُ أَحَبُّهُمَا إِلَیْکَ قَالَ لَا وَ لَکِنَّهُ اسْتَسْقَی قَبْلَهُ ثُمَّ قَالَ إِنِّی وَ إِیَّاکِ وَ ابْنَیْکِ وَ هَذَا الرَّاقِدُ فِی مَکَانٍ وَاحِدٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]العمدة: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دست حسین و حسن علیهما السلام را گرفته و فرمود: هر که مرا دوست بدارد و این دو و پدر و مادرشان را دوست بدارد، در روز قیامت در بهشت با من در یک درجه خواهد بود.

علی علیه السّلام می­فرماید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در حالی بر من وارد شد که من در بستر خوابیده بودم، پس حسن و حسین علیهما السّلام آب خواستند. - گوید: - پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله برخاسته و به طرف گوسفندی رفت که کم شیر بود. اما همین که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به پستان آن حیوان دست زد، شیر فوران نمود. پس حسن علیه السّلام آمد و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله او را از آن شیر نوشاند. پس فاطمه علیها السّلام گفت: یا رسول الله، گویا حسن را بیشتر دوست می­دارید؟ فرمود: خیر، حسن زودتر آب خواست. سپس فرمود: من و تو و دو پسرت و این که خفته، روز قیامت در یک جا هستیم. - . العمدۀ: 206 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة بکأت الناقة و الشاة إذا قل لبنها فهی بکی‌ء و بکیئة و منه حدیث علی علیه السلام دَخَلَ عَلَیَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَا عَلَی الْمَنَامَةِ فَقَامَ إِلَی شَاةٍ بَکِی‌ءٍ فَحَلَبَهَا⁽⁵⁾و قال المنامة هاهنا الدکّان التی ینام علیها و فی غیر هذا هی القطیفة و المیم الأولی زائدة⁽⁶⁾قوله علیه السلام فدرّت أی جری لبنها.

**[ترجمه]در کتاب «النهایۀ» گوید: «بکأت الناقۀ و الشاۀ»: شیر شتر و میش کم شد، و در این صورت آن را «بکیء» و «بکیئۀ» گویند و حدیث علی علیه السّلام در همین معناست که فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در حالی بر من وارد شد که من در بستر خوابیده بودم، پس به سوی گوسفندی کم شیر رفت و آن را دوشید. - . النهایۀ 1: 90 - گوید: «المنامه» در اینجا سکّویی است که روی آن می­خوابند و در موارد دیگر به معنی روپوش است و میم اول آن زائد می­باشد. - . النهایۀ 4: 183 -

قول آن حضرت«فَدَرَّت» یعنی شیر آن جاری شد.

ص: 72

**[ترجمه]

«40»

مد، [العمدة] مِنْ صَحِیحِ الْبُخَارِیِّ عَنْ صَدَقَةَ عَنِ ابْنِ عُیَیْنَةَ عَنْ أَبِی مُوسَی عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا بَکْرَةَ⁽¹⁾قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَلَی الْمِنْبَرِ وَ الْحَسَنُ إِلَی جَنْبِهِ یَنْظُرُ إِلَی النَّاسِ مَرَّةً وَ إِلَی الْحَسَنِ مَرَّةً وَ یَقُولُ ابْنِی هَذَا سَیِّدٌ.

وَ عَنْهُ عَنْ مُسَدَّدٍ عَنْ مُعَمَّرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله :أَنَّهُ کَانَ یَأْخُذُهُ وَ الْحُسَیْنَ‌⁽²⁾وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أُحِبُّهُمَا فَأَحِبَّهُمَا أَوْ کَمَا قَالَ.

وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ إِلَی ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: هُمَا رَیْحَانَتَایَ مِنَ الدُّنْیَا.

وَ مِنْ صَحِیحِ مُسْلِمٍ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله :قَالَ لِلْحَسَنِ إِنِّی أُحِبُّهُ اللَّهُمَّ فَأَحِبَّهُ وَ أَحِبَّ مَنْ یُحِبُّهُ‌⁽³⁾.

وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: رَأَیْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله وَ الْحَسَنُ عَلَی عَاتِقِهِ‌⁽⁴⁾وَ هُوَ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أُحِبُّهُ فَأَحِبَّهُ.

وَ عَنِ الثَّعْلَبِیِّ فِی تَفْسِیرِهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُفْیَانَ الثَّوْرِیِّ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ‌⁽⁵⁾قَالَ فَاطِمَةُ وَ عَلِیٌ یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ.

قَالَ الثَّعْلَبِیُّ وَ رُوِیَ هَذَا الْقَوْلُ أَیْضاً عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ وَ قَالَ: بَیْنَهُما بَرْزَخٌ مُحَمَّدٌ.

وَ مِنَ الْجَمْعِ بَیْنَ الصِّحَاحِ السِّتَّةِ لِرَزِینٍ الْعَبْدَرِیِّ مِنْ صَحِیحِ أَبِی دَاوُدَ وَ صَحِیحِ التِّرْمِذِیِّ بِإِسْنَادِهِمَا عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله :الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ.

وَ عَنْهُ مِنْ سُنَنِ أَبِی دَاوُدَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: کُنْتُ إِذَا سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَعْطَانِی وَ إِذَا سَکَتُّ ابْتَدَأَنِی قَالَ وَ أَخَذَ بِیَدِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ قَالَ مَنْ

أَحَبَّنِی وَ أَحَبَّ هَذَیْنِ وَ أَبَاهُمَا وَ أُمَّهُمَا وَ کَانَ مُتَّبِعاً لِسُنَّتِی‌⁽¹⁾کَانَ مَعِی فِی الْجَنَّةِ.

وَ مِنْ کِتَابِ الْمَصَابِیحِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَعْلَی بْنِ مُرَّةَ⁽²⁾قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله :حُسَیْنٌ مِنِّی وَ أَنَا مِنْهُ‌⁽³⁾أَحَبَّ اللَّهُ مَنْ أَحَبَّ حُسَیْناً حُسَیْنٌ سِبْطٌ مِنَ الْأَسْبَاطِ.

وَ عَنْهُ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَیْدٍ قَالَ: طَرَقْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ذَاتَ لَیْلَةٍ فِی بَعْضِ الْحَاجَاتِ فَخَرَجَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَی شَیْ‌ءٍ لَا أَدْرِی‌⁽⁴⁾مَا هُوَ فَلَمَّا فَرَغْتُ مِنْ حَاجَتِی قُلْتُ مَا الَّذِی أَنْتَ مُشْتَمِلٌ عَلَیْهِ فَکَشَفَهُ فَإِذاً الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام عَلَی وَرِکَیْهِ فَقَالَ صلی الله علیه و آله هَذَانِ ابْنَایَ وَ ابْنَا ابْنَتِی اللَّهُمَّ إِنِّی أُحِبُّهُمَا فَأَحِبَّهُمَا وَ أَحِبَّ مَنْ یُحِبُّهُمَا⁽⁵⁾.

أَقُولُ رَوَی ابْنُ بِطْرِیقٍ فِی کِتَابِ الْمُسْتَدْرَکِ الْأَخْبَارَ الْمُتَقَدِّمَةَ بِأَسَانِیدَ کَثِیرَةٍ مِنْ کِتَابِ الْمَغَازِی لِمُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ وَ کِتَابِ الْحِلْیَةِ لِلْحَافِظِ أَبِی نُعَیْمٍ وَ مِنْ کِتَابِ الْفِرْدَوْسِ لِابْنِ شِیرَوَیْهِ وَ رَوَی مِنْ کِتَابِ الْفِرْدَوْسِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی زِیَارَةِ الْحُسَیْنِ علیه السلام فَزَارَهُ فِی سَبْعِینَ أَلْفاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ.

وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَنْ جَنْبَیْ عَرْشِ الرَّحْمَنِ بِمَنْزِلَةِ الشَّنْفَیْنِ مِنَ الْوَجْهِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]العمدة: ابو بکره - . از فضلای صحابه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله است. ترجمه وی را در کتاب «اسد الغابۀ 5: 151 » آورده­ام. -

گوید: شنیدم پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بر بالای منبر، در حالی که حسن در کنار وی بود، نگاهی به وی انداخته و نگاهی به مردم و می­فرمود: این پسرم سیّد و سرور است.

اسامة بن زید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله حسن و حسین را می­گرفت و می­فرمود: خداوندا، من این دو را دوست می­دارم، پس تو نیز دوستشان بدار؛ یا اینکه عبارت قبلی را می­فرمود.

ابن عمر: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: آن دو، دو ریحانه من از دنیا هستند.

و از صحیح مسلم با اسنادش از ابوهریره از پیامبرصَلی الله علیهِ و آله آورده است که آن حضرت در مورد حسن فرمود: خداوندا، من او را دوست می­دارم، پس تو نیز وی را دوست بدار و دوستدار او را نیز دوست بدار .

و از تفسیر ثعلبی در تفسیرش با اسنادش از سفیان ثوری درباره مصداق قول خدای عزّوجل: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ بَیْنهَُمَا بَرْزَخٌ لَّا یَبْغِیَانِ»، - . رحمن/ 20-19 - {دو

دریا را به گونه‌ای روان کرد که با هم برخورد کنند. میان آن دو، حدّ فاصلی است که به هم تجاوز نمی‌کنند.} گوید: علی و فاطمه علیهما السلام هستند؛ و مصداق «یخَْرُجُ مِنهُْمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَان»، - . رحمن / 22 - {از

هر دو دریا مروارید و مرجان برآید.} حسن و حسین علیهما السلام هستند. ثعلبی گوید: این روایت را از سعید بن جبیر نیز نقل شده است و گوید: مصداق «بَیْنهَُمَا بَرْزَخٌ» محمّد صَلی الله علیهِ و آله است.

و از کتاب «الجمع بین الصحاح الستّۀ» رزین عبدری، از صحیح ابو داوود و صحیح ترمذی با اسنادهایشان از ابوسعید خدری روایت کرده­اند که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: حسن و حسین دو سرور جوانان اهل بهشت هستند.

و از سنن ابو داوود با اسنادش از علی علیه السّلام روایت کرده که فرمود: با رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله چنان بودم که اگر پرسش می­کردم، پاسخ مرا می­دادند و اگر سکوت می­کردم. خود سخن آغاز می­فرمودند. گوید: و دست حسن و حسین را گرفته و فرمود:

ص: 73

هرکس من را و این دو را و پدر و مادرشان را دوست بدارد و پیرو سنّت من باشد، در بهشت با من خواهد بود.

و از کتاب «المصابیح» با اسنادش از یعلی بن مرّۀ روایت کرده که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: حسین از من است و من از او؛ خداوند دوست خواهد داشت آنکه حسین را دوست بدارد، حسین یکی از اسباط است.

و از اسامة بن زید: شبی در پی حاجتی خدمت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله رفته و در خانه را زدم. آن حضرت در حالی که چیزی در زیر عبای خود داشت که نمی­دانستم چیست، بیرون آمدند؛ چون از کارم فارغ گشتم عرض کردم: این که در زیر عبای خود دارید چیست؟ پس آن حضرت عبا را کنار زده و حسن و حسین را دیدم که به پاهای آن حضرت چسبیده بودند؛ سپس آن حضرت فرمود: این دو فرزندان من و فرزندان دخترم هستند؛ خداوندا، من این دو را دوست می­دارم، پس تو نیز آنان را دوست بدار و هر کس آنان را دوست می­دارد نیز دوست بدار. - . العممدۀ: 211-207 -

مؤلف: ابن بطریق در کتاب «المستدرک»، روایات یاد شده را با اسنادهای بسیار از کتاب « مغازی» محمّد بن اسحاق و کتاب «حلیۀ الأولیاء» حافظ ابونعیم و از کتاب «الفردوس» ابن شیرویه، نقل نموده است، و از کتاب الفردوس با اسنادش از پیامبرصَلی الله علیهِ و آله روایت کرده که فرمود: موسی بن عمران از پروردگارش عزّوجل درخواست زیارت حسین علیه السّلام را نمود و به همراه هفتاد هزار فرشته وی را زیارت نمود.

و از اوست با اسنادش از امیرالمؤمنین علیه السلام: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: حسن و حسین در روز قیامت در دو طرف عرش خدای رحمان به منزله دو گوشواره یک صورت خواهند بود. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس الشنفة بالضم لحن‌⁽⁷⁾القرط الأعلی أو معلاق فی فوق الأذن‌⁽⁸⁾أو ما علق فی أعلاها و أما ما علق فی أسفلها فقرط و الجمع شنوف‌⁽⁹⁾.

المستدرک قال:

وَ مِنْ أَحَادِیثِ ابْنِ عَمَّارٍ الْمَوْصِلِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ یَا عَلِیُّ إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ أَقُومُ أَنَا مِنْ قَبْرِی وَ أَنْتَ کَهَاتَیْنِ وَ أَشَارَ بِإِصْبَعَیْهِ السَّبَّابَةِ وَ الْوُسْطَی وَ حَرَّکَهُمَا وَ صَفَّهُمَا أَنْتَ عَنْ یَمِینِی وَ فَاطِمَةُ مِنْ وَرَائِی وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ قُدَّامِی حَتَّی نَأْتِیَ الْمَوْقِفَ ثُمَّ یُنَادِی مُنَادٍ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَی أَلَا إِنَّ عَلِیّاً وَ شِیعَتَهُ الْآمِنُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

وَ مِنْ کِتَابِ فَضَائِلِ الصَّحَابَةِ لِلسَّمْعَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَابِطٍ قَالَ: طَلَعَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام مِنْ بَابِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَنْظُرَ إِلَی سَیِّدِ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلْیَنْظُرْ إِلَی هَذَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ یَعْلَی قَالَ: جَاءَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ یَسْعَیَانِ‌⁽¹⁾إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَخَذَ أَحَدَهُمَا فَضَمَّهُ إِلَی إِبْطِهِ وَ أَخَذَ الْآخَرَ فَضَمَّهُ إِلَی إِبْطِهِ الْآخَرِ ثُمَّ قَالَ هَذَانِ رَیْحَانَتَایَ مِنَ الدُّنْیَا مَنْ أَحَبَّنِی فَلْیُحِبَّهُمَا.

وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ کَانَا یَصْطَرِعَانِ فَاطَّلَعَ عَلَیْهِمَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ یَقُولُ إِیْهاً الْحَسَنَ‌⁽²⁾فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَی الْحُسَیْنِ فَقَالَ إِنَّ جَبْرَئِیلَ یَقُولُ إِیْهاً الْحُسَیْنَ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِی صَالِحٍ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: کَانَ الْحَسَنُ عِنْدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ کَانَ یُحِبُّهُ حُبّاً شَدِیداً فَقَالَ صلی الله علیه و آله اذْهَبْ إِلَی أُمِّکَ فَقُلْتُ أَذْهَبُ مَعَهُ‌⁽³⁾قَالَ لَا فَجَاءَتْ بَرْقَةٌ مِنَ السَّمَاءِ فَمَشَی فِی ضَوْئِهَا حَتَّی وَصَلَ إِلَی أُمِّهِ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله :ابْنَایَ هَذَانِ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ أَبُوهُمَا خَیْرٌ مِنْهُمَا⁽⁴⁾.

أقول: قد أورد أخبارا کثیرة فی مناقبهما و سنوردها من غیره من الکتب فی أبواب فضائلهما علیهما السلام.

**[ترجمه]در قاموس: «الشَنَفۀ»: گوشواره، یا آویزه­ای در بالای گوش، یا هرچه در قسمت بالای گوش آویزان شود؛ اما آنچه پایین گوش آویخته شود، گوشواره است، و جمع آن «شنوف» است. - . القاموس المحیط 3: 160 -

ص: 74

در المستدرک آمده است: و از احادیث ابن عمّار موصلی با اسنادش از انس روایت کرده که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به علی علیه السّلام فرمود: ای علی، چون روز قیامت فرا رسد، من و تو چون این دو انگشت از قبر خود بر می­خیزیم - و با انگشت خود به دو انگشت سبابه و میانی اشاره فرموده و آن دو را حرکت داده سپس جفت فرمود - در حالی که تو در سمت راست و فاطمه در پشت سر و حسن و حسین در پیشاپیش من خواهید بود تا اینکه به جایگاه برسیم، سپس یک منادی از جانب خدای متعال ندا در می­دهد: هان که علی و شیعه او روز قیامت در امانند! و از کتاب «فضائل الصحابۀ» سمعانی با اسنادش از عبدالرحمان بن سابط آورده است: حسین بن علی علیه السّلام از درمسجد وارد گردید، پس جابر بن عبدالله گفت: هر کس دوست دارد به سرور جوانان اهل بهشت بنگرد، به این نظر کند، این سخن را از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شنیده­ام.

و از او، با اسنادش از سعید بن راشد از یعلی: حسن و حسین علیهما السلام شتابان نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آمدند، پس آن حضرت هر یک از آن­ها را زیر بغل گرفت، سپس فرمود: این دو، دو ریحانه من از دنیا هستند، هر که مرا دوست می­دارد، آن­ها را نیز دوست بدارد.

و از اوست، با اسنادش از جعفر بن محمّد از پدرش علیه السّلام: حسن و حسین علیهما السلام با هم کُشتی می­گرفتند که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بر ایشان وارد گردید، در حالی که حسن را تشویق می­نمود. پس علی علیه السّلام عرض کرد: یا رسول الله، حسین را تشویق کنید، فرمود: جبرئیل دارد حسین را تشویق می­کند.

و با اسنادش از اعمش از ابوصالح از ابوهریره: حسن علیه السلام نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بود و آن حضرت ایشان را بسیار دوست می­داشت، پس فرمود: نزد مادرت برو؛ عرض کردم: همراهش بروم؟ فرمود: خیر. پس برقی در آسمان جهید و حسن در نور آن رفت تا به نزد مادرش رسید.

و با اسنادش از یزید بن جابر از عمر: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: این دو فرزند من، دو سرور جوانان اهل بهشت هستند و پدرشان از آن دو بهتر است. - . نسخه خطی -

مؤلف: وی روایات بسیاری در مناقب ایشان نقل کرده است که ما آن­ها را از دیگران و در باب ذکر فضایل ایشان علیهم السّلام، خواهم آورد.

**[ترجمه]

«41»

یل، [الفضائل] لابن شاذان سُلَیْمَانُ بْنُ مِهْرَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَمَّا عُرِجَ بِی إِلَی السَّمَاءِ رَأَیْتُ عَلَی بَابِ الْجَنَّةِ مَکْتُوباً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِیٌّ وَلِیُّ اللَّهِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ سِبْطَا رَسُولِ اللَّهِ وَ فَاطِمَةُ الزَّهْرَاءُ صَفْوَةُ اللَّهِ عَلَی نَاکِرِهِمْ وَ بَاغِضِهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الفضائل: ابن عباس گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چون مرا به معراج بردند، دیدم که بر دروازه بهشت نوشته شده است: لا إله إلّا الله، محمّد رسول الله، علیّ ولیّ الله، حسن و حسین دو سبط رسول خدایند و فاطمه برگزیده خداست، لعنت خدا بر منکر و دشمن آنان باد! - . آن را در نسخه چاپی نیافتیم. -

**[ترجمه]

«42»

یل، [الفضائل] لابن شاذان فض، [کتاب الروضة] بِالْأَسَانِیدِ یَرْفَعُهُ إِلَی عَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله :لَمَّا أُسْرِیَ‌⁽²⁾بِی إِلَی السَّمَاءِ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیَّ یَا مُحَمَّدُ عَلَی مَنْ تُخَلِّفُ أُمَّتَکَ‌⁽³⁾قُلْتُ اللَّهُمَّ عَلَیْکَ قَالَ صَدَقْتَ أَنَا خَلِیفَتُکَ عَلَی النَّاسِ أَجْمَعِینَ‌⁽⁴⁾یَا مُحَمَّدُ قُلْتُ لَبَّیْکَ وَ سَعْدَیْکَ قَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ بِرِسَالاتِی وَ أَنْتَ أَمِینِی عَلَی وَحْیِی ثُمَّ خَلَقْتُ مِنْ طِینَتِکَ الصِّدِّیقَ الْأَکْبَرَ سَیِّدَ الْأَوْصِیَاءِ وَ جَعَلْتُ لَهُ‌⁽⁵⁾الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ أَنْتَ یَا مُحَمَّدُ الشَّجَرَةُ وَ عَلِیٌّ غُصْنُهَا وَ فَاطِمَةُ وَرَقُهَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ثَمَرُهَا وَ جَعَلْتُ شِیعَتَکُمْ مِنْ بَقِیَّةِ طِینَتِکُمْ فَلِذَلِکَ قُلُوبُهُمْ وَ أَجْسَادُهُمْ تَهْوِی إِلَیْکُمْ‌⁽⁶⁾.

أَقُولُ: وَ رَوَی ابْنُ الْأَثِیرِ عَنِ التِّرْمِذِیِّ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَخَذَ بِیَدِ حَسَنٍ وَ حُسَیْنٍ وَ قَالَ مَنْ أَحَبَّنِی وَ أَحَبَّ هَذَیْنِ وَ أَبَاهُمَا وَ أُمَّهُمَا کَانَ مَعِی فِی دَرَجَتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ ذَکَرَ رَزِینٌ بَعْدَ قَوْلِهِ وَ أُمَّهُمَا وَ مَاتَ مُتَّبِعاً لِسُنَّتِی غَیْرَ مُبْتَدِعٍ کَانَ مَعِی فِی الْجَنَّةِ.

وَ مِنَ التِّرْمِذِیِّ أَیْضاً عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبْتُمْ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمْتُمْ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]الفضائل - الروضۀ: عمّار بن یاسر گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چون مرا به معراج بردند، خداوند به من وحی فرمود: ای محمّد، چه کسی را جانشین خود در میان اُمّتت قرار می­دهی؟ عرض کردم: خدایا امر توست. فرمود: راست گفتی، من تو را جانشین خود بر همه مردم کردم؛ ای محمّد، عرض کردم: لبیّک و سَعدَیکَ! فرمود: ای محمّد، من تو را به رسالات خویش برگزیدم و تو امین من بر وحی من هستی، سپس از طینت تو صِدِّیق اکبر، سیّد اوصیا را آفریدم و حسن و حسین را به او دادم؛ ای محمّد، درخت تویی و علی شاخه آن و فاطمه برگ آن و حسن و حسین میوه آنند؛ و شیعیان شما را از بقیه طینت شما آفریدم، بدین جهت است که دل­ها و اجسام متمایل به شماست. - . الروضۀ: 17 در نسخه چاپی الفضائل آن را نیافتیم. -

مؤلف: ابن اثیر از ترمذی از علی علیه السّلام روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دست حسن و حسین - علیهما السلام - را گرفته و فرمود: هر که مرا و این دو را و پدر و مادرشان را دوست بدارد، در روز قیامت، با من و در درجه من خواهد بود. و رزین پس از لفظ «و اُمّهما» افزوده است: و هنگام مرگ پیرو سنت من بوده باشد، بی­آنکه بدعت گذاری کرده باشد، در بهشت با من خواهد بود. و از ترمذی نیز از زید بن ارقم آورده است که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به علی، فاطمه، حسن و حسین فرمود: من با هر که جنگ کنید، در جنگم و با هر که صلح کنید در صلحم.

**[ترجمه]

«43»

ختص، [منتخب البصائر] الصَّدُوقُ عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیُّ:

قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا تَقُولُ فِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ قَالَ ذَاکَ نَفْسِی قُلْتُ فَمَا تَقُولُ فِی الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ قَالَ هُمَا رُوحَایَ‌⁽¹⁾وَ فَاطِمَةُ أُمُّهُمَا ابْنَتِی یَسُوؤُنِی مَا سَاءَهَا وَ یَسُرُّنِی مَا سَرَّهَا أُشْهِدُ اللَّهَ أَنِّی حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ یَا جَابِرُ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَدْعُوَ اللَّهَ فَیَسْتَجِیبَ لَکَ فَادْعُهُ بِأَسْمَائِهِمْ فَإِنَّهَا أَحَبُّ الْأَسْمَاءِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽²⁾.

أقول: تمامه فی باب فضائل سلمان.

**[ترجمه]کتاب الأختصاص: امام باقر علیه السّلام : جابر بن عبدالله انصاری گوید:

ص: 76

به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله عرض کردم: نظر شما درباره علی بن ابی طالب چیست؟ فرمود: او خودِ من است؛ عرض کردم: درباره حسن و حسین چه می­فرمایید؟ فرمود: این دو جان منند و فاطمه مادرشان دخت من است، هر چه او را خوش نیاید، مرا نیز خوش نمی­آید و آنچه شادمانش کند، مرا نیز شادمان می­سازد .

خدا را گواه می­گیرم که من با هر که آنان بجنگند، در جنگم و با هر که با ایشان در صلح باشد، در صلحم؛ ای جابر، اگر خواستی به درگاه خدا دعا کنی و دعایت را اجابت کند، او را به نام­های ایشان بخوان که محبوب­ترین نام­ها نزد خدای عزّوجل نام­های آنان است.

مؤلف: تمام آن در باب فضایل سلمان آمده است.

**[ترجمه]

«44»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ سَلَّامٍ الْأَسَدِیِّ عَنِ السَّرِیِّ بْنِ خُزَیْمَةَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ خَالِدِ بْنِ طَلِیقٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ بُجَیْدٍ امْرَأَةِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَیْنٍ عَنْ مَیْمُونَةَ وَ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجَیِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَتَا: اسْتَسْقَی الْحَسَنُ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَجَدَحَ لَهُ فِی غُمَرٍ کَانَ لَهُمْ یَعْنِی قَدَحاً یُشْرَبُ فِیهِ ثُمَّ أَتَاهُ بِهِ

فَقَامَ الْحُسَیْنُ علیه السلام فَقَالَ اسْقِنِیهِ یَا أَبَهْ فَأَعْطَاهُ الْحَسَنَ ثُمَّ جَدَحَ لِلْحُسَیْنِ علیه السلام فَسَقَاهُ فَقَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام کَأَنَّ الْحَسَنَ أَحَبُّهُمَا إِلَیْکَ قَالَ إِنَّهُ اسْتَسْقَی قَبْلَهُ وَ إِنِّی وَ إِیَّاکِ وَ هُمَا وَ هَذَا الرَّاقِدُ فِی مَکَانٍ وَاحِدٍ فِی الْجَنَّةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: از ام بجید، زن عمران بن حصین: میمونه و اُمّ سلمه همسران رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله گفته­اند: حسن آب خواست، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله کاسه­ای را از آب و آرد به هم زده، برای او پر کرده و نزد وی آورد. پس حسین گفت: این آب را به من بده پدر! پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آب را به حسن داد و کاسه­ای دیگر برای حسین آورد. فاطمه علیها السّلام گفت: گویا حسن را بیشتر دوست دارید؟ فرمود: او اول آب خواست، و من و تو و این دو و این که خوابیده (علی علیه السّلام) در یک جا در بهشت هستیم. - . الاختصاص : 223 -

**[ترجمه]

بیان

قال ابن حجر فی التقریب أم بجید بالتصغیر بجیم یقال لها حرا صحابیة لها حدیث‌⁽⁴⁾و قال الجزری الجدح أن یخلط السویق بالماء و یخوض حتی یستوی و کذلک اللبن و نحوه‌⁽⁵⁾و قال الغمر بضم الغین و فتح المیم القدح الصغیر انتهی‌⁽⁶⁾و المراد بالراقد أمیر المؤمنین علیه السلام کان نائما.

**[ترجمه]ابن حجر در کتاب «التقریب» گوید: اُم بُجَید را «حرّا» می­نامیدند، او زنی صحابی بود و حدیث روایت می­کرد. - . تقریب التهذیب: 665 -

و جزری گوید: «الجدح»: آن است که آرد با آب آمیخته به هم زده می­شود تا قوام یابد، همانند دوغ و مشابه آن. - . النهایۀ 1: 146 -

و گوید: «الغُمَر» با ضم غین و فتح میم: کاسه کوچک. تمام. - . النهایۀ 3: 170 - و منظور از «الرقد» امیرالمؤمنین علیه السّلام است که در آن هنگام خفته بود.

**[ترجمه]

«45»

یل، [الفضائل] لابن شاذان فض، [کتاب الروضة] بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی أُمَامَةَ الْبَاهِلِیِ‌⁽⁷⁾قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:

إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنِی وَ عَلِیّاً⁽¹⁾مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ فَأَنَا أَصْلُهَا وَ عَلِیٌّ فَرْعُهَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ثَمَرُهَا وَ شِیعَتُنَا وَرَقُهَا⁽²⁾فَمَنْ تَمَسَّکَ بِهَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا هَوَی‌⁽³⁾.

وَ بِالْإِسْنَادِ یَرْفَعُهُ إِلَی قَتَادَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله :أَنَّ النَّارَ افْتَخَرَتْ عَلَی الْجَنَّةِ فَقَالَتِ النَّارُ تَسْکُنُنِی الْمُلُوکُ وَ الْجَبَابِرَةُ⁽⁴⁾وَ أَنْتِ تَسْکُنُکِ الْفُقَرَاءُ وَ الْمَسَاکِینُ فَشَکَتِ الْجَنَّةُ إِلَی رَبِّهَا فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهَا اسْکُنِی‌⁽⁵⁾فَإِنِّی أُزَیِّنُکِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِأَرْبَعَةِ أَرْکَانٍ بِمُحَمَّدٍ سَیِّدِ الْأَنْبِیَاءِ وَ عَلِیٍّ سَیِّدِ الْأَوْصِیَاءِ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ سَیِّدَیْ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ شِیعَتِهِمْ فِی قُصُورِکَ مَعَ الْحُورِ الْعِینِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الفضائل - الروضۀ: با اسناد به ابو اُمامه باهلی روایت کرده که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود:

ص: 77

خداوند من و علی را از یک درخت آفرید، من اصل آن درخت هستم و علی فرع آن و حسن و حسین میوه آن و شیعیان ما برگ­های آن، پس هر کس به آن تمسّک جوید، نجات یابد و آنکه از آن بازماند، سقوط می­کند. - . الفضائل : 141-140، الروضه : 21-20 -

و با اسنادی آن را به قتاده رسانده که از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله روایت کرده که فرمود: آتش بر بهشت فخرفروشی کرده و گفت: شاهان و جبّاران در من سکونت می­کنند. و در تو فقرا و بیچارگان ساکن می­شوند! پس بهشت به پروردگارش شکایت برد، پس خداوند به آن وحی فرمود: ساکت شو، که من در روز قیامت تو را با چهار رکن می­آرایم، به محمّد سرور پیامبران، و علی سید اوصیا، و حسن و حسین دو سرور جوانان اهل بهشت، و شیعیان آنان در قصرهای تو با حوریان بهشتی. - . الروضۀ: 21-20 -

**[ترجمه]

«46»

کشف، [کشف الغمة] مِنْ مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَخَذَ بِیَدِ حَسَنٍ وَ حُسَیْنٍ وَ قَالَ مَنْ أَحَبَّنِی وَ أَحَبَّ هَذَیْنِ وَ أَبَاهُمَا وَ أُمَّهُمَا کَانَ مَعِی فِی دَرَجَتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ⁽⁷⁾.

وَ مِنْ کِتَابِ الْحَافِظِ أَبِی بَکْرٍ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ لِعَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهم السلام أَنَا سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمْتُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبْتُمْ.

وَ مِنْهُ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: مَرَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلَی بَیْتٍ فِیهِ فَاطِمَةُ وَ عَلِیٌّ وَ حَسَنٌ وَ حُسَیْنٌ علیهم السلام فَقَالَ أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]کشف الغمّۀ: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دست حسن و حسین را گرفته و فرمود: هرکس من را و این دو، و پدر و مادرشان را دوست بدارد، در روز قیامت در بهشت با من و در درجه من خواهند بود. - . کشف الغمّۀ: 27 و 135 -

و از کتاب «الحافظ» ابوبکر بن محمّد بن ابی نصر از زید بن ارقم روایت شده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السّلام فرمود: من با هر کس که در صلح باشید، در صلحم و با هر که در جنگ باشید، در جنگم.

و از زید بن ارقم در آن کتاب آمده است: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بر خانه­ای که علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السّلام ساکن بودند گذر کرده و فرمود: من با هر که شما با او در جنگ باشید، در جنگم و با هر که با وی در صلح باشید، در صلحم. - . کشف الغمّۀ: 28 -

**[ترجمه]

«47»

فض، [کتاب الروضة] یل، [الفضائل] لابن شاذان بِالْإِسْنَادِ یَرْفَعُهُ إِلَی عَائِشَةَ قَالَتْ: کُنْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَذَکَرْتُ عَلِیّاً فَقَالَ یَا عَائِشَةُ لَمْ یَکُنْ قَطُّ فِی الدُّنْیَا أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ مِنْهُ وَ مِنْ زَوْجَتِهِ فَاطِمَةَ ابْنَتِی وَ مِنْ وَلَدَیْهِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ تَعْلَمِینَ یَا عَائِشَةُ أَیَّ شَیْ‌ءٍ رَأَیْتُ لِابْنَتِی فَاطِمَةَ وَ لِبَعْلِهَا قُلْتُ أَخْبِرْنِی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ صلی الله علیه و آله یَا عَائِشَةُ إِنَّ ابْنَتِی سَیِّدَةُ نِسَاءِ

أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ إِنَّ بَعْلَهَا لَا یُقَاسُ بِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ وَ إِنَّ وَلَدَیْهِ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ هُمَا رَیْحَانَتَایَ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ یَا عَائِشَةُ أَنَا وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ ابْنُ عَمِّی عَلِیٌّ فِی غُرْفَةٍ بَیْضَاءَ⁽¹⁾أَسَاسُهَا رَحْمَةُ اللَّهِ وَ أَطْرَافُهَا رِضْوَانُ اللَّهِ وَ هِیَ تَحْتَ عَرْشِ اللَّهِ وَ بَیْنَ عَلِیٍّ وَ بَیْنَ نُورِ اللَّهِ بَابٌ یَنْظُرُ إِلَی اللَّهِ وَ یَنْظُرُ اللَّهُ إِلَیْهِ وَ ذَلِکَ وَقْتٌ یُلْجِمُ اللَّهُ النَّاسَ بِالْعَرَقِ عَلَی رَأْسِهِ تَاجٌ قَدْ أَضَاءَ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ یَرْفُلُ فِی حُلَّتَیْنِ حَمْرَاوَیْنِ وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی خَلَقْتُکَ وَ عَلِیّاً مِنْ طِینَةِ الْعَرْشِ ثُمَّ خَلَقْتُ ذُرِّیَّتَهُ وَ مُحِبِّیهِ مِنْ طِینَةِ تَحْتِ الْعَرْشِ وَ خَلَقْتُ مُبْغِضِیهِ مِنْ طِینَةِ الْخَبَالِ وَ هِیَ طِینَةٌ مِنْ جَهَنَّمَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الروضۀ - الفضائل: عایشه گوید: نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بودم و علی را یاد کردم، فرمود: ای عایشه، هرگز کسی محبوب­تر از او و همسرش فاطمه دخترم و دو پسرش حسن و حسین نزد خدا در دنیا نبوده است. ای عایشه، آیا می­دانی برای دخترم فاطمه و شوی او چه دیده­ام؟ عرض کردم: مرا از آن آگاه کنید یا رسول الله. آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای عایشه، به یقین دخترم سرور

ص: 78

زنان اهل بهشت است و هیچ یک از مردم با شوی او قابل قیاس نیست، و دو پسرش حسن و حسین دو ریحانه من در دنیا و آخرت هستند؛ ای عایشه، من و فاطمه و حسن و حسین و پسرعمویم علی در اتاقی سفید قرار داریم که پی آن رحمت خدا و دیوارهای آن رضوان خداست و این اتاق در زیر عرش خدا قرار دارد و میان علی و نور خدا دری است که از آن می­نگرد و خدا نیز او را نگاه می­کند و آن هنگامی است که خداوند مردم را با عرق سرشان افسار می­زند! و علی تاجی بر سر دارد که میان مشرق و مغرب را روشن می­کند در حالی که با دو جامه سرخ، خرامان راه می­رود. و خدای متعال گوید: تو و علی را از طینت عرش آفریدم ، سپس ذریّه و دوستداران او را از طینت زیر عرش خلق کردم و دشمنان او را از گِل عصاره اهل جهنم آفریدم که گِلی از جهنم است. - . الروضۀ : 39 . الفضائل : 179-178 -

**[ترجمه]

بیان

فی النهایة فی الحدیث یبلغ العرق منهم ما یلجمهم أی یصل إلی أفواههم و یصیر لهم بمنزلة اللجام و یمنعهم عن الکلام یعنی فی المحشر⁽³⁾و فی النهایة رفل رفلا أی جر ذیله و تبختر فی مشیته‌⁽⁴⁾و فی النهایة فی الحدیث الخبال عصارة أهل النار الخبال فی الأصل الفساد و یکون فی الأفعال و الأبدان و العقول‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]در النهایۀ، در حدیثی آمده است: «عرق آنان چنان زیاد می­شود که آنان را لگام می­زند» یعنی اینکه عرق صورت بر دهانشان می­رود و برای آن­ها به مثابه لگام خواهد بود که آنان را از سخن گفتن باز می­دارد، منظور وی در محشر است. - . النهایه 4: 50 - و در النهایۀ آمده است: «رفل رفلاً»: یعنی دامنش را بالا کشیده و با نخوّت و تکبّر راه رفت. - . النهایۀ 2: 93 -

و در النهایۀ: در حدیث آمده است: «خبال عصاره اهل آتش است» و «خبال» در اصل به معنی فساد است و این فساد ممکن است در افعال، اجسام، یا عقول باشد - . النهایۀ 1: 28 -

**[ترجمه]

«48»

کشف، [کشف الغمة] مِنْ مَنَاقِبِ الْخُوَارِزْمِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله :أَنَّهُ قَالَ لِعَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ حَسَنٍ وَ حُسَیْنٍ‌⁽⁶⁾أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبْتُمْ‌⁽⁷⁾وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمْتُمْ‌⁽⁸⁾.

وَ رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِی مُسْنَدِهِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: نَظَرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ فَاطِمَةَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ فَقَالَ أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَکُمْ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَکُمْ‌⁽⁹⁾.

وَ مِنَ الْمُسْنَدِ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ قَالَ: سَأَلَتْنِی أُمِّی مَتَی عَهْدُکَ بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ فَقُلْتُ لَهَا مُنْذُ کَذَا وَ کَذَا قَالَ فَنَالَتْ مِنِّی وَ سَبَّتْنِی قَالَ فَقُلْتُ لَهَا دَعِینِی

فَإِنِّی آتِی النَّبِیَّ فَأُصَلِّی مَعَهُ الْمَغْرِبَ ثُمَّ لَا أَدَعُهُ حَتَّی یَسْتَغْفِرَ لِی وَ لَکِ قَالَ فَأَتَیْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَصَلَّیْتُ مَعَهُ الْمَغْرِبَ فَصَلَّی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله الْعِشَاءَ ثُمَّ انْفَتَلَ‌⁽¹⁾فَتَبِعْتُهُ فَعَرَضَ لَهُ عَارِضٌ فَنَاجَاهُ ثُمَّ ذَهَبَ فَاتَّبَعَتْهُ فَسَمِعَ صَوْتِی فَقَالَ مَنْ هَذَا فَقُلْتُ حُذَیْفَةُ قَالَ مَا لَکَ فَحَدَّثْتُهُ بِالْأَمْرِ قَالَ غَفَرَ اللَّهُ لَکَ وَ لِأُمِّکَ ثُمَّ قَالَ أَ مَا رَأَیْتَ الْعَارِضَ الَّذِی عَرَضَ لِی قُبَیْلُ قَالَ قُلْتُ بَلَی قَالَ هُوَ مَلَکٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ لَمْ یَهْبِطْ إِلَی الْأَرْضِ قَطُّ قَبْلَ هَذِهِ اللَّیْلَةِ اسْتَأْذَنَ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُسَلِّمَ عَلَیَّ وَ یُبَشِّرَنِی أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ أَنَّ فَاطِمَةَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ‌⁽²⁾.

أَقُولُ: رَوَاهُ ابْنُ بِطْرِیقٍ فِی الْمُسْتَدْرَکِ مِنْ کِتَابِ الْحِلْیَةِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُذَیْفَةَ: مِثْلَهُ وَ فِی آخِرِهِ وَ أَنَّ فَاطِمَةَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]کشف الغمّۀ: از مناقب خوارزمی از زید بن ارقم از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله روایت شده که به علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام فرمود: با هر کس بجنگید در جنگم و با هر که صلح کنید، در صلحم. - . کشف الغمّۀ: 158 -

احمد بن حنبل نیز این روایت را در مسند خود از ابوهریره چنین نقل کرده است: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به علی، حسن، حسین و فاطمه صلوات الله علیهم نگاه کرده، سپس فرمود: هرکس با شما بجنگد، من با او در جنگم و هر که با شما در صلح باشد، با او در صلحم. - . کشف الغمّۀ : 136 -

و از مسند از حذیفۀ بن یمان نقل است که گفت: مادرم از من پرسید: از کی با پیامبر آشنا هستی؟ گوید: به وی گفتم، از فلان وقت و فلان زمان، پس مرا تحقیر کرده و دشنام داد. - گوید: - به وی گفتم: رهایم کن،

ص: 79

من نزد پیامبر می­روم و نماز مغرب را با وی به جا می­آورم و دست از او بر نمی­دارم تا اینکه برای من و تو طلب آمرزش کند. گوید: سپس نزد پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آمده و نماز مغرب را با وی به جا آوردم، سپس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نماز عشاء را نیز اقامه فرمود و از مسجد خارج شد. پس وی را دنبال کردم، در بین راه به شخصی برخورد که آهسته چیزهایی به وی گفت و سپس رفت. پس آن حضرت را دنبال کردم، اما ایشان صدای مرا شنیده و فرمود؟ کیستی؟ عرض کردم: حذیفه هستم. فرمود: چه کاری داری؟ پس ماجرا را برای وی نقل کردم. فرمود: خداوند تو و مادرت را بیامرزد؛ سپس فرمود: آن رهگذری را که اندکی پیش راه را بر من گرفت دیدی؟ گوید: عرض کردم: بلی. فرمود: او فرشته­ای بود که هرگز پیش از این به زمین نیامده بود، از پروردگار عزّوجل اجازه گرفته بود که بیاید و به من سلام کند و مرا بشارت دهد که حسن و حسین دو سرور جوانان اهل بهشت هستند و فاطمه سرور زنان جهان است. - . کشف الغمّۀ: 136- 135 -

مؤلف: شبیه این حدیث را ابن بطریق از کتاب حلیة الأولیاء با اسناد آن به حذیفه در کتاب المستدرک خود روایت کرده و در پایان آن آورده است: و فاطمه سرور زنان بهشت است .

**[ترجمه]

«49»

کشف، [کشف الغمة] مِنْ کِتَابِ مَوْلِدِ فَاطِمَةَ لِأَبِی جَعْفَرِ بْنِ بَابَوَیْهِ رَوَی حَدِیثاً مَرْفُوعاً إِلَی جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَنِی وَ عَلِیّاً⁽⁴⁾وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ مِنْ نُورٍ فَعَصَرَ ذَلِکَ النُّورَ عَصْرَةً فَخَرَجَ مِنْهَا شِیعَتُنَا فَسَبَّحْنَا فَسَبَّحُوا وَ قَدَّسْنَا فَقَدَّسُوا وَ هَلَّلْنَا فَهَلَّلُوا وَ مَجَّدْنَا فَمَجَّدُوا وَ وَحَّدْنَا فَوَحَّدُوا ثُمَّ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ خَلَقَ الْمَلَائِکَةَ فَمَکَثَتِ الْمَلَائِکَةُ مِائَةَ عَامٍ لَا تَعْرِفُ تَسْبِیحاً وَ لَا تَقْدِیساً فَسَبَّحْنَا فَسَبَّحَتْ شِیعَتُنَا فَسَبَّحَتِ الْمَلَائِکَةُ وَ کَذَلِکَ فِی الْبَوَاقِی فَنَحْنُ الْمُوَحِّدُونَ حَیْثُ لَا مُوَحِّدَ غَیْرُنَا وَ حَقِیقٌ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ کَمَا اخْتَصَّنَا وَ اخْتَصَّ شِیعَتَنَا أَنْ یُنْزِلَنَا وَ شِیعَتَنَا فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَانَا وَ اصْطَفَی شِیعَتَنَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَکُونَ أَجْسَاماً فَدَعَانَا فَأَجَبْنَا فَغَفَرَ لَنَا وَ لِشِیعَتِنَا مِنْ قَبْلِ أَنْ نَسْتَغْفِرَ اللَّهَ تَعَالَی.

قال قد اختصرت بعض ألفاظ هذا الحدیث بقولی و کذا فی البواقی لأن فیه و قدسنا فقدست شیعتنا فقدست الملائکة إلی آخرها و نبهت علی ذلک لتعلمه.

وَ رُوِیَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَنِی وَ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ.

وَ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ قَالَ: دَخَلَتْ عَائِشَةُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ یُقَبِّلُ فَاطِمَةَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا فَقَالَتْ‌⁽¹⁾یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ تُقَبِّلُهَا وَ هِیَ ذَاتُ بَعْلٍ فَقَالَ لَهَا أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ عَلِمْتِ وُدِّی لَهَا إِذاً لَازْدَدْتِ لَهَا وُدّاً⁽²⁾إِنَّهُ لَمَّا عُرِجَ بِی إِلَی السَّمَاءِ فَصِرْتُ إِلَی السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ أَذَّنَ جَبْرَئِیلُ وَ أَقَامَ مِیکَائِیلُ ثُمَّ قَالَ لِی ادْنُ فَقُلْتُ أَدْنُو وَ أَنْتَ بِحَضْرَتِی فَقَالَ لِی نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ فَضَّلَ أَنْبِیَاءَهُ الْمُرْسَلِینَ عَلَی مَلَائِکَتِهِ الْمُقَرَّبِینَ وَ فَضَّلَکَ أَنْتَ خَاصَّةً فَدَنَوْتُ فَصَلَّیْتُ بِأَهْلِ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ فَلَمَّا صَلَّیْتُ وَ صِرْتُ إِلَی السَّمَاءِ السَّادِسَةِ إِذَا أَنَا بِمَلَکٍ مِنْ نُورٍ عَلَی سَرِیرٍ مِنْ نُورٍ عَنْ یَمِینِهِ صَفٌّ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ عَنْ یَسَارِهِ صَفٌّ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَسَلَّمْتُ فَرَدَّ عَلَیَّ السَّلَامَ وَ هُوَ مُتَّکِئٌ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ أَیُّهَا الْمَلَکُ سَلَّمَ عَلَیْکَ حَبِیبِی وَ خِیَرَتِی مِنْ خَلْقِی فَرَدَدْتَ السَّلَامَ عَلَیْهِ وَ أَنْتَ مُتَّکِئٌ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَتَقُومَنَّ وَ لَتُسَلِّمَنَّ عَلَیْهِ وَ لَا تَقْعُدُ⁽³⁾إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَوَثَبَ الْمَلَکُ‌⁽⁴⁾وَ هُوَ یُعَانِقُنی وَ یَقُولُ مَا أَکْرَمَکَ عَلَی رَبِّ الْعَالَمِینَ یَا مُحَمَّدُ فَلَمَّا صِرْتُ إِلَی الْحُجُبِ نُودِیتُ آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ فَأُلْهِمْتُ فَقُلْتُ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ ... کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ ثُمَّ أَخَذَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام بِیَدِی وَ أَدْخَلَنِی الْجَنَّةَ⁽⁵⁾وَ أَنَا مَسْرُورٌ فَإِذَا أَنَا بِشَجَرَةٍ مِنْ نُورٍ مُکَلَّلَةٍ بِالنُّورِ وَ فِی أَصْلِهَا مَلَکَانِ یَطْوِیَانِ الْحُلِیَّ وَ الْحُلَلَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ تَقَدَّمْتُ أَمَامِی فَإِذَا أَنَا بِقَصْرٍ مِنْ لُؤْلُؤَةٍ بَیْضَاءَ لَا صَدْعَ فِیهَا وَ لَا وُصْلَ‌⁽⁶⁾فَقُلْتُ حَبِیبِی‌⁽⁷⁾لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالَ لِابْنِکَ الْحَسَنِ ثُمَّ تَقَدَّمْتُ أَمَامِی فَإِذَا أَنَا بِتُفَّاحٍ لَمْ أَرَ تُفَّاحاً أَعْظَمَ مِنْهُ فَأَخَذْتُ تُفَّاحَةً فَفَلَقْتُهَا فَإِذَا أَنَا بِحَوْرَاءَ کَانَ أَجْفَانُهَا مَقَادِیمَ أَجْنِحَةِ

النُّسُورِ⁽¹⁾فَقُلْتُ لَهَا لِمَنْ أَنْتِ فَبَکَتْ ثُمَّ قَالَتْ أَنَا لِابْنِکَ الْمَقْتُولِ ظُلْماً الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ ثُمَّ تَقَدَّمْتُ أَمَامِی فَإِذَا أَنَا بِرُطَبٍ أَلْیَنَ مِنَ الزُّبْدِ الزُّلَالِ وَ أَحْلَی مِنَ الْعَسَلِ فَأَکَلْتُ رُطَبَةً مِنْهَا وَ أَنَا أَشْتَهِیهَا فَتَحَوَّلَتِ الرُّطَبَةُ نُطْفَةً فِی صُلْبِی فَلَمَّا هَبَطْتُ إِلَی الْأَرْضِ وَاقَعْتُ خَدِیجَةَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ فَفَاطِمَةُ حَوْرَاءُ إِنْسِیَّةٌ فَإِذَا اشْتَقْتُ إِلَی رَائِحَةِ الْجَنَّةِ شَمِمْتُ رَائِحَةَ ابْنَتِی فَاطِمَةَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا وَ عَلَی أَبِیهَا وَ بَعْلِهَا.

وَ مِنْهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مِثْلَهُ وَ فِیهِ زِیَادَةٌ یَتَعَلَّقُ بِفَضْلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ فِیهِ فَقُلْتُ لِمَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةُ فَقَالَ لِأَخِیکَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ هَذَانِ الْمَلَکَانِ یَطْوِیَانِ الْحُلِیَّ وَ الْحُلَلَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ لَیْسَ فِیهِ ذِکْرُ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام وَ فِیهِ فَأَخَذْتُ رُطَبَةً فَأَکَلْتُهَا فَتَحَوَّلَتْ وَ فِیهِ قَبْلَ هَذَا فَصَلَّیْتُ بِأَهْلِ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ ثُمَّ الْتَفَتُّ عَنْ یَمِینِی فَإِذَا أَنَا بِإِبْرَاهِیمَ فِی رَوْضَةٍ مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّةِ قَدِ اکْتَنَفَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ فِیهِ فَنُودِیتُ فِی السَّادِسَةِ یَا مُحَمَّدُ نِعْمَ الْأَبُ أَبُوکَ إِبْرَاهِیمُ وَ نِعْمَ الْأَخُ أَخُوکَ عَلِیٌ‌⁽²⁾.

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] مُحَمَّدُ بْنُ زَیْدٍ الثَّقَفِیُّ عَنْ أَبِی نَصْرِ بْنِ أَبِی مَسْعُودٍ⁽³⁾الْأَصْفَهَانِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَوْصِلِیِّ عَنْ أَبِی فَزَارَةَ عَنْ حُذَیْفَةَ: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کشف الغمّۀ: جابر بن عبدالله انصاری گوید: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می­فرماید: همانا خدای عزّوجل من و علی و فاطمه و حسن و حسین را از نور آفرید، و آن نور را فشرد و از آن شیعیان ما به وجود آمدند. پس ما خدا را تسبیح گفتیم و آنان نیز تسبیح گفتند. ما خدا را تقدیس کردیم، آنان نیز تقدیس کردند. ما «لا إله إلّا الله» گفتیم، آنان نیز گفتند. ما خدا را تمجید و ستایش کردیم، آنان نیز خدا را تمجید کردند. ما خدا را به یگانگی یاد کردیم، آنان نیز خدا را به یگانگی یاد کردند. سپس آسمان­ها و زمین­ها را آفرید و فرشتگان را خلق فرمود، پس فرشتگان تا یکصد سال نمی­دانستند تسبیح و تقدیس چیست، پس ما خدا را تسبیح گفتیم و شیعیان ما نیز خدا را تسبیح گفتند، سپس فرشتگان (و بقیه اذکار)، لذا زمانی ما موحِّد بوده­ایم که کسی جز ما موحِّد نبوده است، و بر خدای عزّوجل حق است که همان­طور که ما را بدین کار مختص گردانید، ما و شیعیان ما را در اعلی علییِّن جای دهد؛ خداوند ما و شیعیان ما را پیش از آنکه اجسام ما وجود داشته باشد، برگزیده، سپس ما را به سوی خود فرا خوانده و اجابت کردیم، پس خدای متعال ما و شیعیان ما را پیش از آنکه از وی طلب آمرزش کنیم، آمرزیده است.

گوید: الفاظ این حدیث را با گفتن: (و بقیه اذکار) مختصر کردم زیرا دنباله­اش چنین بود: و خدا را تقدیس کردیم و شیعیان ما تقدیس کردند، سپس فرشتگان تقدیس کردند تا آخر... این نکته را گفتم تا بدانی.

ص: 80

و از علی علیه السّلام روایت شده که فرمود: شنیدم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله می­فرماید: خداوند تبارک و تعالی من، علی، فاطمه، حسن و حسین را از یک نور آفرید.

و از حذیفۀ بن یمان روایت کرده که گفت: عایشه بر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وارد شد در حالی که آن حضرت فاطمه صلوات الله علیها را می­بوسید، پس عرض کرد: یا رسول الله، او را می­بوسی در حالی که شوهر دارد؟ پس آن حضرت به وی فرمود: به خدا سوگند اگر از میزان علاقه من به وی آگاه بودی، قطعاً او را بیشتر دوست می­داشتی؛ زیرا آن­گاه که مرا به معراج بردند و به آسمان چهارم رسیدم، جبرئیل در آنجا اذان، و میکائیل اقامه گفتند، سپس جبرئیل گفت: نزدیک شو! گفتم: چگونه در حضور تو نزدیک شوم؟ پس به من گفت: بلی، خداوند پیامبران مرسل را بر فرشتگان مَقرّب برتری داده است و علی الخصوص شما را برتری داده است. پس نزدیک گشته و با اهل آسمان چهارم نماز گزاردم و چون از نماز فارغ گشتم و به آسمان ششم رفتم، ناگاه فرشته­ای از نور دیدم که بر تختی از نور نشسته، در سمت راست وی ردیفی از فرشتگان و در سمت چپ وی صفی از فرشتگان ایستاده­اند، پس سلام کردم و او در حالی که تکیه داده بود، سلام مرا پاسخ گفت: پس خدای عزّوجل به وی وحی فرمود: ای فرشته، محبوب و برگزیده من از خلقم به تو سلام داد و تو در حالی که تکیه داده بودی، سلامش را پاسخ گفتی؟! به عزّت و جلالم سوگند، حتماً بر می­خیزی و وی را سلام می­دهی بی­آنکه تا روز قیامت بنشینی، پس از آن فرشته از جای جست و مرا در آغوش گرفته، می­گفت: ای محمّد، چه کرامتی نزد پروردگارت داری؟! و چون به حجابها برده شدم، به من ندا داده شد: «ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْهِ مِن رَّبِّهِ»، - . بقره/ 285 - {پیامبر

خدا بدانچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده است.} پس به من الهام گردیده و گفتم: «وَ الْمُؤْمِنُونَ کلُ‌ٌّ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ مَلَئکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ»، - بقره/ 285 - {

و مؤمنان همگی به خدا و فرشتگان و کتابها و فرستادگانش ایمان آورده‌اند.} سپس جبرئیل علیه السّلام دست مرا گرفته و وارد بهشت نمود، در حالی که من مسرور بودم. ناگاه درختی از نور دیدم که تاجی از نور بر سر داشت و در پای آن دو فرشته بودند که تا روز قیامت زیورآلات را جمع می­کردند. سپس پیش رفتم ناگاه قصری از مروارید سفید یکپارچه دیدم که هیچ درز و شکافی در آن نبود که به هم پیوسته شده باشد، پس گفتم: ای حبیبم، این قصر متعلّق به چه کسی است؟ گفت: قصر پسرت حسن است. سپس جلو رفتم و ناگاه سیب­هایی دیدم که پیش از آن سیب­هایی به آن بزرگی ندیده بودم. پس سیبی از آن برداشته و آن را به دو نیم کردم و ناگاه دیدم یک حوری از آن بیرون آمد که مژه­هایش به مقدمه­ بال­های کرکسان شباهت داشت. پس به وی گفتم: تو از آنِ کیستی؟ پس گریه سرداد و گفت: من به فرزندت حسین بن علی تعلّق دارم که مظلومانه کشته می­شود. سپس به سمت جلو حرکت کردم که ناگاه رطبی دیدم نرم­تر از کره و زلال­تر از روغن و شیرین­تر از عسل، پس دانه­ای از آن را که میل خوردنش را کرده بودم، تناول کردم و این دانه رطب تبدیل به نطفه­ای در صلب من شد. چون به زمین فرود آمدم، با خدیجه همبستر شدم و او به فاطمه باردار شد، لذا فاطمه یک حوری است در هیأت انسان، از این روست که هرگاه مشتاق بوی بهشت گردم، دخترم فاطمه را می­بویم - صلوات الله علیها و علی ابیها و بعلها -. و از او از ابن عباس مانند آن روایت شده است با این تفاوت که مطالبی در فضیلت امیرالمؤمنین علیه السّلام بر آن افزوده شده است از جمله: پس گفتم این درخت متعلّق به کیست؟ گفت: متعلّق به برادرت علی بن ابی طالب است و این دو فرشته تا روز قیامت مشغول جمع­آوری زیورآلات هستند؛ و در روایت او ذکری از حسن و حسین علیهما السّلام نیست؛ و در آن آمده: پس دانه­ای رطب برداشته و تناول کردم که تبدیل به نطفه شد. و پیش از این مطلب در آن چنین آمده است: پس با ساکنان آسمان چهارم نماز گزاردم، سپس به سمت راست نگاه کردم و ناگاه ابراهیم را در باغی از باغ­های بهشت دیدم، در حالی که گروهی فرشته او را احاطه کرده بودند. و نیز در آن آمده است: پس در آسمان ششم ندا داده شدم: ای محمّد، چه نیکو پدری است پدرت ابراهیم و چه نیکو برادری است برادرت علی . - . کشف الغمّۀ : 138-137 -

تفسیر فرات بن ابراهیم: محمّد بن زید ثقفی با سندی از حذیفه نظیر این روایت را نقل کرده است. - . تفسیر فرات : 10 -

**[ترجمه]

«50»

بشا، [بشارة المصطفی] یَحْیَی بْنُ مُحَمَّدٍ الْجَوَّانِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ الدَّاعِی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحُسَیْنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ التَّمِیمِیِّ عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ اللَّخْمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: إِنِّی لَعِنْدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَا وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهم السلام فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بشارۀ المصطفی: زید بن ارقم گوید: به همراه علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السّلام بودم که آن حضرت فرمود: من با هرکه با آنان بجنگد در جنگم و با هرکس که با ایشان صلح کند در صلحم. - . بشارۀ المصطفی : 143 -

**[ترجمه]

«51»

کنز، [کنز جامع الفوائد] و تأویل الآیات الظاهرة مِنْ کِتَابِ مِصْبَاحِ الْأَنْوَارِ لِشَیْخِ الطَّائِفَةِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ

قَالَ: صَلَّی بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی بَعْضِ الْأَیَّامِ صَلَاةَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا بِوَجْهِهِ الْکَرِیمِ فَقُلْتُ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ رَأَیْتَ أَنْ تُفَسِّرَ لَنَا قَوْلَهُ تَعَالَی فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً⁽¹⁾فَقَالَ صلی الله علیه و آله أَمَّا النَّبِیُّونَ فَأَنَا وَ أَمَّا الصِّدِّیقُونَ فَأَخِی عَلِیٌّ وَ أَمَّا الشُّهَدَاءُ فَعَمِّی حَمْزَةُ وَ أَمَّا الصَّالِحُونَ فَابْنَتِی فَاطِمَةُ وَ أَوْلَادُهَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ قَالَ وَ کَانَ الْعَبَّاسُ حَاضِراً فَوَثَبَ وَ جَلَسَ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالَ أَ لَسْنَا أَنَا وَ أَنْتَ وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ

الْحُسَیْنُ مِنْ نَبْعَةٍ⁽²⁾وَاحِدَةٍ قَالَ وَ مَا ذَاکَ یَا عَمِّ قَالَ لِأَنَّکَ تُعَرِّفُ بِعَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ دُونَنَا قَالَ فَتَبَسَّمَ النَّبِیُّ وَ قَالَ أَمَّا قَوْلُکَ یَا عَمِّ أَ لَسْنَا مِنْ نَبْعَةٍ وَاحِدَةٍ فَصَدَقْتَ وَ لَکِنْ یَا عَمِّ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنِی وَ خَلَقَ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ علیه السلام حِینَ لَا سَمَاءَ مَبْنِیَّةً وَ لَا أَرْضَ مَدْحِیَّةً وَ لَا ظُلْمَةَ وَ لَا نُورَ وَ لَا شَمْسَ وَ لَا قَمَرَ وَ لَا جَنَّةَ وَ لَا نَارَ فَقَالَ الْعَبَّاسُ وَ کَیْفَ کَانَ بَدْءُ خَلْقِکُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ یَا عَمِّ لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یَخْلُقَنَا تَکَلَّمَ بِکَلِمَةٍ خَلَقَ مِنْهَا نُوراً ثُمَّ تَکَلَّمَ بِکَلِمَةٍ أُخْرَی فَخَلَقَ مِنْهَا رُوحاً ثُمَّ مَزَجَ النُّورَ بِالرُّوحِ فَخَلَقَنِی وَ خَلَقَ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ علیهم السلام فَکُنَّا نُسَبِّحُهُ حِینَ لَا تَسْبِیحَ وَ نُقَدِّسُهُ حِینَ لَا تَقْدِیسَ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَی أَنْ یُنْشِئَ الصَّنْعَةَ فَتَقَ نُورِی فَخَلَقَ مِنْهُ الْعَرْشَ فَالْعَرْشُ مِنْ نُورِی وَ نُورِی مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ نُورِی أَفْضَلُ مِنَ الْعَرْشِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ أَخِی عَلِیٍّ فَخَلَقَ مِنْهُ الْمَلَائِکَةَ فَالْمَلَائِکَةُ مِنْ نُورِ أَخِی عَلِیٍّ وَ نُورُ عَلِیٍّ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ عَلِیٌّ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِکَةِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ ابْنَتِی فَاطِمَةَ فَخَلَقَ مِنْهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فَالسَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ مِنْ نُورِ ابْنَتِی فَاطِمَةَ وَ نُورُ ابْنَتِی فَاطِمَةَ مِنْ نُورِ اللَّهِ تَعَالَی وَ ابْنَتِی فَاطِمَةُ أَفْضَلُ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ وَلَدِیَ الْحَسَنِ وَ خَلَقَ مِنْهُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ فَالشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ مِنْ نُورِ وَلَدِیَ الْحَسَنِ وَ نُورُ وَلَدِیَ الْحَسَنِ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ الْحَسَنُ أَفْضَلُ مِنَ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ وَلَدِیَ الْحُسَیْنِ فَخَلَقَ مِنْهُ الْجَنَّةَ وَ الْحُورَ الْعِینَ فَالْجَنَّةُ وَ الْحُورُ الْعِینُ مِنْ نُورِ وَلَدِیَ الْحُسَیْنِ وَ نُورُ وَلَدِیَ الْحُسَیْنِ مِنْ نُورِ اللَّهِ فَوَلَدِیَ الْحُسَیْنُ أَفْضَلُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ الْحُورِ الْعِینِ

ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ الظُّلُمَاتِ أَنْ تَمُرَّ عَلَی سَحَائِبِ النَّظَرِ⁽¹⁾فَأَظْلَمَتِ السَّمَاوَاتِ عَلَی الْمَلَائِکَةِ فَضَجَّتِ الْمَلَائِکَةُ بِالتَّقْدِیسِ وَ التَّسْبِیحِ وَ قَالَتْ إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا مُنْذُ خَلَقْتَنَا وَ عَرَّفْتَنَا هَذِهِ الْأَشْبَاحَ لَمْ نَرَ بَأْساً فَبِحَقِّ هَذِهِ الْأَشْبَاحِ إِلَّا مَا کَشَفْتَ عَنَّا هَذِهِ الظُّلْمَةَ فَأَخْرَجَ اللَّهُ مِنْ نُورِ ابْنَتِی فَاطِمَةَ قَنَادِیلَ فَعَلَّقَهَا فِی بُطْنَانِ الْعَرْشِ فَأَزْهَرَتِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ ثُمَّ أَشْرَقَتْ بِنُورِهَا فَلِأَجْلِ ذَلِکَ سُمِّیَتِ الزَّهْرَاءَ فَقَالَتِ الْمَلَائِکَةُ إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا لِمَنْ هَذَا النُّورُ الزَّاهِرُ الَّذِی قَدْ أَشْرَقْتَ بِهِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهَا هَذَا نُورٌ اخْتَرَعْتُهُ مِنْ نُورِ جَلَالِی لِأَمَتِی فَاطِمَةَ ابْنَةِ حَبِیبِی وَ زَوْجَةِ وَلِیِّی وَ أَخِی نَبِیِّی وَ أبو [أَبِی] حُجَجِی عَلَی عِبَادِی فِی بِلَادِی أُشْهِدُکُمْ مَلَائِکَتِی أَنِّی قَدْ جَعَلْتُ ثَوَابَ تَسْبِیحِکُمْ وَ تَقْدِیسِکُمْ لِهَذِهِ الْمَرْأَةِ وَ شِیعَتِهَا وَ مُحِبِّیهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ قَالَ فَلَمَّا سَمِعَ الْعَبَّاسُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَلِکَ وَثَبَ وَ قَبَّلَ بَیْنَ عَیْنَیْ عَلِیٍّ وَ قَالَ وَ اللَّهِ یَا عَلِیُّ أَنْتَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ لِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ⁽²⁾.

**[ترجمه]کنز جوامع الفوائد: از کتاب مصباح الأنوار شیخ الطائفه با اسنادش از انس بن مالک روایت کرده که گفت:

ص: 82

روزی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نماز صبح را با ما اقامه فرمود، سپس رخسار بزرگوارش را به سوی ما کرده و من خدمت وی عرض کردم: یا رسول الله، اگر صلاح می­بینید قول خدای عزّوجل«فَأُوْلَئکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِْم مِّنَ النَّبِیّیِنَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشهَُّدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُوْلَئکَ رَفِیقًا»، - . نساء/ 69 - {آنان در زمره کسانی خواهند بود که خدا ایشان را گرامی داشته، یعنی با پیامبران و راستان و شهیدان و شایستگانند و آنان چه نیکو همدمانند.} را برای ما تفسیر بفرمایید! پس آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فرمود: منظور از «النَّبِیِّنَ» من هستم، اما منظور از«الصِّدِّیقِینَ» برادرم علی است، و اما منظور از «الشهَُّدَاءِ» عمویم حمزه است، اما منظور از«الصَّالِحِینَ» دخترم فاطمه و فرزندانش حسن و حسین هستند. - گوید: - عباس نیز در جمع حاضر بود که با شنیدن این تفسیر به وسط مجلس روبروی پیامبر صَلی الله علیهِ و آله پریده و عرض کرد: مگر من و شما و علی و فاطمه و حسن و حسین از یک ریشه و اصل نیستیم؟! فرمود: منظورتان چیست عموجان؟ عرض کرد: زیرا شما پیوسته درباره علی و فاطمه و حسن و حسین سخن می­گویید و از ما نامی نمی­برید. گوید: پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله تبسّمی نموده و فرمود: عموجان، اینکه که گفتی از یک ریشه و اصل هستیم، راست گفتی. لیکن عموجان، خداوند من و علی و فاطمه و حسن و حسین را پیش از آنکه آدم علیه السّلام را بیافریند خلق فرمود؛ آن­گاه که نه آسمانی برافراشته و نه زمینی گسترده و نه ظلمتی بود و نه نوری و نه خورشید و ماهی و نه بهشت و دوزخی.

پس عباس عرض کرد: یا رسول الله، آغاز آفرینش شما چگونه بوده است؟ فرمود: عموجان: چون خداوند اراده فرمود ما را خلق کند، کلمه­ای فرمود و از آن نوری آفریده شد. سپس کلمه دیگری فرمود و از آن روحی آفرید. سپس آن نور را با آن روح در آمیخت و از آن، من و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السّلام را آفرید. آن­گاه پیش از آنکه تسبیح و تقدیسی باشد، ما خدا را تسبیح گفته و تقدیس می­نمودیم و چون اراده فرمود آفرینش را آغاز کند، نور مرا شکافت و از آن عرش را آفرید، از این رو نور عرش از نور من است و نور من از نور خداست و نور من افضل از نور عرش است؛ سپس نور برادرم علی را شکافت و از آن فرشتگان را آفرید، بنابراین، فرشتگان از نور برادرم علی هستند و نور علی از نور خداست و علی افضل از ملائکه است؛ سپس نور دخترم فاطمه را شکافت و از نور او آسمان­ها و زمین را آفرید، بنابراین آسمان­ها و زمین از نور دخترم فاطمه آفریده شده­اند و نور دخترم فاطمه از نور خدای متعال است و دخترم فاطمه افضل از آسمان­ها و زمین است؛ سپس نور فرزندم حسن را شکافت و خورشید و ماه را از آن آفرید، و خورشید و ماه از نور فرزندم حسن هستند و نور فرزندم حسن از نور خداست و حسن افضل از خورشید و ماه است؛ سپس نور فرزندم حسین را شکافت و از آن بهشت و حورالعین را آفرید، بنابراین بهشت و حورالعین از نور فرزندم حسین هستند و نور فرزندم حسین از نور خداست، پس فرزندم حسین افضل از بهشت و حورالعین است.

سپس خداوند به قدرت خویش ظلمت را آفریده، آن را بر پرده چشم­ها افشاند، لذا آسمان­ها بر فرشتگان تاریک گشته، به تقدیس و تسبیح خدا روی آورده و گفتند: خداوندا و ای مولای ما، از زمانی که ما را آفریده­ای و این اشباح را به ما شناسانده­ای، چیز بدی ندیده­ایم، پس تو را به مقام و منزلت این اشباح سوگند می­دهیم، این ظلمت را از ما برطرف سازی. پس خداوند از نور دخترم فاطمه قندیل­ها آفریده، آن­ها را بر سرادق عرش آویخت، پس آسمان­ها و زمین روشن شدند؛ سپس به نور وی از تاریکی در آمدند از این رو وی را «زهراء» نامیده­اند. پس فرشتگان عرض کردند: خداوندا، ای مولای ما، این نور درخشان از کیست که آسمان­ها و زمین بدان روشن گشته­اند؟ پس به ایشان الهام گشت: این نوری است که از نور جلال خود برای کنیزم فاطمه دخت حبیبم و زوجه ولیّ­ام و برادر پیامبرم و پدر حجّت­های من بر بندگانم در سرزمینم، اختراع کرده­ام. ای فرشتگان من، شما را گواه می­گیرم که ثواب تسبیح و تقدیس شما را برای این زن و شیعیان و دوستدارانش تا به روز قیامت، قرار داده­ام. - گوید: - چون عباس از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله این سخنان را شنید، از جا برجست و چشمان علی را بوسیده و گفت: ای علی، به خدا سوگند که تو حجّت بالغه خدا برای کسانی هستی که به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشند. - . نسخه خطی. و آن را در تفسیر برهان1: 393- 392 آورده است. -

**[ترجمه]

«52»

بشا، [بشارة المصطفی] بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ الْهَمَدَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُوسَی ابْنِ أُخْتِ الْوَاقِدِیِّ عَنْ أَبِی قَتَادَةَ الْحَرَّانِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ العَلَاءِ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ جَالِساً یَوْماً⁽³⁾وَ عِنْدَهُ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهم السلام فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنَّکَ

تَعْلَمُ أَنَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَیْتِی وَ أَکْرَمُ النَّاسِ عَلَیَّ فَأَحِبَ‌⁽⁴⁾مَنْ یُحِبُّهُمْ وَ أَبْغِضْ مَنْ یُبْغِضُهُمُ وَ وَالِ مَنْ وَالاهُمْ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُمْ وَ أَعِنْ مَنْ أَعَانَهُمْ وَ اجْعَلْهُمْ مُطَهَّرِینَ مِنْ کُلِّ رِجْسٍ مَعْصُومِینَ مِنْ کُلِّ ذَنْبٍ وَ أَیِّدْهُمْ بِرُوحِ الْقُدُسِ مِنْکَ ثُمَّ قَالَ یَا عَلِیُّ أَنْتَ إِمَامُ أُمَّتِی وَ خَلِیفَتِی عَلَیْهَا بَعْدِی وَ أَنْتَ قَائِدُ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی الْجَنَّةِ وَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی ابْنَتِی فَاطِمَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی نَجِیبٍ مِنْ نُورٍ عَنْ

یَمِینِهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ وَ عَنْ شِمَالِهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ وَ بَیْنَ یَدَیْهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ وَ خَلْفَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ تَقُودُ مُؤْمِنَاتِ أُمَّتِی إِلَی الْجَنَّةِ فَأَیُّمَا امْرَأَةٍ صَلَّتْ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ صَامَتْ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ حَجَّتْ بَیْتَ اللَّهِ الْحَرَامَ وَ زَکَّتْ مَالَهَا وَ أَطَاعَتْ زَوْجَهَا وَ وَالَتْ عَلِیّاً بَعْدِی دَخَلَتِ الْجَنَّةَ بِشَفَاعَةِ ابْنَتِی فَاطِمَةَ وَ إِنَّهَا سَیِّدَةُ⁽¹⁾نِسَاءِ الْعَالَمِینَ فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ هِیَ‌⁽²⁾سَیِّدَةُ نِسَاءِ عَالَمِهَا فَقَالَ ذَاکَ لِمَرْیَمَ بِنْتِ عِمْرَانَ فَأَمَّا ابْنَتِی فَاطِمَةُ فَهِیَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ إِنَّهَا لَتَقُومُ فِی مِحْرَابِهَا فَیُسَلِّمُ عَلَیْهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ وَ یُنَادُونَهَا بِمَا نَادَتْ بِهِ الْمَلَائِکَةُ⁽³⁾مَرْیَمَ فَیَقُولُونَ یَا فَاطِمَةُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلی نِساءِ الْعالَمِینَ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ فَاطِمَةَ بَضْعَةٌ مِنِّی وَ نُورُ عَیْنَیَ‌⁽⁴⁾وَ ثَمَرَةُ فُؤَادِی یَسُوؤُنِی مَا سَاءَهَا وَ یَسُرُّنِی مَا سَرَّهَا إِنَّهَا أَوَّلُ مَنْ تَلْحَقُنِی‌⁽⁵⁾مِنْ أَهْلِ بَیْتِی فَأَحْسِنْ إِلَیْهَا بَعْدِی وَ أَمَّا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ فَهُمَا ابْنَایَ وَ رَیْحَانَتَایَ وَ هُمَا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلْیَکُونَا عَلَیْکَ کَسَمْعِکَ وَ بَصَرِکَ ثُمَّ رَفَعَ یَدَیْهِ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ أَنِّی مُحِبٌّ لِمَنْ أَحَبَّهُمْ مُبْغِضٌ لِمَنْ أَبْغَضَهُمْ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ وَ عَدُوٌّ لِمَنْ عَادَاهُمْ وَ وَلِیٌّ لِمَنْ وَالاهُمْ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بشارۀ المصطفی: ابن عباس گوید: روزی رسول خدا نشسته بودند و علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام در محضر وی حضور داشتند، پس آن حضرت فرمود: خداوندا، تو می­دانی که اینان اهل بیت من و عزیزترین مردم برای من هستند، پس دوست بدار هر کس ایشان را دوست می­دارد و دشمن بدار آنکه با ایشان دشمنی کند. دوستدار دوستدارشان باش و دشمن دشمنشان، یاری کن کسانی را که ایشان را یاری کنند و ایشان را پاک و مطهّر از هر پلیدی و معصوم از گناه قرار بده و از جانب خودت آنان را مؤید به روح القدس گردان.

سپس فرمود: ای علی، تو امام اُمّت من و پس از من جانشینم بر ایشان هستی، و تو راهبر مؤمنان به سوی بهشتی، و گویی می­بینم که روز قیامت فرا رسیده و فاطمه دخترم سوار بر مرکبی از نور،

ص: 84

[در حالی که] در سمت راست وی هفتاد هزار فرشته و از سمت چپ وی هفتاد هزار فرشته و در مقابلش هفتاد هزار فرشته و پشت سرش هفتاد هزار فرشته، زنان مؤمن اُمّت مرا به سوی بهشت می­برند. پس هر زنی که در یک شبانه روز پنج بار نماز بخواند و ماه رمضان را روزه بگیرد و خانه خدا را زیارت کند و مال خود را پاکیزه گرداند و از همسرش اطاعت نماید و پس از من ولایت علی را بپذیرد، با شفاعت دخترم فاطمه وارد بهشت می­شود؛ و او سرور زنان جهان است. عرض شد: یا رسول الله، آیا او سرور زنان زمان خویش است؟ فرمود: مریم دخت عمران چنین بود، اما دختر من سرور زنان عالم از اولین و آخرین است و اوست که در عبادتگاه خود می­ایستد و هفتاد هزار فرشته مقرّب بر وی سلام کنند و او را با کلماتی که فرشتگان مریم را ندا می­کردند، ندا می­کنند و می­گویند: ای فاطمه، همانا خداوند تو را برگزید و پاکیزه گردانید و بر زنان جهان برتری داد .

سپس رو به علی علیه السّلام نموده و فرمود: ای علی، فاطمه پاره تن من و نور چشم من و میوه قلب من است، هر چه او را ناخوشایند آید، مرا نیز ناراحت می­کند، و هرچه شادمانش گرداند، مرا نیز شادمان می­کند. او نخستین کسی از اهل بیت من است که پس از مرگم به من ملحق می­شود، پس بعد از من در حق وی نیکویی کن؛ اما حسن و حسین، این دو، فرزندان و دو ریحانه من و سرور جوانان اهل بهشت هستند، پس بگذار برای تو همچون گوش و چشمت باشند؛ سپس دستها را به سوی آسمان بلند کرده و فرمود: خداوندا، من تو را گواه می­گیرم که دوستدار کسانی هستم که آن­ها را دوست بدارد و دشمن کسانی هستم که دشمن آنان باشد، با کسی که با آنان در صلح باشد، درصلحم، و با آنکه با ایشان بجنگند، در جنگم. دشمن دشمنان ایشانم و دوستدار دوستداران آن­ها. - . بشارۀ المصطفی : 219- 218 -

**[ترجمه]

«53»

کنز، [کنز جامع الفوائد] و تأویل الآیات الظاهرة رَوَی الْحَافِظُ أَبُو نُعَیْمٍ عَنْ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: یَا رَسُولَ اللَّهِ أَیُّمَا أَحَبُّ إِلَیْکَ أَنَا أَمْ فَاطِمَةُ قَالَ صلی الله علیه و آله فَاطِمَةُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْکَ وَ أَنْتَ أَعَزُّ عَلَیَّ مِنْهَا فَکَأَنِّی بِکَ وَ أَنْتَ عَلَی حَوْضِی تَذُودُ⁽⁷⁾عَنْهُ النَّاسَ وَ إِنَّ عَلَیْهِ أَبَارِیقَ عَدَدَ نُجُومِ السَّمَاءِ وَ أَنْتَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ حَمْزَةُ وَ جَعْفَرٌ فِی الْجَنَّةِ

إِخْوَاناً عَلَی سُرُرٍ مُتَقَابِلِینَ وَ أَنْتَ مَعِی وَ شِیعَتُکَ ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَذِهِ الْآیَةَ وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کنز جامع الفوائد: الحافظ ابو نعیم از رجال خود از ابو هریرۀ روایت کرده که گفت: علی بن ابی طالب علیه السّلام عرض کرد: یا رسول الله، مرا بیشتر دوست داری یا فاطمه را؟ آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فرمود: فاطمه از تو برای من محبوب­تر است و تو برای من از وی عزیزتر هستی. گویی دارم تو را می­بینم که در کنار حوض منی و مردم را از آن دور می­سازی. و بر روی آن به تعداد ستارگان آسمان آب­ریز هست و تو و حسن و حسین و حمزه و جعفر در بهشت

ص: 85

برادروار بر تخت­هایی روبروی هم نشسته­اید، و تو به همراه شیعه­ات با من هستی؛ سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله این آیه را تلاوت فرمود: «وَ نَزَعْنَا مَا فیِ صُدُورِهِم مِّنْ غِلّ‌ٍ إِخْوَانًا عَلیَ سُرُرٍ مُّتَقَبِلِین»، - . نسخه خطی کنز جامع الفوائد. تفسیر برهان 2: 348 . حجر/ 47 - {و

آنچه کینه و شایبه‌های نفسانی در سینه‌های آنان است برکَنیم، برادرانه بر تختهایی روبروی یکدیگر نشسته‌اند.}

**[ترجمه]

«54»

أَقُولُ وَجَدْتُ فِی کِتَابِ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ سَلْمَانُ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادُ وَ حَدَّثَنِی أَبُو الْجَحَّافِ‌⁽²⁾دَاوُدُ بْنُ أَبِی عَوْفٍ الْعَوْفِیُّ یَرْوِی عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی ابْنَتِهِ فَاطِمَةَ علیها السلام وَ هِیَ تُوقِدُ تَحْتَ قِدْرٍ لَهَا تَطْبَخُ طَعَاماً لِأَهْلِهَا وَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی نَاحِیَةِ الْبَیْتِ نَائِمٌ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام نَائِمَانِ إِلَی جَنْبِهِ فَقَعَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَعَ ابْنَتِهِ یُحَدِّثُهَا وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی مَعَ فَاطِمَةَ یُحَدِّثُهَا وَ هِیَ تُوقِدُ تَحْتَ قِدْرِهَا لَیْسَ لَهَا خَادِمٌ فَإِذاً اسْتَیْقَظَ الْحَسَنُ علیه السلام فَأَقْبَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا أَبَتِ اسْقِنِی وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی یَا جَدَّاهْ اسْقِنِی فَأَخَذَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ قَامَ إِلَی نَعْجَةٍ⁽³⁾کَانَتْ لَهُ فَاحْتَلَبَهَا بِیَدِهِ ثُمَّ جَاءَ بِهِ‌⁽⁴⁾وَ عَلَی اللَّبَنِ رَغْوَةٌ⁽⁵⁾لِیُنَاوِلَهُ الْحَسَنَ فَاسْتَیْقَظَ الْحُسَیْنُ علیه السلام فَقَالَ یَا أَبَتِ اسْقِنِی فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا بُنَیَّ أَخُوکَ وَ هُوَ أَکْبَرُ مِنْکَ قَدِ اسْتَسْقَانِی‌⁽⁶⁾فَقَالَ الْحُسَیْنُ علیه السلام اسْقِنِی قَبْلَهُ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ یُلَیِّنُ لَهُ وَ یَطْلُبُ إِلَیْهِ‌⁽⁷⁾أَنْ یَدَعَ أَخَاهُ یَشْرَبُ وَ الْحُسَیْنُ یَأْبَی فَقَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام یَا أَبَتِ کَأَنَّ الْحَسَنَ أَحَبُّهُمَا إِلَیْکَ قَالَ صلی الله علیه و آله مَا هُوَ بِأَحَبِّهِمَا إِلَیَّ وَ إِنَّهُمَا عِنْدِی لَسَوَاءٌ غَیْرَ أَنَّ الْحَسَنَ اسْتَسْقَانِی أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِنِّی وَ إِیَّاکِ وَ إِیَّاهُمَا وَ هَذَا الرَّاقِدُ فِی الْجَنَّةِ لَفِی مَنْزِلٍ وَاحِدٍ وَ دَرَجَةٍ وَاحِدَةٍ قَالَ وَ عَلِیٌّ علیه السلام نَائِمٌ لَا یَدْرِی بِشَیْ‌ءٍ مِنْ ذَلِکَ قَالَ وَ مَرَّ بِهِمَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ وَ هُمَا یَلْعَبَانِ فَأَخَذَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَاحْتَمَلَهُمَا وَ وَضَعَ کُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَی عَاتِقِهِ فَاسْتَقْبَلَهُ رَجُلٌ قَالَ وَ فِی رِوَایَةٍ

أُخْرَی فَوَضَعَ أَحَدَهُمَا عَلَی مَنْکِبِهِ الْأَیْمَنِ وَ الْآخَرَ عَلَی مَنْکِبِهِ الْأَیْسَرِ ثُمَّ أَقْبَلَ بِهِمَا فَاسْتَقْبَلَهُ أَبُو بَکْرٍ فَقَالَ لَنِعْمَ الرَّاحِلَةُ أَنْتَ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی نِعْمَ الْمَرْکَبُ رَکِبْتُمَا یَا غُلَامَیْنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ نِعْمَ الرَّاکِبَانِ هُمَا إِنَّ هَذَیْنِ الْغُلَامَیْنِ رَیْحَانَتَایَ مِنَ الدُّنْیَا قَالَ فَلَمَّا أَتَی بِهِمَا مَنْزِلَ فَاطِمَةَ أَقْبَلَا یَصْطَرِعَانِ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِیهِ یَا حَسَنُ‌⁽¹⁾فَقَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ تَقُولُ إِیهِ یَا حَسَنُ وَ هُوَ أَکْبَرُ مِنْهُ فَقَالَ هَذَا جَبْرَئِیلُ علیه السلام یَقُولُ إِیهِ یَا حُسَیْنُ‌⁽²⁾فَصَرَعَ الْحُسَیْنَ الْحَسَنُ قَالَ وَ نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَیْهِمَا یَوْماً

وَ قَدْ أَقْبَلَا فَقَالَ هَذَانِ وَ اللَّهِ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ أَبُوهُمَا خَیْرٌ مِنْهُمَا إِنَّ أَخْیَرَ النَّاسِ عِنْدِی وَ أَحَبَّهُمْ إِلَیَّ وَ أَکْرَمَهُمْ عَلَیَّ أَبُوکُمَا ثُمَّ أُمُّکُمَا وَ لَیْسَ عِنْدَ اللَّهِ أَحَدٌ أَفْضَلَ مِنِّی وَ أَخِی وَ وَزِیرِی وَ خَلِیفَتِی فِی أُمَّتِی وَ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَلَا إِنَّهُ خَلِیلِی وَ وَزِیرِی وَ صَفِیِّی وَ خَلِیفَتِی مِنْ بَعْدِی وَ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ بَعْدِی فَإِذَا هَلَکَ فَابْنِیَ الْحَسَنُ مِنْ بَعْدِهِ فَإِذَا هَلَکَ فَابْنِیَ الْحُسَیْنُ مِنْ بَعْدِهِ ثُمَّ الْأَئِمَّةُ مِنْ عَقِبِ الْحُسَیْنِ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی ثُمَّ الْأَئِمَّةُ التِّسْعَةُ مِنْ عَقِبِ الْحُسَیْنِ الْهُدَاةُ الْمُهْتَدُونَ هُمْ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُمْ لَا یُفَارِقُونَهُ وَ لَا یُفَارِقُهُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ هُمْ زِرُّ الْأَرْضِ‌⁽³⁾الَّذِینَ تَسْکُنُ إِلَیْهِمُ الْأَرْضُ وَ هُمْ حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِینُ وَ هُمْ عُرْوَةُ اللَّهِ الْوُثْقَی الَّتِی لَا انْفِصامَ لَها وَ هُمْ حُجَجُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ شُهَدَاؤُهُ عَلَی خَلْقِهِ‌⁽⁴⁾وَ مَعَادِنُ حِکْمَتِهِ وَ هُمْ بِمَنْزِلَةِ سَفِینَةِ نُوحٍ مَنْ رَکِبَهَا نَجَا وَ مَنْ تَرَکَهَا غَرِقَ وَ هُمْ بِمَنْزِلَةِ بَابِ حِطَّةٍ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ مَنْ دَخَلَهُ کَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ خَرَجَ مِنْهُ کَانَ کَافِراً فَرَضَ اللَّهُ فِی الْکِتَابِ طَاعَتَهُمْ وَ أَمَرَ فِیهِ بِوَلَایَتِهِمْ مَنْ أَطَاعَهُمْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُمْ عَصَی اللَّهَ قَالَ وَ کَانَ الْحُسَیْنُ علیه السلام یَجِی‌ءُ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ سَاجِدٌ فَیَتَخَطَّی

الصُّفُوفَ‌⁽¹⁾حَتَّی یَأْتِیَ النَّبِیَّ فَیَرْکَبَ ظَهْرَهُ فَیَقُومُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی ظَهْرِ الْحُسَیْنِ وَ یَدَهُ الْأُخْرَی عَلَی رُکْبَتِهِ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْ صَلَاتِهِ وَ کَانَ الْحَسَنُ یَأْتِیهِ وَ هُوَ عَلَی الْمِنْبَرِ یَخْطُبُ فَیَصْعَدُ إِلَیْهِ فَیَرْکَبُ عَلَی عَاتِقِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ یُدْلِی رِجْلَیْهِ عَلَی صَدْرِهِ حَتَّی یُرَی بَرِیقُ خَلْخَالِهِ وَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَخْطُبُ فَیُمْسِکُهُ کَذَلِکَ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْ خُطْبَتِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]مؤلف: در کتاب سلیم بن قیس هلالی چنین یافتم: از ابان بن ابی عیّاش از او گفت: علی بن ابی طالب علیه السّلام و سلمان و ابوذر و مقداد مرا روایت کردند؛ و ابوالجحّاف داوود بن ابی عوف عوفی به نقل از ابو سعید خدری مرا روایت کرد که گفت: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بر دخترش فاطمه علیها السّلام وارد گشت در حالی که مشغول افروختن آتش زیر دیگی بود که برای خانواده­اش در آن غذا می­پخت و علی علیه السّلام در گوشه­ای از خانه خوابیده و حسن و حسین علیهما السّلام در کنار وی خوابیده بودند. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله با دختر خود نشسته و مشغول گفتگو گردید - و در روایتی دیگر: با فاطمه نشست و با وی مشغول گفتگو شد، آمده است - در حالی که فاطمه مشغول بر افروختن آتش زیر دیگش بود و خدمتکاری نداشت. ناگاه حسن علیه السّلام بیدار گشته، نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آمده و گفت: آب بده پدرجان! - و در روایتی دیگر: پدربزرگ، آب بده! - پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله او را گرفته و به سوی گوسفندی رفت که متعلق به حسن بود، پس با دست خود آن را دوشید و شیر را که روی آن را کف گرفته بود آورد تا به حسن دهد، در این هنگام حسین علیه السّلام از خواب بیدار گشته و گفت: پدر جان، آب بده! پیامبر فرمود: فرزندم، برادرت از تو بزرگ­تر است و او از من آب خواسته است. حسین گفت: اول مرا سیراب کن، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله سعی کرد به نرمی وی را راضی کند که اول حسن سیراب شود، اما حسین نمی­پذیرفت. پس فاطمه علیها السّلام فرمود: پدر جان، گویی حسن را بیشتر دوست می­داری؟! آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فرمود: چنین نیست که او نزد من محبوب­تر باشد و هر دو نزد من یکسانند، اما این حسن بود که ابتدا از من آب خواست و من و تو و این دو و اینکه خوابیده در بهشت در یک خانه و در یک درجه هستیم. گوید: و علی علیه السّلام خوابیده بود و از این ماجرا چیزی نمی­دانست.

گوید: روزی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بر آن دو گذر کرد در حالی که مشغول بازی بودند. پس آن حضرت هر دو را برداشته و هر کدام را بر روی یک شانه خود نشاند. پس مردی از روبرو آمده و گفت: - و در روایتی دیگر آمده است: -

ص: 86

پس یکی از آن دو را بر روی شانه راست و دیگری را بر روی شانه چپ قرار داده و به راه افتاد، پس ابوبکر از روبروی وی آمده و گفت: چه نیکو مرکبی هستید شما؛ و در روایتی دیگر: بر چه نیکو مرکبی سوار شده­اید ای دو پسر؟! پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: این دو چه خوب سوارانی هستند. این دو پسر، دو ریحانه من از این دنیا هستند. و چون آن­ها را به خانه فاطمه آورد، شروع به کشتی گرفتن کردند. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله شروع به تشویق حسن نمود. فاطمه علیها السّلام فرمود: حسن را تشویق می­کنید که بزرگ­تر است؟ فرمود: جبرئیل هم مشغول تشویق حسین است. سپس حسین، حسن را مغلوب ساخت.

گوید: روزی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در حالی که حسن و حسین علیهما السّلام به سوی وی می­آمدند، فرمود: به خدا سوگند این دو سروران جوانان اهل بهشتند و پدرشان افضل از آنان است. به راستی که بهترین مردم نزد من و دوست داشتنی­ترین آن­ها و بزرگوارترین ایشان بر من، پدر آن­ها و سپس مادرشان است، و نزد خدا افضل از من و برادر و وزیر و جانشینم پس از من در اُمّتم و ولیّ هر مؤمنی بعد از من یعنی علی بن ابی طالب، کسی نیست. آگاه باشید که او دوست، وزیر، جانشینم پس از من، و ولی هر مرد و زن مؤمنی بعد از من است. و چون وی درگذرد، فرزندش حسن جانشینش خواهد بود. اگر درگذشت، فرزندم حسین جانشین اوست، سپس نُه تن از فرزندان - و در روایتی دیگر: سپس نه امام از نسل حسین - هدایت­گران هدایت یافته خواهند بود. آن­ها با حق و حق با ایشان است، نه آن­ها از حق جدا می­شوند و نه حق از ایشان جدا می­گردد، تا روز قیامت. آن­ها استوانه­هایی هستند که زمین بر ایشان تکیه و آرام و قرار دارد، و ایشان حبل­الله المتین و عروۀ الوثقی هستند که گسستی به آن راه ندارد، و آن­ها حجّت­های خدا بر روی زمینند و گواهان او بر خلقش و معادن حکمت اویند. آن­ها به منزله کشتی نوح هستند که هر کس سوار آن شد نجات می­یابد و هر کس از آن خارج شد، غرق گردد و آن­ها به مانند «باب حطّۀ» در بنی­اسرائیل­اند که هرکس وارد آن می­شد، مؤمن بود و هرکس از آن خارج می­گشت کافر بود. خداوند در قرآن اطاعت از ایشان را واجب فرموده و امر به ولایت ایشان کرده است. هر کس ایشان را اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است و آنکه از فرمانشان سرپیچی کند خدا را نافرمانی کرده است.

گوید: حسین علیه السّلام چون رسول خدا به سجده می­رفت، صف­های نماز گزاران را در می­نوردید و سوار بر پشت آن حضرت می­شد، و چون پیامبر صَلی الله علیهِ و آله سر از سجده بر می­داشت، با یک دست پشت حسین را می­گرفت و با دست دیگر زانویش را تا از نماز فارغ می­گشت. گاه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در حال خطبه خواندن بر بالای منبر بود که حسن می­آمد و از منبر بالا می­رفت و سوار بر دوش پیامبر صَلی الله علیهِ و آله می­شد و پاهای خود را بر سینه آن حضرت می­آویخت تا برق خلخالهای پایش را به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نشان دهد و آن حضرت او را به همین شکل نگاه می­داشت تا از خطبه­اش فارغ شود. - . کتاب سلیم بن قیس کوفی: 100-97 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة إیه کلمة یراد بها الاستزادة و هی مبنیة علی الکسر فإذا وصلت نونت فقلت إیه حدثنا و إذا قلت إیها بالنصب فإنما تأمره بالسکوت و قد ترد المنصوبة بمعنی التصدیق و الرضی بالشی‌ء⁽³⁾.

**[ترجمه]در النهایۀ گوید: «إیه» کلمه­ای است که برای افزون طلب به کار می­رود و مبنی بر کسر است، و اگر به حرف دیگری وصل شود، تنوین می­گیرد؛ پس می­گویی: «إیه حدِّثنا». و اگر بگویی: «إیهاً» - با نصب - مخاطب خود را به امر به سکوت می­کنی، و منصوب آن ممکن است به معنی تصدیق و تأیید و راضی شدن به چیزی آورده شود. - . النهایۀ: 55-54 -

**[ترجمه]

«55»

لی، [الأمالی للصدوق] حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ وَ عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی الدَّقَّاقُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ السِّنَانِیُّ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّائِغُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ بَکْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ قَالَ حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ الْوَرَّاقُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ کَثِیرٍ عَنِ الْأَعْمَشِ وَ حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَحْمَدَ الْمُکَتِّبُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ یَحْیَی الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا بَکْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ قَالَ حَدَّثَنِی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ «یَحْیَی» مُحَمَّدِ بْنِ بَاطَوَیْهِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ کَثِیرٍ عَنِ الْأَعْمَشِ وَ أَخْبَرَنَا سُلَیْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَیُّوبَ اللَّخْمِیُّ فِیمَا کَتَبَ إِلَیْنَا مِنْ أَصْبَهَانَ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ مُسَاوِرٍ الْجَوْهَرِیُّ سَنَةَ سِتٍّ وَ ثَمَانِینَ وَ مِائَتَیْنِ قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِیدُ بْنُ الْفَضْلِ الْعَنْزِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا مَنْدَلُ بْنُ عَلِیٍّ الْعَنْزِیُّ عَنِ الْأَعْمَشِ وَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الطَّالَقَانِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو سَعِیدٍ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ الْعَدَوِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ عِیسَی الْکُوفِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا جَرِیرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنِ الْأَعْمَشِ وَ زَادَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ فِی اللَّفْظِ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ مَا لَمْ یَقُلْ بَعْضٌ وَ سِیَاقُ الْحَدِیثِ لِمَنْدَلِ بْنِ عَلِیٍ

الْعَنْزِیِّ عَنِ الْأَعْمَشِ قَالَ: بَعَثَ إِلَیَّ أَبُو جَعْفَرٍ الدَّوَانِیقِیُّ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ أَنْ أَجِبْ قَالَ فَقُمْتُ مُتَفَکِّراً فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَ نَفْسِی وَ قُلْتُ مَا بَعَثَ إِلَیَّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ إِلَّا لِیَسْأَلَنِی عَنْ فَضَائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ لَعَلِّی إِنْ أَخْبَرْتُهُ قَتَلَنِی قَالَ فَکَتَبْتُ وَصِیَّتِی وَ لَبِسْتُ کَفَنِی وَ دَخَلْتُ فِیهِ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾فَقَالَ ادْنُ فَدَنَوْتُ وَ عِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُبَیْدٍ فَلَمَّا رَأَیْتُهُ طَابَتْ نَفْسِی شَیْئاً ثُمَّ قَالَ ادْنُ فَدَنَوْتُ حَتَّی کَادَتْ تَمَسُّ رُکْبَتِی رُکْبَتَهُ قَالَ فَوَجَدَ مِنِّی رَائِحَةَ الْحَنُوطِ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَتَصْدُقُنِّی أَوْ لَأُصَلِّبَنَّکَ قُلْتُ مَا حَاجَتُکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ مَا شَأْنُکَ مُتَحَنِّطاً قُلْتُ أَتَانِی رَسُولُکَ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ أَنْ أَجِبْ فَقُلْتُ عَسَی أَنْ یَکُونَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ بَعَثَ إِلَیَّ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ لِیَسْأَلَنِی عَنْ فَضَائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام فَلَعَلِّی إِنْ أَخْبَرْتُهُ قَتَلَنِی فَکَتَبْتُ وَصِیَّتِی وَ لَبِسْتُ کَفَنِی قَالَ وَ کَانَ مُتَّکِئاً فَاسْتَوَی قَاعِداً فَقَالَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ سَأَلْتُکَ بِاللَّهِ یَا سُلَیْمَانُ کَمْ حَدِیثاً تَرْوِیهِ فِی فَضَائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ فَقُلْتُ یَسِیراً یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ کَمْ قُلْتُ عَشَرَةَ آلَافِ حَدِیثٍ وَ مَا زَادَ فَقَالَ یَا سُلَیْمَانُ وَ اللَّهِ لَأُحَدِّثَنَّکَ بِحَدِیثٍ فِی فَضَائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام تَنْسَی کُلَّ حَدِیثٍ سَمِعْتَهُ قَالَ قُلْتُ حَدِّثْنِی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ نَعَمْ کُنْتُ هَارِباً مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ وَ کُنْتُ أَتَرَدَّدُ فِی الْبُلْدَانِ فَأَتَقَرَّبُ إِلَی النَّاسِ بِفَضَائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ کَانُوا یُطْعِمُونِّی وَ یُزَوِّدُونِّی حَتَّی وَرَدْتُ بِلَادَ الشَّامِ وَ إِنِّی لَفِی کِسَاءٍ خَلَقٍ مَا عَلَیَّ غَیْرُهُ فَسَمِعْتُ الْإِقَامَةَ وَ أَنَا جَائِعٌ فَدَخَلْتُ الْمَسْجِدَ لِأُصَلِّیَ وَ فِی نَفْسِی أَنْ أُکَلِّمَ النَّاسَ فِی عَشَاءٍ یُعَشُّونِّی فَلَمَّا سَلَّمَ الْإِمَامُ دَخَلَ الْمَسْجِدَ صَبِیَّانِ فَالْتَفَتَ الْإِمَامُ إِلَیْهِمَا وَ قَالَ مَرْحَباً بِکُمَا وَ مَرْحَباً بِمَنِ اسْمُکُمَا عَلَی اسْمِهِمَا فَکَانَ إِلَی جَنْبِی شَابٌّ فَقُلْتُ یَا شَابُّ مَا الصَّبِیَّانِ مِنَ الشَّیْخِ قَالَ هُوَ جَدُّهُمَا وَ لَیْسَ بِالْمَدِینَةِ أَحَدٌ یُحِبُّ عَلِیّاً غَیْرُ هَذَا الشَّیْخِ فَلِذَلِکَ سَمَّی أَحَدَهُمَا الْحَسَنَ وَ الْآخَرَ الْحُسَیْنَ فَقُمْتُ فَرِحاً فَقُلْتُ لِلشَّیْخِ هَلْ لَکَ فِی حَدِیثٍ أُقِرُّ بِهِ عَیْنَکَ فَقَالَ إِنْ أَقْرَرْتَ عَیْنَیَّ أَقْرَرْتُ عَیْنَکَ قَالَ فَقُلْتُ حَدَّثَنِی وَالِدِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ کُنَّا قُعُوداً عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذْ جَاءَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام تَبْکِی فَقَالَ لَهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَا یُبْکِیکِ یَا فَاطِمَةُ قَالَتْ

یَا أَبَتِ خَرَجَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ فَمَا أَدْرِی أَیْنَ بَاتَا فَقَالَ لَهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا فَاطِمَةُ لَا تَبْکِیِنَّ فَاللَّهُ الَّذِی خَلَقَهُمَا هُوَ أَلْطَفُ بِهِمَا مِنْکِ وَ رَفَعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَا أَخَذَا بَرّاً أَوْ بَحْراً فَاحْفَظْهُمَا وَ سَلِّمْهُمَا فَنَزَلَ جَبْرَئِیلُ مِنَ السَّمَاءِ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ هُوَ یَقُولُ لَا تَحْزَنْ وَ لَا تَغْتَمَّ لَهُمَا فَإِنَّهُمَا فَاضِلَانِ فِی الدُّنْیَا فَاضِلَانِ فِی الْآخِرَةِ وَ أَبُوهُمَا خَیْرٌ مِنْهُمَا⁽¹⁾

هُمَا نَائِمَانِ فِی حَظِیرَةِ بَنِی النَّجَّارِ وَ قَدْ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِمَا مَلَکاً قَالَ فَقَامَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَرِحاً وَ مَعَهُ أَصْحَابُهُ حَتَّی أَتَوْا حَظِیرَةَ بَنِی النَّجَّارِ فَإِذَا هُمْ بِالْحَسَنِ مُعَانِقٌ لِلْحُسَیْنِ‌⁽²⁾وَ إِذَا الْمَلَکُ الْمُوَکَّلُ بِهِمَا قَدِ افْتَرَشَ أَحَدَ جَنَاحَیْهِ تَحْتَهُمَا وَ غَطَّاهُمَا بِالْآخَرِ قَالَ فَمَکَثَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یُقَبِّلُهُمَا حَتَّی انْتَبَهَا فَلَمَّا اسْتَیْقَظَا حَمَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله الْحَسَنَ وَ حَمَلَ جَبْرَئِیلُ الْحُسَیْنَ فَخَرَجَ مِنَ الْحَظِیرَةِ وَ هُوَ یَقُولُ وَ اللَّهِ لَأُشَرِّفَنَّکُمَا کَمَا شَرَّفَکُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: فَقَالَ لَهُ أَبُو بَکْرٍ نَاوِلْنِی أَحَدَ الصَّبِیَّیْنِ أُخَفِّفْ عَنْکَ فَقَالَ یَا أَبَا بَکْرٍ نِعْمَ الْحَامِلَانِ وَ نِعْمَ الرَّاکِبَانِ‌⁽³⁾وَ أَبُوهُمَا أَفْضَلُ مِنْهُمَا فَخَرَجَ‌⁽⁴⁾حَتَّی أَتَی بَابَ الْمَسْجِدِ فَقَالَ یَا بِلَالُ هَلُمَّ عَلَیَّ بِالنَّاسِ فَنَادَی مُنَادِی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی الْمَدِینَةِ فَاجْتَمَعَ النَّاسُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ فِی الْمَسْجِدِ فَقَامَ عَلَی قَدَمَیْهِ فَقَالَ یَا مَعْشَرَ النَّاسِ أَ لَا أَدُلُّکُمْ عَلَی خَیْرِ النَّاسِ جَدّاً وَ جَدَّةً قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ فَإِنَّ جَدَّهُمَا مُحَمَّدٌ وَ جَدَّتَهُمَا خَدِیجَةُ بِنْتُ خُوَیْلِدٍ یَا مَعْشَرَ النَّاسِ أَ لَا أَدُلُّکُمْ عَلَی خَیْرِ النَّاسِ أَباً وَ أُمّاً قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ فَإِنَّ أَبَاهُمَا⁽⁵⁾یُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ أُمَّهُمَا فَاطِمَةُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ یَا مَعْشَرَ النَّاسِ أَ لَا أَدُلُّکُمْ عَلَی خَیْرِ النَّاسِ عَمّاً وَ عَمَّةً قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ فَإِنَّ عَمَّهُمَا جَعْفَرُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ الطَّیَّارُ فِی الْجَنَّةِ مَعَ الْمَلَائِکَةِ وَ عَمَّتَهُمَا أُمُّ هَانِئٍ بِنْتُ أَبِی طَالِبٍ یَا مَعْشَرَ النَّاسِ أَ لَا

أَدُلُّکُمْ عَلَی خَیْرِ النَّاسِ خَالًا وَ خَالَةً قَالُوا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ فَإِنَّ خَالَهُمَا الْقَاسِمُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَالَتَهُمَا زَیْنَبُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ بِیَدِهِ هَکَذَا یَحْشُرُنَا اللَّهُ‌⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّ الْحَسَنَ فِی الْجَنَّةِ وَ الْحُسَیْنَ فِی الْجَنَّةِ وَ جَدَّهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ جَدَّتَهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ أَبَاهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ أُمَّهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ عَمَّهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ عَمَّتَهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ خَالَهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ خَالَتَهُمَا فِی الْجَنَّةِ اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّ مَنْ یُحِبُّهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ مَنْ یُبْغِضُهُمَا فِی النَّارِ قَالَ فَلَمَّا قُلْتُ ذَلِکَ لِلشَّیْخِ قَالَ مَنْ أَنْتَ یَا فَتَی قُلْتُ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ قَالَ أَ عَرَبِیٌّ أَنْتَ أَمْ مَوْلًی قَالَ قُلْتُ بَلْ عَرَبِیٌّ قَالَ فَأَنْتَ تُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِیثِ وَ أَنْتَ فِی هَذَا الْکِسَاءِ فَکَسَانِی خِلْعَتَهُ‌⁽²⁾وَ حَمَلَنِی عَلَی بَغْلَتِهِ فَبِعْتُهُمَا⁽³⁾بِمِائَةِ دِینَارٍ فَقَالَ یَا شَابُّ أَقْرَرْتَ عَیْنِی فَوَ اللَّهِ لَأُقِرَّنَّ عَیْنَکَ وَ لَأُرْشِدَنَّکَ إِلَی شَابٍّ یُقِرُّ عَیْنَکَ الْیَوْمَ قَالَ فَقُلْتُ أَرْشِدْنِی قَالَ لِی أَخَوَانِ أَحَدُهُمَا إِمَامٌ وَ الْآخَرُ مُؤَذِّنٌ أَمَّا الْإِمَامُ فَإِنَّهُ یُحِبُّ عَلِیّاً مُنْذُ خَرَجَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ وَ أَمَّا الْمُؤَذِّنُ فَإِنَّهُ یُبْغِضُ عَلِیّاً مُنْذُ خَرَجَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ قَالَ قُلْتُ أَرْشِدْنِی فَأَخَذَ بِیَدِی حَتَّی أَتَی بَابَ الْإِمَامِ فَإِذَا أَنَا بِرَجُلٍ قَدْ خَرَجَ إِلَیَّ فَقَالَ أَمَّا الْبَغْلَةُ وَ الْکِسْوَةُ فَأَعْرِفُهُمَا وَ اللَّهِ مَا کَانَ فُلَانٌ یَحْمِلُکَ وَ یَکْسُوکَ إِلَّا أَنَّکَ تُحِبُّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَسُولَهُ فَحَدِّثْنِی بِحَدِیثٍ فِی فَضَائِلِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ فَقُلْتُ أَخْبَرَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ کُنَّا قُعُوداً عِنْدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِذْ جَاءَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام تَبْکِی بُکَاءً شَدِیداً فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا یُبْکِیکِ یَا فَاطِمَةُ قَالَتْ یَا أَبَتِ عَیَّرَتْنِی نِسَاءُ قُرَیْشٍ وَ قُلْنَ أَنَّ أَبَاکِ زَوَّجَکِ مِنْ مُعْدِمٍ‌⁽⁴⁾لَا مَالَ لَهُ فَقَالَ لَهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَا تَبْکِیِنَّ فَوَ اللَّهِ مَا زَوَّجْتُکِ حَتَّی زَوَّجَکِ اللَّهُ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ وَ أَشْهَدَ بِذَلِکَ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ اطَّلَعَ عَلَی أَهْلِ الدُّنْیَا فَاخْتَارَ

مِنَ الْخَلَائِقِ أَبَاکِ فَبَعَثَهُ نَبِیّاً ثُمَّ اطَّلَعَ الثَّانِیَةَ فَاخْتَارَ مِنَ الْخَلَائِقِ عَلِیّاً فَزَوَّجَکِ إِیَّاهُ وَ اتَّخَذَهُ وَصِیّاً فَعَلِیٌّ أَشْجَعُ النَّاسِ قَلْباً وَ أَحْلَمُ النَّاسِ حِلْماً وَ أَسْمَحُ النَّاسِ کَفّاً وَ أَقْدَمُ النَّاسِ سِلْماً وَ أَعْلَمُ النَّاسِ عِلْماً وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ابْنَاهُ وَ هُمَا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ اسْمُهُمَا فِی التَّوْرَاةِ شَبَّرُ وَ شَبِیرٌ لِکَرَامَتِهِمَا⁽¹⁾عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَا فَاطِمَةُ لَا تَبْکِیِنَّ فَوَ اللَّهِ إِنَّهُ إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ یُکْسَی أَبُوکِ حُلَّتَیْنِ وَ عَلِیٌّ حُلَّتَیْنِ وَ لِوَاءُ الْحَمْدِ بِیَدِی فَأُنَاوِلُهُ عَلِیّاً لِکَرَامَتِهِ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَا فَاطِمَةُ لَا تَبْکِیِنَّ فَإِنِّی إِذَا دُعِیتُ إِلَی رَبِّ الْعَالَمِینَ یَجِی‌ءُ عَلِیٌّ مَعِی وَ إِذَا شَفَّعَنِیَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَفَّعَ عَلِیّاً مَعِی یَا فَاطِمَةُ لَا تَبْکِیِنَّ إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ یُنَادِی مُنَادٍ فِی أَهْوَالِ ذَلِکَ الْیَوْمِ یَا مُحَمَّدُ نِعْمَ الْجَدُّ جَدُّکَ إِبْرَاهِیمُ خَلِیلُ الرَّحْمَنِ وَ نِعْمَ الْأَخُ أَخُوکَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ یَا فَاطِمَةُ عَلِیٌّ یُعِینُنِی عَلَی مَفَاتِیحِ الْجَنَّةِ وَ شِیعَتُهُ هُمُ الْفَائِزُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ غَداً فِی الْجَنَّةِ فَلَمَّا قُلْتُ ذَلِکَ قَالَ یَا بُنَیَّ مِمَّنْ أَنْتَ قُلْتُ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ قَالَ أَ عَرَبِیٌّ أَمْ مَوْلًی قُلْتُ بَلْ عَرَبِیٌّ قَالَ فَکَسَانِی ثَلَاثِینَ ثَوْباً وَ أَعْطَانِی عَشَرَةَ آلَافِ دِرْهَمٍ ثُمَّ قَالَ یَا شَابُّ قَدْ أَقْرَرْتَ عَیْنَیَّ وَ لِی إِلَیْکَ حَاجَةٌ قُلْتُ قُضِیَتْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَالَ فَإِذَا کَانَ غَداً فَأْتِ مَسْجِدَ آلِ فُلَانٍ کَیْمَا تَرَی أَخِیَ الْمُبْغِضَ لِعَلِیٍّ علیه السلام قَالَ فَطَالَتْ عَلَیَّ تِلْکَ اللَّیْلَةُ فَلَمَّا أَصْبَحْتُ أَتَیْتُ الْمَسْجِدَ الَّذِی وَصَفَ لِی فَقُمْتُ فِی الصَّفِّ فَإِذَا إِلَی جَانِبِی شَابٌّ مُتَعَمِّمٌ فَذَهَبَ لِیَرْکَعَ فَسَقَطَتْ عِمَامَتُهُ فَنَظَرْتُ فِی وَجْهِهِ فَإِذَا رَأْسُهُ رَأْسُ خِنْزِیرٍ وَ وَجْهُهُ وَجْهُ خِنْزِیرٍ فَوَ اللَّهِ مَا عَلِمْتُ مَا تَکَلَّمْتُ بِهِ فِی صَلَاتِی‌⁽²⁾حَتَّی سَلَّمَ الْإِمَامُ فَقُلْتُ یَا وَیْحَکَ مَا الَّذِی أَرَی بِکَ فَبَکَی وَ قَالَ لِی انْظُرْ إِلَی هَذِهِ الدَّارِ فَنَظَرْتُ فَقَالَ لِی کُنْتُ مُؤَذِّناً لِآلِ فُلَانٍ کُلَّمَا أَصْبَحْتُ لَعَنْتُ عَلِیّاً أَلْفَ مَرَّةٍ بَیْنَ الْأَذَانِ وَ الْإِقَامَةِ وَ کُلَّمَا کَانَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ لَعَنْتُهُ أَرْبَعَةَ آلَافِ مَرَّةٍ فَخَرَجْتُ مِنْ مَنْزِلِی فَأَتَیْتُ دَارِی فَاتَّکَأْتُ عَلَی هَذَا الدُّکَّانِ الَّذِی تَرَی فَرَأَیْتُ فِی مَنَامِی کَأَنِّی بِالْجَنَّةِ وَ فِیهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلِیٌّ فَرِحَیْنِ وَ رَأَیْتُ کَأَنَّ النَّبِیَّ عَنْ یَمِینِهِ الْحَسَنُ وَ عَنْ یَسَارِهِ الْحُسَیْنُ وَ مَعَهُ کَأْسٌ فَقَالَ یَا حَسَنُ

اسْقِنِی فَسَقَاهُ ثُمَّ قَالَ اسْقِ الْجَمَاعَةَ فَشَرِبُوا ثُمَّ رَأَیْتُهُ کَأَنَّهُ قَالَ اسْقِ الْمُتَّکِئَ عَلَی هَذَا الدُّکَّانِ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ یَا جَدُّ أَ تَأْمُرُنِی أَنْ أَسْقِیَ هَذَا وَ هُوَ یَلْعَنُ وَالِدِی فِی کُلِّ یَوْمٍ أَلْفَ مَرَّةٍ بَیْنَ الْأَذَانِ وَ الْإِقَامَةِ وَ قَدْ لَعَنَهُ فِی هَذَا الْیَوْمِ أَرْبَعَةَ آلَافِ مَرَّةٍ فَأَتَانِی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لِی مَا لَکَ عَلَیْکَ لَعْنَةُ اللَّهِ تَلْعَنُ عَلِیّاً وَ عَلِیٌّ مِنِّی وَ تَشْتِمُ عَلِیّاً وَ عَلِیٌّ مِنِّی فَرَأَیْتُهُ کَأَنَّهُ تَفَلَ فِی وَجْهِی وَ ضَرَبَنِی بِرِجْلِهِ وَقَالَ قُمْ غَیَّرَ اللَّهُ مَا بِکَ مِنْ نِعْمَةٍ فَانْتَبَهْتُ مِنْ نَوْمِی فَإِذَا رَأْسِی رَأْسُ خِنْزِیرٍ وَ وَجْهِی وَجْهُ خِنْزِیرٍ ثُمَّ قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ أَ هَذَانِ الْحَدِیثَانِ فِی یَدِکَ فَقُلْتُ لَا فَقَالَ یَا سُلَیْمَانُ حُبُّ عَلِیٍّ إِیمَانٌ وَ بُغْضُهُ نِفَاقٌ وَ اللَّهِ لَا یُحِبُّهُ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَ لَا یُبْغِضُهُ إِلَّا مُنَافِقٌ قَالَ قُلْتُ الْأَمَانَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ لَکَ الْأَمَانُ قُلْتُ فَمَا تَقُولُ فِی قَاتِلِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ إِلَی النَّارِ وَ فِی النَّارِ قُلْتُ وَ کَذَلِکَ مَنْ قَتَلَ وَلَدَ رَسُولِ اللَّهِ إِلَی النَّارِ وَ فِی النَّارِ قَالَ الْمُلْکُ عَقِیمٌ یَا سُلَیْمَانُ اخْرُجْ فَحَدِّثْ بِمَا سَمِعْتَ‌⁽¹⁾.

بشا، [بشارة المصطفی] وَجَدْتُ بِخَطِّ وَالِدِی أَبِی الْقَاسِمِ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَدِیٍّ بِجُرْجَانَ عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ الصُّوفِیِّ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَنْصَارِیِّ عَنِ الْأَعْمَشِ: وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ بِأَدْنَی تَغْیِیرٍ وَ تَبْدِیلٍ فِی الْأَلْفَاظِ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی شیخ صدوق: اعمش گوید:

ص: 88

ابوجعفر دوانیقی نیمه شب مرا احضار نمود. پس در حالی که با خود فکر می­کردم، برخاستم و با خود گفتم: خلیفه در این وقت شب به دنبال من نفرستاده است مگر اینکه بخواهد از من درباره فضایل علی علیه السّلام سؤال کند و ممکن است اگر حقیقت را به او بگویم، مرا بکشد. وی گوید: پس وصیت­نامه خود را نوشته و کفنم را پوشیده و بر وی وارد گشتم. خلیفه گفت: نزدیک شو! پس نزدیک­تر شدم و عمرو بن عبید نزد وی بود. چون او را دیدم کمی خیالم آسوده شد؛ سپس گفت: نزدیک شو! پس آن­قدر جلو رفتم تا اینکه نزدیک­ بود زانوهایم به زانوهای وی برسد. و چون بوی کافور را از بدنم استشمام کرد، گفت: یا حقیقت را به من می­گویی یا اینکه به دارت می­کشم. گفتم: خواسته شما چیست یا امیرالمؤمنین؟ گفت: چرا حنوط کرده­ای؟ گفتم: پیک شما در دل شب به سراغم آمده که خلیفه احضارت کرده است، پس با خود فکر کردم، شاید خلیفه این وقت شب به دنبالم فرستاده است تا از فضایل علی علیه السّلام بپرسد و ممکن است اگر او را از این امر آگاه کنم، مرا به قتل رساند، لذا وصیت نامه­ای را نوشته و کفنم را پوشیدم. پس در حالی که تکیه داده بود، راست شد و درست نشست و گفت: «لا حول و لا قوۀ إلّا بالله»! ای سلیمان، تو را به خدا سوگند می­دهم، چند حدیث را در فضایل علی علیه السّلام روایت می­کنی؟ - گوید: - گفتم: خیلی کم یا امیرالمؤمنین. گفت: چند روایت؟ گفتم: بیشتر از ده­ هزار حدیث. پس گفت: ای سلیمان، به خدا سوگند حدیثی در فضایل علی علیه السّلام را برایت نقل می­کنم که تمام احادیثی را که شنیده­ای فراموش کنی. - گوید: - گفتم: مرا روایت کن یا امیرالمؤمنین. گفت: آری، از دست بنی­اُمیّه فراری بودم و شهر به شهر گشته و با حدیث گفتن درباره فضایل علی علیه السّلام به مردم نزدیک می­شدم و آن­ها مرا اطعام کرده و توشه در اختیارم قرار می­دادند تا اینکه با لباسی کهنه که جز آن لباسی نداشتم، وارد سرزمین شام شدم. پس در حالی که گرسنه بودم، صدای اقامه شنیدم، لذا وارد مسجد شدم تا نماز بگزارم و در نظر داشتم از مردم بخواهم غذایی به من دهند. چون امام جماعت سلام داد، دو کودک وارد مسجد شدند، امام جماعت رو به ایشان کرده و گفت: مرحبا به شما و مرحبا و مرحبا به کسی که نام آن­ها را برای شما برگزیده است. پس به جوانی که در کنارم بود گفتم: جوان، این کودکان کیستند و این پیرمرد کیست؟ گفت: پدربزرگ آن­هاست و در این شهر کسی جز این پیرمرد علی را دوست نمی­دارد، از این رو نام یکی از آن­ها را حسن و نام دیگری را حسین گذاشته است. پس از شدّت شادی برخاسته و به آن پیرمرد گفتم: آیا حدیثی را برای شما نقل کنم که موجب روشنی چشمانتان گردد؟ گفت: اگر چشمان ما را روشن کنی، چشمانت را روشن می­کنیم.

ص: 89

پدر جان، حسن و حسین از خانه خارج شده­اند و نمی­دانم کجایند. فرمود: ای فاطمه، گریه مکن، زیرا خدایی که آن­ها را آفریده، نسبت به ایشان مهربان­تر از توست، و پیامبر دست خود را به آسمان برداشته و گفت: خداوندا، اگر به سمت بیابان رفته­اند یا دریا، تو خود حافظ آن­ها باش و سلامتشان بدار! پس جبرئیل از آسمان فرود آمده و گفت: ای محمّد، خداوند تو را سلام می­رساند و می­گوید: برای آن­ها اندوهگین مباش و غم مخور که این دو در دنیا و آخرت فاضلانند و پدرشان از آن­ها بهتر است. آن دو در نخلستان بنی­ نجّار به خواب رفته­اند و خداوند فرشته­ای را به پاسداری ایشان گمارده است. گوید: پس پیامبرصَلی الله علیهِ و آله به همراه صحابه شادمان برخاست تا اینکه به نخلستان بنی­نجار رسیدند و ناگاه آن­ها را در حالی دیدند که حسن دست در گردن حسین انداخته بود و فرشته­ای یک بال خود را زیر آن­ها قرار داده و با بال دیگر آن دو را پوشانده بود.

پس ابوبکر به وی گفت: یکی از دو کودک را به من بده تا بارت را سبک کنم. فرمود: ای ابوبکر، چه خوب باربرانی هستیم و چه خواب سوارانی­اند این دو و پدرشان بهتر از ایشان است. سپس آمدند تا اینکه به در مسجد رسیدند، پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای بلال، مردم را برایم در مسجد فراهم آر. پس منادی رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در میان مردم ندا در داد و آن­ها در مسجد نزد پیامبر صَلی الله علیهِ و آله گرد آمدند. سپس آن حضرت به پاخاسته و فرمود: ای مردم، آیا شما را به آنکه به جهت پدربزرگ از همه برتر است، راهنمایی کنم؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله. فرمود: حسن و حسین، زیرا جدّ آن دو محمّد و مادربزرگشان خدیجه دخت خویلد است. ای مردم، آیا شما را به آنکه به جهت پدر و مادر از همه برتر است، راهنمایی کنم؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله، فرمود: حسن و حسین، زیرا پدرشان خدا و رسول او را دوست می­دارد و خدا و رسول نیز وی را دوست می­دارند، و مادرشان فاطمه دخت رسول خداست؛ ای مردم، آیا شما را به آنکه به جهت عمو و عمّه از همه برتر است، راهنمایی کنم؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله، فرمود: حسن و حسین، زیرا عمویشان جعفر بن ابی طالب است که در بهشت به همراه فرشتگان پرواز می­کند و عمه ایشان اُم هانی دخت ابوطالب است؛ ای مردم، آیا

ص: 90

شما را به آنکه به جهت دایی و خاله از همه برتر است، راهنمایی کنم؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله، فرمود: حسن و حسین، زیرا دایی آن­ها قاسم فرزند رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و خاله ایشان زینب دخت رسول خداست، سپس با دست اشاره کرده و فرمود: خداوند ما را چنین محشور می­کند. - . ظاهراً رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله حسن و حسین علیهما السلام را به سینه چسبانده و به مردم اشاره فرمود که خداوند ما را چنین محشور می­کند. -

سپس فرمود: خداوندا، تو خود می­دانی که حسن در بهشت است و حسین در بهشت است، و جدّ آن دو در بهشت است و جدّه آن دو در بهشت است، و پدرشان در بهشت است و مادرشان در بهشت است، و عموی ایشان در بهشت است و عمه آن­ها در بهشت است، و دایی آن­ها در بهشت است و خاله آن­ها در بهشت است، خداوندا، تو خود می­دانی که هر کس آن­ها را دوست بدارد در بهشت است و هرکس با آنان دشمنی ­ورزد در آتش است.

ابو جعفر دوانیقی گوید: چون آن حدیث را برای پیرمرد نقل کردم، گفت: جوان! تو کیستی؟ گفتم: از مردم کوفه هستم. گفت: عرب هستی یا از موالی؟ گفتم: عرب هستم. گفت: تو چنین حدیثی را روایت می­کنی و آن­وقت چنین لباسی بر تن داری؟! پس خلعت و استر خود را به من بخشید و من آن­ها را به صد دینار فروختم. سپس گفت: ای جوان، چشم مرا روشن کردی، به خدا سوگند چشمت را روشن خواهم ساخت و تو را به جوانی معرفی می­کنم که همین امروز چشمت را روشن خواهد کرد. گوید: پس گفتم: مرا راهنمایی کن. گفت: برادرانی دارم که یکی از ایشان امام جماعت است و دیگری مؤذّن. اما آنکه امام جماعت است، از بدو تولّد علی را دوست می­دارد، و اما آنکه مؤذن است. از بدو تولّد دشمن علی بوده است. - گوید: - گفتم: مرا به سوی ایشان راهنمایی کن. پس دستم را گرفت تا اینکه در خانه برادری که امام جماعت بود رسیدیم. ناگاه با مردی روبرو شدم که گفت: جامه و استر را می­شناسم. به خدا سوگند که فلانی این استر و جامه را به تو نمی­داد اگر از محبّان خدای عزّوجل و رسولش نبودی. اکنون درباره فضایل علی بن ابی طالب علیه السّلام با من سخن بگو.

ص: 91

پدرت را برگزید و به نبوّت مبعوث فرمود. سپس دوباره نظری انداخت و از میان خلایق علی را برگزید، پس تو را به همسری وی در آورد و او را وصی قرار داد. علی از همه مردم شجاع­تر، بردبارتر، دست و دل بازتر، در اسلام آوردن پیشتازتر و عالم­تر است و دو فرزندش حسن و حسین سرور جوانان اهل بهشتند و نامشان در تورات به خاطر کرامتشان بر خدای عزّوجل «شبّر» و«شبّیر» است؛ ای فاطمه، گریه مکن، به خدا سوگند چون روز قیامت شود، به پدرت دو جامه پوشانده می­شود و به علی دو جامه پوشانده می­شود در حالی که بیرق «الحمد» در دست من است، پس آن را به علی می­سپارم، به خاطر کرامتی که نزد خدای عزّوجل دارد؛ ای فاطمه، گریه مکن که هرگاه من برای دیدار با پروردگارم دعوت شوم، علی با من خواهد آمد و اگر خداوند عزّوجل مرا شفیع قرار دهد، علی را نیز با من شفیع قرار می­دهد. ای فاطمه گریه مکن، زیرا چون روز قیامت شود، یک منادی در آن روز هولناک ندا در می­دهد: یا محمّد، نیکوترین نیا، جدّ تو ابراهیم خلیل الرحمان است و بهترین برادر، برادرت علی بن ابی طالب است؛ ای فاطمه، علی یاور من در حمل کلیدهای بهشت است و شیعیان او خود رستگاران فردای قیامت­اند و در بهشت هستند.

پس چون چنین گفتم، گفت: فرزندم، تو از کجایی؟ گفتم: از مردم کوفه. گفت: عرب هستی یا از موالی؟ گفتم: عرب هستم. گوید: پس سی جامه و ده­هزار درهم به من داد و سپس گفت: ای جوان، چشمم را روشن کردی و حاجتی از تو دارم. گفتم: اِنشاءالله برآورده است! گفت: چون فردا شود به مسجد آل فلان بیا تا آن برادرم را که دشمن علی علیه السّلام است، ببینی. - گوید: - آن شب به درازا کشید و چون شب را به صبح رساندم، به آن مسجدی که گفته بود رفتم و در صف نماز گزاران ایستادم، ناگاه در کنار خود جوانی عمامه بر سر دیدم که چون به رکوع رفت، عمامه از سرش افتاد و چون در وی نگریستم، سر و رویش را سر و روی یک خوک دیدم، و به خدا سوگند ندانستم در نمازم چه بر زبان آوردم تا اینکه امام جماعت سلام داد. پس گفتم: وای بر تو، این چه حالتی است که در تو می­بینم؟ پس گریست و گفت: به این خانه نگاه کن. پس نگاه کردم، آن­گاه به من گفت: من مؤذن آل فلان بودم و هر صبح در میان اذان و اقامه هزار بار علی را لعن می­کردم و چون روز جمعه می­آمد، چهار هزار بار او را لعن می­کردم. سپس از منزلم بیرون آمده و به خانه­ام می­رفتم و بر این دکّه­ای که می­بینی تکیه می­دادم. پس در خواب چنان دیدم که گویی در بهشت هستم و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و علی شادمانه در آنجا هستند و چنان دیدم که حسن در سمت راست پیامبر و حسین در سمت چپ او قرار دارند و در دست آن حضرت جامی بود. پس فرمود: ای حسن،

ص: 92

مرا بنوشان، پس وی را نوشاند. سپس فرمود: این جماعت را بنوشان، پس آن­ها نیز نوشیدند، پس او را دیدم که گویی فرمود: این که به دکه تکیه داده را بنوشان؛ پس حسن به آن حضرت عرض کرد: پدربزرگ، آیا مرا امر می­کنید این شخص را بنوشانم در حالی که او هر روز هزار بار پدرم را بین اذان و اقامه لعن می­کند و امروز چهار هزار بار وی را لعن کرده است؟ پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نزد من آمده و به من فرمود: خدا تو را لعنت کند، تو را چه می­شود که علی را لعن می­کنی؟ علی از من است و آن­گاه تو دشنامش می­دهی در حالی که علی از من است؟! و گمان می­کنم آب دهان به صورتم انداخت و با پا مرا زده و فرمود: برخیز که خداوند نعمتی را که به تو داده دگرگون کناد! سپس از خواب بیدار شدم و ناگاه متوجّه شدم سر و صورتم به شکل خوک در آمده است .

سپس ابو جعفر امیرالمؤمنین به من گفت: آیا این دو حدیث را در اختیار داری؟ گفتم: خیر، پس گفت: ای سلیمان، حُبّ علی ایمان است و دشمنی با وی نفاق. به خدا سوگند جز مؤمن دوستش نمی­دارد و جز منافق با وی دشمنی نمی­کند. گوید: گفتم: امان می­خواهم یا امیرالمؤمنین. گفت: در امانی گفتم در مورد قاتل حسین علیه السّلام چه نظر داری؟ گفت: به جهنم می­رود و در جهنم است. گفتم: و چنین است هرکس فرزندان رسول خدا را بکُشد به جهنم می­رود و در جهنم است. گفت: ای سلیمان، حکومت سترون است! بیرون شو و آنچه را شنیدی بگو! - . اماالی صدوق : 264- 260 -

بشارۀ المصطفی: با خط پدرم ابوالقاسم چنین یافتم: ما را حدیث کرد عبدالله بن عدّی در جرجان از ابو یعقوب صوفی از عبدالرحمان انصاری از اعمش؛ و نظیر این روایت را با اندک تغییر و تبدیل در الفاظ آورده است. - . بشارۀ المصطفی : 142- 138 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس العشاء کسماء طعام العشی و تعشی أکله و عشاه عشوا و عشیا أطعمه إیاه کعشاه و أعشاه‌⁽³⁾.

و أقول:و روی هذا الحدیث الخوارزمی فی مناقبه أطول و أبسط من ذلک‌⁽⁴⁾و رواه صاحب المناقب الفاخرة فی العترة الطاهرة و هو أیضا من المخالفین و ساق الحدیث نحو ما مر إلی قوله حتی سلم الإمامة فالتفت إلیه و قلت له ما هذا الذی أری بک فقال لی لعلک صاحب أخی بالأمس قلت نعم فأخذ بیدی و أقامنی و هو یبکی حتی أتینا إلی منزله فقال لی ادخل فدخلت فقال انظر إلی هذا الدکان فنظرت إلی دکة

فقال کنت مؤدبا أؤدب الصبیان علی هذه الدکة و کنت ألعن علیا بین کل أذان و إقامة ألف مرة و إنه کان قد لعنته فی یوم الجمعة بین الأذان و الإقامة أربعة آلاف مرة فخرجت من المسجد و أتیت الدار فانطرحت علی هذه الدکة نائما فرأیت فی منامی إلی آخر الخبر.

**[ترجمه]در القاموس: «عشاء» بر وزن سماء، غذای شامگاه. «تعشّی»: آن را خورد. «عشاهُ عشواً و عشیّاً»: آن را به وی خورانید. «عشّاه و أعشاه» نیز به همین معنا هستند. - . القاموس المحیط 4: 362 -

مؤلف: این حدیث را خوارزمی در مناقب خود طولانی­تر و مفصّل­تر آورده است. - . رجوع شود به صفحه 203- 191 - صاحب

کتاب «المناقب الفاخرۀ فی العترۀ الطاهرۀ» که او نیز از مخالفان است، آن را روایت نموده و سخن را به آنچه بیان گردید رانده تا آنجا که گوید: تا اینکه امام جماعت سلام داد، پس رو به او کرده به وی گفتم: این چه حالی است که تو را در آن می­بینم؟ پس به من گفت: گمان کنم تو همان دوست دیروز باشی؟ گفتم: آری، پس دست مرا گرفته و در حالی که می­گریست مرا با خود برد تا به خانه­اش رسیدیم؛ پس به من گفت: داخل شو! داخل شدم، گفت: به این دکّه بنگر، پس به دکّه نگاه کردم،

ص: 93

گفت: من آموزگار بودم و کودکان را بر روی این دکّه آموزش می­دادم، میان هر اذان و اقامه­ای هزار بار علی را لعن می­کردم، و در روز جمعه بین اذان و اقامه چهار هزار بار او را لعن کردم و از مسجد در آمده به خانه آمدم و روی این دکّه دراز کشیده و خوابیدم پس خواب دیدم... تا آخر روایت .

**[ترجمه]

«56»

یف، [الطرائف] ذَکَرَ الْحَاکِمُ النَّیْسَابُورِیُّ وَ هُوَ مِنْ ثِقَاتِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذَاهِبِ فِی تَارِیخِ النَّیْسَابُورِیِّ فِی تَرْجَمَةِ هَارُونَ وَ بَدَأَ بِذِکْرِ هَارُونَ الرَّشِیدِ رَفَعَهُ إِلَی مَیْمُونٍ الْهَاشِمِیِّ إِلَی الرَّشِیدِ قَالَ: جَرَی ذِکْرُ آلِ أَبِی طَالِبٍ عِنْدَ الرَّشِیدِ فَقَالَ یُتَوَهَّمُ عَلَی الْعَوَامِّ أَنِّی أُبْغِضُ عَلِیّاً وَ وُلْدَهُ وَ اللَّهِ مَا ذَلِکَ کَمَا یَظُنُّونَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ شِدَّةَ حُبِّی لِعَلِیٍّ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهم السلام وَ مَعْرِفَتِی بِفَضْلِهِمْ وَ لَکِنَّا طَلَبْنَا بِثَأْرِهِمْ حَتَّی أَقْضَی أَفْضَی اللَّهُ هَذَا الْأَمْرَ إِلَیْنَا فَقَرَّبْنَاهُمْ وَ خَلَطْنَاهُمْ فَحَسَدُونَا وَ طَلَبُوا مَا فِی أَیْدِینَا وَ سَعَوْا فِی الْأَرْضِ فَسَاداً.

وَ لَقَدْ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کُنَّا ذَاتَ یَوْمٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذْ أَقْبَلَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام وَ هِیَ تَبْکِی وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی قَوْلِهِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ فِی الْجَنَّةِ وَ أَبَاهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ أُمَّهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ عَمَّهُمَا فِی

الْجَنَّةِ وَ عَمَّتَهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ خَالَهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ خَالَتَهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ مَنْ أَحَبَّهُمَا فِی الْجَنَّةِ وَ مَنْ أَبْغَضَهُما فِی النَّارِ وَ قَالَ سُلَیْمَانُ وَ کَانَ هَارُونُ یُحَدِّثُنَا وَ عَیْنَاهُ تَدْمَعَانِ وَ تَخْنُقُهُ الْعَبْرَةُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الطرائف: حاکم نیشابوری که از جمله معتمدان مذاهب چهارگانه است، در کتاب «تاریخ النیشابوری» در شرح حال هارون و با ذکر هارون الرشید آغاز کرده و از قول میمون الهاشمی نقل کرده که گفت: نزد هارون الرشید سخن از آل ابی طالب به میان آمد، پس گفت: عوام تصور می­کنند که من علی و فرزندان او را دشمن می­دارم، به خدا سوگند چنان نیست که گمان می­برند، و خداوند از شدت محبّت من نسبت به علی و حسن و حسین علیهم السّلام آگاه است و اینکه تا چه حد به فضل ایشان واقفم؛ لیکن ما به خونخواهی ایشان برخاستیم تا اینکه خداوند خلافت را به ما واگذار نمود و ما آنان را به خود نزدیک کرده و با ایشان اختلاط نمودیم، لیکن آنها به ما حسادت ورزیده و آنچه را که در دست ما بود(خلافت) طلب کردند و اقدام به فساد بر روی زمین کردند! و پدرم از پدرش از جدّش عبدالله بن عباس مرا روایت کرده، گفت: روزی به همراه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بودیم که فاطمه علیها السّلام گریان آمد... و سخن را تا آنجا پیش برد که: سپس آن حضرت فرمود: خداوندا، تو خود می­دانی که حسن و حسین در بهشت هستند و پدرشان در بهشت است و مادرشان در بهشت است و عموی آن­ها در بهشت است و عمّه آن­­ها در بهشت است و دایی­ آن­ها در بهشت است و خاله آن­ها در بهشت است، و هر کس آن­ها را دوست بدارد در بهشت است و هر کس با آنان دشمنی ورزد در دوزخ است؛... و سلیمان گوید: هارون در حالی با ما سخن می­گفت که چشمانش پر از اشک گشته و بغض گلویش را می­فشرد! - . در نسخه چاپی الطرائف آن را نیافتیم و احتمالاً هنگام چاپ از قلم افتاده است. -

**[ترجمه]

«57»

یف، [الطرائف] ابْنُ الْمَغَازِلِیِّ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: دَخَلَ الْأَعْمَشُ عَلَی الْمَنْصُورِ وَ هُوَ جَالِسٌ لِلْمَظَالِمِ فَلَمَّا بَصُرَ بِهِ‌⁽²⁾قَالَ لَهُ یَا سُلَیْمَانُ تَصَدَّرْ قَالَ لَا-، أَتَصَدَّرُ حَیْثُ جَلَسْتُ‌⁽³⁾ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِی الصَّادِقُ علیه السلام قَالَ حَدَّثَنِی الْبَاقِرُ علیه السلام قَالَ حَدَّثَنِی السَّجَّادُ علیه السلام قَالَ حَدَّثَنِی الشَّهِیدُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی وَ هُوَ الْوَصِیُّ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام قَالَ حَدَّثَنِی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله قَالَ أَتَانِی جَبْرَئِیلُ آنِفاً فَقَالَ تَخَتَّمُوا بِالْعَقِیقِ فَإِنَّهُ أَوَّلُ حَجَرٍ شَهِدَ لِلَّهِ تَعَالَی بِالْوَحْدَانِیَّةِ وَ لِی بِالنُّبُوَّةِ⁽⁴⁾وَ لِعَلِیٍّ بِالْوَصِیَّةِ وَ لِوُلْدِهِ

بِالْإِمَامَةِ وَ لِشِیعَتِهِ بِالْجَنَّةِ قَالَ فَاسْتَدَارَ النَّاسُ بِوُجُوهِهِمْ نَحْوَهُ فَقِیلَ لَهُ تَذْکُرُ قَوْماً فَعَلِّمْ مَنْ لَا یَعْلَمُ فَقَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ الْبَاقِرُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ السَّجَّادُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ الشَّهِیدُ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ وَ الْوَصِیُّ هُوَ التَّقِیُّ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الطرائف: ابن مغازلی با اسناد خود گوید: اعمش بر منصور وارد شد، در حالی که مشغول رسیدگی به شکایت مردم بود. چشم خلیفه بر وی افتاد، گفت: ای سلیمان، بیا بالای مجلس بنشین. گفت: خیر، هر کجا من بنشینم صدر مجلس است. سپس گفت: امام صادق علیه السّلام مرا روایت کرده، و گفت: امام باقر علیه السّلام مرا روایت کرده، گفت: امام سجّاد علیه السّلام مرا روایت کرده، گفت: ابا عبدالله شهید علیه السّلام مرا روایت کرده، گفت: پدرم علی بن ابی طالب علیه السّلام که وصی اوست مرا روایت کرده، گفت: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به من فرمود: جبرئیل ساعتی پیش نزد من آمده و گفت: انگشتری عقیق به انگشت خود کنید زیرا عقیق نخستین سنگی است که به وحدانیت خدا و به نبوّت و به وصایت علی

ص: 94

و به امامت فرزندان او و به بهشت برای شیعیان او گواهی داده است. - گوید: - مردم چهره­های خود را به سوی او برگرداندند. پس به وی گفته شد: قومی را یاد کردی، پس آن­ها را به کسانی که ایشان را نمی­شناسند، معرفی کن! گفت: امام صادق، جعفر بن محمّد بن علیّ بن حسین بن علی بن ابی طالب است؛ و امام باقر، محمّد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب است؛ و امام سجاد، علی بن حسین است؛ و شهید، حسین بن علی است؛ و وصیّ، همان امام پرهیزکار، علی بن ابی طالب است، علیهم صلوات الله اجمعین. - . الطرائف: 33-32 -

**[ترجمه]

«58»

أَقُولُ قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ نَهْجِ الْبَلَاغَةِ رَوَی إِبْرَاهِیمُ بْنُ دَیْزِیلَ الْهَمَدَانِیُّ فِی کِتَابِ صِفِّینَ عَنْ یَحْیَی بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ یَعْلَی بْنِ عُبَیْدٍ الْحَنَفِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ السُّدِّیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: کُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ فِی الْحُجْرَةِ یُوحَی إِلَیْهِ وَ نَحْنُ نَنْتَظِرُهُ حَتَّی اشْتَدَّ الْحَرُّ فَجَاءَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ مَعَهُ فَاطِمَةُ وَ حَسَنٌ وَ حُسَیْنٌ علیهم السلام فَقَعَدُوا فِی ظِلِّ حَائِطٍ یَنْتَظِرُونَهُ فَلَمَّا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَآهُمْ فَأَتَاهُمْ وَ وَقَفْنَا نَحْنُ مَکَانَنَا ثُمَّ جَاءَ إِلَیْنَا وَ هُوَ یُظَلِّلُهُمْ بِثَوْبِهِ مُمْسِکاً بِطَرَفِ الثَّوْبِ وَ عَلِیٌّ مُمْسِکٌ بِطَرَفِهِ الْآخَرِ وَ هُوَ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أُحِبُّهُمْ فَأَحِبَّهُمْ اللَّهُمَّ إِنِّی سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ قَالَ فَقَالَ ذَلِکَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ انْتَهَی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]مؤلف: ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه گوید: ابراهیم بن دیزیل همدانی در کتاب «صفّین» از یحیی بن سلیمان از یعلی بن عبید حنفی از اسماعیل سدّی از زید بن ارقم روایت کرده که گفت: همراه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بودیم در حالی که آن حضرت در حجره­ای بود که در آنجا به وی وحی می­شد و انتظار آن حضرت را می­کشیدیم تا اینکه هوا بسیار گرم شد، پس علی بن ابی طالب علیه السّلام به همراه فاطمه، حسن و حسین علیهم السّلام آمدند و در سایه دیواری به انتظار آن حضرت نشستند. چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بیرون آمد، آنان را بدید، پس نزد ایشان آمد و ما در جای خودمان ایستادیم. سپس در حالی که خود یک طرف پیراهن و علی طرف دیگر پیراهن را گرفته و آنان را زیر سایه گرفته بودند، نزد ما آمد، در حالی که می­فرمود: خداوندا، من دوستشان دارم پس تو نیز دوستشان بدار! خداوندا، من با کسی که با ایشان در صلح باشد، در صلحم و با کسی که با آنان بجنگد، در جنگم؛ - گوید: - آن حضرت سه بار این عبارت را تکرار فرمود، تمام! - . در منبع مذکور آن را نیافتیم. -

**[ترجمه]

«59»

وَ رَوَی ابْنُ شِیرَوَیْهِ فِی الْفِرْدَوْسِ عَنْ عَلِیٍّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَمَّا أُسْرِیَ بِی رَأَیْتُ عَلَی بَابِ الْجَنَّةِ مَکْتُوباً بِالذَّهَبِ لَا بِمَاءِ الذَّهَبِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ حَبِیبُ اللَّهِ‌⁽³⁾عَلِیٌّ وَلِیُّ اللَّهِ فَاطِمَةُ أَمَةُ اللَّهِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ صَفْوَةُ اللَّهِ عَلَی بَاغِضِیهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ.

**[ترجمه]ابن شیرویه در کتاب «الفردوس» از علی از پیامبر صَلی الله علیهِ و آله روایت کرده که فرمود: چون مرا به معراج بردند، بر دروازه بهشت نوشته­ای به این مضمون با طلا و نه با آب طلا دیدم: لا إله إلّا الله، محمّد رسول الله، علیّ ولیّ الله، فاطمه کنیز خداست، حسن و حسین برگزیده خدایند، لعنت خدا بر دشمنان ایشان باد!

**[ترجمه]

«60»

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ: یُحْشَرُ الْأَنْبِیَاءُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ لِیُوَافُوا یَوْمَهُمُ الْمَحْشَرَ وَ یُبْعَثُ صَالِحٌ عَلَی نَاقَتِهِ وَ یُبْعَثُ ابْنَایَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ عَلَی نَاقَتِیَ الْعَضْبَاءِ وَ أُبْعَثُ عَلَی الْبُرَاقِ خَطْوُهَا عِنْدَ أَقْصَی طَرَفِهَا.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام عَنْهُ صلی الله علیه و آله قَالَ: تُحْشَرُ ابْنَتِی فَاطِمَةُ وَ مَعَهَا ثِیَابٌ مَصْبُوغَةٌ بِدَمٍ فَتَتَعَلَّقُ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ فَتَقُولُ یَا عَدْلُ احْکُمْ بَیْنِی وَ بَیْنَ قَاتِلِ وُلْدِی فَیَحْکُمُ لِابْنَتِی وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ابوهریره گوید: پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: فردای قیامت پیامبران برای اینکه پیروان خود را راهنمایی کنند، برانگیخته می­شوند، و صالح سوار بر ناقه­اش برانگیخته می­شود و دو فرزندم حسن و حسین سوار بر ناقه­ام «العضباء» برانگیخته می­شوند و من سوار بر «بُراق» برانگیخته می­شوم در حالی که در آن روز براق گام­های بلند بر می­دارد.

و از علی علیه السّلام از رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله: وقتی دخترم فاطمه برانگیخته می­شود، جامه­های رنگین شده از خون با خود خواهد داشت، سپس به ستونی از ستون­های عرش آویخته و گوید: ای خدای دادگر، میان من و قاتل فرزندم قضاوت کن! پس به پروردگار کعبه سوگند که به نفع دخترم قضاوت می­فرماید. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«61»

فس، [تفسیر القمی] مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْأَصْفَهَانِیِّ عَنِ

الْمِنْقَرِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ سَعِیدٍ الْعَطَّارِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ‌⁽¹⁾قَالَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ علیهما السلام بَحْرَانِ عَمِیقَانِ لَا یَبْغِی أَحَدُهُمَا عَلَی صَاحِبِهِ یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ‌⁽²⁾قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: یحیی بن سعید عطّار گوید:

ص: 95

شنیدم که امام صادق علیه السّلام می­فرماید: در قول خدای تبارک و تعالی: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ* بَیْنهَُمَا بَرْزَخٌ لَّا یَبْغِیَانِ»، - . رحمن/ 20-19 - {دو

دریا را [به گونه‌ای] روان کرد [که] با هم برخورد کنند. میان آن دو، حدّ فاصلی است که به هم تجاوز نمی‌کنند.} علی و فاطمه علیهما االسّلام دو دریای عمیق هستند که هیچ یک از آن­ها به دیگری ستم نمی­کند و «یخَْرُجُ مِنهُْمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَان»، - . رحمن/ 22 - {از

هر دو [دریا] مروارید و مرجان برآید.} مروارید و مرجان حسن و حسین صلوات الله علیهما هستند. - . تفسیر قمی/ 659 -

**[ترجمه]

«62»

کشف، [کشف الغمة] الْحَافِظُ أَبُو بَکْرِ بْنُ مَرْدَوَیْهِ: قَوْلُهُ تَعَالَی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ النَّبِیُّ ص یَخْرُجُ مِنْهُمَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا⁽⁴⁾.

<meta info="[کشف الغمة] الْحَافِظُ أَبُو بَکْرِ بْنُ مَرْدَوَیْهِ: قَوْلُهُ تَعَالَی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ از أَنس گفت : عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ «یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ» گفت امام حسن و امام حسین و از ابن عباس : علی و فاطمه عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ «بَیْنَهُما بَرْزَخٌ» نبی صلی الله علیه و آله است که خارج می شود از آن دو حسن و حسین صلوات الله علیهما

**[ترجمه]

«63»

کنز، [کنز جامع الفوائد] و تأویل الآیات الظاهرة مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مَحْفُوظِ بْنِ بِشْرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ قَالَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ قَالَ لَا یَبْغِی عَلِیٌّ عَلَی فَاطِمَةَ وَ لَا تَبْغِی فَاطِمَةُ عَلَی عَلِیٍ یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام مَنْ رَأَی مِثْلَ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ لَا یُحِبُّهُمْ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَ لَا یُبْغِضُهُمْ إِلَّا کَافِرٌ فَکُونُوا مُؤْمِنِینَ بِحُبِّ أَهْلِ الْبَیْتِ وَ لَا تَکُونُوا کُفَّاراً بِبُغْضِ أَهْلِ الْبَیْتِ فَتُلْقَوْا فِی النَّارِ⁽⁵⁾.

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ الْجُعْفِیُّ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی ذَرٍّ الْغِفَارِیِّ: مِثْلَهُ سَوَاءً⁽⁶⁾.

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] أَبُو الْقَاسِمِ الْعَلَوِیُّ مُعَنْعَناً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام ⁽⁷⁾.

فر، [تفسیر فرات بن إبراهیم] عَلِیُّ بْنُ عَتَّابٍ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ وَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِیُّ بِأَسَانِیدِهِمْ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: مِثْلَهُ.

وَ رُوِیَ: مِثْلُهُ: عَنِ الرِّضَا علیه السلام ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]کنز جامع الفوائد: امام باقر علیه السّلام در قول خدای متعال: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ» فرمود: منظور این است که میان علی و فاطمه حد فاصلی است که نه علی در حق فاطمه ستم روا می­دارد و نه فاطمه در حق علی ستم روا می­دارد. در مورد آیه: «یخَْرُجُ مِنهُْمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَان» گوید: لؤلؤ و مرجان، حسن و حسین علیهما السّلام هستند که جز مؤمن ایشان را دوست نمی­دارد و جز کافر با آنان دشمنی نمی­ورزد، پس با دوست داشتن اهل بیت مؤمن شوید و با دشمنی کردن با اهل بیت کافر نگردید که در آتش افکنده خواهید شد. - . کنز جامع الفوائد، نسخه خطی. البرهان 4: 265 -

تفسیر فرات بن ابراهیم: علی بن محمّد بن مخلّد جعفی با سندی از ابوذر غفاری نظیر آن را روایت کرده است. - . تفسیر فرات: 177 -

تفسیر فرات: ابوالقاسم علوی با سندی از ابن عباس در قول خدای متعال: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ»، گفت: میان علی و فاطمه برزخی است که به یکدیگر ستم نمی­کنند، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: آیه «یخَْرُجُ مِنهُْمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَان» حسن و حسین علیهما السّلام هستند. - . تفسیر فرات: 177 -

تفسیر فرات بن ابراهیم: علی بن عتّاب و حسین بن سعید و جعفر بن محمّد فزاری با اسناد خود از امام صادق علیه السّلام نظیر این روایت را نقل کرده­اند. و نیز از امام رضا علیه السّلام مانند آن را روایت کرده­اند. - . تفسر فرات: 177 -

ص: 96

**[ترجمه]

بیان

أقول رواه العلامة قدس الله روحه عن ابن عباس‌⁽¹⁾و الطبرسی نور الله ضریحه عن سلمان الفارسی و سعید بن جبیر و سفیان الثوری ثم قال و لا غرو أن یکونا علیهما السلام بحرین لسعة فضلهما و کثرة خیرهما فإن البحر إنما یسمی بحرا لسعته و قال معنی مرج أرسل‌⁽²⁾و قال الجوهری الغرو العجب یقال لا غرو أی لیس بعجب‌⁽³⁾.

أقول: قد أثبتنا کثیرا من أخبار هذا الباب فی أبواب أحوال الأنبیاء علیهم السلام لا سیما أحوال آدم علیه السلام و فی أبواب أحوال فاطمة علیها السلام و فی باب فضائل حمزة و جعفر و باب أحوال عباس و عقیل و فی کثیر من أبواب کتاب الإمامة.

وَ رَأَیْتُ فِی بَعْضِ مُؤَلَّفَاتِ أَصْحَابِنَا أَنَّ أُمَّ أَیْمَنَ قَالَتْ: مَضَیْتُ ذَاتَ یَوْمٍ إِلَی مَنْزِلِ مَوْلَاتِی فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ علیها السلام لِأَزُورَهَا فِی مَنْزِلِهَا وَ کَانَ یَوْماً حَارّاً مِنْ أَیَّامِ الصَّیْفِ فَأَتَیْتُ إِلَی بَابِ دَارِهَا وَ إِذَا بِالْبَابِ مُغْلَقٌ فَنَظَرْتُ مِنْ شُقُوقِ الْبَابِ فَإِذَا بِفَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ نَائِمَةٌ عِنْدَ الرَّحَی وَ رَأَیْتُ الرَّحَی تَطْحَنُ الْبُرَّ وَ هِیَ تَدُورُ مِنْ غَیْرِ یَدٍ تُدِیرُهَا وَ الْمَهْدُ أَیْضاً إِلَی جَانِبِهَا وَ الْحُسَیْنُ علیه السلام نَائِمٌ فِیهِ وَ الْمَهْدُ یَهْتَزُّ وَ لَمْ أَرَ مَنْ یَهُزُّهُ‌⁽⁴⁾وَ رَأَیْتُ کَفّاً یُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَی قَرِیباً مِنْ کَفِّ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ قَالَتْ أُمُّ أَیْمَنَ فَتَعَجَّبْتُ مِنْ ذَلِکَ فَتَرَکْتُهَا وَ مَضَیْتُ إِلَی سَیِّدِی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ سَلَّمْتُ عَلَیْهِ وَ قُلْتُ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّی رَأَیْتُ عَجَباً مَا رَأَیْتُ مِثْلَهُ أَبَداً فَقَالَ لِی مَا رَأَیْتِ یَا أُمَّ أَیْمَنَ فَقُلْتُ إِنِّی قَصَدْتُ مَنْزِلَ سَیِّدَتِی فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ فَلَقِیتُ الْبَابَ مُغْلَقاً وَ إِذَا أَنَا بِالرَّحَی تَطْحَنُ الْبُرَّ وَ هِیَ تَدُورُ مِنْ غَیْرِ یَدٍ تُدِیرُهَا وَ رَأَیْتُ مَهْدَ الْحُسَیْنِ یَهْتَزُّ مِنْ غَیْرِ یَدٍ تَهُزُّهُ وَ رَأَیْتُ کَفّاً یُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَی قَرِیباً مِنْ کَفِّ فَاطِمَةَ علیها السلام وَ لَمْ أَرَ شَخْصَهُ فَتَعَجَّبْتُ مِنْ ذَلِکَ یَا سَیِّدِی فَقَالَ یَا أُمَّ أَیْمَنَ اعْلَمِی أَنَّ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءَ صَائِمَةٌ وَ هِیَ مُتْعَبَةٌ جَائِعَةٌ وَ الزَّمَانُ قَیْظٌ⁽⁵⁾

فَأَلْقَی اللَّهُ تَعَالَی عَلَیْهَا النُّعَاسَ فَنَامَتْ فَسُبْحَانَ مَنْ لَا یَنَامُ فَوَکَّلَ اللَّهُ مَلَکاً یَطْحَنُ عَنْهَا قُوتَ عِیَالِهَا وَ أَرْسَلَ اللَّهُ مَلَکاً آخَرَ یَهُزُّ مَهْدَ وَلَدِهَا الْحُسَیْنِ علیه السلام لِئَلَّا یُزْعِجَهَا مِنْ نَوْمِهَا وَ وَکَّلَ اللَّهُ مَلَکاً آخَرَ یُسَبِّحُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَرِیباً⁽¹⁾مِنْ کَفِّ فَاطِمَةَ یَکُونُ ثَوَابُ تَسْبِیحِهِ لَهَا لِأَنَّ فَاطِمَةَ لَمْ تَفْتُرْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ فَإِذَا نَامَتْ جَعَلَ اللَّهُ ثَوَابَ تَسْبِیحِ ذَلِکَ الْمَلَکِ لِفَاطِمَةَ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِی مَنْ یَکُونُ الطَّحَّانَ وَ مَنِ الَّذِی یَهُزُّ مَهْدَ الْحُسَیْنِ وَ یُنَاغِیهِ‌⁽²⁾وَ مَنِ الْمُسَبِّحُ فَتَبَسَّمَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ضَاحِکاً وَ قَالَ أَمَّا الطَّحَّانُ فَجَبْرَئِیلُ وَ أَمَّا الَّذِی یَهُزُّ مَهْدَ الْحُسَیْنِ فَهُوَ مِیکَائِیلُ وَ أَمَّا الْمَلَکُ الْمُسَبِّحُ فَهُوَ إِسْرَافِیلُ.

**[ترجمه]مؤلف: علامه - قدّس الله روحه - آن را از طبری روایت نموده - . کشف الحق 1: 128 . کشف الیقین : 93 -

و طبری - خداوند قبرش را منوّر گرداند - آن را از سلمان فارسی و سعید بن جبیر و سفیان ثوری آورده، سپس گوید: جای تعجب ندارد اگر آن دو علیهما السّلام به سبب گستردگی فضیلت و کثرت خیرشان، دو دریا باشند، زیرا دریا به سبب وسعتش دریا نامیده شده و گوید: «مَرَج» به معنای «أَََرَسَل» می­باشد. - . مجمع البیان 9 : 201 - و جوهری گوید: «الغرو»: شگفتی، گفته می­شود: «لاغرو»، یعنی شگفت نیست. - . صحاح جوهری -

مؤلف: در این باب بسیاری از روایات مربوط به اخبار احوال انبیا را ثبت کردیم، بالأخص احوال آدم علیه السّلام را و همچنین در باب­های احوال فاطمه علیها السّلام و در باب فضایل حمزه و جعفر و باب احوال عباس و عقیل، و در بسیاری از باب­های کتاب «الإمامۀ».

و در برخی مؤلفات دوستان ما دیده­ام که اُمّ أیمن گفته است: روزی به خانه سرورم فاطمه زهرا علیها السّلام رفتم تا در خانه­اش وی را زیارت کنم و آن روز، یک روز تابستانی بسیار گرم بود، پس به در خانه ایشان آمدم و با در بسته مواجه شدم. پس از درزهای در، درون را نگاه کردم و دیدم که فاطمه علیها السّلام در کنار آسیاب دستی به خواب رفته است و دیدم که دستاس بی­آنکه دستی آن را بچرخاند، می­گردد و گندم را آرد می­کند و همچنین گهواره را که حسین علیه السّلام در آن خوابیده بود، در کنار وی دیدم که تکان می­خورد، بی­آنکه دستی آن را تکان دهد. و دستی را در کنار دست فاطمه زهرا علیها السّلام دیدم که خدای متعال را تسبیح می­گفت؛ اُمّ ایمن گوید: من از این کارها تعجّب کرده و آنجا را ترک کرده، نزد سرورم رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله رفتم و به وی عرض کردم: یا رسول الله، امر شگفت انگیزی دیده­ام که تاکنون هرگز نظیر آن را ندیده­ام. پس آن حضرت به من فرمود: چه دیده­ای اُمّ ایمن؟ عرض کردم: به در خانه سرورم فاطمه زهرا علیها السّلام رفته و آن را بسته یافتم، و دیدم که آسیاب دستی گندم را آرد می­کند و بی­آنکه دستی آن را بچرخاند، می­چرخد؛ و گهواره حسین را دیدم که تکان می­خورد بی­آنکه دستی آن را تکان دهد؛ و دستی دیدم که در نزدیکی دست فاطمه خدا را تسبیح می­گفت اما صاحب دست را ندیدم، از این رو سرورم، از آن بسیار شگفت­زده شده­ام؛ فرمود: ای اُمّ ایمن، بدان که فاطمه زهرا روزه است و او خسته و گرسنه است و روزها بسیار گرم است.

ص: 97

به همین خاطر خدای متعال خواب آلودگی را بر وی مستولی کرد، پس به خواب رفت، پس پاک و منزه است آنکه نمی­خوابد. آن­گاه خداوند فرشته­ای موکّل را فرمود تا قوت خانواده­اش را برای وی آرد کند. و خداوند فرشته دیگری را فرستاد تا گهواره فرزندش حسین علیه السّلام را بجنباند تا خواب او را بر هم نزند. خدای عزّوجل فرشته دیگری را موکّل نمود که در نزدیکی دست فاطمه، خدای عزّوجل را تسبیح گوید و ثواب آن فرشته برای فاطمه باشد. زیرا فاطمه پیوسته در حال ذکر خداست، پس اگر به خواب رفت، خداوند ثواب تسبیح آن فرشته را برای فاطمه منظور می­کند. عرض کردم: یا رسول الله، آنکه گندم را آرد می­کرد که بود؟ و چه کسی گهواره حسین علیه السّلام را می­جنباند و برایش لالایی می­خواند؟ و آن تسبیح­گو که بود؟ پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله لبخندی زده و خنده­کنان فرمود: آسیابان جبرئیل بود، و امّا کسی که گهواره را می­جنباند، میکائیل بود، و امّا آن فرشته تسبیح­گوی، اسرافیل بود.

**[ترجمه]

«64»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ شَاذَانَ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الدِّیبَاجِیِ‌⁽³⁾عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله :دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأَیْتُ عَلَی بَابِهَا مَکْتُوباً⁽⁴⁾لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ حَبِیبُ اللَّهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَلِیُّ اللَّهِ فَاطِمَةُ أَمَةُ اللَّهِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ صَفْوَةُ اللَّهِ عَلَی مُبْغِضِیهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ.

**[ترجمه]کنز الکراجکی: موسی بن جعفر از پدرش علیهم السّلام روایت کرده که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: وارد بهشت شدم و دیدم بر دروازه آن نوشته شده بود: لا إله ألّا الله، محمّد حبیب الله، علی بن ابی طالب ولی الله، فاطمه کنیز خداست، حسن و حسین برگزیده خدایند. لعنت خدا بر دشمنان ایشان باد!

**[ترجمه]

«65»

وَ عَنِ ابْنِ شَاذَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْمُقْرِی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَغَوِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ⁽⁵⁾عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عُمَیْرٍ عَنْ سَالِمٍ الْبَزَّازِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله :خَیْرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ بَعْدِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ فَمَنْ قَالَ غَیْرَ هَذَا فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]ابوهریره گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: بهترین این اُمّت پس از من، علی بن ابی طالب و فاطمه و حسن و حسین هستند، پس هر کس جز این بگوید، لعنت خدا بر او باد! - . کنز الکراجکی: 63 -

ص: 98

**[ترجمه]

باب 51 ما نزل لهم علیهم السلام من السماء

الأخبار

«1»

لی، [الأمالی للصدوق] الْقَطَّانُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحُسَیْنِیِّ عَنْ فُرَاتِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جَبْرَئِیلَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ جَبْرَئِیلَ عَنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْجُرْجَانِیِّ عَنْ نُعَیْمٍ النَّخَعِیِّ عَنِ الضَّحَّاکِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کُنْتُ جَالِساً بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ وَ بَیْنَ یَدَیْهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهم السلام إِذْ هَبَطَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ‌⁽¹⁾وَ بِیَدِهِ تُفَّاحَةٌ فَحَیَّا بِهَا النَّبِیَّ وَ حَیَّا بِهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً فَتَحَیَّا بِهَا عَلِیٌّ علیه السلام وَ رَدَّهَا إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَتَحَیَّا بِهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ حَیَّا بِهَا الْحَسَنَ علیه السلام فَقَبَّلَهَا وَ رَدَّهَا إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَتَحَیَّا بِهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ حَیَّا بِهَا الْحُسَیْنَ فَتَحَیَّا بِهَا الْحُسَیْنُ وَ قَبَّلَهَا وَ رَدَّهَا إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَتَحَیَّا بِهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ حَیَّا بِهَا فَاطِمَةَ فَقَبَّلَتْهَا وَ رَدَّتْهَا إِلَی النَّبِیِّ وَ تَحَیَّا بِهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ثَانِیَةً وَ حَیَّا بِهَا عَلِیّاً علیه السلام فَتَحَیَّا بِهَا عَلِیٌّ علیه السلام ثَانِیَةً فَلَمَّا هَمَّ أَنْ یَرُدَّهَا إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله سَقَطَتِ التُّفَّاحَةُ مِنْ أَطْرَافِ أَنَامِلِهِ فَانْفَلَقَتْ بِنِصْفَیْنِ فَسَطَعَ مِنْهَا نُورٌ حَتَّی بَلَغَ السَّمَاءَ الدُّنْیَا وَ إِذَا عَلَیْهِ سَطْرَانِ مَکْتُوبَانِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ هَذِهِ تَحِیَّةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی مُحَمَّدٍ الْمُصْطَفَی وَ عَلِیٍّ الْمُرْتَضَی وَ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ سِبْطَیْ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَمَانٌ لِمُحِبِّیهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مِنَ النَّارِ⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: ابن عباس گوید: روزی در حضور رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بودم و علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السّلام نیز در محضر ایشان بودند که جبرئیل در حالی که سیبی در دست داشت، نازل گردید، سپس آن را به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله تعارف نمود، و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آن را به علی علیه السّلام تعارف نموده، علی علیه السّلام آن را گرفته و دوباره به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله پس داد، پس پیامبر آن را گرفت و به عنوان هدیه پذیرفت. سپس به حسن علیه السّلام تعارف کرد، حسن علیه السّلام آن را بوسید و به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله باز گرداند، پس پیامبرآن را به عنوان هدیه پذیرفت، سپس به حسین علیه السّلام تعارف نمود، پس حسین علیه السّلام آن را بوسید و به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله باز گرداند و پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آن را به عنوان هدیه پذیرفت و سپس به فاطمه علیه السّلام تعارف فرمود، فاطمه علیها السّلام آن را بوسید و به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله باز گرداند. پیامبر صَلی الله علیهِ و آله آن را به عنوان هدیه پذیرفت و به علی علیه السّلام تعارف نمود و چون علی خواست آن را به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله باز گرداند، سیب از سرِ انگشتان وی بر زمین افتاده و به دو نیم شکافته شد، سپس نوری از آن ساطع شد و درخشش آن به اوج آسمان دنیا رسید و ناگاه دو سطر نوشته در آن پیدا شد: «بسم الله الرحمن الرحیم، این تحفه­ای از طرف خدای عزّوجل به محمّد مصطفی و علیّ مرتضی و فاطمه زهرا و حسن و حسین دو سبط رسول خدا و امانی است برای دوستداران آن­ها از دوزخ در روز قیامت». - . امالی صدوق: 355 -

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس التحیّة السلام و حیّاه تحیّة و البقاء و الملک و حیّاک الله أبقاک أو ملّکک انتهی‌⁽³⁾و کأن المراد بالتحیّة هنا الإتحاف و الإهداء و بالتحیّی قبولها.

**[ترجمه]در القاموس: «التحیّۀ»: سلام. و «حیّاۀ تحیّۀً»: او را به گرمی سلام داد. و نیز به معنای البقاء و الملک. «حیّاک الله»: خداوند عمر طولانی به تو بدهد یا تو را مُلک ارزانی دارد. تمام. - . القاموس المحیط 4: 322 -

و گویا مراد از«تحیّۀ» در این روایت، تحفه و هدیه دادن و مراد از «التحیِّی»، پذیرفتن آن باشد.

ص: 99

**[ترجمه]

«2»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی الْحَفَّارُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الْحُلْوَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْمُقْرِی عَنِ الْفَضْلِ بْنِ حُبَابٍ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَبِی الْعَالِیَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کُنَّا جُلُوساً مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إِذْ هَبَطَ عَلَیْهِ الْأَمِینُ جَبْرَئِیلُ وَ مَعَهُ جَامٌ مِنَ الْبِلَّوْرِ الْأَحْمَرِ مَمْلُوءاً مِسْکاً وَ عَنْبَراً وَ کَانَ إِلَی جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ وَلَدَاهُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ عَلَیْهِمُ التَّحِیَّةُ وَ الْإِکْرَامُ فَقَالَ لَهُ السَّلَامُ عَلَیْکَ اللَّهُ یَقْرَأُ عَلَیْکَ السَّلَامَ وَ یُحَیِّیکَ بِهَذِهِ التَّحِیَّةِ وَ یَأْمُرُکَ أَنْ تُحَیِّیَ‌⁽¹⁾عَلِیّاً وَ وَلَدَیْهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَلَمَّا صَارَتْ فِی کَفِّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَلَّلَتْ ثَلَاثاً وَ کَبَّرَتْ ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَتْ بِلِسَانٍ ذَرِبٍ‌⁽²⁾طَلِقٍ یَعْنِی الْجَامَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ طه ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی فَاشْتَمَّهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ حَیَّا⁽³⁾بِهَا عَلِیّاً فَلَمَّا صَارَتْ فِی کَفِّ عَلِیٍّ قَالَتْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ فَاشْتَمَّهَا عَلِیٌّ علیه السلام وَ حَیَّا بِهَا الْحَسَنَ فَلَمَّا صَارَتْ فِی کَفِّ الْحَسَنِ قَالَتْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ فَاشْتَمَّهَا الْحَسَنُ وَ حَیَّا بِهَا الْحُسَیْنَ فَلَمَّا صَارَتْ فِی کَفِّ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَتْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ ثُمَّ رُدَّتْ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَتْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَلَا أَدْرِی أَ سَمَاءً صَعِدَتْ‌⁽⁴⁾أَمْ فِی الْأَرْضِ تَوَارَتْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَی عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁵⁾.

[ترجمه]امالی طوسی: ابن عباس گوید: در محضر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نشسته بودیم که جبرئیل امین در حالی که جامی از بلور سرخ پر از مُشک و عنبر در دست داشت، بر ایشان نازل گردید. در کنار پیامبر صَلی الله علیهِ و آله، علی بن ابی طالب و دو فرزندش حسن و حسین علیهم السلام نشسته بودند؛ پس جبرئیل گفت: السلام علیک، خداوند تو را سلام فرستاده و این هدیه و تحیّت را برای تو عطا کرده و فرموده که این تحیّت و درود را به علی و دو فرزندش هدیه دهی؛ ابن عباس گوید: چون جام در کف رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله قرار گرفت، (جام) سه بار تهلیل (لا إله إلّا الله) و سه بار تکبیر گفت: سپس با زبانی فصیح و رسا گفت:« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ طه مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْءَانَ لِتَشْقَی»، - . طه/ 2-1 - {به

نام خداوند رحمتگر مهربان، طه، قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج افتی.} پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آن را بویید و به علی تعارف نمود. چون در دست علی قرار گرفت، گفت:« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ*إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَوةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکَوةَ وَ هُمْ رَاکِعُون»، - . مائده/ 55 - {به

نام خداوند رحمتگر مهربان ، ولیّ شما، تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند: همان کسانی که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.} پس علی علیه السّلام آن را بوسید و به حسن تعارف نمود. چون در دست حسن قرار گرفت، گفت: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، عَمَّ یَتَسَاءَلُونَ، عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ، الَّذِی هُمْ فِیهِ مخُْتَلِفُونَ»، - . نبأ/ 3-1 - {به

نام خداوند رحمتگر مهربان، درباره چه چیز از یکدیگر می‌پرسند؟ از آن خبر بزرگ، که درباره آن با هم اختلاف دارند.} پس حسن آن را بویید و به حسین تعارف نمود، چون در دست حسین علیه السّلام قرار گرفت، گفت: « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، قُل لَّا أَسَْلُکمُ‌ْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فیِ الْقُرْبیَ وَ مَن یَقْترَِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ»، - .. شوری/ 23 - {به

نام خداوند رحمتگر مهربان. بگو: «به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواستار نیستم، مگر دوستی درباره خویشاوندان.» و هر کس نیکی به جای آورد [و طاعتی اندوزد]، برای او در ثواب آن خواهیم افزود. قطعاً خدا آمرزنده و قدرشناس است.} سپس به پیامبرصَلی الله علیهِ و آله باز گردانده شد، پس گفت: « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْض»، - . نور / 1 - {به نام خداوند رحمتگر مهربان،خدا نور آسمانها و زمین است.} ابن عباس گوید: نمی­دانم این جام از آن پس به قدرت خدای عزّوجل به آسمان بالا رفت یا به زمین فرو رفت. - . امالی شیخ طوسی: 228-227 -

**[ترجمه]

«3»

یج، [الخرائج و الجرائح] رُوِیَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ: أَنَّ فَاطِمَةَ علیها السلام جَاءَتْ إِلَی النَّبِیِّ حَامِلَةً حَسَناً وَ حُسَیْناً وَ قَدْ حَمَلَتْ فَخَّاراً فِیهِ حَرِیرَةٌ فَقَالَ ادْعِی ابْنَ عَمِّکِ فَأَجْلَسَ أَحَدَهُمَا عَلَی فَخِذِهِ الْیُمْنَی وَ الْآخَرَ عَلَی فَخِذِهِ الْیُسْرَی وَ جَعَلَ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ أَحَدَهُمَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَ الْآخَرَ

خَلْفَهُ فَقَالَ اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَیْتِی فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ أَنَا عِنْدَ عَتَبَةِ الْبَابِ فَقُلْتُ وَ أَنَا مِنْهُمْ قَالَ أَنْتِ إِلَی خَیْرٍ وَ مَا فِی الْبَیْتِ أَحَدٌ غَیْرُ هَؤُلَاءِ وَ جَبْرَئِیلُ ثُمَّ أَغْدَفَ خَمِیصَةَ کِسَاءٍ خَیْبَرِیٍّ فَجَلَّلَهُمْ بِهِ‌⁽¹⁾وَ هُوَ مَعَهُمْ ثُمَّ أَتَاهُمْ جَبْرَئِیلُ بِطَبَقٍ فِیهِ رُمَّانٌ وَ عِنَبٌ فَأَکَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَسَبَّحَ ثُمَّ أَکَلَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام فَتَنَاوَلَا مِنْهُ فَسَبَّحَ الْعِنَبُ وَ الرُّمَّانُ فِی أَیْدِیهِمَا فَدَخَلَ عَلِیٌّ علیه السلام فَتَنَاوَلَ مِنْهُ فَسَبَّحَ أَیْضاً ثُمَّ دَخَلَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَ أَرَادَ أَنْ یَتَنَاوَلَ فَلَمْ یُسَبِّحْ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ إِنَّمَا یَأْکُلُ مِنْ هَذَا نَبِیٌّ وَ وَصِیٌّ وَ وَلَدُ نَبِیٍّ.

**[ترجمه]الخرائج: از اّمّ سلمه روایت شده است که فاطمه علیها السّلام در حالی که حسن و حسین علیهما السلام را با خود داشت، به همراه مقداری حریرۀ در ظرفی سفالی در دست، به حضور پیامبر صَلی الله علیهِ و آله رسید. پس پیامبر فرمود: پسر عمویت را صدا کن، سپس یکی از آن دو را بر روی ران راست و دیگری را بر روی ران چپ نشاند و علی و فاطمه را یکی در مقابل خود و دیگری

ص: 100

پشت خود نشانده، سپس فرمود: خداوندا، اینان اهل بیت منند، پس پلیدی را از ایشان بزدای و پاک و پاکیز­ه­شان گردان - سه بار - و این در حالی بود که من بر آستانه در بودم، پس عرض کردم: آیا من هم از ایشانم؟ فرمود: تو نیک فرجامی! و در خانه جز ایشان و جبرئیل کسی دیگری نبود. سپس پیامبر عبایی خیبری را بر آنان پوشاند و خود نیز با ایشان بود، آن­گاه جبرئیل یک طبق انار و انگور برای ایشان آورد، پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله از آن خورد و تسبیح گفت، سپس حسن و حسین علیهما السّلام از آن خورده و تسبیح گفتند، سپس انگور و انار نیز در دست آن­ها تسبیح گفتند؛ پس علی علیه السّلام به جمع آن­ها پیوست و از آن تناول نموده و تسبیح گفت؛ سپس مردی از صحابه وی به جمع آن­ها پیوست و خواست از آن تناول کند و تسبیح نگفت، پس جبرئیل گفت: فقط کسی که نبیّ، وصیّ یا فرزند نبی باشد از این تناول می­کند.

**[ترجمه]

«4»

یج، [الخرائج و الجرائح] رُوِیَ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَعَثَ عَلِیّاً یَوْماً فِی حَاجَةٍ فَانْصَرَفَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ فِی حُجْرَتِی فَلَمَّا دَخَلَ عَلِیٌّ مِنْ بَابِ الْحُجْرَةِ اسْتَقْبَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی وَسَطٍ وَاسِعٍ مِنَ الْحُجْرَةِ فَعَانَقَهُ وَ أَظَلَّتْهُمَا غَمَامَةٌ سَتَرَتْهُمَا عَنِّی ثُمَّ زَالَتْ عَنْهُمَا فَرَأَیْتُ فِی یَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عُنْقُودَ عِنَبٍ أَبْیَضَ وَ هُوَ یَأْکُلُ وَ یُطْعِمُ عَلِیّاً فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ تَأْکُلُ وَ تُطْعِمُ عَلِیّاً وَ لَا تُطْعِمُنِی قَالَ إِنَّ هَذَا مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ لَا یَأْکُلُهُ إِلَّا نَبِیٌّ أَوْ وَصِیُّ نَبِیٍّ فِی الدُّنْیَا.

**[ترجمه]الخرائج: از عایشه روایت شده است که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله روزی علی علیه السّلام را در پی کاری فرستاد، سپس به نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله که در حجره من بود آمد و چون علی علیه السّلام از در اتاق وارد گشت، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله از وی استقبال نموده و وی را به فضایی باز برد و در آغوش گرفت، در این هنگام ابری بر آنان سایه افکند و آنان را از دید من پنهان ساخت و چون ابر کنار رفت، خوشه انگور سفیدی در دست پیامبر صَلی الله علیهِ و آله دیدم که هم خود از آن تناول می­فرمود و هم به علی می­داد، پس گفتم: یا رسول الله، خودتان تناول می­کنید و به علی نیز می­دهید ولی مرا اطعام نمی­کنید؟! فرمود: این انگور از میوه­های بهشت است که در دنیا جز نبی یا وصیّ نبی از آن نمی­خورد.

**[ترجمه]

«5»

یج، [الخرائج و الجرائح] رُوِیَ أَنَّ فَاطِمَةَ علیها السلام قَالَتْ: یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ جَائِعَانِ قَالَ مَا لَکُمَا یَا حَبِیبَیَّ قَالا نَشْتَهِی طَعَاماً فَقَالَ اللَّهُمَّ أَطْعِمْهُمَا طَعَاماً قَالَ سَلْمَانُ فَنَظَرْتُ فَإِذَا بِیَدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله سَفَرْجَلَةٌ مُشَبَّهَةٌ بِالْجِرَّةِ الْکَبِیرَةِ⁽²⁾أَشَدُّ بَیَاضاً مِنَ اللَّبَنِ فَفَرَکَهَا⁽³⁾بِإِبْهَامِهِ فَصَیَّرَهَا نِصْفَیْنِ فَدَفَعَ نِصْفَهَا لِلْحَسَنِ وَ نِصْفَهَا لِلْحُسَیْنِ فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ إِلَیْهَا وَ أَنَا أَشْتَهِی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَذَا طَعَامٌ مِنَ الْجَنَّةِ لَا یَأْکُلُهُ رَجُلٌ حَتَّی یَنْجُوَ مِنَ الْحِسَابِ غَیْرُنَا وَ إِنَّکَ عَلَی خَیْرٍ⁽⁴⁾.

أقول: أوردنا بعض الأخبار فی باب سخاء أمیر المؤمنین صلوات الله علیه.

**[ترجمه]الخرائج: نقل است که فاطمه علیها السّلام فرمود: یا رسول الله، حسن و حسین گرسنه هستند. پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به حسن و حسین فرمود: شما را چه می­شود عزیزان من؟! گفتند: میل به غذا خوردن داریم.

پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: پروردگارا، ایشان را اطعام بفرما. سلمان گوید: چون نگاه کردم، دانه­ای به شبیه به یک کوزه بزرگ و سفیدتر از شیر دیدم. سپس با سر انگشتان خود پوست آن را کنده و به دو نیم کرد، پس نیمی از آن را به حسن داد و نیم دیگر را به حسین. سپس به آن­ها خیره شده و اشتهایم باز شد. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: این یک خوراک بهشتی است و جز ما مردی از آن نمی­خورد مگر اینکه از حساب روز قیامت نجات یابد. و تو نیکو فرجامی. - . هر سه روایت را در نسخه چاپی نیافتیم. -

مؤلف: برخی اخبار را در باب سخاوت امیرالمؤمنین صلوات الله علیه آورده­ایم.

**[ترجمه]

«6»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب الْعَلَّانِیُّ بِإِسْنَادِهِ إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ: أَنَّهُ اجْتَمَعَ النَّبِیُ

ص: 0

فِی إِطْعَامِ الْمَسَاکِینِ‌⁽¹⁾فَمَدَّتْ فَاطِمَةُ یَدَهَا إِلَی رَغِیفٍ وَ وَضَعَتْ عَلَیْهِ طَیْراً وَ حَمَلَتْ بِالْجَامِ وَ أَرَادَتْ أَنْ تَدْفَعَ إِلَی السَّائِلِ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ‌⁽²⁾فِی وَجْهِهَا وَ قَالَ إِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَی هَذَا السَّائِلِ ثُمَّ نَبَّأَهَا بِأَنَّهُ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ أَنَّهُ لَوْ وَاسَیْنَاهُ لَصَارَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلَمَّا فَرَغُوا مِنَ الطَّعَامِ خَرَجَ عَلِیٌّ مِنَ الدَّارِ وَ وَاجَهَ إِبْلِیسَ وَ بَکَّتَهُ‌⁽³⁾وَ وَبَّخَهُ وَ قَالَ لَهُ الْحَکَمُ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ السَّیْفُ أَ لَا تَعْلَمُ بِفِنَاءِ مَنْ نَزَلْتَ یَا لَعِینُ شَوَّشْتَ ضِیَافَةَ نُورِ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ فِی کَلَامٍ لَهُ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله کِلْ أَمْرَهُ إِلَی دَیَّانِ یَوْمِ الدِّینِ فَقَالَ إِبْلِیسُ یَا رَسُولَ اللَّهِ اشْتَقْتُ إِلَی رُؤْیَةِ عَلِیٍّ فَجِئْتُ آخُذُ مِنْهُ الْحَظَّ الْأَوْفَرَ وَ ایْمُ اللَّهِ إِنِّی مِنْ أَوِدَّائِهِ وَ إِنِّی لَأُوَالِیهِ.

أَبُو صَالِحٍ الْمُؤَذِّنُ فِی الْأَرْبَعِینَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَیْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ: فِی حَدِیثِ دُخُولِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله عَلَی فَاطِمَةَ وَ قَوْلِهِ لَهَا هَاتِی ذَلِکَ الطِّرْیَانَ‌⁽⁴⁾وَ کَانَ مِنْ مَوَائِدِ الْجَنَّةِ فَإِذَا سَائِلٌ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ الْبَیْتِ أَطْعِمُونَا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ فَرَدَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یُطْعِمُکَ اللَّهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ فَجَاءَ مَرَّةً أُخْرَی فَرَدَّهُ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ.

کِتَابُ أَبِی إِسْحَاقَ الْعَدْلِ الطَّبَرِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: دَعَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَا وَ عَلِیٌ‌⁽⁵⁾وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ثُمَّ نَادَی بِالصَّحْفَةِ⁽⁶⁾فِیهَا طَعَامٌ کَهَیْئَةِ السِّکَنْجَبِینَ وَ کَهَیْئَةِ الزَّبِیبِ الطَّائِفِیِّ الْکِبَارِ فَأَکَلْنَا مِنْهُ فَوَقَفَ سَائِلٌ

عَلَی الْبَابِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اخْسَأْ ثُمَّ قَالَ ارْفَعْ مَا فَضَلَ فَرَفَعَهُ فَقَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام یَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَیْتُکَ صَنَعْتَ الْیَوْمَ شَیْئاً⁽¹⁾مَا کُنْتَ تَفْعَلُهُ سَأَلَ سَائِلٌ فَقُلْتَ اخْسَأْ وَ رَفَعْتَ فَضْلَ الطَّعَامِ وَ لَمْ أَرَکَ رَفَعْتَ طَعَاماً قَطُّ فَقَالَ صلی الله علیه و آله إِنَّ الطَّعَامَ کَانَ مِنْ طَعَامِ الْجَنَّةِ وَ إِنَّ السَّائِلَ کَانَ شَیْطَاناً⁽²⁾.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب: علّانی با اسناد خود به ابن عباس ضمن روایتی طولانی آورده است: که پیامبر

ص: 101

صَلی الله علیهِ و آله و علی علیه السلام و جعفر نزد فاطمه علیها السلام که مشغول نماز بود، حضور داشتند و چون سلام داد و نماز را به پایان برد، متوجه گردید که در سمت راست او طبقی رطب و در سمت چپ او هفت قرص نان، هفت پرنده بریان شده، ظرفی شیر، کاسه­ای عسل، جامی از شراب بهشتی و کوزه­ای از آب زلال قرار دارد، لذا سجده نمود و خدا را سپاس گفته و بر پدرش صلوات فرستاد و رطب را پیش ایشان گذاشت. چون از خوردن رطب فارغ گشتند، سفره غذا را پیش کشید، ناگاه صدای سائلی از پشت در به گوش رسید که ای خاندان سخاوت و کرم، آیا اطعام مساکین می­کنید؟ پس فاطمه علیها السلام دست برد و قرص نانی برداشته و پرنده­ای روی آن قرار داد و ظرف شیر را برداشت تا آن را به سائل دهد، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله لبخندی به روی وی زده و فرمود: این غذا بر این سائل حرام است! سپس به وی خبر داد که آن سائل ابلیس - لعنۀ الله علیه - است و اینکه اگر با او همدردی کنیم، حتماً از اهل بهشت خواهد شد. پس چون از غذا فارغ گشتند، علی علیه السلام از خانه بیرون رفته، با ابلیس مواجه شد و او را زد و توبیخ نموده، به وی گفت: میان من و تو شمشیر داوری می­کند، ای ملعون، مگر نمی­دانی به خانه چه کسی آمده­ای؟! - در کلامی از او آمده است - ضیافت نور خدا بر زمینش را مشوّش کردی! پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: کار او را به خدای صاحب قیامت واگذار. پس ابلیس گفت: یا رسول الله، مشتاق دیدار علی شدم، لذا آمدم که بالاترین بهره را از وی بگیرم و به خدا سوگند من از دوستداران اویم و به راستی دوستش دارم .

ابوصالح مؤذّن در کتاب «الأربعین» با اسناد خود از زینب بنت جحش، حدیث ورود پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بر فاطمه و گفتن: «آن ظرف غذا را بیاور» که از مائده­های بهشتی بود و اینکه ناگاه سائلی گفت: سلام بر شما ای اهل بیت، ما را از آنچه خداوند شما را روزی داده، اطعام کنید، پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در پاسخ وی فرمود: ای بنده خدا، خدا اطعامت کند. پس بار دیگر آمد و پیامبر دست رد به سینه­اش زد ... تا آخر خبر را روایت کرده است.

کتاب ابواسحاق عدل طبری از عمر بن علی از پدرش امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت کرده که فرمود: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله، من (علی)، فاطمه، حسن و حسین را دعوت فرمود، سپس دستور داد ظرف غذا را بیاورند که غذایی شبیه به سکنجبین و مویز درشت طائف در آن بود. پس مشغول خوردن شدیم که سائلی

ص: 102

بر در ایستاد. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: گم شو! سپس فرمود: غذای مانده را بر می­دارم، سپس آن را برداشت. پس فاطمه علیها السّلام عرض کرد: یا رسول الله، امروز دیدم کاری کردید که تاکنون نکرده بودید؟! سائلی سؤال کرد، به وی فرمودی: گم شو، و مانده غذا را جمع کردید و هرگز ندیده بودم سفره طعامی را جمع کنید. پس آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فرمود: این غذا طعامی بهشتی بود و آن سائل یک شیطان بود. - . مناقب آل ابی طالب1: 413-412 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری فیه أنه أکل قدیدا علی طریان قال ابن السکیت هو الذی یؤکل علیه‌⁽³⁾.

**[ترجمه]جزری گوید: و در آن آمده: - . النهایۀ 3: 37. القدید: گوشت قطعه قطعه شده - «أکَلَ القدید علی الطریان»، ابن سکیّت گوید: «طریان» چیزی است که روی آن غذا خورند.

**[ترجمه]

«7»

کشف، [کشف الغمة] عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: أَصْبَحَ عَلِیٌّ ذَاتَ یَوْمٍ فَقَالَ یَا فَاطِمَةُ عِنْدَکِ شَیْ‌ءٌ تُغَدِّینِیهِ قَالَتْ لَا وَ الَّذِی أَکْرَمَ أَبِی بِالنُّبُوَّةِ وَ أَکْرَمَکَ بِالْوَصِیَّةِ مَا أَصْبَحَ الْغَدَاةَ⁽⁴⁾عِنْدِی شَیْ‌ءٌ أُغَدِّیکَهُ وَ مَا کَانَ عِنْدِی شَیْ‌ءٌ مُنْذُ یَوْمَیْنِ إِلَّا شَیْ‌ءٌ کُنْتُ

أُوثِرُکَ بِهِ عَلَی نَفْسِی وَ عَلَی ابْنَیَّ هَذَیْنِ حَسَنٍ وَ حُسَیْنٍ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام یَا فَاطِمَةُ أَ لَا کُنْتِ أَعْلَمْتِینِی فَأَبْغِیَکُمْ شَیْئاً فَقَالَتْ یَا أَبَا الْحَسَنِ إِنِّی لَأَسْتَحْیِی مِنْ إِلَهِی أَنْ تُکَلِّفَ نَفْسَکَ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ فَخَرَجَ عَلِیٌّ علیه السلام مِنْ عِنْدِ فَاطِمَةَ علیها السلام وَاثِقاً بِاللَّهِ حَسَنَ الظَّنِّ بِهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاسْتَقْرَضَ دِینَاراً فَأَخَذَهُ لِیَشْتَرِیَ لِعِیَالِهِ مَا یُصْلِحُهُمْ فَعَرَضَ لَهُ الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ فِی یَوْمٍ شَدِیدِ الْحَرِّ قَدْ لَوَّحَتْهُ الشَّمْسُ مِنْ فَوْقِهِ وَ آذَتْهُ مِنْ تَحْتِهِ فَلَمَّا رَآهُ عَلِیٌّ علیه السلام أَنْکَرَ شَأْنَهُ فَقَالَ یَا مِقْدَادُ مَا أَزْعَجَکَ‌⁽⁵⁾هَذِهِ السَّاعَةَ عَنْ رَحْلِکَ فَقَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ خَلِّ سَبِیلِی وَ لَا تَسْأَلْنِی عَمَّا وَرَائِی قَالَ یَا أَخِی لَا یَسَعُنِی أَنْ تُجَاوِزَنِی حَتَّی أَعْلَمَ عِلْمَکَ فَقَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ رَغِبْتُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَیْکَ أَنْ تُخَلِّیَ سَبِیلِی وَ لَا تَکْشِفَنِی عَنْ حَالِی فَقَالَ یَا أَخِی لَا یَسَعُکَ‌⁽⁶⁾أَنْ تَکْتُمَنِی حَالَکَ فَقَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ أَمَّا إِذَا أَبَیْتَ فَوَ الَّذِی أَکْرَمَ مُحَمَّداً بِالنُّبُوَّةِ وَ أَکْرَمَکَ بِالْوَصِیَّةِ مَا أَزْعَجَنِی مِنْ رَحْلِی إِلَّا الْجُهْدُ

وَ قَدْ تَرَکْتُ عِیَالِی جِیَاعاً فَلَمَّا سَمِعْتُ بُکَاءَهُمْ لَمْ تَحْمِلْنِی الْأَرْضُ فَخَرَجْتُ مَهْمُوماً رَاکِباً رَأْسِی هَذِهِ حَالَتِی‌⁽¹⁾وَ قِصَّتِی فَانْهَمَلَتْ عَیْنَا عَلِیٍّ علیه السلام بِالْبُکَاءِ⁽²⁾حَتَّی بَلَّتْ دُمُوعُهُ لِحْیَتَهُ فَقَالَ أَحْلِفُ بِالَّذِی حَلَفْتَ بِهِ مَا أَزْعَجَنِی إِلَّا الَّذِی أَزْعَجَکَ وَ قَدِ اقْتَرَضْتُ دِینَاراً فَهَاکَهُ فَقَدْ آثَرْتُکَ عَلَی نَفْسِی فَدَفَعَ الدِّینَارَ إِلَیْهِ وَ رَجَعَ حَتَّی دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَصَلَّی الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ وَ الْمَغْرِبَ فَلَمَّا قَضَی رَسُولُ اللَّهِ الْمَغْرِبَ مَرَّ بِعَلِیٍّ علیه السلام وَ هُوَ فِی الصَّفِّ الْأَوَّلِ فَغَمَزَهُ بِرِجْلِهِ فَقَامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَلَحِقَهُ فِی بَابِ الْمَسْجِدِ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ فَرَدَّ رَسُولُ اللَّهِ وَ قَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ هَلْ عِنْدَکَ عَشَاءٌ تُعَشِّینَاهُ فَنَمِیلَ مَعَکَ فَمَکَثَ مُطْرِقاً لَا یُحِیرُ جَوَاباً حَیَاءً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ قَدْ عَرَفَ مَا کَانَ مِنْ أَمْرِ الدنیا [الدِّینَارِ] وَ مِنْ أَیْنَ أخذ [أَخَذَهُ] وَ أَیْنَ وَجَّهَهُ بِوَحْیٍ مِنَ اللَّهِ إِلَی نَبِیِّهِ وَ أَمْرِهِ أَنْ یَتَعَشَّی عِنْدَ عَلِیٍّ علیه السلام تِلْکَ اللَّیْلَةَ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَی سُکُوتِهِ قَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ مَا لَکَ لَا تَقُولُ لَا فَأَنْصَرِفَ أَوْ نَعَمْ فَأَمْضِیَ مَعَکَ فَقَالَ حَیَاءً وَ تَکَرُّماً فَاذْهَبْ بِنَا فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِیَدِ عَلِیٍّ علیه السلام فَانْطَلَقَا حَتَّی دَخَلَا عَلَی فَاطِمَةَ وَ هِیَ فِی مُصَلَّاهَا قَدْ قَضَتْ صَلَاتَهَا وَ خَلْفَهَا جَفْنَةٌ⁽³⁾تَفُورُ دُخَاناً فَلَمَّا سَمِعَتْ کَلَامَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَرَجَتْ مِنْ مُصَلَّاهَا فَسَلَّمَتْ عَلَیْهِ وَ کَانَتْ أَعَزَّ النَّاسِ عَلَیْهِ فَرَدَّ السَّلَامَ وَ مَسَحَ بِیَدَیْهِ عَلَی رَأْسِهَا وَ قَالَ لَهَا یَا بِنْتَاهْ کَیْفَ أَمْسَیْتِ رَحِمَکِ اللَّهُ قَالَتْ بِخَیْرٍ قَالَ عَشِّینَا رَحِمَکِ اللَّهُ وَ قَدْ فَعَلَ فَأَخَذَتِ الْجَفْنَةَ فَوَضَعَتْهَا بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلِیٍّ فَلَمَّا نَظَرَ عَلِیٌّ إِلَی الطَّعَامِ وَ شَمَّ رِیحَهُ رَمَی فَاطِمَةَ بِبَصَرِهِ رَمْیاً شَحِیحاً قَالَتْ لَهُ فَاطِمَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَشَحَّ نَظَرَکَ وَ أَشَدَّهُ هَلْ أَذْنَبْتُ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ ذَنْباً اسْتَوْجَبْتُ مِنْکَ السُّخْطَ⁽⁴⁾فَقَالَ وَ أَیُّ ذَنْبٍ أَعْظَمُ مِنْ ذَنْبٍ أَصَبْتِهِ‌⁽⁵⁾أَ لَیْسَ عَهْدِی بِکِ الْیَوْمَ الْمَاضِیَ وَ أَنْتِ تَحْلِفِینَ بِاللَّهِ مُجْتَهِدَةً مَا طَعِمْتِ طَعَاماً مُنْذُ یَوْمَیْنِ قَالَ فَنَظَرَتْ إِلَی السَّمَاءِ وَ قَالَتْ إِلَهِی یَعْلَمُ فِی سَمَائِهِ

وَ أَرْضِهِ أَنِّی لَمْ أَقُلْ إِلَّا حَقّاً فَقَالَ لَهَا یَا فَاطِمَةُ أَنَّی لَکِ هَذَا الطَّعَامُ الَّذِی لَمْ أَنْظُرْ إِلَی مِثْلِ لَوْنِهِ وَ لَمْ أَشَمَّ مِثْلَ رَائِحَتِهِ قَطُّ وَ لَمْ آکُلْ أَطْیَبَ مِنْهُ قَالَ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَفَّهُ الطَّیِّبَةَ الْمُبَارَکَةَ بَیْنَ کَتِفَیْ عَلِیٍّ فَغَمَزَهَا ثُمَّ قَالَ یَا عَلِیُّ هَذَا بَدَلٌ عَنْ دِینَارِکَ هَذَا جَزَاءُ دِینَارِکَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ ثُمَّ اسْتَعْبَرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بَاکِیاً ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَبَی لَکُمَا أَنْ تَخْرُجَا مِنَ الدُّنْیَا حَتَّی یُجْرِیَکَ یَا عَلِیُّ مَجْرَی زَکَرِیَّا علیه السلام وَ یُجْرِیَ فَاطِمَةَ مَجْرَی مَرْیَمَ بِنْتِ عِمْرَانَ علیها السلام.

قلت: حدیث الطعام قد أورده الزمخشری فی کشافه‌⁽¹⁾عند تفسیر قوله تعالی کُلَّما دَخَلَ عَلَیْها زَکَرِیَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً الآیة⁽²⁾.

**[ترجمه]کشف الغمّۀ: ابوسعید خدری گوید: یک روز صبح علی علیه السّلام به فاطمه علیها السّلام فرمود: چیزی برای صبحانه داری؟ فاطمه گفت: سوگند به آنکه پدرم را به نبوّت مکرّم داشت و تو را به وصایت گرامی داشت، امروز صبح چیزی ندارم که به عنوان صبحانه برایت بیاورم، و از دو روز پیش نیز چیزی نداشته­ام مگر اندک غذایی که آن را در حق تو و این دو فرزندم حسن و حسین ایثار می­کردم. پس علی علیه السّلام فرمود: فاطمه جان، آیا نباید به من می­گفتی تا چیزی برایتان طلب کنم؟ گفت: یا ابا الحسن، من از خدای خودم شرم دارم که چیزی را از تو بخواهم که توان تهیه آن را نداری.

پس علی علیه السّلام از نزد فاطمه علیها السّلام در حالی خارج گردید که به خداوند عزّوجلّ حسن ظن و اعتماد داشت. پس دیناری قرض گرفت تا با آن چیزهایی برای خانواده­اش تهیه کند که وضعشان بهبود یابد. پس در آن روز که بسیار گرم هم بود، مقداد بن اسود را در بین راه دید که گرمای خورشید از بالای سر و پایین؛ او را آزرده و کلافه کرده بود. چون علی علیه السّلام وی را بدید، از این وضعیت او آزرده خاطر شد و فرمود: ای مقداد، چه چیزی باعث گردیده در چنین ساعتی از خانه­ات دور گردی؟ عرض کرد: یا ابا الحسن، مرا به حال خودم واگذار و از حال و روزم چیزی مپرس. فرمود: ای برادر، من تا ندانم تو را چه می­شود، نمی­توانم به حال خود رهایت کنم. عرض کرد: یا ابا الحسن، از خدای عزّوجل و از شما می­خواهم که کاری به من نداشته باشید و در مورد حال و روزم کنجکاوی نکنید. فرمود: ای برادر، نمی­توانی حالت را از من کتمان کنی. پس عرض کرد: یا ابا الحسن، حال که دست بر دار نیستی، سوگند به کسی که محمّد را به نبوّت و تو را به وصایت مکرّم داشته، چیزی جز گرسنگی مرا از خانه­ام دور نساخته است.

ص: 103

وقتی صدای گریه آنان را شنیدم، آرام و قرار از من گرفته شد، از این رو آن­ها را ترک کردم، در حالی که غمگین و درمانده شده­ام. حال و روز و داستان من این است. پس اشک در چشمان علی علیه السّلام چنان از شدت گریه سرازیر گشت که محاسن وی را خیس نمود. سپس فرمود: سوگند به همان سوگندی که یاد کردی، علّت ناراحتی من همانی است که تو را ناراحت کرده است، من یک دینار وام گرفته­ام، پس آن را از من بگیر که من تو را بر خود مقدّم می­دارم.

سپس آن یک دینار را به وی پرداخت و بازگشت تا اینکه وارد مسجد شد. پس نماز ظهر، عصر و مغرب را در مسجد به جای آورد. پس از نماز مغرب، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله، با نوک پایی که به علی علیه السلام که در صف اول بود، زد، متوجه ساخت تا به دنبال وی برود. پس علی علیه السّلام تا در مسجد به دنبال وی رفته و سلام کرد. رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله سلام او را پاسخ داده و فرمود: یا ابالحسن، شامی داری که به ما بدهی تا با تو بیایم؟ علی علیه السّلام سر به زیر انداخته و از شدت حیا قادر نبود پاسخی به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله بدهد و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله از طریق وحی دریافته بود که کار دنیا چگونه است و چه بر سر علی گذشته است! لذا به آن حضرت امر فرموده بود که در آن شب شام را در خانه علی علیه السّلام صرف کند. چون سکوت علی علیه السّلام را دید، فرمود: یا اباالحسن، چرا نمی­گویی نه، تا بروم؛ یا آری، تا با شما بیایم؟ علی علیه السلام از روی شرم و احترامی که برای رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله قائل بود، فرمود: برویم. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دست علی علیه السّلام را گرفته و به راه افتادند تا اینکه بر فاطمه علیها السّلام وارد شدند، در حالی که که در محراب خود مشغول عبادت بود و پشت سرش کاسه­ای پر از غذای داغ قرار داشت که می­جوشید و بخار از آن برمی­خاست. پس چون کلام رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را شنید، از مصلّای خود بیرون آمده و وی را سلام داد - و این در حالی بود که فاطمه عزیزترین شخص نزد پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بود - پس سلام وی را پاسخ گفته و دست بر سرش کشید و به وی فرمود: دخترم، خدایت رحمت کند، روز را چگونه به شب رساندی؟ عرض کرد: به خیر و خوبی. فرمود: خدا تو را رحمت کند، شامی برای ما بیاور. پس فاطمه آن ظرف غذا را برداشته، در مقابل رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله و علی علیه السّلام قرار داد. چون علی غذا را دید و بوی آن را احساس کرد، نگاهی تند به فاطمه علیها السلام انداخت، پس فاطمه گفت: سبحان الله، چه نگاه تندی به من می­اندازی، آیا گناهی کرده­ام که مستوجب خشم تو شده باشم؟ علی علیه السلام فرمود: مگر امروز به من نگفتی که دو روز است غذا نخورده­ای؟ فاطمه نگاهی به آسمان کرده و گفت: خدای من که ازآسمان

ص: 104

و زمینش آگاه است، می­داند که من جز سخن راست نگفته­ام. پس علی علیه السلام به وی گفت: فاطمه، این غذا را از کجا آورده­ای که نه رنگی به زیبایی آن دیده­ام و نه هرگز بویی خوشتر از آن استشمام کرده­ام و نه خوشمزه­تر از آن خورده­ام؟ - گوید: - پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دست مبارک و پاکیزه خود را بین دو کتف علی علیه السّلام قرار داد و کمی آن را فشرد، سپس فرمود: ای علی، این به جای دینار توست. این پاداش دینار تو از جانب خداست که خداوند هر که را خواهد بی­حساب روزی دهد. سپس اشک در چشمان پیامبر جمع گشته و گریست، سپس فرمود: حمد و سپاس خداوندی را که شما را از دنیا نبرد و در همین دنیا پاداش نیکوکاری را به شما عطا فرمود. ای علی، خداوند تو را همچون زکریا و فاطمه را همچون مریم بنت عمران قرار داده است.

مؤلف: حدیث طعام را زمخشری در کشّاف - . کشف الغمّۀ: 142-141. آل عمران / 37 -

خود و به هنگام تفسیر آیه: «کلَُّمَا دَخَلَ عَلَیْهَا زَکَرِیَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا قَالَ یَامَرْیَمُ أَنیَ لَکِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ

إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ بِغَیرِْ حِسَابٍ»،{ زکریا هر بار که در محراب بر او وارد می‌شد، نزد او [نوعی] خوراکی می‌یافت. [می] گفت: «ای مریم، این از کجا برای تو [آمده است؟ او در پاسخ می] گفت: «این از جانب خداست، که خدا به هر کس بخواهد، بی‌شمار روزی می‌دهد.} تا آخر آیه. - . ج.1 : 302 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری بغیتک الشی‌ء طلبته لک‌⁽³⁾و قال لوحته الشمس غیرته و سفعت وجهه‌⁽⁴⁾و فی المصباح رکب الشخص رأسه إذا مضی علی وجهه بغیر قصد⁽⁵⁾.

**[ترجمه]جوهری گوید: «بَغَیتُکَ الشیءَ»: آن شیء را برای تو طلب کردم. - . الصحاح 6 : 2282 - و گوید: «لَوَّحتهُ الشَّمسُ»: تابش سوزان خورشید و بادهای سوزان رنگ رخسارش را تغییر داده. - . الصحاح 1 : 402 -

و در المصباح: «رکب الشخص رأسه»: به کسی گفته می­شود که بی­هدف حرکت کند. - . مصباح المنیر1: 127 -

**[ترجمه]

«8»

ما، [الأمالی] للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْأَزْدِیِّ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ هَمَّامٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی هَارُونَ الْعَبْدِیِّ عَنْ رَبِیعَةَ السَّعْدِیِّ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ قَالَ: لَمَّا خَرَجَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ مِنْ أَرْضِ الْحَبَشَةِ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَدِمَ جَعْفَرٌ وَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِأَرْضِ خَیْبَرَ فَأَتَاهُ بِالْفَرْعِ مِنَ الْغَالِیَةِ⁽⁶⁾وَ الْقَطِیفَةِ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَأَدْفَعَنَّ هَذِهِ الْقَطِیفَةَ إِلَی رَجُلٍ یُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَمَدَّ أَصْحَابُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَعْنَاقَهُمْ إِلَیْهَا فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَیْنَ عَلِیٌّ فَوَثَبَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ فَدَعَا عَلِیّاً علیه السلام فَلَمَّا جَاءَ قَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ خُذْ هَذِهِ الْقَطِیفَةَ إِلَیْکَ فَأَخَذَهَا عَلِیٌّ وَ أَمْهَلَ‌⁽⁷⁾حَتَّی قَدِمَ الْمَدِینَةَ فَانْطَلَقَ إِلَی الْبَقِیعِ

وَ هُوَ سُوقُ الْمَدِینَةِ فَأَمَرَ صَائِغاً⁽¹⁾فَفَصَّلَ الْقَطِیفَةَ سِلْکاً سِلْکاً فَبَاعَ الذَّهَبَ وَ کَانَ أَلْفَ مِثْقَالٍ فَفَرَّقَهُ عَلِیٌّ علیه السلام فِی فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ ثُمَّ رَجَعَ إِلَی مَنْزِلِهِ وَ لَمْ یَتْرُکْ‌⁽²⁾مِنَ الذَّهَبِ قَلِیلًا وَ لَا کَثِیراً فَلَقِیَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مِنْ غَدٍ فِی نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فِیهِمْ حُذَیْفَةُ وَ عَمَّارٌ فَقَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّکَ أَخَذْتَ بِالْأَمْسِ أَلْفَ مِثْقَالٍ فَاجْعَلْ غَدَائِیَ الْیَوْمَ وَ أَصْحَابِی هَؤُلَاءِ عِنْدَکَ وَ لَمْ یَکُنْ عَلِیٌّ علیه السلام یَرْجِعُ یَوْمَئِذٍ إِلَی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْعُرُوضِ‌⁽³⁾ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ فَقَالَ حَیَاءً مِنْهُ وَ تَکَرُّماً نَعَمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ فِی الرَّحْبِ وَ السَّعَةِ ادْخُلْ یَا نَبِیَّ اللَّهِ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ قَالَ فَدَخَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ثُمَّ قَالَ لَنَا ادْخُلُوا قَالَ حُذَیْفَةُ وَ کُنَّا خَمْسَةَ نَفَرٍ أَنَا وَ عَمَّارٌ وَ سَلْمَانُ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ فَدَخَلْنَا وَ دَخَلَ عَلِیٌّ عَلَی فَاطِمَةَ یَبْتَغِی عِنْدَهَا شَیْئاً مِنْ زَادٍ فَوَجَدَ فِی وَسَطِ الْبَیْتِ جَفْنَةً مِنْ ثَرِیدٍ تَفُورُ وَ عَلَیْهَا عُرَاقٌ کَثِیرٌ وَ کَانَ رَائِحَتُهَا الْمِسْکَ فَحَمَلَهَا عَلِیٌّ علیه السلام حَتَّی وَضَعَهَا بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ⁽⁴⁾وَ مَنْ حَضَرَ مَعَهُ فَأَکَلْنَا مِنْهَا حَتَّی تَمَلَّأْنَا وَ لَا یَنْقُصُ مِنْهَا قَلِیلٌ وَ لَا کَثِیرٌ قَامَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله حَتَّی دَخَلَ عَلَی فَاطِمَةَ وَ قَالَ أَنَّی لَکِ هَذَا الطَّعَامُ یَا فَاطِمَةُ فَرَدَّتْ عَلَیْهِ وَ نَحْنُ نَسْمَعُ قَوْلَهُمَا فَقَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ فَخَرَجَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَیْنَا مُسْتَعْبِراً وَ هُوَ یَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یُمِتْنِی حَتَّی رَأَیْتُ لِابْنَتِی مَا رَأَی زَکَرِیَّا لِمَرْیَمَ علیها السلام کَانَ إِذَا دَخَلَ عَلَیْهَا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً فَیَقُولُ لَهَا یا مَرْیَمُ أَنَّی لَکِ هذا فَتَقُولُ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امالی طوسی: حذیفة بن یمان گوید: چون جعفر بن ابی طالب از سرزمین حبشه به سمت پیامبر صَلی الله علیهِ و آله خارج شد، در خیبر به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله پیوست و با خود کالاهای ارزشمندی از قبیل غالیه و پارچه زربفت آورده بود. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: این قطیفه (پارچه زربفت) را به مردی خواهم داد که خدا و رسولش را دوست می­دارد و خدا و رسول نیز او را دوست می­دارند. پس صحابه پیامبر صَلی الله علیهِ و آله گردن­های خود را به سوی آن دراز کردند. پس پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: علی کجاست؟ پس عمّار از جا جست و علی را فرا خواند. چون علی آمد، پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: ای علی، این قطیفه را برای خود بردار. پس علی آن را گرفت و نگاه داشت تا به مدینه آمد. پس از آنجا به بقیع

ص: 105

**[ترجمه]

بیان

بالفرع من الغالیة و القطیفة أی بالنفیس العالی منهما و فی بعض النسخ و الغالیة فالمراد بالفرع القوس قال الفیروزآبادی فرع کل شی‌ء أعلاه و المال الطائل المعد و القوس عملت من طرف القضیب و القوس الغیر المشقوقة أو الفرع من

خیر القسی‌⁽¹⁾.

و فی الدر النظیم رواه عن حذیفة أیضا قال لما خرج جعفر بن أبی طالب من أرض الحبشة إلی النبی صلی الله علیه و آله أرسل النجاشی من غالیة و قطیفة منسوجة بالذهب هدیة إلی النبی صلی الله علیه و آله فقدم جعفر و النبی صلی الله علیه و آله بأرض خیبر فأتاه بالقدح من الغالیة و القطیفة إلی آخر الخبر.

**[ترجمه]«بالفرع من الغالیۀ و القطیفۀ» یعنی: با نفیس و گرانبهای آن . و در برخی نسخه­ها «والغالیۀ» (گران قیمت) ضبط شده است. مراد از «الفرع» کمان است. فیروز آبادی گوید: فرع هر چیز بالای آن است. و نیز به معنای مال آماده و فراهم شده. و نیز به معنای کمانی است که از شاخه نازک درست شده باشد، و نیز کمان بی­شکاف،­ یا فرع از بهترین کمان. - . القاموس المحیط 3: 62-61 -

ص: 106

و در کتاب «الدّر النظیم» آن را از حذیفه روایت کرده، که گفت: چون جعفر بن ابی طالب به قصد پیامبر از سرزمین حبشه خارج شد، نجاشی ظرفی از غالیه و قطیفه­ای زربفت به عنوان هدیه برای پیامبرصَلی الله علیهِ و آله فرستاد، سپس جعفر در سرزمین خیبر بر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله وارد گشت؛ پس آن ظرف غالیه و آن قطیفه را به پیامبر تحویل داد... تا آخر خبر .

ص: 107

**[ترجمه]

أبواب النصوص الدالة علی الخصوص علی إمامة أمیر المؤمنین صلوات الله و سلامه علیه من طرق الخاصة و العامة و بعض الدلائل التی أقیمت علیها

باب 52 أخبار الغدیر و ما صدر فی ذلک الیوم من النص الجلی علی إمامته علیه السلام و تفسیر بعض الآیات النازلة فی تلک الواقعة

اشارة

أَقُولُ: رَوَی الشَّیْخُ أَحْمَدُ بْنُ فَهْدٍ فِی الْمُهَذَّبِ وَ غَیْرُهُ بِأَسَانِیدِهِمْ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یَوْمُ النَّیْرُوزِ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی أَخَذَ فِیهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْعَهْدَ بِغَدِیرِ خُمٍّ فَأَقَرُّوا لَهُ بِالْوَلَایَةِ فَطُوبَی لِمَنْ ثَبَتَ عَلَیْهَا وَ الْوَیْلُ لِمَنْ نَکَثَهَا.

**[ترجمه]مؤلف: شیخ احمد بن فهد در کتاب «المهذب» و دیگر کتب با اسنادهایشان از معلّی بن خنیس از امام صادق علیه السّلام روایت کرده اند که آن حضرت فرمود: روز نوروز همان روزی است که پیامبر صَلی الله علیهِ و آله در غدیر خم برای امیرالمؤمنین علیه السّلام پیمان گرفت و حاضران اقرار به ولایت وی کردند. پس خوشا به حال آنکه بر آن پیمان باقی ماند و وای بر کسی که آن را شکست.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

لی، [الأمالی] للصدوق الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ السَّکُونِیُّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرِ بْنِ السَّرِیِّ وَ أَبِی نَصْرِ بْنِ مُوسَی الْخَلَّالِ مَعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ شَوْذَبٍ عَنْ مَطَرٍ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: مَنْ صَامَ یَوْمَ ثَمَانِیَةَ عَشَرَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ صِیَامَ سِتِّینَ شَهْراً وَ هُوَ یَوْمُ غَدِیرِ خُمٍّ لَمَّا أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ بِیَدِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ قَالَ أَ لَسْتُ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ قَالُوا نَعَمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بَخْ بَخْ لَکَ یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ أَصْبَحْتَ مَوْلَایَ وَ مَوْلَی کُلِّ مُسْلِمٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ‌⁽¹⁾.

یف، [الطرائف] ابْنُ الْمَغَازِلِیِّ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی هُرَیْرَةَ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

وَ رَوَاهُ الْخَطِیبُ فِی تَارِیخِ بَغْدَادَ: مِثْلَهُ.

**[ترجمه]امالی صدوق: ابوهریره گوید: پیامبرصَلی الله علیهِ و آله فرمود: هرکس روز هجدهم ذی حجّه را روزه بگیرد، خداوند ثواب روزه شصت ماه را برای وی خواهد نوشت و آن روز، روز غدیرخم است، روزی که رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله دست علی بن ابی طالب علیه السّلام را گرفته و فرمود: آیا من اولی­تر از مؤمنان به خودشان نیستم؟ عرض کردند: بلی یا رسول الله! فرمود: هرکس من مولای اویم، اینک علی مولای اوست. پس عمر به وی گفت: به به ای علی، آفرین بر تو که مولای من و مولای هر مسلمانی گشتی، پس خداوند آیه: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُم»، - . مائده/ 3 - {امروز دین شما را برایتان کامل کردم.} را نازل فرمود. - . امالی صدوق: 3-2 -

ص: 108

الطرائف: ابن المغازلی با اسنادش به ابوهریره نظیر این روایت را نقل کرده است - . الطرائف: 35 -

و خطیب بغدادی در «تاریخ بغداد» نیز مانند آن را روایت کرده است.

**[ترجمه]

«2»

لی، [الأمالی] للصدوق ابْنُ السَّعِیدِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ فُرَاتٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ ظَهِیرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: یَوْمُ غَدِیرِ خُمٍّ أَفْضَلُ أَعْیَادِ أُمَّتِی وَ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی أَمَرَنِیَ اللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ فِیهِ بِنَصْبِ أَخِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَماً لِأُمَّتِی یَهْتَدُونَ بِهِ مِنْ بَعْدِی وَ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی أَکْمَلَ اللَّهُ فِیهِ الدِّینَ وَ أَتَمَّ عَلَی أُمَّتِی فِیهِ النِّعْمَةَ وَ رَضِیَ لَهُمُ الْإِسْلَامَ دِیناً ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ عَلِیّاً مِنِّی وَ أَنَا مِنْ عَلِیٍّ خُلِقَ مِنْ طِینَتِی وَ هُوَ إِمَامُ الْخَلْقِ بَعْدِی یُبَیِّنُ لَهُمْ مَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنْ سُنَّتِی وَ هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ وَ یَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ وَ خَیْرُ الْوَصِیِّینَ وَ زَوْجُ سَیِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ أَبُو الْأَئِمَّةِ الْمَهْدِیِّینَ مَعَاشِرَ النَّاسِ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً أَحْبَبْتُهُ وَ مَنْ أَبْغَضَ عَلِیّاً أَبْغَضْتُهُ وَ مَنْ وَصَلَ عَلِیّاً وَصَلْتُهُ وَ مَنْ قَطَعَ عَلِیّاً قَطَعْتُهُ وَ مَنْ جَفَا عَلِیّاً جَفَوْتُهُ وَ مَنْ وَالَی عَلِیّاً وَالَیْتُهُ وَ مَنْ عَادَی عَلِیّاً عَادَیْتُهُ مَعَاشِرَ النَّاسِ أَنَا مَدِینَةُ الْحِکْمَةِ وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ بَابُهَا وَ لَنْ تُؤْتَی الْمَدِینَةُ إِلَّا مِنْ قِبَلِ الْبَابِ وَ کَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یُحِبُّنِی وَ یُبْغِضُ عَلِیّاً مَعَاشِرَ النَّاسِ وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالنُّبُوَّةِ وَ اصْطَفَانِی عَلَی جَمِیعِ الْبَرِیَّةِ مَا نَصَبْتُ عَلِیّاً عَلَماً لِأُمَّتِی فِی الْأَرْضِ حَتَّی نَوَّهَ اللَّهُ بِاسْمِهِ فِی سَمَاوَاتِهِ وَ أَوْجَبَ وَلَایَتَهُ عَلَی مَلَائِکَتِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: روز غدیر خم افضل اعیاد اُمّت من است و روزی است که خدا - که یادش متعالی باد - به من امر فرمود: برادرم علی را به پیشوایی اُمّت منصوب کنم تا پس از من به وی هدایت شوند، و آن روزی است که خداوند دین را در آن کامل گردانید و نعمت را در آن بر اُمّتم تمام کرد و اسلام را به عنوان دین برای ایشان پسندید.

سپس فرمود: ای مردم، علی از من است و من از علی؛ از گِل و طینت من آفریده شده است و امام مردم پس از من اوست که اختلافشان را در مورد سنّتم تبیین می­کند و او امیر مؤمنان، پیشوای دست و روسفیدان، یعسوب ایمان آورندگان، بهترین اوصیا، شوی سرور زنان جهان و پدر امامان هدایت یافته است. ای مردم، هر که علی را دوست بدارد، دوستش خواهم داشت و آنکه علی را دشمن دارد دشمنش خواهم بود، و هرکس به علی پیوندد، به او می­پیوندم و آنکه از علی ببرّد، از او ببرّم، و هرکس بر علی جفا کند، با وی جفا کنم، و هر که دوستدار علی باشد، دوستدارش خواهم بود و آنکه به عداوتش برخیزد، به عداوتش برخیزم؛ ای مردم، من شهر حکمت و دانش هستم و علی بن ابی طالب دروازه آن است و جز از راه دروازه به شهر در نیایند و آنکه پندارد مرا دوست می­دارد و با علی دشمنی می­کند، دروغ می­گوید؛ ای مردم، سوگند به آنکه مرا به نبوّت برانگیخت و بر همه خلق برگزید، من علی را به امامت اُمّتم برنگزیدم مگر آنکه خداوند در آسمان­ها نامش را پرآوازه کرد و ولایتش را بر فرشتگان واجب نمود. - . امالی صدوق: 77-776 -

**[ترجمه]

إیضاح

قال الجزری فیه أمتی الغر المحجلون أی بیض مواضع الوضوء من الأیدی و الأقدام استعار أثر الوضوء فی الوجه و الیدین و الرجلین للإنسان من البیاض الذی یکون فی وجه الفرس و یدیه و رجلیه‌⁽³⁾و قال الیعسوب السید و الرئیس و المقدم و أصلحه فحل النحل‌⁽⁴⁾و قال نوه به أی شهره و عرفه‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]جزری گوید: در این حدیث «اُمّتی الغرّ المحجّلون» به معنای کسانی است که مواضع وضو از قبیل دست­ها و پاها در آن سفید است. و اثر وضو در صورت و دو دست و دو پا را در انسان، از سفیدی پیشانی و دو دست و دو پای اسب، برای القای مفهوم سفیدی استعاره کرده است. - . النهایۀ 1: 204 - و گوید: «یعسوب» به معنای سیّد، رئیس، پیشتاز و در اصل به زنبور عسل نر اطلاق می­شود. - . النهایۀ 3: 94 -

و گوید: «نَوَّهَ بِهِ» او را شهره کرد و شناساند. - . النهایۀ 5: 184 -

**[ترجمه]

«3»

لی، [الأمالی] للصدوق أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ

الْعَبْدِیِّ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَبَایَةَ بْنِ رِبْعِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمَّا أُسْرِیَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ انْتَهَی بِهِ جَبْرَئِیلُ إِلَی نَهَرٍ یُقَالُ لَهُ النُّورُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ⁽¹⁾فَلَمَّا انْتَهَی بِهِ إِلَی ذَلِکَ النَّهَرِ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ یَا مُحَمَّدُ اعْبُرْ عَلَی بَرَکَةِ اللَّهِ فَقَدْ نَوَّرَ اللَّهُ لَکَ بَصَرَکَ وَ مَدَّ لَکَ أَمَامَکَ فَإِنَّ هَذَا نَهَرٌ لَمْ یَعْبُرْهُ أَحَدٌ لَا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ غَیْرَ أَنَّ لِی فِی کُلِّ یَوْمٍ اغْتِمَاسَةً فِیهِ ثُمَّ أَخْرُجُ مِنْهُ فَأَنْفُضُ أَجْنِحَتِی فَلَیْسَ مِنْ قَطْرَةٍ تَقْطُرُ مِنْ أَجْنِحَتِی إِلَّا خَلَقَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مِنْهَا مَلَکاً مُقَرَّباً لَهُ عِشْرُونَ أَلْفَ وَجْهٍ وَ أَرْبَعُونَ أَلْفَ لِسَانٍ کُلُّ لِسَانٍ یَلْفِظُ بِلُغَةٍ لَا یَفْقَهُهَا اللِّسَانُ الْآخَرُ فَعَبَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّی انْتَهَی إِلَی الْحُجُبِ وَ الْحُجُبُ خَمْسُ مِائَةِ حِجَابٍ مِنَ الْحِجَابِ إِلَی الْحِجَابِ مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ ثُمَّ قَالَ تَقَدَّمْ یَا مُحَمَّدُ فَقَالَ لَهُ یَا جَبْرَئِیلُ وَ لِمَ لَا تَکُونُ مَعِی قَالَ لَیْسَ لِی أَنْ أَجُوزَ هَذَا الْمَکَانَ فَتَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ یَتَقَدَّمَ حَتَّی سَمِعَ مَا قَالَ الرَّبُّ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنَا الْمَحْمُودُ وَ أَنْتَ مُحَمَّدٌ شَقَقْتُ اسْمَکَ مِنِ اسْمِی فَمَنْ وَصَلَکَ وَصَلْتُهُ وَ مَنْ قَطَعَکَ بَتَکْتُهُ انْزِلْ إِلَی عِبَادِی فَأَخْبِرْهُمْ بِکَرَامَتِی إِیَّاکَ وَ أَنِّی لَمْ أَبْعَثْ نَبِیّاً إِلَّا جَعَلْتُ لَهُ وَزِیراً وَ أَنَّکَ رَسُولِی وَ أَنَّ عَلِیّاً وَزِیرُکَ فَهَبَطَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَکَرِهَ أَنْ یُحَدِّثَ النَّاسَ بِشَیْ‌ءٍ کَرَاهِیَةَ أَنْ یَتَّهِمُوهُ لِأَنَّهُمْ کَانُوا حَدِیثِی الْعَهْدِ⁽²⁾بِالْجَاهِلِیَّةِ حَتَّی مَضَی لِذَلِکَ سِتَّةُ أَیَّامٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی إِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ‌⁽³⁾فَاحْتَمَلَ رَسُولُ اللَّهِ ذَلِکَ حَتَّی کَانَ یَوْمُ الثَّامِنِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی‌⁽⁴⁾یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ‌⁽⁵⁾وَ قَالَ‌⁽⁶⁾رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَهْدِیدٌ بَعْدَ وَعِیدٍ لَأُمِضیَنَّ أَمْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنْ یَتَّهِمُونِی

وَ یُکَذِّبُونِی فَهُوَ أَهْوَنُ عَلَیَّ مِنْ أَنْ یُعَاقِبَنِی الْعُقُوبَةَ الْمُوجِعَةَ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ قَالَ وَ سَلَّمَ جَبْرَئِیلُ عَلَی عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام یَا رَسُولَ اللَّهِ أَسْمَعُ الْکَلَامَ وَ لَا أَحُسُّ الرُّؤْیَةَ فَقَالَ یَا عَلِیُّ هَذَا جَبْرَئِیلُ أَتَانِی مِنْ قِبَلِ رَبِّی بِتَصْدِیقِ مَا وَعَدَنِی ثُمَّ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَجُلًا فَرَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ حَتَّی سَلَّمُوا عَلَیْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ قَالَ یَا بِلَالُ نَادِ فِی النَّاسِ أَنْ لَا یَبْقَی غَداً أَحَدٌ إِلَّا عَلِیلٌ إِلَّا خَرَجَ إِلَی غَدِیرِ خُمٍّ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِجَمَاعَةِ أَصْحَابِهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَرْسَلَنِی إِلَیْکُمْ بِرِسَالَةٍ وَ إِنِّی ضِقْتُ بِهَا ذَرْعاً⁽¹⁾مَخَافَةَ أَنْ تَتَّهِمُونِی وَ تُکَذِّبُونِی حَتَّی أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیَّ وَعِیداً بَعْدَ وَعِیدٍ فَکَانَ تَکْذِیبُکُمْ إِیَّایَ أَیْسَرَ عَلَیَّ مِنْ عُقُوبَةِ اللَّهِ إِیَّایَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَسْرَی بِی وَ أَسْمَعَنِی وَ قَالَ یَا مُحَمَّدُ أَنَا الْمَحْمُودُ وَ أَنْتَ مُحَمَّدٌ شَقَقْتُ اسْمَکَ مِنِ اسْمِی فَمَنْ وَصَلَکَ وَصَلْتُهُ وَ مَنْ قَطَعَکَ بَتَکْتُهُ انْزِلْ إِلَی عِبَادِی‌⁽²⁾فَأَخْبِرْهُمْ بِکَرَامَتِی إِیَّاکَ وَ أَنِّی لَمْ أَبْعَثْ نَبِیّاً إِلَّا جَعَلْتُ لَهُ وَزِیراً وَ إِنَّکَ رَسُولِی وَ أَنَّ عَلِیّاً وَزِیرُکَ ثُمَّ أَخَذَ صلی الله علیه و آله بِیَدِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَرَفَعَهَا حَتَّی نَظَرَ النَّاسُ إِلَی بَیَاضِ إِبْطَیْهِمَا وَ لَمْ یُرَ قَبْلَ ذَلِکَ ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مَوْلَایَ وَ أَنَا مَوْلَی الْمُؤْمِنِینَ فَمَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ فَقَالَ الشُّکَّاکُ وَ الْمُنَافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ زَیْغٌ‌⁽³⁾نَبْرَأُ إِلَی اللَّهِ مِنْ مَقَالَةٍ لَیْسَ بِحَتْمٍ وَ لَا نَرْضَی أَنْ یَکُونَ عَلِیّاً وَزِیرُهُ هَذِهِ مِنْهُ عَصَبِیَّةٌ فَقَالَ سَلْمَانُ وَ الْمِقْدَادُ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ اللَّهِ مَا بَرِحْنَا الْعَرْصَةَ حَتَّی نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً⁽⁴⁾فَکَرَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَلِکَ ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَ إِنَّ کَمَالَ الدِّینِ وَ تَمَامَ النِّعْمَةِ وَ رِضَی الرَّبِّ بِإِرْسَالِی إِلَیْکُمْ بِالْوَلَایَةِ بَعْدِی لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ

وَ سَلَامُهُ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی صدوق: ابن عباس گوید:

ص: 109

چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را به معراج بردند، جبرئیل وی را به نهری برد که آن را «نور» می­نامند. و مصداق قول خدای عزّوجل است که می­فرماید: «خلق الظلمات و النور»، - . این تفسیر آیه است و اصل آن «جعل الظلمات و النور» است. ( انعام/ 1) - {تاریکی­ها و نور را آفرید} و چون بدان نهر رسیدند، جبرئیل به وی گفت: ای محمّد، به برکت خدا از این نهر عبور کن که خداوند بینایی تو را برایت روشن گردانیده و پیش رویت را هموار ساخته است. این نهری است که تاکنون کسی از آن عبور نکرده، نه فرشته­ای مقرّب و نه پیامبری مرسل؛ لیکن روزی یک بار من در آن غوطه­ای می­خورم و سپس از آن بیرون آمده و بال­هایم را تکان می­دهم و قطره آبی از بال­هایم نمی­چکد مگر اینکه خداوند تبارک و تعالی از آن فرشته­ای مقرّب خلق نماید که بیست ­هزار چهره دارد و هر چهره هزار زبان و هر زبان به گویشی سخن می­گوید که زبان دیگر آن را نمی­فهمد. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله از نهر عبور نمود تا به حجاب­ها رسید و این حجاب­ها پانصد حجاب بودند که فاصله هر حجاب تا حجاب دیگر پانصد سال راه بود. سپس گفت: پیش برو یا محمّد، پس به وی فرمود: ای جبرئیل، چرا با من نمی­آیی؟ گفت: مجاز نیستم که از این مکان عبور کنم. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله تا آنجا که خداوند اراده فرمود، جلو رفت تا اینکه صدای پروردگار تبارک و تعالی را شنید که فرمود: محمود من هستم و محمّد تو، نام تو را از نام خود مشتق کردم، پس هر کس با تو پیوند برقرار کند، با وی پیوند برقرار می­کنم و هرکه از تو ببرّد، از وی می­گسلم. به سوی بندگانم فرود آی و آنان را خبر ده از کرامتی که برای تو قائل هستم و اینکه من پیامبری را بر نیانگیختم مگر اینکه برایش وزیری قرار دادم و تو فرستاده من هستی و وزیر تو علی است. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به زمین فرود آمد و کراهت داشت در این مورد با مردم سخن بگوید، مبادا که وی را متّهم کنند؛ زیرا آن­ها فاصله زیادی از دوره جاهلیت نداشتند، تا اینکه شش روز از این ماجرا گذشت که خداوند تبارک و تعالی این آیه را نازل فرمود: «فَلَعَلَّکَ تَارِکُ بَعْضَ مَا یُوحَی إِلَیْکَ وَ ضَائقُ بِهِ صَدْرُک»، - . هود/ 12 - {و مبادا تو برخی از آنچه را که به سویت وحی می‌شود ترک گویی و سینه‌ات بدان تنگ گردد.} پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله تا روز هشتم تحمّل کرد، که خداوند تبارک و تعالی آیه: «یَاأَیهَُّا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاس»، - . مائده/ 67 - {ای

پیامبر، آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، ابلاغ کن و اگر نکنی، پیامش را نرسانده‌ای. و خدا تو را از [گزندِ] مردم نگاه می‌دارد.} پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: این آیه تهدید پس از وعید بود. قطعاً فرمان خدای عزّوجل را ابلاغ خواهم نمود، زیرا چنانچه مرا متّهم

ص: 110

یا تکذیب کنند، برای من قابل تحمل­تر از آن خواهد بود که خداوند در دنیا و آخرت مرا پیگردی دردناک نماید.

گوید: و جبرئیل به عنوان امیرالمؤمنین به علی علیه السّلام سلام داد، پس علی علیه السّلام فرمود: یا رسول الله، کلام جبرئیل را می­شنوم لیکن او را نمی­بینم! فرمود: یا علی، این جبرئیل است که از جانب پروردگارم آمده تا آنچه را که خدا به من وعده فرموده، تصدیق کند. سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به تک تک صحابه دستور داد به عنوان امیرالمؤمنین به علی سلام دهند. سپس فرمود: ای بلال، به مردم ابلاغ کن که همگی جز کسانی که علیل و ناتوان هستند، در غدیر خُم حاضر شوند، و چون فردا رسید، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به همراه جمعی از صحابه به آنجا رفته و حمد و ثنای خدا را به جای آورده، سپس فرمود:

ای مردم، همانا خدای تبارک و تعالی مرا با رسالتی نزد شما فرستاد که قادر به انجام آن نبودم، مبادا که مرا تهمت زنید یا تکذیب نمایید، تا اینکه آیه­های وعید را یکی پس از دیگری نازل فرمود؛ از این رو تکذیب من از جانب شما را آسان­تر از پیگرد و مجازات از جانب خدای متعال یافتم. همانا خدای تبارک و تعالی مرا به معراج برد و آن­گونه که بشنوم فرمود: ای محمّد، محمود من هستم و محمّد تو، نام تو را از نام خودم مشتق گردانیدم، پس هر کس با تو پیوند برقرار کند، با وی پیوند برقرار می­کنم و هر که از تو ببرد، از وی می­گسلم؛ به سوی بندگانم فرود آی و آنان را خبر ده از کرامتی که برای تو قایل هستم و اینکه من پیامبری بر نیانگیختم مگر اینکه برایش وزیری قرار دادم و تو فرستاده من هستی و وزیر تو علی است؛ سپس آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله دست علی بن ابی طالب علیه السّلام را گرفته و آن را چنان بالا برد که مردم به وضوح سپیدی زیر بغل آن دو را که پیش از آن ندیده بودند، دیدند؛ سپس آن حضرت صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای مردم، همانا خداوند تبارک و تعالی مولای من است و من مولای مؤمنان، پس هر کس من مولای اویم، اینک علی مولای اوست، خداوندا دوستدارش را دوست بدار و با دشمن وی دشمن باش، و یاری کن آنکه او را یاری کند و خوار و ذلیل بدار آنکه خوارش کند.

پس شکّاکان و منافقان که دل­هایشان بیمار و منحرف بود، گفتند: پناه می­بریم به خداوند از سخنی که مشکوک به نظر می­رسد و ما خرسند نیستیم که وزیر او علی باشد، این کار او (پیامبر) نشانه عصبیت است! پس سلمان، مقداد، ابوذر و عمّار بن یاسر که خداوند از آنان خشنود باد، گفتند: به خدا سوگند هنوز آنجا را ترک نکرده بودیم که آیه: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتمَْمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتیِ وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْاسْلَامَ دِینًا»، - . مائده/ 3 - {امروز

دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم، و اسلام را برای شما [به عنوان] آیینی برگزیدم.} نازل گردید و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آن را سه بار تکرار نموده، سپس فرمود: بی­شک کمال دین و اتمام نعمت و خشنودی خدا، در فرستادن من به سوی شما، با ولایت علی بن ابی طالب صلوات الله و سلامه علیه پس از من بر شماست. - . امالی صدوق: 214- 213 -

ص: 111

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام ثم قال تقدم لعل هذا القول کان من وراء النهر کما دل علیه قوله فیما تقدم و البتک القطع.

**[ترجمه]قول آن حضرت علیه السّلام: «ثمّ قال: تقدّم» شاید منظور آن باشد که بعد از عبور از نهر، جبرئیل به پیامبر صَلی الله علیهِ و آله گفته باشد: پیش برو، برو جلو. «البتک»: بریدن.

**[ترجمه]

«4»

لی، [الأمالی] للصدوق مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ‌⁽²⁾عَنْ حَفْصٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ عَنْ قَاسِمِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ یَحْیَی بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ أَبِی هَارُونَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ قَالَ: لَمَّا کَانَ یَوْمُ غَدِیرِ خُمٍّ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ

صلی الله علیه و آله مُنَادِیاً فَنَادَی الصَّلَاةَ جَامِعَةً فَأَخَذَ بِیَدِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ قَالَ اللَّهُمَّ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ فَقَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَقُولُ فِی عَلِیٍّ علیه السلام شِعْراً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله افْعَلْ فَقَالَ

یُنَادِیهِمْ یَوْمَ الْغَدِیرِ نَبِیُّهُمْ***بِخُمٍّ وَ أَکْرِمْ بِالنَّبِیِّ مُنَادِیاً

یَقُولُ فَمَنْ مَوْلَاکُمُ وَ وَلِیُّکُمْ***فَقَالُوا وَ لَمْ یُبْدُوا هُنَاکَ التَّعَادِیَا

إِلَهُکَ مَوْلَانَا وَ أَنْتَ وَلِیُّنَا***وَ لَنْ تَجِدَنْ مِنَّا لَکَ الْیَوْمَ عَاصِیاً

فَقَالَ لَهُ قُمْ یَا عَلِیُّ فَإِنَّنِی***رَضِیتُکَ مِنْ بَعْدِی إِمَاماً وَ هَادِیاً⁽³⁾

وَ کَانَ عَلِیٌّ أَرْمَدَ الْعَیْنِ یَبْتَغِی***لِعَیْنَیْهِ مِمَّا یَشْتَکِیهِ مُدَاوِیاً⁽⁴⁾

فَدَاوَاهُ خَیْرُ النَّاسِ مِنْهُ بِرِیقِهِ***فَبُورِکَ مَرْقِیّاً وَ بُورِکَ رَاقِیاً⁽⁵⁾

**[ترجمه]امالی صدوق: ابوسعید خدری گوید: رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در روز غدیر خم امر فرمود که منادی ندای «الصلاۀ جامعه» سر دهد. سپس دست علی علیه السّلام را گرفته و فرمود: خداوندا، هر که من مولای اویم، اینک علی مولای اوست، خدایا با دوستدارانش دوست باش و با دشمنش دشمن. پس حسّان بن ثابت عرض کرد: یا رسول الله، شعری درباره علی بگویم؟ فرمود: چنین کن. پس گفت:

**[ترجمه]

«5»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: آخِرُ فَرِیضَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَی الْوَلَایَةُ ثُمَّ لَمْ یُنْزِلْ بَعْدَهَا فَرِیضَةً ثُمَّ نَزَّلَ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ بِکُرَاعِ الْغَمِیمِ‌⁽⁶⁾فَأَقَامَهَا رَسُولُ اللَّهِ بِالْجُحْفَةِ فَلَمْ یُنْزِلْ بَعْدَهَا فَرِیضَةً⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیرعلی بن ابراهیم: امام باقر علیه السّلام فرمود: آخرین فریضه­ای که خدای متعال نازل فرمود، فریضه «ولایت» بود و پس از آن هیچ فریضه­ای نازل نشد، و بعد از آن آیه: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُم» - . مائده/ 3 -

در «کراع الغمیم» - . کراع الغمیم نام موضعی است در حجاز میان مکه و مدینه (مراصد الاطلاع 3: 1153) -

نازل گردید .

پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آن را در جحفه به جای آورد و پس از آن دیگر فریضه­ای نازل نگشت. - . تفسیر قمی : 150 -

ص: 112

**[ترجمه]

«6»

فس، [تفسیر القمی]: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی عَلِیٍ‌⁽¹⁾وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی مُنْصَرَفِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَجَّةَ الْوَدَاعِ لِتَمَامِ عَشْرِ حِجَجٍ مِنْ مَقْدَمِهِ الْمَدِینَةَ وَ کَانَ مِنْ قَوْلِهِ بِمِنًی‌⁽²⁾أَنْ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ اسْمَعُوا قَوْلِی وَ اعْقِلُوهُ عَنِّی فَإِنِّی لَا أَدْرِی لَعَلِّی لَا أَلْقَاکُمْ بَعْدَ عَامِی هَذَا ثُمَّ قَالَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَیُّ یَوْمٍ أَعْظَمُ حُرْمَةً قَالَ النَّاسُ هَذَا الْیَوْمُ قَالَ فَأَیُّ شَهْرٍ قَالَ النَّاسُ هَذَا قَالَ صلی الله علیه و آله وَ أَیُّ بَلَدٍ أَعْظَمُ حُرْمَةً قَالَ النَّاسُ بَلَدُنَا هَذَا⁽³⁾قَالَ صلی الله علیه و آله فَإِنَّ دِمَاءَکُمْ وَ أَمْوَالَکُمْ وَ أَعْرَاضَکُمْ عَلَیْکُمْ حَرَامٌ کَحُرْمَةِ یَوْمِکُمْ هَذَا فِی شَهْرِکُمْ هَذَا فِی بَلَدِکُمْ هَذَا إِلَی یَوْمِ تَلْقَوْنَ رَبَّکُمُ فَیَسْأَلُکُمْ عَنْ أَعْمَالِکُمْ أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ أَیُّهَا النَّاسُ قَالُوا نَعَمْ قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ. ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله أَلَا وَ کُلُّ مَأْثُرَةٍ أَوْ بِدَعٍ کَانَتْ فِی الْجَاهِلِیَّةِ أَوْ دَمٍ أَوْ مَالٍ فَإِنَّهَا⁽⁴⁾تَحْتَ قَدَمَیَّ هَاتَیْنِ لَیْسَ أَحَدٌ أَکْرَمَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِالتَّقْوَی أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ قَالُوا نَعَمْ قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ کُلُّ رِبًا کَانَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ وَ أَوَّلُ مَوْضُوعٍ مِنْهُ رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَلَا وَ کُلُّ دَمٍ کَانَتْ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ وَ أَوَّلُ مَوْضُوعٍ مِنْهُ دَمُ رَبِیعَةَ أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ قَالُوا نَعَمْ قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ إِنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ یَئِسَ أَنْ یُعْبَدَ بِأَرْضِکُمْ هَذِهِ وَ لَکِنَّهُ رَاضٍ بِمَا تَحْتَقِرُونَ مِنْ أَعْمَالِکُمْ أَلَا وَ إِنَّهُ إِذَا أُطِیعَ فَقَدْ عُبِدَ أَلَا یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْمُسْلِمَ أَخُو الْمُسْلِمِ حَقّاً وَ لَا یَحِلُّ لِامْرِئٍ مُسْلِمٍ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ وَ مَالُهُ إِلَّا مَا أَعْطَاهُ بِطِیبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ وَ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّی یَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا فَقَدْ عَصَمُوا مِنِّی دِمَاءَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا وَ حِسَابُهُمْ عَلَی اللَّهِ أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ أَیُّهَا النَّاسُ قَالُوا نَعَمْ قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ

ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ احْفَظُوا قَوْلِی تَنْتَفِعُوا بِهِ بَعْدِی وَ افْقَهُوهُ تَنْتَعِشُوا بِهِ بَعْدِی‌⁽¹⁾أَلَا لَا تَرْجِعُوا بَعْدِی کُفَّاراً یَضْرِبُ بَعْضُکُمْ رِقَابَ بَعْضٍ بِالسَّیْفِ عَلَی الدُّنْیَا فَإِنْ أَنْتُمْ فَعَلْتُمْ ذَلِکَ وَ لَتَفْعَلُنَّ لَتَجِدُونَنِی‌⁽²⁾فِی کَتِیبَةٍ بَیْنَ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ أَضْرِبُ وُجُوهَکُمْ بِالسَّیْفِ ثُمَّ الْتَفَتَ عَنْ یَمِینِهِ وَ سَکَتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَوْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ إِنِّی قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمْ أَمْرَیْنِ إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا- کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی فَإِنَّهُ قَدْ نَبَّأَنِیَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ أَلَا فَمَنْ اعْتَصَمَ بِهِمَا فَقَدْ نَجَا وَ مَنْ خَالَفَهُمَا فَقَدْ هَلَکَ أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ قَالُوا نَعَمْ قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ إِنَّهُ سَیَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ مِنْکُمْ رِجَالٌ فَیُدْفَعُونَ عَنِّی فَأَقُولُ رَبِّ أَصْحَابِی فَیُقَالُ یَا مُحَمَّدُ إِنَّهُمْ أَحْدَثُوا بَعْدَکَ وَ غَیَّرُوا سُنَّتَکَ فَأَقُولُ سُحْقاً سُحْقاً فَلَمَّا کَانَ آخِرُ یَوْمٍ مِنْ أَیَّامِ التَّشْرِیقِ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نُعِیَتْ إِلَیَّ نَفْسِی ثُمَّ نَادَی الصَّلَاةَ جَامِعَةً فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ فَاجْتَمَعَ النَّاسُ وَ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مَقَالَتِی فَوَعَاهَا وَ بَلَّغَهَا لِمَنْ لَمْ یَسْمَعْهَا فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَیْرُ فَقِیهٍ وَ رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَی مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ ثَلَاثٌ لَا یُغِلُّ عَلَیْهِنَّ قَلْبُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ وَ النَّصِیحَةُ لِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِینَ وَ لُزُومُ جَمَاعَتِهِمْ فَإِنَّ دَعْوَتَهُمْ‌⁽³⁾مُحِیطَةٌ مِنْ وَرَائِهِمْ الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ تَتَکَافَأُ دِمَاؤُهُمْ یَسْعَی بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ وَ هُمْ یَدٌ عَلَی مَنْ سِوَاهُمْ أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الثَّقَلَانِ فَقَالَ کِتَابُ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلُ بَیْتِی فَإِنَّهُ قَدْ نَبَّأَنِیَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ کَإِصْبَعَیَّ هَاتَیْنِ وَ جَمَعَ بَیْنَ سَبَّابَتَیْهِ وَ لَا أَقُولُ کَهَاتَیْنِ وَ جَمَعَ بَیْنَ سَبَّابَتِهِ وَ الْوُسْطَی فَتَفْضُلَ هَذِهِ عَلَی هَذِهِ فَاجْتَمَعَ قَوْمٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَ قَالُوا یُرِیدُ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله أَنْ یَجْعَلَ الْإِمَامَةَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ فَخَرَجَ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ نَفَرٍ إِلَی مَکَّةَ وَ دَخَلُوا الْکَعْبَةَ وَ تَعَاهَدُوا وَ تَعَاقَدُوا وَ کَتَبُوا فِیمَا بَیْنَهُمْ کِتَاباً إِنْ أَمَاتَ اللَّهُ مُحَمَّداً أَوْ قَتَلَهُ‌⁽⁴⁾أَنْ لَا یَرُدُّوا هَذَا الْأَمْرَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ أَبَداً فَأَنْزَلَ اللَّهُ

تَعَالَی عَلَی نَبِیِّهِ فِی ذَلِکَ أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ أَمْ یَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلی وَ رُسُلُنا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ‌⁽¹⁾فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ مَکَّةَ یُرِیدُ الْمَدِینَةَ حَتَّی نَزَلَ مَنْزِلًا یُقَالُ لَهُ غَدِیرُ خُمٍّ وَ قَدْ عَلَّمَ النَّاسَ مَنَاسِکَهُمْ وَ أَوْعَزَ إِلَیْهِمْ وَصِیَّتَهُ إِذاً نَزَلَ عَلَیْهِ هَذِهِ الْآیَةُ⁽²⁾یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ تَهْدِیدٌ وَ وَعِیدٌ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ هَلْ تَعْلَمُونَ مَنْ وَلِیُّکُمْ قَالُوا نَعَمْ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ قَالَ أَ لَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّی أَوْلَی بِکُمْ مِنْکُمْ بِأَنْفُسِکُمْ‌⁽³⁾قَالُوا بَلَی قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ فَأَعَادَ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ ثَلَاثاً فِی کُلِّ ذَلِکَ یَقُولُ مِثْلَ قَوْلِهِ الْأَوَّلِ وَ یَقُولُ النَّاسُ کَذَلِکَ وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَرَفَعَهَا⁽⁴⁾حَتَّی بَدَا لِلنَّاسِ بِیَاضُ إِبْطَیْهِمَا ثُمَّ قَالَ صلی الله علیه و آله أَلَا مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ وَ أَحِبَّ مَنْ أَحَبَّهُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ عَلَیْهِمْ وَ أَنَا مِنَ الشَّاهِدِینِ فَاسْتَفْهَمَهُ عُمَرُ مِنْ بَیْنِ أَصْحَابِهِ‌⁽⁵⁾فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا مِنَ اللَّهِ أَوْ مِنْ رَسُولِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَعَمْ‌⁽⁶⁾مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ إِنَّهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِمَامُ الْمُتَّقِینَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ یُقْعِدُهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی الصِّرَاطِ فَیُدْخِلُ أَوْلِیَاءَهُ الْجَنَّةَ وَ أَعْدَاءَهُ النَّارَ فَقَالَ أَصْحَابُهُ الَّذِینَ ارْتَدُّوا بَعْدَهُ قَدْ قَالَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ مَا قَالَ وَ قَالَ هَاهُنَا مَا قَالَ وَ إِنْ رَجَعَ إِلَی الْمَدِینَةِ یَأْخُذُنَا بِالْبَیْعَةِ لَهُ فَاجْتَمَعُوا أَرْبَعَةَ عَشَرَ نَفَراً وَ تَآمَرُوا عَلَی قَتْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَعَدُوا لَهُ فِی الْعَقَبَةِ وَ هِیَ عَقَبَةُ أَرْشَی بَیْنَ الْجُحْفَةِ وَ الْأَبْوَاءِ⁽⁷⁾

فَقَعَدُوا سَبْعَةٌ عَنْ یَمِینِ الْعَقَبَةِ وَ سَبْعَةٌ عَنْ یَسَارِهَا لِیُنَفِّرُوا نَاقَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلَمَّا جَنَّ اللَّیْلُ تَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی تِلْکَ اللَّیْلَةِ الْعَسْکَرَ فَأَقْبَلَ یَنْعُسُ‌⁽¹⁾عَلَی نَاقَتِهِ فَلَمَّا دَنَا مِنَ الْعُقْبَةِ نَادَاهُ جَبْرَئِیلُ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ فُلَاناً وَ فُلَاناً وَ فُلَاناً قَدْ قَعَدُوا لَکَ فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ مَنْ هَذَا خَلْفِی فَقَالَ حُذَیْفَةُ بْنُ الْیَمَانِ أَنَا حُذَیْفَةُ بْنُ الْیَمَانِ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتَ مَا سَمِعْتُ قَالَ بَلَی قَالَ فَاکْتُمْ

ثُمَّ دَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْهُمْ فَنَادَاهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا سَمِعُوا نِدَاءَ رَسُولِ اللَّهُ فَرُّوا⁽²⁾وَ دَخَلُوا فِی غُمَارِ النَّاسِ‌⁽³⁾وَ قَدْ کَانُوا عَقَلُوا رَوَاحِلَهُمْ فَتَرَکُوهَا وَ لَحِقَ النَّاسُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ طَلَبُوهُمْ وَ انْتَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی رَوَاحِلِهِمْ فَعَرَفَهَا فَلَمَّا نَزَلَ قَالَ مَا بَالُ أَقْوَامٍ تَحَالَفُوا فِی الْکَعْبَةِ إِنْ أَمَاتَ اللَّهُ مُحَمَّداً أَوْ قَتَلَهُ‌⁽⁴⁾أَنْ لَا یَرُدُّوا هَذَا الْأَمْرَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ أَبَداً فَجَاءُوا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ فَحَلَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ یَقُولُوا مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً وَ لَمْ یُرِیدُوهُ وَ لَمْ یَهُمُّوا بِشَیْ‌ءٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَنْزَلَ اللَّهُ یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ یَنالُوا⁽⁵⁾مِنْ قَتْلِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ ما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ⁽⁶⁾فَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی الْمَدِینَةِ وَ بَقِیَ بِهَا الْمُحَرَّمَ وَ النِّصْفَ مِنْ صَفَرٍ لَا یَشْتَکِی شَیْئاً ثُمَّ ابْتَدَأَ بِهِ الْوَجَعُ الَّذِی تُوُفِّیَ فِیهِ صلی الله علیه و آله ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیرعلی بن ابراهیم: «یَاأَیهَُّا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّک»،{ای پیامبر، آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، ابلاغ کن.} گوید: این آیه درباره علی علیه السلام نازل شده است، «وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یهَْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ»،{و اگر نکنی پیامش را نرسانده‌ای. و خدا تو را از [گزندِ] مردم نگاه می‌دارد. آری، خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند.} گوید: این آیه پس از بازگشت رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله از حجۀ الوداع نازل گردید و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در سال دهم هجری حجّۀ الوداع را به جای آوردند. و از جمله سخنرانی آن حضرت در منی پس از حمد و ثنای خدا این بود: ای مردم! سخن مرا بشنوید و در آن بیندیشید، چه بسا در چنین مراسمی یکدیگر را دیدار نکنیم، سپس فرمود: آیا نمی­دانید چه روزی نزد خدا به جهت حرمت بزرگ­تر است؟ مردم گفتند: امروز! فرمود: کدام ماه؟ مردم گفتند: این ماه (ذی حجّه). فرمود: و کدام شهر به جهت محترم بودن عظیم­تر است؟ مردم گفتند: همین شهر(مکه)؛ فرمود: پس بدانید، همان­طور که این شهر، این ماه و این روز از احترام خاصی برخوردارند، خون­های شما، اموالتان و نوامیس شما نیز تا روز قیامت که در محکمه عدل الهی حاضر می­شوید، از احترام ویژه­ای برخوردارند و در آن روز است که از شما درباره اعمالتان پرسش خواهد کرد. ای مردم، آیا ابلاغ کردم؟ گفتند: آری. فرمود: خدایا تو خود شاهد باش!

سپس فرمود: آگاه باشید که عموم امتیازات یا بدعت­هایی که در جاهلیت بوده چه خونی و چه مالی بوده باشد، زیر این دو پای من است، هیچ کس بر دیگری امتیاز ندارد مگر در پرهیزکاری؛ آیا ابلاغ کردم؟ گفتند: آری. فرمود: خداوندا، تو گواه باش! سپس فرمود: آگاه باشید که هر داد و ستد ربوی که در جاهلیت بوده، باطل است و هر بدهی بابت ربا باطل است و اوّل همه، طلب­های ناشی از ربای عمویم عباس بن عبدالمطلّب. و نیز آگاه باشید، هر خونی که در جاهلیت ریخته شده هدر است و در مقدمه آن خون ربیعه (حارث بن ربیعه پسر عموی پیامبر بود)؛ آیا ابلاغ کردم؟

گفتند: آری؛ فرمود: خداوندا، تو خود گواه باش! سپس فرمود: آگاه باشید که شیطان از اینکه در سرزمین شما پرستیده شود، نومید گشته، لیکن از اعمالی که آنها را کوچک می­شمارید، خشنود است؛ به هوش باشید که اطاعت از شیطان به معنای عبادت اوست، هان ای مردم، به راستی که مسلمان برادر مسلمان است، و خون و مال هیچ مسلمانی بر مسلمان دیگر حلال نیست مگر آن مقداری که با طیب خاطر به وی بدهد، و من دستور یافتم که با مردم بجنگم تا اینکه «لا إله إلّا الله» را بر زبان جاری سازند و چون آن را بر زبان آوردند، خون و مال خود را از من مصون داشته­اند مگر آنکه حق و حساب آن­ها با خداست، ای مردم آیا ابلاغ کردم؟ گفتند: آری؛ فرمود: خداوندا، تو خود گواه باش!

ص: 113

سپس فرمود: هان که من دو چیز را در میان شما بر جای می­گذارم که اگر به آن­ها چنگ زنید هرگز گمراه نمی­شوید: کتاب خدا و عترت من اهل بیتم، که خداوند مهربان خبیر مرا آگاه فرموده که این دو از یکدیگر جدا نمی­شوند تا اینکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند، آگاه باشید که هر کس به آن دو چنگ زند، نجات یاید و آنکه از در مخالفت با آن دو در آمد، هلاک گردد. آیا ابلاغ کردم؟ گفتند: آری؛ فرمود: خداوندا، تو خود گواه باش! سپس فرمود: بدانید که از میان شما مردانی در کنار حوض بر من وارد خواهند شد، لیکن از نزدیک شدن به من بازداشته می­شوند، پس خواهم گفت: پروردگارا، اینان صحابه من هستند!؟ پس گفته خواهد شد: یا محمّد، اینان پس از تو بدعت­گذاری کردند و سنّت تو را تغییر دادند. پس می­گویم: از رحمت خدا به دور باشند! از رحمت خدا به دور باشند!

چون آخرین روز از ایّام تشریق فرا رسید، خداوند متعال سوره: «إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْح» را نازل فرمود [پیامبر فرمود:] خبر مرگم را دادند. سپس ندا در داد: «الصلاۀ جامعۀ» در مسجد «خیف». پس مردم اجتماع کردند و آن حضرت حمد و ثنای خدا را به جا آورده، سپس فرمود: خداوند دل آن­کس را که سخن مرا بشنود و آن را در­یابد و آن را به کسانی برساند که از آن آگاهی ندارند، روشن گرداند! ای مردم، حاضران به غایبان برسانند که چه بسا فقه­ دانی که فقیه نباشد و چه بسا فقیهی مطلبی را فهمیده ولی از مطالب دیگر غافل مانده باشد. سه چیز است که در قلب مرد مسلمان غل و غش بردار نیست: عمل خالصانه برای رضای خدا، دریغ نکردن نصیحت از پیشوایان مسلمانان، و همراه بودن با جمع ایشان، زیرا فرمان رهبر، تمام جامعه اسلامی را در بر می­گیرد، مؤمنان با هم برادرند و خونشان باهم برابر. و کلّ مسلمانان در گرو عهدی هستند که ضعیف­ترین آن­ها با دیگران ببندد، امت اسلام در برابر دیگران به مثابه ید واحده هستند. ای مردم، من آن دو شیء گران­سنگ را در میان شما بر جای می­گذارم. گفتند: یا رسول الله، آن دو شیء گران­سنگ چه هستند؟ فرمود: کتاب خدا و عترت من اهل بیتم، زیرا خداوند لطیف خبیر مرا خبر داده که آن دو هرگز از یکدیگر جدا نمی­شوند تا اینکه همانند این دو انگشت من - و دو انگشت سبابه­اش را به هم چسباند - در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند و نمی­گویم مانند این دو انگشتم - و انگشت سبابه و میانه­اش را باهم جفت نمود - که این (انگشت میانه) بر آن (انگشت سبابه) برتری داشته باشد.

پس جمعی از اصحاب وی گرد آمده و گفتند: محمّد می­خواهد امامت را در اهل بیت خود قرار دهد. سپس چهار تن از ایشان به مکه رفته و وارد کعبه شدند و عهد و پیمانی میان خود نوشتند مبنی بر اینکه اگر محمّد صَلی الله علیهِ و آله از دنیا رفت یا کشته شد، هرگز رهبری به خاندان وی باز نگردد،

ص: 114

پس خداوند متعال آیه: «أَمْ أَبْرَمُواْ أَمْرًا فَإِنَّا مُبرِْمُونَ * أَمْ یحَْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نجَْوَئهُم بَلیَ وَ رُسُلُنَا لَدَیهِْمْ یَکْتُبُونَ»، - . زخرف / 80-79 - {یا

در کاری ابرام ورزیده‌اند؟ ما [نیز] ابرام می‌ورزیم. آیا می‌پندارند که ما راز آنها و نجوایشان را نمی‌شنویم؟ چرا، و فرشتگان ما پیش آنان [حاضرند و] ثبت می‌کنند.} را در این خصوص نازل فرمود. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به قصد رفتن به مدینه، مکه را ترک نمود تا اینکه در منزلی که آن را «غدیرخُم» می­نامیدند، اطراق کردند و این در حالی بود که مردم آموخته بودند چگونه مناسک حجّ خود به جای آورند. آن حضرت اشاره­ای به وصیّت خود به آن­ها نمود که آیه: «یَاأَیهَُّا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاس»، - . مائده/ 67 - {ای پیامبر، آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، ابلاغ کن و اگر نکنی، پیامش را نرسانده‌ای. و خدا تو را از [گزندِ] مردم نگاه می‌دارد.} بر پیامبر صَلی الله علیهِ و آله نازل گردید. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برخاسته و فرمود: این یک تهدید و وعید است! پس حمد و ثنای خدا را به جای آورده و سپس فرمود: ای مردم، آیا می­دانید ولیّ شما کیست؟ گفتند: آری، خدا و رسول او؛ فرمود: مگر نه این است که من از شما به خودتان سزاوارترم؟ گفتند: آری. فرمود: خداوندا، تو خود شاهد باش! و آن را سه بار برایشان تکرار نمود و در هر سه بار، جمله اول را تکرار می­فرمود و مردم پاسخ مثبت می­دادند و آن حضرت می­فرمود: «خداوندا، تو خود شاهد باش!» سپس دست امیرالمؤمنین صلوات الله علیه را گرفته و آن را چنان بالا برد که سفیدی زیر بغل هر دو برای مردم عیان گردید، سپس فرمود: آگاه باشید که هرکه من مولای او بوده­ام، اینک علی مولای اوست. خداوندا، دوستدارش را دوست بدار و با دشمنانش دشمنی کن، یاورش را یاری ده و خوار کننده­اش را خوار و ذلیل بدار، و دوست بدار هر کس او را دوست می­دارد؛ سپس فرمود: خداوندا، تو خود بر ایشان گواه باش و من نیز از شاهدانم.

پس عمر از میان صحابه از وی توضیح خواسته و گفت: یا رسول الله، آیا مطالبی که فرمودی از جانب خداست یا از جانب رسول اوست؟ رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: آری، از جانب خدا و از جانب رسول اوست، او امیر مؤمنان است و امام پارسایان و پیشوای مؤمنان دست و روی سفید، خداوند او را در روز قیامت بر سر پل صراط می­نشاند و او اولیای خدا را وارد بهشت نموده و دشمنانش را به دوزخ می­فرستد؛ پس آن دسته از صحابه وی - که بعد از او مرتد شدند - گفتند: محمّد هرچه خواست در مسجد خیف گفت و در اینجا نیز هرچه خواست گفت، و اگر به مدینه باز گردیم، ما را وادار خواهد کرد که با علی بیعت کنیم. پس آن چهارده نفر گرد آمده و برای قتل رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله توطئه چیدند و در عقبه - که «عقبه ارشی» نام دارد و میان جحفه و ابواء قرار دارد - به کمین نشستند.

ص: 115

پس هفت نفر از ایشان در سمت راست گردنه و هفت نفر دیگر در سمت چپ گردنه کمین کردند تا شتر رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را رم دهند. چون شب فرا رسید، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله، آن شب در پیشاپیش سپاه، سوار بر شترش حرکت می­کرد و دچار خواب آلودگی شده بود، پس چون به گردنه نزدیک شد، جبرئیل به وی گفت: یا محمّد، فلانی و فلانی و فلانی در کمین تو نشسته­اند. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: این که پشت سر من است، کیست؟ حذیفة بن یمان عرض کرد: من هستم، حذیفة بن یمان یا رسول الله! فرمود: آیا آنچه را که من شنیدم تو هم شنیدی؟ عرض کرد: بلی! فرمود: آن را پوشیده دار. سپس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به ایشان نزدیک گشته و آنان را به نام صدا زد، پس چون صدای رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را شنیدند، گریخته و به میان جمع مردم رفتند، در حالی که زانوان شترهای خود را بسته و آن­ها را رها ساخته بودند. مردم به رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله رسیده، به جستجوی آن­ها پرداختند تا اینکه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به شترهای آنان رسید و آن­ها را شناخت، پس چون پیاده گشت، فرمود: جماعتی در چه فکری هستند که در کعبه پیمان بسته­اند اگر خداوند محمّد را بمیراند یا بکشد، اجازه ندهند هرگز امامت و خلافت در خاندان او باقی بماند؟! پس آن جماعت نزد رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله آمده و سوگند یاد کردند که نه چنین چیزی گفته­اند و نه خواستار چنین امری هستند و تصمیم به انجام هیچ کاری علیه رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله نداشته­اند، پس خداوند چنین نازل فرمود: «یحَْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُواْ وَ لَقَدْ قَالُواْ کلَِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُواْ بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَ هَمُّواْ بِمَا لَمْ یَنَالُواْ وَ مَا نَقَمُواْ إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِن فَضْلِهِ فَإِن یَتُوبُواْ یَکُ خَیرًْا لهَُّمْ وَ إِن یَتَوَلَّوْاْ یُعَذِّبهُْمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِیمًا فیِ الدُّنْیَا وَ الاَْخِرَةِ وَ مَا لهَُمْ فیِ الْأَرْضِ مِن وَلیِ‌ٍّ وَ لَا نَصِیرٍ»، - . توبه/ 74 - {به

خدا سوگند می‌خورند که [سخن ناروا] نگفته‌اند، در حالی که قطعاً سخن کفر گفته و پس از اسلام آوردنشان کفر ورزیده‌اند، و بر آنچه موفّق به انجام آن نشدند همّت گماشتند} از قتل رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله {و به عیبجویی برنخاستند مگر [بعد از] آنکه خدا و پیامبرش از فضل خود آنان را بی‌نیاز گردانیدند. پس اگر توبه کنند برای آنان بهتر است، و اگر روی برتابند، خدا آنان را در دنیا و آخرت عذابی دردناک می‌کند، و در روی زمین یار و یاوری نخواهند داشت.} پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به مدینه بازگشت و محرم تا نیمی از ماه صفر را در آن ماند، بی­آنکه از چیزی شکوه کند. سپس دچار دردی گردید که بر اثر آن وفات یافت، صلوات خدا بر او باد. - . تفسیر قمی: 162- 159 -

**[ترجمه]

توضیح

قال الجزری فی الحدیث ألا إن کل دم و مأثرة کانت فی الجاهلیة فإنها تحت قدمی هاتین مآثر العرب مکارمها و مفاخرها التی تؤثر عنها أی تروی و تذکر⁽⁸⁾أراد إخفاءها و إعدامها و إذلال أمر الجاهلیة و نقض سنتها و قال فلا أنتعش

أی فلا أرتفع و انتعش العاثر إذا نهض من عثرته‌⁽¹⁾و قال الکتیبة القطعة العظیمة من الجیش‌⁽²⁾.

قوله صلی الله علیه و آله: أو علی بن أبی طالب عطف علی الیاء فی قوله لتجدونی و سکونه و التفاته کان لاستماع الوحی حیث أوحی إلیه أنه یفعل ذلک علی علیه السلام و قال الجزری فی حدیث الحوض فأقول سحقا سحقا أی بعدا بعدا⁽³⁾قوله نعیت إلی نفسی قال الطبرسی اختلف فی أنهم من أی وجه علموا ذلک و لیس فی ظاهره نعی‌⁽⁴⁾فقیل لأن التقدیر فسبح بحمد ربک فإنک حینئذ لاحق بالله و ذائق الموت کما ذاق من قبلک من الرسل و عند الکمال یرقب الزوال کما قیل.

إذا تم أمر دنا نقصه⁽⁵⁾***توقع زوالا إذا قیل تم.

و قیل :لأنه سبحانه أمره بتجدید التوحید و استدراک الفائت بالاستغفار و ذلک مما یلزم عند الانتقال من هذه الدار إلی دار الأبرار⁽⁶⁾.

و قال الجزری فیه نضر الله امرأ سمع مقالتی فوعاها نضره و نضره و أنضره أی نعمه و یروی بالتخفیف و التشدید من النضارة و هی فی الأصل حسن الوجه و البریق و إنما أراد حسن خلقه و قدره‌⁽⁷⁾و قال فی قوله یغل هو من الإغلال الخیانة فی کل شی‌ء و یروی یغل بفتح الیاء من الغل و هو الحقد و الشحناء أی لا یدخله حقد یزیله عن الحق و روی یغل بالتخفیف من الوغول فی الشر⁽⁸⁾و المعنی أن هذه الخلال الثلاث تستصلح بها القلوب فمن تمسک بها طهر قلبه من الخیانة و الدغل و الشر و علیهن فی موضع الحال تقدیره لا یغل کائنا علیهن قلب مؤمن‌⁽⁹⁾.

و قال فیه فإن دعوتهم تحیط من ورائهم أی تحوطهم و تکفیهم و تحفظهم‌⁽¹⁾.

أقول: و یمکن أن یکون من علی صیغة الموصول أو بالکسر حرف جر علی التقدیرین یحتمل أن یکون المراد بالدعوة دعاء النبی إلی الإسلام أو دعاؤه و شفاعته لنجاتهم و سعاداتهم أو الأعم منه و من دعاء المؤمنین بعضهم لبعض بأن یکون إضافة الدعوة إلی الفاعل و علی التقدیر الأول یحتمل أن یکون المعنی أن دعوة النبی صلی الله علیه و آله لیست مختصة بالحاضرین بل تبلیغه صلی الله علیه و آله یشمل الغائبین و من یأتی بعدهم من المعدومین قوله تتکافأ دماؤهم أی تتساوی فی القصاص و الدیات و قال الجزری الذمة العهد و الأمان و منه الحدیث یسعی بذمتهم أدناهم أی إذا أعطی أحد لجیش العدو أمانا جاز ذلک علی جمیع المسلمین و لیس لهم أن یخفروه و لا أن ینقضوا علیه عهده‌⁽²⁾.

أقول: لعل المعنی أن أدنی المسلمین یسعی فی تحصیل الذمة لکافر علی جمیع المسلمین و هو کنایة عن قبول أمانه فإنه لو لم یقبل أمانه لم یسع فی ذلک و یمکن أن یقرأ یسعی علی البناء للمجهول و یکون أدناهم بدلا عن الضمیر فی قوله بذمتهم و الأول أظهر و قال الجزری فیه هم ید علی من سواهم أی هم مجتمعون علی أعدائهم لا یسع التخاذل‌⁽³⁾بل یعاون بعضهم بعضا

علی جمیع الأدیان و الملل کأنه جعل أیدیهم یدا واحدة و فعلهم فعلا واحدا⁽⁴⁾و قال الجوهری أوعزت إلیه فی کذا و کذا أی تقدمت‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]جزری گوید: در حدیث آمده بود: «ألا إن کُلَّ دَمٍ و مأثرۀ کانت فی الجاهلیّۀ فإنها تحت قدمّی هاتینِ». «مآثر العرب»: مکرمت­ها و افتخاراتی هستند که از آن­ها یاد شده و نقل می­کنند. - . النهایۀ1: 16 -

و هدف پیامبر صَلی الله علیهِ و آله پنهان کردن این قبیل امور و از بین بردن آن­ها و تحقیر سنن جاهلیت و نقض آن­ها بوده است. و گوید: «فلا انتعش» یعنی به پا برنخاست. - . النهایۀ 4:157 -

ص: 116

رفعت نیافت، و «انتعش العاثر»: آنکه لغزیده بود برخاست. و گوید: «الکتیبۀ»: بخش بزرگی از سپاه. - . النهایۀ 4: 7 -

قول رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله :«أو علی بن ابی طالب» معطوف بر ضمیر یاء در «لتجدونی» می­باشد و سکوت آن حضرت و تمرکز حواس ایشان به خاطر استماع وحی بود که به وی وحی گردید که آن کار را علی علیه السّلام انجام خواهد داد. و جزری گوید: در حدیث حوض «فأقول: سُحقاً سُحقاً» یعنی: از رحمت خدا به دور باشند، - . النهایۀ2: 150 - از

رحمت خدا به دور باشند. قول آن حضرت: «نُعیتُ إلی نفسی»، طبرسی گوید: در اینکه از چه روی از این عبارت، مفهوم خبر مرگ را استنباط کرده­اند، در حالی که ظاهراً در بردارنده مفهوم خبر مرگ نیست؟ نظرها متفاوت است. گفته­اند: زیرا جمله این مفهوم را در تقدیر دارد: «فسبِّح بحمد ربّکَ فإنکَ حینئذٍ لاحقٌ بالله و ذائقُ الموت کما ذاق من قبلک الرسل»، (پس به حمد پروردگارت تسبیح گوی که به یقین آن­گاه به خداوند می­پیوندی و مرگ را می­چشی همان­طور که پیامبران پیش از تو چشیدند)، و به هنگام کمال، انتظار زوال می­رود، کما اینکه گویند: (شعر)

و گفته شده: زیرا خداوند سبحان وی را امر به تجدید توحید و جبران گذشته با توسل به استغفار نمود. و این کار به هنگام انتقال از این دار فانی به دار نیکوکاران، امری لازم و ضروری است. - . مجمع البیان 10: 554 -

و جزری گوید: در آن آمده است: «نضر الله امرء سمع مقالتی فوعاها»: «نضره و نضَّره و أنضره»: او را برخوردار کرد؛ و با تخفیف و تشدید از «نضاره»، روایت می­شود که در اصل به معنای نیکو صورتی و درخشندگی رخسار است، و مقصود وی: اخلاق نیکو و ارجمندی اوست. - . النهایۀ 3: 152 -

و در مورد لفظ «یغل» در قول وی گوید: برگرفته از «اغلال» به معنای «خیانت در هر چیزی» است. و «یَغلّ» با فتح یاء نیز روایت می­شود که از «غلّ» مشتق گشته و به معنی کینه و دشمنی است، یعنی اینکه کینه­ای که وی را از حق باز دارد، در او راه نمی­یابد، و «یغل» بدون تشدید لام نیز روایت شده که به معنای فرو رفتن در شرّ است و معنای عبارت این است که با این سه خصلت، دل­ها اصلاح می­پذیرند، پس هر که به آن­ها تمسّک جوید، قلبش از خیانت و نیرنگ و شرّ پاک می­شود. شبه جمله «علیهنَّ» در موضع حال است و تقدیر آن: «لا یغلّ کائناً علیهنَّ قلب مؤمن» می­باشد. - . النهایۀ 3: 168 -

ص: 117

و گوید: در آن است: «فإن دعوتهم تحیط من وراءهم» یعنی بر ایشان احاطه داشته باشی و از آن­ها دفاع کنی و محافظتشان کنی .

مؤلف: «من» هم ممکن است اسم موصول باشد و هم حرف جر و در هر دوحالت ممکن است مراد از «دعوتهم»، دعوت آنها توسط پیامبر صَلی الله علیهِ و آله به اسلام باشد؛ یا مقصود از آن، دعا کردن برای آن­ها و شفاعتشان برای نجات ایشان و سعادتشان باشد؛ یا اعمّ از این، یعنی دعای مؤمنان در حق یکدیگر از طریق اضافه کردن «دعوۀ» به فاعل باشد؛ در این صورت بنابر نظر اول، محتمل است که معنا این باشد که دعوت پیامبر صَلی الله علیهِ و آله اختصاص به افراد نداشته باشد بلکه ابلاغ آن از طرف آن حضرت شامل غایبان و کسانی که بعد از از آن­ها می­آیند، باشد. قول آن حضرت «تتکافأ دماءهم» یعنی اینکه خونشان در قصاص و دیات برابر باشد. و جزری گوید: «الذمّۀ»: عهد و امان است و بنابراین، حدیث «یسعی بذمَّتهم أدناهم» بدان معناست که اگر یکی از مسلمانان به سپاه دشمن امان داد، قول او قول همه مسلمانان است و مسلمانان حق ندارند که از وی مالی گرفته و پناهشان دهند یا اینکه عهد او را بشکنند. - . النهایۀ2: 50 -

مؤلف: شاید معنا این باشد که ضعیف­ترین مسلمانان قادر بر آن باشد که از طرف همه مسلمانان به کافری امان دهد. و این کنایه­ای است از پذیرش امان او، زیرا اگر امانش را قبول نکرده بود، در زمینه آن تلاش نمی­کرد. و ممکن است فعل «یسعی» را به صیغه مجهول خواند که در این صورت «أدناهم» بدل از ضمیر«هم» در «بذمّتهم» خواهد بود و معنی اول ارجح است. و جزری گوید: در حدیث آمده: «هُم یدٌ علی من سواهم» یعنی اینکه آن­ها بر علیه دشمنانشان چنان اجتماع و اتحاد دارند که مجالی برای کوتاه آمدن در آن راه ندارد، بلکه یکدیگر را بر علیه جمیع ادیان و ملل یاری می­دهند، چنانکه گویی دست­هایشان را ید واحده و کارهایشان را عمل واحد قرار داده است. - . النهایۀ 4: - و جوهری گوید: «أو عزتُ الیه فی کذا او کذا»: یعنی پیش­تر بیان کردم. - . الصحاح 2: 898 -

**[ترجمه]

«7»

ب، [قرب الإسناد] السِّنْدِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی الْوَلَایَةِ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِالدَّوْحَاتِ فِی غَدِیرِ خُمٍّ فَقُمِّمْنَ‌⁽⁶⁾

ثُمَّ نُودِیَ الصَّلَاةَ جَامِعَةً ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ أَ لَسْتُ أَوْلَی بِکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ قَالُوا بَلَی قَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ رَبِّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ ثُمَّ أَمَرَ النَّاسَ یُبَایِعُونَ عَلِیّاً فَبَایَعَهُ النَّاسُ لَا یَجِی‌ءُ أَحَدٌ إِلَّا بَایَعَهُ وَ لَا یَتَکَلَّمُ مِنْهُمْ أَحَدٌ ثُمَّ جَاءَ زُفَرُ وَ حَبْتَرٌ فَقَالَ صلی الله علیه و آله لَهُ یَا زُفَرُ بَایِعْ عَلِیّاً بِالْوَلَایَةِ فَقَالَ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ‌⁽¹⁾قَالَ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ ثُمَّ جَاءَ حَبْتَرٌ فَقَالَ صلی الله علیه و آله بَایِعْ عَلِیّاً بِالْوَلَایَةِ فَقَالَ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ‌⁽²⁾ثُمَّ ثَنَی عِطْفَهُ مُلْتَفِتاً فَقَالَ لِزُفَرَ لَشَدَّ مَا یَرْفَعُ بِضَبْعِ ابْنِ عَمِّهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السّلام فرمود: چون این آیه در باب ولایت نازل گشت، رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله امر فرمود: مکانی را در غدیر خم که پر از درختان بزرگ و پر شاخ و برگ بود، جارو کنند و چنین شد.

ص: 118

سپس ندای «الصلاۀ جامعه» سر داده شد، آن­گاه فرمود: ای مردم، هر کس من ولیّ اویم، پس علی ولیّ اوست. آیا من از خودتان به شما سزاوار­تر نیستم؟ عرض کردند: آری، فرمود: هر کس من ولیّ اویم، پس علی ولیّ اوست؛ پروردگارا هر کس او را دوست دارد، دوست بدار، و هر کس او را دشمن دارد، دشمن بدار. سپس امر فرمود مردم با علی علیه السّلام بیعت کنند، آن­گاه مردم با وی بیعت کردند، چنان که مردم می­آمدند و با وی بیعت می­نمودند بی­آنکه کسی سخن بگوید. سپس زفر و حَبترَ (کنایه از ابوبکر و عمر) آمدند. پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله فرمود: ای زفر، با علی بر ولایت بیعت کن. عرض کرد: این فرمان از جانب خدا و رسول خداست؟ فرمود: از جانب خدا و رسول اوست. سپس حَبترَ آمد، پس رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله به وی فرمود: با علی بر ولایت بیعت کن! گفت: این دستور خدا و رسول اوست؟ سپس [حبتر] به سمت زفر رو بر گردانده و گفت: پیوسته پسر عمویش را بالا می­برد. - . قرب الاسناد : 27 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری الضَّبْعُ بسکون الباء وسط العضد و قیل هو ما تحت الإبط⁽⁴⁾.

**[ترجمه]جزری گوید:« الضبع» - با سکون باء -: وسط بازو، و گفته شده: به معنای زیر بغل است. - . النهایۀ 3: 11 -

**[ترجمه]

«8»

فس، [تفسیر القمی] أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ التَّاجِرُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الصُّوفِیِّ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: لَمَّا أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیّاً یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ کَانَ بِحِذَائِهِ سَبْعَةُ نَفَرٍ مِنَ الْمُنَافِقِینَ مِنْهُمْ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ وَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَ سَعْدُ بْنُ أَبِی وَقَّاصٍ وَ أَبُو عُبَیْدَةَ وَ سَالِمٌ مَوْلَی أَبِی حُذَیْفَةَ وَ الْمُغِیرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَالَ عُمَرُ أَ مَا تَرَوْنَ عَیْنَیْهِ کَأَنَّهُمَا عَیْنَا مَجْنُونٍ یَعْنِی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله السَّاعَةَ یَقُومُ وَ یَقُولُ قَالَ لِی رَبِّی فَلَمَّا قَامَ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ أَوْلَی بِکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ قَالَ اللَّهُمَّ فَاشْهَدْ ثُمَّ قَالَ أَلَا مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ وَ سَلَّمُوا عَلَیْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَأُنْزِلَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام وَ أَعْلَمَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِمَقَالَةِ الْقَوْمِ فَدَعَاهُمْ فَسَأَلَهُمْ فَأَنْکَرُوا وَ حَلَفُوا فَأَنْزَلَ اللَّهُ یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام باقر علیه السّلام فرمود: چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله در روز غدیرخَُم امیرالمؤمنین را به ولایت منصوب فرمود، در کنار او هفت تن از منافقان نشسته بودند که ابوبکر، عمر، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابی وقّاص، ابوعبیده و سالم غلام آزاد شده ابو حذیفه و مغیرۀ بن شعبه از جمله ایشان بودند. عمر گفت: مگر چشمان او را نمی­بینید که به چشمان دیوانگان می­مانند؟! - منظورش پیامبر صَلی الله علیهِ و آله بود - هم اکنون بر می­خیزد و می­گوید: پروردگارم چنین و چنان گفت! پس چون رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله برخاست، فرمود: ای مردم، چه کسی از خودتان به شما سزاوارتر است؟ عرض کردند: خدا و رسول او. فرمود: خداوندا، تو خود گواه باش. سپس فرمود: آگاه باشید که هر کس من مولای او بوده­ام، علی مولای اوست، و به عنوان امیر المؤمنین به وی سلام دهید. پس جیرئیل علیه السّلام نازل گردیده و رسول خدا صَلی الله علیهِ و آله را از سخنان آن چند نفر آگاه فرمود، پس رسول خدا ایشان را در این خصوص بازخواست نمود، لیکن آنان سوگند یاد کردند، پس خداوند آیه «یحَْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُواْ» - . تفسیر قمی: 277 . توبه/ 74 - را نازل فرمود.

**[ترجمه]

«9»

فس، [تفسیر القمی] أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عَمِیرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ نَبِیَّهُ أَنْ یَنْصِبَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِلنَّاسِ فِی قَوْلِهِ یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما