مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پدیدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره 978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1 978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2 978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3 978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4 978-622-6962-70-4 ؛ ج.5 978-622-696272-8 : ؛ ج. 6 978-622-696274-2 : ؛ ج. 7 978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10 978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11 978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13 978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14 978-622-6962-90-2: ؛ ج.15 978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17 978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18 978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19 978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء التراث العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب الامامة. ج.52. تاریخ الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب السوم. ج.103.فهرست المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

جلد 0 : مقدمه

ترجمه بحارالانوار جلد 111 - صفر (مقدمه)

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

اشاره

الصورة

صُورَة المُؤلّف «قدّس سرّه»

مقدمه گروه ترجمه کامل بحار الانوار

خداوند را شاکریم که توفیق ترجمه کامل بزرگترین مجموعه حدیثی شیعه یعنی بحار الانوار اثر محدث و متکلم بزرگ و نام آور شیعه علامه محمد باقر مجلسی - رحمه الله - را نصیب ما کرد. این توفیق رهین ژرف اندیشی و پایمردی برادر ارجمند، فاضل و فرهیخته جناب آقای مهندس منصور واعظی دبیر کل محترم نهاد کتابخانه های عمومی سراسر کشور بود که هزینه و لوازم انجام این پروژه بزرگ و چاپ و انتشار آن را از سوی موسسه کتاب نشر (وابسته به نهاد مزبور) فراهم نمود.

در باره این ترجمه نکات و مطالب زیر گفتنی است:

الصورة

«ای برادران دینی من و ای دوستان ائمه طاهرین علیهم السّلام! اگر شما در اظهار دوستی خود صادق هستید، بشتابید به جانب خوانی که من گسترده ام، با دست های اعتراف و یقین آن را بگیرید، با وثوق و اطمینان به آن چنگ زنید و از آنها نباشید که چیزی بر زبان می رانند که در دل ندارند. و از آنها نباشید که از روی نادانی و گمراهی، دل هایشان از بدعت گذاری و هواپرستی سیراب شده و آنچه را که ادیان حقه ترویج کرده اند، با مطالب و عقاید باطل و شبیه به حق منکران شرایع مخلوط می سازند.

برادران من! به شما مژده می دهم؛ مژده می دهم به کتابی که جامع مقاصد و دارای نکات بی نظیری است که روزگار به خوبی و روشنی آنها نیاورده است، و ستارگانی است که از افق غیب درخشیده و چشم بندگان به روشنی و درخشندگی آنها ندیده است؛ رفیق شفیقی است که پیش از این کسی در صداقت و وفا، مانند آن را یاد ندارد.

ای بیچاره ای که منکر شاخه های تناور و ساقه های فضل و احسان آن هستی، همان حسد و عناد و کوردلی که داری برای تو کافی است!

و ای کسی که اعتراف به مقام بلند و حلاوت بیان بحار الانوار نمی کنی، تردیدی که از جهل و گمراهی و حماقت تو سرچشمه گرفته، برایت بس است!!

من نظر به اینکه این کتاب مشتمل بر انواع علوم و حکمت ها و اسرار است و از مراجعه به تمام کتب بی نیازکننده می باشد، آن را «بحار الانوار»، (دریاهای نور) جامع گوهرهای اخبار ائمه اطهار علیهم السلام، نامیدم.»⁽¹⁾

بر این اساس، باطل بودن این پندار که خود مجلسی نیز معترف به عدم اعتبار کامل بحار و مخلوط بودن آن از احادیث و روایات درست و نادرست و معتبر و غیر معتبر است، روشن می شود.

جای جای مجلدات بحار مطالبی یافت می شود که حاکی از نقد و انتقاد مجلسی بر برخی از احادیث و بی اعتمادی او به برخی کتب روایی است. به عنوان مثال در مقدمه خود بر بحار در باره کتاب مصباح الشریعه می نویسد:

«در کتاب مصباح الشریعه مطالبی وجود دارد که خردمند ماهر را به شک می اندازد. اسلوب آن شبیه سایر کلمات و احادیث و آثار اهل بیت علیهم السلام نیست. شیخ طوسی در کتاب مجالس خود بعضی از روایات مصباح الشریعه را چنین نقل می کند: روایت کرده اند برای ما جماعتی از ابی مفضل شیبانی با اسنادش از شقیق بلخی از فردی از اهل علم که برای او روایت کرده است. این نحوه نقل روایت بیانگر این است که مصباح الشریعه نزد شیخ و در عصر او موجود بوده و از آن روایت می کرده اما اطمینان کاملی به آن نداشته است و نزد او انتساب روایات آن به امام صادق علیه السلام ثابت نبوده چون سند آن به صوفیه (شقیق بلخی) منتهی می شود و از این رو مشتمل بر اصطلاحات و تعابیر صوفیان و مبتنی بر روایت از مشایخ آنان و کسانی که صوفیان در روایاتشان بدانان اعتماد دارند، می باشد.»⁽²⁾

به عنوان نمونه دیگر مجلسی در مورد دو کتاب حافظ رجب برسی با عنوان مشارق انوار الیقین و الفین در مقدمه بحار می نویسد: من اعتمادی به آنچه که فقط در این دو کتاب نقل می شود (و در کتب دیگر روایی نیامده است) ندارم زیرا این دو کتاب برسی مشتمل بر روایاتی است که موهم خبط و خلط و غلو است و به همین دلیل ما تنها روایاتی از این دو کتاب را در بحار نقل کرده ایم که با روایات برگرفته شده از اصول و منابع حدیثی معتبر موافقت دارند.»⁽³⁾

حتی گاهی مجلسی روایتی را مثلا به خاطر این که شیخ صدوق نیز آن را روایت کرده است، نقل می کند اما در انتهای روایت می نویسد: «در نظر من این خبر بسیار عجیب و غریب است و من به آن اعتماد ندارم چون از اصل معتبری نیست، گرچه به صدوق نسبت داده شده است.»⁽⁴⁾

پس مجلسی نه محدثی ساده نگر و سطحی و صرفا روایتگر، بلکه عالمی نقاد و حدیث شناس و جدا کننده سره از ناسره است.

با این حال این سئوال را می توان مطرح کرد که آیا هر آنچه از احادیث و روایات در بحار آمده است معتبر و صحیح است؟ پاسخ این سئوال بدون شک منفی است و نمی توان منکر وجود برخی احادیث ضعیف⁽⁵⁾در موسوعه عظیم بحار شد و این به دلایلی چند می تواند باشد:

منحصر به فرد حدیثی بهره ببرند اگر چه بسیاری از روایات و مطالب آن برای عموم فارسی زبانان نیز قابل استفاده است.

انتشار آنها صرف نظر شد اگر چه متن عربی آنها پیش از این در بیروت به چاپ رسیده و در بازار نشر موجود است.

در اینجا باید تشکر ویژه داشته باشیم از جناب آقای دکتر رضا ناظمیان که مسئولیت اشراف بر ترجمه 50 مجلد بحار را بر عهده داشته اند.

اسامی همکاران مترجم:

ب: اسامی مقابله کنندگان و ویراستاران:

مهدی نصیری

مسئول و مجری طرح ترجمه کامل بحار الانوار

[المدخل]

[مقدمات لهذا الطبع]

[کلمة الناشر]

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی أفضل انبیائه و خاتم رسله محمّد المصطفی و علی آله الأطهار الأخیار.

و بعد فقد وفقنا اللّه تبارک و تعالی للقیام بطبع هذا التراث الجلیل و السفر العظیم و نشره فی المجتمع الحضاری المتقدم راجین من اللّه أن یسدد خطانا انه سمیع مجیب.

و قد ارتأینا أن نهدی کل جهودنا الی مولاتنا أم الإمامة و مهد التراث الإسلامی «فاطمة الزهراء» صلوات اللّه علیها نرجو من اللّه و منها القبول.

کما و نودّ أن نبدی شکرنا الصادق و تقدیرنا العمیق الی کل من سعی فی اخراج هذا التراث فی طبعتها الأولی فانهم هم الوحیدون الذین یشکرون و یحمدون علی ما قاموا به من جهد و خدمة فی سبیل الإسلام. فمنهم من قدم علی الکتاب او علق علیه او صحّحه او وضع له الفهارس او قام بطبعه او نشره و أخص منهم بالذکر المرحوم آیة اللّه الشیخ عبد الرحیم الربانی الشیرازی و العلامة الحجة الشیخ محمّد باقر البهبودی و حجة الإسلام و المسلمین الحاجّ السیّد هدایة المسترحمیّ و فضیلة

مقدمات این چاپ

مقدمه موسسه انتشاراتی وفاء

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

سپاس خداوندی را که پروردگار جهانیان است ودرود و سلام بر با فضیلت ترین پیامبرانش و آخرین فرستادگانش حضرت محمد مصطفی وبر خاندان پاکیزه وبر گزیده او.

خداوند تبارک وتعالی توفیق داد تا اقدام به چاپ این میراث ارزشمند واثر بزرگ وانتشارآن در محافل علمی وادبی نماییم. امید است که خداوند ما را از خطا محفوظ بدارد، به درستی هم اوست که شنوا و جواب دهنده است.

اهدا می کنیم همه تلاش وکوششمان را به سرورمان، مادر امامت ومهد میراث اسلامی"حضرت فاطمه زهرا" سلام الله علیها بدان امید که مورد قبول خداوند وحضرتش قرار بگیرد.

تشکر صادقانه وتقدیر عمیق خود را نثار هر کسی می کنیم که برای احیای این میراث در چاپ اول آن اقدام کرده است. از جمله کسانی که بر کتاب مقدمه و یا حاشیه نوشتند و یا آن را تصحیح کردند و برای آن فهرست قرار دادند و نیز کسانی که آن را منتشر کردند. مخصوصا یاد می کنیم از مرحوم آیت الله شیخ عبد الرحیم ربانی شیرازی و علامه شیخ محمد باقر بهبودی وحجت الاسلام والمسلمین حاج سید هدایت مسترحمی و فاضل ارجمند

الحاجّ السیّد جواد العلوی و فضیلة الحاجّ الشیخ محمّد الآخوندی و الحاجّ السیّد إسماعیل الکتابچی و إخوانه الاجلاء و السیّد إبراهیم المیانجی و فضیلة المیرزا علی أکبر الغفاری و فضیلة السیّد محمّد مهدی الموسوی الخرسان و فضیلة الأستاذ یحیی العابدی الزنجانیّ و فضیلة السیّد محمّد تقی مصباح الیزدیّ و فضیلة السیّد کاظم الموسوی المیاموی فجزاهم اللّه عن الإسلام خیر جزاء و حشرنا و ایاهم مع الأئمة الأطهار و صلّی اللّه علی محمّد و آله الأخیار.

بیروت 17/ ربیع الأوّل/ 1403 ه- 1/ 1/ 1983 م

دار احیاء التراث العَرَبی

حاج سید جواد علوی و فاضل ارجمند حاج شیخ محمد آخوندی و حاج سید اسماعیل کتابچی و برادران بزرگوار ایشان و سید ابراهیم میانجی و فاضل ارجمند میرزا علی اکبر غفاری و فاضل ارجمند سید محمد مهدی موسوی خراسانی و فاضل ارجمند استاد یحیی عابدی زنجانی و فاضل گرامی محمد تقی مصباح یزدی و فاضل ارجمند سید کاظم موسوی میاموی. پس خداوند بهترین پاداش را از اسلام به ایشان دهد و ما و آنها را با ائمه اطهار علیهم السلام محشور کند و درود خداوند بر حضرت محمد و خاندان برگزیده ی او.

بیروت 17/ ربیع الأوّل/ 1403 ه- 1/ 1/ 1983 م

کلمة الناشر للطبعة الأولی

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه الّذی جعل الحمد مفتاحا لذکره و سببا لمزید فضله و الصلاة علی نبیّه الّذی أرسله علی حین فترة من الرّسل و طول هجعة من الأمم و کان الناس فی غمار الهمجیّة یخوضون و فی بیداء الضلال یخبطون، فقام محمّد صلّی اللّه علیه و آله داعیا إلی شریعته، معلنا بنبوّته، فی قوم قد ملکت سجایا الحیوانیّة أعنّة نفوسهم و أفسدت ضواری الشهوات قلوبهم التی فی صدورهم؛ و سیطرت مخازی العبودیّة علی طبائعهم، تائهین فی مهمه خائف و سیل إشراک جارف، فجاء صلّی اللّه علیه و آله و معه کتاب ربّه؛ و قام بأعباء الدعایة؛ و أنار نبراس؟؟؟ المدنیّة؛ و أوقد مقباس الهدایة؛ و أخمد نیران الغوایة؛ و دعا الناس إلی عبادة من یدبّر شئون الکیان و رفض الطواغیت و الأصنام؛ و حثّ الناس علی التعاطف و التراحم و ترک البغی و التنازع و التخاصم فلمّا انقضت أیّامه و أتی علیه یومه ترک بین الناس الثقلین: کتاب اللّه و عترته و نصّ بنجاة من تمسّک بهما من امّته، فلم یمض حتّی بیّن لهم معالم دینهم و ترکهم علی قصد سبیلهم و أقام أهله علما و إماما للخلق و أوصاهم باتّباع أمرهم و الانتهاء عن نهیهم فقام بعده أوصیاؤه فیما شرّع و احتذوا مثاله فی کلّ ما صدع، شرحوا کلمه و نشروا دینه و أناروا طرقه و سلکوا مسلکه و أقاموا حدوده و علّموا الناس دقائق کتابه و حقائق سنّته؛ یؤلمهم بقاء الامّة فی الجهل و یؤذیهم خروجهم عن صراط الفطرة و العقل؛ و استنقذوهم عن معاسیف السبیل و معامی الطریق؛ و نهضوا بهم من درکات السفالة و أخادید الخمول و هوی الجهل إلی مستوی العلم و الفضیلة و العقل؛ و أوردوهم منهلا نمیرا رویّا صافیا تطفح ضفّتاه و لا یترنّق جانباه.

و هناک رهط من الامّة، الامویّة الغاشمة، قد ضرب اللّه بینهم و بین الحقّ بسور ظاهره الرّحمة و باطنه العذاب، أرادوا خضد شوکة العترة و إضاعة حقّهم و إباحة نصبهم و نبذوا کتاب اللّه وراء ظهورهم و أبقوا شطرا من الامّة فی الذهول و بیئة الضلالة و الاستکانة و الخمول، أحیوا البدعة و أماتوا السنّة و فعلوا ما فعلوا و ابتدعوا ما ابتدعوا و أحدثوا فی الإسلام ما لیس فی الحسبان.

سخن ناشر چاپ اول بحار

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

حمد وسپاس خدایی را که حمد را کلید یاد خودش و سبب زیادشدن فضلش قرار داد و درود بر پیامبرش در هنگامه فترت و غیبت پیامبران و غفلت و نا آگاهی طولانی امتها؛ در آن هنگام که مردم در نا آگاهی و پستی غوطه ور و در بیابان گمراهی سرگردان بودند. پس به پا خاست حضرت محمد که درود خداوند بر او وخاندانش باد دعوت کننده به شریعت خویش و اعلان کننده به نبوت خود در قومی که ملکات و سجایای حیوانی جانهای آنها را لگام زده بود و ابرهای سیاه شهوات قلب هایی را که در سینه داشتند فاسد کرده بود و ننگ و شرم بردگی بر طبیعت آنها مسلط شده بود و در بیابان های بی آب سر گردان و ترسان و در سیل شرک مصیبت زده بودند. پیامبر صلی الله علیه واله در حالی که کتاب پروردگارش همراه او بود، مبعوث شد و برای فراهم کردن آرامش قیام کرد؛ چراغ مدنیت را روشن و آتش هدایت را شعله ور و شعله های گمراهی را خاموش کرد. و مردم را به عبودیت کسی فرا خواند که شئون عالم را تدبیر می کند. او طاغوتها و بتها را شکست و مردم را بر مهربانی و ترحم به یکدیگر و ترک فساد و تباهی و جنگ و خصومت تحریک کرد.

آن گاه که عمرش به پایان و مرگش فرا رسید، برای مردم دو شیء گران بها باقی گذاشت: کتاب خدا و اهل بیتش را؛ و به نجات یافتن کسانی از امتش تصریح نمود که تمسک به آن دو کنند. پس لحظه ای نگذشت مگر اینکه برای آنها علوم دینشان را بیان و آنها را بر پیمودن راه راست تشویق کرد. و اهل بیتش را پیشوا و امام برای خلق قرار داد و آنها را به تبعیت از امر و ترک کردن نواهی ایشان سفارش نمود. جانشینان او در تمامی امور به آنچه که او تشریع کرده بود اقتدا کردند و سخنان او را تبیین و دینش را منتشر کردند و مسیر او را روشن ساختند و به راه و روش او طی طریق کردند و حدود الهی را بر پا داشتند و مردم را از دقائق کتاب و حقایق سنتش اگاه ساختند، چه آن که باقی ماندن امت در جهل بر ایشان دردناک بود و خروج آنها از صراط فطرت وعقل آزارشان می داد، از این رو آنها را از انحراف از مسیر و سرگردانی در راه نجات دادند. و آنها را از اعماق پستی و گودالهای نادانی به مسیر هموار علم و فضیلت و عقل رهنمون و آنها را به چشمه ای پاک و زلال که محتوای آن لبریز و اطراف آن تیره ناشدنی است، وارد کردند.

و بودند گروهی از امویان ستمگر، که خداوند بین آنها و بین حق دیواری قرار داد که ظاهر آن رحمت و باطن آن عذاب بود. اینان شکستن شوکت اهل بیت و ضایع کردن حق آنها و مباح کردن مناصب آنان را اراده کردند و کتاب خدا را پشت سر انداختند و گروهی از امت را در فراموشی و سرگشتگی و حالت گمراهی و بیچارگی و تنگنا قرار دادند. بدعت را زنده و سنت را میراندند و کردند آنچه که کردند و آغاز کردند آنچه که آغاز کردند و احداث کردند در اسلام آنچه را که از دین محسوب نمی شد.

و اخری قوم رضی اللّه عنهم و رضوا عنه، استضاءوا بنور القرآن و تمسّکوا بحجزة أهل بیت الوحی و شیّدوا بهم و وطّدوا بهم دعائم دینهم و أشادوا بذکرهم و اقتصّوا آثارهم و نهجوا منهجهم و ذبّوا عن حریمهم و قاموا بواجب حقوقهم، لم یثبّط هممهم بعد الغایة الّتی یقصدون و لم یحل شی ء بینهم و بین ما یرجون و لم تأخذهم فی اللّه لومة لائم، رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه علیه، فنهضوا لتدعیم الحقّ و تنویر أفکار المجتمع فجمعوا فی عامّة العلوم و شتّی أنواع الفنون ما أخذوا عن الأئمّة الکرام و عیبة علم الملک العلّام فألّفوا و أفادوا و دوّنوا فأجادوا و خلّفوا من أصناف التصانیف و آلاف التآلیف فی جمیع الأنحاء و الأغراض و الأنواع من فقه و معارف و خطب و رسائل و حکم و مواعظ و أخلاق و سنن و ملاحم و فتن کتبا منشّرة و صحفا مکرّمة مرفوعة مطهّرة. فأبقت لهم کیانا خالدا و ذکرا جمیلا و صحیفة بیضاء تبقی مع الدّهر تذکر و تشکر.

و من الأسف قد نشبت بین أجیال المسلمین خلال تلک القرون حروب طاحنة و فتن غاشمة و دواهی عظیمة منذ عهدهم الأوّل عهد الصحابة الأوّلین ثمّ فی أدوارهم المتتابعة و تعرّضوا فی بعض تلکم الحوادث للمکتبات العامرة الإسلامیة الّتی تربو عدد مجلّداتها مئات الالوف کمکتبة «الصاحب» و مکتبة «شیخ الطائفة» و غیرهما تارة بالإحراق و اخری بالإغراق و ما بقیت بعد هاتیکم الکوارث و الهنابث ذهبت و اندرست أو دثرت و انطمست جلّها فی حادثة «التاتار» فما بقی من تلک المؤلّفات الذّهبیة و الآثار المذهبیّة إلّا قلیل من کثیر و ذلک فی زوایا نسجت علیها عناکب النسیان.

فهنالک نهض بطل عبقریّ إلهیّ کأنّه أمّة فی نفسه، شمّر عن ساق الجدّ و جمع ما لدیه من هذه الأصول و بعث من یفحص عنها من العظماء و الفحول، فتفحّصوا عن الدفائن المغمورة و خزائن الکتب المهجورة و المکتبات الدارسة المطمورة و تجسّسوا عن علماء الأمصار و تتّبعوا خلال الدّیار؛ فجمع ما وصل إلیه من الأثر و قام بإحیاء ما دثر، ضامّا شعثها، جامعا شملها، و بذل همّته القعساء فی تنظیم ما جاءت من الأرجاء، فرتّب أصوله و قرّر فصوله و بوّب أبوابه و أسّس أساسه و علّوا علیها صروحه و فسّر غریبه و أوضح جدده و أبلج معضله و جاء بکتاب کریم لم یری الدّهر مثله. فهو و الحقّ مشکاة أنوار الوحی و مصباح السالک فی دهماء الوخی، تمثّل مجلّداته الضخمة أمام القارئ کالنجوم الزاهرة

و گروهی دیگر «که خداوند از آنها راضی است و آنان نیز از خداوند راضیند»، به نور قرآن روشنایی جستند و به خاندان اهل بیت وحی تمسک کردند و به وسیله آنها پشتوانه¬های دینشان را محکم واستوار کردند؛ به یاد آنان سر بلند شدند و در پی آنان رفتند و راه آنان را پیمودند و از حریمشان دفاع کردند و برای حقوق واجب آنها قیام کردند، به خاطر هدفی که در پی آن بودند همت¬هایشان سرد نشد و چیزی بین آنان و بین آنچه امید آن را داشتند مانع نشد و سرزنش سرزنش¬گران آنان را از راه خدا باز نداشت. مردانی که در عهدی که با خداوند بسته بودند صادقانه ایستادند، پس برخاستند برای محکم ساختن حق و روشن کردن افکار جامعه. پس در همه علوم و انواع مختلف فنون آنچه را که از امامان با کرامت و مخزن علم ملک علّام گرفته بودند، جمع آوری و تالیف کردند و انواع تصنیف¬ها و هزاران تالیف در همه انواع و غرض¬ها و انواع علوم از فقه ومعارف وخطبه¬ها ودانش نامه¬ها وحکمت¬ها و موعظه¬ها و اخلاق و سنتها و اشعار حماسی و پند و عبرتها را منتشر کردند؛ کتاب¬هایی روح افزا و صفحاتی مورد تکریم و بلند مرتبه و پاکیزه. پس باقی ماند همراه روزگار برای آنها شخصیتی جاودان و یادی زیبا و صحیفه¬ای نورانی. درود و سپاس بر آنان.

و متاسفانه در این میان بین گروهی از مسلمین جنگ¬های از بین برنده و فتنه¬های ظالمانه و کینه-های بزرگ رخ داد که از خلال آن به آثار اسلامی و شیعی که تعداد آنها صدها هزار، مثل نوشته-های «الصاحب» و نوشته¬های «شیخ الطائفه» وغیر آنها بود، تعرض کردند. یک بار با آتش زدن و بار دیگر با غرق کردن و آنچه که بعد از آن سختی¬ها و مصیبت¬ها باقی ماند، در حادثه حمله مغولان از بین رفت و کهنه و یا محو و نابود گشت. پس از آن تالیفات طلایی وآثار مذهبی چیزی باقی نماند مگر اندکی از آن و آن در گوشه¬هایی بود که تارهای فراموشی بر آنها تنیده شده بود.

در این هنگام به پا خاست نابغه¬ای بزرگ و الهی که گویی خود به تنهایی بسان امتی بود. با جدیت کمر همت بست و آنچه را که از این اصول نزد وی بود، جمع کرد و کسانی را فرستاد که آنها را از بزرگان و اعاظم جستجو کنند، پس جستجو کردند از دفینه¬ها و خزینه¬های کتاب¬های کنار گذاشته شده و نوشته¬های درسی پنهان شده و تجسس کردند از علمای شهرها و گشتند در بین دیار، پس جمع کرد آنچه که رسید به او از آثار و قیام کرد به زنده کردن آنچه که از بین رفته بود. گردآوری کرد آنچه را درهم ریخته بود، جمع کرد آنچه را که از هم پاشیده شده بود و مبذول کرد همت والای خود را در تنظیم آنچه که به دست آمده بود. پس مرتب کرد اصول آن را و تقریر کرد فصل¬های آن و باب باب کرد آن را و اساس آن را تاسیس نمود و نظرات خود را بیان نمود و سختی¬های آنرا توضیح داد و دشواری¬های آن را روشن ساخت ، و کتابی با کرامت ارائه کرد که روزگار مانند آن را نخواهد دید. پس آن به حق چراغدان انوار وحی و چراغ سالک است در تاریکی راه، جلدهای ستبر آن در پیش روی خواننده بسان ستارگان تابان

أو کالبحار الزاخرة، یحمل بین دفّتیه من العلوم کلّها و من الفنون جلّها، یحتوی ما تحتاج إلیه الامّة و لا یغادر منه شیئا، فلن یفقد الناظر فیه بغیته و یجد کلّ طالب بلغته، بحر متلاطم الأمواج، جیّاش العباب، فیه اللّؤلؤ و المرجان و الدّرّ الوضّاء و الحجّة البالغة و البرهان الساطع و العلم الناجع و الأدب الناصع، و فیه ... و فیه ما لیس فی وسعنا و أیّ ثقافیّ دینیّ أن نحصیه و نعدده. فجزی اللّه مؤلّفه العلّامة مولانا «المولی محمّد باقر المجلسیّ» عنّا و عن جمیع المسلمین خیر الجزاء علی موسوعته الّتی لا تتناهی.

ألا و قد طبع ذلک الکتاب بتمامه فی خمس و عشرین مجلّدا بنفقة صاحب السماحة و الکرم ارومة الفضل و الهمم «الحاجّ محمّد حسن الأصفهانیّ» أمین دار الضرب الملقّب ب [الکمپانی] فنفدت تلکم النسخ مع کثرة من یرغب فی اقتنائها و شدّة مسیس الحاجة إلیها فمنّ المولی سبحانه و أنعم علینا و شرّفنا بتجدید طبعه علی هذا الجمال البهیّ و الطرز المرغّب فیه مزدانا بتعالیق نافعة علمیّة لجمع من أعلام قم المشرّفة؛ فالواجب علینا أن نسدی شکرنا الجزیل و ثناءنا العاطر إلی حضرة العلّامة الجلیل «الحاجّ السیّد محمّد حسین الطباطبائی» أبقاه اللّه علما للخلق و منارا للحقّ الذی هو رأس هذه اللّجنة، و قد بیّن من الکتاب ما أشکل فهمه علی الطالب المستنیر و نرمز إلی تعالیقه ب [ط]. و إلی العالم الخبیر و المتتبّع البصیر «الشیخ عبد الرحیم الربانیّ الشیرازیّ» أدام اللّه إفضاله و کثّر أمثاله حیث بذل جهده فی تصحیح الکتاب سندا و متنا و ترجم بعض رجاله و أوضح مشکله و شرح غامضه و علّق علیه مقدّمة ضافیة شافیة لیتیسّر لمعتنقیه أن یرتشفوا مناهله و یقتطفوا ثمار محاسنه. و إلی الفاضل الأدیب و المحقّق الأریب «الشیخ یحیی العابدیّ الزنجانیّ» أیّده اللّه و وفّقه لمراضیه الذی بذل غایة سعیه وراء تصحیح الکتاب و تحسینه و تنمیقه و مقابلته و عرضه علی نسخه المتعدّدة فجاء الکتاب- بحول اللّه و طوله- یروق طبعه هذا کلّ مثقّف دینیّ له إلمام بهذا المهمّ و ذلک لخلوّه من الخلل و الخطأ إلّا نزر زهید لا یعبأ.

و فی الختام لا یسعنا إلّا أن نثنی علی مجهود شقیقنا الفاضل «علیّ أکبر الغفاریّ» حیث عاضدنا فی کثیر من الموارد الّتی تحتاج إلی دقّة النظر. و کان حقّا علینا أن نسطّر لهم آیة من الحمد فی تضاعیف هذا السفر القیم الخالد و لروّاد الفضیلة الذین وازرونا فی هذا المشروع شکر متواصل غیر ممنوع و لا مقطوع.

الحاجّ السیّد جواد العلوی

یا همانند دریاهای مواج می ماند؛ حمل می کند در میان مجلدات خود تمامی علوم و قسمت اعظمی از فنون را، آنچه امت به آن احتیاج دارند دربر دارد، و چیزی را از آن فرو نگذاشته است، پس هرگز بیننده در آن خواسته و مطلوب خود را گم نخواهد کرد و هر آنچه را که می خواهد می یابد؛ دریایی است با امواج توفنده، رودیست خروشان. درونش لولوء و مرجان و گوهرهای درخشان و حجت بالغه و دلایل محکم و علم مفید و ادب روشن است، و درون آن است آنچه که ذکر آن در وسع ما نیست. به راستی کدامین عالم ماهر و با فراست دینی است که بتواند محاسن آن را بشمارد. خداوند به خاطر این موسوعه، مؤلف آن علامه مولی محمد باقر مجلسی را از جانب ما و از جانب تمامی مسلمین پاداشی بی پایان دهد.

بدانید که همه این کتاب در بیست وپنج جلد با خرج صاحب کرامت از تبار فضل و همت حاج محمد حسن اصفهانی امین دار الضرب ملقب به کمپانی چاپ شد و در مدتی کوتاه درحالی که هنوز افراد زیادی در پی تهیه آن بودند و بدان احساس نیاز می کردند، نسخه های آن تمام شد. پس خداوند سبحان بر ما منت نهاد و به ما نعمت وشرافت داد به خاطر تجدید چاپ آن به این زیبایی و نیکویی به گونه ای که به مطالعه آن رغبت است و در حالی که به حواشی سود مند علمی از اعلام قم شریف آراسته است. از همین رو بر ما واجب است که تشکر فراوان و سپاس فرح بخش خود را به حضرت علامه جلیل حاج سید محمد حسین طباطبایی ابلاغ کنیم. خداوند او را پیشوایی برای خلق و راهنمایی برای حق، باقی بدارد. ایشان آنچه را از کتاب که فهمش برای طالب روشن فکر مشکل بود تبیین کرد و ما پاورقی های ایشان را با «ط» رمز گذاری کردیم و نیز قدردانی خود را به عالم آگاه و جستجوگر بینا شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی «که خداوند فضائلش را مستدام و امثال وی را زیاد کند» ابلاغ می کنیم چرا که کوشش خود را در تصحیح کتاب هم از حیث سند و هم متن مبذول داشت و بعضی از رجال کتاب را روشن و مشکلات آن را توضیح و دشواری های آن را شرح کرد و به آن مقدمه ای پر محتوا و قانع کننده اضافه کرد تا طالبان به آسانی از آب آن بنوشند و میوه های نیکوی آن را بچینند. و نیز از فاضل ادیب و محقق کاردان شیخ یحیی عابدی زنجانی «که خداوند او را تایید کند و موفق بدارد» تشکر می کنیم که نهایت سعی خود را در جهت تصحیح کتاب و نیکو کردن و آراستگی آن و مقابله آن وعرضه کردن آن بر نسخه های متعدد مبذول داشت. و به حول و قوه الهی کتاب به جایی رسید که چاپ آن چشم هر عالم فرهیخته دین را که به این امر مهم توجه داشته باشد خیره می کند. و این به خاطرخالی بودن کتاب از سستی وخطاست مگر کم و اندک که قابل اعتناء نیست.

در پایان باید سپاس گزاری کنیم از برادر تلاشگر فاضلمان علی اکبر غفاری که ما را در بسیاری از مواردی که نیاز به دقت نظر داشتیم کمک کرد و حق است بر ما که بنویسیم برای آنها نشانه ای از سپاس و تشکر بی پایان در اضافات این کتاب بزرگ استوار و پر فضیلت جاودان، کسانی که مارا در این کار یاری کردند.

حاج سیّد جواد علوی

کلمة الناشر: المکتبة الإسلامیة

بسمه تعالی

الحمد للّه علی فضله و إحسانه، و الشکر له علی نعمائه و سوابغ آلائه، حیث وفّقنا لاحیاء تراث الدّین و نشر آثار خیر المرسلین محمّد و عترته الأمجاد الأطهرین: الأئمّة الأبرار، علیهم صلوات اللّه الرّحمن ما دام اللّیل و النهار.

و بعد- فهذه الموسوعة الکبری من ینابیع علومهم الفاخرة، و مناهل حکمهم القیّمة الزاخرة، و هو بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الأطهار، الّذی لم ینسج علی منواله و لم یجمع علی شاکلته: جمعا و نظما و شرحا و إیضاحا و تبیانا، لمؤلّفه العبقریّ الفذ البطل: وحید عصره، و فرید دهره، غوّاص بحار الحقائق، حلال الغوامض و الدقائق، المولی العلّامة البحّاثة، ذی الفیض القدسی مولانا محمّد باقر المجلسیّ، أعلی اللّه فی غرفات الجنان مقامه، و حشره مع أحبّائه محمّد و آله، وفّقنا اللّه تعالی- و له المنّ و الشکر- لاخراج هذا السفر القیّم و تکمیل طبعتها بهذه الصورة الرائقة: ضبطا و تصحیحا و إتقانا، یروق جماله کلّ ناظر یفصل بین الغثّ و السمین و کلّ باحث ثقافیّ ینقد الزیّف المموّه من العقیان الثمین.

و لقد ساعدنا فی تحقیق هذه العزمة لجنة من الفضلاء و المحققین، فوازرونا فی إنجاز هذا المشروع، و بذلوا إمکانیّاتهم فی تحقیق أجزاء الکتاب و تخریج أحادیثها و تصحیح ألفاظها و ضبطها، و السعی وراء هذه الأمنیّة الصالحة بکلّ جدّ و جهد.

فمنهم الفاضل المکرّم و الحبر المعظم الحاجّ السیّد إبراهیم المیانجی دام ظله، فقد ساهمنا فی تصحیح کلّ الأجزاء الّتی صدرت بعنایتنا عند طبعها فنصحنا فی سبیل هذه الفکرة باخلاص و وفاء.

سخن ناشر: مکتبه اسلامیه

اشارة

بسمه تعالی

سپاس است برای خداوند به خاطر فضل و احسانش، و شکر برای اوست به خاطر نعمت ها و کامل بودن نشانه هایش، که توفیق داد به ما برای زنده کردن میراث دین و منتشر کردن آثار بهترین فرستادگان حضرت محمد صلی الله علیه و آله و خاندان او امامان نیکو کار که با عظمت ترین وپاک ترینند، درود خداوند بخشنده بر آنان تا وقتی که شب و روز بر قرار است.

و بعد – پس این کتابی بزرگ از چشمه های علوم فاخر اهل بیت:و زلال حکمت های استوارجوشان آنهاست؛ دریای روشنایی هاست که در بر دارنده گوهرهای اخبار ائمه اطهار است، کتابی که منظم نشده بر منوال خود و جمع نگشته برشکل خود مانند جمع کردن و نظم و شرح توضیح دادن و تبیین کردن مؤلف نابغه یگانه پهلوان، آن یگانه زمان و روزگار خود، غواص دریاهای حقایق، حل کننده پیچیدگی ها و دقایق، علامه دانشمند، دارای فیوضات قدسی، سرور ما محمد باقر مجلسی که خداوند در منزلگاه های بهشت مقامش را بلند گرداند و با دوستانش حضرت محمد و خاندانش محشورش کند.

خداوند بلند مرتبه توفیق داد، برای انتشار این کتاب استوار و کامل کردن چاپ آن به این صورت پاکیزه و ناب، از حیث ضبط و تصحیح و متقن بودن، که زیبایی آن چشم هر بیننده ای را خیره می کند که فرق بین غث و سمین را دریابد و هر محقق فرهیخته ای را که سکه تقلبی را از زر ناب و با ارزش باز شناسد و گروهی از فضلا و محققین ما را در تحقیق این امر واجب یاری کردند و بار ما را در انجام این کار بر دوش کشیدند و امکانات خود را در تحقیق مجلدات کتاب و خارج کردن احادیث آن و تصحیح الفاظ و ضبط کردن آن مبذول داشتند.

از زمره آنهاست فاضل مکرم و دانشمند بزرگوار حاج سید ابراهیم میانجی که ما را در تصحیح همه مجلداتی که صادر شده بود با توجه ودقت و اخلاص و وفاداری یاری و راهنمایی کرد.

و منهم الفاضل البحّاثة و العلم الحجّة السیّد محمّد مهدی الموسوی الخرسان، حیث ساهمنا بتحقیق شطر من الأجزاء، أرسلها إلینا من مهد العلم و الشرف النجف الأشرف، فله ثناؤنا العاطر و شکرنا الجزیل الفاخر، أبقاه اللّه علما للثقافة و الدّین بمحمّد و عترته الطاهرین.

و منهم الفاضل المکرّم السیّد هدایة اللّه المسترحمیّ الأصبهانیّ، حیث رتّب فهرسا عامّا لهذه الموسوعة الکبری، و هو فهرس عامّ شامل لمواضیع الکتاب عن آخرها و الإشارة إلی غرر الأحادیث و نوادرها، بما فیها من استخراج فوائده الرجالیة أو مباحثه اللّغویّة و الأدبیّة (یتم فی ثلاثة اجزاء: 54- و قد خرج و 55 تحت الطبع و 56 سیتم إنشاء اللّه).

و منهم الفاضل الحبر الذکیّ علی أکبر الغفاریّ صدیقنا المکرّم حیث ساهمنا فی تحقیق بعض الأجزاء و تخریج نصوصه من المصادر و التصحیح عند الطباعة و الإشراف علیه بالتعلیق و التنمیق، أبقاه اللّه لخدمة الدّین و الثقافة و العلم.

و منهم الفاضل الخبیر المضطلع بأعباء هذا الثقل الفادح، محمّد الباقر البهبودی، حیث ساهمنا فی تصحیح کلّ الأجزاء عند طبعها بمعاضدة الفاضل المحترم المیانجی المقدّم ذکره، و مع ذلک ساعدنا فی تحقیق شطر کبیر من الأجزاء الّتی صدرت بعنایتنا، و بذل جهده فی تحصیل النسخ الأصیلة الثمینة و مقابلة 30 جزءا من أجزاء هذه المطبوعة علیها بدقة و إتقان.

فللّه درّهم بما أخلصوا اللّه ما وعدوه، و علینا تقدیم الشکر الجزیل إلیهم و إطراء الثناء الجمیل علیهم، حیث أجابوا ملتمسنا فی تحقیق هذه الفکرة القیّمة، و اللّه هو الموفّق المعین.

المکتبة الإسلامیة

الحاجّ السیّد إسماعیل الکتابچی و إخوانه

واز جمله آنهاست فاضل ارجمند سید هدایت الله مسترحمی اصفهانی که فهرست عام این کتاب بزرگ را مرتب کرد، و آن فهرستی است که شامل موضوعات کتاب از آخر و اشاره به احادیث ناب و نادر است. و درآن است استخراج فواید رجالی یا مباحث لغوی و ادبی آن.

و از جمله فاضل دانشمند و هوشمند علی اکبر غفاری دوست مورد تکریم ما است که در تحقیق بعضی از مجلدات و خارج کردن نصوص آن از مصدرهایش و تعلیق بر آن و تصحیح اغلاط چاپی یاریمان کرد. خداوند او را در خدمت دین و فرهیختگی و علم باقی بدارد.

و از آن جمله است فاضل آگاه و ذو ابعاد در فراهم آوردن این بار سنگین و سخت، محمد باقر بهبودی که هنگام چاپ آن به ما در تصحیح همه مجلدات، به همراه فاضل محترم میانجی که قبلاً از وی یاد شد، کمک کرد و در تحقیق قسمت بزرگی از مجلداتی که مد نظر ما بود، یاریمان نمود و تلاش خود را با دقت و استواری در به دست آوردن نسخه های اصلی با ارزش و مقابله 30 جلد از مجلدات این کتاب مبذول داشت.

خداوند به آنها به خاطر کار خالصانه ای که انجام دادند به آنچه که خود وعده داده جزای خیر دهد و بر ماست که تشکر فراوان خود را به آنان تقدیم کنیم، چرا که درخواست ما را در تحقیق این اندیشه استوار اجابت کردند وخداوند است که توفیق دهنده و یاری رسان است.

انتشارات اسلامی

حاج سید اسماعیل کتابچی و برادران

و من المناسب فی ختام هذه الطبعة، أن نشکر مساعی أعضاء مطبعتنا أیضا و هم:

1- السیّد هادی گیتی آرا

2- بهروز کشور دوست

3- حسین موحدان پیمان حقّ

4- علی ابریشمی: حیث جاهدوا معنا فی سبیل هذه الخدمة المرضیّة و التسریع فی إخراج المطبوعة هذه بصورة رائقة نفیسة فتحمّلوا المشاقّ فی قراءة الأصل (مطبوعة الکمبانی) و ترصیف الحروف بدقّة و رعایة الفواصل و العلامات، و المساهمة فی ذلک مع المصحّحین و مطاوعتهم فی ضبط الکلمات و تشکیلها و استدراک ما سقط عن الأصل (مطبوعة الکمبانی) داخل المتن و هذا ممّا یصعب علی مرصّف الحروف جدّا، فجزاهم اللّه خیر الجزاء.

المطبعة الإسلامیة

و مناسب است در خاتمه این نوشتار از کمک¬های اعضای چاپخانه آقایان: 1. سید هادی گیتی آرا 2. بهروز کشور دوست 3. حسین موحدان پیمان حق 4. علی ابریشمی تشکر کنیم، چرا که همراه ما، در راه این خدمت مورد رضایت، و تسریع در انتشار این چاپ، به صورت نفیس و چشمگیر تلاش کردند و سختی¬ها را در خواندن نسخه اصلی (چاپ کمپانی) و چیدمان حروف با دقت و رعایت فاصله¬ها و علامات تحمل کردند و در این مورد با مصححین درضبط کلمات و شکل آنها و استدراک آنچه که از نسخه اصلی (چاپ کمپانی) افتاده بود، همکاری کردند. خداوند بهترین پاداش¬ها را به ایشان عطا فرماید.

چاپ اسلامیه

کلمة تفضل بها الفاضل المکرم الحاجّ السیّد إبراهیم المیانجی بمناسبة ختم الکتاب

شکر و تقدیر

الحمد للّه الّذی یکلّ اللّسان عن إحصاء نعمائه و نعت جلاله، و الصلاة و السلام علی نبیّه المصطفی محمّد و آله.

و بعد لقد قیّض اللّه سبحانه و اختار- و له الخیرة- الاخوان الکرام و الأعزّة العظام الکتابچیّین علی رأسهم الأخ المعظم المحترم- الحاجّ السیّد إسماعیل الکتابچی- دامت توفیقاتهم، لنشر ما وصل إلینا من الأخبار و الآثار عن نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و آله الأئمّة الأطهار صلوات اللّه علیهم ما دامت اللّیل و النّهار، فنشروا من کلم اولئک السادة صلوات اللّه علیهم أجمعین جوامع و کتبا قیّمة تکلّ الألسن عن وصفها، و یقصر البیان عن مدحها و تعریفها.

منها کتاب وسائل الشیعة الّذی هو منیة المرید و طلبة الباحث للشیخ الحرّ العاملی أعلی اللّه مقامه، و لقد عکفت علیه الفقهاء العظام فی استخراج الأحکام من حین تألیفه إلی الیوم، و جعلوه مرجعا فی الحلال و الحرام، و هذا الکتاب فی الطبقة العلیا من موساعات العلم و العمل، أخرجوه فی عشرین مجلّدا بورق صقیل و شکل جمیل.

و منها کتاب مستدرک الوسائل لخاتمة المحدّثین العلّامة النوریّ نوّر اللّه مضجعه فی ثلاث مجلّدات المطبوع بالافست.

و منها کتاب منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة للعلّامة الخوئی قدّس سرّه فی أحد و عشرین مجلّدا.

و غیرها من آثار باقیة خالدة تزید علی ثلاثمائة، یری القاری فهرسها فی رسالة مستقلّة مطبوعة.

و فی طلیعة تلک الکتب، هذا الکتاب القیّم الّذی لم یأت الزّمان بمثله:

تقدیر و تشکر

اشاره

سپاس مخصوص خداوندی است که زمان از شمردن نعمت هایش و وصف کردن جلالش ناتوان است. و درود و سلام بر پیامبرش محمد مصطفی و خاندانش.

و بعد؛ خداوند سبحان مقرر نمود و اختیار کرد برادران گرامی و عزیزان معظم کتابچی را و در رأس آنها برادر محترم و معظم، حاج سید اسماعیل کتابچی (که توفیقاتشان همیشگی باد) به خاطر انتشار آنچه که از اخبار و آثار از جانب پیامبر اکرم وخاندانش ائمه اطهار که درود خداوند بر آنان باد به ما رسیده است. آنان از احادیث و کلمات آن سروران، جوامع و کتاب های درست و استواری نشر دادند که زبان از وصف آن ناتوان، و بیان از مدح و تعریف آن کوتاه است

از جمله آنهاست کتاب «وسائل الشیعه» - در 20 مجلد با ظاهری آراسته و زیبا - که خواسته و آرزوی اهل بحث و علم است، نوشته شیخ حر عاملی که خداوند مقامش را بلند گرداند.

از زمان تالیف این کتاب تا به امروز همه فقیهان بزرگ در استخراج احکام شرعی به این کتاب مراجعه کرده¬اند و آن را مرجع در حلال و حرام قرار داده¬اند، و این کتاب در مرتبه ای بالا از دایرة المعارف علم و عمل قرار دارد.

و از جمله آنهاست کتاب «مستدرک الوسائل» به قلم خاتم المحدثین علامه نوری;در سه جلد با چاپ افست.

و از جمله آنهاست کتاب «منهاج البراعه در شرح نهج البلاغه» به قلم علامه خویی1در بیست و یک جلد.

و غیر از آنها، از آثار باقیمانده که زیادتر از سیصد عنوان است و خواننده، فهرست آن را در رساله ای با چاپ مستقل مشاهده خواهد کرد.

و در صدر همه آنها، کتاب محکم و درست قرار دارد که زمانه مثل آن را نیاورده است:

کتاب بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الاطهار فانه مع اشتماله علی الأخبار و ضبطها و تصحیحها، محتو علی فوائد غیر محصورة، و تحقیقات متکثّرة، و لم یوجد مسألة إلّا و فیها أدلّتها و مبادیها و تحقیقها و تنقیحها مذکورة علی الوجه الألیق، و قد وصفه علماؤنا الأعلام فی المعاجم و التراجم بکلّ جمیل، و أثنوا علی مؤلّفه العلّامة المجلسیّ أعلی اللّه مقامه بالفقه و العلم و الفضل و التبحّر و التضلّع فی الحدیث، یکفیک منها المراجعة إلی کتاب الفیض القدسی للعلّامة النوریّ قدّس سره المطبوع فی مقدّمة الجزء 105 من هذه الطبعة.

و قد شرعوا وفّقهم اللّه تعالی فی نشر هذا الکتاب من الجزء العاشر إلی الجزء الخامس و العشرین آخر الأجزاء من الطبع القدیم (إلّا الجزء الرابع عشر) فأخرجوا الأجزاء 10 و 11 و 12 و 13 فی أحد عشر جزءا من هذا الطبع الجدید، مبتدئا من الجزء 43 إلی الجزء 53، ثمّ من الجزء 67 إلی الجزء 110 آخر الأجزاء، فللّه درّهم و علیه أجرهم.

و قد نشروا المصحف الشریف إلی الیوم فی 60 نوعا علی أشکال مختلفة و مزایا متنوّعة بعضها فوق بعض یسرّ الناظر، و یجلو الخاطر، و قد ورد عن الإمام الصادق علیه السّلام:

ستّ خصال ینتفع بها المؤمن بعد موته: ولد صالح یستغفر له، و مصحف یقرأ فیه و قلیب یحفره، و غرس یغرسه، و صدقة ماء یجریه، و سنّة حسنة یؤخذ بها بعده.

فنحن نشکرهم باخراجهم تلک الکتب القیّمة، بصورة بهیّة و تهذیب کامل، و نسأله تعالی أن یؤیّدهم و یسدّدهم، و یجعل ذلک ذخرا و ذخیرة لمعادهم، یوم لا ینفع مال و لا بنون، فجزاهم اللّه عنّا و عن الامّة المسلمة خیر جزاء المحسنین و السلام علیهم و رحمة اللّه و برکاته. السادس من شهر شعبان سنة 1392.

العبد: السیّد إبراهیم المیانجی

عفی عنه و عن والدیه

«بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار». این کتاب علاوه بر اشتمال بر احادیث و اخبار و ضبط و تصحیح آن، حاوی فوایدی بی¬شمار و تحقیقاتی بسیار است، و مسئله ای را نمی یابی مگر اینکه به وجهی روشن و درخشان، در ادله و مبادی و تحقیق و تنقیح آن بحث شده است. و علمای اعلام ما در همه معجم ها و فهرست نگاری¬ها، آن را کتابی مفید و درخشان توصیف کرده¬اند و مؤلف آن، علامه مجلسی را (که خداوند مقامش را بلند گرداند) به فقه و علم و فضیلت و تبحر و توانمندی در حدیث، ثنا و ستایش کرده¬اند. مراجعه به کتاب «فیض قدسی»، نوشته علامه نوری1، چاپ شده در مقدمه جلد یکصد و پنجم از این چاپ، تو را از مطالب بالا کفایت می کند.

انتشار این کتاب را از جلد دهم تا بیست و پنجم، آخرین مجلد از طبع قدیم (مگر جلد چهاردهم) شروع کردند. پس مجلدات دهم، یازدهم، دوازدهم و سیزدهم را در یازده جلد از این چاپ جدید، از ابتدای جلد پنجاه و سوم، سپس از جلد شصت و هفتم تا جلد یکصد و دهم - که آخرین جلد است - انتشار دادند. پس تلاش و کارشان برای خدا بود و بر خداوند است اجرشان.

و مصحف شریف را تا امروز در شصت نوع به شکل های مختلف و مزایای متنوع منتشر کردند که بیننده را مسرور می کند و خاطر را جلا می دهد. و از امام صادق علیه السلام وارد شده که

برای مؤمن شش خصلت است که به واسطه آن بعد از مرگش نفع می برد: 1) ولد صالحی که برایش طلب بخشش کند؛ 2) قرآنی که در راه او خوانده شود؛ 3) چاهی که حفر می کند؛ 4) درختی که می کارد؛ 5) صدقه جاریه؛ 6) و سنت نیکویی که بعد از او به آن عمل شود.

پس ما به خاطر تحقیق و انتشار این کتاب های ارزشمند و وزین به صورت ظریف و زیبا و در آراستگی کامل، از آنها تشکر می کنیم. و از خداوند متعال درخواست می کنیم که آنها را تایید کند و این عملشان را ذخیره آخرتشان قرار دهد؛ روزی که نه مال نفعی دارد و نه فرزندان. پس خداوند از طرف ما و امت مسلمان به آنان بهترین پاداش احسان کنندگان را عطا فرماید و سلام و رحمت و برکات خداوند بر آنان باد.

ششم شعبان سال 1392

العبد: سید ابراهیم میانجی

«که خداوند او و پدرو مادرش را بخشاید.»

کلمة موجزة حول الکتاب و مؤلّفه:

بسمه تعالی

الحمد للّه ربّ العالمین، و الصلاة و السلام علی محمّد رسول اللّه و خاتم النبیّین، و علی آله الأئمّة الطهر المیامین.

و بعد: فمن منن اللّه علیّ أن وفّقنی لتحقیق آثار أهل البیت و سبرها و غورها و الاغتراف من بحار علومهم و الاقتباس من منار فضائلهم، و ذلک بعد ما أخلصنی اللّه عزّ و جلّ إلی العاصمة و قیّضنی لتصحیح الآثار و الإشراف علی شتّی المآثر و الأخبار من تاریخ الدین و أبواب الفقه و الحدیث و التفسیر، و فی مقدمها کتاب بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الاطهار، لمؤلّفه العلّامة العلم الحجّة ذی الفیض القدسی العلّامة المجلسیّ قدّس اللّه لطیفه، فقد کان لی- و للّه المنّ و الشکر- فی إخراج هذه الموسوعة الکبری دائرة معارف المذهب أکبر سهم و أوفر نصیب و أسنی توفیق، حیث أشرفت علی تمام الأجزاء عند الطباعة مقابلة و سبرا و غورا- و أحیانا نقدا و تعلیقا اللّهمّ إلّا عشرین جزءا من أجزائها المائة عشر (110).

و أمّا الإشراف علیها بالتحقیق و التخریج و التعلیق، فقد کان حظّی فی ذلک أوفر من غیری، حیث أشرفت علی 45 جزءا منها بتحقیق متونها و تخریج نصوصها عن المصادر و مقابلتها علی النسخ المطبوعة و المخطوطة، و خصوصا ما یسّر اللّه لنا من نسخ الأصل بخطّ مؤلّفه العلّامة، فقابلنا المطبوعة هذه علیها فجاء بحمد اللّه-

شرح مختصر پیرامون کتاب و مولف آن

بسمه تعالی

سپاس مختص پروردگار عالمیان است، و درود و سلام بر محمد رسول خدا خاتم پیامبران و بر آل او؛ امامان پاکیزه و صاحب میمنت و خجستگی و برکت.

و بعد؛ به درستی که از منت های خداوند بر من است که مرا به تحقیق در آثار اهل بیت و عمیق شدن و غور در آن و بهره برداری از دریای علوم آنها و بهره مند شدن از روشنایی فضیلت های آنها توفیق داد. و این منت بعد از آن است که خداوند مرا به سوی پایتخت روانه کرد و به من آمادگی تصحیح آثار و اشراف بر دیگر آثار و اخبار، از تاریخ دین و ابواب فقه و حدیث و تفسیر و در صدر آنها کتاب «بحار الانوار» را که جامع گوهر ها و درّهای اخبار امامان پاکیزه است عطا کرد؛ کتابی که تالیف نشانه و حجت و صاحب فیض قدسی، علامه مجلسی است که (خداوند توفیقاتش را مقدس گرداند). برای من است - و برای خداست منت و شکر - در آماده سازی این موسوعه بزرگ و دایرة المعارف مذهب، سهمی بزرگ و نصیبی وافر و توفیقی نیک، از این جهت که بر تمام مجلدات بحار - به جز 20 جلد از مجلدات صد و ده گانه آن - پیش از چاپ از جهت مقابله و مأخذ یابی و غور و بررسی و در مواردی نقد و حاشیه زنی اشراف پیدا کردم.

و اما در اشراف بر آن به واسطه تحقیق و آماده سازی و حاشیه زنی، حظ و بهره من بیشتر از غیر من بود. چرا که در چهل و پنج جلد از آن، به تحقیق متن های آنها و خارج کردن نص های آنها از منابع اصلی و مقابله آنها با نسخه های چاپ شده و خطی اشراف پیدا کردم، خصوصاً اینکه خداوند نسخه های اصل «بحار» به خط مؤلف علامه اش را در دسترس من قرار داد و من مجلدات این چاپ را با آنها مقابله کردم که به حمد خداوند

و له المنّ أصحّ- و أمتن و أکمل من غیرها⁽¹⁾، و عند اللّه أحتسب عنای فی ذلک و ما قاسیت من المشاقّ و المتاعب و سهر اللّیل و یقظة الهواجر، و ابیضاض لمّتی فی سبیل ذلک.

فلعلّ الباحث الکریم الناظر فی هذه الوریقات، لا ینازعنی أن أغتنم هذه الفرصة، فأتکلّم حول الکتاب و سیرة مؤلّفه العلامة فی تدوینه، بکلمة موجزة یحضرنی عاجلا، بعد ما أحطت به خبرا و فی غوره سبرا و تحقیقا و نقدا طیلة عشر سنوات فأقول: و من اللّه العصمة:

أما الکتاب، فهو الجامع الوحید الّذی یجمع فی طیّه آلافا من أحادیث الرسول و أهل بیته و آثارهم الذهبیّة و مآثرهم الخالدة فی شتّی معارف الدین الدائرة بین المسلمین، فقد استوعب فی کلّ کتاب من کتبه و کلّ باب من أبوابه ما یناسب عنوان الباب لا یشدّ عنه شاذّ.

و أقلّ فائدة فی ذلک أنّ الباحث عن موضوع من المعارف الدینیّة یجد کمال بغیته و تمام أمنیّته حاضرا عنده کالمائدة بین یدیه: قد قرّب له کلّ بعید نادر، و اتیح له کلّ مستوعر شارد، فیتمکّن بذلک من الغور فیها، و تحقیق متن الحدیث و تصحیح إسناده، و ذلک بتطبیق بعضها علی بعض، و تکمیل الناقص الساقط منها بالکامل التامّ منها»⁽²⁾.

و ربما ینقدح له عند ذلک أنّ الحدیث متواتر أو مستفیض و قد کان عنده

(و برای اوست منت)این چاپ صحیح تر و استوارتر و کامل تر از بقیه چاپ ها شد.⁽³⁾

و زحمت خودم را در این راه و آنچه که از سختی ها و مشقت ها و رنج ها و بی خوابی شب و سفید شدن موهای سرم در این راه بر من آمد را نزد خداوند محاسبه می کنم

پس شایسته است که پژوهشگر با کرامت که به این اوراق نگاه می کند، با من منازعه نکند که این فرصت را مغتنم دانسته ام و پیرامون کتاب و سیره علامه مجلسی در تدوین آن با کلماتی موجز و خلاصه سخن می گویم. این امر در حالی است که نسبت به این کتاب در مدت ده سال تحقیق و بررسی خبرویت و اشراف یافته ام. لذا می گویم و صیانت از خطا را از خداوند می طلبم:

کتاب «بحار الانوار» اثر یگانه ای است که هزاران حدیث از احادیث رسول گرامی و اهل بیتش و آثار طلایی ایشان و اثرهای ماندگار آنها در معارف گوناگون دین را که بین مسلمین دائر است، در درون خود جمع کرده است. پس در هر کتابی از کتاب های آن و هر بابی از ابوابش آنچه که مناسب عنوان آن باب است، فرا گرفته شده و هیچ چیز از قلم نیافتاده است.

و کمترین فایده آن این است که پژوهشگر، موضوعی از معارف دینی را به صورت خواسته کامل و تمام آرزویش، همانند میوه ای در دستانش حاضر می یابد؛ هر مطلب دورِ کم یابی به او نزدیک می شود و هر نکته رمنده و گریزانی برای او آماده. و به واسطه آن، غور در کتاب و تحقیق در متن حدیث و تصحیح سندهایش ممکن می شود. و این مهم به واسطه تطبیق بعضی از آن بر بعضی دیگر و تکمیل آنچه که ناقص بود و ساقط شده بود. با مراجعه به نسخه کامل و تام آن حاصل شده است.⁽⁴⁾

ص:7 و164. ج83،

ص: 318 و 361 و غیر آنها از مواردی که آنها را محقق و پژوهشگر اهل جستجو می یابد.

و چه بسا برای پژوهشگر روشن می شود که حدیثی متواتر است یا مستفیض، درحالی که او آن را

یعدّ من الآحاد، أو یراه متعاضدا متکاملا من حیث المتن، و قد کان عنده متهافتا متساقطا مضطرب الأطراف.

لست أرید أن أقول فی ذلک قولا زورا: أحکم علی الکتاب أوله بما هو خارج عن حدّه و طوره- معاذ اللّه- حقیق علینا أن لا نقول فی ذلک إلّا الحقّ الصریح و القول السدید، و هو أنّ الکتاب- بما جمع فی طیّه من شتات الأحادیث و متفرّقات الآثار- هو المرجع الوحید فی تحقیق معارف المذهب، و نعم العون علی معرفة السقیم من الصحیح، و نقد الغثّ من السمین.

فکلّ باحث ثقافیّ یرید تحقیق الحقّ من دون عصبیّة، لا مغنی له و لا مندوحة عنده عن مراجعة هذه الموسوعة العظمی، و التعمّق فی کلّ باب منها، مع ما یجد فیها من الفوائد فی بیان المعضلات و حلّ المشکلات، و شرح غرائب الحدیث من ألفاظها فقد کان مؤلّفه الفذّ العبقریّ بما وهبه اللّه عزّ و جلّ من حسن التقریر و سلامة الفهم و صائب الرأی و ثاقب الفطنة، فی الرعیل الأوّل؛ لم یسبقه سابق و لا یلحقه لا حق.

و أمّا ما ینقد علی الکتاب بأنّه محتو علی روایات متهافتة أو متناقضة، مثلا یوجد فی باب منه روایة ینسب قضیّة أو معجزة إلی الإمام الکاظم علیه السّلام، و فی روایة اخری تنسب تلک القضیّة أو المعجزة بعینها إلی الإمام الرضا علیه السّلام.

فعندی أنّ معرفة أمثال هذا التناقض أیضا من برکات هذا الکتاب، و لو لا سرد الروایات من الکتب المختلفة و جمعها فی باب واحد، لما ظهر هذا التناقض، فانّ من وجد أحد هذین الحدیثین فی کتاب لا یتطرّق إلی ذهنه أنّه متناقض مع روایة اخری فی کتاب آخر فیرویه و یعرّج علیه من دون تتبّع و الحال أنّه ساقط بالتناقض.

فهذا و أمثاله من برکات هذا السفر القیّم، حیث سهّل سبیل المناقشة و التدقیق، و سدّ باب الجهل و الضلالة و القول بلا تحقیق.

کما أنّی کثیرا ما رأیت فی أوّل الباب نقل حدیثا ملخّصا لا بأس به من حیث المتن، ثمّ أشرفت فی ذیل هذا الباب بعینه علی أصل الحدیث بتمامه من مصدر آخر،

از آحاد می شمرده است، یا آن حدیث را از حیث متن متعاضد و متکامل می بیند، در حالی که نزد او متهافت و متساقط و مضطرب الاطراف بوده است.

بنا ندارم در باره این کتاب سخن باطل و اغراق آمیز و خارج از حد و اندازه آن - پناه بر خدا - بگویم و بر ماست که جز حقِ روشن و سخن درست و محکم درباره این کتاب نگوییم. بر این اساس این کتاب با توجه به جامعیت آن در گردآوری احادیث و آثار روایی پراکنده، مرجع منحصر به فرد برای تحقیق در معارف مذهب تشیع است و یاری¬گر بسیار عالی در تشخیص روایات درست از نادرست و فربه از لاغر است.

از این رو هیچ محقق و پژوهشگر معارفی ای که تحقیق حق را بدون تعصب اراده کرده است، از مراجعه به این دایرة المعارف عظیم و عمیق شدن در هر بابی از آن، با وجود فوایدی که در بیان معضلات و حل مشکلات و شرح الفاظ غریبه و دور از ذهن حدیث در آن می یابد، بی نیاز نیست و چاره ای جز آن ندارد. پس به درستی که مؤلف کتاب، نابغه ای کامل و والا بود به آنچه که خداوند از نیکویی تقریر مطالب و سلامت فهم و رأی درست و فهمی نافذ و برتر در شکافتن اول (ابتکاری نو) به او هدیه کرده بود که مسبوق به هیچ سابقه ای نبوده و بعد از آن نیز مثل آن نیامده است.

و اما نقدی که بر کتاب وارد است، این است که حاوی روایات مخالف و متناقض است. مثلاً در بابی از آن روایتی یافت می شود که قضیه یا معجزه ای را به امام کاظم علیه السلام نسبت می دهد و در روایتی دیگر، آن قضیه یا معجزه به وضوح به امام رضا علیه السلام نسبت داده شده است که برای من، معرفت امثال این تناقض نیز از برکات این کتاب است.

و اگر نبود بیان نیکوی روایات از کتاب های مختلف و جمع آنها در یک باب، این تناقض، آشکار نمی شد. پس به درستی، اگر کسی که یکی از این دو حدیث را در کتابی پیدا کند، به ذهنش خطور نمی کند که آن با روایت دیگری در کتابی دیگر متناقض است. پس آن را روایت می کرد و بدون تتبع و جستجو روی آن پافشاری می کرد، در حالی که آن روایت به خاطر تناقض ساقط است.

این دستاورد و امثال آن از برکات این نوشته درست است؛ چرا که راه مناقشه و دقت را آسان و باب جهل و گمراهی و سخن بدون تحقیق را مسدود کرد.

همان طور که من بسیار زیاد دیدم که در اول باب حدیثی خالص و تمام نقل شده که از حیث متن حرفی در آن نیست، سپس در ذیل همین باب، به اصل حدیث و تمام آن از مصدری دیگر اشراف پیدا کردم

فوجدته متناقضا متهافتا، فظهر لی أنّ من لخّص الحدیث و أورده فی کتابه قد أسقط من الحدیث ما یشین علیه و یسقطه من الاعتبار، و لو لا هذا السفر القیّم و جمعه الشوارد و النوادر من هنا و هاهنا فی باب واحد، لما ظهر لی ذلک.

و هکذا عند ما أشرفت علی الجزء 71 ص 354، رأیت أنّه قدّس سرّه قد أخرج تحت عنوان (ختص- ضا) فصلا واحدا مشتملا علی عدّة روایات بلفظ واحد، تنبّهت إلی أنّ کتاب الاختصاص لا یصحّ أن یکون للشیخ المفید قدّس سرّه، لأنّه أجلّ شأنا أن یروی عن کتاب التکلیف (الّذی عرف عند المتأخّرین بفقه الرضا علیه السّلام و إملائه) فینقله بلفظه و عبارته، و لو لا ذلک لما علمت ذلک أبد الآبدین ⁽¹⁾.

و هکذا عند ما أشرفت علی کتاب الدعاء و زاولت الأدعیة المطولة، رأیت فی الأکثر أنّ فی اسنادها واحدا أو اثنین من الکتّاب المنشئین کفضل بن أبی قرة و ابن خانبه و أضرابهما، فتنبهت إلی حقیقة أشرت إلی شطر منها فی ج 87 ص 296.

فالیوم تری من لا خبرة له یحفظ حدیثا من أوّل الباب و یلقیها علی الناس المستمعین کأنّه وحی منزل و یلعب بأفکار الناس و عقائدهم، و لا یتعب نفسه بالمراجعة إلی ذیل هذا الباب لیظهر علی تناقضه، فکیف إذا کان الحدیثان باقیین فی مصادرهما، فقلّ من یراجع تلکم المصادر لیحقّق الحقّ کما حقّقه مؤلّفنا العلّامة؟ و کذا أرباب التآلیف الحدیثیّة، حیث لا یحققون الحقّ بعد تسهیل الطریق فیوردون الحدیث فی مؤلّفهم تأییدا لمزعمتهم، مع أمّه متناقض مع الحدیث الآخر الّذی أضرب عنه صفحا.

فاللازم علینا أن نشکر هذه السیرة الجمیلة من المؤلّف و نثنی علیه ثناء بالغا، حیث أورد فی کتابه کلّ ما وصل إلیه، و أحال تمییز الصحیح من السقیم إلی معرفة الناظرین و إحاطتهم و أنظارهم، من دون أن یتحاکم بفکره و نظره فیتحامل علی بعض الأخبار بأنّ هذا مخالف للمذهب ساقط من حدّ الاعتبار فلا أورده و هذا سلیم من العلل

و آن را متناقض و مخالف با هم یافتم. پس برای من روشن شد که کسی حدیث را خلاصه کرده و آن را درکتابش وارد کرده است و از این حدیث، آنچه را که نزد او معیوب آمده، انداخته است و آن را از اعتبار ساقط کرده است. و اگر این نوشته راست و درست نبود و احادیث نادر و رمنده را از اینجا و آنجا در یک باب جمع نمی کرد، این مطالب برایم روشن و آشکار نمی شد.

همچنین هنگامی که بر جلد هفتاد و یکم صفحه سیصد و پنجاه و چهار اشراف پیدا کردم، دیدم که علامه1 تحت عنوان «ختص – ضا» فصلی را استخراج کرده که مشتمل است بر تعدادی از روایات با لفظ واحد. آگاه شدم به اینکه صحیح نیست که کتاب «اختصاص» برای شیخ مفید1باشد، به خاطر اینکه شأن او بالاتر از این است که از کتاب «تکلیف» روایت کند (کتابی که نزد متأخرین، به «فقه الرضا علیه السلام » و به املای آن حضرت شناخته شده) و آن را با الفاظ و عباراتش نقل نماید. و اگر نبود این مقابله هایی که انجام دادم، هیچگاه به این مطلب علم و آگاهی پیدا نمی کردم.⁽²⁾

و همچنین هنگامی که به «کتاب دعا» اشراف پیدا کردم و به دعاهای طولانی آن پرداختم، دیدم در اکثر سندهای آنها یک یا دو مورد از نویسندگان انشاء کننده مثل فضل بن ابی قره و ابن خانبه و امثال آنها وجود دارد، پس به حقیقتی آگاه گردیدم که به بخشی از آنها در جلد هشتاد و هفتم، صفحه دویست و نود و شش اشاره کرده ام.

پس امروز می بینی کسی که خبره نیست، حدیثی را از اول باب حفظ می کند و به شنوندگان خود القاء می کند که این حدیث وحی منزل است و با افکار و عقاید مردم بازی می کند، و خودش را به سختی نمی اندازد به اینکه به ذیل این باب مراجعه کند تا از تناقض آن آگاه شود. در حالی که هر دو حدیث در مصادرشان باقی هستند؟ پس کم است کسی که مراجعه کند به آن مصادر تا احقاق حق کند، همان گونه که مؤلف علامه این کار را کرده است. همچنین صاحبان تالیف های حدیثی، آنجا که بعد از آسان شدن راه، احقاق حق نمی کنند. آنان حدیثی را وارد می کنند که به گمان خودشان مورد تایید است، با اینکه آن حدیث، با حدیثی دیگر که در صفحه ای دیگر قرار دارد، متناقض است.

از این رو بر ما لازم است که از این سیره و روش زیبای مؤلف سپاسگزاری کنیم؛ سپاسی بلیغ و رسا. چرا که در کتاب خود هر آنچه را که بدان دست یافته وارد کرده است و تشخیص درست از نادرست را به معرفت ناظرین و بینندگان و احاطه و دقت آنها واگذار کرده است، بدون اینکه به فکر و نظر خود حکم کند، پس بر بعضی از اخبار تحمیل کند که این خبر مخالف است با مذهب و ساقط است از حد اعتبار، در حالی که این اشکال وارد نیست، و یا این خبر از اشکال عاری است، در در حالی که عیوبی داشته باشد.

و العیوب أورده، و لعلّ فیما یورده کثیر من المتعارضات أو فیما ترکه و طرحه إلحاق الحقیق بالمذهب ⁽¹⁾.

و أمّا ما نجد فی بیاناته قدّس سرّه من توجیه الروایات المتعارضة، و تأویلها و رفع التخالف عمّا بینها، فلیس ذلک حکما منه بصحّة الحدیث و قبوله، فانّ هذا شأن کلّ جامع من الجوامع الحدیثیّة، سیرة متّبعة بین الفریقین السلف منهم و الخلف ⁽²⁾و ذلک لأنّ شأن الجامع المحدّث الاستقصاء و التتبّع و تأیید الأحادیث مهما أمکن بالجمع و التأویل، و أمّا قبول الروایة و الاعتقاد بها، فکلّ محقّق و نظره الثاقب، فلعلّه یرضی بهذا الجمع و التأویل، أو یوجّهه و یؤوّله بوجه آخر، أو یطرحه، فیکون بیان الحدیث و توجیهه من باب هدایة الطریق و النصح لیس إلّا.

و هکذا الکلام فیما ینقد علی الکتاب من اشتماله علی أخبار ضعاف لا یوجب علما و لا عملا فانّ هذا شأن کلّ جامع من الجوامع الحدیثیّة، تری فیها الضعاف و الحسان و الصحاح. فهذه الکتب الأربعة مع اشتهارها و تواترها، یوجد فیها آلاف من الأحادیث لا یحتجّ بها: إمّا لضعفها أو مخالفتها للأصول و المبانی، أو إعراض

و چه بسا در آنچه که وارد کرده است، بسیاری از متعارضات یا آنچه که ترک نموده یا کنار گذاشته است، حقایقی از حقیقت های مذهب بوده باشد.⁽³⁾

و اما آنچه که ما در بیانات مؤلف1از توجیه روایات متعارضه، و تاویل آنها و رفع مخالفت هایی که بین آنها وجود داشت یافتیم، پس آن موارد حکم از جانب وی به صحت حدیث و قبول آن نیست. این موارد شأن همه جوامع حدیثی است؛ سیره ای که بین هر دو فرقه هم گذشتگان از آنها و آنان که بعد از آنها بودند تبعیت می شود.⁽⁴⁾و این به خاطر آن است که شأن جامع یک محدث، تتبع و جستجو و تایید احادیث تا آنجا که امکان دارد، و جمع بین آنها و یا تاویل آن است. و اما در قبول کردن روایت و اعتقاد به آن، پس هر محققی خودش هست و نظر نافذ خودش. پس چه بسا راضی می شود به این جمع و تاویل و یا اینکه به وجهی دیگر توجیه و تاویل می کند، یا اینکه آن را کنار می گذارد. پس بیان حدیث و توجیه آن نیست، مگر از باب راهنمایی و هدایت و نصیحت.

و همچنین کلام در اینکه انتقاد می شود بر کتاب از شامل بودنش بر اخبار ضعیف، که موجب علم و عمل نمی شود، چرا که این امر، شأن همه جوامع حدیثی است و در آن احادیث ضعیف و حسن و صحیح را می بینی. پس این کتب اربعه با همه شهرت و تواتری که دارند، در آنها هزاران حدیثی یافت می شود که به آنها احتجاج نمی شود، حال یا به خاطر ضعف آنها یا به خاطر مخالفت آنها با اصول و مبانی یا اعراض

الأصحاب عنها مع صحّتها و قوّتها⁽¹⁾فلا ینکر بذلک لا علی تلک الکتب، و لا علی مؤلّفیها، مع أنّهم لم یکونوا بصدد الاستیعاب و الاستقصاء، بل علی وتیرة أصحاب الصحاح: یوردون من الأحادیث المخالفة للمذهب انموذجا منها، لیصحّ البحث عنها بالجمع أو الطرح، فلا یوردون الباقی منها و إن کانت صحیحة، و یقتصرون فیما یوافق المذهب علی المعتبر منها، لعدم مسیس الحاجة إلی غیرها، اللّهمّ إلّا للتأیید.

فکما ذکرنا فی المسألة السابقة، وظیفة المحدّث الجامع النقل و الاستیفاء و تکثیر الاسناد و الروایات، و أمّا البحث عن صحّة الحدیث و سقمه و ضعفه و قوّته: بالفحص عن رجال سنده، فهو شأن آخر یتکفّل بها علم الرجال و الدرایة، و لیس یخفی هذا الشأن إلّا علی کلّ جاهل مغفّل: إمّا مفرّط یحکم علی المؤلّف بسقوطه و عدم تورّعه حیث أورد الأحادیث الضعاف فیردّ الکتاب رأسا، و إمّا مفرط یظنّ أنّ اعتبار الحدیث یعرف من اعتبار مؤلّفه و جامعه، فیقبل أحادیثه کملا، و یغفل عن أنّ لکلّ مؤلف طریقا إلی المعصوم قد بیّن شطر منها فی کتب المشیخة و الاجازات، و الشطر الآخر مذکور فی صدر الأحادیث، و لا بدّ من اعتبار هذین الطریقین معا.

و مؤلّفنا العلّامة قد أتقن عمله فی ذلک و أوضح طریقه إلی المعصوم فی کلّ من الوجهین:

أما القسم الأوّل: فقد صنّف فیه کتاب الاجازات، لیتّضح طریقه إلی المصادر المذکورة فی متن الاجازات، و ما لم یذکر- و هو القلیل منها⁽²⁾-

قد أبان

اصحاب از آنها، با وجود اینکه صحیح و قوی هستند.⁽³⁾

پس به خاطر این مسئله، نه خود کتاب ها و نه مؤلفانش انکار نمی شوند، چرا که آنها در صدد جستجوی کامل و فراگیر نمودن نبودند، بلکه بنا بر روش اصحاب صحاح، از احادیث مخالف با مذهب نمونه ای را وارد می کردند تا بحث درباره آنها، به واسطه جمع یا طرح صحیح شود. و باقی آنها را اگرچه صحیح بودند وارد نمی کردند و به آنچه که موافق مذهب بود، بر آنچه که از آنها معتبر بود اکتفا می کردند چرا که نیاز و حاجتی به غیر آن نیست، مگر برای تایید.

پس همان گونه که ما در مساله گذشته ذکر کردیم، وظیفه محدثی که جمع کننده [حدیث] است، نقل فایده رساندن و تکثیر اسناد و روایات است. اما بحث از صحت و سقم حدیث و ضعف و قوت آن:

به واسطه فحص کردن از رجال سند آن، شأن و مطلبی دیگر است که متکفل آن علم رجال و درایه است. و این شأن مخفی نیست، مگر بر هر جاهل غافلی که یا تفریط می کند و حکم می کند به سقوط مؤلف و عدم ورع و تقوای او، آنجا که احادیث ضعیف را آورده است. پس کتاب را رأساً رد می کند، یا افراط می کند و گمان می کند که اعتبار حدیث از اعتبار مؤلف و جمع کننده آن شناخته می شود. پس احادیثش را تماماً قبول می کند و از این غفلت می ورزد که برای هر مؤلفی، طریقی به جانب معصوم هست که گاهی بعضی از آنها را در کتب مشیخه و اجازات بیان می کند و بعضی دیگر را در اول احادیث ذکر می کند و ناگزیر باید هر دو طریق با هم معتبر باشند.

و مؤلف ما علامه، به تحقیق عملش را در آن استوار کرده و طریقش را به معصوم، در هر دو وجه و جهت توضیح داده است:

اما قسم اول: پس به تحقیق درباره آن کتاب اجازات را گردآوری کرد تا طریق خودش را به سوی مصادری که در متن اجازات ذکر شده است، توضیح دهد. و آنچه که ذکر نکرده (مقدار ذکر نشده کم است)⁽⁴⁾

فی مقدّمة البحار کیفیّة تحصیلها و الظفر بالنسخ المعتبرة منها، معترفا بأنّها غیر متواترة:

قال قدّس سرّه فی مقدّمة کتابه البحار (ج 1 ص 3 من هذه الطبعة):

«ثمّ بعد الإحاطة بالکتب المتداولة المشهورة، تتبّعت الأصول المعتبرة المهجورة الّتی ترکت فی الأعصار المتطاولة و الأزمان المتمادیة ... فطفقت أسأل عنها فی شرق البلاد و غربها حینا، و الحّ فی الطلب لدی کلّ من أظنّ عنده شیئا من ذلک و إن کان به ضنینا.

و لقد ساعدنی علی ذلک جماعة من الإخوان ضربوا فی البلاد لتحصیلها، و طلبوها فی الأصقاع و الأقطار طلبا حثیثا، حتّی اجتمع عندی بفضل ربّی کثیر من الأصول المعتبرة الّتی کان علیها معوّل العلماء فی الأعصار الماضیة⁽¹⁾

فکثیرا ما کنت أراجع أبواب کتاب الوسائل المطبوعة جدیدا، لاستخرج الحدیث بمعاونة ذیله( و ذلک لان مصادر الوسائل- غیر الکتب الأربعة- متحدة مع مصادر البحار و قد أخرجها الفاضل المکرم الربانی فی ذیل الوسائل) فعند ذلک عرفت أن صاحب الوسائل کان ینقل من نسخ البحار معتمدا علیها، من دون مراجعة المصدر، حیث انه کلما کانت نسخة البحار فی بعض النسخ- و قد طبعت علیها نسخة الکمبانیّ- مصحفة أو ساقطا منها بعض الجملات أو ذات إملاء غیر صحیحة، قد انتقل کلها فی الوسائل بما علیها بصورتها.

ففی بعض هذه الموارد أشرنا فی ذیل الکتاب بما ینبه القارئ الکریم علی ذلک و ربما صرحت بذلک کما فی ج 84 ص 68 و غیر ذلک من الموارد لا یحضرنی الآن.

کیفیت تحصیل آن و دستیابی به نسخه های معتبر از آن را تحقیقاً در مقدمه «بحارالانوار» ذکر کرده است، در حالی که معترف است به اینکه آنها متواتر نیستند:

علامه1در مقدمه کتابش بحار الانوار (ج1، صفحه 3، از این چاپ) گوید:

«سپس بعد از احاطه به کتاب های متداول مشهور، اصول معتبر مهجوری را که در عصر های طولانی و زمان های متمادی ترک شده بود، جستجو کردم....سپس دست به کار شدم (و) هم زمان از آنها در شرق شهرها وغرب آن سوال کردم، و نزدیک شدم در طلب نزد هر کسی که گمان می کردم نزد او چیزی از آنها باشد، اگر چه به آن مظنون باشد.

و کمک کردند مرا بر این مطلب جمعی از برادرانی که در شهرها برای تحصیل آن (اصول) کوچ کرده و طلب کرده بودند آن را در سفرها و... طلبی سریع. تا اینکه به فضل پروردگارم، بسیاری از اصول معتبره ای که علما در زمان های گذشته بر آن یاری جستند، نزد من جمع شد.⁽²⁾

پس مراجعه بسیاری به ابواب کتاب وسائل چاپ جدید کردم برای استخراج حدیث به کمک ذیل آن کتاب (و این به خاطر آن است که مصدر های وسائل (غیر از کتب اربعه) با مصدرهای بحار الانوار متحد است و آنها را فاضل گرامی آقای ربانی در ذیل وسائل خارج کرده است). پس در این هنگام دانستم که صاحب کتاب وسائل، احادیث را به خاطر اعتماد به آن، بدون اینکه به مصدر مراجعه کند، از نسخه های بحار الانوار نقل می کرده. از آنجا که هرگاه بوده است نسخه بحار الانوار در بعضی از نسخه ها (و تحقیقاً نسخه کمپانی بر اساس آن چاپ شده) صحافی شده یا ساقط شده از آن بعضی از جملات و یا نوشته ای غیر صحیح به تحقیق کل آن به همان صورتی که در بحار الانوار بوده است، در وسائل منتقل شده است.

پس در بعضی از این موارد اشاره کردیم در ذیل کتاب به آنچه که آگاه شده است خواننده با کرامت بر آن و چه بسا تصریح کردم به آن در جلد هشتاد و چهارم، صفحه 68 و غیر آن از مواردی که الان حضور ذهن ندارم.

عنها الکتب المشهورة المتداولة، و اطّلعت فیها علی مدارک کثیر من الأحکام، اعترف الأکثرون بخلوّ کلّ منها عمّا یصلح أن یکون مأخذا له، فبذلت غایة جهدی فی ترویجها و تصحیحها و تنسیقها و تنقیحها.

و لمّا رأیت الزّمان فی غایة الفساد، و وجدت أکثر أهلها حائدین عمّا یؤدّی إلی الرشاد، خشیت أن ترجع عمّا قلیل إلی ما کانت علیه من النسیان و الهجران، و خفت أن یتطرّق إلیها التشتّت لعدم مساعدة الدهر الخوّان، و مع ذلک کانت الأخبار المتعلّقة بکلّ مقصد منها متفرّقا فی الأبواب، متبدّدا فی الفصول، قلّما یتیسّر لأحد العثور علی جمیع الأخبار المتعلّقة بمقصد من المقاصد منها، و لعلّ هذا أیضا کان أحد أسباب ترکها و قلّة رغبة الناس فی ضبطها.

فعزمت بعد الاستخارة من ربّی ... علی تألیفها و نظمها و ترتیبها و جمعها فی کتاب متّسقة الفصول و الأبواب مضبوطة المقاصد و المطالب، علی نظام غریب، و تألیف عجیب، لم یعهد مثله ... فجاء بحمد اللّه کما أردت ...».

فتری المؤلّف العلّامة یصرّح فی مقاله هذا أنّ مصادر البحار کانت أکثرها مهجورة متروکة قد خرجت بذلک عن حدّ التواتر، و انقطع نسبتها إلی مؤلّفیها من طریق المناولة و السماع و الاجازة، و هذا اعتراف منه قدّس سرّه بأنّها سقطت بذلک عن حدّ الصحّة المصطلحة إلی حدّ الوجادة⁽¹⁾

و أمّا الوجادة للکتب فهو أن یجد المؤلّف کتابا أو رسالة فیها أحادیث، و قد ذکر فی صدرها أو ذیلها أو علی ظهر النسخة أنّها تألیف فلان الفلانی- من مشاهیر العلماء و المحدثین مثلا- من دون أن یکون الکتاب أو الرسالة متناولا من مؤلّفه بالاجازة أو-- السماع، و ذلک فی مصادر البحار کثیر، مثل قرب الإسناد. کتاب المسائل، علل الشرائع، تفسیر القمّیّ، الاختصاص، جامع الأخبار، مصباح الشریعة، فقه الرضا ... مع ما ظهر من بعد المؤلّف أن بعض هذه الکتب لغیر من انتسب إلیه، کما فی مصباح الشریعة فقه الرضا، تفسیر القمّیّ، الاختصاص، جامع الأخبار و ...

که از آن کتاب های مشهور و متداول خالی بود.

و اطلاع پیدا کردم در آن به مدارک کثیری از احکام، که اکثر علما به خالی بودن همه آن کتاب ها از آنچه که صلاحیت دارد به اینکه مأخذ باشد برای آن، اعتراف کردند. پس نهایت کوششم را در ترویج و تصحیح و نظم و اصلاح کردن آنها مبذول داشتم.

و وقتی دیدم که زمان در نهایت فساد است و دریافتم که اکثر اهل آن را دشمن آنچه که هدایتگر است به سوی رشد و کمال، ترسیدم که به همان فراموشی و مهجوریت بازگشت کند و بیمناک شدم که به خاطر عدم مساعدت روزگار خیانتکار، پراکندگی به سراغ آن بیاید. و با این وجود چون خبرها و احادیث متعلق به هر مقصدی، در ابواب مختلف متفرق بود و در فصل ها پراکنده بود، کم میسر می شد برای کسی که آگاه شود بر همه اخباری که متعلق باشد به مقصدی از مقاصد آن. و چه بسا همین مطلب یکی از اسباب ترک آن و کمی رغبت مردم در ضبط آن بود.

پس بعد از طلب خیر از پروردگارم، عزم خود را جزم کردم ... بر تالیف و نظم و ترتیب و جمع آن در کتابی که ابواب فصول آن سامان یافته و مقاصد و مطالب آن ضبط شده است، بر نظمی غریب و تالیفی عجیب که مثل آن نیامده است ... پس سامان یافت بحمد الله همان گونه که اراده کردم...»

پس دیدی که مؤلف علامه در این گفتار خود تصریح کرد که اکثر مصدرهای «بحار الانوار»، مهجور و متروک بوده است که گاهی به این واسطه از حد تواتر خارج شده است و نسبت آن به مؤلفانش، از جمله طریق مقابله و سماع و اجازه قطع شده است. و این اعترافی است از او1به اینکه آن مصادر، بدین واسطه از حد صحت مصطلح به حد وجاده⁽²⁾

واما وجاده برای کتاب ها آن است که مؤلف کتاب یا رساله ای را می یابد که در آن احادیثی است و گاهی در اول آن یا در ذیل آن یا در پشت نسخه ذکر شده که آن تالیف فلانی- مثلا از مشاهیر علما و محدثین- است، بدون اینکه کتاب یا رساله شامل اجازه یا !

ساقط شده است.

و لذلک نراه عند ما یبحث فی البحار عن مسئلة فقهیّة أو کلامیّة یتذکّر أنّ هذا الخبر ضعیف (لعدم تواتر مصدره) لکنّه بعین متنه و أحیانا مع سنده مرویّ فی إحدی الکتب المتواترة بطریق صحیح أو حسن أو موثّق ⁽¹⁾. فنعلم بذلک أنّه لم یکن لیقابل کتابه هذا مع کثرة فوائده بالکتب الأربعة، و لا لیعامل مع ما أخرجه فی البحار معاملة الصحیح مطلقا، إلّا إذا کانت الوجادة لمصادرها محفوفة بالقرائن الموثّقة، و لذلک عقد الفصل الثانی من مقدّمة البحار، إیضاحا لهذه القرائن و اختلافها⁽²⁾.

و لذلک نفسه، نراه یتحرّج عن إیراد الکتب الأربعة فی البحار- علی الرغم من إلحاح بعض الفضلاء من أصحابه ⁽³⁾

و أیضا من نعم اللّه العظیمة علی طلبة العلوم الدینیة أن یجدوا جمیع الاخبار الواردة فی مطلب من المطالب العلمیة أو العملیة مجتمعا محصورا مبینا فی الباب الذی وضع لها، لانه بذلک یعلم واحدیة الخبر و تواتره الی غیر ذلک من الفوائد التی لا تعد و لا تحصی.

و من هنا قال بعض تلامذتکم: کان الاصوب أن تدخل الکتب الأربعة أیضا فی البحار أو فی شرحه- إنشاء اللّه- فانها لیست علی ما ینبغی فان.- کتاب التهذیب یحتاج الی تهذیب آخر لاشتمالها علی أبواب الزیادات کثیرا و لذا أخطأت جماعة منهم الشهید فی الذکری و غیره فی غیره، فحکموا بعدم النصّ الموجود فی غیر بابه.

و لا ینفع کثیرا جمع من جمعها من المعروفین کصاحب الوافی و صاحب تفصیل وسائل الشیعة الی مسائل الشریعة و غیرهما لما ذکر، و لعدم الاعتماد علی ما فهموه من مراد المعصوم علیه السلام».

و به همین خاطر می بینیم کسی که در مورد بحار الانوار از مساله ای فقهی یا کلامی بحث می کند، متذکر می شود که این خبر ضعیف است (به خاطر عدم تواتر مصدرش) لیکن آن مساله با عین متن و احیاناً با سند آن، در یکی از کتاب های متواتر با طریقی صحیح یا حسن یا موثق روایت شده است.⁽⁴⁾

به همین خاطر است که می بینیم از وارد کردن کتب اربعه در بحار، علی رغم اصرار بعضی از فضلاء از یاران ایشان⁽⁶⁾

«و همچنین از نعمت های بزرگ الهی بر طلاب علوم دینی آن است همه اخبار وارده را در مطلبی از مطالب علمی و عملی که در بابی که برای آن وضع شده محصور و روشن یافته اند؛ زیرا که به واسطه آن واحد یا متواتر بودن خبر دانسته می شود.

از همین جا بعض شاگردان شما گفته اند: بهتر این است که کتب اربعه در بحار یا شرح آن وارد شود؛ زیرا سزاوار نیست!

برهة من الزمن متروکة مهجورة لا یمکن الاحتجاج بها⁽¹⁾فتبتلی فیما بعد بما ابتلیت به سائر الأصول المعتبرة الیوم، حیث کانت فی الزمن الأوّل متواترة أو معروفة تتناول بالسماع و الاجازة، و صارت بعد ذلک مهجورة متروکة بلا تواتر و لا سماع و لا إجازة.

و أمّا القسم الثانی من طریق المؤلّف، أعنی ذکر رجال الاسناد، فقد احتاط قدّس سرّه فی ذلک أشدّ الاحتیاط، و مع ما کان بصدده من الاقتصار و الحذر من التطویل علی ما سیجی ء شرحه، قد ذکر رجال المصدر، بحیث خرج عن الإبهام و الإرسال.

قال قدّس سرّه فی المقدّمة ج 1 ص 48:

«الفصل الرابع فی بیان ما اصطلحنا علیه للاختصار فی الاسناد، مع التحرّز عن الإرسال المفضی إلی قلّة الاعتماد، فانّ أکثر المؤلّفین دأبهم التطویل ... و بعضهم یسقطون الأسانید فتنحطّ الأخبار بذلک عن

و بعد از در برهه ای از زمان متروک و مهجور واقع شود که احتجاج به آن ممکن نباشد.⁽²⁾

جمع زیادی از علمای معروف مثل صاحب وافی و تقصیل وسائل الشیعه و دیگران و به خاطر عدم اعتماد بر آنچه از مراد امام معصوم علیه السلام فهمیده اند استفاده زیادی نبرده اند.»

[1] . رجوع کنید به ج 1، ص48 از مقدمه بحار الانوار.

و اما قسم دوم: از طریق مؤلف یعنی ذکر رجال سندها، پس تحقیقاً علامه1در این باره احتیاط کرده است؛ احتیاطی شدید. در حالی که در صدد خلاصه گویی و حذر کردن از طولانی شدن بوده بر آنچه که بعداً شرح آن خواهد آمد. به تحقیق رجال مصدر را به گونه ای ذکر کرده است که آنها را از ابهام و ارسال خارج کند.

وی1در مقدمه جلد اول صفحه یکصد و چهل و هشت گوید:

«فصل چهارم در بیان آنچه که در آن به جهت اختصار در سندها مصطلح کردیم، و با دوری جستن از ارسال که منجر به کمی اعتماد می شود. پس به درستی که اکثر مؤلفین روششان طولانی کردن است ... و بعضی از آنها سندها را می اندازند، پس خبرها بدین واسطه از

درجة المسانید⁽¹⁾

« انی لما نظرت فی التفسیر الذی صنفه أبو النضر العیّاشیّ بإسناده و رغبت الی هذا و طلبت من عنده سماعا من المصنّف أو غیره فلم أجد فی دیارنا من کان عنده سماع أو اجازة منه، حذفت منه الاسناد و کتبت الباقی علی وجهه لیکون أسهل ... فان وجدت بعد ذلک من عنده سماعا أو اجازة أتبعت الأسانید و کتبتها علی ما ذکره المصنّف» انتهی.

و لعله نظر الی أن مناولة الکتاب من دون اجازة و لا سماع هی الوجادة التی لا یحکم علیها الا بحکم المراسیل فلا یفید ذکر اسناده شیئا، و هذا و ان کان حقا، لکنه لو کان ذکر الأسانید کان أحسن، حیث ان أصل الکتاب مفقود الیوم، و انما وصلت الینا نسخته وحدها و هی ساقطة الاسناد و لذلک قال المؤلّف العلّامة المجلسیّ عند ذکر هذا التفسیر( ج 1 ص 28)« لکن بعض الناسخین حذف أسانیده للاختصار، و ذکر فی أوله عذرا هو أشنع من جرمه».

و یدلّ علی احتیاطه أیضا أنّه لمّا بلغ إلی الفروع الفقهیّة، عدل عن اختصار الکلام فی رجال الاسناد، و رفع فی نسبهم و لقبهم إلی حیث لا یشتبه أحد بسمیّه، کما أنّه عدل عن إیراد الرّموز إلی تسمیة المصادر نفسها، لئلا تصحّف فتشتبه بغیرها⁽²⁾.

درجه مسندها⁽³⁾

«به درستی که من نظر کردم به تفسیری که آن را ابوالنصر عیاشی با سند خودش نوشته بود و رغبت پیدا کردم به آن و طلب کردم از جانب او سماعی را از مصنف یا غیر او، پس در شهرمان کسی را نیافتم که نزد او سماع یا اجازه ای از او داشته باشد و آن سند ها را حذف کردم و باقی آن را بر وجهی که آسان تر باشد نوشتم...تا اگر بعد از آن از جانب وی سماع یا اجازه ای را یافتیم، در ادامه سندها را بنا بر آنچه که مصنف ذکر کرده است بنویسم.»

و شاید او نظر کرده است به اینکه داد و ستد کتاب بدون اجازه و سماع، وجاده ای است که حکم نمی شود بر آن، مگر همان حکمی که با روایات مرسل می شود، پس ذکر اسنادش هیچ فایده ای ندارد. و این مطلب اگر چه حق است، لکن اگر او سندها را ذکر می کرد بهتر بود. چرا که امروز اصل کتاب مفقود است و همانا به ما نسخه ای رسیده است که اسنادش ساقط شده اند و به همین خاطر مؤلف علامه مجلسی در ذکر این تفسیر (ج1،ص28) گفته است: «لیکن بعضی از نسخه نویسان اسانید را به جهت اختصار حذف کرده اند و در اول نسخه، عذری را که بدتر از جرمشان است ذکر کرده اند.»

و همچنین دلالت می کند بر احتیاط علامه بر اینکه وی هر زمان به فروع فقهی رسیده است، از اختصار کلام در رجال سندها عدول کرده است و در نسب و لقب آنها بالا رفته است، تا جایی که هیچ کس اسم آنها را اشتباه نکند، همان طور که او از آوردن رمز به جای اسامی مصادر خودش عدول کرده است، به این خاطر که اشتباه خوانده نشود و با غیر آن اشتباه شود.⁽⁴⁾

و ذلک لأنّ الفروع الفقهیّة لا یجوز التمسّک فیها إلّا بالصحیح أو الحسن من الروایات الّتی تستخرج من المصادر الموثوقة نسبتها إلی مؤلّفیها: فلا بدّ إذا من معرفة المصدر حتّی یعلم أنّه من الکتب المعتمد علیها أو لا، و لو ذکرت المصادر بالرموز، فقد تصحّف الرموز و تشتبه بعضها ببعض فی القراءة أو الکتابة⁽¹⁾فیختلّ معرفة المصدر و یسقط الاحتجاج بحدیثه، کما أنّه لا بدّ من معرفة رجال السند حتّی یعلم أنّهم ثقات أو لا؟ و لو اقتصر فی أسامی الرجال بذکر والدهم أو الوصف و الکنیة و اللقب فقد یوجب الاشتباه و التعمیة و یتوهّم الصحیح سقیما أو بالعکس.

فقد کان نظره قدّس سرّه هذا، لکنّه لم یوفّق لمراده إلّا فی کتاب الطهارة و الصلاة، و هکذا کتاب السماء و العالم ⁽²⁾

و هکذا بالنسبة الی أسامی الرواة، عامل معهم معاملة الفروع لیکون الناظر فی الحدیث علی بصیرة من ضعف الحدیث و قوته، و هذا مفید جدا کما لا یخفی.

هذا دأبه و دیدنه فی الفروع الفقهیّة، و أمّا سایر الأبواب من التاریخ و الفضائل و المعجزات، فقد کان المتقدّمون من الفقهاء کلّهم یعملون علی قاعدة التسامح فی الآداب و السنن و الفضائل، لا ینکرون علی الأحادیث الواردة فی ذلک

و این مطلب به خاطر آن است که تمسک به فروع فقهی جایز نیست، مگر توسط روایات صحیح یا حسنی که از مصادری که نسبت آن به مؤلفش موثق و حتمی است، استخراج می شود. پس در این هنگام ناگزیر هستیم از شناخت مصدر تا دانسته شود که آنها از کتب قابل اعتماد هستند یا نه، و اگر مصادر با رمز ذکر شوند، به تحقیق رمزها تصحیف می شوند و بعضی با بعض دیگر در قرائت یا نوشتن اشتباه می شوند،⁽³⁾پس شناخت مصدر مختل می شود و احتجاج به احادیث آن ساقط می گردد، کما اینکه ناگزیریم از شناخت رجال سند تا بدانیم آنها ثقه هستند یا نه. و اگر در اسامی رجال، فقط به ذکر پدرانشان و وصف و کنیه و لقب اکتفا شود، به تحقیق موجب اشتباه و کوری می شود و این توهم پیش می آید که حدیث صحیح نادرست است و یا بالعکس.

پس به تحقیق نظر مؤلف1 این بوده است، ولیکن در مرادش موفق نشده است، مگر در «کتاب طهارة و صلاة» وهمچنین «کتاب سماء والعالم.»⁽⁴⁾پس قبل از اینکه در سایر کتاب های فروع به این هدف مقدس موفق شود، به سوی جوار خداوند و رحمت او رحلت کرد. و این به خاطر آن است که مؤلف علامه از اول تدوین کتاب نسبت به این امر اهتمام نداشته است و همانا بعد از اینکه روایات را با استخراج آنها از مصادر تدوین کرد، این رأی و نظر برای او پیش آمد. و به خاطر همین مؤلف علامه را در اصول روشنی که رسید به ما با خط خودش1یافتیم که در بین سطرها هدفش را درباره این مطلب، به واسطه تصریح به اسامی کتاب ها و شناساندن روایت کنندگان، به نحوی که با غیر آن اشتباه نشود، جبران کرده است.

این دأب و روش او در فروع فقهی بود. و اما سایر باب ها از تاریخ و فضایل و معجزات، پس به تحقیق متقدمین از فقهاء همگی بر طبق قاعده تسامح در آداب و سنت ها و فضایل عمل می کردند و احادیثی را که در این موضوعات وارد شده است، منکر نمی شدند

نکیرهم فی أبواب الفروع ⁽¹⁾، فهکذا فعل المؤلّف العلّامة، و مع ذلک لم یسقط الاسناد رأسا- و له الشکر و الثناء- لیکون الناظر فی تلک الأحادیث علی بصیرة تامّة من التحقیق و التدقیق.

و أمّا کیفیة تدوین الکتاب، فقد أوضحنا ذلک فی مقدّمة الجزء 106: فهرس مصنّفات الأصحاب ⁽²⁾

فکما أنّه قدّس سرّه أول من بوب آیات اللّه البینات بصورة تفصیلیة( تفصیل آیات القرآن الحکیم) هو أول من فهرس کتب الأحادیث بصورة عامة شاملة( الجامع المفهرس) فرضوان اللّه علیه من رجل ما أعظم برکة وجوده الشریف.

به اندازه ای که در باب های فروع منکر می شدند.1 پس مؤلف علامه به همین گونه عمل کرده است و با این وجود، سندها را از رأس ساقط نکرده است - و برای اوست تشکر و ستایش - برای اینکه کسی که به آن احادیث نگاه می کند، بصیرتی کامل از تحقیق و دقت داشته باشد.

و اما کیفیت تدوین کتاب؛ پس ما این موضوع را در مقدمه جزء یکصد و ششم،

فهرست تصنیف های اصحاب⁽³⁾

بحار الأنوار علی منواله و ترتیب أبوابه و کتبه.

و قال قدّس سرّه فی مقدّمة البحار ج 1 ص 46، عند مقال له آخر فی إیراد الرموز:

«و نوردها فی صدر کلّ خبر، لیعلم أنّه مأخوذ من أیّ أصل و هل هو فی أصل واحد أو متکرّر فی الأصول ⁽¹⁾،و لو کان فی السند اختلاف نذکر الخبر من أحد الکتابین و نشیر إلی الکتاب الآخر بعده و نسوقه إلی محلّ الوفاق، و لو کان فی المتن اختلاف مغیّر للمعنی نبیّنه و مع اتّحاد المضمون و اختلاف الألفاظ و مناسبة الخبر لبابین نورد بأحد اللفظین فی أحد البابین و باللفظ الآخر فی الباب الآخر»⁽²⁾.

أقول: و قد کان قدّس سرّه یعمل علی هذه الوتیرة، و هی فی غایة الدقّة و المتانة، حیث تتضمّن و تشمل علی جمیع فوائد الحدیث مع غایة الاختصار و اجتناب التطویل، فحیث ما کان تکرار الحدیث نافعا کرّره، و حیثما کان تکثیر السند و الطریق موجبا لتقویة الحدیث و استفاضته، کثّره و نقله من سائر المصادر، و حیثما کان اختلاف الألفاظ مغیّرا للمعنی تعرّض له، و حینما کان الاختلاف یسیرا تافها لم یتعرّض له ⁽³⁾.

«بحار الانوار» را بر منوال خود و ترتیب ابواب و کتاب هایش نوشت.

و وی1 در مقدمه بحار جلد اول صفحه چهل و شش در گفتاری دیگر از خودش درباره وارد کردن رموز گوید:

«و رموز را در اول هر خبر وارد کردیم تا دانسته شود که آن از کدام اصل گرفته شده و آیا آن در یک اصل است یا اینکه در اصول تکرار شده است.⁽⁴⁾و اگر در سند اختلافی بود، خبر را از یکی از دو کتاب ذکر کرده و به کتاب دیگر بعد از آن اشاره می کردیم و آن را به محل توافق جهت می دادیم. و اگر در متن اختلافی بود که معنا را تغییر می داد، آن را بیان می کردیم. و در صورتی که مضمون ها با هم یکی بود و فقط الفاظ با هم مختلف بود و خبر مناسب با دو باب بود، یکی از الفاظ رادر یکی از باب ها و لفظ دیگر را در باب دیگر وارد می کردیم.»⁽⁵⁾

و به تحقیق مؤلف1، به این روش عمل می کرده است و این روش در نهایت دقت و متانت است، چرا که متضمن و مشتمل است بر همه فایده های حدیث همراه با نهایت اختصار و اجتناب از طولانی شدن. پس هرجا که تکرار حدیث نفعی داشت، آن را تکرار کرده است و هر کجا که زیاد کردن سند و طریق حدیث موجب تقویت ومستفیض شدن آن می شده است، آن را زیاد کرده و از سایر مصادر نقل کرده است، و هر جا که اختلاف در الفاظ تغییر دهنده معنا بود، متعرض آن شده و هر زمان که اختلاف آسان و قابل چشم پوشی بود، متعرض آن نشده است.⁽⁶⁾

و أمّا من حیث فهم معانی الحدیث و مغزاه ⁽¹⁾و نقله فی الباب الفلانی دون الآخر، فلا أحسب أنّ أحدا یردّ علیه سلامة فهمه و حسن رأیه و فطنته الثاقبة السلیمة، و هکذا فی اختلاف الألفاظ و أنّ هذا الاختلاف مغیّر للمعنی أو لا، و من أراد حسن ثناء العلماء علیه فلیراجع الفیض القدسی الرسالة الّتی کتبها شیخنا النوریّ فی ترجمة العلّامة المجلسیّ، و قد طبع فی صدر الجزء 105 من طبعتنا هذه.

و أمّا تعرّضه للمسائل الحکمیّة و التکلّم فیها و الردّ و النکیر علیها أحیانا فقد کان قدّس سرّه مع اطّلاعه علی مبانی القوم ⁽²⁾

« انی کنت فی عنفوان شبابی حریصا علی طلب العلوم بأنواعها، مولعا باجتناب فنون المعالی من أفنانها، فبفضل اللّه سبحانه وردت حیاضها و أتیت ریاضها، و عثرت علی صحاحها و مراضها، حتی ملات کمی من ألوان ثمارها، و احتوی جیبی علی أصناف خیارها، و شربت من کل منهل جرعة رویة، و أخذت من کل بید حفنة مغنیة».

و معلوم أنّه قدّس سرّه قد کان تتلمذ فی المعقول و النجوم و الحساب، فان هذه العلوم قد کانت متداولة فی عصره متعارفا بینهم، مع ما نجد فی کتابه هذا بحار الأنوار خصوصا فی کتابه السماء و العالم شیئا کثیرا من ذلک.

و قد کان ظنّه قدّس سرّه صائبا صادقا حیث أسفر ضیاء العلم عن وجه هذه

و اما از حیث فهم معانی حدیث و مطالب آن⁽³⁾و نقل آن در فلان باب نه در دیگر ابواب، و همچنین در اختلاف الفاظ و اینکه این اختلاف موجب تغییر معنی هست یا نه، گمان نمی کنم که هیچ کسی بر سلامت فهم و حسن رأی و سرشت تیزبین و سالم وی ایرادی بگیرد. و کسی که می خواهد تعریف های نیک علما از وی را ببیند، پس به کتاب «فیض قدسی» مراجعه کند، رساله ای که آن را شیخ ما نوری در شرح حال علامه مجلسی نوشته است و در اول جزء یکصد و پنجم از این چاپ ما، چاپ شده است.

و اما تعرض علامه در رابطه با مسائل حکمت (فلسفه) و حرف زدن پیرامون آن و رد و انکار بر آن، احیاناً این گونه بود که با وجود اطلاعش بر میانی قوم،⁽⁴⁾

«به درستی که من در اوایل جوانی خود بر طلب انواع علوم حریص بودم، و مشتاق بودم که مبادا فنون برتر و متعالی را از دست دهم. و به فضل پروردگار وارد گشت و گذار در آنها و وارد بوستان آن شدم و در درست و نادرست آنها دقت کردم، تا اینکه ظرف وجودم از میوه های آن پر شد و گریبانم محتوی انواع خوبی های آن شد و از هر چشمه آن جرعه ای گوارا نوشیدم و از هر خرمن آن مشتی بی نیاز کننده برگرفتم.»

و معلوم است که علامه1به تحقیق در علوم عقلی و نجوم و ریاضی تحصیل کرده است. پس به درستی که این علوم بین آنها متداول و متعارف بوده است. علاوه بر اینکه ما در این کتاب بحار الانوار وی، مخصوصاً در «کتاب السماء و العالم» بسیاری از این امور را یافتیم.

نسبت به آنها مظنون بوده و آنها را درباره سلامت برهان ها و دلیل هایشان، خصوصاً آنهایی که مخالف نص های وارده بود متهم می کرد، و این امر به خاطر اختلاف دو مسلک اشراق و مشاء و تناقض آرای هر یک از دو فرقه است. و سپس آرای متقدمین آنها با آرای متاخرین آنها را با اینکه هر کدام از آنها مدعی است که بر رأی خود برهان دارد اختلاف داشته و آن را درست و محکم می کند. سپس دیگری می آید و برهان او را به سفسطه نسبت می دهد و برهان را به صورتی دیگر و بر خلاف آن اقامه می کند.

وبه تحقیق گمان علامه1درست و صادق بود، چرا که کوچ می کند روشنی علم از وجه این

الظنّة، فضرب علی أکثر مباحثها و مبانیها خطّ الترقین و البطلان، فهذا نجومهم و قد کانوا مشغوفین بها مقرّبین بذلک عند الملوک و هذا هیئتهم البطلمیوسیّة و أفلاکهم التسعة الّتی کانت شقیقا للعقول العشرة⁽¹⁾

و أمّا قولهم بالافلاک التسعة فقد أحوجهم الی القول بها تعلیل حرکات الکواکب من حیث مسیرها و لذلک أیضا احتاجوا أن یقولوا بالافلاک التدویریة الکثیرة، تعلیلا لحرکات بعض الاجرام الشاذة من حیث المسیر، و إذا کان فلک القمر و هو بزعمهم لا یقبل الخرق و الالتیام قد خرقوا جوها و نزلوا علیها و هکذا فلک المشتری و زهرة أنزلوا علیهما سفائنهم، فما بالهم یعرجون علی أهوائهم و تصوراتهم الکاسدة؟! نعوذ باللّه من العمی.

گمان ها. پس بر اکثر مباحث و مبانی آن خط بطلان زد. پس این نجوم آنهاست که دلباخته آن بودند و به وسیله آن از نزدیکان پادشاهان شدند. و این هیئت بطلمیوسی و فلک های نه گانه آنهاست که قسمی از عقول ده گانه بود.⁽³⁾

و اما حاجت قائل شدن آنها به افلاک نه گانه، به این خاطر بود که بتوانند علت حرکات ستارگان را از حیث مسیر آن را بیان کنند. به همین خاطر نیز محتاج شدند که به افلاک دورزننده زیاد قائل شوند، به خاطر علت آوردن برای حرکات بعضی از اجرام آسمانی خلاف قاعده از حیث مسیر.

و زمانی که فلک ماه را - که به گمان آنها قابلیت شکاف و التیام را ندارد - به تحقیق جو آن را شکافتند و بر آن پایین آمدند، همچنین سفینه هایشان بر فلک مشتری و زهره پایین آمدند، پس چگونه لنگ لنگان به سوی هوای نفس خود و تصورات بی رونقشان می روند؟ پناه می بریم به خداوند از کوری.

فعلی مؤلّفنا العلامة رضوان اللّه و سلامه، حیث لم یأل جهدا فی النصیحة و جاهد فی اللّه و فی سبیل الدین حقّ جهاده، أسکنه اللّه بحبوحة جنانه و سقاه من الرحیق المختوم.

محمد الباقر البهبودی

پس رضوان و سلام خداوند بر مؤلف علامه ما، چرا که از هیچ کوششی در نصیحت کردن فروگذاری نکرد و در راه خدا و در راه دین حق مجاهدت کرد. خداوند در باغ های بهشتی اسکانش دهد و او را از شراب زلال مهر شده بهشتی بنوشاند.

محمد باقر بهبودی

تصدیر [فی قیمة کتاب بحار الأنوار]

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

بحار الأنوار:

موسوعة حافلة فی العلم و الدین، و الکتاب و السنّة، و الفقه و الحدیث، و الحکمة و العرفان و الفلسفة، و الأخلاق و التاریخ و الأدب، إلی الذکر و الدعاء، و العوذة و الرقیة و الأحراز و الأوراد.

البحار: دائرة معارف تجمع فنون العلوم الإسلامیّة، و تحوی اصولها إلی فروعها. و مدخل واسع إلی الحقائق الراهنة و دروسها العالیة، إلی ینابیع الحکم و الآداب، و جوامع الدقائق و الرقائق.

البحار: أکبر جامع دینیّ یطفح بالفضیلة و یمتاز عمّا سواه من التآلیف القیّمة بغزارة العلم، و جودة السرد، و حسن التبویب، و رصانة البیان، و طول باع مؤلّفه الجلیل فی التحقیق و التدقیق و التثبّت وسعة الاطّلاع.

البحار: آیة محکمة تدلّ علی تضلّع مؤلّفه من فنون العلم، و هو لعمر الحقّ عب ء فادح تنوء به العصبة من الفطاحل اولو منّة، و یبهظ حمله الجمّ الغفیر من عباقرة العلم و الأدب و التاریخ، و یفتقر مثله من التألیف الحافل بالعلوم و الفنون المتنوّعة إلی جماعات و زرافات من أساتذة کلّ فنّ یبحث عنه المؤلّف فی طیّ کتابه.

أخرج فیه شیخنا الحجّة المجلسیّ العظیم قدّس سرّه من الأحادیث المرویّة عن النبیّ الأعظم و آله الأئمّة المعصومین علیهم السّلام جملة وافیة و عدّة جمّة ممّا أوقفه البحث و السبر علیه من أصول السلف الصالح القیّمة، و الکتب القدیمة الثمینة ممّا قصرت عن نیله أیدی الکثیرین، و إنّما أنهته إلیه و أبلغته إیّاه همّته القعساء و مثابرته علی البحث عن ضالّته المنشودة.

مقدمه

بسم اللّه الرحمن الرحیم

بحارالأنوار

موسوعه ای است در بردارنده علم و دین و کتاب و سنت و فقه و حدیث و حکمت و عرفان و فلسفه و اخلاق و تاریخ و ادب تا ذکر و دعا و عوذات و... وحرزها و وردها.

بحار: دایرة المعارفی است که فنون علوم اسلامی را جمع کرده است و حاوی اصول تا فروع آن است و مدخلی گسترده است به حقایق پایدار و درس های عالیه؛ به چشمه های حکمت ها و آداب و جمع کننده دقائق و لطافت هاست.

بحار: بزرگ ترین مجموعه دینی است که لبریز از فضیلت است و بر تالیف های محکم دیگر به فزونی علم و بخشندگی پیاپی و نیکویی تبویب و استواری بیان و بلندهمتی مؤلف جلیل آن در تحقیق و دقت و تثبیت و وسعت اطلاع، برتری دارد.

بحار: آیه ای است محکم که دلالت می کند بر چند بعدی بودن مؤلف آن از فنون علم، و او حق سنگین و بزرگی را ساخت که از آن گروه های دانشمندان بزرگ و صاحبان احسان بهرمند شدند، و حمل آن بر جمعیتی انبوه از بزرگان علم و ادب و تاریخ، سخت و گران می آید. و نیازمند است مانند این تالیف که توجه دارد به علوم و فنون متنوع به جماعات و گروه هایی از اساتید هر فنی که بحث کرده است از آن مؤلف در طی کتابش.

در این کتاب شیخ ما که حجت است، علامه مجلسی عظیم1 از احادیث روایت شده از پیامبر اعظم و آل او امامان معصوم:جملاتی تام و کامل را استخراج کرده است و تعداد زیادی از آنچه را که بحث و دقت نظر بر آن از اصول صلاحیت دار و محکم و درست گذشته متوقف است، و کتاب های قدیمی پر محتوایی که دست بسیاری از رسیدن به آن کوتاه بود. و همانا همت بلند وی و پافشاری اش برای جستجوی گمشده ها، موجب شد که به آن دسترسی پیدا کند و نائل شود.

حفّل تلکم الدروس الراقیة بما أفادت یمناه من الغرر و الدرر فی تحقیق المعانی و توضیح مغاز و دلالات، و حلّ مشکل الحدیث، و الإعراب عمّا هو المراد منه، و بما جادت غریزته السلیمة عند بیان نوادر الألفاظ، و غرائب اللّغات، و تعارض الآثار، و تشاکس المعانی.

أتی قدّس سرّه فی غضون مجلّدات هذا السّفر القیّم الضخمة أبوابا واسعة النطاق کنطاق الجوزاء فی شتّی فنون الإسلام و علومه، و لم یدع رحمه اللّه بحرا إلّا خاضه، و لا غمرة إلّا اقتحمها، و لا وادیا إلّا سلکه، و لا حدیثا إلّا أفاض فیه، و لا فنّا إلّا ولجه، و لا علما إلّا بحث عنه و أبلجه، حتّی جاء کلّ مجلّد فی بابه من العلم کتابا حافلا فی موضوعه، جامعا شتاته، حاویا نوادره و شوارده، جمّع الفرائد و ألّف الفوائد، کلّ ذلک بنسق بدیع، و سلک منضّد، و ترتیب یسهل للباحث بذلک الوقوف علی فصوله.

و الباحث مهما سبح فی أجواء هذا البحر الطامی، و غامس فی غمراته، و اغتمس فی أمواجه یری أمرا إمرا، و یحوله سیبه الفیّاض، غیر آسن ماؤه، أصفی من المزن، و أطیب من المسک.

برز هذا الکتاب الکریم إلی الملأ العلمیّ بحلّة زاهیة، و روعة و جمال، ساطعة أنواره، زاهرة أنواره ⁽¹⁾ناصعة حقائقه، رقراقة دقائقه، یجمع کلّ من أجزائه بین دفّتیه من العلم الناجع ما لا غنی عنه لأیّ باحث متضلّع، ففیه ضالّة الفقیه، و طلبة المفسّر، و بلغة المحدّث، و بغیة العارف المتألّه، و مقصد المؤرّخ، و منیة المفید و المستفید، و غایة الأدیب الأریب، و غرض النطاسیّ المحنّک، و نهایة القول إنّه مأرب المجتمع العلمیّ من أمّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله، فالکتاب تقصر عن استکناه وصفه جمل الثناء و الإطراء، و ینحصر دون إدراک عظمته البیان، و ما فاه به الأشدق الذلق الطلق فهو دون حقّه و حقیقته.

قد استصغر شیخ الإسلام المجلسیّ ما کابده و عاناه و قاساه فی تنسیق کتابه هذا، و استسهل ما تحمّل من المشاقّ فی السعی وراء غایته المتوخّاة و تألیفه الباهظ، کلّ

این کتاب دربردارنده درس های روان است از آنچه که برکاتش از چشم روشنی ها و گوهرها در تحقیق معانی و توضیح مراد و دلالت ها، و حل مشکل حدیث و اعراب از آنچه که مراد آن است، فایده می رساند. و به آنچه که غریزه سالم او هنگام بیان الفاظ نادر و لغات غریب و تعارض آثار و بخل و بد غلقی معانی نیکو کرد.

مؤلف1در مجلدات این نوشته درست و استوار، باب هایی منظم را در علوم و فنون پراکنده اسلامی آورده است. و مؤلف;دریایی را فرو نگذاشت مگر اینکه فرورفت در آن، و نه سختی و دشواریی را مگر اینکه آن را درنوردید، و نه وادیی را مگر اینکه آن را طی نمود، و نه حدیثی را مگر اینکه دوید در راه آن، و نه فنی را مگر اینکه فرورفت در آن، و نه علمی را مگر اینکه از آن بحث کرد و آن را روشن نمود، تا اینکه هر جلدی در همان باب ازعلم پدید آمد، کتابی که جمع کننده آن موضوع است. در حالی که پراکندگی های آن را جمع کرد و حاوی نوادر و گریزان های آن است. جمع کرد فردها را و تالیف کرد فایده ها را، همه این امور با نظمی جدید و تازه و چینشی سازمان یافته و ترتیبی که بدین واسطه وقوف بر فصل های آن را برای بحث کننده آسان می کند.

و بحث کننده هر گاه کوشش کند، در اعماق این دریای بزرگ، در سختی ها و امواج آن فرو برود و چیزی شگفت آور را ببیند. پیرامون آن مجرای فیض رساننده ای است که هیچگاه آب آن فاسد نمی شود؛ آبی که زلال تر از آب باران و معطرتر از مشک است.

این کتاب کریم در جوامع علمی از جایگاهی شاداب برخوردار است. و شگفتی و زیبایی انوار آن تابنده است، تابناک است انوار آن ⁽²⁾، روشن است حقائق آن و رقیق است دقائق آن. هر کدام از اجزای آن در درون خود از علم مفید چیزی را جمع دارد که هر بحث کننده دارای ابعاد مختلف، از آن بی نیاز نیست. پس در آن گم شده فقیه و مطلوب مفسر و خوراک محدث و نیاز و مطلوب عارف متاله و مقصد مورخ، و مطلوبی مفید و مورد استفاده است. و نهایتاً به درستی که این کتاب نیاز جامعه علمی از امت محمد صلی الله علیه و آله است. پس جمله های ثناء و تعریف و ستایش، از وصف کنه این کتاب عاجزند، و در بردارنده اموری است که بیان کوچک تر از ادراک عظمت آن است، و آنچه که سخنور حاذق و آزاد و تیز زبان بر زبان براند، پس آن پایین تر از حق و حقیقت آن است.

محققاً شیخ اسلام علامه مجلسی آنچه سختی و رنج و شدت که در تنظیم این کتاب خود متحمل شد کوچک شمرد و مشقت هایی را که در سعی برای رسیدن به تنها هدف خود و تالیف سخت و گران سنگ خود تحمل کرد، آسان شمرد. همه

ذلک أداء لواجب الشریعة، و قیاما بفروض الخدمة للحنیفیّة البیضاء، و إحیاء لما قد درس من معالم الدین و طمس تحت أطباق البلی، و إعلاء لکلمة الحقّ، کلمة العدل و و الصّدق، و نشرا لألویة معارف الإسلام المقدّس، و ذبّا عن المذهب الإمامیّ الصحیح.

و کان فی هواجس ضمیره أن یستدرک ما فاته من مصادر استجدّها أو ممّا لم یک یأخذ منه لدی تألیفه لغایة له هنالک ⁽¹⁾غیر أنّ القضاء الحاتم و الأجل المسمّی المحتوم حالا بینه و بین ما تحتّم علی نفسه، فأدرکه أجله قبل بلوغ أمله، عطّر اللّه مضجعه.

و الکتاب فی النهایة صورة ناطقة عن عبقریّة مؤلّفه العلّامة الأوحد، و تقدّمه فی النفسیّات الکریمة و الملکات الفاضلة، و سبقه إلی الفضائل و تضلّعه من العلوم، تعرب صفحاته عن تاریخ حیاته، و لا تدع القارئ مفتقرا إلی أیّ ترجمة له توجد فی طیّات المعاجم ⁽²⁾، غیر أنّا نورد هنا جملا منها إعجابا به و تقدیما لمقامه و إیفاء لحقّه، و نذکرها فی مقدّمة و نردفها باخری تتضمّن لتراجم مؤلّفی مصادر کتابه، و نرجو من اللّه التوفیق و التسدید.

این ها برای ادا کردن واجب شریعت و قیام به خدمت واجب برای اسلام نورانی است و زنده کردن آنچه که از تعلیمات دین آموخته بود و در طبقه های بلایا دگرگون شده بود، و بالا بردن کلمه حق، کلمه عدل و راستی و نشر دادن ناشناخته های اسلام مقدس و به خاطر حمایت از مذهب امامی صحیح.

و در درون، نیت مؤلف این بود که آنچه را که فوت شد از او جبران بکند؛ مصادری را که آنها را بریده بود یا آنهایی را که برای هدفی که در آن زمان داشت، در تالیفش اخذ نکرده بود⁽³⁾، غیر از اینکه قضای حتمی و اجل حتمی فاصله شد بین او و بین آنچه که بر خودش حتمی کرده بود. پس اجل خود را قبل از اینکه به آرزویش برسد درک کرد. خداوند معطر گرداند مزجعش را.

و کتاب در نهایت به صورتی است که بازگو کننده بزرگی و نبوغ مؤلف علامه یکتای آن را و مقدم بودن او در نفسیات کریمه و ملکات فاضله و سبقتش به سوی فضیلت ها و چند بعدی بودن او در علوم است. پس صفحات آن را از تاریخ حیاتش عربی کرد و خواننده به ترجمه ای که در درون معجم ها⁽⁴⁾یافت می شود نیازی ندارد، غیر اینکه ما جملاتی را به اعجاب او و تقدیم کردن مقام او و ایفای حقش وارد کردیم و آن را در مقدمه ذکر کردیم و در کنار دیگر جملات قرار دادیم، و از خداوند توفیق و تحکیم را امیدواریم.

المقدّمة الأولی فی ترجمة المؤلّف

الثناء علیه

هو الإمام العلّامة شیخ الإسلام المولی محمّد باقر بن المولی محمّد تقیّ المجلسیّ نوّر اللّه ضریحه و قدّس روحه.

الثناء علیه: قد أجمع العلماء علی جلالة قدره و تبرّزه فی العلوم العقلیّة و النقلیّة و الحدیث و الرجال و الأدب. و السابر لکتب التراجم جدّ علیم بأنّه من أکابر الرجال فی علوم الدین و الشریعة، و النظر فی کتبه العلمیّة یهدینا إلی أنّه واقع فی الطلیعة من الفقهاء الأعلام و أنّه عظیم من عظماء الشیعة، و أنّ کلّ ما فی التراجم و المعاجم من جمل الإکبار و التبجیل دون ما هو فیه، فلنذکر هنا نبذة ممّا هتف به العلماء من ألفاظ المدح و الإطراء فی حقّه.

قال المولی الأردبیلیّ ⁽¹⁾: محمّد باقر بن محمّد تقیّ بن المقصود علیّ الملقّب بالمجلسیّ مدّ ظلّه العالی أستادنا و شیخنا و شیخ الإسلام و المسلمین، خاتم المجتهدین، الإمام العلّامة، المحقّق المدقّق، جلیل القدر، عظیم الشأن، رفیع المنزلة، وحید عصره، فرید دهره، ثقة، ثبت، عین، کثیر العلم، جیّد التصانیف، و أمره فی علوّ قدره و عظم شأنه و سموّ رتبته و تبحّره فی العلوم العقلیّة و النقلیّة و دقّة نظره و إصابة رأیه و ثقتة و أمانته و عدالته أشهر من أن یذکر، و فوق ما یحوم حوله العبارة، و بلغ فیضه و فیض والده رحمهما اللّه دینا و دنیا بأکثر الناس من العوام و الخواص، جزاه اللّه تعالی أفضل جزاء المحسنین، له کتب نفیسة جیّدة، قد أجازنی دام بقاه و تأییده أن أروی عنه جمیعها.

و قال محمّد بن الحسن الحرّ العاملیّ ⁽²⁾: مولانا الجلیل محمّد باقر ابن مولانا محمّد تقیّ

مقدمه اول در ترجمه مؤلف

اشاره

او امام و علامه شیخ الاسلام مولی محمد باقر بن مولی محمد تقی مجلسی «خداوند قبرش را نورانی و روحش را پاک گرداند» می باشد.

تعاریف از او

علماء بر بزرگی منزلت و بارز بودن او در علوم عقلی و نقلی و حدیث و رجال و ادبیات اتفاق نظر دارند. و کتاب های تراجم کوشش عالمانه ای کردند به این که علامه از بزرگان رجال در علم دین و شریعت است و نگاه به کتاب های علمی او، ما را به این سمت هدایت می کند که او در ابتدا از فقهای نامدار و از بزرگ ترین عالمان شیعه بوده است. و هر چه که در کتاب های تراجم و معجم ها، از جملات بزرگان و بزرگ شمردن او آمده، کمتر از آنچه که او هست می باشد. ما در اینجا پاره ای از آنچه را که علماء، از تعریف و مدح و ستودن در حق او بدان اشاره کرده اند، می آوریم.

مولی اردبیلی می گوید⁽³⁾: «محمد باقر بن محمد تقی بن مقصود علی ملقّب به مجلسی که سایه او طولانی باد، استاد و شیخ ما و شیخ الاسلام و المسلمین، آخرین از مجتهدان، امام علامه، محقق دقیق، جلیل القدر، عظیم الشأن، دارای منزلت والا، یگانه عصر، بی نظیر دوران، موثق، ثابت، چشم، دارای علم بسیار، دارای تالیفات نیکو، که والایی جایگاهش و عظمت شأنش، بزرگی رتبه اش، مهارتش در علوم عقلی و نقلی، نظر دقیق و رأی صائب و وثاقت و امانت و عدالت مشهورتر از آن است که گفته شود و فوق آن چیزی است که این عبارت ها مقصود ما را برساند. و فیض دینی و دنیایی او و پدرش;به اکثر مردم از خواص و عام رسیده است که خداوند به او بهترین اجر نیکوکاران را عنایت کند. برای او کتاب های گرانقدر و نیکوست. علامه که بقاء و تأییدش مداوم باشد، اجازه ای به من داد که از او همه احادیث را روایت کنم.

محمد بن حسن حرّ عاملی می گوید⁽⁴⁾:

مولای بزرگوار ما محمد باقر فرزند مولای ما محمد تقی

المجلسیّ عالم، فاضل، ماهر، محقّق، مدقّق، علّامة، فهّامة، فقیه، متکلّم، محدّث ثقة ثقة، جامع للمحاسن و الفضائل، جلیل القدر، عظیم الشأن، أطال اللّه بقاه، له مؤلّفات کثیرة مفیدة.

و قال البحرانیّ ⁽¹⁾: العلّامة الفهّامة، غوّاص بحار الأنوار، و مستخرج لآلی الأخبار و کنوز الآثار، الّذی لم یوجد له فی عصره و لا قبله و لا بعده قرین فی ترویج الدین، و إحیاء شریعة سیّد المرسلین، بالتصنیف و التألیف، و الأمر و النهی، و قمع المعتدین و المخالفین من أهل الأهواء و البدع و المعاندین سیّما الصوفیّة المبدعین، «محمّد باقر بن محمّد تقیّ بن مقصود علیّ الشهیر بالمجلسیّ» و هذا الشیخ کان إماما فی وقته فی علم الحدیث و سائر العلوم، و شیخ الإسلام بدار السلطنة أصفهان، رئیسا فیها بالرئاسة الدینیّة و الدنیویّة، إماما فی الجمعة و الجماعة، و هو الّذی روّج الحدیث و نشره لا سیّما فی الدیار العجمیّة، و ترجم لهم الأحادیث العربیّة بأنواعها بالفارسیّة، مضافا إلی تصلّبه فی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، و بسط ید الجود و الکرم لکلّ من قصد و أمّ، و قد کانت مملکة الشاه سلطان حسین لمزید خموله و قلّة تدبیره للملک محروسة بوجود شیخنا المذکور، فلمّا مات انتقصت أطرافها، و بدا اعتسافها، و اخذت فی تلک السنة من یده قندهار، لم یزل الخراب یستولی علیها حتّی ذهبت من یده.

و قال المولی محمّد شفیع ⁽²⁾: منهم السحاب الهابر، و البحر الزاخر، فتّاح العلوم و الأسرار، کشّاف الأستار من الأخبار، مستخرج اللّئالی من الآثار، مفخر الأوائل و الأواخر مولانا محمّد باقر المجلسیّ نور اللّه روحه ⁽³⁾.

و قال الأمیر محمّد صالح الخواتون آبادیّ فی حدائق المقرّبین ⁽⁴⁾: مولانا محمّد باقر المجلسیّ نوّر اللّه ضریحه الشریف و قدّس روحه اللّطیف هو الّذی قد کان أعظم أعاظم

مجلسی، عالم، فاضل، ماهر، محقق، دقیق، علامه، بسیار فهم، فقیه، متکلم، محدث، مورد وثاقت و ثقه، جامع خوبی ها و فضیلت ها، جلیل القدر، عظیم الشأن خداوند عمرش را طولانی فرماید، برای او تالیفات زیاد و قابل استفاده ای است.

بحرانی⁽⁵⁾می گوید:

علامه بسیار فهم، غواص دریای نور، استخراج کننده گوهرهای اخبار و گنج های آثار، کسی که در دوران او و نه در قبل و نه در بعدش در ترویج دین قرین و در احیای دین آقای پیامبران از تالیف و تصنیف و امر و نهی و قلع و قمع تجاوزگران و مخالفان از اهل هوا و بدعت گزاران و دشمنان خصوصاً صوفی های بدعت گزار، مانندش پیدا نمی شود. او محمد باقر بن محمد تقی بن مقصود علی مشهور به مجلسی است. این استاد در روزگار خود امام در علم حدیث و دیگر علوم بود و در دارالسلطنه اصفهان شیخ الاسلام به شمار می آمد. در اصفهان ریاست دینی و دنیایی داشت و امامت جمعه و جماعت را بر عهده گرفته بود. او حدیث و انتشار حدیث را خصوصاً در ایران رواج داد و برای آنها انواع احادیث عربی را به فارسی ترجمه نمود. اضافه بر آن، در امر به معروف و نهی از منکر سختگیر بود و دستش برای سخاوت و کرم بر هرکسی که همراهی اش می کرد باز بود. مملکت شاه سلطان حسین به جهت زیادی سستی و کمی تدبیر مملکت داری، به وجود این شیخ حراست می شد و وقتی علامه فوت کرد، از اطراف حکومتش کاسته شد و استبداد شروع گردید و در همان سال قندهار از دستش گرفته شد، و ویرانی بر آن منطقه استیلا پیدا نکرد مگر زمانی که از دست او خارج گردید.

مولی محمد شفیع⁽⁶⁾می گوید: از جمله آنها، ابر بارنده و دریای لبریز، گشاینده علوم و اسرار، کنار زننده پرده هایی از احادیث، استخراج کننده گوهرهایی از این آثار، افتخار اولین و آخرین مولای ما محمد باقر مجلسی «خداوند روحش را نورانی فرماید».⁽⁷⁾

امیر محمد صالح خاتون آبادی در «حدائق المقربین»⁽⁸⁾می گوید: مولای ما محمد باقر مجلسی «خداوند قبرش را نورانی و روحش را پاک گرداند»، بزرگ ترین بزرگان

الفقهاء و المحدّثین، و أفخم أفاخم علماء أهل الدین، و کان فی فنون الفقه و التفسیر و الحدیث و الرجال و أصول الکلام و أصول الفقه فائقا علی سائر فضلاء الدهر، مقدّما علی جملة علماء العلم، و لم یبلغ أحد من متقدّمی أهل العلم و العرفان و متأخّریهم منزلته من الجلالة و عظم الشأن، و لا جامعیّة ذلک المقرّب بباب إلهنا الرحمن. إلی آخر ما قاله رحمه اللّه.

و فی کتاب مناقب الفضلاء⁽¹⁾: ملاذ المحدّثین فی کلّ الأعصار، و معاذ المجتهدین فی جمیع الأمصار، غوّاص بحار أنوار الحقائق برأیه الصائب، و مشکاة أنوار أسرار الدقائق بذهنه الثاقب، حیاة قلوب العارفین، و جلاء عیون السالکین، ملاذ الأخیار، و مرآة عقول اولی الأبصار، مستخرج الفوائد الطریفة من أصول المسائل، مستنبط الفرائد اللّطیفة من متون الدلائل، مبیّن غامضات مسائل الحلال و الحرام، و موضح مشکلات القواعد و الأحکام، رئیس الفقهاء و المحدّثین، آیة اللّه فی العالمین، أسوة المحقّقین و المدقّقین من أعاظم العلماء، و قدوة المتقدّمین و المتأخّرین من فحول أفاخم المجتهدین و الفقهاء، شیخ الإسلام، و ملاذ المسلمین، و خادم أخبار أئمّة المعصومین علیهم السّلام، المحقّق النحریر العلّامة المولی محمّد باقر المجلسیّ طیّب اللّه مضجعه.

و وصفه العلّامة الطباطبائی بحر العلوم ⁽²⁾فی إجازته للسیّد عبد الکریم ابن السیّد جواد بقوله:

خاتم المحدّثین الجلّة، و ناشر علوم الشریعة و الملّة، العالم الربّانیّ، و النور الشعشعانیّ، خادم أخبار الأئمّة الأطهار، و غوّاص بحار الأنوار، خالنا العلّامة المولی محمّد الباقر لعلوم الدین.

و أطراه السیّد عبد اللّه فی إجازته بقوله:⁽³⁾

الجامع بین المعقول و المنقول، الأوحد فی الفروع و الأصول، مروّج المذهب فی المائة الثانیة عشر، أستاد الکلّ فی الکلّ، ناشر أخبار الأئمّة الطاهرین علیهم السّلام، و مسهّل

فقه و حدیث می باشد و عالی مقام ترین علمای اهل دین، کسی که در فقه و تفسیر و حدیث و رجال و اصول کلام و اصول فقه بر همه فضلای دوره خود فائق بود، بر همه علمای علم تقدم داشت و کسی از متقدمین از اهل علم و عرفان و متاخرین آنها به منزلت و بزرگی و عظمت شأن او نمی رسد. و او جامع ترین مقرب به در گاه خداوند است.

در کتاب «مناقب الفضلاء» آمده است: همراه محدثان در همه دوره ها؛ پناه مجتهدان در همه شهرها؛ فرو رونده در دریای نور حقیقت با آرای درست؛ چراغ نورانی اسرار با ذهنی دقیق؛ زندگی بخش دل های عارفان؛ روشنی بخش چشم های سالکان؛ همراه خوبان؛ آینه عقول صاحبان بصیرت؛ استخراج کننده فایده های مهم از اصول مسائل؛ استنباط کننده نکته های لطیف از متن های استدلالی؛ روشن کننده سخت ترین مسائل حلال و حرام؛ توضیح دهنده اشکالات احکام و قاعده ها؛ ریاست فقیهان و روایت کنندگان؛ آیت خداوند در دو جهان؛ برگزیده محققان و اهل دقت در بین بزرگان علماء؛ پیشوای علمای متقدم و متاخر از بزرگان مجتهدان و فقیهان؛ شیخ الاسلام و همراه مسلمانان و خدمتگذار امامان معصوم:، محقق توانمند علامه مولی محمد باقر مجلسی «خداوند قبرش را پاک گرداند».

علامه طباطبایی بحرالعلوم: در اجازه اش به سید عبدالکریم بن سید جواد او را توصیف کرده و می گوید: خاتم محدثین بزرگوار، ناشر علوم شریعت و اسلام، عالم ربانی، نور پرتو افکن، خدمتگذار روایات ائمه اطهار و غواص دریای نور، دایی ما علامه مولی محمد باقر، شکافنده علوم دین.

سید عبدالله هم در اجازه اش او را ستوده و می گوید:

جامع بین علوم عقلی و نقلی، یگانه در فروع و اصول، ترویج کننده شیعه در قرن دوازدهم، استاد کلّ در کلّ، نشر دهنده احادیث ائمه طاهرین:و آسان کننده

مسالک العلوم الدینیّة للخاصّ و العامّ. ا ه.

و قال المحقّق الکاظمیّ ⁽¹⁾بعد ذکر والده المعظّم:

منها⁽²⁾: المجلسیّ لولده و تلمیذه الأجلّ الأعظم الأکمل الأعلم، منبع الفضائل و الأسرار و الحکم، غوّاص بحار الأنوار، مستخرج کنوز الأخبار و رموز الآثار، الّذی لم تسمح بمثله الأدوار و الأعصار، و لم تنظر إلی نظیره الأنظار و الأمصار، کشّاف أنوار التنزیل و أسرار التأویل، حلّال معاضل الأحکام و مشاکل الأفهام بأبلج السبیل و أنهج الدلیل، صاحب الفضل الغامر، و العلم الماهر⁽³⁾، و التصنیف الباهر، و التألیف الزاهر، زین المجالس و المدارس و المساجد و المنابر، عین أعیان الأوائل و الأواخر من الأفاضل و الأکابر، الشیخ الواقر الباقر، المولی محمّد باقر جزاه اللّه رضوانه، و أحلّه من الفردوس مبطانه. ا ه

و مهما تکثّرت الأقوال من العلماء فی حقّ شیخنا المترجم فإنّا نری البیان یقصر عن تحدید نفسیّاته، و ینحسر عن توصیف محامده و ما آتاه اللّه من ملکات فاضلة، و صفات حمیدة، و ما وفّقه من ترویج شریعته و إحیاء سنّة نبیّه، و إماتة الأحداث الهالکة و البدع المهلکة، و إرشاد الناس إلی الطریق السویّ و الصراط المستقیم بکتبه النافعة، و بثّها فی البلدان و القری، و فی الحاضر و البادی، و ذلک فضل اللّه یؤتیه من یشاء من عباده و اللّه ذو الفضل العظیم.

راه های علوم دینی برای شیعه و اهل سنت.

محقق کاظمی بعد از ذکر پدر بزرگوار علامه می گوید:⁽⁴⁾

از آن جمله⁽⁵⁾: مجلسی، فرزند و شاگرد گرانمایه و بزرگوار و دانای با کمال؛ سرچشمه فضیلت ها و رازها و حکمت ها؛ غواص دریاهای روشنایی ها؛ استخراج کننده گنج های اخبار و اسرار آثار که روزگاران و دوران چون او به گوش نشنیده و دیدگان به مانند او ندیده؛ کشف کننده انوار کلام خداوندی و اسرار تفسیر و تاویل؛ گشاینده پیچیدگی های احکام و مشکلات دانش ها به روشن ترین روش و بهترین دلیل، آن که احسانی سرشار و دانشی بسیار⁽⁶⁾

و نوشته های روشنگر و تالیفات درخشان دارد؛ زینت دهنده مجالس و مدارس و منبرها، بزرگ و شریف فاضلان و مهتران دوران گذشته و حال، استاد متین، گسترش دهنده دانش، مولی محمد باقر است «که خدای رضوان خویش را بدو پاداش دهد و او را در منزلگاه فردوس [برین] جای دهد».

هر چه از اقوال علما درباره استادی که شرح حالش را بیان داریم، می بینیم بیان از محدوه حالاتش کوتاه است و به وصف خوبی هاش، و آنچه خداوند از فضایل و صفات نیکو به او عنایت کرده نزدیک هم نمی شویم. و خداوند او را موفق نمود در رواج دینش و زنده نگه داشتن سنت نبوی، و میراندن مسائل جدید و بدعت های کشنده، و ارشاد نمودن مردم به راه درست و مستقیم به واسطه کتاب های سودمندش، و انتشار آن در همه شهرها وروستاها و آبادی ها و بیابان ها. و این از عنایت خداست که به هریک از بندگانش خواست عطا می نماید و خداوند صاحب فضیلت های بزرگ است.

مؤلّفاته و مصنّفاته

مؤلّفاته بالعربیة

«1»- کتاب بحار الأنوار فی خمسة و عشرین مجلّدا⁽¹⁾:

الأول: کتاب العقل و الجهل، و فضیلة العلم و العلماء و أصنافهم، و فیه حجّیّة الأخبار و القواعد الکلّیّة المستخرجة منها، و ذمّ القیاس. و أورد فی مقدّمته فصولا مفیدة، و فیه أربعون بابا.

الثانی: کتاب التوحید و الصفات و الأسماء الحسنی، فی أحد و ثلاثون بابا. و فیه تمام کتاب توحید المفضّل و الرسالة الإهلیلجیّة.

الثالث: کتاب العدل و المشیئة و الإرادة و القضاء و القدر، و الهدایة و الإضلال و الامتحان، و الطینة و المیثاق و التوبة و علل الشرائع، و مقدّمات الموت و ما بعده، و فیه تسعة و خمسون بابا.

الرابع: کتاب الاحتجاجات و المناظرات و هو یشتمل علی ثلاثة و ثمانون بابا و فیه کتاب المسائل لعلیّ بن جعفر.

الخامس: فی أحوال الأنبیاء و قصصهم و فیه ثلاثة و ثمانون بابا.

السادس: فی أحوال نبیّنا الأکرم صلّی اللّه علیه و آله و أحوال جملة من آبائه، و فیه شرح حقیقة الإعجاز، و کیفیّة إعجاز القرآن، و فیه ترجمة سلمان و أبی ذرّ و عمّار و مقداد، و بعض آخر من الصحابة و ذکر أحوالهم، و فیه اثنان و سبعون بابا.

السابع: فی مشترکات أحوال الأئمّة علیهم السّلام و شرائط الإمامة و أحوال ولادتهم و غرائب شئونهم و علومهم و فضلهم علی الأنبیاء، و ثواب محبّتهم و فضل ذرّیّتهم، و فی آخره بعض احتجاجات العلماء فی مائة و خمسین بابا.

الثامن: فی الفتن بعد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سیرة الخلفاء و ما وقع فی أیّامهم، و کیفیّة حرب الجمل و صفّین و النهروان و غارات معاویة علی أطراف العراق، و أحوال بعض

تألیفات علامه مجلسی;

به زبان عربی

اول: کتاب عقل و جهل؛ در فضیلت علم و عالمان و هم صنفان علم، و در آن به مباحثی چون حجیت اخبار و قواعد کلی که از اخبار استخراج شده و مذمت قیاس پرداخته است. در مقدمه اش فصول مفیدی آمده و این کتاب دارای چهل باب است.

دوم: کتاب توحید؛ در صفات و اسماء حسنای الهی، در سی و یک باب که همه «کتاب توحید مفضّل» و «رساله اهلیلجه» در این کتاب آمده است.

سوم: کتاب عدل؛ در مشیت و اراده و قضا و قدر الهی، هدایت و ضلالت و امتحان الهی، طینت و میثاق و توبه و ادله شریعت و مقدمات مرگ و احوال بعد از مرگ. این کتاب دارای پنجاه و نه باب است.

چهارم: کتاب احتجاجات و مناظرات؛ که شامل هشتاد و سه باب است و «کتاب مسائل از علی بن جعفر» در این کتاب آمده است.

پنجم: در حالات انبیاء و داستان آنان؛ که دارای هشتاد و سه باب است.

ششم: در حالات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و حالات پدران پیامبر؛ در این کتاب به حقیقت معجزه و چگونگی معجزه بودن قرآن و همچنین به شرح حال و ذکر حالات سلمان، ابوذر، عمّار، مقداد و بعضی دیگر از اصحاب پیامبر پرداخته است. این کتاب دارای هفتاد و دو باب است.

هفتم: در مشترکات حالات امامان:و شرائط امامت؛ در این کتاب به حالات ولادت، آیاتی که در شأن آنها آمده و علوم امامان، فضیلت امامان بر انبیا، ثواب محبتشان و فضیلت فرزندانشان و در پایان کتاب به بعضی از احتجاجات علماء پرداخته است. این کتاب دارای یکصد و پنجاه باب است.

هشتم: در فتنه های بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله ؛ در این کتاب سیره خلفاء و آن چه در روزگار خلفاء اتفاق افتاد و کیفیت جنگ های جمل، صفین و نهروان و غارت های معاویه در اطراف عراق و حالات بعضی از

أصحاب أمیر المؤمنین علیه السّلام، و شرح جملة من الأشعار المنسوبة إلیه، و شرح بعض کتبه فی اثنین و ستّین بابا.

التاسع: فی أحوال أمیر المؤمنین علیه السّلام من ولادته إلی شهادته، و أحوال أبیه و ذکر إیمانه، و أحوال جملة من أصحابه، و النصوص الواردة علی الأئمّة الاثنی عشر علیهم السّلام؛ فی مائة و ثمانیة و عشرین بابا.

العاشر: فی أحوال سیّدة النساء علیها السّلام و الإمامین الهمامین الحسن المجتبی و أبی عبد اللّه الحسین علیهما السّلام، و أحوال المختار و أخذه الثار؛ فی خمسین بابا.

الحادی عشر: فی أحوال الأئمّة الأربعة بعد الحسین، و هم السجّاد و الباقر و الصادق و الکاظم علیهم صلوات اللّه، و أحوال جماعة من أصحابهم و ذراریهم فی ستّة و أربعین بابا.

الثانی عشر: فی أحوال الائمّة الأربعة قبل الحجّة المنتظر علیهم السّلام، و هم أبو الحسن الرضا، و التقیّ الجواد، و الهادی النقیّ، و الزکیّ العسکریّ، علیهم السّلام و فیه ذکر أحوال بعض أصحابهم، فی تسعة و ثلاثین بابا.

الثالث عشر: فی أحوال الحجّة المنتظر عجّل اللّه تعالی فرجه من ولادته إلی غیبته، و علّة غیبته، و علائم ظهوره، و فیه ذکر من تشرّف بخدمته، و إثبات الرجعة؛ فی أربع و ثلاثین بابا.

الرابع عشر: فی السماء و العالم و حدوثهما و أجزائهما من الفلکیّات و الملک و الجانّ و لإنسان و الحیوان و العناصر، و فیه أبواب الصید و الذباحة و الأطعمة و الأشربة، و تمام کتاب «طبّ النبیّ» و کتاب «طبّ الرضا» فی مأتین و عشرة أبواب.

الخامس عشر: فی الإیمان و الکفر، و هو فی ثلاثة أجزاء: «1» الإیمان و شروطه و صفات المؤمنین و فضلهم، و فضل الشیعة و صفاتهم. «2» الأخلاق الحسنة و المنجیات.

«3» الکفر و شعبه، و الأخلاق الرذیلة، فی مائة و ثمانیة أبواب.

و کان فی عزمه قدّس سرّه فی أوّل الشروع فی التألیف أن یدخل أبواب العشرة فی هذا المجلّد، لکن لمّا شرع فی تألیف کتاب الإیمان و الکفر رأی أنّ کتاب العشرة

اصحاب امیرالمومنین «علیه السلام» و شرح مقداری از اشعار منسوب به امیرالمومنین علیه السلام و شرح بعضی از کتاب های امیرالمومنین علیه السلام آمده است. این کتاب دارای شصت و دو باب است.نهم: در حالات امیرالمومنین علیه السلام از ولادت تا شهادت؛ در این کتاب حالات حضرت ابوطالب و ایمان او و همچنین حالات تعدادی از اصحاب و روایات وارده بر امامت امامان دوازده گانه:آمده است. این کتاب دارای یکصد و بیست و هشت باب است.

دهم: در حالات حضرت فاطمه3و دو امام همام حضرت امام حسن مجتبی و حضرت اباعبدالله الحسین علیهما السلام و حالات مختار و خونخواهی او؛ این کتاب دارای پنجاه باب می باشد.

یازدهم: در حالات چهار امام بعد از امام حسین علیه السلام که عبارتند از امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام کاظم:و تعدادی از اصحاب و فرزندان این امامان؛ این کتاب دارای چهل و شش باب است.

دوازدهم: در حالات چهار امام قبل از حضرت حجت علیه السلام که عبارتند از امام رضا، امام محمد تقی، امام علی نقی و امام حسن عسگری:و ذکر حالات تعدادی از اصحابشان؛ این کتاب دارای سی و نه باب می باشد.

سیزدهم: در حالات حضرت حجت منتظر Qاز ولادت تا غیبت؛ علت غیبت، علائم ظهور، ذکر کسانی که به خدمت حضرت مشرف شده اند و اثبات رجعت از دیگر مباحث کتاب است. این کتاب دارای سی و چهار باب می باشد.

چهاردهم: در کتاب «آسمان و جهان» که در این کتاب به مباحث حدوث و جزئیات این دو، ملائکه، جن، انسان، حیوان، عناصر، صید و ذباحه، اطعمه و اشربه و همچنین تمام «کتاب طب النبی صلی الله علیه و آله » و «کتاب طب الرضا علیه السلام » پرداخته است. این کتاب دارای یکصد و ده باب می باشد.

پانزدهم: در ایمان و کفر؛ این کتاب دارای سه بخش می باشد: ایمان و شرایط آن، صفات مومنان و فضیلتشان و فضیلت شیعه و صفاتشان؛ اخلاق حسنه و نجات بخش؛ و کفر و شعبه های آن و اخلاق زشت. این کتاب دارای یکصد و هشت باب می باشد.

قصد علامه مجلسی1در شروع تالیف بحار الانوار آن بود که ابواب معاشرت را در همین جلد پانزدهم بیاورد. اما وقتی که تالیف کتاب ایمان و کفر را شروع نمود، متوجه شد که «کتاب معاشرت»

یصلح أن یجعلها کتابا برأسها، و لذا عدل عن عزمه الأوّل و جعله مجلّدا برأسه، قال قدّس سرّه فی أوّل المجلّد الخامس عشر: و قد أفردت لأبواب العشرة کتابا لصلوحها مجلّدا برأسها و إن أدخلناها فی هذا المجلّد فی الفهرس المذکور فی أوّل الکتاب انتهی. و بالجملة یعدّ أبواب العشرة المجلّد السادس عشر بحسب الترتیب الثانویّ، و هو فی مائة و سبعة أبواب.

السادس عشر: علی الترتیب الأوّلی فی الآداب و السنن، و یعرف بالزیّ و التجمّل أیضا، فیه أبواب التنظیف و الاکتحال و التدهّن، و أبواب المساکن و السهر و النوم و السفر و جوامع المناهی و الکبائر و المعاصی و الحدود، و فصّل مجموع أبوابه فی فهرسه فی مائة و واحد و ثلاثین بابا، و کانت النسخة الّتی طبع عنها هذا المجلّد غیر تامّة، و جملة من أبوابه کالمناهی و الکبائر و الحدود اقتصر فیها بذکر العنوان، و لم یخرّج فیها روایاتها، فأسقط المباشرون لطبعه العناوین المجرّدة عن الحدیث من الکتاب لعدم الجدوی فیها فخرج هذا المجلّد عن الطبع ناقصا، و ظفر العلّامة الرازیّ ⁽¹⁾و العلّامة میرزا محمّد الطهرانیّ بنسخة کاملة⁽²⁾

( 1): باب کثرة الثیاب لم یخرج فیه أخباره.

( 2): باب نادر هذا أیضا عنوان بلا خبر تحته.

( 3): باب 112 النهی عن التعرّی باللیل.

( 4): باب 113 ألوان الثیاب و التماثیل فیها.

( 5): باب 114 النهی عن التزیی بزی أعداء اللّه.

( 6): باب 115 ما یجوز لبسه من الجلود و ما لا یجوز، و لبس الذهب و الفضة و الحریر و الدیباج.

( 7): باب 116 لبس القطن و الصوف و الشعر و الوبر و الخز و الکتان.

( 8): باب 117 آداب لبس الثیاب و نزعها و ما یقال عندهما، و ما یکره من الثیاب، و مدح التواضع و النهی عن التبختر فیها.

( 9): باب 118 التقنع و التوشح فوق القمیص.

(10)باب 119 آداب النظر فی المرآة.

( 11): باب 120 الرداء و الکساء و العمامة و القلنسوة و السراویل.

( 12): باب 121 أدعیة اللباس و النظر فی المرآة، طبع منه أو من باب 117 حدیثین تحت باب النهی عن التعرّی باللیل و النهار.

( 13): باب 122 تشبّه النساء بالرجال و العکس، و تشبّه الشباب بالکهول و العکس.

( 14): باب 123 النوادر.

( 15): باب 124 الاحتذاء و التنعل و آدابهما و ألوانهما.

( 16): باب 125 التدهن و آدابه.

( 17): باب 126 الادهان، و طبع باب 127 و اسقط ما بعده.

( 18): باب 128: ما یحلّی بالذهب و الفضة من المرآة و السرج و اللجام و السیف و غیرها.

( 19): باب 129 فضل التختم و کیفیته.

(20) باب 130: الفصوص و نقوشها.

( 21): باب 131 التختم بالذهب و الفضة و الحدید و الصفر، و نرجو من اللّه سبحانه العثور علی نسخة کاملة تامّة.

ص:43قابلیت آن را دارد که یک کتاب مستقل قرار بگیرد و لذا از نظر اول برگشت و آن را یک مجلد مستقل قرار داد. علامه1در اول جلد پانزدهم چنین گوید: «برای ابواب معاشرت و قابلیت آن مجلدی را بهتنهایی قرار دادم، هر چند که در فهرست اول این کتاب آن را ذکر کرده ام.» پس ابواب معاشرت بنا بر ترتیب دوم، جزو جلد شانزدهم به شمار می آید و دارای یکصد و نه باب می باشد.

شانزدهم: بنا بر ترتیب اولی در آداب و سنت ها است و همچنین به آداب زندگی و زیبایی های آن شناخته می شود. در این جلد ابواب مختلفی از نظافت، سرمه کشیدن و روغن مالی و همچنین ابواب خانه ها، بیداری، خواب و مسافرت و همه آنهایی که نهی شده و گناهان کبیره و گناهان و حدود آنها آمده است. و مجموع این ابواب را در فهرستش در یکصد و سی و یک باب بسط داده است. و نسخه ای که این جلد از آن به چاپ رسیده، کامل نبوده و ابوابی مثل نواهی و گناهان کبیره و حدود را فقط در حد عنوان، آورده و روایاتش را نیاورده است. و دست اندرکاران چاپ این جلد، عناوین را بدون احادیث آوردند به دلیل آنکه به آن دسترسی نداشتند، لذا این جلد ناقص منتشر گردید. در این بین علامه رازی⁽³⁾

و علامه میرزا محمد تهرانی⁽⁴⁾به نسخه کاملی دست یافتند که بعد از هر عنوان، همه احادیث آن باب نوشته شده است و این

نسخة عصر المصنّف أو قریبا من عصره، و کان صاحبها لا یبرزها مخافة التلف، و استنسخ هذه القطعة فخر المحدّثین الحاجّ الشیخ عبّاس القمّیّ رحمة اللّه علیه، بخطّه الشریف و أشار إلی وجودها عنده فی کتابه سفینة البحار فی مادّة «قمر» عند ذکر القمار⁽¹⁾و طبع تلک النسخة فی سنة 1362 بأمر العلّامة میرزا محمّد الطهرانیّ قدّس سرّه فی 44 صحیفة.

السابع عشر: فی المواعظ و الحکم فی ثلاثة و سبعین بابا⁽²⁾.

الثامن عشر: فی جزءین: الطهارة فی ستّین بابا، و الصلاة فی مائة و أحد و ستّون بابا، و فیه تمام رسالة «إزاحة العلّة» لشاذان بن جبرئیل.

التاسع عشر: فی جزءین: أوّلهما فی فضائل القرآن و آدابه و ثواب تلاوته و إعجازه، و فیه تفسیر النعمانیّ کلّه فی مائة و ثلاثین بابا؛ ثانیهما فی الذکر و أنواعه، و آداب الدعاء و شروطه، و فیه الأعواذ و الأحراز و أدعیة الأوجاع، و صحیفة إدریس، و غیر ذلک فی مائة و أحد و ثلاثین بابا.

العشرون: فی الزکاة و الصدقة و الخمس و الصوم و الاعتکاف و أعمال السنة، فی مائة و اثنین و عشرین بابا.

الحادی و العشرون: فی الحجّ و العمرة و أحوال المدینة و الجهاد و الرباط، و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، فی أربعة و ثمانین بابا.

الثانی و العشرون: فی المزار فی أربعة و ستّین بابا.

الثالث و العشرون: فی العقود و الإیقاعات فی مائة و ثلاثین بابا.

الرابع و العشرون: فی الأحکام الشرعیّة و ینتهی إلی الدیات فی ثمانیة و أربعین بابا.

الخامس و العشرون: فی الإجازات و فیه تمام فهرس الشیخ منتجب الدین، و منتخب من کتاب سلافة العصر، و أوائل کتاب الإجازات للسیّد ابن طاوس و الإجازة الکبیرة لبنی زهرة، و إجازة الشهید الأوّل و الثانی و غیرها.

یا نسخه زمان مؤلف و یا نزدیک به آن زمان می باشد و صاحب نسخه از بروز آن به جهت ترس از بین رفتن، جلوگیری نموده و همین مقدار را افتخار محدثان، حاج شیخ عباس قمی;به خط مبارک نسخه برداری نموده و در کتابش «سفینه البحار» در کلمه «قمر» هنگامی که از «قمار» ذکری به میان آمد، اشاره نمود.⁽³⁾و این نسخه در سال 1362 به دستور علامه میرزا محمد تهرانی1 در چهل و چهار صفحه چاپ گردید.

هفدهم: در موعظه ها و حکمت ها می باشد؛ این کتاب دارای هفتاد و سه باب می باشد.⁽⁴⁾

هجدهم: در دو جزء می باشد؛ طهارت در شصت باب و نماز در یکصد و شصت یک باب. در این مجلد تمام «کتاب ازاحه العله» شاذان بن جبرئیل آمده است.

نوزدهم: در دو جزء می باشد؛ جزء اول در فضیلت، آداب، ثواب و اعجاز قرآن است که با تمام تفسیر نعمانی در یکصد و سی باب آمده است. جزء دوم در ذکر و انواع آن، آداب دعا و شرایط آن است. در این جزء بعضی از مناجات ها، حرزها، دعاها و صحیفه ادریس در یکصد و سی و یک باب آمده است.

بیستم: در زکات، صدقه، خمس، روزه، اعتکاف و اعمال ماه رمضان می باشد؛ این کتاب دارای یکصد و بیست و دوم باب می باشد.

بیست و یکم: در حج و عمره، حالات مدینه، جهاد و مرزبانی، امر به معروف و نهی از منکر می باشد؛ این کتاب دارای هشتاد و چهار باب می باشد.

بیست و دوم: در زیارات است و دارای شصت و چهار باب می باشد.

بیست و سوم: در عقدها و ایقاعات و دارای یکصد و سی باب می باشد.

بیست و چهارم: در احکام شرعی تا پایان دیات؛ که دارای چهل و هشت باب می باشد.

بیست و پنجم: در اجازات است و در این کتاب تمام «فهرست» شیخ منتجب الدین، منتخبی از کتاب «سلافه العصر»، اوائل کتاب «اجازات» سید بن طاووس، «اجازه الکبیره» بنی زهره، اجازه شهید اول و دوم و دیگر اجازات آمده است.

الثانی: مرآة العقول: فی شرح أخبار آل الرسول، و هو شرح للکافی فی اثنی عشر مجلّدا.

الثالث: ملاذ الأخیار: فی شرح تهذیب الأخبار، خرج منه من أوّله إلی کتاب الصوم و من کتاب الطلاق إلی آخره.

الرابع: شرح الأربعین.

الخامس: الفوائد الطریفة فی شرح الصحیفة، خرج منه إلی آخر الدعاء الرابع.

السادس: الوجیزة فی الرجال.

السابع: رسالة الاعتقادات.

الثامن: رسالة الأوزان و هی أوّل ما صنّفه.

التاسع: رسالة فی الشکوک.

العاشر: المسائل الهندیّة، سألها عنه أخوه المغفور المولی عبد اللّه من هند.

الحادی عشر: الحواشی المتفرّقة علی الکتب الأربعة و غیرها.

الثانی عشر: رسالة فی الأذان، ذکرها فی اللؤلؤة.

الثالث عشر: رسالة فی بعض الأدعیة الساقطة عن الصحیفة الکاملة.

مؤلّفاته بالفارسیة

«1»- عین الحیاة⁽¹⁾

«2»- مشکاة الأنوار مختصر عین الحیاة

«3»- حقّ الیقین و هو آخر تصانیفه ⁽²⁾

«4»- حلیة المتّقین ⁽³⁾

«5»- حیاة القلوب فی ثلاث مجلّدات «1» فی أحوال الأنبیاء علیهم السّلام «2» فی أحوال نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله «3» فی الإمامة، لم یخرج

منه إلّا قلیل ⁽⁴⁾

«6»- تحفة الزائر⁽⁵⁾

«7»- جلاء العیون ⁽⁶⁾

«8»- مقباس المصابیح ⁽⁷⁾

«9»- ربیع الأسابیع ⁽⁸⁾

«10»- زاد المعاد⁽⁹⁾

«11»- رسالة الدیات ⁽¹⁰⁾

«12»- رسالة فی الشکوک

«13»- رسالة فی الأوقات ⁽¹¹⁾

«14»- رسالة فی الرجعة

«15»- رساله فی اختیارات الأیّام و هی غیر ما اشتهرت نسبتها إلیه

«16»- رسالة فی الجنّة و النار⁽¹²⁾

«17»- رسالة مناسک الحجّ

«18»- رسالة اخری

«19»- مفاتیح الغیب فی الاستخارة

«20»- رسالة فی مال الناصب

«21»- رسالة فی الکفّارات

«22»- رسالة فی آداب الرمی

«23»- رسالة فی الزکاة

«24»- رسالة فی صلاة اللّیل

«25»- رسالة فی آداب الصلاة⁽¹³⁾

«26»- رسالة السابقون السابقون

«27»- رسالة فی الفرق بین الصفات الذاتیّة و الفعلیّة

«28»- رسالة مختصرة فی التعقیب

تألیفات فارسی علامه;

2.مشکات الانوار؛خلاصهعین الحیات

الف. در حالات انبیاء

ب. در حالات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

ج. امامت؛ کمی از آن نوشته شده⁽¹⁷⁾

علامه مشهور نیست

ناصبی

زکات

السابقون

«29»- فی البداء⁽¹⁾

«30»- رسالة فی الجبر و التفویض ⁽²⁾

«31»- رسالة فی النکاح

«32»- رسالة صواعق الیهود فی الجزیة و أحکام الدیة

«33»- رسالة فی السهام

«34»- رسالة فی زیارة أهل القبور

«35»- مناجات نامه

«36»- شرح دعاء الجوشن الکبیر

«37»- إنشاءات کتبها بعد المراجعة من المشهد الغریّ فی الشوق إلیه

«38»- کتاب مشکاة الأنوار فی آداب قراءة القرآن و الدعاء و شروطهما

«39»- ترجمة عهد أمیر المؤمنین علیه السّلام إلی مالک الأشتر

«40»- ترجمة فرحة الغریّ لابن طاوس ⁽³⁾

«41»- ترجمة توحید المفضّل ⁽⁴⁾

«42»- ترجمة توحید الرضا علیه السّلام ⁽⁵⁾

«43»- ترجمة حدیث رجاء بن أبی الضحّاک، ألّفهما فی طریق خراسان

«44»- ترجمة زیارة الجامعة

«45»- ترجمة دعاء کمیل

«46»- ترجمة دعاء المباهلة

«47»- ترجمة دعاء السمات

«48»- ترجمة دعاء الجوشن الصغیر

«49»- ترجمة حدیث عبد اللّه بن جندب

«50»- ترجمة قصیدة دعبل

«51»- ترجمة حدیث ستّة أشیاء لیس للعباد فیها صنع: المعرفة، و الجهل، و الرضا، و الغضب، و النوم، و الیقظة

«52»- ترجمة الصلاة

«53»- أجوبة المسائل المتفرّقة.

و ینسب إلیه غیر ما تقدّم: کتاب اختیارات الأیّام، و کتاب تذکرة الأئمّة، و کتاب صراط النجاة، و کتاب فی تعبیر المنام. و قد یقال: إنّ رسالتی الاختیارات و صراط النجاة و تذکرة الأئمّة من مؤلّفات سمیّه المولی محمّد باقر بن محمّد تقیّ اللّاهیجیّ، لکنّ الشاهد علی عدم صحّة نسبة التذکرة إلیه أنّ تلمیذه الفاضل الآغا میرزا عبد اللّه الأصفهانیّ قال فی کتابه الریاض فی الفصل الخامس المعدّ لذکر الکتب المجهولة و قد کتب هذا الموضع منه فی حیاة أستاده کما یظهر من مطاوی الفصل ما لفظه: کتاب تذکرة الأئمّة فی ذکر الأخبار المرویّة فی بیان تفسیر الآیات المنزلة فی شأن أهل البیت علیهم السّلام، من تألیفات

همچنین آثاری غیر از آنچه که گذشت را به علامه نسبت می دهند: کتاب اختیارات الایام، کتاب تذکره الائمه، کتاب صراط النجات، کتابی در تعبیر خواب. گفته می شود که رساله های «اختیارات» و «صراط النجات» و «تذکره الائمه» از تالیفات مولی محمد باقر بن محمد تقی لاهیجی است، اما شاهدی که بر عدم صحت انتساب تذکره به او وجود دارد؛ زیرا که شاگرد فاضل علامه آغا میرزا عبدالله اصفهانی در کتاب «ریاض» در فصل پنجم، آن را در شمار کتاب های مجهول آورده و این را در زمان حیات استادش نوشته است، چنان چه از همین فصول بر می آید و عبارتش چنین است: «کتاب تذکره الائمه که در ذکر روایاتی است که در تفسیر آیات نازل شده، در شأن اهل بیت:آمده است، از تالیفات

بعض أهل عصرنا ممّن کان له میل إلی التصوّف، و قد ینقل عن صافی المولی محسن الکاشی انتهی.

و ذکر فی الذریعة له رسالة اخری تسمّی بالجنّة و النار و هی شرح للحدیثین: أحدهما فی الوعد، و الآخر فی الوعید، و یقال لها: شرح حدیثی الوعد و الوعید⁽¹⁾.

و نسب إلیه أیضا ترجمة الباب الحادی عشر⁽²⁾.

ثمّ اعلم أنّ جماعة من أعلام العلماء حاولوا ترجمة عدّة من مؤلّفاته و لا بأس بالإشارة إلی بعضها:

«1»- ترجمة المجلّد الأوّل و الثانی من البحار لبعض الأصحاب، ترجمهما إلی الفارسیّة لبعض أبناء ملوک الهند المعبّر عنه فی الکتاب: بشاهزاده السلطان محمّد بلنداختر، و للمجلّد الأوّل ترجمة اخری اسمها: عین الیقین، و للمجلّد الثانی ترجمة اخری اسمها: جامع المعارف، طبع بإیران ⁽³⁾.

«2»- ترجمة السادس من البحار لبعض الأعلام ⁽⁴⁾.

«3»- ترجمة الثامن تسمّی بمجاری الأنوار⁽⁵⁾.

«4»- ترجمة المجلّد التاسع لآغا رضیّ ابن المولی محمّد نصیر ابن المولی عبد اللّه ابن المولی محمّد تقیّ الأصفهانیّ ⁽⁶⁾.

«5»- ترجمة العاشر للمفتی میر محمّد عبّاس التستریّ اللکهنوئیّ، و ترجمه أیضا میرزا محمّد علیّ المازندرانیّ، و لهذا المجلّد ترجمة اخری تسمّی بمحن الأبرار، و ترجمة بلغة اردو⁽⁷⁾.

«6»- ترجمة الثالث عشر للشیخ محمّد حسن بن محمّد ولیّ الارومیّ، طبع بطهران

بعض معاصرین ماست که تمایل به تصوف داشت و این از «صافی» مولی محسن کاشی نقل شد.»

در الذریعه برای علامه رساله دیگری ذکر نموده که «بهشت و جهنم» نامیده می شود و این شرح دو حدیث است؛ یک حدیث در وعد و دیگری در وعید، به این رساله «حدیث وعد و وعید» هم می گویند.⁽⁸⁾

همچنین ترجمه باب حادی عشر را هم به علامه نسبت داده اند.⁽⁹⁾

سپس بدان که جماعتی از بزرگان علماء ترجمه تعدادی از تالیفات علامه را انجام داده اند که به بعضی از آنها اشاره می کنیم:

سنة 1319. و ترجمه أیضا میرزا علیّ أکبر من أهل ارومیّة. و له ترجمة اخری لبعض علماء الهند ألّفه باستدعاء الشاه بیکم زوجة السلطان نصیر الدین حیدر. و للعلّامة النوریّ کتاب جنّة المأوی فی الاستدراک علیه ⁽¹⁾.

«7»- ترجمة الرابع عشر للشیخ محمّد تقیّ المدعوّ بآغا نجفیّ الأصفهانیّ المتوفّی سنة 1334⁽²⁾.

«8»- ترجمة السابع عشر تسمّی بحقائق الأسرار لآغا نجفیّ الأصفهانیّ المذکور، و لشیخنا النوریّ معالم العبر فی الاستدراک علی السابع عشر طبع سنة 1297⁽³⁾.

مختصرات بحار الأنوار

و تصدّی عدّة من العلماء باختصار بحار الأنوار إلیک جملة من تلکم المقتنیات:

«1»- جامع الأنوار فی مختصر سابع البحار لآغا نجفیّ المذکور⁽⁴⁾.

«2»- مختصر السابع لآغا رضیّ ابن المولی محمّد نصیر المتقدّم ذکره ⁽⁵⁾.

«3»- جوامع الحقوق فی انتخاب المجلّد السادس عشر لآغا نجفیّ المذکور⁽⁶⁾.

«4»- درر البحار تألیف المولی محمّد بن محمّد بن المرتضی الشهیر بنور الدین ابن أخی المحدّث الحکیم المولی محسن الکاشانیّ، أسقط المکرّرات و الأسانید، و اقتصر من الکتب و الروایات علی أصحّها و أوثقها، اختصر جملة من مجلّداته، و بعضها مطبوع ⁽⁷⁾.

«5»- مختصر المزار لبعض فضلاء استرآباد⁽⁸⁾.

«6»- الشافی، الجامع بین البحار و الوافی ⁽⁹⁾للمولی محمّد رضا ابن المولی عبد المطّلب التبریزیّ، جمع بینهما مع حذف المکرّرات و البیانات، خرج منه سبع مجلّدات ضخام ⁽¹⁰⁾.

به سال 1319 چاپ شده است.و همچنین این جلد ترجمه دیگری از میرزا علی اکبر از اهالی ارومیه دارد. و ترجمه دیگری هم از بعضی علمای هند هست که آن به خواهش شاه بیگم همسر سلطان نصیرالدین حیدر تالیف شده است و علامه نوری در «جنهالمأوی» بر آن استدارکی دارد.⁽¹¹⁾

خلاصه بحار الانوار

عده ای از علماء مسئولیت تلخیص بحارالانوار را داشته اند

که تعدادی از آنان چنین می باشند:

«7»- مستدرک الوافی الّذی هو تلخیص للبحار.

«8»- ملخّص الربع الأخیر من کتاب الصلاة منه.

«9»- المنتخب من جمیع البحار و غیرها ممّا یوجد ذکره فی الذریعة ج 3 ص 27.

و استدرک علیه جماعة اخری، منهم:

«1»- الشیخ العلّامة میرزا محمّد العسکریّ الطهرانیّ، استدرک علی جمیع مجلّداته ⁽¹⁾.

«2»- العلّامة النوریّ، له جنّة المأوی فی الاستدراک علی المجلّد الثالث عشر، و معالم العبر فی استدراک السابع عشر⁽²⁾.

و له فهارس وضعها عدّة من العلماء، منها:

«1»- سفینة البحار و هو فهرس عامّ لجمیع الکتاب علی ترتیب حروف الهجا للشیخ المحدّث الصالح عبّاس بن محمّد رضا القمّیّ المتوفّی فی 23 ذی الحجّة 1359⁽³⁾.

«2»- مفتاح الأبواب فهرس لأبوابه طبع بطهران سنة 1352.

«3»- فهرس أحادیثه مع تعیین محالّها فی الکتب المأخوذ عنها.

«4»- فهرس الکتب الّتی هی مآخذ البحار مفصّلا، و کأنّه شرح للفصل الأوّل من مقدّمة البحار.

«5»- فهرس جملة من مطالبه.

«6»- مصابیح الأنوار فی فهرس أبوابه لتسهیل استدراکها⁽⁴⁾.

هذا کلّه ممّا یتعلّق بکتابه القیّم «بحار الأنوار» و أمّا ما یتعلّق بسائر کتبه من تراجمها و شروحها فقد ترجم کثیر منها، نشیر إلی بعضها:

«1»- ترجمة الاعتقادات إلی الفارسیّة لبعض الأصحاب.

جمعی هم استدراکی از بحار داشتند که از آنها عبارتند از:

برای بحارالانوار فهرست هایی توسط عده ای از علما نوشته شده که عبارتند از:

تمام آنچه که گذشت، به کتاب گرانقدر «بحارالانوار» تعلق داشت، و امّا آنچه که به دیگر کتب علامه مجلسی از ترجمه ها و شرح ها مربوط است و بسیاری از آنها نیز ترجمه شده است که به تعدادی ازآنان اشاره می کنیم:

«2»- ترجمته أیضا للمولی محمّد کاظم بن محمّد شفیع الهزار جریبیّ ⁽¹⁾.

«3»- ترجمته بلغة اردو للمولی عابد حسین الهندیّ طبع بالهند⁽²⁾.

«4»- ترجمة جلاء العیون بلغة اردو، طبع بالهند للسیّد محمّد باقر الهندیّ المعاصر.

«5»- ترجمته بالعربیّة للسیّد عبد اللّه بن محمّد رضا الشبّر المتوفّی سنة 1242.

6 و 7- مختصرة فی عشرة آلاف بیت یسمّی منتخب الجلاء، و مختصر آخر فی خمسة آلاف، کلاهما للسیّد عبد اللّه شبّر المذکور⁽³⁾.

«8»- ترجمة تحفة الزائر بالعربیّة للسیّد عبد اللّه شبّر⁽⁴⁾.

«9»- ترجمة حقّ الیقین بلغة اردو للسیّد محمّد باقر الهندیّ المتقدّم ⁽⁵⁾.

«10»- ترجمته بالعربیّة للسیّد عبد اللّه شبّر⁽⁶⁾.

«11»- ترجمته أیضا بالعربیّة، عرّبه المولی محمّد مقیم بن درویش محمّد الخزاعیّ، أسماه ترجمة شهادة الخصوم ⁽⁷⁾.

«12»- الجواب عن اعتراض بعض العامّة علی مباحث إمامة حقّ الیقین، للسیّد أحمد الأصفهانیّ الخاتون آبادیّ المتوفّی سنة 1161⁽⁸⁾.

«13»- ترجمة حلیة المتّقین بلغة اردو، للسیّد مقبول أحمد الدهلویّ المعاصر أسماه تهذیب الإسلام ⁽⁹⁾.

«14»- ترجمته بالعربیّة⁽¹⁰⁾.

«15»- ترجمة عین الحیاة بلغة اردو للسیّد محمّد باقر المتقدّم ذکره.

«16»- ترجمته بالعربیّة لبعض الأصحاب ⁽¹¹⁾.

6 و 7. خلاصه ای در ده هزار بیت به نام «منتخب الجلاء» و مختصر دیگری در پنج هزار بیت که هردو از سید عبدالله شبّر (در فوق ذکر شد) می باشد.

أساتذته و مشایخه

تتلمذ علی عدّة من حملة العلم و الأدب و الفقه و الدرایة و روی عنهم، منهم:

«1»- الشیخ العالم الفاضل القاضی أبو الشرف الأصفهانیّ. قال فی أمل الآمل ص 74: کان عالما فاضلا، نروی عن مولانا محمّد باقر المجلسیّ ⁽¹⁾عنه.

«2»- العالم النحریر الفقیه أبو الحسن المولی حسنعلیّ التستریّ ابن عبد اللّه الأصفهانیّ الفاضل الکامل الفقیه المعروف فی عصر السلطان صفیّ الصفویّ، و الشاه عبّاس الثانی، مؤلّف کتاب التبیان فی الفقه، و رسالة فی حرمة صلاة الجمعة فی الغیبة، المتوفّی سنة 1075 ذکر فی تاریخ وفاته هذا المصرع: «علم علم بر زمین افتاد»⁽²⁾.

«3»- العالم الفاضل الجلیل النبیل القاضی أمیر حسین، کذا وصفه فی ریاض العلماء و قال: هو من مشایخ الأستاد الاستناد⁽³⁾.

«4»- العالم المتبحّر الجلیل المولی خلیل بن الغازیّ القزوینیّ، المتولّد سنة 1001 و المتوفّی سنة 1089، شارح کتاب الکافی ⁽⁴⁾.

«5»- الفاضل الصالح ابن عمّة والده الشیخ عبد اللّه ابن الشیخ جابر العاملیّ، قال فی أمل الآمل ⁽⁵⁾: کان فاضلا عالما عابدا فقیها⁽⁶⁾.

اساتید علامه مجلسی در درایة الحدیث

علامه مجلسی در نزد عده بسیاری از حاملان علم، ادب، فقه و درایت شاگردی کرده و از آنها روایت نقل نموده که از جمله آنها عبارتند از:

از او روایت نقل نموده است.

«6»- السیّد الجلیل الشریف الأمیر شرف الدین علیّ بن حجّة اللّه بن شرف الدین الطباطبائیّ الشولستانیّ، مؤلّف کتاب توضیح المقال فی شرح الاثنی عشریّة فی الصلاة لصاحب المعالم، المتوفّی سنة 1060⁽¹⁾المجاور بالمشهد المقدّس الغرویّ حیّا و میّتا⁽²⁾.

«7»- السیّد الأمجد السیّد نور الدین علیّ بن علیّ بن الحسین بن أبی الحسن الحسینیّ الموسویّ العاملیّ، المجاور لبیت الحرام حیّا و میّتا، طیّب اللّه تربته، أجاز له بالمراسلة مع الشیخ الثقة علیّ بن السندیّ البحرانیّ،⁽³⁾ولد سنة 970، و توفّی سنة 1068 له شرح المختصر النافع، و الفوائد المکّیّة، و شرح الاثنی عشریّة للشیخ البهائی و غیرها.

«8»- الشیخ الجلیل النبیل الشیخ علیّ ابن العالم النحریر الشیخ محمّد ابن المحقّق البصیر الشیخ حسن ابن الشهید الثانی، صاحب التصانیف الرائقة کشرح الکافی، و الدرّ المنثور و غیرها ولد سنة 1013 أو 14 و توفّی سنة 1103 و قد بلغ التسعین ⁽⁴⁾.

«9»- الفاضل النحریر و المتبحّر الجلیل السیّد علی خان ابن السیّد نظام الدین أحمد بن محمّد معصوم الحسینیّ الشیرازیّ المدنیّ، شارح الصحیفة و الصمدیّة، و صاحب کتاب سلافة العصر و درجات الرفیعة فی طبقات الإمامیّة و أنوار الربیع فی أنواع البدیع و غیرها من التصانیف الرائقة، المتولّد سنة 1057، و المتوفّی سنة 1120⁽⁵⁾.

«10»- السیّد الفاضل الأجلّ الأکمل الأمیر فیض اللّه ابن السیّد غیاث الدین محمّد الطباطبائیّ القهبائیّ ⁽⁶⁾الّذی یروی عن السیّد الجلیل السیّد حسین الکرکیّ المفتی.

«11»- والده المعظّم البحر الخضم، وحید عصره، فرید دهره، محمّد تقیّ المجلسی ⁽⁷⁾.

6. سید جلیل و شریف امیر شرف الدین علی بن حجت الله بن شرف الدین طباطبایی شولستانی؛ مؤلف کتاب «توضیح المقال» در شرح «اثنی عشریه فی الصلاه» از صاحب معالم، متوفای سال 1060 ⁽⁸⁾

اجازه مجلسی از اردبیلی.⁽⁹⁾

که از سید جلیل سید حسن کرکی، صاحب فتوا روایت می کند.

«12»- شیخ المحدّثین محمّد بن الحسن الحرّ العاملیّ صاحب کتاب الوسائل ⁽¹⁾.

«13»- سیّد الحکماء و المتألّهین، النحریر الأفخم آغا میرزا رفیع الدین محمّد بن حیدر الحسینیّ الحسنیّ الطباطبائیّ النائینیّ صاحب الرسائل و الحواشی الکثیرة الّتی منها حواشیه علی الکافی، و صرّح المولی الأردبیلیّ فی جامع الرواة⁽²⁾بأنّه کان أفضل عصره، توفّی سنة 1099⁽³⁾.

«14»- السیّد السند، المحدّث النحریر، السیّد محمّد المشتهر بسیّد میرزا الجزائریّ ابن شرف الدین علیّ بن نعمة اللّه الموسویّ، صاحب جوامع الکلم فی الحدیث. قال فی أمل الآمل ص 64: کان من فضلاء المعاصرین، عالما فقیها محدّثا حافظا عابدا، من تلامذة الشیخ محمّد بن خاتون العاملیّ ساکن حیدرآباد، نروی عنه ⁽⁴⁾.

«15»- العالم الفاضل الصالح، المولی محمّد شریف بن شمس الدین محمّد الرویدشتیّ الأصفهانیّ ⁽⁵⁾.

«16»- العالم العلّام، و المولی المعظّم القمقام، فخر المحقّقین، الزاهد المجاهد، المولی محمّد صالح ابن المولی أحمد السرویّ الطبرسیّ، المدقّق المحقّق، الجامع الماهر

فی المعقول و المنقول، الناقد فی أخبار آل الرسول علیهم السّلام، شارح الکافی، المتوفّی سنة 1081⁽¹⁾.

«17»- العالم الجلیل النبیل، عین الطائفة و وجهها، المولی محمّد طاهر بن محمّد حسین الشیرازیّ النجفیّ القمّیّ، صاحب المؤلّفات الرشیقة النافعة کشرحه علی التهذیب، و حکمة العارفین، و الأربعین فی الإمامة، و تحفة الأخبار بالفارسیّة فی فضائح الصوفیّة و غیرها، المتوفّی سنة 1098⁽²⁾.

«18»- السیّد الخبیر الفاضل الأمیر محمّد قاسم ابن الأمیر محمّد الطباطبائیّ القهبائیّ ⁽³⁾.

«19»- المحدّث العلّامة، العالم الفاضل، الفقیه الشهید بالحرم الإلهی فی سنة 1088 السیّد محمّد مؤمن بن دوست محمّد الحسینیّ الأسترآبادیّ المجاور بمکّة المعظّمة صهر المحدّث الأسترآبادیّ، له کتاب الرجعة⁽⁴⁾.

«20»- العالم الفاضل المتبحّر المحدّث العارف الحکیم المولی محمّد بن الشاه مرتضی ابن الشاه محمود المدعوّ بمحسن المشتهر بالفیض الکاشانیّ، صاحب الوافی و الصافی و المفاتیح و غیرها، المتوفّی سنة 1091 عن 84⁽⁵⁾.

«21»- العالم الصالح الفاضل المولی محمّد محسن بن محمّد مؤمن الأسترآبادیّ ⁽⁶⁾.

در علوم عقلی و نقلی، بررسی کننده در اخبار آل رسول:، شارح کافی که متوفای سال 1081 می باشد.⁽⁷⁾

تلامذته و من روی عنه

تتلمذ علیه عدّة کثیرة من علماء الطائفة و کان مجلس درسه مجمعا للفضلاء، و کان یحضره علی ما قیل: ألف رجل أو أکثر، أورد العلّامة النوریّ فی الفیض القدسیّ، إلیک أسماؤهم:

«1»- المولی الفاضل الصالح التقیّ الزکیّ مولانا إبراهیم الجیلانیّ کذا وصفه شیخه، و أجازه بخطّه فی آخر مجموعة من رسائله و رسائل والده.

«2»- العالم الجلیل و الحبر النبیل السیّد إبراهیم ابن الأمیر محمّد معصوم القزوینیّ والد السیّد الأکمل السیّد حسین القزوینیّ، ذکره آیة اللّه بحر العلوم فی إجازته للسیّد حیدر ابن السیّد حسین الیزدیّ.

«3»- أبو أشرف الأصفهانیّ، قال فی أمل الآمل: عالم فاضل یروی عن مولانا محمّد باقر المجلسیّ.

«4»- الفاضل الصالح السعید الحاجّ أبو تراب.

«5»- العالم العامل، الفاضل الکامل، أفقه المحدّثین الشریف العدل المولی أبو الحسن ابن محمّد طاهر بن عبد الحمید الفتّونیّ النباطیّ العاملیّ الأصفهانیّ الغرویّ، و کانت أمّه اخت السیّد الأمیر محمّد صالح الآتی ذکره ⁽¹⁾، و هو جدّ صاحب الجواهر، له تفسیر مرآة الأنوار و غیره، توفّی فی أواخر عشر الأربعین بعد المائة و الألف ⁽²⁾.

«6»- العالم الأمجد، الفاضل الأرشد، الشیخ أحمد ابن الشیخ محمّد بن یوسف الخطّیّ البحرانیّ، مؤلّف ریاض الدلائل و حیاض المسائل و غیرها، بالغ شیخه العلّامة فی إجازته له فی توصیفه توفّی سنة 1121.

«7»- المولی الفاضل الکامل الصالح المتوقّد الذکیّ الألمعیّ مولانا جمشید بن محمّد زمان الکسکریّ، کذا وصفه شیخه بخطّه فی آخر الفقیه الّذی قرأه علیه. و بخطّه

شاگردان و کسانی که از علامه روایت نقل کرده اند

عده زیادی از عالمان نزد او شاگردی کرده اند و جلسه درس او مجمعی برای فضلا بوده است. و چنان چه گفته اند در محضر درس او هزار مرد یا بیشتر شرکت داشتند که علامه نوری در «فیض قدسی» آنها را آورده است. اسامی آنان چنین است:

رحمه اللّه أیضا فی آخر کتاب الأطعمة من التهذیب: أنهاه المولی الفاضل الصالح الزکیّ مولانا جمشید الکسکریّ وفّقه اللّه تعالی سماعا و تصحیحا و تدقیقا فی مجالس آخرها بعض أیّام شهر محرّم الحرام من سنة 1098 فأجزت له روایته عنّی بأسانیدی المتّصل إلی المؤلّف العلّامة قدّس اللّه روحه.

«8»- الشیخ العالم العامل البارع التقیّ الزکیّ الألمعیّ الشیخ حسن بن الندیّ البحرانیّ، وصفه شیخه فی إجازة له وجدتها بخطّه فی آخر أصول الکافی الّذی کان بخطّ التلمیذ المذکور و قد قرأه علیه.

«9»- الشیخ الجلیل، العلّامة الربّانیّ، الزاهد الورع، الشیخ سلیمان بن عبد اللّه ابن علیّ بن الحسن بن أحمد بن یوسف بن عمّار الماحوزیّ البحرانیّ، صاحب البلغة و المعراج فی الرجال، و الأربعین فی الإمامة، و هو کما فی اللّؤلؤة أحسن تصانیفه توفّی سنة 1027.

«10»- العالم المتبحّر النقّاد، المضطلع الخبیر البصیر، الّذی لم یر مثله فی الاطّلاع علی التراجم، آغا میرزا عبد اللّه ابن العالم الجلیل عیسی بن محمّد صالح الجیرانیّ التبریزیّ ثمّ الأصفهانیّ، الشهیر بالأفندیّ، مؤلّف کتاب ریاض العلماء، و الصحیفة الثالثة. قال فی آخر باب ألقاب کتاب ریاض العلماء: اعلم أنّ لنا طرقا عدیدة إلی کتب الأصحاب، أسدّها و أقومها و أقواها و أعلاها و أقربها ما نروی عن الأستاد الاستناد مولانا محمّد باقر المجلسیّ، عن الشیخ الجلیل عبد اللّه ابن الشیخ جابر العاملیّ ابن عمّة والدة الأستاد، عن جدّ والد الأستاد من طرف أمّه و هو الشیخ الجلیل مولانا کمال الدین درویش محمّد ابن الشیخ حسن النطنزیّ، عن الشیخ علیّ الکرکیّ.

«11»- الفاضل الصالح المولی عبد اللّه المدرّس ببعض المدارس فی المشهد الرضویّ، قال فی الریاض: هو من تلامذة الأستاد الاستناد أیّده اللّه تعالی، قد قرأ علیه فی أوان مجاورته- سلّمه اللّه تعالی- بتلک الروضة المقدّسة، ثمّ لمّا خرج حفظه اللّه تعالی سافر معه إلی الأصبهان و قرأ علیه بها أیضا شطرا من کتب الفقه و الحدیث. و فی أمل الآمل: مولانا عبد اللّه بن شاه منصور القزوینیّ مولدا الطوسیّ مسکنا کان فقیها مدرّسا، له شرح

در پایان کتاب اطعمه از کتاب «التهذیب» آمده است: «قرائت کردم تا اینجای کتاب را برای مولای فاضل و صالح پاک سیرت مولای ما جمشید کسکری «خداوند او را موفق بدارد» جهت شنیدن و تصحیح و دقت در آن، در چند مجلس که آخرین آن در بعضی از روزهای ماه محرم الحرام از سال 1098 بود و اجازه دادم از من روایت کند به همه اسانیدی که از من به مؤلف علامه1می رسد.»

ألفیّة ابن مالک فارسیّ، و رسالة فی إثبات إمامة أمیر المؤمنین علیه السّلام فارسیّة سمّاه الغدیریّة، من المعاصرین. انتهی. قال صاحب الریاض: لم نعرف رجلا معاصرا بهذا الاسم سوی المولی عبد اللّه المدرّس.

«12»- الفاضل المتتبّع، الخبیر النقّاد، الشیخ عبد اللّه بن نور الدین صاحب العوالم فی مجلّدات کثیرة شائعة.

«13»- الفاضل المولی الرضیّ الزکیّ عبد اللّه الیزدیّ.

«14»- السیّد الفاضل الموفّق المسدّد میر عبد المطّلب قرأ علیه أصول الکافی إلی آخره و مدحه فی آخره بما ذکرنا فی سادس شهر شوّال سنة 1074.

«15»- السیّد الجلیل آغا میرزا علاء الدین محمّد گلستانه.

«16»- السیّد الأیّد، الحسیب النسیب، اللّبیب الأدیب، الفاضل الکامل، المتوقّد البارع الألمعیّ الأمیر علیّ خان الجرفادقانی، کذا ذکره شیخه بخطّه فی آخر کتاب التهذیب الّذی قرأه علیه فی مجالس آخرها شهر جمادی الأولی سنة 1097.

«17»- تاج الفضلاء، فخر النجباء الأزکیاء، صدر الدین السیّد علی خان الشیرازیّ شارح الصحیفة.

«18»- العالم الکامل السیّد علیّ ابن السیّد محمّد الأصفهانیّ، المعروف بالإمامیّ ابن السیّد أسد اللّه ابن السیّد أبی طالب مؤلّف کتاب التراجیح فی الفقه، و هو کما فی الریاض یقرب من ثلاث مائة ألف بیت، ذکر فیه أقوال جمیع الفقهاء، و کتاب ترجمة الشفاء لابن سینا بالفارسیّة، کتاب ترجمة الإشارات بالفارسیّة، و کتاب هشت بهشت و هو ترجمة ثمانیة کتب من کتب أصحابنا کالخصال و إکمال الدین و العیون و الأمالی.

«19»- الفاضل العلّام، فلّاق رءوس أهل الحکمة و الکلام الفاضل الأجلّ مولانا علی أصغر المشهدیّ الرضویّ، وصفه الفاضل الشیخ عبد النبیّ صاحب تتمیم أمل الآمل فی إجازته لبحر العلوم، و صرّح بأنّه من تلامذة العلّامة المجلسیّ و المحقّق آغا جمال الدین.

«20»- السیّد السند، و الشریف الأمجد، و العالم المؤیّد، جامع الکمالات،

«الفیه ابن مالک» به زبان فارسی و رساله ای در اثبات امامت امیرالمومنین «علیه السلام» به فارسی است که نام آن «الغدیریه» می باشد و از معاصرین است.» صاحب الریاض می گوید: «مردی از معاصرین به این اسم را نمی شناسیم، مگر مولی عبدالله مدرّس باشد.»

و حائز قصبات السبق فی مضمار السعادات، نجل الأکرمین، الأمیر عین العارفین الحسینیّ القمّیّ العاشوریّ، وصفه بهذا شیخه العلّامة فی آخر المجلّد الأوّل من التهذیب فی إجازة کتبها له بخطّه، و صرّح فی موضعین من هوامشه أنّه قرأ علیه التهذیب فی مجالس آخرها بعض أیّام شهر جمادی الآخرة سنة 1092.

«21»- المولی الأجلّ التقیّ، و الفاضل الکامل اللّوذعی، مولانا محمّد إبراهیم السریانی إجازته مذکورة فی کتاب البحار.

«22»- السیّد الموفّق المسدّد، العامل الکامل، الأدیب الأریب، الأمیر محمّد أشرف صاحب کتاب فضائل السادات.

«23»- العالم الکامل، المحقّق المدقّق، الشیخ محمّد أکمل، صرّح ولده الأستاد الأکبر فی إجازته لبحر العلوم.

«24»- شیخ المحدّثین، و أفضل المتبحّرین، الشیخ محمّد بن الحسن الحرّ العاملیّ صاحب کتاب وسائل الشیعة.

«25»- المولی المتبحّر فی الأخبار مولانا محمّد حسین الطوسیّ البغجمیّ، یروی عنه الشهید السعید سیّد نصر اللّه الحائری.

«26»- سبطه العالم الجلیل المعظّم الأمیر محمّد حسین ابن الأمیر محمّد صالح.

«27»- العالم الفاضل المولی محمّد حسین بن یحیی النوریّ صاحب رسالة فی صلاة المسافر، و ملخّص الربع الآخر من المجلّد الثامن عشر من البحار، و فی آخره: تمّ ما أردنا استخراجه من أبواب المجلّد الآخر لکتاب الصلاة من بحار الأنوار للمحقّق العلّامة مولانا و أستادنا محمّد باقر علم الدین المجلسیّ أعلی اللّه تعالی مجلسه فی أعلی علیّین، فی لیلة السادس و العشرین من شهر رمضان سنة سبع و عشرین و مائة بعد الألف علی ید المتمسّک بالمصطفین ابن یحیی النوریّ محمّد حسین حامدا مصلّیا. انتهی. قاله محمّد علیّ الکشمیریّ فی کتاب نجوم السماء.

«28»- المولی الفاضل الذّکی المتوقّد محمّد داود، وصفه کذلک شیخه فی آخر فروع الکافی الّذی قرأه علیه و أجازه فی رابع ذی الحجّة سنة 1087.

رباینده گوی سبقت در مسیر خوشبختی، از نسل انسان های با کرامت، امیر عین العارفین حسینی قمّی عاشوری؛ استاد علامه اش در پایان جلد اول از کتاب «التهذیب» در اجازه ای که به خط خود به او داده، او را توصیف نمود و در دو جا از حواشی این کتاب تصریح کرده که او در جلساتی تهذیب را نزد من خواند که آخرین آنها بعضی از روزهای ماه جمادی الثانی سال 1092 بوده است.

«29»- الفاضل الزکیّ الألمعیّ المولی محمّد رضا ابن المولی محمّد صادق ابن المولی مقصود علیّ المجلسیّ الأصفهانیّ ابن عمّ المجلسیّ، عندی استبصار بخطّه قرأ من أوّله إلی آخره علی شیخه العلّامة، و فی آخره إجازة له.

«30»- العالم النحریر المولی محمّد رفیع بن فرج الجیلانیّ المعروف بملّا رفیعا.

«31»- السیّد الفاضل الکامل، الحسیب النسیب، الأدیب الأریب اللّبیب، التقیّ الزکیّ، الأمیر محمّد صادق المازندرانیّ، کذا وصفه شیخه فی إجازته له، رأیتها فی آخر الاستبصار الّذی قرأه علیه.

«32»- المولی الفاضل الکامل، الفقیه النبیل، العالم العامل، المحدّث النقیّ، الجلیل الفائق آغا محمّد صادق التنکابنیّ ثمّ الأصبهانیّ ابن العالم الجلیل العلّامة المولی محمّد ابن عبد الفتّاح کذا وصفه السیّد الأکمل السیّد حسین الخونساریّ فی إجازته لبحر العلوم و صرّح بروایته عنه.

«33»- السیّد الفاضل قدوة أرباب التحقیق الأمیر محمّد صالح الحسینیّ القزوینیّ.

«34»- العالم العلّامة، و المحقّق الفهّامة، السیّد الأجل الأمیر محمّد صالح بن عبد الواسع صهره، صاحب المؤلّفات الأنیقة کشرح الاستبصار، و الذریعة، و روادع النفس، و الحدیقة، و حدائق المقرّبین، و غیرها توفّی سنة 1116.

«35»- الفقیه العالم الربّانیّ، الورع التقیّ الثقة العدل الحاجّ محمّد طاهر بن الحاجّ مقصود علیّ الأصبهانیّ.

«36»- المحقّق المدقّق، العلّامة الفهّامة المولی محمّد بن عبد الفتّاح التنکابنیّ المعروف بالسراب، صاحب التصانیف الرائقة الّتی تبلغ ثلاثین ککتاب سفینة النجاة، و رسالة الإجماع و الأخبار، و الرسالة الکبیرة فی حکم صلاة الجمعة.

«37»- الفاضل الکامل، المتبحّر الخبیر المولی محمّد بن علیّ الأردبیلیّ مؤلّف کتاب جامع الرواة، أورد فی آخره إجازة العلّامة المجلسیّ له.

«38»- الفاضل الحبر، العالم العامل، الشیخ محمّد فاضل. و کان من تلامذة والده أیضا.

«39»- الفاضل الکامل الفقیه مولانا محمّد قاسم بن محمّد رضا الهزار جریبیّ، کذا وصفه

فخر الأواخر آغا باقر الهزار جریبیّ فی إجازته لبحر العلوم.

«40»- الفاضل الألمعیّ المولی محمّد قاسم بن محمّد صادق الأسترآبادیّ.

«41»- العالم الجلیل، المفسّر النبیل، المتبحّر الفاضل اللّوذعی آغا میرزا محمّد المشهدیّ ابن محمّد رضا بن إسماعیل بن جمال الدین القمّیّ صاحب تفسیر کنز العرفان فی أربع مجلّدات من أحسن التفاسیر و أجمعها، رأیت علی ظهر المجلّد الأوّل منه مدحا عظیما و ثناء بلیغا من العلّامة المجلسیّ له و لتفسیره، و رأیت علیه إجازته له.

«42»- العالم الفاضل، الزکیّ الألمعی محمّد بن مرتضی الشهیر بنور الدین صاحب تفسیر الوجیز و درر البحار، ابن اخی المولی محسن الکاشیّ.

«43»- الفاضل المجاهد آیة اللّه فی الفضل و العلم الأمیر محمّد مهدیّ ابن السیّد إبراهیم یروی عن المجلسیّ بلا واسطة و بواسطة أبیه.

«44»- الفاضل النبیل الحاجّ محمّد نصیر الگلبایگانی، قاله آغا باقر المازندرانیّ فی إجازته لبحر العلوم.

«45»- الشیخ الفقیه، العابد الصالح محمّد بن یوسف بن علیّ بن کنبار النعیمیّ البلادیّ، الشاعر الماجد الّذی له مقتل أبی عبد اللّه علیه السّلام، الشهید بأیدی الخوارج فی البحرین سنة 1031.

«46»- المولی الفاضل، الصالح الفالح، المتوقّد الذکیّ الألمعیّ مولانا محمود الطبسیّ، کذا وصفه شیخه بخطّه فی آخر التهذیب الّذی قرأ علیه، و أجازه فی رابع عشر شهر جمادی الأولی سنة 1096، له مختصر شرح النهج لابن أبی الحدید.

«47»- الفاضل التقیّ الصالح الحاجّ محمود بن غیاث الدین محمّد الأصبهانیّ.

«48»- الفاضل الصالح مسیح الدین محمّد الشیرازیّ، مدحه شیخه فی إجازات البحار بأوصاف حسنة جمیلة.

«49»- السیّد الجلیل و المحدّث النبیل السیّد نعمة اللّه الجزائریّ، صاحب التصانیف الرائقة، ذکره سبطه الأجلّ السیّد عبد اللّه فی إجازته الکبیرة.

فخر الاواخر آغا باقر هزارجریبی در اجازه اش به بحرالعلوم او را توصیف کرده است.

ولادته

قال الأمیر عبد الحسین ابن الأمیر محمّد باقر الخاتون آبادیّ فی تاریخ وقائع الأیّام و السنن: إنّ ولادة رئیس المحقّقین علی الإطلاق، و من یجوز علیه هذه المنقبة بالاستحقاق الفاضل العالم الکامل، شیخ الإسلام و المسلمین، مولانا محمّد باقر المجلسیّ فی ألف و سبعة و ثلاثین، و تاریخه: «غزل». و فی اللؤلؤة و غیره عن حاشیة البحار: و من الغریب أنّه وافق تاریخ ولادتی عدد «جامع کتاب بحار الأنوار» کما تفطّن به بعض علمائنا الأخیار.

و قال صاحب مرآة الأحوال: إنّ ولادته کانت فی أوّل سنة ألف و ثمانیة و ثلاثین.

وفاته و مدفنه

توفّی قدّس سرّه علی ما فی وقائع الأیّام و فی اللّؤلؤة فی 27 شهر رمضان سنة 1111 تاریخه: «غم و حزن». و نقل فی الروضات عن کتاب حدائق المقرّبین أنّه توفّی فی 27 شهر رمضان سنة 1110، و کان عمره ذاک 73 سنة، و قیل فی تاریخ وفاته بالفارسیّة: «مقتدای جهان ز پا افتاد» و أیضا «عالم علم رفت از دنیا» و أیضا «رونق از دین برفت» و أیضا «باقر علم شد روان بجنان» و أحسن ما قیل فی هذا المعنی قول بعضهم:

ماه رمضان چو بیست و هفتش کم شد*** تاریخ وفات باقر أعلم شد

و دفن رحمه اللّه بأصفهان فی الباب القبلی من جامعه العتیق فی القبّة الّتی دفن فیها أبوه، و فیها مدفن عدّة من العلماء الأمجاد⁽¹⁾.

ولادت علامه

امیر عبدالحسین بن امیرمحمد باقر خاتون آبادی در کتاب «تاریخ وقایع الایام والسنن» می گوید: «ولادت رئیس المحققین و کسی که این منقبت از روی استحقاق بر او اطلاق شده است، فاضل و عالم کامل، شیخ الاسلام و المسلمین مولای ما محمد باقر مجلسی در 1037 بوده است و تاریخش «غزل» می شود.»

در کتاب لؤلؤه و غیر از آن، از حاشیه بحار نقل کرده اند: «از عجایب اینکه تاریخ ولادت من موافق با عدد «جامع کتاب بحار الانوار» باشد، چنان چه تعدادی از علما به آن اشاره داشته اند.»

صاحب مرات الاحوال می گوید: «ولادتش در اول سال 1038 بوده است.»

وفات و مدفن علامه

بنا بر آنچه که در کتاب «وقایع الایام» و «لؤلؤه» آمده است: علامه مجلسی1در بیست و هفت ماه رمضان 1111 وفات نمود و تاریخش «غم و حزن» می باشد.

در کتاب روضات الجنات از کتاب «حدائق المقربین» نقل کرده است: «او در بیست و هفتم ماه رمضان 1110 وفات کرده و سن او در آن وقت هفتاد و سه سال بوده است.»

عده ای در تاریخ وفات او به فارسی گفته اند: «مقتدای جهان ز پا افتاد»، و همچنین «عالم علم رفت از دنیا»، و «رونق از دین برفت»، و «باقر علم شد روان به جنان» و بهترین چیز آنکه در این باره گفته شد:

ماه رمضان چو بیست و هفتش کم شد تاریخ وفات باقر اعلم شد

علامه;در جامع عتیق اصفهان و در باب القبله در مقبره ای که پدرش مدفون است، دفن گردید. آنجا مدفن عده ای از علماء بزرگ هم می باشد.⁽²⁾

والده المجلسیّ الأول

حیاته و کلمات العلماء فی حقه

هو محمّد تقیّ بن مقصود علیّ المجلسیّ من أعاظم علماء الإمامیّة و أجلّائهم، ذکره العلماء فی تراجمهم مقرونا بالحفاوة و الإجلال، مرموقا بعین الإکبار و الاحترام. قال المولی الأردبیلیّ: محمّد تقیّ بن المقصود علیّ الملقّب بالمجلسیّ وحید عصره، فرید دهره، أمره فی الجلالة و الثقة و الأمانة و علوّ القدر و عظم الشأن و سموّ الرتبة و التبحّر فی العلوم أشهر من أن یذکر، و فوق ما یحوم حوله العبارة، أورع أهل زمانه و أزهدهم و أتقاهم و أعبدهم، بلغ فیضه دینا و دنیا بأکثر أهل زمانه من العوام و الخواصّ، و نشر أخبار الأئمّة صلوات اللّه علیهم بأصفهان جزاه اللّه تعالی خیر جزاء المحسنین ⁽¹⁾.

و قال الشیخ حرّ العاملی فی کتابه أمل الآمل ص 610: کان فاضلا، عالما، محقّقا، متبحّرا، زاهدا، عابدا، ثقة، متکلّما، فقیها.

و قال صاحب حدائق المقرّبین: کان فی علوم الفقه و التفسیر و الحدیث و الرجال فائق أهل الدهر، و فی الزهد و العبادة و التقوی و الورع و ترک الدنیا تالیا تلو أستاده الأوّل،⁽²⁾مشتغلا طول حیاته بالریاضات و المجاهدات، و تهذیب الأخلاق، و العبادات، و ترویج الأحادیث، و السعی فی حوائج المؤمنین، و هدایة الخلق، و انتشر بیمن همّته أحادیث أهل البیت، و اهتدی بنور هدایته الجمّ الغفیر. و نقل فی بعض مؤلّفاته الرائقة قال: اتّفق لی التشرّف بزیارة العتبات العالیات فلمّا وردت النجف الأشرف اخذ فی الشتاء فعزمت علی الإقامة هنا فرأیت لیلة فی الطیف إذا أنا بأمیر المؤمنین علیه السّلام یلاطف بی کثیرا و یقول: لا تقم بعد ذلک هاهنا، و اخرج إلی بلدک أصفهان، فإنّ وجودک فی ذلک المکان أنفع و أبرّ و بالغت کثیرا فی استدعاء الرخصة عنه فی التوقّف فلم ینفع ذلک شیئا و قال: إنّ الشاه عبّاس قد توفّی فی هذه السنة، و إنّما یجلس مجلسه الشاه صفیّ الصفویّ و یحدث فی بلادکم الفتن الشدیدة و اللّه تبارک و تعالی یرید أن تکون فی هذه النائرة

مجلسی اول؛ پدر علامه

زندگی و سخنان علما در مورد ایشان

محمد تقی بن مقصود علی مجلسی از بزرگان علمای امامیه است. علما در تراجم و آثارشان از او به بزرگی یاد کرده اند و با چشم بزرگی و احترام به او نگریسته اند. اردبیلی می گوید: «محمد تقی بن مقصود علی ملقب به مجلسی، یگانه عصر و بی نظیر روزگارش بوده و در بزرگی، وثاقت، امانت، بزرگی درجه، جلالت شأن، والایی مرتبه و مهارت در علوم، مشهورتر از آن است که گفته شود و بالاتر از آن است که عبارات آن را بیان کنند. پرهیزکارترین، زاهدترین، عابد ترین و با تقوا ترین اهل زمان خود بود و فیوضات دینی و دنیایی او، به عوام و خواص هم عصرانش رسیده بود و ناشر اخبار ائمه:در اصفهان بود. «خداوند بهترین جزایی که به محسنین داده می شود را به او بدهد.».» ⁽³⁾

شیخ حر عاملی در کتاب «امل الآمل» صفحه ششصد و ده می گوید: «او فاضل، عالم، محقق، حاذق، زاهد، عابد، موثق، متکلم و فقیه بود.»

صاحب حدائق المقربین می گوید: «در علوم فقه، تفسیر، حدیث و رجال سرآمد هم روزگارانش بود و در زهد، عبادت، تقوا، پرهیزکاری و در ترک دنیا، تالی تلو استادش بود.⁽⁴⁾در

مدت زندگی خود به مجاهده و ریاضت، تهذیب اخلاق، عبادت، ترویج روایات، تلاش برای حوائج مردم و هدایت خلق اشتغال داشت و به برکت همت او احادیث اهل بیت منتشر گردید و از نور هدایتشان گروه بیشماری هدایت یافت.» او در یکی از تالیفات ناب خود نقل کرده است: «برای من تشرف به عتبات عالیات اتفاق افتاد. وقتی وارد نجف اشرف شدم، تابستان بود و تصمیم به اقامت در آن شهر گرفتم. شبی در رویای کوتاهی دیدم که امیرالمومنین علیه السلام به من لطف بی شماری دارد و می فرماید: «اینجا اقامت نکن و به سوی شهرت اصفهان برگرد! همانا وجود تو در آنجا نافع تر و بهتر است.» من بسیار درخواست اجازه نمودم که در آنجا بمانم، ولی هیچ فایده ای نداشت.» و می گوید: «شاه عباس در همین سال درگذشت و شاه صفی صفوی جانشین او شد و در شهرهای بسیاری فتنه هایی پدیدار شد و خدای تبارک و تعالی در این اوضاع اصفهان اراده کرده است

بأصفهان باذلا جهدک فی هدایة الخلق فارجع فلا بدّ لک من الرجوع ⁽¹⁾.

و وصفه فی مناقب الفضلاء بقوله: الفقیه النبیه العلّامة، و الفاضل الکامل الفهّامة، شیخ الفقهاء و المحدّثین، و رئیس الأتقیاء المتورّعین، مقتدی الأنام فی زمانه، و مفتی مسائل الحلال و الحرام فی أوانه، زبدة العارفین، و قدوة السالکین، و جمال الزاهدین، و نور مصباح المتهجّدین و ضیاء المسترشدین، صاحب الکرامات الشریفة، و المقامات المنیفة⁽²⁾.

و وصفه التستریّ فی المقابس بقوله: منها⁽³⁾المقدّسی للشیخ الأجلّ الأکمل الأفضل الأوحد الأعلم الأعبد الأزهد الأسعد، جامع الفنون العقلیّة و النقلیّة، حاوی الفضائل العلمیّة و العملیّة، صاحب النفس القدسیّة، و السماة الملکوتیّة، و الکرامات السنیّة، و المقامات العلیّة، و ناشر الأخبار الدینیّة، و الآثار المدنیّة، و الأحکام النبویّة، و الأعلام الإمامیّة، العالم العلم الربّانی، المؤیّد بالتأیید السبحانی المولی محمّد تقیّ ابن مجلسیّ الأصفهانیّ قدّس اللّه روحه و نوّر ضریحه. انتهی ⁽⁴⁾.

و أطراه صاحب الروضات بقوله: کان أفضل أهل عصره فی فهم الحدیث، و أحرصهم علی إحیائه، و أقدمهم إلی خدمته، و أعلمهم برجاله، و أعملهم بموجبه، و أعدلهم فی الدین، و أقواهم فی النفس، و أجلّهم فی القدر، و أکملهم فی التقوی، و أورعهم فی الفتوی، و أعرفهم بالمراتب العالیة، و أوقفهم لدی الشبهات، و أجهدهم فی الطاعات و القربات ینتهی نسبه من جهة الأب إلی الحافظ النبیل أبی نعیم الأصفهانیّ کما اشیر إلیه فی ترجمته، و من جهة الامّ إلی المولی درویش محمّد بن الحسن النطنزیّ الّذی یوجد اسمه أیضا فی طرق إجازاته، و قیل: إنّه کان أوّل من نشر حدیث الشیعة بعد ظهور دولة الصفویّة راویا عن الشیخ علیّ الکرکیّ المشتهر بالمحقّق الثانی، و یروی عنه الشیخ عبد اللّه بن جابر العاملیّ ابن عمّة صاحب العنوان و أحد مشایخ إجازة ولده العلّامة المجلسیّ،

که از کوشش در هدایت مردم دریغ ننمایی. پس برگرد و تو ناچار از این بازگشتی.»⁽⁵⁾

در مناقب الفضلاء او را چنین وصف کرده و می گوید: «فقیه آگاه و علامه، فاضل کامل و بسیار فهم، شیخ الفقها و المحدثین و رئیس پرهیزکاران و متقیان، مقتدای مردم در روزگار خود، و فتوا دهنده مسائل حلال و حرام در آغاز، برگزیده عرفا و پیشوای سالکین و جلوه زیبای زاهدان، روشنی چراغ شب زنده داران و نور ارشادکنندگان، صاحب کرامت و مقامات بلند.»⁽⁶⁾

شوشتری در المقابس او را چنین وصف کرده است: «از جمله آنها⁽⁷⁾

«المقدّسی»، برای استاد بزرگوارترین، کامل ترین، فاضل ترین، یگانه ترین، عالم ترین، عابدترین، زاهدترین، سعادتمندترین، جمع کننده همه فنون عقلی و نقلی، در بر دارنده همه فضیلت های علمی و عملی، صاحب انفاس قدسی، و نشانه های ملکوتی، و کرامات بلند بالا، و مقامات والا، و نشر دهنده اخبار دینی، و آثار المدنیه، و احکام پیامبر اکرم، و بیرق های امامان، عالم به علوم ربانی، و مورد تایید خداوند سبحان، مولی محمد تقی بن مجلسی اصفهانی (قدس الله روحه و نور ضریحه).»⁽⁸⁾

صاحب روضات الجنات هم او را ستوده و می گوید: «در عصر خود در فهم حدیث از همه فاضل تر، در احیای حدیث از همه حریص تر، در خدمت به حدیث از همه جلوتر، در رجال حدیث از همه عالم تر، در عمل به حدیث از همه عامل تر، در امر دین از همه عادل تر، در مهار نفس از همه قوی تر، در منزلت از همه بزرگ تر، در تقوا از همه کامل تر، در فتوا دادن از همه پرهیزکارتر، در مراتب عالی عرفان از همه عارف تر، هنگام بروز شبهات از همه ایستاده تر، و در عبادات و تقرب جستن الهی از همه کوشاتر بود. از چهت پدر نسب او به حافظ آگاه ابی نعیم اصفهانی می رسد، چنان چه در شرح حالش بدان اشاره شد، و از جهت مادر نسب او به مولی درویش محمد بن حسن نطنزی می رسد که نام او در طریق اجازاتش دیده می شود. و گفته اند: «او اولین کسی است که احادیث شیعی را بعد از به کار آمده دولت صفویه منتشر نمود، و از شیخ علی کرکی مشهور به محقق ثانی روایت می کند. همچنین از او شیخ عبدالله بن جابر عاملی پسر عمه و یکی از مشایخ اجازه فرزندش، علامه مجلسی، روایت نقل می کند.

فظهر من ذلک أیضا أنّ محتد الرجل و أصله من «جبل عامل» الّتی هی من الأرض المقدّسة الّتی بارک اللّه حولها، و کانت مجمع علماء هذه الطائفة الحقّة دائما ا ه⁽¹⁾.

و السابر لسائر کتب التراجم یری المترجم له فی الصفّ الأوّل من العلماء الباحثین و فی الرعیل المقدّم من رجال التحقیق و التدقیق.

و کان والده المولی مقصود علی علی ما فی مرآة الأحوال بصیرا و رعا مروّجا لمذهب الاثنی عشریّة، جامعا للکمال و الحسن فی المقال، و کان له أبیات رائقة بدیعیّة و لحسن محاضرته و جودة مجالسه سمّی بالمجلسیّ و تخلّص به، فصار هذا لقبا فی هذه الطائفة الجلیلة و السلسلة العلیّة⁽²⁾و کانت أمّه عارفة صالحة مقدّسة بنت العالم المولی کمال الدین محمّد بن الشیخ حسن العاملیّ ثمّ النطنزیّ ⁽³⁾، و کانت زوجة المولی محمّد تقیّ والدة العلّامة المجلسیّ من أقارب العالم الشیخ عبد اللّه بن جابر العاملیّ.

من روی عنهم

یروی مولانا المترجم محمّد تقیّ عن جملة من المشایخ:

«1»- شیخ الطائفة الإمامیّة فی عصره العلّامة المحقّق الزاهد الورع المولی عبد اللّه ابن الحسین التستریّ المتوفّی فی العشر الأوّل من المحرّم سنة 1021 و کان رحمه اللّه قد قرأ علی المولی أحمد الأردبیلیّ، و علی الشیخ نعمة اللّه بن أحمد بن محمّد بن خاتون العاملیّ، و علی ابنه أحمد بن نعمة اللّه رحمهم اللّه.

«2»- شیخ الإسلام و المسلمین الشیخ بهاء الدین العاملیّ المتوفّی سنة 1030 أو 1031.

«3»- المحقّق النحریر میر محمّد باقر الحسینیّ الأسترآبادیّ المعروف بالداماد المتوفّی 1041.

«4»- الشیخ الفاضل العابد الشیخ یونس الجزائریّ.

و از این جا ظاهر می شود که مردی با اصل و ریشه است که اصالت او از «جبل عامل»، از اراضی مقدسه ای است که خداوند آن جا را مبارک گردانده و به طور دائم محل تجمع علمای شیعه بوده است.»⁽⁴⁾

آنچه به صورت ظاهر بر می آید، این است که دیگر کتاب های تراجم هم پدر علامه را در صف اوّل عالمانی آورده اند که از آنها بحث می شود و او را در شمار عالمان تحقیق و تدقیق مقدم می دارند.

و پدر علامه، مولی مقصود علی بنا بر آنچه در «مرآت الاحوال» آمده است: «بصیر، پرهیزکار، ترویج دهنده مذهب ائمه اثنا عشر، جامع کمالات و نیکویی در گفتار بوده و برای او اشعار ناب و بدیع وجود دارد و به جهت خوش محضر بودن و نیکویی در مجالست ها، به «مجلسی» نامیده شد و بدان تخلّص می کرد. و این لقب بدین طریق در بین این طایفه بزرگ و سلسله عالی می گردد.»⁽⁵⁾

و مادرش عارفه صالحه و مقدسه، دختر عالم مولی کمال الدین محمد بن شیخ حسن عاملی و سپس نطنزی⁽⁶⁾،

و همسر مولای محمد تقی، مادر علامه مجلسی از نزدیکان عالم شیخ عبدالله بن جابر عاملی می باشد.

اساتید درایة الحدیث مجلسی اول

محمد تقی مجلسی از عده ای از مشایخ روایت می کند:

«5»- السیّد حسین ابن السیّد حیدر الکرکیّ

«6»- القاضی أبو الشرف الأصفهانیّ و قد تقدّم ذکره فی مشایخ ولده ص 19.

«7»- الشیخ عبد اللّه بن جابر کما یظهر من آخر الوسائل.

«8»- الشیخ جابر عبّاس النجفیّ.

«9»- القاضی معزّ الدین محمّد بن تقیّ الدین الأصفهانیّ.

«10»- الشیخ أبو البرکات.

«11»- السیّد ظهیر الدین إبراهیم بن الحسین الحسینیّ الهمدانیّ ⁽¹⁾.

«12»- الأمیر إسحاق الأسترآبادیّ ⁽²⁾.

و یروی عنه کثیر من العلماء الأعلام. قال صاحب حدائق المقرّبین: و أکثر العلماء الأعلام من تلامذته مثل آغا حسین الخونساریّ، و أستادنا المولی محمّد باقر، بل سائر الفضلاء الأعیان الّذین کانوا قبل هذه الطبقة کانوا من تلامذته، و أخذوا عنه الفقه و الحدیث و التفسیر، و لو لم یکن له أثر غیر ولده المبرور لکان یکفیه فضلا عن سائر فضلاء عصره الّذین صاروا ببرکته علماء الدین. ا ه⁽³⁾

تآلیفه

له قدّس سرّه تألیفات، منها: شرح عربیّ علی من لا یحضره الفقیه، و شرح فارسیّ علیه أیضا،⁽⁴⁾و کتاب حدیقة المتّقین، شرح علی بعض کتب تهذیب الأحکام، و رسالة فی أفعال الحجّ، و رسالة فی الرضاع،⁽⁵⁾و رسالة فی شرح مشیخة الفقیه ⁽⁶⁾.

وفاته و قبره

توفّی قدّس اللّه روحه بأصفهان سنة 1070 و له نحو من سبع و ستّین سنة و قبره بأصفهان له قبّة عالیة هی مطاف الشیعة.

از او بسیاری از علمای بزرگ روایت می کنند. صاحب «حدائق المقربین» می گوید: «بسیاری از علمای بزرگ از شاگردان او بوده اند، مثل آغا حسین خوانساری و استاد ما مولی محمد باقر، بلکه همه فضلای معروف که قبل از این طبقه بوده اند، از شاگردان او می باشند و از او فقه و حدیث و تفسیر فرا گرفته اند. و اگر نباشد برای او هیچ اثری غیر از فرزندش، هر آینه او را کفایت می کرد، اگر چه سایر فضلای روزگارش به برکت او از علماء دین گشته اند.

تألیفات پدر علامه

از مرحوم محمد تقی مجلسی تالیفاتی می باشد که از آن جمله عبارتند از: شرح عربی بر «من لا یحضره الفقیه»؛ شرح فارسی بر همان کتاب؛⁽⁸⁾

کتاب «حدیقه المتقین»؛ شرح بر بعضی از کتاب های «تهذیب الاحکام»؛ رساله ای در اعمال حج؛ رساله ای در رضاع، و رساله ای در شرح مشیخه «الفقیه».

سال وفات و قبر پدر علامه

او به سال 1070 در اصفهان وفات کرد و سن او شصت و هفت سال بود. قبر وی در اصفهان در قبه عالیه ای است که زیارتگاه شیعیان است.

أولاده

له قدّس سرّه سبعة أولاد ثلاثة منها ذکور:

«1»- الأکبر: العالم المهذّب المولی عزیز اللّه ⁽¹⁾.

«2»- الأوسط: العالم الفاضل المقدّس الصالح المولی عبد اللّه ⁽²⁾.

«3»- الأصغر: العلّامة محمّد باقر المجلسیّ.

و أربعة منها اناث:

«1»- الفاضلة الصالحة: آمنة بیکم زوج العلّامة الفهّامة المولی محمّد صالح المازندرانی شارح الکافی ⁽³⁾.

«2»- زوج المولی محمّد علیّ الأسترآبادیّ ⁽⁴⁾.

«3»- زوج العالم الوحید میرزا محمّد بن الحسن الشیروانیّ الشهیر بملّا میرزا، صاحب الحواشی المعروفة علی المعالم و غیره ⁽⁵⁾.

«4»- زوج الفاضل المتبحّر آغا میرزا کمال الدین محمّد الفسویّ شارح الشافیة.

و قد فصّل العلّامة النوریّ قدّس سرّه فی کتابه الفیض القدسیّ ذکر أولاده و أحفاده و ذراریه، و من خرج من بیته الرفیع السامیّ من العلماء الفطاحل و أساتذة الفقه و الحدیث.

فرزندان پدر علامه

مرحوم مجلسی دارای هفت فرزند بود که سه تن از آنها پسر بودند:

چهار تن از فرزندان نیز دختر بودند:

علامه نوری در کتاب «فیض قدسی» به تفصیل به ذکر اولاد و نوادگان و ذریه مرحوم مجلسی پرداخته که از این خاندان رفیع، عالمان بزرگ و اساتید فقه و حدیث زیادی بیرون آمده اند.

المقدّمة الثانیة فی تراجم مؤلفی مصادر الکتاب

الصدوق : محمّد بن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه القمّیّ،أبو جعفر الصدوق

الثناء علیه

أمره فی العلم و الفهم و الثقافة و الفقاهة و الجلالة و الوثاقة و کثرة التصنیف و جودة التألیف فوق أن تحیطه الأقلام و یحویه البیان، و قد بالغ فی إطرائه و الثناء علیه کلّ من تأخّر عنه، و فی مقدّمهم الرجالیّ الکبیر النجاشیّ حیث قال فی فهرسه:

محمّد بن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه القمّیّ أبو جعفر نزیل الری، شیخنا و فقیهنا و وجه الطائفة بخراسان، و کان ورد بغداد سنة خمس و خمسین و ثلاثمائة، و سمع منه شیوخ الطائفة و هو حدث السنّ. ا ه

و تبعه الشیخ الطوسیّ فی رجاله و فهرسه، و وصفه بأنّه کان حافظا للأخبار، بصیرا بالرجال، ناقلا للآثار، لم یر فی القمیّین مثله فی حفظه و کثرة علمه.

و أثنی علیه العلّامة فی الخلاصة، و ابن إدریس فی السرائر، و الأسترآبادیّ فی منهج المقال و فی الوسیط، و أبو علیّ فی منتهی المقال، و التفرشیّ فی نقد الرجال، و الأردبیلیّ فی جامع الرواة، و الخونساریّ فی روضات الجنّات، و المامقانیّ فی تنقیح المقال، و أورد ترجمته الخطیب فی تاریخ بغداد⁽¹⁾. و الباحث یری فیها و فی غیرها من المعاجم و التراجم توثیقه و إکباره و تبجیله، و ناهیه عن تلکم التراجم کلّها ما فی الفوائد الرجالیّة للعلّامة بحر العلوم قدّس سرّه و إلیک نصّه:

محمّد بن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه أبو جعفر القمّیّ شیخ من مشایخ الشیعة و رکن من أرکان الشریعة، رئیس المحدّثین، و الصدوق فیما یرویه عن الأئمّة الصادقین، ولد بدعاء صاحب الأمر و العصر علیه السّلام، و نال بذلک عظیم الفضل و الفخر، و وصفه الإمام علیه السّلام فی التوقیع الخارج من الناحیة المقدّسة بأنّه: فقیه، خیّر، مبارک ینفع اللّه به. فعمّت برکته الأنام، و انتفع به الخاصّ و العامّ، و بقیت آثاره و مصنّفاته

مقدمه دوم

اشاره

درباره تراجم دو مؤلف مصادر کتاب بحارالأنوار

صدوق: محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، أبوجعفر صدوق

اشاره

در علم، فهم، روشنگری، فقاهت، بزرگی، وثاقت و زیادی تصانیف و خوبی تالیف، بالاتر از آن است که قلم ها بر آن احاطه پیدا کند و بیان ما بدان برسد. و در ستودن او و تعریف از او همه کسانی که بعد از او آمده اند، مبالغه نمودند.

سرآمد همه آنها رجالی بزرگ نجاشی در فهرستش گفته است: «ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی ساکن ری، استاد و فقیه ما و چهره ای شناخته شده در خراسان است. در سال 355 وارد بغداد شد و اساتید طایفه از او حدیث شنیدند، در حالی که جوان بود.»

به تبع نجاشی، شیخ طوسی در رجال و فهرستش او را به این اوصاف توصیف کرده: «حافظ اخبار، آشنای به رجال، ناقل آثار که در بین قمیین در حفظ حدیث و زیادی علم دیده نشده است.»

علامه در «خلاصه»، ابن ادریس در «سرائر»، استرآبادی در «منهج المقال» و در «وسیط»، ابوعلی در «منتهی المقال»، تفرشی در «نقد الرجال»، اردبیلی در «جامع الروات»، خوانساری در «روضات الجنات» و مامقانی در «تنقیح المقال»، او را تمجید کرده اند. خطیب در تاریخ بغداد شرح حال او را آورده است.⁽²⁾

جستجوکننده در زندگی صدوق در این کتاب ها و دیگر کتاب ها از معجم ها و تراجم، وثاقت و بزرگی و عظمت او را می بیند. و تو را بی نیاز می کند از همه آن تراجم، آنچه در «فوائد رجالیه» علامه بحرالعلوم1آمده که عبارتش چنین است:

«أبوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، پیشوایی از پیشوایان شیعه و ستونی از استوانه های شریعت است. او رئیس محدثین، و در آنچه از ائمه صادقین:روایت کرده، صدوق و راستگو است. وی با دعای امام زمان علیه السلام متولد شد، و از این راه به فضیلت و افتخاری بزرگ نائل گشت. در توقیع مقدس آمده بود که او فقیه، نیک سرشت، پربرکت و از جانب خداوند سودبخش خواهد بود. از این رو برکت وجود او شامل حال تمام خلائق شد و خاص و عام از وی منتفع گشتند،

مدی الأیّام، و عمّ الانتفاع بفقهه و حدیثه فقهاء الاصحاب، و من لا یحضره الفقیه من العوام. ا ه

رحلاته الی الامصار و البلدان لاکتساب الفضائل و سماع الأحادیث عن المشایخ العظام

ولد رحمه اللّه بقم و نشأ بها و تلمذ علی أساتذتها و تخرّج علی مشایخها، ثمّ هاجر إلی الری بالتماس أهلها و أقام بها، ثمّ سافر إلی مشهد الرضا- علیه السّلام- فی سنة 352، ثمّ عاد إلی الری، و دخل بنیسابور فی شعبان من تلک السنة، و سمع من جمع من مشایخها منهم: الحسین بن أحمد البیهقیّ، و أبو الطیّب الحسین بن أحمد، و عبد اللّه بن محمّد بن عبد الوهّاب. و حدّثه بمرو الرود جماعة، منهم: محمّد بن علیّ الشاه الفقیه، و أبو یوسف رافع بن عبد اللّه بن عبد الملک. ثمّ رحل إلی بغداد فی تلک السنة، و سمع من جماعة من مشایخها، منهم: الحسن بن یحیی العلویّ، و إبراهیم بن هارون، و علیّ بن ثابت الدوالیبیّ. و فی سنة 354 ورد الکوفة، و سمع من مشایخها منهم: محمّد بن بکران النقّاش، و أحمد بن إبراهیم بن هارون الفامیّ، و الحسن بن محمّد بن سعید الهاشمیّ، و علیّ بن عیسی- المجاور فی مسجد الکوفة- و الحسن بن محمّد السکونیّ المزکیّ، و یحیی بن زید بن العبّاس بن الولید. و فی تلک السنة ورد همدان بعد منصرفه عن بیت اللّه الحرام، و سمع فیها من القاسم بن محمّد بن أحمد بن عبدویه السرّاج، و الفضل بن الفضل بن العبّاس الکندیّ، و محمّد بن الفضل بن زیدویه الجلّاب. و حدّثه بفید بعد منصرفه من مکّة أحمد بن أبی جعفر البیهقیّ.

و یظهر من النجاشیّ دخوله بغداد مرّة اخری فی سنة 355 و لعلّه کان بعد منصرفه عن بیت اللّه الحرام.

و یظهر من کتابه المجالس أنّه زار مشهد الرضا علیه السّلام مرّتین اخراویّین: مرّة فی سنة 367 و أملی فیه فی یوم الغدیر من تلک السنة علی السیّد أبی البرکات علیّ بن الحسین الحسینیّ، و علی أبی بکر محمّد بن علیّ، و رجع إلی الری قبل المحرّم من سنة 368. و مرّة اخری عند خروجه إلی دیار ما وراء النهر، و کان یوم الثلثاء السابع عشر شعبان سنة 368

و آثار و تألیفاتش در گذر روزگار باقی ماند، و عموم فقهای شیعه از فقه و حدیثش نفع بردند.»

سفرهایی به کشورها و شهرهای مختلف برای کسب فضایل و شنیدن احادیث از بزرگان

در قم متولد شد و در آن شهر رشد نمود و در نزد اساتید آن شهر شاگردی کرد و نزد آن اساتید تربیت شد. سپس به درخواست مردم ری به آن شهر مهاجرت کرد و در آنجا اقامت گزید. بعد در سال 352 به مشهد رضوی علیه السلام مسافرت کرد و دوباره به ری بازگشت. در ماه شعبان همان سال به نیشابور وارد شد و از تعدادی از مشایخ آن شهر حدیث شنید که حسین بن احمد بیهقی، ابو طیب حسین بن احمد و عبدالله بن محمد بن عبدالوهاب از آن جمله اند. جماعتی هم در مرورود او را حدیث کردند که محمد بن علی شاه فقیه و ابو یوسف رافع بن عبدالله بن عبدالملک از آن جماعتند. سپس در همان سال به بغداد رفت و از مشایخ آن شهر حدیث شنید که از آن جمله اند: حسین بن یحیی علوی، ابراهیم بن هارون و علی بن ثابت دوالیبی.

در سال 354 به کوفه وارد شد و از مشایخ آنجا هم حدیث شنید که عبارتند از: محمد بن بکران نقاّش، احمد بن ابراهیم بن هارون فامی، حسن بن محمد سعید بن هاشمی، علی بن عیسی - ملازم و معتکف در مسجد کوفه - حسن بن محمد سکونی مزکّی و یحیی بن زید بن عباس بن ولید.

در آن سال بعد از آنکه از مسافرت به بیت الله الحرام منصرف شد، به همدان رفت و از قاسم بن محمد بن احمد بن عبدویه سراج، فضل بن فضل بن عباس کندی و محمد بن فضل بن زیدویه جلّاب حدیث شنید و بعد از انصراف از مکه، در «فید» هم از احمد بن ابی جعفر بیهقی حدیث کرد. از کلام نجاشی به نظر می رسد که در سال 355 بار دیگر به بغداد رفته است که احتمالاً بعد از انصرافش از بیت الله الحرام باشد.

از کتاب مجالس چنین معلوم می شود که او دو بار دیگر به زیارت مشهد رضوی علیه السلام رفته است: یک بار در سال 367 که در روز غدیر همان سال به سید ابی برکات علی بن حسین حسینی و ابی بکر محمد بن علی حدیث املا نمود و قبل از محرم سال 368 به ری بازگشت؛ بار دیگری که به مشهد رفت هنگام خروجش به ماوراءالنهر در سه شنبه هفدهم شعبان سال 368 بود.

فی هذا المشهد. و رحل إلی بلخ و سمع من مشایخها، منهم: الحسین بن محمّد الأشنانی الرازیّ العدل، و الحسین بن أحمد الأسترآبادیّ، و الحسن بن علیّ بن محمّد بن علیّ بن عمرو العطّار، و کان جدّه علیّ بن عمرو صاحب علیّ بن محمّد العسکریّ علیهما السّلام، و الحاکم أبو حامد أحمد بن الحسین بن علیّ، و عبید اللّه بن أحمد الفقیه و غیرهم. و سمع بإیلاق من محمّد بن عمرو بن علیّ بن عبد اللّه البصریّ، و من محمّد بن الحسن بن إبراهیم الکرخیّ و غیرهما. و ورد بتلک القصبة، الشریف الدّین أبو عبد اللّه محمّد بن الحسن المعروف بنعمة، و سأله أن یصنّف له کتابا فی الفقه و یسمّیه بکتاب من لا یحضره الإمام، فأجاب ملتمسه. و ورد سرخس و سمع من أبی نصر. محمّد بن أحمد بن تمیم السرخسیّ الفقیه. و حدّثه بسمرقند عبدوس بن علیّ الجرجانیّ، و عبد الصمد بن عبد الشهید الأنصاریّ. و حدّثه بفرغانة تمیم بن عبد اللّه القرشیّ، و محمّد بن جعفر البندار، و إسماعیل بن منصور بن أحمد

مشایخه و أساتذته

أمّا أساتذته و مشایخه الّذین تدور روایته علیهم إجازة و قراءة فبعد المراجعة إلی مشیخة الفقیه و کتبه: الخصال و التوحید و العلل و العیون و المعانی و غیرها وجدناهم تزید علی مائتی رجلا، قد أوردناهم مفصّلا فی رسالة فی ترجمته، و قدّمنا قبلا عدّة منهم، و نشیر إلی بعض آخر من مشاهیرهم:

«1»- أحمد بن محمّد بن یحیی العطّار الأشعریّ القمّیّ ⁽¹⁾.

«2»- أبو محمّد جعفر بن أحمد بن علیّ الفقیه المروزیّ الإیلاقیّ صاحب المسلسلات ⁽²⁾.

«3»- أحمد بن الحسن بن علیّ بن عبد اللّه القطّان ⁽³⁾.

«4»- جعفر بن محمّد بن مسرور⁽⁴⁾.

«5»- الحسن بن یحیی بن ضریس ⁽⁵⁾.

او سپس به بلخ رفت و از مشایخ آن شهر حدیث شنید که از آن جمله اند: حسن بن محمد اشنانی رازی عدل، حسین بن احمد استرآبادی، حسن بن علی بن محمد بن علی بن عمرو عطار (جدّ او علی بن عمر از مصاحبان امام علی بن محمد عسگری علیهما السلام بود) حاکم ابو حامد احمد بن حسین بن علی، عبیدالله بن احمد فقیه و... در ایلاق از محمد بن عمرو بن علی بن عبدالله بصری و محمد بن حسن بن ابراهیم کرخی و دیگر مشایخ حدیث شنید. شریف الدین ابو عبدالله نحند بن حسن معروف به نعمت وارد این قصبه شد از او خواست که کتابی در فقه بنویسد و نامش را «من لایحضره الامام» بگذارد و او به این درخواست جواب داد. به سرخس رفت و از ابی نصر محمد بن احمد بن تمیم سرخسی فقیه حدیث شنید و در سمرقند عبدوس بن علی جرجانی و عبدالصمد بن عبدالشهید انصاری او را حدیث کردند. در فرغانه هم تمیم بن عبدالله قرشی، محمد بن جعفر بندار و اسماعیل بن منصور بن احمد او را حدیث نمودند.

مشایخ و اساتید شیخ صدوق

اساتید و مشایخی شیخ صدوق که در اجازات و قرائت روایات به او آمده است، بعد از مراجعه به مشیخه کتاب من لا یحضره الفقیه و کتاب های خصال، توحید، علل، عیون، معانی و دیگر کتاب ها، بیش از 100 نفر می باشند که ما در رساله ای که درباره زندگی صدوق نوشته ایم، مفصل به آن پرداخته ایم. در مطالب قبلی هم به تعدادی از آنها اشاره شد که اینک اسامی مشهور ترین آنان را می آوریم:

«6»- الحسین بن إبراهیم بن ناتانة⁽¹⁾.

«7»- الحسین بن أحمد بن إدریس ⁽²⁾.

«8»- حمزة بن محمّد العلویّ ⁽³⁾.

«9»- علیّ بن أحمد بن عبد اللّه بن أحمد بن محمّد بن خالد البرقیّ ⁽⁴⁾

«10»- علیّ بن أحمد بن محمّد بن عمران الدقّاق ⁽⁵⁾.

«11»- علیّ بن حاتم القزوینیّ ⁽⁶⁾.

«12»- علیّ بن الحسین والده المعظّم ⁽⁷⁾.

«13»- محمّد بن إبراهیم بن إسحاق المکتب الطالقانی ⁽⁸⁾.

«14»- محمّد بن أحمد ابن أحمد بن سنان المعروف بالسنانی ⁽⁹⁾.

«15»- محمّد بن الحسن بن أحمد بن الولید القمّیّ ⁽¹⁰⁾.

«16»- محمّد بن علیّ ماجیلویه ⁽¹¹⁾.

«17»- محمّد بن موسی بن المتوکّل ⁽¹²⁾.

«18»- محمّد بن محمّد بن عصام الکلینیّ ⁽¹³⁾

«19»- محمّد بن القاسم المفسّر.⁽¹⁴⁾

«20»- محمّد بن أحمد القضاعیّ.

«21»- المظفّر بن جعفر بن المظفّر العلویّ.⁽¹⁵⁾

تلامذته و الرواة عنه

یستفاد ممّا سمعت آنفا من النجاشیّ: «أنّ شیوخ الطائفة سمعوا منه و هو حدث السنّ» أنّ تلامذته و الراوین عنه کثیرون جدّا، و لم یتیسّر لنا الوقوف علی الصحیح من عددهم و استقصائهم، و عاقنا عن ذلک عجل الطباعة، و ما ظفرت به منهم یبلغ خمسة عشر رجلا:

«1»- أحمد بن محمّد المعمّریّ ⁽¹⁾.

«2»- أبو الحسین جعفر بن الحسن بن حسکة القمّیّ ⁽²⁾.

«3»- الحسن بن الحسین بن علیّ بن بابویه ⁽³⁾.

«4»- الحسن بن عبید اللّه الغضائریّ ⁽⁴⁾.

«5»- الحسین بن علیّ بن بابویه ⁽⁵⁾.

«6»- عبد الصمد بن محمّد التمیمیّ ⁽⁶⁾.

«7»- علیّ بن أحمد بن العبّاس النجاشیّ والد الرجالیّ الکبیر⁽⁷⁾.

«8»- علیّ بن الحسین الجوزیّ الحسینیّ ⁽⁸⁾.

«9»- علیّ بن محمّد بن علیّ الخزّاز⁽⁹⁾.

«10»- محمّد بن أحمد بن العبّاس ابن فاخر الدوریستیّ ⁽¹⁰⁾.

«11»- محمّد بن أحمد بن علیّ القمّیّ المعروف بابن شاذان ⁽¹¹⁾.

شاگردان و کسانی که از مرحوم صدوق روایت نقل کرده اند

از آنچه که از نجاشی شنیده شد، چنین استفاده می شود که «بزرگان طایفه از او حدیث شنیدند در حالی که او جوان بود.» به درستی که شاگردان و روایت کنندگان او بسیار زیاد می باشند و برای ما استقصا و شمارش صحیح آن ممکن نبود و عجله داشتن در چاپ ما را از این بازداشت و به جز پانزده تن از آنها دست نیافتیم که عبارتند از:

«12»- محمّد بن سلیمان الحمرانیّ ⁽¹⁾.

«13»- محمّد بن طلحة بن محمّد⁽²⁾.

«14»- محمّد بن محمّد بن النعمان المفید⁽³⁾.

«15»- أبو محمّد هارون بن موسی التلعکبریّ ⁽⁴⁾.

آثاره الثمینة و مؤلّفاته القیمة

یبلغ قائمة مصنّفاته إلی ثلاث مائة مصنّف، نصّ علی ذلک شیخ الطائفة فی الفهرست و عدّ منها أربعین کتابا، و أورد النجاشیّ فی رجاله نحو مائتین من کتبه، و أخرج العلّامة المجلسیّ فی البحار عن سبع عشر منها:

«1»- عیون أخبار الرضا المطبوع بإیران سنة 1275 و 1318.

2 و 3- علل الشرائع و الأحکام و معانی الأخبار المطبوعان بإیران فی 1311.

«4»- إکمال الدین و إتمام النعمة فی الغیبة المطبوع بإیران فی 1031.

«5»- التوحید طبع مرّة بهند سنة 1321 و مرّة اخری بطهران سنة 1375.

«6»- الخصال المطبوع بإیران فی 1302 و 1347.

«7»- الأمالی و یسمّی بالمجالس أیضا، طبع بإیران فی 1300 و 1374.

8 و 9- ثواب الأعمال و عقاب الأعمال المطبوعان بإیران فی 1298 و 1375.

«10»- الهدایة المطبوع بإیران فی 1276 فی مجموعة تسمّی بالجوامع الفقهیّة.

«11»- العقائد المطبوع بإیران فی 1320 ضمیمة الباب الحادی عشر، و فی غیرها.

«12»- صفات الشیعة؛ مخطوط.

«13»- فضائل الشیعة؛ مخطوط.

«14»- فضائل الأشهر الثلاثة؛ مخطوط.

آثار و تألیفات گرانبهای شیخ صدوق

تعداد تصنیفاتش به سیصد می رسد و به این کلام شیخ الطائفه در فهرست تصریح کرده و چهل کتاب آن را بر شمرده است. نجاشی هم در رجالش دویست کتاب او را آورده است و علامه مجلسی در بحارالانوار، روایات را از هفده کتاب او استخراج کرده است:

2 و 3. «علل الشرایع و الاحکام»، «معانی الاخبار» که هر دو در سال 1311 در ایران چاپ شده اند.

8 و 9. «ثواب الاعمال و عقاب الاعمال» که هر دو در سال های 1298 و 1375 در ایران چاپ شده است.

«15»- مصادقة الإخوان.

«16»- النصوص؛ مخطوط.

«17»- المقنع المطبوع بإیران فی 1276 فی مجموعة تسمّی بالجوامع الفقهیّة.

و له أیضا کتاب من لا یحضره الفقیه، أحد الجوامع الأربعة الّتی علیها مدار الفقه فی الأعصار، طبع ثلاث مرّات: مرّة بتبریز فی 1334 و مرّة بلکهنو فی مجلّدین و مرّة بطهران. و له أیضا کتاب مدینة العلم، کان أکبر من من لا یحضره الفقیه، و یستفاد من الشهید فی الذکری أنّه کان موجودا عنده.

مرجعیته فی الفتیا

کانت لشیخنا المترجم مضافا إلی ما مرّ من شیخوخیّته فی الحدیث و الإجازة و عبقریّته فی العلم و العمل مرجعیّة واسعة فی الفتیا، ترسل إلیه من أرجاء العالم الإسلامیّة أسئلة مختلفة فی شتّی العلوم، یوقفک علی ذلک ما أثبته النجاشیّ فی رجاله من جوابات المسائل، قال: و له کتاب جوابات مسائل الواردة علیه من واسط، کتاب جوابات مسائل الواردة من قزوین، کتاب جوابات مسائل وردت من مصر، جوابات مسائل وردت من البصرة، جوابات مسائل وردت من الکوفة، جواب مسألة وردت علیه من المدائن فی الطلاق، کتاب جواب مسألة نیسابور، کتاب رسالته إلی أبی محمّد الفارسیّ فی شهر رمضان، کتاب الرسالة الثانیة إلی أهل بغداد فی معنی شهر رمضان. کما أنّ له مباحثات ضافیة و أجوبة شافیة، فی مناصرة المذهب الحقّ و مناجزة الباطل، منها: ما وقع بحضرة الملک رکن الدولة البویهیّ الدیلمیّ ⁽¹⁾و ذلک کان بعد أن بلغ صیت فضله الآفاق فأرسل الملک إلیه و استدعی حضوره لدیه، فحضر قدّس سرّه مجلسه فرحّب الملک به، و أدناه من نفسه، و بالغ فی تعظیمه و تکریمه و تبجیله، و ألقی إلیه مسائل

همچنین کتاب «مدینه العلم» از اوست که از کتاب «من لایحضره الفقیه» بزرگ تر است و شهید در ذکری از او استفاده نموده و احتمالاً نزد شهید نسخه ای از این کتاب وجود داشته است.

مرجعیت شیخ صدوق در فتوا

برای شیخ صدوق که به شرح حالش اشاره می کنیم، اضافه بر استاد بودن در حدیث و اجازه و شکوه در علم و عمل، مرجعیت وسیعی در فتوا داشت که سئوالات زیادی در علوم گوناگون از نقاط مختلف اسلامی برای او ارسال می گشت. نجاشی در رجالش درباره جواب این مسائل نکاتی را ثبت نموده و می گوید: «برای شیخ کتاب جواب مسائل رسیده از واسط، کتاب جواب مسائل رسیده از قزوین، کتاب جواب مسائل رسیده از مصر، جواب مسائل رسیده از بصره، جواب مسائل رسیده از کوفه، جواب مسائل طلاق رسیده از مدائن، کتاب جواب مسائل نیشابور، نامه اش به ابی محمد فارسی در موضوع ماه رمضان و نامه دوم به اهالی بغداد در موضوع معنای ماه رمضان.» چنان چه برای او مباحثات زیاد و جواب های شفاهی در یاری دادن مذهب حق و مبارزه با مذهب باطل نیز بود که از آن جمله اند: «آنچه که در محضر حکمروا رکن الدوله بویهی دیلمی⁽²⁾واقع شد و آن اینکه بعد از اینکه آوازه فضل و علم او به همه جا رسید، حاکم برای او فرستاده ای گسیل داشت و از او خواست که نزد او بیاید. او1در مجلس حاکم حاضر شد و او را تحسین کرد و نزدیک خود نشاند و در بزرگداشت و تکریم و عظمت او مبالغه نمود و مسائل

غامضة فی المذهب، فأجاب عنها بأجوبة شافیة، و أثبت حقّیّة المذهب ببراهین واضحة، بحیث استحسنه الملک و الحاضرون، و لم یجد بدّا من الاعتراف بصحّتها المخالفون.

و قد کتب الشیخ جعفر بن محمّد الدوریستیّ رسالة فی شرح ذلک، و أوردها الفاضل التستریّ فی مجالسه ⁽¹⁾. و له مباحثة اخری مع بعض الملحدین بحضرته، أورد بعضها فی ص 52 من إکمال الدین ⁽²⁾.

ولادته

ولد رحمه اللّه بقم بعد وفاة محمّد بن عثمان العمری، فی أوائل سفارة حسین بن روح، و کانت وفاة العمری سنة 305.

وفاته و مدفنه

توفّی رحمه اللّه بالری سنة 381، فیکون عمره ذاک نیّفا و سبعین، و قبره الآن بالری موجود.

ابن بابویه

اشاره

أبو الحسن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه القمّیّ والد الصدوق طیب اللّه تربتهما

[ولادته بدعاء الحجة علیه السلام]

یوجد ذکره الخالد فی کتب التراجم مشعوفا بالتبجیل و الحفاوة، و الإکبار و الجلالة، قال الرجالیّ الأقدم النجاشیّ فی فهرسه ص 184: علیّ بن الحسین بن موسی ابن بابویه القمّیّ أبو الحسن شیخ القمیّین فی عصره و متقدّمهم و فقیههم و ثقتهم، کان قدم العراق و اجتمع مع أبی القاسم بن روح رحمه اللّه، و سأله مسائل، ثمّ کاتبه بعد ذلک علی ید علیّ بن جعفر الأسود، یسأله أن یوصل له رقعة إلی الصاحب علیه السّلام و یسأله فیها الولد، فکتب إلیه: قد دعونا اللّه بذلک و سترزق ولدین ذکرین خیّرین، فولد له

پیچیده مذهب را به او القا نمود و آنها را شفاهی جواب داد و حقانیت مذهب را با ادله واضح اثبات کرد، به گونه ای که حاکم و حاضران او را تحسین نمودند و چاره ای نداشتند جز اینکه مخالفان نیز به درستی آن اعتراف کنند.»

شیخ جعفر بن محمد دوریستی در ابن باره رساله ای نوشته و فاضل تستری در مجلسش آن را آورده است.⁽³⁾و برای شیخ صدوق مباحثات دیگری با عده ای از ملحدینی که نزدش حاضر می شدند هست که بعضی از آن مباحثات در صفحه پنجاه و دو اکمال الدین آمده است.⁽⁴⁾

ولادت شیخ صدوق

در شهر قم بعد از وفات محمد بن عثمان عمری و در اوائل نیابت خاصه حسین بن روح به دنیا آمد. وفات عمری در سال 305 بود.

سال وفات و محل دفن شیخ

وی در سال 381 در ری درگذشت. عمر او در آن تاریخ هفتاد و اندی بود و قبر او هم اکنون در ری وجود دارد.

ابن بابویه

اشاره

أبوالحسن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه قمی پدر شیخ صدوق0

ذکر ماندگار او در کتاب های تراجم از اکرام و بزرگی و عظمت پر است. نجاشی رجالی متقدم، در صفحه یکصد و هشتاد و چهار فهرست خود می گوید: «ابوحسن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی معروف به شیخ القمیین، در عصر خود متقدم، فقیه و مورد وثوق قمیین بود. وی به عراق رفت و با ابوالقاسم بن روح دیداری داشت و از او مسائلی را پرسید که بعدها هم با مکاتبه می کردند که این مکاتبات، توسط علی بن جعفر اسود انجام می پذیرفت. در یکی از این نامه ها از او خواست که نامه ای را به دست حضرت حجت علیه السلام برساند و در آن نامه درخواست فرزند نمود. پس در پاسخ او چنین آمد که: «ما از خداوند متعال درخواست نمودیم که فرزندی به تو عنایت فرماید و به زودی دو فرزند ذکور نیکوکار و خیر نصیب تو خواهد شد.» پس از آن

أبو جعفر و أبو عبد اللّه من أمّ ولد، و کان أبو عبد اللّه الحسین بن عبد اللّه یقول: سمعت أبا جعفر یقول: أنا ولدت بدعوة صاحب الأمر علیه السّلام و یفتخر بذلک. ا ه

و قال ابن الندیم فی فهرسه ص 277: ابن بابویه، و اسمه علیّ بن الحسین بن موسی القمّیّ من فقهاء الشیعة و ثقاتهم. و له ترجمة فی رجال الشیخ و فهرسه، و الخلاصة، و سائر التراجم و لا نحتاج إلی الإیعاز إلیها بعد ما ورد من الإمام الحسن العسکریّ علیه السّلام فی حقّه فی توقیعه الشریف: یا شیخی و معتمدی و فقیهی ⁽¹⁾.

أساتذته و مشایخه

تتلمذ علی عدّة کثیرة من المشایخ و أساتذة الفقه و الحدیث و روی عنهم. و إحصاؤهم یتوقّف علی تصفّح أسانید الأخبار، و متون التراجم و الإجازات، فمن ظفرنا بهم:

«1»- أحمد بن إدریس ⁽²⁾.

«2»- أیّوب بن نوح ⁽³⁾.

«3»- أحمد بن علیّ التفلیسیّ ⁽⁴⁾.

«4»- حبیب بن الحسین الکوفیّ ⁽⁵⁾.

«5»- الحسن بن أحمد المالکیّ ⁽⁶⁾.

«6»- الحسن بن عبد اللّه بن محمّد بن عیسی ⁽⁷⁾.

«7»- الحسن بن قالولیّ ⁽⁸⁾.

«8»- الحسین بن محمّد بن عامر⁽⁹⁾و الظاهر أنّه متّحد مع الحسین بن محمّد بن عمران

ابو جعفر و ابو عبدالله از امّ ولد متولد شد. از ابو عبدالله حسین بن عبیدالله آمده است که می گفت: «از أباجعفر می شنیدم که بارها می گفت: «من با دعای صاحب امر و امام زمان علیه السلام به دنیا آمده ام» و به این عنایت افتخار می کرد.»

ابن ندیم در صفحه دویست و هفتاد و هفت فهرست خود می گوید: «ابن بابویه، اسمش علی بن حسین بن موسی قمی از فقها و موثقان شیعه است که شرح حال او در رجال و فهرست شیخ، الخلاصه، و دیگر تراجم آمده است که دیگر نیازی به بازگو کردن آنها نیست، بعد از آنچه که از امام حسن عسگری علیه السلام در توقیع شریفشان در حقّ او فرمود: «یا شیخی و معتمدی و فقیهی.»

اساتید و مشایخ پدر شیخ صدوق

ابن بابویه نزد بسیاری از مشایخ و اساتید فقه و حدیث شاگردی نمود و از آنها روایت نمود که شمارش آنان متوقف بر دیدن سندهای روایت و متون تراجم و اجازه ها می باشد که جمعی از کسانی که ما به آن دست یافتیم، عبارتند از:

ابن أبی بکر الأشعریّ شیخ الکلینیّ و ابن بابویه، و علی فرض التعدّد فهو أیضا یعدّ من مشایخه.

«9»- الحسین بن موسی ⁽¹⁾.

«10»- سعد بن عبد اللّه بن أبی خلف الأشعری القمّیّ أبو القاسم المتوفّی سنة 301 و قیل: 299⁽²⁾.

«11»- سعد بن محمّد بن الصالح ⁽³⁾.

«12»- سوید بن عبد اللّه ⁽⁴⁾.

«13»- عبد اللّه بن جعفر أبو العبّاس الحمیریّ، صاحب کتاب قرب الإسناد⁽⁵⁾.

«14»- عبد اللّه بن الحسن المؤدّب ⁽⁶⁾.

«15»- علیّ بن إبراهیم بن هاشم أبو الحسن القمّیّ ⁽⁷⁾و یستفاد من الأمالی ص 27 و 363 حیاته فی سنة 307.

«16»- علیّ بن الحسن بن علیّ الکوفیّ ⁽⁸⁾

و لعلّه علیّ بن الحسن بن علیّ بن عبد اللّه بن المغیرة الکوفیّ، کما حکی عن الوحید.

«17»- علیّ بن الحسین السعدآبادیّ ⁽⁹⁾.

«18»- علیّ بن سلیمان الرازیّ،⁽¹⁰⁾و الظاهر أنّ الصحیح «الزراریّ» کما فی رجال النجاشیّ، و هو علیّ بن سلیمان بن الحسن بن الجهم بن بکیر بن أعین الزراریّ،

بن ابی بکر اشعری که از مشایخ کلینی بود، یکی باشد. بر فرض این که دو تا باشند، باز هم از مشایخ وی به شمار می رود.

«19»- علیّ بن محمّد بن قتیبة⁽¹⁾.

«20»- علیّ بن موسی بن جعفر بن أبی جعفر الکمیدانیّ ⁽²⁾.

«21»- القاسم بن محمّد بن علیّ بن إبراهیم النهاوندیّ وکیل الناحیة⁽³⁾.

«22»- محمّد بن أبی عبد اللّه ⁽⁴⁾.

«23»- محمّد بن أبی القاسم ماجیلویه ⁽⁵⁾.

«24»- محمّد بن أحمد بن علیّ بن الصلت ⁽⁶⁾.

«25»- محمّد بن إسحاق بن خزومة النیسابوریّ ⁽⁷⁾.

«26»- محمّد بن الحسن الصفّار⁽⁸⁾المتوفّی سنة 290 بقم.

«27»- محمّد بن علیّ بن أبی عمر الهمدانیّ ⁽⁹⁾.

«28»- محمّد بن معقل القرمیسینیّ ⁽¹⁰⁾.

«29»- محمّد بن یحیی العطّار⁽¹¹⁾.

«30»- محمّد بن هشام ⁽¹²⁾.

«31»- أحمد بن مطهّر أبو علیّ المطهّر.⁽¹³⁾

«32»- أبو الحسن العبّاس بن عمر بن عبّاس بن محمّد بن عبد الملک بن أبی مروان

الکلودانیّ رحمه اللّه، قال: أخذت إجازة علیّ الحسین بن بابویه لمّا قدم بغداد سنة 328 بجمیع کتبه ⁽¹⁾.

تلامذته و من روی عنه

یروی عنه جماعة من المشایخ، منهم:

«1»- ولده الصدوق محمّد بن علیّ، قد أکثر الروایة عنه فی کتبه ⁽²⁾.

«2»- ولده الآخر الحسین بن علیّ بن الحسین ⁽³⁾.

«3»- أحمد بن داود بن علیّ القمّیّ ⁽⁴⁾.

«4»- هارون بن موسی التلعکبریّ ⁽⁵⁾

بیته و علماء نبغوا من هذا البیت الشریف

بیته فی قم من أعظم بیوت الشیعة و أرفعها، یتّصف بالسؤدد و المجد، و قد نبغ من هذا البیت جماعة کثیرة من أعاظم العلماء و المجتهدین، منهم:

«1»- محمّد بن علیّ بن الحسین الصدوق ولده الأعظم الأکبر و قد تقدّم ترجمته.

«2»- ولده الآخر الحسین بن علیّ بن الحسین أبو عبد اللّه الثقة، کان کثیر الروایة، قال الشیخ الطوسیّ فی کتاب الغیبة: قال ابن نوح: قال أبو عبد اللّه بن سورة حفظه اللّه: لأبی الحسن بن بابویه ثلاثة أولاد: محمّد و الحسین فقیهان ماهران فی الحفظ، یحفظان ما لا یحفظ غیرهما من أهل قم، و لهما أخ ثالث و اسمه الحسن، و هو الأوسط مشتغل بالعبادة و الزهد، لا یختلط بالناس، و لا فقه له، قال ابن سورة: کلّما روی أبو جعفر و أبو عبد اللّه ابنا علیّ بن الحسین شیئا یتعجّب الناس من حفظهما، و یقولون لهما: هذا الشأن خصوصیّة لکما بدعوة الإمام علیه السّلام لکما، و هذا أمر مستفیض فی أهل قم انتهی.

کلودانی;گفت: هنگامی که حسین بن بابویه در سال 328 به بغداد آمد، اجازه ای از او درباره همه کتاب هایش دریافت نمودم.

شاگردان و کسانی که از او روایت کرده اند

در قم از بیوت بزرگ و رفیع شیعه به شمار می رفته و به آقایی و بزرگی شناخته می شدند که از این خاندان، جماعت بسیاری در شمار بزرگان مجتهد و عالم قرار گرفته اند که عبارتند از:

له کتب، منها: کتاب التوحید و نفی التشبیه، و کتاب عمله للصاحب أبی القاسم بن عبّاد.روی عن جماعة و عن أبیه و أخیه، و یروی عنه السیّد المرتضی. ترجمه النجاشیّ ⁽¹⁾و الشیخ فی الرجال ⁽²⁾و العلّامة فی الخلاصة، و غیرهم من علماء الرجال ⁽³⁾.

«3»- ولده الأوسط الحسن بن علیّ، کان من أهل الزهد و العبادة، غیر مختلط بالناس، و لم یکن له فقه.

«4»- حسین بن الحسن بن محمّد بن موسی بن بابویه، عدّه الشیخ رحمه اللّه فی باب من لم یرو عنهم، و قال: کان فقیها عالما، روی عن خاله علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه، و محمّد بن الحسن بن الولید و علیّ بن محمّد ماجیلویه و غیرهم، روی عنه جعفر بن علیّ بن أحمد القمّیّ و محمّد بن أحمد بن سنان و محمّد بن علیّ ملییه. انتهی. و نقل فی جامع الرواة روایة محمّد بن إسماعیل و أحمد بن محمّد و محمّد بن علیّ بن محبوب أیضا عنه، و روایته عن بکر بن صالح و محمّد بن سنان و جعفر بن بشیر⁽⁴⁾.

«5»- الحسن بن الحسین بن علیّ بن الحسین بن بابویه، عنونه الشیخ منتجب الدین و لقّبه بالشیخ ثقة الدین، و قال: إنّه فقیه صالح ⁽⁵⁾.

«6»- الحسن بن الحسین بن بابویه القمّیّ شمس الإسلام، نزیل الری، المدعوّ حسکا، ثقة وجه، قرأ علی أبی جعفر الطوسیّ جمیع تصانیفه بالغریّ علی ساکنه السلام، و قرأ علی الشیخین: سلّار بن عبد العزیز و ابن البرّاج جمیع تصانیفهما، و له تصانیف فی الفقه، منها: کتاب العبادات، و کتاب الأعمال الصالحة، و کتاب سیر الأنبیاء و الأئمّة، أخبرنا بها الوالد عنه. قاله منتجب الدین ⁽⁶⁾.

«7»- عبد اللّه بن الحسن بن الحسین بن بابویه، یروی عن سلّار بن عبد العزیز⁽⁷⁾.

برای او کتاب هایی نقل کردند از جمله: کتاب «التوحید و نفی التشبیه»، کتابی که برای ابی القاسم صاحب بن عباّد نوشت. او از عده ای از علما و همچنین پدر و برادرش روایت کرد و سید مرتضی نیز از او روایت نمود. شرح حال او را نجاشی، شیخ در رجال، علامه در الخلاصه و دیگر علمای رجال نقل کرده اند.

«8»- هبة اللّه بن الحسن بن الحسین بن بابویه، الشیخ أبو المفاخر، عنونه منتجب الدین کذلک، و قال: فقیه صالح ⁽¹⁾.

«9»- سعد بن الحسن بن الحسین بن بابویه، فقیه صالح ثقة، قاله منتجب الدین ⁽²⁾.

«10»- إسحاق بن محمّد بن الحسن بن الحسین بن بابویه، قرأ علی الشیخ الموفّق أبی جعفر جمیع تصانیفه، و له روایات الأحادیث، و مطوّلات و مختصرات فی الاعتقاد، عربیّة و فارسیّة، أخبرنا بها الشیخ الوالد موفّق الدین عبید اللّه بن الحسن بن الحسین بن بابویه عنه. قاله الشیخ منتجب الدین ⁽³⁾.

«11»- إسماعیل بن محمّد بن بابویه، ذکره منتجب الدین، و ذکر فیه ما ذکر فی أخیه إسحاق بعینه ⁽⁴⁾.

«12»- نجم الدین علیّ بن محمّد بن الحسن بن الحسین بن بابویه القمّیّ أبو الحسن، فقیه فاضل، قاله الشیخ منتجب الدین ⁽⁵⁾.

«13»- علیّ بن محمّد بن حیدر بن بابویه، فاضل فقیه، یروی عن أبی علیّ الطوسیّ ⁽⁶⁾.

«14»- بابویه بن سعد بن محمّد بن الحسن بن الحسین بن علیّ بن بابویه، فقیه صالح مقری، قرأ علی الجدّ شمس الإسلام الحسن بن الحسین بن بابویه، و له کتاب حسن فی الأصول و الفروع سمّاه الصراط المستقیم، قرأ علیه الشیخ منتجب الدین ⁽⁷⁾.

«15»- الشیخ منتجب الدین، أبو الحسن علیّ بن عبید اللّه بن الحسن بن الحسین بن الحسن بن الحسین بن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه، کان فاضلا عالما ثقة صدوقا محدّثا حافظا علّامة راویة، له کتاب الفهرست فی ذکر مشایخ المعاصرین للشیخ الطوسیّ

رحمه اللّه و المتأخّرین إلی زمانه، و کتاب الأربعین عن الأربعین، و رسالة المواسعة، یروی عن أبیه و عن ابن عمّه الشیخ بابویه، و یروی عنه محمّد بن محمّد بن علیّ الحمدانیّ القزوینیّ ⁽¹⁾.

مؤلّفاته

قال ابن الندیم فی فهرسته: قرأت بخطّ ابنه أبی جعفر محمّد بن علیّ علی ظهر جزء: قد أجزت لفلان بن فلان کتب أبی علیّ بن الحسین و هی مأتا کتاب، و کتبی و هی ثمانیة کتب ⁽²⁾.

و هو کما تری یدلّ علی أنّ کتب شیخنا المترجم تبلغ مائتی کتاب، لکن لم یبیّن فی الفهارس أسماؤها و مواضیعها إلّا قلیل منها، قال النجاشیّ فی فهرسه ص 185: له کتب، منها:

«1»- کتاب التوحید.

«2»- کتاب الوضوء.

«3»- کتاب الصلاة.

«4»- کتاب الجنائز.

«5»- کتاب الإمامة و التبصرة من الحیرة.

«6»- کتاب الإملاء نوادر.

«7»- کتاب المنطق.

«8»- کتاب الإخوان.

«9»- کتاب النساء و الولدان.

«10»- کتاب الشرائع و هی الرسالة إلی ابنه.

«11»- کتاب تفسیر.

«12»- کتاب النکاح.

و متاخرین تا زمان خودش، کتاب «الاربعین عن الاربعین» و رساله «المواسعه». او از پدرش و از پسر عمه اش شیخ بابویه، و محمد بن محمد بن علی حمدانی قزوینی هم از او روایت می کند.

تألیفات

ابن ندیم در فهرستش می گوید: «بر پشت مجلدی به خط فرزندش ابی جعفر محمد بن علی خواندم که گفت: «اجازه دادم برای فلان بن فلان کتاب های پدرم علی بن حسین را که دویست کتاب بود و کتاب های من هشت کتاب است.»

و این دلالت بر این دارد که کتاب های شیخ ما که شرح حالش مورد بحث است به یکصد کتاب می رسد، اما در فهرست ها اسامی و جایگاه این کتاب ها به جزء مقدار کمی تبیین نشده است.» نجاشی در فهرستش صفحه یکصد و هشتاد و پنج می گوید: برای او کتاب هایی است از جمله:

«13»- کتاب مناسک الحجّ.

«14»- کتاب قرب الإسناد.

«15»- کتاب التسلیم.

«16»- کتاب الطبّ.

«17»- کتاب المواریث.

«18»- کتاب المعراج. انتهی. و أوردها أیضا الشیخ الطوسیّ مع اختلاف فی فهرسته ⁽¹⁾.

و من المأسوف علیه أنّ جلّ کتبه ضاعت و لم یصل إلینا شی ء منها، نعم کان کتاب الإمامة و التبصرة من الحیرة عند العلّامة المجلسیّ ینقل عنه فی کتابه البحار، لکن هو أیضا ضاع بعده، و فی کون ذلک الکتاب کتاب الإمامة و التبصرة لعلیّ بن بابویه إشکال ذکره العلّامة النوریّ فی خاتمة المستدرک، و أوعز إلیه العلّامة الرازیّ فی الذریعة، قال: بالرجوع إلی سند روایات هذا الکتاب الّتی نقلها العلّامة المجلسیّ عنه فی البحار یحصل الجزم بأنّه لیس هذا الکتاب لوالد الصدوق، لأنّه یروی مؤلّفه فیه عن هارون ابن موسی التلعکبریّ المتوفّی سنة 385 و عن أبی المفضّل الشیبانیّ المتوفّی سنة 387 و عن الحسن بن حمزة العلویّ، و عن سهل بن أحمد الدیباجیّ المتوفّی بعد سنة 370، و عن أحمد بن علیّ الراوی عن محمّد بن الحسن بن الولید الّذی توفّی سنة 343، فکیف یکون من یروی عن هؤلاء المشایخ هو والد الصدوق الّذی توفّی سنة 329. ا ه⁽²⁾.

و صرّح المقدس الأردبیلیّ فی حدیقة الشیعة بأنّ قرب الإسناد لعلیّ بن بابویه وقع بیده، بعد تألیفه کتاب آیات الأحکام و کان بخطّ مؤلّفه، و قد أخرج منه فی حدیقة الشیعة ⁽³⁾.

متاسفانه همه این کتب از بین رفته و هیچ کدام از آنها به ما نرسیده است. البته کتاب «الامامه و التبصره من الحیره» نزد علامه مجلسی بوده که از آن در بحار نقل کرده است، ولی بعد از آن، این کتاب هم از بین رفته است. در اینکه کتاب «الامامه و التبصره» از علی بن بابویه باشد اشکال کرده اند و علامه نوری در خاتمه «المستدرک»، این اشکال را ذکر کرده و علامه رازی در «الذریعه» بدان اشاره کرده است و گفته است: «با رجوع به سند روایات این کتاب که علامه مجلسی در «بحار» نقل کرده، جزم پیدا کردیم که این کتاب از پدر صدوق نیست؛ زیرا مؤلف کتاب از هارون بن موسی تلعکبری متوفای سال 385 و از ابی مفضل شیبانی متوفای سال 387 و از حسن بن حمزه علوی و از سهل بن احمد دیباجی متوفای سال 370 و از احمد بن علی که از محمد بن حسن بن بن ولید که متوفای سال 343 روایت نقل کرده است. پس چگونه می تواند از این مشایخ روایت کند، در حالی که پدر صدوق متوفای سال 329 می باشد؟»

مقدس اردبیلی در حدیقه الشیعه تصریح کرده به این که قرب الاسناد از علی بن بابویه است و بعد از آن کتاب آیات الاحکام است که به خط مؤلف می باشد و در حدیقه الشیعه از آن استفاده کرده است.

مولده و وفاته و مدفنه

لم یسجّل فی التراجم تاریخ ولادته، و لعلّه کان حدود سنة 260، و کان مولده بقم و نشأ بها، و تتلمذ علی مشایخها، و قدم العراق و اجتمع مع أبی القاسم الحسین بن روح و سأله مسائل، و قدم مرّة اخری ⁽¹⁾سنة 328، و أجاز فی تلک السنة العبّاس ابن عمر فیها و توفّی رحمه اللّه فی سنة 328⁽²⁾سنة تناثر النجوم ببلدة قم و دفن فیها، و قبره معروف فیها.

أبو العباس الحمیری

اشاره

عبد اللّه بن جعفر بن الحسین ⁽³⁾بن مالک بن جامع الحمیریّ أبو العبّاس القمّیّ، کان فقیها، ثقة، من أصحابنا الإمامیّة، شیخا من مشایخ الحدیث و مؤلّفیهم. أورده الشیخ فی رجاله فی أصحاب الهادیّ و العسکریّ علیهما السّلام و وصفه النجاشیّ: بشیخ القمیّین و وجههم، و قال: قدم الکوفة سنة نیّف و تسعین و مأتین، و سمع أهلها منه فأکثروا، و صنّف کتبا کثیرة، یعرف منها: کتاب الإمامة، کتاب الدلائل، کتاب العظمة و التوحید، کتاب الغیبة و الحیرة، کتاب فضل العرب، کتاب التوحید و البداء و الإرادة و الاستطاعة و المعرفة، کتاب قرب الإسناد إلی الرضا، کتاب قرب الإسناد إلی أبی جعفر بن الرضا علیهما السّلام،⁽⁴⁾کتاب ما بین هشام بن الحکم و هشام بن سالم، و القیاس و الأرواح و الجنّة و النار، و الحدیثین المختلفین، مسائل الرجال و مکاتباتهم أبا الحسن الثالث علیه السّلام، مسائل لأبی محمّد الحسن علیه السّلام علی ید محمّد بن عثمان العمریّ، کتاب قرب الإسناد إلی صاحب الأمر علیه السّلام، مسائل أبی محمّد و توقیعات، کتاب الطبّ. أخبرنا عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن

تولد و وفات و محل دفن پدر شیخ صدوق

تاریخ ولادتش در تراجم به طور قطعی نیامده است و می گویند حدود سال 260 بوده که در قم متولد و در همان جا رشد نمود و نزد مشایخ آنجا شاگردی نمود. سپس به عراق و نزد ابی القاسم حسین بن روح رفت و از او مسائلی را سئوال نمود. و مرتبه دوم در سال 328 به عراق رفت و در این سال به عباس بن عمر اجازه داد و در سال 328،⁽⁵⁾سال ستاره افشانی فوت کرد در شهر قم و در همان جا دفن شد و قبر او در آن شهر معروف است.

أبوالعباس حمیری

ابوالعباس عبدالله بن جعفر بن حسین⁽⁶⁾

بن مالک بن جامع حمیری قمی، فقیه، موثق، از اصحاب امامیه و شیخ مشایخ روایت و مؤلف مشایخ حدیثی بود. شیخ در رجالش او را از اصحاب امام هادی و امام عسکری علیهما السلام می داند. نجاشی او را به شیخ قمیین و مشهور آنان توصیف کرده و گفته است: «سال دویست و نود و اندی به کوفه رفت و اهل آنجا از او حدیث بسیار شنیدند و نقل کردند و او کتاب های بسیاری را تصنیف نمود که مشهور ترین آنها عبارت است از: کتاب «الامامه»، کتاب «الدلائل»، کتاب «العظمه و التوحید»، کتاب «الغیبه و الحیره»، کتاب «فضل العرب»، کتاب «التوحید و البداء و الاراده و الاستطاعه و المعرفه»، کتاب قرب الاسناد الی الرضا، کتاب قرب الاسناد الی ابی جعفر بن الرضا علیهما السلام ، کتاب ما بین هشام بن الحکم و هشام بن سالم، القیاس والارواح و الجنه و النار، حدیثین مختلفین، مسائل الرجال و مکاتباتش با ابا الحسن الثالث علیه السلام ، مسائل لابی محمد حسن علیه السلام توسط محمد بن عثمان عمری، کتاب «قرب الاسناد» به صاحب الامر علیه السلام ، مسائل ابی محمد و توقیعات، کتاب «الطب». ما را عده ای از اصحاب از او از احمد بن

محمّد بن یحیی العطّار عنه بجمیع کتبه ⁽¹⁾. و وثّقه الشیخ فی الفهرست و عدّ من کتبه کتاب قرب الإسناد،⁽²⁾و ترجمه العلّامة فی القسم الأوّل من الخلاصة مع تبجیله و إکباره و توثیقه ⁽³⁾و له فی تراجم المتأخّرین ذکر جمیل مع التوثیق ⁽⁴⁾.

مشایخه

یروی مولانا المترجم عن جماعة من المشایخ، منهم من روی عنهم فی کتابه قرب الإسناد، و هم:

«1»- أبو غالب أحمد بن محمّد بن سلیمان الزراریّ الکوفیّ «ص 176».

«2»- أحمد بن محمّد بن إسحاق «ص 16».

«3»- أحمد بن محمّد بن عیسی «ص 76».

«4»- ابن أبی حمزة «ص 173».

«5»- أیّوب بن نوح «ص 76».

«6»- الحسن بن علیّ بن النعمان «ص 123».

«7»- حسن بن الجهم «ص 174».

«8»- الحسن بن ظریف «ص 42».

«9»- السندیّ بن محمّد «ص 25».

«10»- الریّان بن الصلت «ص 148».

«11»- علیّ بن إسماعیل «ص 125».

«12»- عبد اللّه بن عامر «ص 125».

«13»- علیّ بن سلیمان بن رشید «ص 123».

«14»- عبد اللّه بن محمّد بن عیسی «ص 76».

«15»- عبد اللّه بن الحسن العلویّ «ص 83».

محمد بن یحیی عطّار از همه کتاب هایش خبر دادند.» شیخ در فهرستش او را توثیق نموده و کتاب «قرب الاسناد» را از کتاب های او شمرده است. علامه شرح حال او را در قسمت اول کتاب الخلاصه، با جلالت و بزرگی و توثیق آورده است. در دیگر تراجم متاخرین هم نام او با توثیق آمده است.

اساتید درایة الحدیث حمیری

ابوالعباس حمیری از جماعتی از مشایخ روایت کرده است که از آن جمله عده ای می باشند که در کتاب «قرب الاسناد» روایاتشان آمده است که عبارتند از:

«16»- محمّد بن عیسی «ص 8».

«17»- محمّد بن خالد الطیالسیّ «ص 15».

«18»- محمّد بن الولید الخزّاز «ص 78».

«19»- محمّد بن عبد الحمید «ص 46».

«20»- محمّد بن علیّ بن خلف العطّار «ص 75».

«21»- محمّد بن الحسین بن أبی الخطّاب «ص 176».

«22»- موسی بن جعفر البغدادیّ «ص 144».

«23»- معاویة بن حکیم «ص 151».

«24»- الفضل الواسطیّ «ص 174».

«25»- عبد الصمد «ص 46».

«26»- هارون بن مسلم «ص 2».

«27»- هیثم بن أبی المسروق «ص 25».

و منهم من ذکروا فی التراجم و غیره و هم:

«1»- الحسن بن علیّ بن کیسان.

«2»- حسین بن مالک

«3»- محمّد بن جزک.

«4»- إبراهیم بن مهزیار.

«5»- علیّ بن محمّد بن سالم.

«6»- محمّد بن الحسن بن شمّون البصریّ.

«7»- یعقوب بن یزید الأنباریّ ⁽¹⁾.

الراوون عنه

و یروی عنه عدّة من المشایخ، منهم:

«1»- أحمد بن محمّد بن یحیی العطّار⁽²⁾.

و از ایشان کسانی را ذکر کرده که در تراجم و غیر آن نامشان آمده که عبارتند از:

روایت کنندگان از حمیری

عده ای از مشایخ نیز از او روایت کرده اند که از آن جمله اند:

«2»- سعد بن عبد اللّه.

«3»- علیّ بن الحسین بن بابویه.

«4»- محمّد بن أحمد بن یحیی.

«5»- محمّد بن الحسن الصفّار.

«6»- محمّد بن الحسن بن الولید.

«7»- محمّد بن عبد اللّه بن جعفر ابنه.

«8»- محمّد بن قولویه.

«9»- محمّد بن علیّ بن محبوب.

«10»- محمّد بن یحیی العطّار.

«11»- محمّد بن موسی بن المتوکّل ⁽¹⁾.

«12»- أحمد بن محمّد أبو غالب الزراریّ ⁽²⁾.

«13»- محمّد بن الحسین بن أحمد⁽³⁾.

أبو جعفر الحمیری [محمّد بن عبد اللّه بن جعفر]

الثناء علیه

محمّد بن عبد اللّه بن جعفر بن الحسین بن جامع بن مالک الحمیریّ، أبو جعفر القمّیّ من أعاظم المشایخ، و أجلّاء هذه الطائفة و مصنّفیهم، أورده أصحابنا فی کتبهم التراجم و صرّحوا بوثاقته و وجاهته و أنّه من المشایخ العظام، یوجد ترجمته فی رجال النجاشیّ ص 251، و فی فهرست الشیخ ص 156، و فی رجاله فی باب من لم یرو عنهم، و فی القسم الأوّل من الخلاصة ص 77 للعلّامة الحلّیّ، و فی غیره من تراجم المتأخّرین.

قال النجاشیّ: کان ثقة وجها، کاتب صاحب الأمر علیه السّلام، و سأله مسائل فی أبواب الشریعة، قال لنا أحمد بن الحسین: وقعت هذه المسائل إلیّ فی أصلها و التوقیعات بین السطور، و کان له أخوه جعفر و الحسین و أحمد کلّ منهم کان له مکاتبة، و لمحمّد

أبوجعفر حمیری

ابو جعفر محمد بن عبدالله بن جعفر بن حسین بن جامع بن مالک حمیّری قمی، از بزرگان مشایخ و از برترین ها و مصنفّان این خاندان است. اصحاب تراجم در کتاب هایشان به وجاهت و وثاقت او تصریح نموده و او را از بزرگان مشایخ معرفی کرده اند. زندگی او در رجال نجاشی صفحه دویست و پنجاه و یک و فهرست شیخ صفحه یکصد و پنجاه و شش و در رجال شیخ باب «من لم یرو عنهم» و در قسمت اول الخلاصه علامه حلی صفحه هفتاد و هفت و دیگر کتاب های تراجم از متاخرین هم آمده است.

نجاشی گفته است: «مورد اعتماد و وثاقت و از مشاهیر است. او با حضرت ولیّ عصرGمکاتبه می کرده و مسائل گوناگونی را در زمینه های دینی از آن حضرت سؤال کرده است. احمد بن حسین غضائری برایم می گفت: «من اصل سؤال ها و جواب های حضرت را که در بین سطرها نوشته بودند، دیده ام.» برادرانش جعفر، حسین و احمد نیز با ایشان مکاتباتی داشته اند. برای محمد

کتب، منها: کتاب الحقوق، کتاب الأوائل، کتاب السماء، کتاب الأرض، کتاب المساحة و البلدان، کتاب إبلیس و جنوده، کتاب الاحتجاج. ا ه.

و حکی العلّامة المجلسیّ ⁽¹⁾عن ابن إدریس أنّ کتاب قرب الإسناد له أیضا، و قال: و ظنّی أنّ الکتاب لوالده و هو راو له، کما صرّح به النجاشیّ. انتهی. أقول: قد عرفت فی ترجمة أبیه أنّ النجاشیّ و الشیخ قد صرّحا بأنّه لأبیه عبد اللّه بن جعفر، فلیراجع.

الراوون عنه

یروی مولانا المترجم عن أبیه کثیرا،⁽²⁾و یروی عنه جماعة، منهم:

«1»- أحمد بن هارون الفامیّ.

«2»- جعفر بن الحسین ⁽³⁾

«3»- أحمد بن داود القمّیّ.

«4»- محمّد بن یعقوب ⁽⁴⁾.

«5»- سعد بن عبد اللّه ⁽⁵⁾.

«6»- علیّ بن حاتم بن أبی حاتم ⁽⁶⁾.

«7»- جعفر بن محمّد بن قولویه ⁽⁷⁾.

«8»- الشریف أبو محمّد الحسن بن حمزة الطبریّ الحسینیّ ⁽⁸⁾.

کتاب هایی را هم شمرده اند که از آنهاست: کتاب الحقوق، کتاب الاوائل، کتاب السماء، کتاب الارض، کتاب المساحت و البلدان، کتاب ابلیس و جنوده، کتاب الاحتجاج.»

علامه مجلسی⁽⁹⁾از ابن ادریس حکایت کرده که کتاب قرب الاسناد برای اوست و گفته است: «گمان می کنم کتاب از پدرش باشد و او راوی آن باشد»، چنان چه نجاشی نیز به این کلام تصریح کرده است. مؤلف: چنان چه در زندگی پدرش گذشت، نجاشی و شیخ هر دو تصریح کرده بودند که کتاب از پدرش عبدالله بن جعفر است، پس رجوع کن.

راویانی که از أبوجعفر حمیری نقل روایت نموده اند

مولای ما ابوجعفر حمیری از پدرش بسیار روایت کرده⁽¹⁰⁾

و عده ای هم از او روایت نموده اند که از آن جمله اند: