مشخصات کتاب

سرشناسه:خوئی، حبیب‌الله بن محمدهاشم، ۱۲۶۸ - ۱۳۲۴ق.

عنوان و نام پدیدآور:منهاج‌البراعه فی شرح نهج‌البلاغه/ لمولفه حبیب‌الله الهاشمی‌الخوئی؛ بتصحیحه و تهذیبه ابراهیم المیانجی.

مشخصات نشر:تهران: مکتبه الاسلامیه؛ قم: انتشارات دار العلم، ۱۳ -

مشخصات ظاهری:20‌ج.

شابک:۱۵۰ ریال (ج. ۸)

یادداشت:عربی.

یادداشت:فهرستنویسی براساس جلد هشتم، ۱۳۸۶ ق.= ۱۳۴۴.

یادداشت:چاپ دوم.

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- نامه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:میانجی، ابراهیم، ۱۲۹۲ - ۱۳۷۰.، مصحح

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۲ /خ۹ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۹۹۲۰۶

تتمة باب المختار من کتب مولانا أمیر المؤمنین و رسائله إلی أعدائه و أمراء بلاده

اشارة

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

حمدا لک یا من ألهمتنا حقائق الإیمان، و هدیتنا إلی جنابک بنور العلم و العرفان، و دعوتنا إلی مأدبتک القرآن الفرقان، و جعلتنا أهلا للإطّلاع علی درر مکنونة عند خزنة علمک، و أذنت لنا فی الفحص عن أسرار مستترة عند عیبة وحیک و غیبک.

اللهمّ صلِّ علی نبیّک الخاتم، المنزل علیه کتاب یهدی للّتی هی أقوم؛ و علی آله الکرام البررة، و أصحاب العصمة و المعرفة. و علی جمیع من اجتبیت من رسلک و أرسلتهم إلی عبادک. و علی الّذین احتذوا حذوهم، و اقتفوا آثارهم، و اقتدوا بهدیهم.

و بعد: فیقول العبد المحتاج إلی مولاه الغنیّ نجم الدّین الحسن بن عبد الله الطبریّ الاملی رحمهما اللّه تعالی و عفی عنهما: إنّ ما لفظه لسان میزان القسط و باب مدینة العلم بحر لا تنفد لالی معانیه الغالیة، و ما أودعه فی لطائف ألفاظه کنوز لا یزیدها الإنفاق إلاّ کثرة و سعة، فقد تیسّر لنا بالکدّ و الجهد التامّین استخراج قبضة من تلک اللئالی و الکنوز فهذه بضاعتنا المزجاة نهدیها إلی بغاة علم الدّین فی شرح کلمات علیّ أمیر المؤمنین علیه السّلام، و نطلب من اللّه التوفیق لاتمام الشرح علی النهج السّدید، و نرجوه لکلّ خیر و نستزید.

و هذا هو المجلّد الرابع من تکملة منهاج البراعة فی شرحنا علی نهج البلاغة فینتهی المنهاج به إلی ثامن عشر، فنقول مستعینا بواهب المعانی و الصور:

تتمّة المختار التاسع من کتبه علیه السّلام و رسائله

تتمة المعنی

اشارة

قوله علیه السّلام:«و أمّا ما سألت من دفع قتلة عثمان إلیک - إلی قوله: و لا إلی غیرک» هذا الفصل جواب عن قوله معاویة له علیه السّلام: فان کنت صادقا فأمکنّا من قتلته نقتلهم به.

و قد دریت من مباحثنا السالفة أنّ معاویة لم یجد شیئا یستغوی به النّاس و یستمیل به أهواءهم إلاّ أن قال لهم: قتل إمامکم مظلوما فهلمّوا نطلب بدمه فاستجاب له جفاة طعام، عبید قزام، جمعوا من کل أوب، و تلقطوا من کلّ شوب.

و أنّ عمّار بن یاسر قال فی بعض أیّام صفین - کما رواه أبو جعفر الطبریّ فی التاریخ و نقلناه فی ص 286 ج 15 -: أیّها الناس اقصدوا بنا نحو هؤلاء الّذین یبغون دم ابن عفّان، و یزعمون أنّه قتل مظلوما، و اللّه ما طلبتم بدمه و لکنّ القوم ذاقوا الدّنیا فاستحبّوها و استمرءوها، و علموا أنّ الحقّ إذا لزمهم حال بینهم و بین ما یتمرّغون فیه من دنیاهم، و لم یکن للقوم سابقة فی الاسلام یستحقّون.

طاعة الناس و الولایة علیهم، فخذعوا أتباعهم أن قالوا: إمامنا قتل مظلوما، لیکونوا بذلک جبابرة ملوکا، و تلک مکیدة بلغوا بها ما ترون، و لو لا هی ما تبعهم من الناس رجلان؛ إلخ.

و أنّ معاویة لم یکن ولیّ دم عثمان حتّی یطلبه، بل کان ولده أولیاء دمه و أشار أمیر المؤمنین علیه السّلام إلیه تلویحا: فلم أره یسعنی دفعهم إلیک و لا إلی غیرک.

و أنّ معاویة لم یکن له ولایة شرعیّة علی المسلمین، ثمّ لم یرافع إلیه أحد فی دم ابن عفّان شیئا، و ما ترافع إلیه الخصمان فیه فأنّی له أن یطلب قتلة عثمان؟ و أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام لم یکن شریکا فی دمه، بل کان فی عزلة عن قتله و لم یحضر قتل عثمان یوم قتل.

و نصّ أبو جعفر الطبریّ فی التاریخ أنّه لما حصر عثمان کان علیّ علیه السّلام بخیبر فلو رأی معاویة أنّه علیه السّلام کان من قاتلیه فهو خطأ، و علمت أنّ إسناد قتله إلیه اختلاق بل فی مروج الذهب للمسعودی أنه لمّا بلغ علیّا علیه السّلام أنّهم یریدون قتله بعث بابنیه الحسن و الحسین و موالیه بالسلاح إلی بابه لنصرته حتّی أنّ القوم لما اشتبکوا جرح الحسن و شجّ قنبر.

و کذا قال المسعودیّ: لمّا حصر الناس عثمان فی داره منعوه الماء فأشرف علی الناس و قال: ألا أحد یسقینا؟ فبلغ علیّا علیه السّلام طلبه للماء فبعث إلیه بثلاث قرب ماء - إلخ، فراجع إلی (ص 330 ج 16).

و لو رآه ولیّ المسلمین، و حاکم الشرع المبین طلب عنده حقّا من غیره فقد کان واجبا علیه أن یرافع الدّعوی إلیه علیه السّلام مع الشروط المعتبرة فی الترافع و ما فعل معاویة ذلک.

علی أنّما قتله خلق کثیر حتّی شهد قتله ثمانمائة من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله یرون أنّ عثمان کان یستحقّ القتلی بأحداثه ففی کتاب صفین لنصر بن مزاحم المنقری (ص 176 الطبع الناصری) مذکور أنّما جری بین عمّار بن یاسر رضوان اللّه علیه و عمرو بن العاصی کلام طویل فی بعض أیّام صفین - إلی أن قال عمرو لعمّار: فعلی م تقاتلنا؟ أو لسنا نعبد إلها واحدا، و نصلّی قبلتکم، و ندعو دعوتکم، و نقرأ کتابکم، و نؤمن برسولکم؟ قال عمّار: الحمد للّه الّذی أخرجها من فیک إنّها لی و لأصحابی القبلة و الدّین و عبادة الرحمن و النبیّ صلّی اللّه علیه و اله و الکتاب من دونک و دون أصحابک؛ الحمد للّه الّذی قررّک لنا بذلک دونک و دون أصحابک، و جعلک ضالاّ مضلاّ لا تعلم هاد أنت أم ضالّ، و جعلک أعمی و ساء خبرک علی ما قاتلتک علیه أنت و أصحابک، أمرنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله أن اقاتل الناکثین و قد فعلت، و أمرنی أن اقاتل القاسطین فأینم هم و أمّا المارقین فما أدری ادرکهم أم لا؟⁽¹⁾أیّها الأبتر أ لست تعلم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله

قال لعلیّ علیه السّلام: من کنت مولاه فعلیّ مولاه اللّهمّ و ال من والاه و عاد من عاداه و أنا مولی اللّه و رسوله و علیّ بعده و لیس لک مولی.

قال عمرو: لم تشتمنی یا أبا الیقظان و لست أشتمک؟ قال عمّار: و بم تشتمنی أ تستطیع أن تقول إنّی عصیت اللّه و رسوله یوما قطّ؟.

قال له عمرو: إنّ فیک لمسبات سوی ذلک.

فقال عمّار: إنّ الکریم من أکرمه اللّه: کنت وضیعا فرفعنی اللّه، و مملوکا فأعتقنی اللّه، و ضعیفا فقوّانی اللّه، و فقیرا فأغنانی اللّه.

و قال له عمرو: فما تری فی قتل عثمان؟ قال: فتح لکم باب کلّ سوء قال عمرو: فعلیّ قتله، قال عمّار: بل اللّه ربّ علیّ قتله و علیّ معه، قال عمرو:

کنت فیمن قتله من هنا عند ابن عقبة، قال: کنت مع من قتله و أنا الیوم اقاتل معهم، قال عمرو: فلم قتلتموه؟ قال عمّار: أراد أن یغیّر دیننا فقتلناه، فقال عمرو:

ألا تسمعون قد اعترف بقتل عثمان؟ قال عمّار: و قد قالها فرعون قبلک لقومه:

ألا تسمعون.

و بالجملة إذا کان قتلة عثمان هذا الجمع العظیم و کان فیهم کبار الصحابة من الأنصار و المهاجرین و مثل عمّار بن یاسر علی جلالة شأنه و علوّ مقامه و ثباته فی الدّین اعترف بالمشارکة فی قتله فکیف یسع أمیر المؤمنین علیه السّلام دفعهم إلی معاویة أو إلی غیره أوّلا، و مع فرض تمکّنه من ذلک کیف یسوّغه الشرع قتل جمع عظیم من الأنصار و المهاجرین و کبار التابعین برجل أحدث أحداثا نقمها الناس منه و طعنوا علیه و قتلوه بها ثانیا.

و لعلّ قوله علیه السّلام:«و أمّا ما ذکرت من أمر عثمان فإنّی نظرت فی هذا الأمر و ضربت أنفه و عینیه فلم أر دفعهم إلیک و لا إلی غیرک» یشیر إلی الوجه الأخیر خاصّة.

و روی أنّ أبا هریرة و أبا الدرداء أتیا معاویة فقالا له: علی م تقاتل علیّا

و هو أحقّ بالأمر منک لفضله و سابقته؟ فقال: لست اقاتله لأنّی أفضل منه و لکن لیدفع إلیّ قتلة عثمان، فخرجا من عنده و أتیا علیّا علیه السّلام فقالا له: إنّ معاویة یزعم أنّ قتلة عثمان عندک و فی عسرک فادفعهم إلیه فإن قاتلک بعدها علمنا أنّه ظالم لک.

فقال علیّ علیه السّلام: إنّی لم أحضر قتل عثمان یوم قتل و لکن هل تعرفان من قتله؟.

فقالا: بلغنا أنّ محمّد بن أبی بکر و عمّارا و الأشتر و عدیّ بن حاتم و عمرو بن الحمق و فلانا ممّن دخل علیه.

فقال علیّ علیه السّلام: فامضیا إلیهم فخذوهم، فأقبلا إلی هؤلاء النفر و قالا لهم:

أنتم من قتل عثمان و قد أمر أمیر المؤمنین بأخذکم قال: فوقعت الصیحة فی العسکر بهذا الخبر فوثب من عسکر علیّ أکثر من عشرة آلاف رجل فی أیدیهم السیوف و هم یقولون: کلّنا قتله، فبهت أبو هریرة و أبو الدّرداء ثمّ رجعا إلی معاویة و هما یقولان: لا یتمّ هذا الأمر أبدا فأخبراه بالخبر.

و قد مرّ قریب من هذه الروایة عن کتاب صفین لنصر بن مزاحم فی صدر هذا الشرح قول علیّ علیه السّلام لأبی مسلم الخولانی: اغد علیّ غدا فخذ جواب کتابک - إلی قول نصر: فلبست الشیعة أسلحتها ثمّ غدوا فملأوا المسجد و أخذوا ینادون:

کلّنا قتل ابن عفّان.

و فی روایة اخری: لما سئل علیّ علیه السّلام تسلیمهم قال و هو علی المنبر: لیقم قتلة عثمان، فقام أکثر من عشرة آلاف رجل من المهاجرین و الأنصار و غیرهم.

فکیف یمکن تسلیم أکثر من عشرة آلاف رجل جلّهم من حماة الدّین و قواعده إلی من یطلب بدم رجل واحد قتلوه بأحداثه الّتی نقموها منه؟.

قوله علیه السّلام:«و لعمری لئن لم تنزع عن غیّک - إلی قوله: و زور لا یسرک لقیانه» هذا الفصل جواب عن قول معاویة حیث قال فی کتابه مخاطبا له علیه السّلام:

«و الّذی لا إله إلاّ هو لنطلبنّ قتلة عثمان فی الجبال و الرمال و البرّ و البحر حتّی

یقتلهم اللّه أو لتلحقن أرواحنا باللّه».

و لمّا کان معاویة شمخ بأنفه و تجاوز عن حدّه و جعل اللّه تعالی عرضة فی یمینه و هدّد الأمیر و شیعته بقوله الشنیع أجابة الأمیر علیه السّلام و أخبره عن عاقبته السؤی بقوله ذلک: أی لعمری قسمی لئن لم تنته و لم تکفّ عن ضلالک و خلافک لتعلمنّ أنّ هؤلاء المسلمین الّذین یجاهدون فی سبیل اللّه یطلبونک بعد زمان قلیل، و لا یشقون علیک أن تطلبهم فی البرّ و البحر و الجبال و الرمال، یعنی لا حاجة إلی أن تکلّف نفسک فی طلبهم، بل أنّهم یطلبونک، فلا یخفی لطف کلامه و عذوبته فی تهدیده علیه السّلام معاویة قبال کلامه فی تهدیده أمیر المؤمنین علیه السّلام.

ثمّ هدّده بعاقبة هذا الطلب بقوله: أنّ هذا الطلب یسوءک وجدانه، و زور لا یسرّک لقیانه، و الظاهر أن قوله علیه السّلام: عن قلیل یطلبونک، إشارة إلی ما سیوقع فی وقعة صفین، و سیأتی نحو قوله هذا کلامه علیه السّلام فی آخر الکتاب الثامن و العشرین الّذی کتبه إلی معاویة أیضا جوابا: فسیطلبک من تطلب، و یقرب منک ما تستبعد - إلخ.

قوله علیه السّلام: «و قد کان أبوک أتانی حین ولّی النّاس أبا بکر، إلخ» قال الیعقوبی فی التاریخ (ص 105 ج 2 طبع النجف) و کان فیمن تخلّف عن بیعة أبی بکر أبو سفیان بن حرب و قال: أرضیتم یا بنی عبد مناف أن یلی هذا الأمر علیکم غیرکم و قال لعلیّ بن أبی طالب: امدد یدک ابایعک و علی معه قصی فقال:

بنی هاشم لا تطمعوا الناس فیکم و لا سیّما تیم بن مرّة أو عدی

فما الأمر إلاّ فیکم و إلیکم و لیس لها إلاّ أبو حسن علیّ

ابا حسن فاشدد بها کفّ حازم فاتک بالأمر الذی یرتجی ملی

و إنّ امرأ یرمی قصیّا وراءه عزیزا الحمی و النّاس من غالب قصی

و قال المفید فی الجمل (ص 42 طبع النجف): فی الفصل المترجم بقوله:

انکار جماعة بیعة أبی بکر، بعد عدّ عدّة من المنکرین بیعته: و قال أبو سفیان بن حرب بن صخر بأعلی صوته: یا بنی هاشم أرضیتم أن یلی علیکم بنو تیم بن مرّة حاکما علی العرب و متی طمعت أن تتقدّم بنی هاشم فی الأمر، انهضوا لدفع هؤلاء

القوم عمّا تمالوا إلیه ظلما لکم، أما و اللّه لأن شئتم لأملأنّها علیکم خیلا و رجالا ثمّ قال: بنی هاشم، الأبیات.

و قال فی الإرشاد (ص 90 طبع طهران 1377): و قد کان جاء أبو سفیان (یعنی بعد ما بدر الطّلقاء بالعقد للرجل) إلی باب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و علیّ و العباس متوفّران علی النظر فی أمره فنادی: بنی هاشم لا تطمعوا، الأبیات؛ ثمّ نادی بأعلی صوته: یا بنی هاشم یا بنی عبد مناف أرضیتم أن یلی علیکم أبو فصیل الرّذل ابن الرّذل أما و اللّه لو شئتم لأملأنّها علیهم خیلا و رجلا.

فناداه أمیر المؤمنین علیه السّلام: ارجع یا أبا سفیان فواللّه ما ترید بما تقول و ما زلت تکید الإسلام و أهله و نحن مشاغیل برسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و علی کلّ امریء ما اکتسب و هو ولیّ ما احتقب. فانصرف أبو سفیان إلی المسجد فوجد بنی امیة مجتمعین فحرّضهم علی الأمر و لم ینهضوا له. و کانت فتنة عمّت، و بلیّة شملت، و أسباب سوء اتّفقت، تمکّن بها الشیطان، و تعاون فیها أهل الإفک و العدوان، فتخاذل فی انکارها أهل الایمان و کان ذلک تأویل قول اللّه عزّ و جلّ، «وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً ».

خاتمة

یذکر فیها مسئلة فقهیة

و هی أنه قد تقدّم فی شرح هذا الکتاب (ص 383 ج 17) أنّ أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله فی یوم احد کانوا یدفنون الاثنین و الثلاثة من القتلی فی قبر واحد. و کذلک قد تظافرت الاثار فی أنّ ابن سعد لعنة اللّه علیه لما رحل من کربلاء خرج قوم من بنی أسد کانوا نزولا بالغاضریة إلی سیّد الشهداء أبی عبد اللّه الحسین و أصحابه روحی لهم الفداء فصلّوا علیهم و دفنوا الحسین علیه السّلام حیث قبره الان و دفنوا ابنه علیّ بن الحسین عند رجله و حفروا للشهداء من أهل بیته و أصحابه الّذین صرعوا حوله مما یلی رجلی الحسین علیه السّلام و جمعوهم فدفنوهم جمیعا معا و دفنوا العبّاس بن علیّ علیهما السّلام فی موضعه الّذی قتل فیه علی طریق الغاضریّة حیث قبره الان.

ففیهما دلالة علی جواز دفن میّتین أو أکثر فی قبر واحد، أمّا الأوّل فلأنّه

کان فی حضرة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله بل کان باذنه حیث قال صلّی اللّه علیه و اله: انظروا أکثر هؤلاء جمعا للقرآن فاجعلوه أمام أصحابه فی القبر. و قال فی الخبر الاخر: المروی عنه صلّی اللّه علیه و اله کما فی مدارک الأحکام فی شرح شرایع الاسلام: انه قال للأنصار یوم احد:

احفروا و أوسعوا و عمقوا و اجعلوا الاثنین و الثلاثة فی القبر الواحد.

و أمّا الثانی فلأنّ بنی أسد کانوا مسلمین بل لعلّهم کانوا مؤمنین فلو لا علمهم بجواز ذلک من الشرع لما فعلوه فی المقام، علی أنّه لم ینکر علیهم أحد.

و الجواز لا خلاف فیه و إنّما الکلام فی أنّ جواز ذلک فیما یقتضیه الضرورة کما هی ظاهر المقامین سیما الثانی، أو أنّ العمل جائز مطلقا، ثمّ لو لا الضرورة أ کان مکروها أو محرّما. و هل یفصّل فی المقام بین ما کان المیتان رجلین أو امرأتین و بین ما کانا رجلا و امرأة، و علی الثانی بین ما کانا أجنبیّین و غیر أجنبیّین و علی التقادیر کلّها هل یجوز دفن أکثر من واحد فی قبر ابتداء أو مطلقا.

فالمنقول عن الشیخ قدّس سرّه فی المبسوط: الأولی أن یفرد لکلّ واحد منهم قبر لما روی عنهم علیهم السّلام أنّه لا یدفن فی قبر واحد اثنان. و قال فیه: فان دعت الضرورة إلی ذلک جاز أن یجمع اثنان و ثلاثة فی قبر واحد کما فعل النبیّ صلّی اللّه علیه و اله یوم احد. قال: فإذا اجتمع هؤلاء جعل الرجل ممّا یلی القبلة و الصّبیان بعدهم ثمّ الخناثی ثمّ النساء، انتهی.

و فی التهذیب: محمّد بن الحسن الصّفّار قال: کتبت إلی أبی محمّد علیه السّلام أ یجوز أن یجعل (نجعل - معا) المیّتین علی جنازة واحدة و یصلّی علیهما؟ فوقّع علیه السّلام: لا یحمل الرجل مع المرأة علی سریر واحد.

و رواه فی الوسائل هکذا: قال: کتبت إلی أبی محمّد علیه السّلام أ یجوز أن یجعل المیّتین علی جنازة واحدة فی موضع الحاجة و قلّة الناس و إن کان المیّتان رجلا و امرأة یحملان علی سریر واحد و یصلّی علیهما؟ فوقّع علیه السّلام: لا یحمل الرجل مع المرأة علی سریر واحد.

فیستفاد من الخبر أمران: أحدهما جواز حمل المیّتین الرجلین علی جنازة

و ثانیهما عدم جوازه إذا کان أحدهما رجلا و الاخر امرأة حتّی حال الضرورة.

فیحکم علی ذلک فی دفنهما أیضا علی طریق الأولویّة أعنی الجواز فی الصورة الاولی و عدمه فی الثانیة.

و قد ذهب بعض العلماء إلی حرمة دفن رجل أجنبیّ و امرأة أجنبیّة فی قبر واحد و لعلّه افتی به من ظاهر هذا الخبر و إن کان الخبر أعم شمولا فانّه نهی عن حمل الرّجل و المرأة المیّتین فی سریر مطلقا.

کما أنّ الشیخ قدّس سرّه حکم بجعل الرجل ممّا یلی القبلة - إلخ فی الدفن من الروایات الواردة فی الصلاة علی الجنائز المتعدّدة المختلفة الجنس.

و الأصل یقتضی عدم جواز دفن المیّتین فی قبر حال الإختیار کما هو المنقول عن ابن سعید فی الجامع و المرسل المذکور فی المبسوط ظاهر فی عدم الجواز.

اللّهمّ إلاّ أن یقال إنّ ادّعاء الضرورة فی واقعة احد غیر ثابت فاذنه صلّی اللّه علیه و اله دلیل علی الجواز مطلقا من غیر کراهة. لکن العلماء قد ذهبوا إلی القول بالکراهة فی حال عدم الضرورة و بعدمها فی الضرورة فمع الضرورة تزول الکراهة قطعا.

هذا إذا دفنّا ابتداء و أمّا إذا استلزم دفن میّت فی قبر میّت آخر بعد دفنه نبشه فحرام لتحریم النبش أوّلا، و لأنّ الأوّل قد ملکه بالحیازة لکن قد یناقش علی الأوّل بأنّ الکلام فی إباحة الدفن نفسه لا النبش و أحدهما غیر الاخر، و علی الثانی بعدم ثبوت حقّ الأوّل و فی المسألة کلام بعد یطلب فی الکتب الفقهیّة و الّذی حریّ أن یقال فی المقام: إنّ دفن المیّتین فی قبر واحد ابتداء مکروه إذا لم یقتض الضرورة و معها تزول الکراهة. و أمّا دفن میّت فی قبر آخر قبل أن یصیر رمیما فحرام. و إذا کان المیّتان رجلا و امرأة اجنبیّین فلا یترک الاحتیاط فی أن یفرد لکلّ واحد منهما قبر.

الترجمة

این کتاب نهم از باب کتب و رسائل أمیر علیه السّلام است که بمعاویه نوشت.

روزی أبو مسلم خولانی با گروهی از قاریان شام که از پیروان معاویه بودند بدو گفتند: تو که چون علی صحبت و قرابت با پیغمبر و سابقت در اسلام و هجرت نداری، از چه روی با وی سر کارزار داری؟.

معاویه گفت: من ادّعا نمیکنم که در این صفات از وی برتر یا با وی برابرم و لکن نه این است که عثمان بستم کشته شد؟ گفتند: آری چنین است، گفت:

علی کشندگان عثمان را تسلیم ما کند تا کار به کار زار نکشد، گفتند: در این باره بدو نامه‌ای نویس، معاویه نامه‌ای بأمیر علیه السّلام نوشت و خولانی را برای رساندن نامه بسویش گسیل داشت.

خولانی نامه را بأمیر علیه السّلام رسانید و بدو گفت: اکنون زمام تولیت امور مسلمانان در دست تو است، و بخدا سوگند اگر از خود داد حق بدهی دوست ندارم که أمر خلافت به دست دیگری جز تو باشد؛ همانا که عثمان مسلمان بود و خونش بستم ریخته شد تو أمیر مائی کشندگانش را بما ده، چه اگر کسی بمخالفت با تو برخیزد دستهای ما بیاریت آماده، و زبانهای ما در حقّت گواه، و مر تو را نیز در نزد خدا و مردم عذر و حجّت خواهد بود.

امام علیّ علیه السّلام فرمود: فردا بیا و پاسخ نامه را بستان، چون فردا بیامد دید که مردم از نامۀ معاویه آگاه شده همگی با سلاح در مسجد گرد آمده ندا در می‌دهند:

ما همه کشندگان عثمانیم.

خولانی بنزد أمیر علیه السّلام آمد، أمیر بدو گفت: سوگند بخدا من نخواستم که بیک چشم بهم زدنی آنانرا بدست تو دهم چه این أمر را نیک نگریستم و آنرا زیر و رو کردم، سزاوار ندیدم که ایشان را بدست تو یا جز تو دهم.

پس خولانی نامه بستاند و بسوی معاویه بازگشت و داستان را بدو باز نمود.

اینک

ترجمۀ نامۀ معاویه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، از معاویه پور بو سفیان به علیّ بن أبی طالب: درود بر تو، با تو خدا را ستایش میکنم و نعمتهای او را سپاس می‌گذارم، آنکه جز او خدائی نیست؛ أمّا بعد همانا که خداوند بدانش خود محمّد صلّی اللّه علیه و اله را برگزید، و او را أمین بروحیش و رسول به خلقش گردانید و از مسلمانان یارانی برایش برگزید که بدستیاری آنان نیرویش داد و تأییدش فرمود، و رتبۀ آنان در نزد خدا و رسول باندازه فضلشان در اسمان بود، پس در میانشان بعد از پیمبر کسی که در اسلام برتر و در راه خدا و رسول مخلص‌تر است جانشین پیمبر و جانشین جانشین او است، سپس جانشین سوّم عثمان که بستم کشته شد.

و تو أی علی بر همۀ‌شان حسد بردی، و بهمه آنان ستم کردی، ما این معنی را از چپ چپ نگریستن، و بخشم و تند و تیز نگاه کردن، و از گفتار زشت، و از آه کشیدن و دم بر آوردن دراز، و از درنگ و کندی نمودنت در یاری جانشینان پیمبر پی بردیم.

تو آنی که چون شتر نر مهار کرده (چوب در بینی کشیده)⁽¹⁾بسوی

هر یک از خلفای رسول برای بیعتت برده‌اند سرباز زدی و از آن کاره بودی و بویژه بعثمان بیشتر از دیگران حسد ورزیده‌ای با این که از جهت رحامت و خویشاوندی و دامادی او به پیمبر از همه سزاوارتر بود که با وی چنان کاری نکنی پس قطع رحم کردی، و خوبیهای او را زشت گردانیدی، و مردم را بر او شورانیدی، و زیر و رو کرده‌ای تا از هر سوی مردم بدو رو آوردند، و بر علیه او در حرم رسول خدا حمل سلاح کردند، تا او را کشتند، و تو حاضر بودی و ناله و فریاد او را می‌شنیدی و حرفی نزدی و کاری نکردی تا گمان بد در باره تو نبردند و تهمت بتو نزنند و بدانند که به قتل او راضی نبودی.

براستی سوگند یاد میکنم که اگر به یک سو می‌شدی و مردم را از کشتن عثمان باز می‌داشتی یک تن ما از تو بر نمی‌گشت، علاوه این که این عمل تو آنچه را که در بارۀ تو راجع به عثمان می‌پنداشتند جبران میکرد و گمان بدشان را در بارۀ تو محو میکرد.

و دیگر این که در نظر أنصار عثمان، متّهمی که کشندگانش را جا و پناه دادی که اکنون تو را بازوان و یارانند و همدستان و دوستان خاصّ. و با این همه شنیدم که خویشتن را از خون عثمان تبرئه می‌نمائی، اگر راست میگوئی ما را بر آنان دست ده تا ایشان را بقصاص خون عثمان بکشیم، آن گاه بسویت شتابیم، و گرنه تو و یارانت را طعمۀ شمشیر گردانیم.

سوگند به آن که جز او خدائی نیست اگر قاتلان عثمان در کوهها و ریگستانها و دشت و دریا پراکنده شوند، هر آینه بر آنان دست یابیم تا این که خدا آنانرا بکشد؛ یا این که آنان جانهای ما را بخدا بپیوندند.

ترجمۀ نامۀ امیر المؤمنین علی علیه السلام در پاسخ نامۀ معاویه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، از بندۀ خدا علی أمیر مؤمنان به معاویه پور بو سفیان:

أمّا بعد همانا که بو مسلم خولانی نامه‌ای از شما آورده که در او رسول خدا، و نعمت هدایت و وحی را که خدا باو انعام فرموده ذکر کرده‌ای، پس حمد خدائی را که به وعده‌اش در بارۀ پیمبرش وفا کرد، و نصرتش را بر او تمام گردانید، و مر او را در شهرها تمیکن داد، و بر قوم او - که دشمنی و کینه‌توزی با او داشتند، و بر او حمله‌ها کردند، و بغض او را در دل انباشتند، و به دروغ نسبتش دادند، و به قتال با او قیام کردند، و بر اخراج او و أصحابش از مکّه هم پشت شدند، و عرب را بر او تحریک کردند، و آنانرا بر جنگ او گرد آوردند، و تمام کوشش در کار او نمودند، و کارها را بر او دگرگون کردند - پیروز گردانید، تا دین خدا - با این که آنان از آن بیزاری داشتند - آشکار شد و غالب گردید، و شدیدترین مردم بر او قوم او بویژه خویشان نزدیک او بودند؛ مگر کسانی که خداوند آنانرا حفظ کرد.

ای فرزند هند! روزگار أمر شگفتی از شما بر ما پوشیده داشت؛ پیش آمدی و بد نمودی و ناروا کردی که ما را از آزمایش خدا به پیمبرش محمّد صلّی اللّه علیه و اله و به ما، خبر می‌دهی چه در این کار چون آن کسی که خرما به هجر برد، یا آنکه بگستاخی استادش را که از او تیراندازی بیاموخت به تیراندازی بخواند.

در آن کتاب گفتی: «خداوند از مسلمانان یارانی برای پیمبرش برگزید که بدستیاری آنان نیرویش داد و تأییدش فرمود و رتبۀ آنان در نزد خدا و رسول باندازۀ فضلشان در اسلام بود پس در میانشان بعد از پیمبر کسی که در اسلام برتر و در راه خدا و رسول مخلص‌تر است جانشین پیمبر و جانشین جانشین او است» بجانم (یا به دینم) سوگند که آن دو را در اسلام پایه‌ای بزرگ است، و از تیر مرگی که بدانها رسیده زخمی سخت در پیکر اسلام پدید آمده؛ خداوند رحمتشان کناد و نیکوترین پاداش دهاد⁽¹⁾.

و در آن نامه آورده‌ای که عثمان در فضل و رتبه سوّمین آنها بود؛ اگر عثمان نیکوکار بود خداوند او را به نیکو کاریش پاداش می‌دهد و اگر بدکار بود دیدار می‌کند پروردگار آمرزنده‌ای را که گران و بزرگ نیاید او را گناهی که بیامرزدش.

بخدای لا یزال قسم که همانا امیدوارم و آرزو دارم که چون خداوند مردم را به پایۀ فضائل آنان در اسلام، و نصیحتشان در راه خدا و رسول پاداش عطا کند بهرۀ ما در آن از دیگران زیادتر باشد؛ چه محمّد صلّی اللّه علیه و اله چون مبعوث برسالت شد و به ایمان بخدا و توحید دعوت کرد ما أهل بیت او نخستین کسی بودیم که به او ایمان آوردیم، و به آن چه آورده تصدیق کردیم.

و چند سال تمام بود که در سرزمین عرب هیچ خانواده‌ای جز ما خدا را پرستش نمی‌کردند. و قوم ما خواستند که پیغمبر ما را بکشند، و بیخ و بن ما را براندازند، در بارۀ ما چیزها اندیشیدند، و کارهایی بما روا داشتند، و آب و نان را بروی ما بستند، و توشه را از ما بریدند، و زندگی خوش را از ما بازداشتند، و ما را همنشین و همدم ترس و بیم نمودند، و جاسوسان و دیده‌بانها بر ما گماشتند، و بکوهی سخت (شعب أبو طالب) ما را مضطر گردانیدند، و برای ما آتش جنگ برافروختند، و با هم پیمان بستند و همدست شدند و نوشته بمیان آوردند که کار را چنان بر ما تنگ گیرند حتّی با ما نخورند و ننوشند و ازدواج نکنند، و از ایشان در تمام مدّت سال جز در موسم حجّ ایمن نبودیم تا این که پیغمبر را بدست آنها دهیم که او را بکشند و مثله‌اش کنند.

پس خداوند متعال ما را عزیمت آن داد که دست ستم آنانرا از سر رسول

بریدیم، و شرّشان را از ناحیۀ حضرتش بازداشتیم، و آنان را از حریم حرمتش دور کردیم، و در ساعات خوف، شب و روز با شمشیرها در حضور او ایستادگی نمودیم.

مؤمن ما باین حفظ و حراست پیمبر طلب پاداش میکرد، و امیدوار ثواب بود؛ و کافر ما حمایت از اصل و نسب و دودمان خود میکرد. (مراد این است از بنی هاشم و بنی مطلّب آنکه ایمان برسول آورد مثل أبو طالب پدر أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام و حمزة بن عبد المطّلب رضوان اللّه علیهما در حمایت پیغمبر امیدوار ثواب از خدا بودند و در راه خدا دین و پیغمبر را حفظ می‌کردند؛ بخصوص أبو طالب رضوان اللّه علیه که خدمت بسیار بزرگ به اسلام کرده و رنج و خدمت او از همه بیشتر بود و دین خود را از کفّار نهان می‌داشت تا بهتر بتواند خدمت باسلام کند و پیغمبر او را کافل الیتیم خوانده که فرمود: أنا و کافل الیتیم کهاتین فی الجنّة؛ و آنکه از بنی هاشم ایمان نیاورده و کافر بود چون عبّاس عموی پیغمبر و عقیل و طالب فرزندان أبی طالب و حارث و پدرش نوفل و عمویش أبو سفیان فرزندان حارث بن عبد المطلب که در شعب أبو طالب با پیغمبر و مؤمنین محصور بودند و حمایت از رسول می‌کردند نه بحساب دین و رسالت بلکه برای حفظ دودمان و اصل نسب و پس از خلاصی از شعب یکی پس از دیگری اسلام آوردند. و از بنی هاشم أبو لهب و پسرش همدست با کفّار بودند و آنان را کمک می‌کردند).

و از قریش کسانی که اسلام آورده بودند از خوفی که ما داشتیم و رنجی که در آن بودیم ایمن بودند، یا بسبب هم قسمی که با مشرکان داشتند که آنان را از شرّ مشرکان باز می‌داشت، یا بسبب عشیره‌ای که پیش رویشان از آنها دفاع می‌کردند تا کسی بر آنان دست نیابد که از قتل در أمان بودند، تا روزگاری بدین منوال بگذشت.

سپس خداوند پیغمبرش را أمر بهجرت فرمود، و بعد از آنش بقتال مشرکین اذن داد. و هنگامی که جنگ سخت می‌شد و مردم از ترس عنان باز پس می‌کشیدند و رو می‌گردانیدند و دو طرف کارزار آماده جنگ می‌شدند، رسول خدا أهل بیت

خود را بر پا میکرد و آنان را پیش می‌داشت که بایشان اصحاب خود را از گرمی و سوزش نیزه‌ها و شمشیرها حفظ میکرد، که عبیدة بن حارث پسر عمّ آن حضرت در جنگ بدر کشته شد، و حمزة در روز احد، و جعفر طیّار و زید بن حارثة در جنگ موته.

و کسی که اگر بخواهم اسمش را ببرم (مراد از این کس خود أمیر المؤمنین علیه السلام است و آن جناب خبر از خودش می‌دهد) چندین بار در جنگها با پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله شهادتی را که آن شهداء خواستند نیز خواسته و آرزوی آن را داشته است جز این که روزگارشان بسر آمد که بدرجۀ رفیعه شهادت رسیدند ولی عمر وی بسر نیامده که مرگش بتأخیر افتاد. خداوند بایشان در ازای آن کارهای شایسته که پیش فرستاده‌اند نیکو احسان کننده و نعمت دهنده است.

و کسی از حامیان پیمبر را مخلص‌تر بخدا در طاعت رسولش، و مطیع‌تر برسول در طاعت پروردگارش، و شکیباتر در محنتها و سختیها و هنگام ترس و مواطن مکروه با پیغمبر، از این چند تن که نام برده‌ام ندیدم و در مهاجرین خیر بسیار می‌شناسیم خداوند ایشان را نیکوترین پاداش دهاد.

و در آن نامه گفتی که «من بر خلفا حسد برده‌ام، و از بیعت بانان کندی و خودداری نمودم، و بر ایشان ستم کردم» أما ستم معاذ اللّه که چنین باشد و من بأحدی ستم کرده باشم.

و أما در خودداری از بیعت و طاعت و در کراهت بامرشان؛ هیچ عذری پیش کسی نیاورم و پوزش نطلبم، زیرا خداوند چون قبض روح پیمبر کرد قریش گفتند أمیر باید از ما باشد و أنصار گفتند از ما؛ پس قریش گفتند: محمّد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله از ما بود در نتیجه ما سزاواریم بأمر خلافت و أمارت، و انصار تسلیم شدند و أمارت را بقریش تفویض کردند. پس سبب بر کنار شدن انصار از أمارت و استحقاق قریش آنرا این بود که محمّد صلّی اللّه علیه و اله از قریش بود. و بهمین بیان آنکه در میان قریش به پیغمبر أولی و أقرب است بخلافت نیز باید أحق و أولی باشد (مرادش از این گفتار خود آن بزرگوار است). و گرنه انصار در میان عرب از آن بهرۀ بزرگ داشتند.

نمی‌دانم أصحابم بگرفتن حقم تن در دادند، یا انصار بمن ظلم کردند؟ همین قدر دانم که حقّ من گرفته شد؛ واگذاشتم آنرا بر ایشان خدا از ایشان در گذرد.

أما آنچه در بارۀ عثمان گفتی که «قطع رحم کردم، و مردم را بر او شورانیدم» تو خود دیده‌ای که عثمان در دین چه‌ها نمود، و با مردم چه‌ها کرد که سرانجام کارهای او سبب قتلش شده، و تو خود دانی که من در قتل او شریک نبودم و از آن کناره گرفتم و عزلت اختیار کردم؛ مگر این که بخواهی افترا بمن زنی و بدروغ نسبت به جنایتم دهی پس هر چه خواهی بکن، و هر چه دلت خواست بگو.

ای عجب از روزگار که با من قرین شد کسی (یعنی معاویه و خلفای گذشته) که در راه دین بپایۀ من قدم برنداشت و سابقه‌اش در اسلام چون سابقه من نبود؛ سابقه‌ای که کسی نتواند بمثل آن توسّل جوید و دعوی چنان سابقت نماید مگر کسی ادعا کند آنچه را که من نشناسمش، و گمان نکنم که خدای آن را بشناسد (کنایه از این که جز آن چه گفته‌ام وجود ندارد و صرف ادعا است اگر کسی ادعا کند دروغ گفته است) و حمد خدای را بر هر حال.

و أمّا آنچه در بارۀ قاتلان عثمان گفتی و از من طلب کردی که ایشان را تسلیم تو کنم؛ من در این امر نظر نمودم و نیک آن را زیر و رو کردم ندیدم که تسلیمشان بتو و بغیر تو برایم گنجایش داشته و مقدور باشد.

بجانم - یا بدینم - سوگند اگر از گمرهیت باز نایستی و از دعوی خلافت دست بر نداری خواهی دید که کشندگان عثمان خودشان بطلب تو آیند و زحمتت نمی‌دهند که در صحرا و دریا و کوه و دشت ایشان را طلب کنی؛ جز این که طلب کردنشان تو را طلبی است که از آن خوشت نیاید و دیدارشان دیداری است که خوشنودت ننماید (کنایه از این که چنان کار را بر تو سخت کنند که دمار از روزگارت در آورند و زندگی در کام تو تلخ گردد).

ای معاویه هنگامی که مردم ابو بکر را والی قرار دادند پدرت بو سفیان نزد

من آمد و بمن گفت: «تو بعد از محمّد بخلافت و امارت سزاواری؛ برخیز و حقّ خود بستان و اگر کسی با تو مخالفت کند من کفالت و حمایتت نمایم، اکنون دست دراز کن تا با تو بیعت کنم» ولی من نپذیرفتم.

و تو دانی که این سخن را پدرت بمن گفت و از من خواست؛ ولی من بودم که قبول نکردم از بیم این که مبادا تفرقه میان مسلمانان چون قریب العهد بکفر بودند رخ دهد. پس پدرت بحقّ من از تو آشناتر بود و تو اگر چون پدرت حقّ مرا شناسی راه راست را یافته‌ای و گرنه خداوند ما را کفایت کند و از تو بی‌نیاز گرداند. درود بر آنکه سزاوار آنست.

و من کتاب له علیه السّلام الیه أیضا

اشارة

و هو الکتاب العاشر من باب المختار من کتبه و رسائله و کیف أنت صانع إذا تکشّفت عنک جلابیب ما أنت فیه من دنیا قد تبهّجت بزینتها، و خدعت بلذّتها، دعتک فأجبتها، و قادتک فاتّبعتها، و أمرتک فأطعتها. و إنّه یوشک أن یقفک واقف علی ما لا ینجیک منه مجن، فاقعس عن هذا الأمر، و خذ أهبة الحساب، و شمّر لما قد نزل بک، و لا تمکّن الغواة من سمعک؛ و إلاّ تفعل أعلمک ما أغفلت من نفسک، فإنّک مترف قد أخذ الشّیطان منک مأخذه، و بلغ فیک أمله، و جری منک مجری الرّوح و الدّم.

و متی کنتم یا معاویة ساسة الرّعیّة و ولاة أمر الامّة بغیر قدم سابق و لا شرف باسق. و نعوذ باللّه من لزوم سوابق الشّقاء، و أحذّرک أن تکون متمادیا فی غرّة الامنیّة مختلف العلانیة و السّریرة. و قد دعوت إلی الحرب فدع النّاس جانبا و أخرج إلیّ و أعف الفریقین من القتال لیعلم أیّنا المرین علی قلبه، و المغطّی علی بصره فأنا أبو حسن قاتل جدّک و خالک و أخیک شدخا یوم بدر و ذلک السّیف معی و بذلک القلب ألقی عدوّی. ما استبدلت دینا، و لا استحدثت نبیّا و إنّی لعلی المنهاج الّذی ترکتموه طائعین و دخلتم فیه مکرهین. و زعمت أنّک جئت ثائرا بعثمان و لقد علمت حیث وقع دم عثمان فاطلبه من هناک إن کنت طالبا فکأنّی قد رأیتک تضجّ من الحرب إذا عضّتک ضجیج الجمال بالأثقال و کأنّی بجماعتک تدعونی جزعا من الضّرب المتتابع، و القضاء الواقع، و مصارع بعد مصارع إلی کتاب اللّه و هی کافرة جاحدة، أو مبایعة حائدة.

سند الکتاب و نقل صورته الکاملة

هذا الکتاب نقله نصر بن مزاحم المنقریّ فی کتاب صفین مسندا (ص 59، الطبع الناصریّ 1301 ه) و الرجل توفی قبل الرّضی بمأتی سنة تقریبا. و ما فی النهج بعض ما فی کتاب نصر علی ما هو عادة الرضی کما اشرنا غیر مرّة إلی أنّ غرضه الأهم انتخاب کلامه الذی له براعة فی الفصاحة و البلاغة، و دونک الکتاب علی صورته الکاملة الّتی نقلها نصر:

کتب علیه السّلام إلی معاویة: بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی معاویة بن أبی سفیان سلام علی من اتّبع الهدی فإنّی أحمد اللّه الّذی لا إله إلاّ هو. أمّا بعد فإنّک قد رأیت من الدّنیا و تصریفها بأهلها و إلی ما مضی منها و خیر ما بقی من الدّنیا ما أصاب العباد الصادقون فیما مضی و من نسی الدّنیا نسیان الاخرة یجد بینهما بونا بعیدا.

و اعلم یا معاویة أنّک قد ادّعیت أمرا لست من أهله لا فی القدم و لا فی الولایة و لست تقول فیه بأمر بیّن تعرف لک به أثرة، و لا لک علیه شاهد من کتاب اللّه و لا عهد تدّعیه من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله.

فکیف أنت صانع إذا انقشعت عنک جلابیب ما أنت فیه من دنیا قد انتهت بزینتها، و رکنت إلی لذّتها، و خلّی فیها بینک و بین عدوّ جاهد ملحّ مع ما عرض فی نفسک من دنیا قد دعتک فأجبتها، و قادتک فاتّبعتها، و أمرتک فأطعتها، فایس من هذا الأمر، و خذ أهبة الحساب، فانه یوشک أن یقفک واقف علی ما لا یحبنک منه مجن.

و متی کنتم یا معاویة ساسة للرّعیة، أو ولاة لأمر هذه الامة بغیر قدم حسن و لا شرف سابق علی قومکم؛ فشمّر لما قد نزل بک، و لا تمکّن الشیطان من بغیته فیک مع أنّی أعرف أنّ اللّه و رسوله صادقان فنعوذ باللّه من لزوم سابق الشقا و إلاّ تفعل اعلمک ما أغفلک من نفسک فانک مترف قد أخذ منک الشیطان مأخذه فجری منک مجری الدّم فی العروق.

و اعلم أنّ هذا الأمر لو کان إلی النّاس أو بأیدیهم لحسدونا، و لأمتنّوا به علینا، و لکنّه قضاء ممّن امتنّ به علینا علی لسان نبیّه الصادق المصدّق. لا أفلح من شکّ بعد العرفان و البیّنة. اللّهمّ احکم بیننا و بین عدوّنا بالحقّ و أنت خیر الحاکمین.

فکتب إلیه علیه السّلام معاویة:

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، من معاویة بن أبی سفیان إلی علیّ بن أبی طالب أمّا بعد فدع الحسد فانّک طالما لم تنتفع به و لا تفسد سابقة قدمک بشره نخوتک، فانّ الأعمال بخواتیمها، و لا تمحق سابقتک فی حقّ من لا حقّ لک فی حقّه فانّک إن تفعل لا تضرّ بذلک إلاّ نفسک، و لا تمحق إلاّ عملک، و لا تبطل إلاّ حجّتک و لعمری ما مضی لک من السابقات لشبیه أن یکون ممحوقا لما اجترأت علیه من سفک الدّماء، و خلاف أهل الحقّ، فاقرأ سورة الفلق و تعوّذ باللّه من شرّ نفسک فانّک الحاسد إذا حسد.

و اعلم أنّ بین صورة کتاب الأمیر علیه السّلام علی نسخة کتاب صفین الّتی نقلناه عنها و بین صورته علی نسخته الّتی نقله عنها الفاضل الشارح المعتزلی فی شرحه علی النهج بونا بعیدا و تفاوتا کثیرا و لسنا نعلم أنّ هذا الإختلاف الفاحش من أین تطرّق إلی کتاب واحد و لم یحضرنی نسخة مصحّحة من کتاب صفین و لا نسخ متعدّدة منه لنحکم بتّا علی صحّة نسخة و لا یبعد أن یقال أنّه إذا دار الأمر إلی اختیار نسخة من بین النسخ و ترجیحها علی غیرها فالمختار هو ما فی النهج لمکانة الرضی فی معرفة فنون الکلام و أسالیبه کیف لا و قد کان عالما نبیلا، و شاعرا مفلقا، و أدیبا بارعا، و مترسلا قویّا ماهرا، و فی تمیز فصیح الکلام من غیره إماما خرّیتا یشهد علی ذلک دیوان أشعاره و خطبته علی النهج و سائر آثاره.

و أمّا الکتاب علی نسخة الشارح المعتزلی فهذه صورته: من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی معاویة بن أبی سفیان سلام علی من اتّبع الهدی فانّی أحمد إلیک اللّه الّذی لا إله إلاّ هو أمّا بعد فانّک قد رأیت مرور الدّنیا و انقضاءها و تصرّمها و تصرّفها بأهلها

و خیر ما اکتسب من الدّنیا ما أصابه العباد الصالحون منها من التقوی و من یقس الدّنیا بالاخرة یجد بینهما بعیدا (بونا بعیدا - ظ).

و اعلم یا معاویة أنّک قد ادّعیت أمرا لست من أهله لا فی القدیم و لا فی الحدیث و لست تقول فیه بأمر بیّن یعرف له أثر و لا علیک منه شاهد و لست متعلّقا بایة من کتاب اللّه و لا عهد من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله فکیف أنت صانع إذا تقشّعت عنک غیابة ما أنت فیه من دنیا قد فتنت بزینتها، و رکنت إلی لذّاتها، و خلّی بینک و بین عدوّک فیها، و هو عدوّ کلب مضلّ جاهد ملیح ملح مع ما قد ثبت فی نفسک من حبّها دعتک فأجبتها، و قادتک فاتّبعتها، و أمرتک فأطعتها؛ فاقعس عن هذا الأمر، و خذ أهبة الحساب فإنّه یوشک أن یقفک واقف علی ما یخبیک مجن.

و متی کنتم یا معاویة ساسة الرعیة، أو ولاة لأمر هذه الامّة بلا قدم حسن، و لا شرف تلید علی قومکم؛ فاستیقظ من سنتک و ارجع إلی خالقک، و شمّر لما سینزل بک؛ و لا تمکّن عدوّک الشیطان من بغیة (بغیته - خ ل) فیک مع أنّی أعرف أنّ اللّه و رسوله صادقان نعوذ باللّه من لزوم سابق الشقاء و إلاّ تفعل فانّی اعلمک ما أغفلت من نفسک أنّک مترف قد أخذ منک الشیطان مأخذه فجری منک مجری الدّم فی العروق، و لست من أئمّة هذه الامّة و لا من رعاتها.

و اعلم أنّ هذا الأمر لو کان إلی النّاس أو بأیدیهم لحسدوناه، و لا متنّوا علینا به، و لکنّه قضاء ممّن منحناه و اختصّنا به علی لسان نبیّه الصادق المصدّق لا أفلح من شکّ بعد العرفان و البیّنة ربّ احکم بیننا و بین عدوّنا بالحقّ و أنت خیر الحاکمین.

فکتب معاویة إلیه الجواب من معاویة بن أبی سفیان.... و لا تفسد سابقة جهادک بشره.... و لا تمحص سابقتک بقتال من لا حقّ لک.... فاقرأ السورة الّتی یذکر فیها الفلق و تعوّذ من نفسک فانّک الحاسد إذا حسد.

اللغة

«تکشّفت عنک» أی ارتفعت و زالت عنک و «انقشعت» و «تقشّعت» بمعنی انکشفت و تکشّفت یقال: انقشع السحاب و تقشّع أی زال و انکشف.

«جلابیب» جمع الجلباب بکسر الجیم و سکون اللام و تخفیف الباء و بکسر اللاّم و تشدید الباء أیضا: الملحفة و هی الثوب الواسع فوق جمیع الثیاب. و تجلبب الرّجل جلببة أی لبس الجلباب و لم تدغم لأنّها ملحقة بد حرج.

«تبهّجت» أی تحسّنت. «یوشک» بالکسر أی یقرب و یدنو و یسرع، یقال:

أو شک یوشک إیشاکا فهو موشک، و الوشیک السریع.

قال الجوهریّ فی الصحاح: و قد أوشک فلان إیشاکا أی أسرع السیر؛ و منه قولهم یوشک أن یکون کذا. قال جریر یهجو العباس بن یزید الکندی:

إذا جهل الشقیّ فلم یقدّر ببعض الأمر أوشک أن یصابا

و العلامة تقول: یوشک بفتح الشین و هی لغة ردیئة، انتهی کلامه.

«یقفک واقف علی ما لا ینجیک منه» أی یطلعک علیه. قال الجوهریّ فی الصحاح:

وقفته علی ذنبه أی اطّلعته علیه.

«مجنّ» الترس: و بعض النسخ «منج» اسم الفاعل من قوله علیه السّلام ینجیک.

«اقعس عن هذا الأمر» أمر من قعس عنه قعسا من باب علم أی تأخّر عنه کتقاعس و اقعنسس کما فی صحاح الجوهری؛ و علی نسخة نصر أمر من أیس منه إیاسا من باب علم أی قنط و قطع الرجاء منه. «الأهبة» فی الصحاح: تأهّب: استعدّ، و أهبة الحرب عدّتها؛ و الجمع اهب، «شمّر» فقد مضی تفسیره و تحقیقه فی شرح المختار 237 من باب الخطب (ص 190 ج 16) فراجع.

«الغواة» کالقضاة جمع غاو أی الضالّ. الإغفال: الإهمال و الترک. «المترف» مفعول، و فی الصحاح: أترفته النعمة أی أطغته. و فی بعض النسخ مشکول علی هیئة الفاعل و الصواب ما قدّمناه؛ قال اللّه تعالی: «وَ ما أَرْسَلْنا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّ قالَ مُتْرَفُوها إِنّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ » (سبا - 34). و قال تعالی: «وَ ارْجِعُوا إِلی ما أُتْرِفْتُمْ فِیهِ » (أنبیاء - 14).

المأخذ: المنهج و المسلک، و یروی علی هیئة الجمع أعنی الماخذ أیضا، و جاءت الماخذ بمعنی المصائد أیضا.

«ساسة» جمع سائس کبطلة جمع باطل إلاّ أنّ حرف العلّة فیها أبدلت ألفا و أصلها سیسة. «باسق» أی عال رفیع، یقال: بسق فلان علی أصحابه أی علاهم و بسق النخل بسوقا أی طال و ارتفعت أغصانه و منه قوله تعالی: «وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ » (ق - 12) قال هشام أخو ذی الرّمة فی أبیات یرثی بها أخاه ذا الرّمة و ابن عمّه أو فی بن دلهم (الحماسة 264).

نعوا باسق الأفعال لا یخلفونه تکاد الجبال الصمّ منه تصدّع

«متمادیا» فاعل من التمادی و أصله المدی أی الغایة، یقال: تمادی فلان فی غیّه أی دام علی فعله و لجّ و بلغ فیه المدی. «الغرّة»: الغفلة. «الامنیّة» بضمّ الهمزة واحدة الأمانی: ما یتمناه الإنسان و یؤمل إدراکه و طمع الناس.

«أعف» أمر من الإعفاء، و فی بعض النسخ مشکول بضمّ الفاء و همزة الوصل و لکنّه و هم و الصواب الأوّل یقال: أعفاه من الأمر أی برّاه منه. و فی الصحاح:

یقال: أعفنی من الخروج معک أی دعنی منه؛ و استعفاه من الخروج معه أی سأله الاعفاء.

«المرین» اسم مفعول من ران کالمدین من دان، و فی النهایة الأثیریة: یقال:

رین بالرجل رینا إذا وقع فیما لا یستطیع الخروج منه، و أصل الرین: الطبع و التغطیة و منه قوله تعالی: «کَلاّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ » (المطفّفین - 15) أی طبع و ختم، و منه حدیث علیّ علیه السّلام: لتعلم أیّنا المرین علی قلبه و المغطّی علی بصره؛ و المرین المفعول به الرین؛ و منه حدیث مجاهد فی قوله تعالی: «وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ » (البقرة - 77) قال: هو الرّان، و الرّان و الرّین سواء کالذام و الذیم، و العاب و العیب. انتهی کلامه.

و لا یخفی علیک أنّ ابن الأثیر أشار بقوله: «و منه حدیث علیّ علیه السّلام لتعلم أیّنا المرین علی قلبه و المغطّی علی بصره» إلی هذه الفقرة من ذلک الکتاب الذی نحن بصدد شرحه و ابن الأثیر هذا هو مبارک بن أبی الکرام أثیر الدّین محمّد الجزریّ توفی بموصل سنة 606 من الهجرة.

و فی الصحاح للجوهریّ: الرّین الطبع و الدنس، یقال: ران علی قلبه ذنبه یرین رینا و ریونا أی غلب. و قال أبو عبیدة فی قوله تعالی: «کَلاّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ » أی غلب. و قال الحسن، هو الذّنب علی الذّنب حتّی یسوادّ القلب. و قال أبو عبیدة: کلّ ما غلبک فقد ران و رانک و ران علیک. و قال أبو زید:

یقال: رین بالرّجل إذا وقع فیما لا یستطیع الخروج منه و لا قبل له به، و ران النعاس فی العین و رانت الخمر علیه غلبته. و قال القنانیّ الأعرابیّ: رین به أی انقطع به و رانت نفسه ترین رینا أی خبثت و غثّت. انتهی قول الجوهریّ.

«شدخا» قال الجوهریّ فی الصحاح: الشد خ کسر الشیء الأجوف، تقول:

شدخت رأسه - من باب منع - فانشدخ، و شدّخت الرّؤوس شدّد للکثرة. انتهی.

«المنهاج» کالمعراج: الطریق الواضح «ثائرا بعثمان» ثأر القتیل و بالقتیل ثأرا أو ثؤرة من باب منع: طلب دمه و قتل قاتله فهو ثائر، و قال الشاعر کما فی الصحاح:

شفیت به نفسی و أدرکت ثؤرتی بنی مالک هل کنت فی ثؤرتی نکسا

و قال الجوهریّ: الثائر: الّذی لا یبقی علی شیء حتّی یدرک ثأره.

و قال المرزوقیّ فی شرح الحماسة (607) عند قول منصور بن مسجاح:

ثأرت رکاب العیر منهم بهجمة صفایا و لا بقیا لمن هو ثائر

و الثائر لیس من حقّه أن یبقی، و الأصل فی الثائر القاتل، فوضعه موضع الواتر المنتقم، یقال: ثأرت فلانا و ثأرت بفلان إذا قتلت قاتله.

«عضّتک» عضّه عضّا و عضیضا من باب منع أی أمسکه بأسنانه و یقال بالفارسیة: گاز گرفت او را، یقال: عضّه، و عضّ به و عضّ علیه و هما یتعاضّان إذا عضّ کلّ واحد منهما صاحبه و کذلک المعاضّة و العضاض. و أعضضته الشیء فعضّه و فی الحدیث فأعضّوه بهن أبیه و لا تکنوا، و یقال: أعضضته سیفی أی ضربته به.

و عضّه الزمان أی اشتدّ علیه. و عضّ الشیء أی لزمه و استمسک به.

«ضجیج» مصدر من قولک ضجّ یضجّ من باب ضرب أی جلّب و صاح و جزع

من شیء فالضجیج: الصیاح.

«حائدة» أجوف یائی من حاد یحید حیدا من باب باع یقال: حاد عن الطریق إذا مال عنه و عدل.

الاعراب

«من دنیا» کلمة من بیانیّة لکلمة ما، و ضمیر تبهّجت و أخواتها یرجع إلی الدّنیا و ضمایر الخطاب إلی من أجاب دعوتها.

«یوشک» من أفعال المقاربة، هو و أخواه کاد و کرب من النوع الأوّل منها الّذی وضع للدلالة علی قرب الخبر للمسمّی باسمها. و هی تعمل عمل کان إلاّ أنّ خبرها یجب کونه جملة لیتوجّه الحکم إلی مضمونها و شذّ مجیئه مفردا فواقف اسم لیوشک. و أن یقفک فی موضع نصب خبر له قدّم علی الاسم، و علی صلة یقف.

و الفاء فی فاقعس فصیحة، و تفعل و اعلمک مجزومان بان فی إلاّ لأنّ أصلها ههنا إن لا. و کلمة من فی من نفسک بیانیّة یفسر کلمة ما. و مفعول اغفلت العائد إلی ما محذوف أی ما أغفلته، أو یقال من نفسک متعلّق لأغفلت و إن لم نجد فی المعاجم الحاضرة لدینا أن یقال أغفل منه و نحوه.

«مأخذه» مفعول لقوله أخذ، و روی الماخذ بالجمع أیضا. و کذا مجری الروح و الدّم لقوله جری.

قوله: متی کنتم - إلخ - استفهام علی سبیل الانکار، قوله: بغیر قدم سابق استفهام آخر أیضا علی سبیل التعنیف و العتاب و الانکار أی: أ بغیر قدم سابق و شرف باسق.

«مختلف العلانیة» خبر بعد خبر لقوله أن تکون؛ و الخبر الأوّل متمادیا.

و قد دعوت؛ المفعول محذوف أی و قد دعوتنی أو دعوتنا.

«جانبا» منصوب علی الظرفیة لقوله دع، و اللاّم فی «لیعلم» جارّة للتعلیل و الفعل المدخول بها مأوّل بأن المصدریة مضمرة إلی المصدر المجرور باللام، و المعلل الأفعال الثلاثة أعنی دع و أخویه التالیین له.

«قاتل جدّک» إمّا خبر بعد خبر للضمیر أنا، أو صفة لأبی حسن نحو قوله تعالی: «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ » فی کونه صفة «لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ».

«شدخا» تمیز یبیّن ابهام النسبة فی قوله علیه السّلام أنا قاتل جدّک. «ما استبدلت دینا» المبدل منه محذوف أی ما استبدلت دینا بدینی.

«ثائرا» حال لضمیر جئت. و «جزعا» تمیز للنسبة فی تدعو. من الضرب متعلّق بقوله جزعا، و القضاء عطف علی الضرب و کذا المصارع الاولی معطوفة علی الضرب مجرورة بالفتح لأنّها غیر منصرفة و الثّانیة مجرورة بالإضافة. و جملة «و هی کافرة» حالیة و العامل فی الحال تدعو و ضمیر التأنیث یرجع إلی جماعة معاویة. و إلی کتاب اللّه متعلّق بتدعو. و جاحدة صفة للکافرة، و مبایعة معطوفة علی الکافرة، و حائدة صفة للمبایعة.

المعنی

اشارة

کتب علیه السّلام هذا الکتاب إلی معاویة لمّا أراد المسیر إلی أهل الشام بعد ما شاور من کان معه فی ذلک و أورد کلامه علیه السّلام فی المشاورة مع قومه و کلام عدّة من أنصاره و أعوانه فی جوابه علیه السّلام و کذا کلام بعض من المنافقین له علیه السّلام و ما دار بینهم و بین أصحابه علیه السّلام نصر فی کتاب صفّین و لا بأس بنقلهما لأنّ کلمات أنصاره فی المقام تزید القاری إیمانا.

نصر بن مزاحم، عن عمر بن سعد، عن إسماعیل بن یزید و الحارث بن حصیرة عن عبد الرّحمن بن عبید أبی الکنود قال: لمّا أراد علیّ علیه السّلام المسیر إلی أهل الشام دعا إلیه من کان معه من المهاجرین و الأنصار فحمد اللّه و أثنی علیه و قال: أمّا بعد فانکم میامین الرأی مراجیح الحلم مقاویل بالحقّ مبارکو الفعل و الأمر و قد أردنا المسیر إلی عدوّنا و عدوّکم فأشیروا علینا برأیکم.

أقول: کلامه علیه السّلام هذا مع وجازته و جودته و فصاحته و بلاغته لیس بمذکور فی النهج.

کلام هاشم بن عتبة له علیه السلام

فقام هاشم بن عتبة بن أبی وقّاص فحمد اللّه و أثنی علیه بما هو أهله ثمّ قال:

أمّا بعد یا أمیر المؤمنین فأنا بالقوم جدّ خبیرهم لک و لأشیاعک أعداء و هم لمن یطلب حرث الدّنیا أولیاء، و هم مقاتلوک و مجاهدوک لا یبقون جهدا مشاحّة علی الدّنیا وضنّا بما فی أیدیهم منها و لیس لهم إربة غیرها إلاّ ما یخدعون به الجّهال من الطلب بدم عثمان بن عفّان، کذبوا لیسوا بدمه یثارون و لکن الدّنیا یطلبون فسر بنا إلیهم فان أجابوا إلی الحقّ فلیس بعد الحقّ إلاّ الضلال، و إن أبوا إلاّ الشقاق فذلک الظنّ بهم و اللّه ما أراهم یبایعون و فیهم أحد ممّن یطاع إذا نهی و یسمع إذا أمر.

کلام عمار بن یاسر له علیه السلام

نصر عمر بن سعد، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد الرّحمن بن عبید أبی الکنود أنّ عمّار بن یاسر قام فذکر اللّه بما هو أهله و حمدة و قال: یا أمیر المؤمنین إن استطعت أن لا تقیم یوما واحدا فاشخص بنا قبل استعار نار الفجرة و اجتماع رأیهم علی الصدود و الفرقة، و ادعهم إلی رشدهم و حظّهم فان قبلوا سعدوا، و إن أبوا إلاّ حربنا، فو اللّه إنّ سفک دمائهم و الجدّ فی جهادهم لقربة عند اللّه و هو کرامة منه.

کلام قیس بن سعد له علیه السلام

و فی هذا الحدیث: ثمّ قام قیس بن سعد بن عبادة فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال:

یا أمیر المؤمنین انکمش بنا إلی عدوّنا و لا تعرّج فو اللّه لجهادهم أحبّ إلیّ من جهاد الترک و الروم لادهانهم فی دین اللّه و استذلالهم أولیاء اللّه من أصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و اله من المهاجرین و الأنصار و التابعین باحسان إذا غضبوا علی رجل حبسوه أو ضربوه أو حرموه أو سیروه و فیئنا لهم فی أنفسهم حلال و نحن لهم فیما یزعمون قطین، قال:

یعنی رقیق.

کلام سهل بن حنیف له علیه السلام

فقال أشیاخ الأنصار منهم خزیمة بن ثابت و أبو أیّوب الأنصاری و غیرهما: لم تقدّمت أشیاخ قومک، و بدأتهم یا قیس بالکلام؟ فقال: أمّا إنّی عارف بفضلکم، معظم لشأنکم و لکنّی وجدت فی نفسی الضغن الّذی جاش فی صدورکم حین ذکرت الأحزاب.

فقال بعضهم لبعض: لیقم رجل منکم فلیجب أمیر المؤمنین عن جماعتکم فقالوا: قم یا سهل بن حنیف فقام سهل فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال: یا أمیر المؤمنین نحن سلم لمن سالمت، و حرب لمن حاربت، و رأینا رأیک، و نحن کفّ یمینک. و قد رأینا أن تقوم بهذا الأمر فی أهل الکوفة فتأمرهم بالشخوص و تخبرهم بما صنع اللّه لهم فی ذلک من الفضل فانّهم هم أهل البلد و هم الناس؛ فان استقاموا لک استقام لک الّذی ترید و تطلب و أمّا نحن فلیس علیک منّا خلاف؛ متی دعوتنا أجبناک، و متی أمرتنا أطعناک.

کلام اربد الفزاری له علیه السلام و قتله

نصر عمر بن سعد، عن أبی مخنف، عن زکریا بن الحارث، عن أبی جیش عن معبد قال: قام علیّ علیه السّلام خطیبا علی منبره فکنت تحت المنبر حین حرّض الناس و أمرهم بالمسیر إلی صفّین لقتال أهل الشام فبدأ فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال: سیروا إلی أعداء السنن و القرآن سیروا إلی بقیّة الأحزاب و قتلة المهاجرین و الأنصار فقام رجل من بنی فزارة یقال له أربد فقال: أ ترید أن تسیرنا إلی إخواننا من أهل الشام فنقتلهم لک کما سرت بنا إلی إخواننا من أهل البصرة فقتلناهم کلاّها اللّه⁽¹⁾إذا لا نفعل ذلک.

فقام الأشتر فقال: من لهذا أیّها النّاس؟ و هرب الفزاریّ و اشتدّ الناس علی أثره فلحق فی مکان من السوق تباع فیه البرازین فوطّؤه بأرجلهم و ضربوه بأیدیهم و نعال سیوفهم حتّی قتل، فأتی علیّ علیه السّلام فقیل: یا أمیر المؤمنین قتل الرجل قال: و من قتله؟ قالوا: قتلته همدان و فیهم شوبة من الناس، فقال: قتیل عمیّة

لا یدری من قتله، دیته من بیت مال المسلمین. قال علاقة التمیمی:

أعوذ بربّی أن تکون منیّتی کما مات فی سوق البرازین أربد

تعاوده همدان خفق نعالهم إذا رفعت عنه ید وضعت ید

کلام الاشتر له علیه السلام

قال: و قام الأشتر فحمد اللّه و أثنی علیه فقال یا أمیر المؤمنین لا یهدنک ما رأیت و لا یؤیسنّک من نصرنا ما سمعت من مقالة هذا الشقیّ الخائن إنّ جمیع من تری من الناس شیعتک و لیسوا یرغبون بأنفسهم عن نفسک و لا یحبّون بقاء بعدک فإن شئت فسر بنا إلی عدوّک و اللّه ما ینجو من الموت من خافه و لا یعطی البقاء من أحبّه و ما یعیش بامال إلاّ شقیّ، و إنّا لعلی بیّنة من ربّنا، إنّ نفسا لن تموت حتّی یأتی أجلها؛ فکیف لا نقاتل قوما هم کما وصف أمیر المؤمنین و قد و ثبت عصابة منهم علی طائفة من المسلمین فأسخطوا اللّه و أظلمت بأعمالهم الأرض و باعوا خلاقهم بعرض من الدّنیا یسیر.

فقال علیّ علیه السّلام: الطریق مشترک و الناس فی الحقّ سوّاء و من اجتهد رأیه فی نصیحة العامّة فله ما نوی و قد قضی ما علیه ثمّ نزل فدخل منزله.

کلام ابن المعتم و حنظلة العبسی المعروف بحنظلة الکاتب له علیه السلام

و کانا کاتبین لمعاویة و مخالفین لأمیر المؤمنین علی علیه السلام، و ما قال لهما قوم علی علیه السلام و أمره بهدم دار حنظلة و ما جری فی ذلک.

نصر عمر بن سعد قال: حدّثنی أبو زهیر العبسیّ، عن النضر بن صالح: إنّ عبد اللّه بن المعتم العبسی، و حنظلة بن الربیع التمیمی لما أمر علیّ علیه السّلام الناس بالمسیر إلی الشام دخلا فی رجال کثیر من غطفان و بنی تمیم علی أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال له التمیمیّ: یا أمیر المؤمنین إنا قد مشینا إلیک بنصیحة فاقبلها منّا و رأینا لک رأیا فلا تردّه علینا: فإنّا نظرنا لک و لمن معک أقم و کاتب هذا الرجل و لا تعجل إلی قتال أهل الشام فإنّی و اللّه ما أدری و لا تدری لمن تکون إذا لقیتم الغلبة و علی

من تکون الدبرة؟ و قام ابن المعتم فتکلّم و تکلّم القوم الّذین دخلوا معهما بمثل ما تکلّم به.

فحمد علیّ علیه السّلام اللّه و أثنی علیه و قال: أمّا بعد فإنّ اللّه وارث العباد و البلاد و ربّ السماوات و الأرضین السبع و إلیه ترجعون یؤتی الملک من یشاء و ینزعه ممّن یشاء و یعزّ من یشاء و یذلّ من یشاء. أمّا الدّبرة فانها علی الضالّین العاصین ظفروا أو ظفر بهم. و أیم اللّه إنّی لأسمع کلام قوم ما أراهم یریدون أن یعرفوا معروفا و لا ینکروا منکرا.

فقام إلیه معقل بن قیس الیربوعی ثمّ الریاحی فقال: یا أمیر المؤمنین إنّ هؤلاء و اللّه ما أتوک بنصح و لا دخلوا علیک إلاّ بغشّ فاحذرهم فإنّهم أدنا العدوّ.

فقال له مالک بن حبیب: یا أمیر المؤمنین انّه بلغنی أنّ حنظلة هذا یکاتب معاویة فادفعه إلینا نحبسه حتّی تنقضی غزاتک ثمّ تنصرف.

و قام إلی علیّ علیه السّلام عیاش بن ربیعة و قائد بن بکیر العبسیّان فقالا: یا أمیر المؤمنین إنّ صاحبنا عبد اللّه بن المعتمّ قد بلغنا أنّه یکاتب معاویة فاحسبه أو أمکنّا منه نجسه حتّی تنقضی غزاتک و تنصرف.

فأخذا (یعنی ابن المعتم و حنظلة الکاتب) یقولان: هذا جزاء من نصرکم و أشار علیکم بالرأی فیما بینکم و بین عدوّکم.

فقال لهما علیّ علیه السّلام: اللّه بینی و بینکم و إلیه أکلکم و به أستظهر علیکم اذهبوا حیث شئتم.

ثمّ بعث علیّ علیه السّلام إلی حنظلة بن الربیع المعروف بحنظلة الکاتب و هو من الصحابة فقال: یا حنظلة أعلیّ أم لی؟ قال: لا علیک و لا لک. قال: فما ترید؟ قال: اشخص إلی الرها فإنّه فرج من الفروج أصمد له حتّی ینقضی هذا الأمر؛ فغضب من ذلک خیار بنی عمرو بن تمیم و هم رهطه. فقال: إنّکم و اللّه لا تغرّونی من دینی دعونی فأنا أعلم منکم. فقالوا: و اللّه لئن لم تخرج مع هذا الرّجل لا ندع

فلانه یخرج معک لام ولده و لا ولدها و لئن أردت ذلک لنقتلنّک فأعانه ناس من قومه فانتزلوا سیوفهم، فقال: أجّلونی حتّی أنظر فدخل منزله و أغلق بابه حتّی إذا أمسی هرب إلی معاویة و خرج من بعده إلیه من قومه رجال کثیر، و لحق ابن المعتمّ أیضا حتّی أتی معاویة و خرج معه أحد عشر رجلا من قومه، و أمّا حنظلة فخرج بثلاثة و عشرین رجلا من قومه و لکنّهما لم یقاتلا مع معاویة و اعتزلا الفریقین جمیعا فقال حنظلة حین خرج إلی معاویة:

یسلّ عواة عند بابی سیوفها و نادی مناد فی الهجیم لأقبلا

سأترککم عودا لأصعب فرقة إذا قلتم کلاّ یقول لکم بلا

قال: فلمّا هرب حنظلة أمر علیّ علیه السّلام بداره فهدمت هدمها عرّیفهم بکر بن تمیم و شبث بن ربعی.

کلام عدی بن حاتم الطائی له علیه السلام

نصر: عمر بن سعد، عن سعد بن طریف، عن أبی المجاهد، عن المحلّ بن خلیفة قال: قام عدیّ بن حاتم الطائی فبدأ فحمد اللّه بما هو أهله و أثنی علیه ثمّ قال:

یا أمیر المؤمنین ما قلت إلاّ بعلم و لا دعوت إلاّ إلی حقّ و لا أمرت إلاّ برشد فان رأیت أن تستأنی هؤلاء القوم و تستدیمهم حتّی یأتیهم کتبک و یقدم علیهم رسلک فعلت فإن یقبلوا یصیبوا و یرشدوا و العافیة أوسع لناولهم و إن یتمادوا فی الشقاق و لا ینزعوا عن الغیّ فسر إلیهم و قد قدّمنا إلیهم العذر و دعوناهم إلی ما فی أیدینا من الحقّ فواللّه لهم من اللّه أبعد و علی اللّه أهون من قوم قاتلناهم بناحیة البصرة أمس لما أجهدنا لهم الحقّ فترکوه ناوحناهم براکاء القتال حتّی بلغنا منهم ما نحب و بلغ اللّه منهم رضاه فیما یری.

کلام زید بن حصین الطائی له علیه السلام

فقام زید بن حصین الطائی و کان من أصحاب البرانس المجتهدین فقال:

الحمد للّه حتّی یرضی و لا إله الاّ اللّه ربّنا و محمّد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله نبیّنا أمّا بعد فواللّه لئن کنّا فی شکّ من قتال من خالفنا لا یصلح لنا النیّة فی قتالهم حتّی نستدیمهم

و نستأنیهم ما الأعمال إلاّ فی تباب و لا السعی إلاّ فی ضلال و اللّه یقول: «و أمّا بنعمة ربّک فحدّث» إنّا و اللّه ما ارتبنا طرفة عین فیمن یبتغون دمه فکیف بأتباعه القاسیة قلوبهم، القلیل فی الاسلام حظّهم، أعوان الظلم، و مسدّدی أساس الجور و العدوان لیسوا من المهاجرین و لا الأنصار و لا التابعین باحسان.

فقام رجل من طیء فقال: یا زید بن حصین أکلام سیّدنا عدیّ بن حاتم تهجن؟ قال: فقال: ما أنت بأعرف بحقّ عدیّ منّی و لکن لا أدع القول بالحقّ و إن سخط الناس، قال: فقال عدیّ بن حاتم: الطریق مشترک و النّاس فی الحقّ سواء فمن اجتهد رأیه فی نصیحة العامّة فقد قضی الّذی علیه.

کلام أبی زبیب بن عوف له علیه السلام

نصر عمر بن سعد، عن الحراث بن حصیرة (حصین - خ ل) قال: دخل أبو زبیب بن عوف علی علیّ علیه السّلام فقال: یا أمیر المؤمنین لئن کنّا علی الحقّ لأنت أهدانا سبیلا و أعظمنا فی الخیر نصیبا و لئن کنّا فی ضلالة انک لأثقلنا ظهرا و أعظمنا وزرا أمرتنا بالمسیر إلی هذا العدوّ و قد قطعنا ما بیننا و بینهم من الولایة و أظهرنا لهم العداوة نرید بذلک ما یعلم اللّه و فی أنفسنا من ذلک ما فیها؛ ألیس الّذی نحن علیه الحقّ المبین؛ و الّذی علیه عدوّنا الغیّ و الحوب الکبیر؟ فقال علیّ: شهدت أنّک إن مضیت معنا ناصرا لدعوتنا صحیح النیّة فی نصرتنا قد قطعت عنهم الولایة و أظهرت لهم العداوة کما زعمت فانّک ولیّ اللّه تسبح فی رضوانه و ترکض فی طاعته فأبشر أبا زبیب.

فقال له عمّار بن یاسر: اثبت أبا زبیب و لا تشکّ فی الأحزاب عدوّ اللّه و رسوله قال: فقال أبو زبیب ما احبّ أنّ لی شاهدین من هذه الأمّة فیشهدا لی علی ما سألت عنه من هذا الأمر الّذی أهمّنی مکانکما. قال: و خرج عمّار و هو یقول:

سیروا إلی الأحزاب أعداء النبیّ سیروا فخیر الناس أتباع علیّ

هذا أوان طاب سلّ المشرفیّ و قودنا الخیل و هزّ السّمهریّ

کلام یزید بن قیس الارحبی

عمر بن سعد، عن أبی روق قال: دخل یزید بن قیس الأرحبیّ علی علیّ بن أبی طالب علیه السّلام فقال: یا أمیر المؤمنین نحن علی جهاز و عدة و أکثر الناس أهل التّقوی و من لیس بمضعف و لیس به علّة فمر منادیک فلیناد الناس یخرجوا إلی معسکرهم بالنخیلة فإنّ أخا الحرب لیس بالسّؤم و لا النّؤم و لا من إذا أمکنه الفرص أجّلها و استشار فیها و لا من یؤخّر الحرب فی النوب إلی غد و بعد غد.

کلام زیاد بن النضر له علیه السلام

فقال زیاد بن النضر: لقد نصح لک یا أمیر المؤمنین یزید بن قیس و قال ما یعرف فتوکّل علی اللّه وثق به و اشخص بنا إلی هذا العدوّ راشدا معانا فإن یرد اللّه بهم خیرا لا یدعوک رغبة عنک إلی من لیس مثلک فی السابقة مع النبیّ صلّی اللّه علیه و اله و القدم فی الإسلام و القرابة من محمّد صلّی اللّه علیه و اله و إلاّ ینیبوا و یقبلوا و یأبوا إلاّ حربنا نجد حربهم علینا هیّنا و رجونا أن یصرعهم اللّه مصارع إخوانهم بالأمس.

کلام عبد الله بن بدیل له علیه السلام

ثمّ قام عبد اللّه بن بدیل بن ورقاء الخزاعی فقال: یا أمیر المؤمنین إنّ القوم لو کانوا اللّه یریدون أو للّه یعملون ما خالفونا و لکنّ القوم إنّما یقاتلون فرارا من الاسوة و حبّا للأثرة و ضنّا بسلطانهم و کرها لفراق دنیاهم الّتی فی أیدیهم و علی إحن فی أنفسهم و عداوة یجدونها فی صدورهم لوقایع أوقعتها یا أمیر المؤمنین بهم قدیمة قتلت فیها آباءهم و إخوانهم.

ثمّ التفت إلی الناس فقال: فکیف یبایع معاویة علیّا و قد قتل أخاه حنظلة و خاله الولید و جدّه عتبة فی موقف واحد و اللّه ما أظنّ أن یفعلوا و لا یستقیموا لکم دون أن تقصد فیهم المران و تقطع علی هامهم السیوف و تنثر حواجبهم بعمد الحدید و تکون امور جمة بین الفریقین.

سب أصحاب علی علیه السلام معاویة و أتباعه و براءتهم عنهم

و منعه علیه السلام ایاهم عن السب

نصر: عمر بن سعد، عن عبد الرّحمن، عن الحارث بن حصیرة، عن عبد اللّه ابن شریک قال: خرج حجر بن عدیّ و عمرو بن الحمق یظهر ان البراءة و اللّعن من أهل الشام فأرسل إلیهما علیّ علیه السّلام أن کفّاعما یبلغنی عنکما فأتیاه فقالا یا أمیر المؤمنین ألسنا محقّین؟ قال: بلی، قالا: فلم منعتنا من شتمهم؟ قال: کرهت لکم أن تکونوا لعّانین شتّامین تشتمون و تتبرّؤن و لکن لو وصفتم مساوی أعمالهم فقلتم من سیرتهم کذا و کذا کان أصوب فی القول و أبلغ فی العذر و قلتم مکان لعنکم إیاهم و براءتکم منهم: اللّهمّ احقن دماءنا و دماءهم و اصلح ذات بیننا و بینهم و اهدهم من ضلالتهم حتّی یعرف الحقّ منهم من جهله، و یرعوی عن الغیّ و العدوان من لهج به کان هذا أحبّ إلیّ و خیرا لکم.

فقالا: یا أمیر المؤمنین نقبل عظتک و نتأدّب بأدبک.

و قال عمرو بن الحمق: إنّی و اللّه یا أمیر المؤمنین ما أحببتک و لا بایعتک علی قرابة بینی و بینک و لا إرادة مال تؤتینه و لا التماس سلطان برفع ذکری به و لکن أحببتک لخصال خمس: إنّک ابن عمّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله، و أوّل من آمن به، و زوج سیّدة نساء الامّة فاطمة بنت محمّد صلّی اللّه علیه و اله، و أبو الذرّیّة الّتی بقیت فینا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله، و أعظم رجلا من المهاجرین سهما فی الجهاد، فلو أنّی کلفت نقل الجبال الرواسی، و نزح البحور الطوامی حتّی یأتی علیّ یومی فی أمر أقوی به ولیّک و أوهن به عدوّک ما رأیت أنّی قد أدّیت فیه کلّ الّذی یحقّ علیّ من حقک.

فقال أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام: اللّهمّ نوّر قلبه بالتقی و اهده إلی صراط مستقیم لیت أنّ فی جندی مائة مثلک.

فقال حجر: إذا و اللّه یا أمیر المؤمنین صحّ جندک، و قلّ فیهم من یغشّک ثمّ قام حجر فقال: یا أمیر المؤمنین نحن بنو الحرب و أهلها الّذین...⁽¹⁾

و ننتجها قد ضارسنا و ضارسناها و لنا أعوان ذو صلاح و عشیرة ذات عدد، و رأی مجرّب و بأس محمود، و أزمّتنا منقادة لک بالسمع و الطاعة، فان شرقت شرقنا، و إن غربت غربنا، و ما أمرتنا به من أمر فعلناه.

فقال علیّ علیه السّلام: أکلّ قومک یری مثل رأیک؟ قال: ما رأیت منهم إلاّ حسنا و هذه یدی عنهم بالسمع و الطاعة و بحسن الإجابة، فقال له علیّ علیه السّلام خیرا.

قال نصر: و فی حدیث عمر بن سعد قال: و کتب علیّ علیه السّلام إلی عمّاله:

فکتب إلی مخنف بن سلیم و کان عامله علیه السّلام علی اصفهان و همدان کتابا و هو قوله علیه السّلام:

کتابه علیه السلام الی مخنف بن سلیم و قد کان عامله علیه السلام

علی اصفهان و همدان

و هذا الکتاب لم یأت به الرضی رضوان اللّه علیه فی النهج سلام علیک فإنّی أحمد إلیک اللّه الّذی لا إله إلاّ هو أمّا بعد فإنّ جهاد من صدف عن الحقّ رغبة عنه و هبّ فی نعاس العمی و الضلال اختیارا له فریضة علی العارفین إنّ اللّه یرضی عمّن أرضاه و یسخط علی من عصاه و إنّا قد هممنا بالمسیر إلی هؤلاء القوم الّذین عملوا فی عباد اللّه بغیر ما أنزل اللّه و استأثروا بالفیء و عطّلوا الحدود و أماتوا الحقّ و أظهروا فی الأرض الفساد و اتّخذوا الفاسقین و لیجة من دون المؤمنین فإذا ولیّ للّه أعظم أحداثهم أبغضوه و اقصوه و حرّموه؛ و إذا ظالم ساعدهم علی ظلمهم أحبّوه و أدنوه و برّوه فقد أصرّوا علی الظلم و أجمعوا علی الخلاف و قدیما مّا صدّوا عن الحقّ، و تعاونوا علی الإثم و کانوا ظالمین فإذا اتیت بکتابی هذا فاستخلف علی عملک أوثق أصحابک فی نفسک و أقبل إلینا لعلّک تلقی هذا العدوّ المحل فتأمر بالمعروف و تنهی عن المنکر و تجامع الحقّ و تباین الباطل فإنّه لاغناء بک و لا بک عن أجر الجهاد و حسبنا اللّه و نعم الوکیل و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه العلیّ العظیم، و کتب عبد اللّه بن أبی رافع سنة سبع و ثلاثین.

قال نصر: فاستعمل مخنف علی اصبهان الحرث بن أبی الحرث بن الربیع، و استعمل علی همدان سعید بن وهب و کلاهما من قومه و أقبل حتّی شهد مع علیّ علیه السّلام صفین.

کتابه علیه السلام الی عبد اللّه بن عباس و قد کان عامله علی البصرة

و هذا الکتاب أیضا لیس فی النهج قال نصر: و کان علیّ علیه السّلام قد استخلف ابن عبّاس علی البصرة فکتب عبد اللّه بن عبّاس إلی علیّ علیه السّلام یذکر له اختلاف أهل البصرة فکتب إلیه علیّ علیه السّلام:

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی عبد اللّه بن عبّاس أمّا بعد فالحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی سیّدنا محمّد عبده و رسوله أمّا بعد فقد قدم علیّ رسولک و ذکرت ما رأیت و بلغک عن أهل البصرة بعد انصرافی و ساخبرک عن القوم هم من بین مقیم لرغبة یرجوها أو عقوبة یخشاها فأرغب راغبهم بالعدل علیه و الانصاف له و الاحسان إلیه، و حلّ عقدة الخوف عن قلوبهم فانّه لیس لامراء أهل البصرة فی قلوبهم عظم إلاّ قلیل منهم و انته إلی أمری و لا تعده، و أحسن إلی هذا الحیّ من ربیعة و کلّ من قبلک فأحسن إلیهم ما استطعت إن شاء اللّه و السلام. و کتب عبد اللّه بن أبی رافع فی ذی القعدة سنة سبع و ثلاثین.

کتابه علیه السلام الی الاسود بن قطنة

و کتب إلی الأسود بن قطنة: أما بعد فإنّه من لم ینتفع بما وعظ لم یحذر ما هو غابر و من أعجبته الدّنیا رضی بها و لیست بثقة فاعتبر بما مضی تحذر ما بقی و اطبخ للمسلمین قبلک من الطّلاء ما یذهب ثلثاه و أکثر لنا من لطف الجند و اجعله مکان ما علیهم من أرزاق الجند فإنّ للولدان علینا حقّا، و فی الذریّة من یخاف دعائه و هو لهم صالح و السلام.

أقول: هذا الکتاب لیس بمذکور فی النهج أیضا و قد یأتی کتاب آخر له علیه السّلام إلی الأسود بن قطنة، و هو الکتاب 59. و جاء بعض النسخ قطیبة، و الاخر:

قطبة.

کتابه علیه السلام الی عبد الله بن عامر

، و هذا الکتاب أیضا لا یوجد فی النهج قال نصر: و کتب علیه السّلام إلی عبد اللّه بن عامر: بسم اللّه الرّحمن الرّحیم من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی عبد اللّه بن عامر، أمّا بعد فإنّ خیر الناس عند اللّه عزّ و جلّ أقومهم للّه بالطاعة فیما له و علیه و أقولهم بالحقّ و لو کان مرّا فإنّ الحقّ به قامت السماوات و الأرض و لتکن سریرتک کعلانیتک؛ و لیکن حکمک واحدا، و طریقتک مستقیمة فانّ البصرة مهبط الشیطان فلا تفتحنّ علی ید أحد منهم بابا لا نطیق سدّه نحن و لا أنت و السلام.

و کتب إلی عبد اللّه بن عبّاس - إلخ. هذا الکتاب هو الّذی أتی به الرّضیّ رضوان اللّه علیه فی موضعین الأوّل هو الکتاب 22 أوّله: أمّا بعد فإنّ المرء قد یسرّه درک ما لم یکن لیفوته - إلخ. و الثانی هو الکتاب 66 أوّله: أمّا بعد فإنّ المرء لیفرح بالشیء الّذی لم یکن لیفوته و إنّما ذکره مرّتین لاختلاف الروایة فی صورته و سیأتی شرحه فی محلّه بعون اللّه تعالی.

قال نصر: و کتب علیه السّلام إلی امراء الخراج: بسم اللّه الرّحمن الرّحیم من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی امراء الخراج: أمّا بعد فانّه من لم یحذر ما هو صائر إلیه - إلخ. و هو الکتاب 51 من النهج و سیأتی تفصیله و شرحه إنشاء اللّه تعالی.

قال نصر: و کتب إلی معاویة - إلخ. و هو الکتاب العاشر من النهج الّذی نحن بصدد شرحه.

و کتب إلی عمرو بن العاص - إلخ. و هو الکتاب 49 من النهج أوّله: فإنّ الدّنیا مشغلة عن غیرها - إلخ. و سیأتی شرحه إنشاء اللّه تعالی فقد آن لنا أن نرجع إلی شرح جمل الکتاب:

قوله علیه السّلام: «بسم اللّه - إلی قوله: بأهلها» و عظ علیه السّلام معاویة بعد تسمیة اللّه و تحمیده بأنّ الدّنیا منقضیة متصرّمة و متصرّفة بأهلها أنحاء التصرّف فقد أشابت الصغیر و أفنت الکبیر و أبنائها فیها کأنّما قد قضوا نحبهم و انصرمت آجالهم فإنّ

الموت قریب، و الدّنیا دار مقرّ. و لیس الناس للدّنیا خلقوا؛ و بالجملة أنّه علیه السّلام وعظه و ذکّره بمرور الدّنیا و تصرّمها بأهلها لعلّ العظة و التذکرة تنفعانه، و لکن معاویة زیّن له الحیاة الدّنیا و صار قلبه أشدّ قسوة من الحجارة فأنّی له أن یذّکّر، و ینفعه نصحه علیه السّلام، قال عزّ من قائل فی سورة الأعلی: «فَذَکِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْری سَیَذَّکَّرُ مَنْ یَخْشی وَ یَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَی اَلَّذِی یَصْلَی النّارَ الْکُبْری ثُمَّ لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیی ».

قوله علیه السّلام: «و خیر ما بقی من الدّنیا ما أصاب العباد الصادقون فیما مضی» هذه عظة اخری له. و کلمة من الجارة صلة بقی لا أنّها بیانیّة تبیّن ما، و ما الثانیة خبر خیر، و العباد فاعل أصاب، و الضمیر العائد إلی ما الثانیة محذوف أی ما أصابه العباد لأنّه یجوز حذف العائد المنصوب إذا کان متصلا منصوبا و ناصبه فعل أو وصف غیر صلة الألف و اللاّم نحو یعلم ما یسرّون و ما یعلنون أی یسرّونه و یعلنونه. و لم یبیّن ما الثانیة لیذهب نفس السامع إلی کلّ مذهب خیر و رأسه التقوی کما أتی بها فی نسخة الشارح المعتزلی. و ما الثالثة یمکن أن تفسّر إمّا بالزّمان أی فی الزّمان الّذی مضی من عمرهم، قال تعالی: «فَأَمّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ » - إلی قوله: «کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیّامِ الْخالِیَةِ » (الحاقة 20-25) أو بالامور و الأفعال و نحوهما أی فی بین الامور الّتی مضت منهم و صدرت عنهم فتذکیر الفعل علی هذا الوجه باعتبار ظاهرها.

قوله علیه السّلام: «و من نسی الدّنیا نسیان الاخرة یجد بینهما بونا بعیدا» کانت نسخة الشارح المعتزلی: «من یقس الدّنیا بالاخرة یجد بینهما بونا بعیدا» و معناها واضح و الغرض انّ العاقل لا یبیع الدار الباقیة بالفانیة و لا یخرب الاولی لأجل الثانیة قال عزّ من قائل: «إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یَوْماً ثَقِیلاً » (الدّهر - 28).

و أمّا النسخة الاخری فمعناه أنّ من زهد فی الدّنیا مثل من زهد فی الاخرة یجد بین الدّنیا و الاخرة بونا بعیدا، أی یجد ذلک الّذی ترک الدّنیا بینه و بین

من ترک الاخرة فی الاخرة بونا بعیدا فإنّ الأوّل له درجات عند ربّه و الثانی ینسی فی الاخرة؛ قال تعالی: «اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ کَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا وَ ما کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ » (الأعراف - 51).

أو یقال: من نسی حظوظ الدّنیا و ترک الشهوات النفسانیّة لأجل أن لا ینسی فی الاخرة فیجد بینهما بونا بعیدا، و لعلّ غیری یفهم معنی آخر أدقّ و ألطف ممّا تبادر إلیه ذهنی.

و معلوم أنّ غرضه علیه السّلام ترغیب معاویة فی ما ینفعه؛ و تحذیره ممّا یوجب نکال الاخرة. و نقل العبارة الشارح البحرانی هکذا: «و من نفس الدّنیا بشأن الاخرة - إلخ» و الظاهر أنّ نفس فی نسخته تحریف یقس؛ لأنّ نفس ثلاثیا أو مزیدا لم یجیء لمعنی یناسب المقام، أو أنّه تحریف ینسی.

قوله علیه السّلام: «و اعلم یا معاویة - إلی قوله: من رسول اللّه» یعنی أنّ معاویة ادّعی مقام الخلافة و الإمامة و لیس من أهله و ذلک لأنّ هذا المقام هو خلافة اللّه و خلافة الرّسول و لا بدّ لمن یدّعیه شاهد من کتاب اللّه و عهد من الرّسول و قد قدّمنا طائفة من البحث عن الخلافة و أوصاف الإمام فی شرح المختار 237 من باب الخطب و قد حرّرنا هناک أنّ الإمام یجب أن یکون منصوبا من عند اللّه تعالی، و معصوما من الذّنوب مطلقا لما دریت أن ذلک المقام عهد اللّه و لا ینال عهده الظالمین فراجع.

و قوله علیه السّلام: و لا لک علیه شاهد من کتاب اللّه، و لا عهد تدّعیه من رسول اللّه؛ صریح بأنّ الخلافة لیست زعامة عادیة عامیة تثبت بالشوری؛ بل هی رئاسة عامّة إلهیّة فی امور الدّین و الدّنیا و الفائز بهذا المنصب الالهی إنّما یفوز به بنصّ اللّه تعالی و رسوله.

ثمّ إنّ معنی العبارة علی نسخة الفاضل الشارح أعنی قوله علیه السّلام: «انّک قد ادّعیت أمرا لست من أهله لا فی القدیم و لا فی الحدیث» بیّن لا یحتاج إلی التفسیر و أمّا علی النسخة الاخری أعنی قوله علیه السّلام: «انّک قد ادّعیت أمرا لست من أهله

لا فی القدم و لا فی الولایة» فلعلّ معناها: انّک ادّعیت أمر الخلافة لست من أهله لا فی القدیم علی أن یقرأ القدم بکسر القاف و فتح الدال بمعنی مقابل الحدوث، و یحتمل بعیدا أن یقرأ بفتحهما نحو قوله الاتی فی هذا الکتاب: بغیر قدم سابق، و نحو ما مضی منه علیه السّلام فی الکتاب السابق: إذ صرت یقرن بی من لم یسع بقدمی. و لا فی الولایة بکسر الواو أی الإمارة لأنّ الولایة الإلهیّة تلزم التدبیر و العلم بالدّین و سائر ما یجب أن یکون صاحب هذه الرتبة واجدها و منها أن یکون ولیّ العهد بنصّ اللّه تعالی و رسوله و لم تکن لمعاویة الولایة. و لعلّ حرف التعریف فیها یشیر إلی أنّ الولایة المعهودة یجب أن تکون لخلیفة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و یؤیّد ما فسّرنا قول عمّار بن یاسر فی صفین حیث قال: أیّها النّاس اقصدوا بنا نحو هؤلاء الّذین یبغون دم ابن عفّان - إلی قوله: و لم یکن للقوم (یعنی بهم معاویة و أتباعه) سابقة فی الإسلام یستحقّون بها طاعة النّاس و الولایة علیهم فخذعوا أتباعهم، إلی آخر ما روینا عن الطبری فی ص 286 ج 15 و رواه نصر أیضا فی کتاب صفین ص 165 من الطبع الناصری.

و أظنّ أنّ الأصل فی الموضعین هو النسخة الّتی نقلناها عن نصر و الّتی نقلها الشارح المذکور عنه مصحّفة و ذلک أنّ نسختنا لا تخلو من اعضال و غرابة و لما لم یکن الذهن یستأنس بها فی جلیّ النظر حرّفت إلی ما تری کما هو دأب الناس فی ماله غرابة.

قوله علیه السّلام:«فکیف أنت صانع إذا - إلی قوله: فأطعتها» العبارة فی نسخ النهج مذکورة بالواو مکان الفاء أی «و کیف أنت صانع» و الصواب الفاء دون الواو و ذلک لأنّ العبارة متفرّعة علی ما قبلها و الفاء هذه فصیحة تنبیء عن محذوف یدلّ علیه ما قبلها أی إذا لم یکن لک فی ادّعائک هذا الأمر شاهد من کتاب اللّه، و لا عهد من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله، و لا أمر بیّن تعرف لک به أثرة فکیف أنت صانع - إلخ.

أی فما ذا تفعل إذا ارتفعت و زالت عنک ما کانت تغطیک و تواریک من جلابیب ما أنت فیه من دنیا فبقیت مکشوفا غیر مستور منها.

و الغرض أنّ معاویة لم یکن له هذا الشأن العظیم الإلهی إلاّ أنّ الدّنیا

فتنته بزینتها و غرّته و خدعته فتجاوز عن حدّه فادّعی ما لم یکن له و کأنّه علیه السّلام أشار بقوله جلابیب حیث أتی بلفظ الجمع إلی کثرة اغتراره من الدّنیا و توغّله فیها و إحاطتها به کأنّ خدعتها إیّاه فی کلّ مرّة کانت ملحفة غشیته. و بقوله: فأجبتها فاتّبعتها، فأطعتها؛ إلی أنّه استغشی ثیابها أیضا.

ثمّ إنّ من تصدّی لخدعة الغیر لا بدّ له من أن یلبس الباطل فی ثیاب الحقّ و یزین المنکر و یزخرفه حتّی یزوّر علیه الأمر فیصطاده بتلک الشرک المموّهة؛ و لذا قال علیه السّلام: قد تبهّجت بزینتها و خدعت بلذّتها.

قوله علیه السّلام:«و إنّه یوشک أن یقفک واقف علی ما لا ینجیک منه مجنّ» أجری علیه السّلام المخاطب مجری الغافل عن شیء ثمّ أخبره بذلک الشیء کقول الشاعر:

جاء شقیق عارض رمحه إنّ بنی عمّک فیهم رماح

و ذلک لأنّ أعمال معاویة تشبه عمل من لم یقرّ بالموت و لم یذعن بالحساب و الجزاء فأخبره تذکیرا له بأنّ مطلعا یطّلعه عن قریب علی ما لا یتّقی منه بترس و لا ینجیه منه منج. و لم یبیّن کلمة ما لیعمّ الموت و ما یتبعه من أحوال ما بعد الموت و أهواله. و ما لزم معاویة ممّا اکتسبها من معاصی اللّه و التجاوز عن حدوده فانّها صارت رینا علی قلبه فما له من محیص قال عزّ من قائل: «ثُمَّ تُوَفّی کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ » (البقرة - 280) و قال تعالی: «کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ » و الظاهر أنّ المراد من الواقف هو اللّه تعالی، أو ملک الموت؛ أو الموت، أو أنّه علیه السّلام أراد به نفسه و یخبره عن عواقبه النازلة علیه فی صفّین کقوله علیه السّلام فی ذیل هذا الکتاب: کأنّی قد رأیتک تضجّ من الحرب - إلخ. و إن کان الأخیر لا یناسب سیاق الکلام.

قوله علیه السّلام:«فاقعس عن هذا الأمر» الفاء فصیحة و أخذ علیه السّلام أن ینفّره

و یحذّره من سوء أعماله أی إذا کان الموت آتیک عن قریب و أنت رهین ما اکتسبت فتأخّر عمّا تدّعیه و اقطع الرجاء منه و أمسک عن أباطیلک، و تنحّ عن أضالیلک.

قوله علیه السّلام:«و خذ أهبة الحساب» عطف علی قوله اقعس، أی تأهّب و استعدّ لحسابک یوم یقوم النّاس لربّ العالمین قال تعالی: «اِقْتَرَبَ لِلنّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ » (الأنبیاء - 2) و قال عزّ من قائل. «إِنَّ إِلَیْنا إِیابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ » (الغاشیة: 25).

قوله علیه السّلام:«و شمّر لما قد نزل بک» عبّر ما یأتی بلفظ الماضی لتحقّق وقوعه عن قریب حتّی کأنّه وقع. ثمّ إنّه علیه السّلام خوّفه من سوء ماله و نکال مابه فی الاخرة بقوله شمّر لما قد نزل بک أی تهیّأ لأمر هائل و خطب عظیم لما قد دریت من مباحثنا السالفة انه یقال: فلان شدّ عقد إزاره، أو کشف عن ساقیه أو شمّر عن ساقیه، أو شمّر ذیله، أو نحوها إذا تهیّأ لأمر هائل و خطب عظیم و فظیع.

و یمکن أن یکون مراده علیه السّلام بقوله هذا تهدیده و إنذاره من عواقبه و إخباره بما ینزل به و یفضحه فی وقعة صفین کقوله علیه السّلام له فی ذیل کتابه هذا: فکأنّی قد رأیتک تضجّ من الحرب - إلخ. و لکن المعنی الأوّل أوفق بسیاق الکلام.

قوله علیه السّلام:«و لا تمکّن الغواة من سمعک» یقال مکّنه و أمکنه من الشیء إذا جعل له علیه سلطانا و قدرة. أی لا تسلّطهم علی سمعک و لا تسمع منهم ما یوحون إلیک و لا تشاورهم فانّهم یغوونک فیردونک لأنّ اتّباع الاراء الباطلة مردیة و ذلک لأنّ بعد الحقّ لیس إلاّ الضلال.

و من هؤلاء الغواة عبید اللّه بن عمر لما علمت فی شرح المختار 236 من باب الخطب و شرح المختار الأوّل من باب الکتب أنّ عمر لما ضرب فی غلس الصبح و اشتبه الأمر فی ضاربه سمع ابنه عبید اللّه قوما یقولون قتله العلج فظنّ أنّهم یعنون الهرمزان فبادر عبید اللّه إلیه فقتله قبل أن یموت عمر؛ فسمع عمر بما فعل ابنه فقال: قد أخطأ عبید اللّه إنّ الّذی ضربنی أبو لؤلؤة و إن عشت لأقیدنّه به فانّ علیّا لا یقبل منه الدیة و هو مولیه. فلمّا مات عمر و تولّی عثمان طالبه علیّ علیه السّلام

بقود عبید اللّه و قال: إنّه قتل مولای - یعنی الهرمزان - ظلما و أنا ولیّه، فقال عثمان:

قتل بالأمس عمر و الیوم تقتل ابنه حسب آل عمر مصابهم به و امتنع من تسلیمه إلی علیّ. و قال علیّ: لئن أمکننی الدّهر منه یوما لأقتلنّه به فلمّا ولی علیّ علیه السّلام هرب عبید اللّه إلی الشام و التجأ إلی معاویة و خرج معه إلی حرب صفین فقتله علیّ علیه السّلام فی حرب صفین.

و منهم ذو الکلاع، و منهم مروان بن الحکم طرید رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله؛ و منهم عمرو بن العاصی و کثیر ممّن أشرنا إلیهم فی الشروح السالفة قد استحبّوا الدّنیا و أسرّوا الکفر و جعلوا قتل عثمان عرضة لأغراضهم النفسانیّة و أهوائهم الشیطانیة فخذعوا أتباعهم بقولهم قتل امامنا مظلوما.

قوله علیه السّلام:«و إلاّ تفعل أعلمک ما أغفلت من نفسک» أی إن لا تردع نفسک عن الغیّ و الضلال و لا تتأخّر عن هذا الأمر الّذی تدّعیه و لا تتّعظ بما و عظتک به و لا تفعل ما أمرتک فانّی اعلم نفسک الّتی أهملتها و ترکتها. و إهمال النفس إرخاء عنانها و إرسالها فیما تشاء و عدم روضها فی طاعة اللّه، و لا یخفی علی عاقل أنّ النفس أبیّة العنان و لا تنقاد لحکم العقل إلاّ أن تروّض و تمنع ممّا تهویه و تشتهیه فلو اهملت و لم تلجم لسلکت طریقة عمیاء فانّها أمّارة بالسوء، فطوبی لامرئ ألجم نفسها و أمسکها عن معاصی اللّه و قادها إلی طاعته تعالی.

و لم یبیّن علیه السّلام متعلّق الإعلام أعنی أنّه لم یقل بماذا یعلمه لیعمّ جمیع تبعاتها. یعنی أنّک إن لم تنته عن أباطیلک و لم تمتثل أمری لاذیقنّک حرّ السیوف و شرارة الموت حتّی تعلم نفسک ما کانت علیها من الأوزار الّتی اکتسبتها بإهمالک إیّاها.

و یمکن أن یکون من نفسک متعلّق أغفلت فعلی متعلّق الاعلام مذکور لکنه مبهم فیندرج فی حکم الأوّل.

قوله علیه السّلام:«فانّک مترف - إلی قوله: و الدّم» الظاهر من سیاق العبارة

دالّ علی أنّ الفاء تعلیلیّة لقوله علیه السّلام: اعلمک؛ لا لقوله: أغفلت. أی اعلمک نفسک المهملة لأنّک ممّن أطغته النعمة و استکنّ فیه الشیطان و تسلّط علیه و فعل فیه ما شاء من الامال و الأهواء، و جری فیه مجری الروح و الدّم، و المراد أنّ معاویة تجاوز عن حدود اللّه بترفّه فلا بدّ للامام المبسوط الید من أن یسدّه عن التجاوز إمّا بالأمر بالمعروف و النهی عن المنکر أوّلا، و إمّا بحرّ الأسنّة و السیوف إن لم ینته عن التجاوز ثانیا و لذا قال علیه السّلام: و إلاّ تفعل اعلمک - إلخ.

و قوله علیه السّلام: و جری منک مجری الروح و الدّم إشارة إلی ما روی عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: إنّ الشیطان لیجری من بنی آدم مجری الدّم. و حمل الروح علی معنی الروح البخاری أولی من حمله علی النفس الناطقة المجرّدة لمکان مجری و ذلک لأنّ للنفس النّاطقة تعلّق تدبیر و تصرف للبدن و لا یقال إنّها جاریة فیه بخلاف الروح البخاری فانّه لیس بمجرّد بل جسم لطیف.

قوله علیه السّلام:«و متی کنتم - إلی قوله: سوابق الشقاء» هذا استفهام انکار، و قد قدّمنا فی مباحثنا السالفة أنّ الفائز برتبة الخلافة یجب أن یکون فی جمیع الصفات الکمالیة أفضل من غیره طول عمره، فلو کان لغیره سابقة الشرف و التقدّم فی الامور لم یکن له أهلیّة ذلک المقام.

و قوله علیه السّلام:«بغیر قدم سابق و لا شرف باسق» استفهام علی سبیل التقریع و التعنیف و العتاب و الانکار أی هل کنتم ساسة الرعیة و ولاة أمر الامّة بغیر قدم سابق یعنی أنّی یکون کذلک أن یلی أحد امور الامّة بغیر قدم سابق و لا شرف سابق؟.

و قوله علیه السّلام:«و نعوذ باللّه - إلخ» کأنّما یشیر إلی ما جری فیه القضاء الإلهی من لزوم سوابق الشقاء فانّه لا یبدّل و لا یغیّر و نعم ما قال الخواجه عبد اللّه الأنصاری بالفارسیّة: إلهی همه از آخر ترسند و عبد اللّه از أول زیرا آنچه رفته در أول، در آخر نمی‌شود مبدّل.

قوله علیه السّلام:«و احذّرک أن تکون متمادیا فی غرة الأمنیة» أی اخوّفک من

أن تدوم و تستمرّ فی غفلة الامال الباطلة و الأهواء المردیة کادّ عائه الخلافة. أی انته عنه فانّ عاقبته و خیمة.

قوله علیه السّلام:«مختلف العلانیة و السریرة» أی احذّرک أن تکون منافقا، و معلوم أنّ المنافق أضرّ بالدّین من الکافر فإنّ من کان معلوم الحال یتّقی منه؛ و المنافق یردّ الناس عن صراط اللّه القهقری یظهر الإیمان و یصیر إلی الکفر. و کان لمعاویة فی ذلک النصیب الأوفر.

و فی الکافی بإسناده عن سعید بن یسار، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: مثل المنافق مثل جذع النخل أراد صاحبه أن ینتفع به فی بعض بنائه فلم یستقم له فی الموضع الّذی أراد فحوّله فی موضع آخر فلم یستقم له و کان آخر ذلک أن أحرقه بالنّار.

رؤیة النبی صلی الله علیه و آله بنی امیة فی المنام علی صور قرود

تصعد منبره و ترد الناس عن الاسلام القهقری

قال الفیض فی تفسیر الصافی عند قوله تعالی: «وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما یَزِیدُهُمْ إِلاّ طُغْیاناً کَبِیراً » (الأسراء - 63):

العیّاشیّ عن الباقر علیه السّلام أنّه سئل عن قوله تعالی: «وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ »؟ فقال: إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله اری أنّ رجالا من بنی تیم و عدیّ علی المنابر یردون النّاس عن الصراط القهقری؛ قیل: و الشجرة الملعونة؟ قال: هم بنو امیّة.

و عن الصادق علیه السّلام مثله إلاّ أنّه قال: رأی أنّ رجالا علی المنابر یردّون النّاس ضلالا رزیق و زفر.

أقول: و هما کنایتان عن الأوّلین و تیم و عدیّ جدّاهما.

قال: و فی روایة اخری عنه علیه السّلام: أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله قد رأی رجالا من

نار علی منابر من نار یردّون الناس علی أعقابهم القهقری؛ قال: و لسنا نسمّی أحدا، و فی اخری: إنّا لا نسمّی الرجال و لکن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله رأی قوما علی منبره یضلّون الناس بعده علی الصراط القهقری.

و فی روایة اخری قال: رأیت اللّیلة صبیان بنی امیّة یرقون علی منبری هذا فقلت: یا ربّ معی؟ فقال: لا و لکن بعدک.

و فی الکافی عن أحدهما علیهما السّلام: أصبح رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله یوما کئیبا حزینا؛ فقال له علیّ علیه السّلام: مالی أراک یا رسول اللّه کئیبا حزینا؟ فقال: و کیف لا أکون کذلک و قد رأیت فی لیلتی هذه انّ بنی تمیم و بنی عدیّ و بنی امیّة یصعدون منبری هذا یردّون النّاس عن الإسلام القهقری، فقلت، یا ربّ فی حیاتی أو بعد موتی؟ فقال: بعد موتک.

أقول: معنی هذا الخبر مستفیض بین الخاصّة و العامّة إلاّ أنّ العامّة رووا تارة أنّه رأی قوما من بنی امیّة یرقون منبره و ینزون علیه نزو القردة فقال هو حظّهم من الدّنیا یعطونه بإسلامهم:

و اخری انّ قرودا تصعد منبره و تنزل فساءه ذلک و اغتمّ به.

و القمّی قال: نزلت لما رأی النبیّ صلّی اللّه علیه و اله فی نومه کأنّ قرودا تصعد منبره فساءه ذلک و غمّه غمّا شدیدا فأنزل اللّه: و ما جعلنا الرؤیا الّتی أریناک إلاّ فتنة لهم لیعمهوا فیها و الشجرة الملعونة کذا نزلت و هم بنو امیّة.

و العیاشیّ عن الباقر علیه السّلام و ما جعلنا الرؤیا الّتی أریناک إلاّ فتنة لهم لیعمهوا فیها و الشجرة الملعونة فی القرآن یعنی بنی امیّة.

و مضمرا أنّه سئل عن هذه الایة فقال: إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله نام فرأی أنّ بنی امیّة یصعدون منبره یصدّون الناس کلّما صعد منهم رجل رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله الذلّة و المسکنة فاستیقظ جروعا من ذلک فکان الّذین رآهم اثنی عشر رجلا من بنی امیّة فأتاهم فأتاه جبرئیل علیه السّلام بهذه الایة، ثمّ قال جبرئیل: إنّ بنی امیّة لا یملکون شیئا إلاّ ملک أهل البیت ضعفیه.

و فی الاحتجاج عن أمیر المؤمنین علیه السّلام فی حدیث قال: أما إنّ معاویة و ابنه سیلیانها بعد عثمان ثمّ یلیها سبعة من ولد الحکم بن أبی العاص واحدا بعد واحد یکمله اثنی عشر إمام ضلالة و هم الّذین رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله علی منبره یردّون الامّة علی أدبارهم القهقری، عشرة منهم من بنی امیة و رجلان أسّسا ذلک لهم و علیهما أوزار هذه الامّة إلی یوم القیامة.

و فی مقدّمة الصحیفة السجّادیّة عن الصادق، عن أبیه، عن جدّه إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله أخذته نعسة و هو علی منبره فرأی فی منامه رجالا ینزون علی منبره نزو القردة یردّون الناس علی أعقابهم القهقری فاستوی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله جالسا و الحزن یعرف فی وجهه فأتاه جبرئیل بهذه الایة: «و ما جعلنا الرؤیا الّتی أریناک» الایة یعنی بنی امیّة.

قال: یا جبرئیل أعلی عهدی یکونون و فی زمنی؟ قال: لا و لکن تدور رحی الاسلام من مهاجرک فتلبث بذلک عشرا ثمّ تدور رحی الاسلام علی رأس خمس و ثلاثین مر مهاجرک فتلبث بذلک خمسا ثمّ لا بدّ من رحی ضلالة فی قائمة علی قطبها ثمّ ملک الفراعنة، قال: و أنزل اللّه فی ذلک: «إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » تملکها بنو امیّة لیس فیها لیلة القدر فاطّلع اللّه نبیّه انّ بنی امیّة تملک سلطان هذه الامّة و ملکها و طول هذه الامّة فلو طاولتهم الجبال لطالوا علیها حتّی یأذن اللّه بزوال ملکهم و هم فی ذلک مستشعرون عداوتنا أهل البیت و بغضنا أخبر اللّه نبیّه بما یلقی أهل بیت محمّد و أهل مودّتهم و شیعتهم منهم فی أیّامهم و ملکهم.

أقول: إنّما أری صلّی اللّه علیه و اله ردّ النّاس عن الإسلام القهقری لأنّ الناس کانوا یظهرون الإسلام و کانوا یصلّون إلی القبلة و مع هذا کانوا یخرجون عن الإسلام شیئا فشیئا کالّذی یرتدّ عن الصراط السوی القهقری و یکون وجهه إلی الحقّ حتّی إذا بلغ غایة سعیه رأی نفسه فی الجحیم.

و فی الاحتجاج عن الحسن بن علیّ علیهما السّلام فی حدیث انّه قال لمروان بن الحکم:

أمّا أنت یا مروان فلست أنا سببتک و لا سببت أباک و لکن اللّه عزّ و جلّ لعنک و لعن

أباک و أهل بیتک و ذرّیتک و ما خرج من صلب أبیک إلی یوم القیامة علی لسان محمّد صلّی اللّه علیه و اله؛ یا مروان ما تنکر أنت و لا أحد ممّن حضر هذه الامّة من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله لک و لأبیک من قبلک و ما زادک اللّه یا مروان بما خوّفک إلاّ طغیانا کبیرا و صدق اللّه و صدق رسوله یقول اللّه تعالی: «وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما یَزِیدُهُمْ إِلاّ طُغْیاناً کَبِیراً » و أنت یا مروان و ذریّتک الشجرة الملعونة فی القرآن.

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و عن أمیر المؤمنین علیه السّلام فی حدیث و جعل أهل الکتاب القائمین به و العاملین بظاهره و باطنه من شجرة أصلها ثابت و فرعها فی السماء تؤتی أکلها کلّ حین بإذن ربّها أی یظهر مثل هذا العلم لمحتملیه فی الوقت بعد الوقت و جعل أعدائها أهل الشجرة الملعونة الّذین حاولوا إطفاء نور اللّه بأفواههم و یأبی اللّه إلاّ أن یتمّ نوره و لو علم المنافقون لعنهم اللّه ما علیهم من ترک هذه الایات الّتی بیّنت لک تأویلها لأسقطوها مع ما أسقطوا منه.

أقول: و فی قوله سبحانه: «فَما یَزِیدُهُمْ إِلاّ طُغْیاناً کَبِیراً » لطافة لا یخفی.

انتهی ما أتی به الفیض قدّس سرّه فی هذا المقام من تفسیره.

جمیع ملک بنی امیة کان ألف شهر کاملة

لما انجرّ الکلام إلی ذکر الحدیث فی أنّ لیلة القدر خیر من ألف شهر تملکها بنو امیّة لیس فیها لیلة القدر یعجبنی أن أذکر مقدار المدّة من الزّمان و ما ملکت فیه بنو امیّة من الأعوام علی التفصیل لیزداد القاری بصیرة فی ما أخبره اللّه تعالی و رسوله و آل الرسول و قد ذکر المسعودیّ المتوفّی سنة 346 ه فی مروج الذّهب (ص 198 ج 2 طبع مصر 1346 ه): کان جمیع ملک بنی امیّة إلی أن بویع أبو العبّاس السفّاح ألف شهر کاملة لا تزید و لا تنقص لأنّهم ملکوا تسعین سنة واحد عشر شهرا و ثلاثة عشر یوما.

قال المسعودیّ: و النّاس متباینون فی تواریخ أیّامهم و المعوّل علی ما نورده و هو الصحیح عند أهل البحث و من عنی بأخبار هذا العالم و هو أنّ معاویة بن أبی سفیان

ملک عشرین سنة، و یزید بن معاویة ثلاث سنین و ثمانیة أشهر و أربعة عشر یوما، و معاویة ابن یزید شهرا و أحد عشر یوما، و مروان بن الحکم ثمانیة أشهر و خمسة أیّام، و عبد الملک بن مروان إحدی و عشرین سنة و شهرا و عشرین یوما، و الولید بن عبد الملک تسع سنین و ثمانیة أشهر و یومین، و سلیمان بن عبد الملک سنتین و ستّة أشهر و خمسة عشر یوما، و عمر بن عبد العزیز سنتین و خمسة أشهر و خمسة أیّام، و یزید بن عبد الملک أربع سنین و ثلاثة عشر یوما، و هشام بن عبد الملک تسع عشرة سنة و تسعة أشهر و تسعة أیّام، و الولید بن یزید بن عبد الملک سنة و ثلاثة أشهر، و یزید بن الولید بن عبد الملک شهرین و عشرة أیّام و أسقطنا أیّام إبراهیم بن الولید بن عبد الملک کاسقاطنا أیّام إبراهیم بن المهدی أن یعدّ فی الخلفاء العبّاسیّین، و مروان بن محمّد بن مروان خمس سنین و شهرین و عشرة أیّام إلی أن بویع السفّاح فتکون الجملة تسعین سنة و أحد عشر شهرا و ثلاثة عشر یوما، یضاف إلی ذلک الثمانیة أشهر الّتی کان مروان یقاتل فیها بنی العبّاس إلی أن قتل فیصیر ملکهم إحدی و تسعین سنة و تسعة أشهر و ثلاثة عشر یوما یوضع من ذلک أیّام الحسن بن علیّ و هی خمسة أشهر و عشرة أیّام، و توضع أیّام عبد اللّه بن الزبیر إلی الوقت الّذی قتل فیه و هی سبع سنین و عشرة أشهر و ثلاثة أیّام فیصیر الباقی بعد ذلک ثلاثا و ثمانین سنة و أربعة أشهر یکون ذلک ألف شهر سواء.

قال: و قد ذکر قوم إنّ تأویل قوله عزّ و جلّ: «لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » ما ذکرناه من أیّامهم. و قد روی عن ابن عبّاس أنّه قال: و اللّه لیملکنّ بنو العبّاس ضعف ما ملکته بنو امیّة بالیوم یومین و بالشهر شهرین و بالسنة سنتین و بالخلیفة خلیفتین انتهی ما أردنا من نقل کلام المسعودی فی المروج.

قوله علیه السّلام:«و قد دعوت إلی الحرب - إلی قوله: و المغطّی علی بصره» أی قد دعوتنا إلی الحرب؛ و قد قدّمنا فی شرح المختار 236 من باب الخطب أنّ أمیر المؤمنین علیّا علیه السّلام نادی یا معاویة علام یقتل النّاس بینی و بینک؟ هلمّ

احاکمک إلی اللّه فأیّنا قتل صاحبه استقامت له الامور. و قد ذکرنا شعر المتنبّی و حکایة سیف الدولة مع الأخشید المناسبة للمقام فراجع إلی ص 316 ج 15.

و أفاد الشارخ المعتزلی فی المقام بقوله: و إنّما قال أمیر المؤمنین علیه السّلام هذه الکلمة - یعنی: أیّنا المرین علی قلبه و المغطّی علی بصره - لأنّ معاویة قالها فی رسالة کتبها و وقفت علیها من کتاب أبی العبّاس یعقوب بن أبی أحمد الصیمری الّذی جمعه فی کلام علیّ علیه السّلام و خطبه و أوّلها أمّا بعد فانّک المطبوع علی قلبک المغطّی علی بصرک، الشرّ من شیمتک، و العتوّ من خلیفتک، فشمّر للحرب، و اصبر للضرب فو اللّه لیرجعنّ الأمر إلی ما علمت و العاقبة للمتقین؛ هیهات هیهات إحظاءک ما تمنّی و هوی قلبک فیما هوی؛ فاربع علی ظلعک و قس شبرک بفترک تعلم أین حالک من حال من تزن الجبال حلمه و یفصل بین أهل الشکّ علمه و السلام.

فکتب إلیه أمیر المؤمنین علیه السّلام: أمّا بعد یا ابن صخر، یا ابن اللّعین؛ یزن الجبال فیما زعمت حلمک و یفصل بین أهل الشک علمک و أنت الجاهل القلیل الفقه، المتفاوت العقل، الشارد عن الدّین، و قلت: فشمّر للحرب و اصبر فإن کنت صادقا فیما تزعم و یعینک علیه ابن النابغة، فدع النّاس جانبا و اعف الفریقین من القتال و ابرز إلیّ لتعلم أیّنا المرین علی قلبه، المغطّی علی بصره. فأنا أبو الحسن حقا قاتل أخیک و خالک و جدّک شدخا یوم بدر و ذلک السیف معی و بذلک القلب ألقی عدوّی.

قوله علیه السّلام:«فأنا أبو حسن»کان یعرف و یکنّی علیه السّلام بأبی حسن و من الأمثال السائرة من صدر الاسلام إلی الان قولهم: قضیّة لا أبا حسن فیها.و لم یأت بالألف و الّلام فی ابنه رعایة للتواضع. و هضم النفس لا استصغارا لابنه علیه السّلام نعوذ باللّه لأنّ حرف التعریف یدلّ علی التعظیم و التجلیل فما کان یعجبه علیه السّلام ادخاله علی اسم ابنه، و إن کان الأعداء یذکرونه بلا حرف التعریف احتقارا فقد قال الشیخ الأجلّ أبو الفتح الکراجکی المتوفّی سنة 449 ه فی کتابه المترجم بکتاب التعجّب (ص 44 طبع ایران ه 1322):

و من عجیب أمرهم و ظاهر بغضهم لأهل البیت علیهم السّلام انّهم إذا ذکروا الإمام الحسن بن علیّ علیه السّلام الّذی هو ولد رسول اللّه و ریحانته و قرّة عینه و الّذی نحله الإمامة و شهد له بالجنّة حذف من اسمه الألف و اللاّم و یقال حسن بن علیّ و لأولاده أولاد حسن استصغارا و احتقارا لذکره، ثمّ یقولون مع ذلک: الحسن البصری فیثبتون فی اسمه الألف و اللاّم إجلالا له و إعظاما و تفخیما لذکره و إکراما و ذلک أنّ هذا البصری کان متجاوزا عن ولایة أهل البیت علیهم السّلام و هو القائل فی عثمان قتله الکفّار و خذله المنافقون و لم یکن فی المدینة یوم قتله إلاّ قاتل و خاذل فنسب جمیع المهاجرین و الأنصار إلی الکفر و النفاق، و تخلّف عن الامام الحسن بن علیّ بن أبی طالب علیهما السّلام ثمّ خرج مع قتیبة بن مسلم فی جند الحجّاج إلی خراسان.

قوله علیه السّلام:«قاتل جدّک و خالک و أخیک شدخا یوم بدر و ذلک السیف معی و بذلک القلب ألقی عدوّی» و قد تکرر هذا الکلام منه علیه السّلام فی عدّة کتبه إلی معاویة: فقد یأتی فی آخر المختار 28 من هذا الباب قوله علیه السّلام: قد صحبتهم ذرّیة بدریّة و سیوف هاشمیّة قد عرفت مواقع نصالها فی أخیک و خالک و جدّک و أهلک «وَ ما هِیَ مِنَ الظّالِمِینَ بِبَعِیدٍ »؛ و فی المختار 64 من هذا الباب أیضا قوله علیه السّلام: و عندی السّیف الذی أعضضته بجدّک و خالک و أخیک فی مقام واحد.

و جدّه هذا هو جدّه لامّه هند عتبة بن ربیعة بن عبد شمس فانّ عتبة کان أبا هند و خاله هو الولید بن عتبة، و أخوه هو حنظله بن أبی سفیان و قد مضی کلام عبد اللّه ابن بدیل رحمه اللّه تعالی فی صدر شرح هذا الکتاب: فکیف یبایع معاویة علیّا و قد قتل أخاه حنظلة و خاله الولید و جدّه عتبة فی موقف واحد.

قوله علیه السّلام:«و دخلتم فیه مکرهین» قد مضی کلام أبی الیقظان عمّار رحمه اللّه فی معاویة و أتباعه أنّهم ما أسلموا و لکن استسلموا و أسرّوا الکفر حتّی وجدوا علیه أعوانا، و کذا کلام غیر واحد من الصحابة و من تثنی علیهم الخناصر فیهم فی شرح المختار 236 من باب الخطب فراجع إلی ص 370 ج 15.

أقول: کلام أبی الیقظان مأخوذ من کلام أمیر المؤمنین علیه السّلام کما یأتی فی

المختار 16 من هذا الباب: فوالّذی فلق الحبّة و برأ النسمة ما أسلموا و لکن استسلموا و أسرّوا الکفر فلما وجدوا أعوانا علیه أظهروه.

قوله علیه السّلام:«و زعمت أنّک - إلی قوله: إن کنت طالبا» قد أشرنا فی الشروح السالفة غیر مرّة إلی أنّ أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام کان فی عزلة عن دم عثمان و أبرأ النّاس منه و قد دریت فی شرح المختار الأول من باب کتبه علیه السّلام أنّ عمرو بن العاص کان شدید التحریض و التألیب علی عثمان، و أنّ عثمان لما أبی أن یخلع نفسه تولّی طلحة و الزبیر حصاره، و أنّ عائشة کانت أوّل من طعن علی عثمان و أطمع الناس فیه و کانت تقول: اقتلوا نعثلا فقد فجر، نقله الدینوریّ فی الإمامة و السیاسة و کانت تقول للناس: إنّ فیکم فرعون هذه الامّة تعنی به عثمان.

و مراده علیه السّلام من کلامه هذا انّ معاویة إن کان صادقا فی قوله انّه یطلب بدم عثمان و لم یکن غرضه استغواء الناس و لم یجعل دمه عرضة لأهوائه الردیة المردیة فلیطلبه من حیث وقع دمه یعنی من قتله و ألّب الناس علی قتله أی من طلحة و الزبیر و عائشة و عمرو بن العاصی و أمثالهم.

قوله علیه السّلام:«فکأنّی قد رأیتک - إلخ» إخبار بما یأتی علی معاویة و أتباعه فی غزوة صفین من الذّلة و المسکنة و الهوان أوّلا بقوله جزعا من الضرب المتتابع و القضاء الواقع و مصارع بعد مصارع.

و بحیلة عمرو بن العاصی فی رفع مصاحف لما ظهرت هزیمة أهل الشام ثانیا.

و قد أتینا بنبذة ما وقعت فی صفین فی شرح المختار 236 من باب الخطب و قال الیعقوبی فی التاریخ ص 164 ج 2 طبع النجف: ثمّ وجّه علیّ علیه السّلام إلی معاویة یدعوه و یسأله الرجوع أن لا یفرّق الامّة بسفک الدّماء فأبی إلاّ الحرب فکانت الحرب فی صفّین سنة سبع و ثلاثین و أقامت بینهم أربعین صباحا، و کان مع علیّ یوم صفین من أهل بدر سبعون رجلا و ممّن بایع تحت الشجرة سبعمائة رجل و من سائر المهاجرین و الأنصار أربعمائة رجل، و لم یکن مع معاویة من الأنصار إلاّ النعمان

ابن بشیر و مسلمة بن مخلد.

قال: و صدقت نیات أصحاب علیّ علیه السّلام فی القتال و قام عمّار بن یاسر فصاح فی النّاس فاجتمع إلیه خلق عظیم فقال: و اللّه إنّهم لو هزمونا حتّی یبلغوا بنا سعفات هجر لعلمنا أنّا علی الحقّ و أنّهم علی الباطل؛ ثمّ قال: ألا من رائح إلی الجنّة فتبعه خلق فضرب حول سرادق معاویة فقاتل القوم قتالا و قتل عمّار بن یاسر و اشتدّت الحرب فی تلک العشیة و نادی النّاس قتل صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و قد قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله تقتل عمّارا الفئة الباغیة.

قال: و زحف أصحاب علیّ علیه السّلام و ظهروا علی أصحاب معاویة ظهورا شدیدا حتّی لصقوا به فدعا معاویة بفرسه لینجو علیه فقال له عمرو بن العاص: إلی أین؟ قال:

قد نزل ما تری فما عندک؟ قال: لم یبق إلاّ حیلة واحدة أن ترفع المصاحف فتدعوهم إلی ما فیها فتستکفهم و تکسر من حدّهم و تفت فی أعضادهم.

قال معاویة: فشأنک فرفعوا المصاحف و دعوهم إلی التحکیم بما فیها و قالوا ندعوکم إلی کتاب اللّه فقال علیّ علیه السّلام: إنّها مکیدة و لیسوا بأصحاب قرآن.

و إنّما قال علیه السّلام: فکأنّی قد رأیتک - إلخ، لأنّ الزّمان و المکان و سائر الأجسام و الجسمانیّات انّما هی حجب لنا و أمّا الحجج الالهیّة فانّهم یرون الوقائع فی متن العالم علی ما هی علیه.

ثمّ لا یخفی لطافة کلامه علیه السّلام فی ذلک حیث أتی بلفظ الماضی و قال: قد رأیتک و ما قال فکأنّی أری، لئلاّ یتوهّم متوهّم أنّه علیه السّلام لما رأی ما جری بینه و بین معاویة و تمهّد لهما تفرّس فیما سیکون لمعاویة و جنده من هزیمة و ذلّة و هوان.

علی أنّ غایة ما یمکن أن یقال لمن کان له حزم له تفرّس فی نحو هذه الامور أن یتفرّس فی امور کلیّة مثلا أنّ له ظفرا علی خصمه و أمّا أن یتفرّس فی جزئیات الوقائع الّتی لا یعلمها إلاّ اللّه و الراسخون فی العلم و لا یتیسّر لغیرهم العلم بها عادة فلا؛ فانظر فی قوله علیه السّلام: و کأنّی بجماعتک تدعونی إلی کتاب اللّه نظر درایة و إنصاف هل یمکن أن یقال إنّه علیه السّلام لما رأی مقدّمات الامور تفرّس فی رفعهم

المصاحف فیما یأتی من زمان طویل و أمد مدید. و ما أری هذا الظنّ بمن له خبرة فی الامور و من جانب المراء و التعصّب و نظر بعینی العقل و الفهم.

و قد نقل الیعقوبیّ فی التاریخ (ص 169 ج 2 طبع النجف) خطبة له علیه السّلام لما قدم الکوفة بعضها قوله علیه السّلام: سلونی قبل أن تفقدونی فانّی عن قلیل مقتول فما یحبس أشقاها أن یخضبها بدم أعلاها فلو الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة لا تسألونی عن شیء فیما بینکم و بین الساعة و لا عن فئة تضلّ مائة أو تهدی مائة إلاّ أنبأتکم بناعقها و قائدها و سائقها إلی یوم القیامة - إلخ.

و قد مضی نحو کلامه هذا قوله علیه السّلام فی الخطبة 99 لکأنّی انظر إلی ضلّیل قد نعق بالشام و فحص برایاته فی ضواحی کوفان إلخ. و قوله علیه السّلام فی الخطبة 187 أیّها النّاس سلونی قبل أن تفقدونی فلأنا بطرق السماء أعلم منّی بطرق الأرض - إلخ.

قوله علیه السّلام:«و هی کافرة جاحدة أو مبایعة حائدة» کان أتباع معاویة صنفین و قوله علیه السّلام و هی کافرة جاحدة یشیر إلی المنافقین من جماعته، و قوله: أو مبایعة حائدة إلی الّذین بایعوه ثمّ نکثوا عهده یقال حاد عن الأمر أی مال و عدل عنه.

و قد روی الفریقان فی جوامعهم أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و اله قال لعلیّ علیه السّلام انّه یقاتل الناکثین و القاسطین و المارقین، و الناکثون أصحاب الجمل، و القاسطون أصحاب معاویة و المارقون خوارج نهروان.

الترجمة

اشارة

این نامه‌ایست که أمیر علیه السّلام در جواب نامۀ معاویه نوشت:

معاویه به أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام نوشت: تویی آنکه مهر غفلت و زنگ گناه بر دلش زده، و پرده هوی و هوس بر چشمش افکنده شد. بدی خوی تو، و گردنکشی و تجاوز سرشتت است. از این روی آماده جنگ باش، و برای ضرب و شکنجه دیدن شکیبا. قسم بخدا کار بجایی کشد که خود دانی؛ و عاقبت برای پرهیزکاران است. چه بسا دور است رسیدنت بارزویت و بخواسته دلت. پس از آنچه که از عهده‌ات خارج و از طاقت دور است دست بدار و خودداری کن. و وجبت را به درنه‌ات اندازه‌گیر⁽¹⁾تا بدانی تفاوت حال تو و آنکه بردباریش همسنگ کوهها، و دانش او تمیز مردم گاه شکّ و شبهه میباشد؛ تا چه حدّ است، و السلام.

نامۀ أمیر علیه السلام در پاسخ معاویه

أمیر علیه السّلام در جواب وی نوشت: بسم اللّه الرّحمن الرّحیم از بنده خدا علی أمیر مؤمنان به معاویه پور سفیان: أمّا بعد درود بر آنکه پیرو راه رشاد است ستایش میکنم آنکه را جز او خدایی نیست. ای معاویه می‌بینی که دنیا با اهلش چگونه بسر می‌برد، بهترین توشه در روزگار آنست که بندگان شایسته گرد آوردند؛ آنکه دنیا را باخرت بسنجد، و چشم از دنیا بپوشد و کار آخرت نماید تفاوت این سرا و آن سرا را بسیار می‌یابد.

ای معاویه ادّعای أمری (مقام خلافت و امامت) میکنی که سزاوار آن نیستی

نه در سابقگی، و نه در ولایت عهدی، و أمر بیّن و حجّتی نداری که بدان در بارۀ تو مکرمت و برگزیدگی شناخته شود؛ و نه مر تو را برای این مقام از قرآن شاهدی است، و نه از رسول خدا عهدی؛ پس چه خواهی کرد آن گاه که پرده‌ها از تو برداشته شود و رسوا گردی، پرده‌های دنیایی که خود را بزینتش آراسته و بلذّتش فریفته است، و تو را خوانده و اجابتش کرده‌ای، و افسارت را کشیده و پیرویش نموده‌ای و سر در پی او نهادی، و فرمانت داد و فرمان بردی.

همانا بزودی کسی آگاهت کند بر آنچه که کسی نتواند از آن برهاندت - و یا بهیچ دافعی از خود نتوانی دفع کرد - پس از این ادّعا دست بدار و دور شو، و برای حساب آماده باش، و بر آنچه که بر تو فرود آید دامن بر میان زن، و بحرف گمراهان گوش مده.

و اگر چنین نکنی، جانت را که ترکش گفته‌ای و افسارش را رها کرده‌ای اعلام کنم بدانچه که خواهم اعلام کرد - یا بدانچه که خود را از آن غافل کرده‌ای اعلام خواهم کرد - که نعمت فراوان ترا سرکش کرده و در طغیان افکنده است و در تو شیطان راه یافته - یا این که دامهای خود را در تو نهاده - و بارزوی خود رسیده، و در تو چون جان و خون در جریان است.

ای معاویه کی شما مدیر امور رعیت، و والی أمر این امّت بوده‌اید؟ آیا بی سابقه و أثر نیکو، و پایه بلند و ارجمند باید صاحب آن مقام باشید؟ بخدا پناه می‌برم از لزوم رقم بدبختی که از قلم قضای إلهی گذشته است. بپرهیز از این که پیوسته در غفلت آرزوها بسر بری و دو رو باشی.

ما را بجنگ خوانده‌ای؛ اگر راست گوئی مردم را به یک سوی نه و هر دو سپاه را از آن معاف دار و تنها با من در آی تا دانسته شود کدام یک از ما زنگ بر دلش زده و پرده هوس بر چشمش افکنده شد، که منم آن أبو حسنی که در جنگ بدر نیا و خالوی و برادرت را سر کوفتم و هر یک را طعمه شمشیر کرده‌ام، همان شمشیر با من است و با همان دل بدشمن رو کنم. نه دینم را به دینی تبدیل کرده‌ام، و نه پیغمبری

از نو گرفته‌ام، و من بر همان راه روشنم که شما باختیار ترکش گفته‌اید و باکراه بدان در آمدید.

گوئی که بخونخواهی عثمان آمدم، تو که خود دانی خونش را که ریخته است از آن کس بخواه.

هان ای معاویه بدهان اژدهای جنگ بینمت که دندانش را در تو چنان فرو برده که بسان شتران زیر بار گران ناله‌ات در گرفته است؛ و سپاهت را که یا کفر کیشند و یا پیمان شکن بینمی که از دیدن ضربتهای پی در پی و قضای بوقوع پیوسته یکی پس از دیگری بر خاک هلاک افتاده مرا بکتاب خدا خوانند.

بدان اگر مقام امامت و خلافت بدست مردم بودی و این کار بدیشان برگزار می‌شدی هر آینه بر ما رشک می‌بردند و منت می‌نهادند لکن این مشیّت إلهی و قضای آسمانی است که خداوند از زبان پیمبر راستگویش که خود براستیش تصدیق کرده است بما موهبت فرموده و ارزانی داشته است، آنکه پس از روشن شدن حق و إقامه بیّنه و برهان بر حقانیت آن دو دل باشد و شک و شبهه نماید رستگار نخواهد شد. بار خدایا میان ما و دشمن ما بحق حکم بفرما که تو بهترین حاکمی.

ترجمه نامه أمیر علیه السّلام در پاسخ نامه معاویه مطابق نسخه صمیری چنین است:

ای پسر صخر، ای فرزند لعین، پنداری که کوهها هموزن حلم تو و تمیز أهل شک علم تو است و حال این که نادانی کم فهم و پریشان عقل و رمیده از دینی.

بمن گفتی که آماده جنگ باش و صابر. اگر راستگویی و ابن نابغه (عمرو بن عاص) تو را کمک است مردم را بیک سوی نه و هر دو سپاه را از کار زار معاف دار و تنها با من در آی تا دانسته شود کدام یک از ما زنگ بر دلش زده و پرده هوس بر چشمش افکنده شد که منم همان أبو الحسن که در جنگ بدر برادر و خالو و نیایت را سر کوفتم و طعمه شمشیر کرده‌ام، همان شمشیر با من است و با همان دل بدشمن رو کنم.

پاسخ معاویه بأمیر علیه السلام

معاویه در جواب أمیر علیه السّلام نوشت: بسم اللّه الرّحمن الرّحیم از معاویة بن أبی سفیان به علیّ بن أبی طالب أمّا بعد؛ دست از حسد بردار که هیچگاه از آن سودی نبری، و گامی که در راه دین از پیش برگرفته‌ای به آز بزرگ منشی و خود خواهی تباه مکن که کارها وابسته به پایان است، و سابقه‌ات را در حق کسی که بر او حقی نداری نابود مگردان که اگر چنان کنی جز خویشتن را آزار نکنی، و جز کارت را نابود نگردانی، و جز حجّتت را باطل ننمائی.

بجانم سوگند آن همه سابقه خدمت در دین که داشته‌ای بخونهایی که ریخته‌ای و خلاف با مردم حق کرده‌ای شسته‌ای و فرا آب داده‌ای. پس سوره قل أعوذ بربّ الفلق را بخوان و از شرّ نفس خود بخدا پناه ببر، چه تویی آن حاسدی که خدا در فلق فرمود: «وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ ».

و من وصیة له علیه السّلام وصی بها جیشا بعثه الی العدو

اشارة

و کلامه هذا هو المختار الحادی عشر من باب الکتب و الرسائل فإذا نزلتم بعدوّ أو نزل بکم فلیکن معسکرکم فی قبل الأشراف أو سفاح الجبال، أو أثناء الأنهار کیما یکون لکم ردءا و دونکم مردّا. و لتکن مقاتلتکم من وجه واحد أو اثنین. و اجعلوا لکم رقباء فی صیاصی الجبال، و مناکب الهضاب؛ لئلاّ یأتیکم العدوّ من مکان مخافة أو أمن.

و اعلموا أنّ مقدّمة القوم عیونهم، و عیون المقدّمة طلائعهم. و إیّاکم و التّفرّق فإذا نزلتم فانزلوا جمیعا، و إذا ارتحلتم فارتحلوا جمیعا، و إذا غشیکم اللّیل فاجعلوا الرّماح کفّة؛ و لا تذوقوا النّوم إلاّ غرارا أو مضمضة.

سندها و نقلها علی صورتها الکاملة علی روایة نصرفی صفین،

اشارة

و الحسن بن علی بن شعبة فی تحف العقول

قد روی کلامه هذا نصر بن مزاحم المنقری الکوفی فی کتابه فی صفین مسندا (ص 66 من الطبع الناصری) و ما أتی به الرضیّ فی النهج فملتقط ممّا أتی به نصر فی صفین و أشرنا غیر مرّة إلی أنّ عادة الرضیّ التقاط الفصیح و البلیغ من کلامه علیه السّلام و إن کان هذا الکتاب علی صورته الکاملة من محاسن کتبه علیه السّلام. و قد دریت فی شروح الکتب السالفة أنّ نضرا فی نفسه ثقة، و فی نقله ثبت؛ و أنّه کان یعیش قبل الرضیّ بمائتی سنة تقریبا؛ فدونک الوصیّة علی ما رواها نصر:

نصر: عمر بن سعد، حدّثنی یزید بن خالد بن قطن أنّ علیّا علیه السّلام حین أراد المسیر إلی النخیلة دعا زیاد بن النضر و شریح بن هانی و کانا علی مذحج و الأشعریین فقال: یا زیاد اتّق اللّه فی کلّ ممسی و مصبح و خفف علی نفسک الدّنیا الغرور و لا تأمنها علی حال من البلاء. و اعلم أنّک إن لم ترع نفسک عن کثیر ممّا یجب مخافة مکروهة سمت بک الأهواء إلی کثیر من الضرّ فکن لنفسک مانعا و ادعا من البغی و الظلم و العدوان فإنّی قد ولیّتک هذا الجند فلا تستطیلنّ علیهم و إنّ خیرکم عند اللّه أتقیکم، و تعلّم من عاملهم [علّم] جاهلهم و احلم عن سفیههم فإنّک إنّما تدرک الخیر بالحلم و کفّ الأذی و الجهد.

أقول: کلامه هذا مذکور فی النهج المعنون بقول الرضیّ: و من وصیّة

له علیه السّلام وصّی به شریح بن هانی لمّا جعله علی مقدّمته إلی الشام: اتّق اللّه فی کلّ صباح و مساء و خف علی نفسک الدّنیا - إلخ. و هو المختار 56 من باب الکتب و الرسائل و بین النسختین أعنی بین ما فی النهج و کتاب صفین لنصر اختلاف فی الجملة و سیأتی شرحها و تحقیقها فی محلّها إن شاء اللّه تعالی، فلنرجع إلی ما أتی به نصر فی کتاب صفین.

فقال زیاد: أوصیت یا أمیر المؤمنین حافظا لوصیّتک مؤدّبا بأدبک، یری الرشد فی نفاذ امرک، و الغیّ فی تضییع عهدک.

فأمرهما أن یأخذا فی طریق واحد و لا یختلفا. و بعثهما فی اثنی عشر ألفا، علی مقدّمته شریح بن هانی علی طائفة من الجند و زیاد علی جماعة. فأخذ شریح یعتزل بمن معه من أصحابه علی حدة و لا یقرب بزیاد بن النضر. فکتب زیاد مع غلام له أو مولی یقال له شوذب:

کتاب زیاد بن النضر الی أمیر المؤمنین علی علیه السلام

لعبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین من زیاد بن النضر سلام علیک فانّی أحمد إلیک اللّه الّذی لا إله إلاّ هو؛ أمّا بعد فانّک ولّیتنی أمر النّاس و انّ شریحا لا یری لی علیه طاعة و لا حقّا و ذلک من فعله بی استخفافا بأمرک و ترکا لعهدک.

کتاب شریح بن هانی الیه علیه السلام

و کتب شریح بن هانی - إلیه علیه السّلام - سلام علیک فإنّی أحمد إلیک اللّه الّذی لا إله إلاّ هو أمّا بعد فانّ زیاد بن النضر حین أشرکته فی أمرک و ولّیته جندا من جنودک تنکّر و استکبر و مال به العجب و الخیلاء و الزهو إلی ما لا یرضاه الربّ تبارک و تعالی من القول و الفعل فان رأی أمیر المؤمنین أن یعزله عنّا و یبعث مکانه من یحبّ فلیفعل فإنّا له کارهون و السلام.

کتابه علیه السلام الی زیاد بن النضر و شریح بن هانی فی جواب

کتابهما

و هذا الکتاب هو الذی أتی به الرضی فی النهج و عنونه بقوله و من وصیة له علیه السلام وصی بها جیشا بعثه الی العدو أعنی تلک الوصیة التی نحن بصدد شرحها الان علی صورته الکاملة علی روایة نصر فکتب إلیهما علیّ علیه السّلام: بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی زیاد بن النضر و شریح بن هانی، سلام علیکما فإنّی أحمد إلیکما اللّه الّذی لا إله إلاّ هو؛ أمّا بعد فانّی قد ولّیت مقدمتی زیاد بن النضر و أمّرته علیها و شریح علی طائفة منها أمیر، فان أنتما جمعکهما بأس فزیاد بن النضر علی الناس، و إن افترقتما فکلّ واحد منکما أمیر علی الطائفة الّتی ولیّناه أمرها.

فاعلما أنّ مقدّمة القوم عیونهم، و عیون المقدمة طلائعهم. فإذا أنتما خرجتما من بلاد کما فلا تسأما من توجیه الطّلائع، من نقض (نفض - ظ) الشعاب و الشجر و الخمر فی کلّ جانب کیلا یغترّ کما عدوّ، أو یکون لهم کمین.

و لا تسیّرنّ الکتائب إلاّ من لدن الصباح إلی المساء إلاّ علی تعبیة؛ فإن دهمکم دهم، أو غشیکم مکروه کنتم قد تقدّمتم فی التعبیة.

و إذا نزلتم بعدوّ أو نزل بکم فلیکن معسکر کم فی قبل الأشراف أو سفاح الجبال أو أثناء الأنهار کی ما یکون ذلک لکم ردءا، و تکون مقاتلتکم من وجه أو اثنین.

و اجعلوا رقباءکم فی صیاصی الجبال، و بأعالی الأشراف، و مناکب الأنهار یرون لکم لئلا یأتیکم عدوّ من مکان مخافة أو أمن.

و إیّاکم و التفرّق فإذا نزلتم فانزلوا جمیعا، و إذا رحلتم فارحلوا جمیعا و إذا غشیکم لیل فنزلتم فحفّوا عسکرکم بالرماح و الأترسة (و الترسة)؛ و رماتکم یلون ترستکم و رماحکم و ما أقمتم فکذلک فافعلوا کیلا تصاب لکم غفلة، و لا تلفی لکم

غرة؛ فما قوم حفّوا عسکرهم برماحهم و ترستهم من لیل أو نهار إلاّ کانوا کأنّهم فی حصون.

و احرسا عسکر کما بأنفسکما، و إیّاکما أن تذوقا نوما حتّی تصبحا إلاّ غرارا أو مضمضة، ثمّ لیکن ذلک شأنکما و دأبکما حتّی تنتهیا إلی عدوّ کما، و لیکن عندی کلّ یوم خبر کما، و رسول من قبلکما؛ فانّی و لا شیء إلاّ ما شاء اللّه حثیث السیر فی آثارکما، علیکما فی حربکما بالتّؤدة، و إیّاکم و العجلة إلاّ أن تمکّنکم فرصة بعد الإعذار و الحجّة، و إیّاکما أن تقاتلا حتی أقدم علیکما إلاّ أن تبدیا، أو یأتیکما أمری إن شاء اللّه و السّلام.

صورة الکتاب علی روایة ابن شعبة

قد رواه أیضا الشیخ العالم الجلیل أبو محمّد الحسن بن علیّ بن شعبة الحرّانی المتوفّی 332 ه فی تحف العقول عن آل الرسول (ص 44 طبع ایران 1303 ه) لکنّه رحمه اللّه نقل أنّ هذا الکتاب کتبه إلی زیاد بن النضر فقط فانّه بعد ما أتی بالوصیّة الّتی وصیّ بها زیاد بن النضر حین أنفذه علی مقدّمته إلی صفین و هی قوله علیه السّلام:

اتّق اللّه فی کل ممسی و مصبح - إلی قوله: و کفّ الأذی و الجهد - کما رواها نصر قال: ثمّ أردفه بکتاب یوصیه فیه و یحذّره.

اعلم أنّ مقدّمة القوم عیونهم، و عیون المقدّمة طلائعهم، فإذا أنت خرجت من بلادک، و دنوت من عدوّک فلا تسأم من توجیه الطلائع فی کلّ ناحیة و فی بعض الشعاب و الشجر و الخمر و فی کلّ جانب حتّی لا یغیّرکم عدوّکم و یکون لکم کمین، و لا تسیر الکتائب و القنابل من لدن الصباح إلی المساء إلاّ تعبیة، فان دهمکم أمر أو غشیکم مکروه کنتم قد تقدّمتم فی التعبیة، و إذا نزلتم بعدوّ فلیکن معسکرکم فی اقبال الاشراف، أو فی سفاح الجبال، أو أثناء الأنهار کی ما تکون لکم ردءا و دونکم مردا. و لتکن مقاتلتکم من وجه واحد و اثنین، و اجعلوا رقباءکم فی صیاصی الجبال، و بأعلی الأشراف، و بمناکب الأنهار یریئون لکم لئلاّ یأتیکم عدوّ من مکان مخافة أو أمن، و إذا نزلتم فانزلوا جمیعا، و إذا رحلتم

فارحلوا جمیعا. و إذا غشیکم اللّیل فنزلتم فحفّوا عسکرکم بالرماح و الترسة، و اجعلوا رماتکم یلون ترستکم کیلا تصاب لکم غرّة، و لا تلقی لکم غفلة. و احرس عسکرک بنفسک. و إیّاک أن ترقد أو تصبح إلاّ غرارا أو مضمضة، ثمّ لیکن ذلک شأنک و دأبک حتّی تنتهی إلی عدوّک. و علیک بالتأنّی فی حربک. و إیّاک و العجلة إلاّ أن تمکنک فرصة. و إیّاک أن تقاتل إلاّ أن یبدءوک أو یأتیک أمری و السّلام علیک و رحمة اللّه.

ثمّ إنّ کتابه هذا علی روایة تحف العقول منقول فی أبواب الجهاد من البحار (ص 98 ج 21 من الطبع الکمبانی و فی ص 627 ج 8 منه أیضا) و علی روایة صفین لنصر منقول فی باب بغی معاویة و امتناع أمیر المؤمنین علیه السّلام تأمیره من البحار (ص 477 ج 8 من ذلک الطبع).

اللغة

«أحمد إلیکما اللّه» قال المرزوقیّ فی شرح الحماسة 93: الحمد: الثناء علی الرجل بما فیه من الخصال المرتضاة، و بهذا المعنی فارق الشّکر، لأنّ الشکر لا یکون إلاّ علی صنیعة، انتهی.

أقول: الظاهر من قوله و بهذا المعنی فارق الشکر أنّه أراد أن یبیّن مورد افتراق معنیی الحمد و الشکر و إلاّ فالحمد أعمّ من الشکر لأنّک تحمد الانسان علی صفاته الذاتیة و علی عطائه و لا تشکره علی صفاته.

و أمّا معنی قوله: أحمد إلیکما اللّه فقال: ابن الأثیر فی النهایة: و فی کتابه علیه السّلام أمّا بعد فانّی أحمد إلیک اللّه أی أحمده معک فأقام إلی مقام مع. و قیل: معناه أحمد إلیک نعمة اللّه بتحدیثک إیّاها.

«ولّیت» من التولیة یقال: ولّی الأمیر فلانا الأمر إذا جعله والیا علیه.

و فی صحاح الجوهریّ: ولاّه الأمیر عمل کذا، و ولاّه بیع الشیء و تولّی العمل أی تقلّد.

«مقدّمتی»فی الصحاح: مقدّمة الجیش بکسر الدال: أوّله. و فی النهایة الأثیریّة و فی کتاب معاویة إلی ملک الروم: لأکوننّ مقدّمته إلیک أی الجماعة الّتی یتقدّم الجیش من قدّم بمعنی تقدّم؛ و قد استعیرت لکلّ شیء فقیل: مقدّمة الکتاب و مقدّمة الکلام بکسر الدال و قد یفتح. «أمّرته علیها» أی جعلته أمیرا علیها یقال: أمّره إذا ولاّه الإمارة و حکّمه.

«عیونهم» العیون واحد العین بفتح العین، و معناه ههنا: الجاسوس و الراصد و یقال بالفارسیة دیدبان ففی الصحاح: العین: الدیدبان و الجاسوس. و فی النهایة الأثیریّة:

و فی الحدیث أنّه بعث بسبسة عینا یوم بدر أی جاسوسا. و اعتان له إذا أتاه بالخبر؛ و منه حدیث الحدیبیّة کان اللّه قد قطع عینا من المشرکین أی کفی اللّه منهم من کان یرصدنا و یتجسّس علینا أخبارنا.

«طلائعهم» جمع طلیعة و طلیعة الجیش هم القوم الّذین یبعثون لیطّلعوا طلع العدوّ کالجواسیس. «لا تسأما» أی لا تملا، یقال سئم الشیء یسئم سامة من باب علم أی ملّه و ضجر منه؛ و السامة: الملل و الضجر.

«نقض» النقض بالقاف: الهدم، و لکنّی أری أنّ النقض مصحّف و الصواب النقض بالفاء ففی صحاح الجوهریّ: و قد نقضت المکان و استنفضته و تنفّضته أی نظرت جمیع ما فیه قال زهیر:

و تنقض عنها غیب کلّ حمیلة و تخشی رماة الغوث من کلّ مرصد

و استنفض القوم أی بعثوا النفیضة، و یقال: إذا تکلّمت لیلا فانفض أی التفت هل تری من تکره. و النفض بالتحریک: الجماعة یبعثون فی الأرض لینظروا هل فیها عدوّ أو خوف، و کذلک النفیضة نحو الطلیعة.

و فی النهایة الأثیریّة: و فی حدیث أبی بکر و الغار: أنا أنفض لک ما حولک أی أحرسک و أطوف هل تری طلبا. یقال: نفضت المکان و استنفضته و تنفّضته إذا نظرت جمیع ما فیه. و النفضة بفتح الفاء و سکونها، و النفیضة قوم یبعثون متحسّسین هل یرون عدوّا أو خوفا.

«الشعاب» بکسر الشین جمع الشعب بکسرها أیضا أی الطریق فی الجبل.

و ما انفرج بین الجبلین، و مسیل الماء فی بطن أرض.

«الخمر» بالتحریک کلّما سترک و واراک من الشجر و الجبال و نحوها؛ قال ابن الأثیر فی النهایة: و منه حدیث أبی قتادة فابغنا مکانا خمرا أی ساترا بتکاثف شجره. و فی الصحاح: تقول: تواری الصید منّی فی خمر الوادی. و فی البیان و التبیین للجاحظ ص 210 ج 3 قال الشاعر:

ثمّ أرمیکم بوجه بارز لست أمشی لعدوّی بخمر

«کمین» الکمین: القوم یکمنون المعدوّ و یستخفون فی مکمن لا یفطن له ثمّ ینتهزون غرّة العدوّ فینهضون علیه، من قولهم کمن کمونا من بابی نصر و علم إذا اختفی و تواری. و منه قولهم: هذا أمر فیه کمن؛ أی دغل لا یفطن له.

«الکتائب» جمع الکتیبة من کتبت أی جمعت، تقول: فلان کتّب الکتائب تکتیبا أی عبّی کتیبة کتیبة، و تکتّبت الخیل أی تجمعّت فالکتیبة من الجیش ما جمع فلم ینتشر؛ الحق الهاء بها لأنّه جعل اسما. و فی النهایة الأثیریّة: فی حدیث السقیفة نحن أنصار اللّه و کتیبة الإسلام، الکتیبة: القطعة العظیمة من الجیش، و الجمع الکتائب.

قال الفرّار السّلمی (الحماسة 38):

و کتیبة لبّستها بکتیبة حتّی إذا التبست نفضت لها یدی

فترکتهم تقص الرّماح ظهورهم من بین منعفر و آخر مسند

فی شرح المرزوقی علیها: هذا یتبجّج بأنّه مهیاج شرّ و أذی، و جمّاع بین کتائب شتّی تتقاتل من دونه، ثمّ یخرج هو من بینهم غیر مبال بما یجرون إلیه، و لا مفکّر فیما ینتج من الشّر فیهم، فیقول: ربّ کتیبة خلطتها بکتیبة.

فلما اختلطت نفضت یدی منهم و لهم و خلّیتهم و شأنهم.

«فان دهمکم دهم» دهمه أمر أی فاجأه و غشیه من بابی منع و علم و فی الحماسة 71:

و کم دهمتنی من خطوب ملمّة صبرت علیها ثمّ لم أتخشّع

قال الجوهریّ فی الصحاح: الدّهم: العدد الکثیر؛ و الجمع الدّهوم و قال الشاعر:

جئنا بدهم یدهم الدّهوما مجر کأنّ فوقه النجوما

و فی النهایة الأثیریة: فی الحدیث لما نزل قوله تعالی تسعة عشر (المدّثر - 31) قال أبو جهل: أما تستطیعون یا معشر قریش و أنتم الدّهم أن یغلب کلّ عشرة منکم واحدا؟ الدّهم: العدد الکثیر. و منه الحدیث محمّد فی الدّهم بهذا القوز⁽¹⁾و حدیث بشیر بن سعد فأدرکه الدّهم عند اللّیل، و الحدیث الاخر من أراد أهل المدینة بدهم أی بأمر عظیم و غائلة؛ من أمر یدهمهم أی یفجأهم.

«معسکر» علی هیئة المفعول: موضع العسکر أی الجیش و یقال بالفارسیة:

لشکرگاه.

«قبل» فی الصحاح: القبل - بضمّ القاف و سکون الباء - و القبل - بضمّهما -:

نقیض الدّبر و الدّبر - کذلک و یقال: أنزل بقبل هذا الجبل أی بسفحه. انتهی قوله. و فی النهایة: القبل: ما استقبلک من الشیء، فقبل الأشراف ما استقبلک منها.

و جاء فی بعض النسخ قبیل مصغّرا؛ و فی بعضها الاخر: قبل بکسر القاف و فتح الباء و لکن الأوّل هو الصواب.

«الأشراف» جمع الشرف محرّکة ففی الصحاح: الشّرف: العلوّ و المکان العالی. و قال الشاعر:

آتی الندیّ فلا یقرّب مجلسی و أقود للشّرف الرفیع حماری

یقول: إنّی خرفت فلا ینتفع برأیی، و کبرت فلا استطیع أن أرکب من الأرض حماری إلاّ من مکان عال و جبل مشرف عال.

«سفاح» بکسر أوّله جمع السفح بالفتح. و فی الصحاح: سفح الجبل أسفله حیث یسفح فیه الماء و هو مضطجعه، و قال المرزوقیّ فی شرح الحماسة 33:

فلما أتینا السفح من بطن حائل بحیث تلاقی طلحها و سیالها

دعوا لنزار و انتمینا لطیّیء کأسد الشری إقدامها و نزالها

ما هذا لفظه: و السفح أسفل الجبل و لاشتهاره بما وضع له أغنی عن إضافته إلی الجبل.

«أثناء الأنهار» منعطفاتها، جمع الثنی بکسر الأوّل و سکون الثانی.

و فی الصحاح: قال أبو عبید: الثّنی من الوادی و الجبل منعطفه.

«ردءا» الرّدء بالکسر فالسکون: العون و الناصر، تقول: ردأت الرجل ردءا من باب منع، و أردأته بمعنی أعنته. و أردأته بنفسی: إذا کنت له ردءا. و فی القرآن الکریم: «وَ أَخِی هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ » (القصص - 36) و جمع الردء أرداء.

«رقباء» جمع الرقیب، و الرقیب الحافظ و الراصد و الحارس تقول رقبه رقوبا من باب نصر إذا رصده و حرسه، و رقیب الجیش طلیعتهم و عینهم أیضا.

«صیاصی» جمع الصیصة و الصیصة و فی الصحاح: الصیصة: شوکة الحائک الّتی یسوّی بها السداة و اللحمة؛ و منه صیصة الدیک الّتی فی رجله، و صیاصی البقر قرونها، و ربما کانت ترکّب فی الرماح مکان الأسنّة. و الصیاصی: الحصون. انتهی.

و فی النهایة الأثیریّة: فیه - یعنی فی الحدیث - انه ذکر فتنة تکون فی أقطار الأرض کأنّها صیاصی بقر أی قرونها، واحدها صیصیة بالتخفیف. و قیل:

شبّه الرماح الّتی تشرع فی الفتنة و ما یشبهها من سائر السلاح بقرون بقر مجتمعة و منه حدیث أبی هریرة أصحاب الدّجال شواربهم کالصیاصی یعنی أنّها أطالوها و فتلوها حتّی صارت کأنّها قرون بقر، و الصیصة أیضا الوتد الّذی یقلع به التمر، و الصنارة الّتی یغزل بها و ینسج.

أقول: فبما ذکرنا من معانی الصیاصی یمکن أن یکون معنی صیاصی الجبال رؤوسها لأنّ أحد معانیها القرون و أحد معانی القرون رءوس الجبال، کما یمکن

أن تکون الاضافة من قبیل لجین الماء أی الجبال الّتی کالحصون أو أنّها حصون لأنّه یمتنع بها کما أنّ ذا القرن یمتنع بقرنه.

«مناکب» جمع المنکب بفتح المیم و کسر الکاف، و فی الصحاح: المنکب من الأرض: الموضع المرتفع.

«الهضاب» بکسر الهاء جمع الهضبة بفتحها، و فی الصحاح: الهضبة: الجبل المنبسط علی وجه الأرض و الجمع هضب و هضاب.

«الأترسة» الصواب الترسة، و الاولی مصحّفة. و الترسة جمع التّرس و هی صفحة من الفولاد تحمل للوقایة من السیف و نحوه و یقال بالفارسیّة: سپر، و فی الصحاح: التّرس جمعه ترسة و تراس و أتراس و تروس قال یعقوب: و لا تقل أترسة. انتهی.

«رماتکم» الرّماة جمع الرامی کالمشاة جمع الماشی. و أصلها الرمیة کالطلبة أبدلت یاؤها ألفا.

«لا تلفی» أی لا توجد. تقول: ألفیت الشیء إذا وجدته. قال تعالی: «وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَیْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ آباؤُهُمْ لا یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لا یَهْتَدُونَ » (البقرة - 167).

«کفّة» بکسر الکاف أی مستدیرة بحیث تحفّ العسکر و تصیر حصنا لهم.

و فی الصحاح: کفّة القمیص بالضمّ: ما استدار حول الذیل. و کان الأصمعی یقول:

کلّ ما استطال فهو کفّة بالضمّ نحو کفّة الثوب و هی حاشیته، و کفّة الرّمل و جمعه کفاف؛ و کلّ ما استدار فهو کفّة بالکسر نحو کفّة المیزان، و کفّة الصائد و هی حبالته، و کفّة اللثة و هی ما انحدر منها. قال: و یقال: کفّة المیزان أیضا بالفتح و الجمع کفف. انتهی.

و قال المرزوقی فی شرح الحماسة 56:

ملأت علیه الأرض حتّی کأنّها من الضّیق فی عینیه کفّة حابل

و الکفّة یجوز أن یرید به الحفیرة الّتی ینصب الحابل فیها الحبالة، و یجوز أن یرید بها قترته، و یجوز أن یرید بها عین الحبالة لأنّها تجعل کالطّوق و هذا أقرب لأنّ الخلیل فسّر الکفّة علی ذلک.

أقول: المراد منها ههنا أن یحفّوا العسکر بالرماح و الترسة حتّی تکون حصناء لهم کما بین فی نسخة نصر و سیتّضح فی المعنی أیضا. و قد غلط بعض الشراح حیث فسّر قوله علیه السّلام فاجعلوا الرّماح کفّة بقوله: لیکون الرماح حولکم ککفّة المیزان أی مجموعة.

«غرارا» الغرار بالکسر، أحد معانیه: النوم القلیل، تقول العرب: ما نومه إلاغرار. و قال تأبّط شرّا کما فی دیوان الحماسة من اختیار أبی تمّام (حماسة 165):

و قالوا لها لا تنکحیه فإنّه لأوّل نصل أن تلاقی مجمعا

قلیل غرار النوم أکبر همّه دم الثار أو یلقی کمیّا مسفّعا

«مضمضة»ههنا کنایة عن قلّة النوم، و الأصل فی المضمضة: تحریک الماء فی الفم و المضمضة فی النوم أن تنام خفیفا ثمّ تستیقظ ثمّ تنام خفیفا و هکذا تشبّها بمضمضة الماء فی الفم، و فی الصحاح: یقال: ما مضمضت عینی بنوم أی ما نمت، و تمضمض النعاس فی عینه، قال الراجز:

و صاحب نبّهته لینهضا إذا الکری فی عینه تمضمضا

«حثیث» أی سرع، یقال: ولّی حثیثا أی مسرعا، و فی القرآن الکریم «یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً » (الأعراف - 54) «التؤدة» بضمّ التاء و فتح الهمزة و الدال: الرزانة و التأنّی و الرّفق مقابل العجلة، و أصلها من وأد کالتّوآد علی وزن التکرار. و فی الصحاح: إتّأد فی مشیه و توأدّ فی مشیه و هو افتعل و تفعّل من التّوءدة و أصل التاء فی اتّأد واو یقال: اتّئد فی أمرک أی تثبّت و فی الحماسة 74:

إنّی امرؤ مکرم نفسی و متّئد من أن اقاذعها حتّی اجازیها

الاعراب

مقدّمتی و زیاد مفعولان لقوله ولّیت فإذا أنتما خرجتما، الفاء فصیحة، و فی کلّ جانب متعلّق بکلّ واحد من التوجیه و النفض فإن دهمکم؛ الفاء تعلیلیة لقوله إلاّ علی تعبیة و ضمیر یرون یرجع إلی الرقباء و الفاء فی فإذا نزلتم فصیحة، فحفّوا جواب إذا الثالثة، و الفاء فی فنزلتم تفریع علی غشیکم فما قوم حفّوا؛ الفاء تعلیلیة لقوله: فحفّوا عسکر کم بالرماح إلخ. و قوله علیه السّلام: کیلا تصاب - إلی قوله: غرّة، یمکن أن یکون تعلیلا لقوله حفّوا کما یمکن أن یکون تعلیلا لقوله: و ما أقمتم و إن کان بالأوّل أوفق، حثیث السیر خبر إنّ، و قوله علیه السّلام و لا شیء إلاّ ما شاء اللّه جملة معترضة وقعت بین اسم إنّ و خبرها.

المعنی

کتابه هذا من محاسن کتبه علیه السّلام لفظا و معنی و یا لیت الشریف الرضیّ رضوان اللّه علیه أتی بصورته الکاملة فی النهج من دون التقاط بعضه و رفض بعضه الاخر.

ثمّ إنّ الکتاب مشتمل علی قوانین کلیّة أصیلة لا بدّ لمن تولّی إمارة جیش أن یستعملها فی الحرب کی یظفر علی الخصم. و لا تختصّ تلک القوانین بعصر دون عصر بل تعمّ الأعصار و الدّهور؛ فلا مجال لأحد فی أن یقول: إنّ الکتاب یتضمّن علی قوانین الحرب فی تلک الأعصار السالفة دون هذه الأزمان غایة الأمر أنّ أدوات الحرب تغیّرت، و لو تأمّل فی الکتاب من تدرب فی فنون المحاربة یجد قائله بطلا محامیا و محاربا خرّیتا فی فنون الحرب، و أمیرا لم یکن له فی طول دهره إلاّ تعبیة العساکر و تهیئة سلاح الحرب و تعلیم فنون القتال، و اعمال الرویة فی کیفیة مقابلة المقاتل فی المعارک؛ مع أنّه علیه السّلام کان فی جمیع الصفات الکمالیّة إماما و قدوة، فدونک بما تضمّن الکتاب:

قوله علیه السّلام: «و إن افترقتما فکلّ واحد منکما أمیر علی الطائفة الّتی ولیّناه أمرها» و قد دریت أنّه علیه السّلام کتب إلیهما هذا الکتاب بعد اعتزال شریح بن زیاد و تنحّی زیاد عنه، ثمّ إنّ الشرکة فی أمثال هذه الامور قلّما تتّفق؛ علی أنّ

الاجتماع علی رایة واحدة و أمیر واحد أقرب إلی الظفر علی الخصم من التساند فی الحرب و قد أجمعوا علی أنّ الشرکة ردّیة فی ثلاثة أشیاء: فی الملک، و الحرب و الزّوجة.

قوله علیه السّلام:«فاعلما أنّ مقدّمة القوم عیونهم - إلخ» قد أتی علیه السّلام فی هذا الکتاب بأحد و عشرین دستورا ممّا لا بدّ أن یراعیها أمیر الجیش طلبا للظفر علی الخصم و هی ما یلی:

الاول: أنّ القوم لا بدّ لهم من مقدّمة.

الثانی: أنّ المقدّمة لا بدّ من أن یکونوا أکیاسا حذّاقا بصراء لأنّهم عیون القوم فالمقدّمة من القوم بمنزلة العین من الجسد و کما أنّ العین جاسوس للبدن تحفظه من المهالک و تراقبه عن المهاوی کذلک المقدّمة للقوم، ففی کتاب الحرب من عیون الأخبار لابن قتیبة الدینوریّ (ص 117 ج 1 طبع مصر): ذکر عبد الملک بن صالح الهاشمی أنّ خالد بن برمک حین فصل مع قحطبة من خراسان، بینا هو علی سطح بیت فی قریة قد نزلاها و هم یتغدّون نظر إلی الصحراء فرأی أقاطیع ظباء قد أقبلت من جهة الصحاری حتّی کادت تخالط العسکر، فقال لقحطبة: أیّها الأمیر ناد فی النّاس: یا خیل اللّه ارکبی، فانّ العدوّ قد نهد إلیک و حثّ، و غایة أصحابک أن یسرجوا و یلجموا قبل أن یروا سرعان الخیل، فقام قحطبة مذعورا فلم یر شیئا یروعه و لم یعاین غبارا، فقال لخالد: ما هذا الرأی؟ فقال خالد: أیّها الأمیر لا تتشاغل بی و ناد فی النّاس، أما تری أقاطیع الوحش قد أقبلت و فارقت مواضعها حتّی خالطت النّاس! إنّ وراءها لجمعا کثیفا، قال: فواللّه ما أسرجوا و لا ألجموا حتّی رأوا ساطع الغبار فسلموا، و لو لا ذلک لکان الجیش قد اصطلم.

الثالث: أنّ للمقدّمة لا بدّ من طلائع.

الرابع: أنّ الطلائع عیون المقدّمة فالکلام فی المقدّمة کالکلام فی الطلائع بل الطلائع یجب أن یکونوا أکیس من المقدّمة لأنّهم عیون العیون.

الخامس: أن یوجّهوا الطلائع فی کلّ جانب یظنّ فیه کمین مرّة بعد مرّة

کما یستفاد من قوله علیه السّلام فلا تسأما أی لا تملاّ من کثرة توجیه الطلائع.

السادس: أن یبعثوا النفیضة کرّة بعد کرّة کما یستفاد من قوله علیه السّلام فلا تسأما أیضا فی کلّ جانب یظنّ فیه عدوّ فی مکمن و اغترار لینظروا فی الشعاب و فی وراء الشجر و الخمر. و علّل هذین القسمین بقوله کیلا یغترّ کما عدوّ، أو یکون لهم کمین و هذان القسمان فی الحقیقة متفرّعان علی ما قبلهما و لذا أتی بفاء الفصیحة بعد قوله فاعلما أنّ مقدّمة القوم عیونهم و عیون المقدّمة طلائعهم.

السابع: أن لا تسیّر الکتائب فی اللّیل لما فی اللّیل من خوف الوقوع إلی التهلکة فحصر السیر فی النهار بقوله إلاّ من لدن الصباح إلی المساء.

الثامن: أنّ سیر الکتائب إذا کان فی اللّیل فلا بدّ من أن یکونوا علی تعیة أی علی تهیئة و تجهیز من قبل أن تسیر الکتائب و علّل ذلک بقوله: فإن دهمکم دهم أو غشیکم مکروه کنتم قد تقدّمتم فی التعبیة.

التاسع: إذا نزلوا بعدوّ أو نزل العدوّ بهم فلیکن المعسکر فی قبل الأماکن العالیة أو أسافل الجبال، أو منعطفات الأنهار و علّل ذلک بقوله کیما یکون لکم ردءا و دونکم مردّا.

العاشر: أن تکون المقاتلة من وجه واحد أو اثنین و ذلک لأنّ المقاتلة إذ، کانت من وجوه شتّی تشتّتت القوی فیتطرّق الوهن و الضعف فی الجند فیستلزم ظفر الخصم علیهم. و الغرض من هذا الکلام أنّ الجیش ینبغی لهم أن یجعلوا معسکرهم فی قبل الأشراف أو سفاح الجبال أو أثناء الأنهار کی لا یحمل علیهم الخصم من کلّ جانب بل من جانب واحد أو من جانبین و الجوانب الاخر تکون مصونة بالجبال و الأنهار. و إن لم توجد الجبال و الأنهار فیحفر الخندق حول العسکر کما فعله الامام سیّد الشهداء أبو عبد اللّه الحسین بن علیّ بن أبی طالب علیه السّلام فی کربلاء.

الحادی عشر: لا بدّ للقوم من رقباء.

الثانی عشر: أن یجعل الرقباء فی رءوس الجبال و التلال و نحوهما من موضع

مرتفع بحیث یرون للقوم؛ و السرّ فی ذلک أنّهم إذا کانوا فی مواضع مرتفعة علی مرئی قومهم یرون الخصم عن بعید فیخبرون قومهم فلا ینزل الخصم علیهم بغتة کما صرّح علیه السّلام بذلک لئلاّ یأتیکم عدوّ من مکان مخافة أو أمن.

الثالث عشر: أن یحذروا من التفرّق لأنّ الاجتماع یوجب الهیبة و العظمة تجاه الخصم فیستلزم وهنه و انکساره. و فی القرآن الکریم: «وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّارَ » (آخر الفتح). و فرّع علی التحذیر من التفرّق قوله: فاذا نزلتم و أتی بالفاء الفصیحة أی إذا کان التفرّق محذورا منه فانزلوا جمیعا و ارحلوا جمیعا.

الرابع عشر: أن یحفّ العسکر بالرماح و الترسة کی تصیر الرماح و الترسة حصنا لهم و علّل ذلک بقوله فما قوم حفّوا عسکرهم برماحهم و ترستهم من لیل أو نهار إلاّ کانوا کأنّهم فی حصون.

الخامس عشر: أنّ الرّماة یلون الترسة و الرّماح. و المراد أنّ کلّ من تدرب فی فنّ من فنون الحرب یلی أمره و لما أمرهم بأن یحفّوا العسکر بالرماح و الترسة أشار إلی أنّ الرماة یلون الترسة و الرماح لأنّ ذلک أربط للجاش و أتقن و آکد فی الحراسة.

السادس عشر: إذا أقام الجیش فی منزل و إن کانت الإقامة فی النهار فکذلک علیهم أن یحفّوا العسکر بالترسة و الرماح و یجعلوا شأن الترسة و الرماح علی الرماة و أشار إلی هذا الدستور بقوله و ما أقمتم فکذلک فافعلوا، و إنّما قیدنا الإقامة بالنّهار لأنّه علیه السّلام بعد ما أمر بعمله فی اللّیل بقوله: و إذا غشیکم لیل - إلخ أتی بقوله: هذا و ما أقمتم - إلخ. ثمّ إنّه علیه السّلام بعد ذلک یقول: فما قوم حفّوا عسکرهم برماح و ترستهم من لیل أو نهار إلاّ کانوا کأنّهم فی حصون فأتی باللّیل و النهار علی سبیل اللفّ و النشر المرتّبین فقوله: من لیل یشیر إلی قوله: و إذا غشیکم لیل، و قوله علیه السّلام: أو نهار یشیر إلی قوله: فما أقمتم فکذلک فافعلوا غایة الأمر أن یقال فما أقمتم یعمّ الجدیدین. فلا ضیر أیضا، ثمّ علّله بقوله کیلا تصاب لکم غفلة و لا تلفی

لکم غرّة. و ذلک لأنّهم إذا اعتادوا أن یحفّوا العسکر بالرماح و الترسة مهما أقاموا لا تفوتهم الکفّة فی اللّیل و لذا قال علیه السّلام: کیلا تصاب بکم غفلة و لا تلفی لکم غرّة، و ان جعل قوله علیه السّلام: کیلا تصاب دلیلا لقوله فحفّوا عسکرکم فالأمر أوضح.

السابع عشر: أن یحفظ الأمیر قومهم بنفسه و لا یحمله علی غیره لأنّه إذا جانب العسکر لا یراقبهم غیره من أفراد الجند کما ینبغی فربّما ینجرّ إلی فرار بعض أو استیلاء الخصم علی غفلة و غیرهما من المفاسد.

و فی نوادر الراوندیّ بإسناده عن موسی بن جعفر، عن آبائه علیهم السّلام قال:

قال الحسن بن علیّ علیهما السّلام: کان علیّ علیه السّلام یباشر القتال بنفسه و لا یأخذ السلب (البحار الکمبانیّ ص 100 ج 21).

الثامن عشر: أن یجتنبوا من النوم الطویل بل من القلیل أیضا إلاّ غرارا أو مضمضة لئلاّ یدهمهم الخصم و هم نیام.

التاسع عشر: أنّ علیهم التأنّی و الرفق فی الحرب و التحذّر من العجلة.

ثمّ استثنی الحکم بالتأنّی بقوله إلاّ أن تمکنکم فرصة بعد الاعذار و الحجّة.

العشرون: أن یقدّموا الإعذار و الحجّة و النصح قبل الحرب.

الواحد و العشرون: أنّ لا یقدّموا فی الحرب و لا یبتدءوا فیه و سیجیء الکلام فی هذین الوجهین فی المختارین 14 و 15 من هذا الباب إن شاء اللّه تعالی.

ثمّ إنّ فی الفصل السابع و الثلاثین من الباب الثالث من مقدّمة ابن خلدون مطالب مفیدة فی الحروب و سیاستها و ما یتعلّق بها و مذاهب الامم فیها و أقسامها، و قال فیه: و انظر وصیّة علیّ رضی اللّه عنه و تحریضه لأصحابه یوم صفین تجد کثیرا من علم الحرب و لم یکن أحد أبصر بها منه قال فی کلام له: فسوّوا صفوفکم کالبنیان المرصوص - إلخ. فمن شاء فلیطلبها (ص 270 طبع مصر).

الترجمة

این کتاب یازدهم از باب مختار کتب و رسائل أمیر علیه السّلام است که در آن لشکری را که بسوی دشمنی گسیل داشت بدستورهایی وصیت کرده است.

أمیر علیه السّلام أین نامه را به شریح بن هانی و زیاد بن نضر نوشت گاهی که آن دو را بر لشکری امارت داد و در اثنای راه بمخالفت یکدیگر اقدام کردند و هر یک نامه‌ای بأمیر المؤمنین علیه السّلام نوشت و از مخالفت دیگری حضرتش را اعلام کرد. و زیاد نامه نوشت که شریح از طاعت من سر باز زد و برای من حقی روا نمی‌دارد و أمر أمیر را سبک شمرده و پیمانش را ترک گفت، و شریح نامه نوشت که زیاد تکبّر نمود و بدخویی کرد و عجب و خودبینی و فخر او را به گفتار و کرداری که خداوند از آن خرسند نیست کشانید، و از أمیر علیه السّلام عزلش را درخواست کرد. چون نامۀ آن دو بان بزرگوار رسید در جوابشان مرقوم فرمود:

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم از بنده خدا علیّ أمیر المؤمنین به زیاد بن نضر و شریح بن هانی؛ درود بر شما، من با شما حمد میکنم خدایی را که نیست جز او خدایی أمّا بعد همانا که تولیت مقدّمه لشکر را به زیاد برگزار کرده‌ام و او را أمیر بر آنان گردانیدم. و شریح بر طائفه‌ای از ایشان أمیر است. پس اگر کار شما به وفاق کشید زیاد بر مردم أمیر است، و اگر به خلاف انجامید هر یکی بر طائفه‌ای که شما را بر آنها والی گردانیدم أمیر خواهد بود.

بدانید که مقدّمه لشکر دید بانشانند و طلیعه دیدبان مقدّمه‌اند (مقدّمه گروهی هستند که پیشاپیش لشکرند و جاسوسشان، و طلیعه نفری چند که جاسوس مقدّمه‌اند) از این روی چون از شهر خود بدر رفتید از فرستادن طلیعه‌ها بگوشه و کنار و این سوی و آن سوی خودداری نکنید و از تفتیش و تجسّس در درّه‌ها و پشت درختها و کوهها و مانند آنها از هر سوی کوتاهی نکنید و از کثرت این کار ملال نگیرید که مبادا دشمن در کمین باشد و ناگهان شما را بفریبد و غفلت گیر کند.

و باید که سپاه از شبروی بر حذر باشند و فقط از بامداد تا شامگاه راه بپیمایند

مگر این که اگر بخواهند شبروی کنند از پیش آمادگی داشته و خود را مجهّز کرده باشند که اگر دشمن نابهنگام روی آورد شما نیز آماده و از پیش برای دفاع در تعبیه بوده و تهیّه دیده باشید.

پس هر گاه بر سر دشمن فرود آیید یا دشمن بر شما فرود آید باید لشکرگاه شما در پیش جاهای بلند یا دامنۀ کوهها یا در خم جویها باشد تا شما را از شرّ دشمنان مددی و در پیش رویتان از آنان سدّ و مانعی بود، و باید که کارزارتان از یک روی یا دو روی باشد (یعنی جهات دیگر باید بکوه یا به نهر محفوظ باشد که دشمن از هر طرف دست نیابد و حمله نکند).

و دیده‌بانها و پاسبانهای لشکر را بر سر کوهها و بر بلندی پشته‌ها قرار دهید تا دشمن از رهگذر خوف یا أمن بر سر شما ناگهان فرود نیاید.

و باید که از پراکندگی بپرهیزید از این روی هر گاه فرود می‌آیید همگی یک بار فرود آیید، و اگر کوچ می‌کنید همگی یک بار کوچ کنید.

و هر گاه شب فرا رسد و فرود آمدید نیزه‌ها و سپرها را در گرداگرد لشکر دیوار لشکر کنید، و کار نیزه‌ها و سپرها را به تیراندازان واگذارید. و اگر روز هم در جایی فرود آمدید همین کار کنید تا مبادا که در غفلت باشید و ناگهان دشمن بر شما بتازد چه هیچ لشکری خواه در شب جایی فرود آیند و خواه در روز گرداگرد خود را به نیزه‌ها و سپرها نگرفتند مگر این که گویی در دیواری قرار گرفتند.

و باید خودتان لشکر را بپایید، و بپرهیزید از خواب تا بیداری شب بروز آورید مگر این که خواب اندکی مضمضه کنید. و باید بدینسان که گفته‌ام خوی کنید و پایدار باشید تا با دشمن روبروی شوید. و باید هر روز از شما خبر داشته باشم. و من بخواست خدا بسرعت از پی شما خواهم آمد و باید در جنگ تأنّی کنید و از شتاب دوری جویید مگر این که گاهی فرصت شما را بشتاب در جنگ پس از آنکه حجّت را بر خصم به پند و اندرز تمام کرده باشید دست دهد. و مبادا تا من نیامدم اقدام بجنگ کنید. مگر این که دشمن افتتاح و ابتدای به جنگ کند، یا این که دستور من بخواست خدا برسد. و السلام.

و من وصیة له علیه السّلام لمعقل بن قیس الریاحی حین أنفذه

اشارة

الی الشام فی ثلاثة آلاف مقدمة له

و کلامه هذا هو المختار الثانی عشر من باب کتبه و رسائله و عهوده و وصایاه علیه السّلام إتّق اللّه الّذی لا بدّ لک من لقائه، لا منتهی لک دونه. و لا تقاتلنّ إلاّ من قاتلک. و سر البردین. و غوّر بالنّاس. و رفّه فی السّیر. و لا تسر أوّل اللّیل فإنّ اللّه جعله سکنا، و قدّره مقاما لا ظعنا، فأرح فیه بدنک، و روّح ظهرک. فإذا وقفت حین ینبطح السّحر، أو حین ینفجر الفجر فسر علی برکة اللّه. فإذا لقیت العدوّ فقف من أصحابک وسطا، و لا تدن من القوم دنوّ من یرید أن ینشب الحرب و لا تباعد منهم تباعد من یهاب البأس حتّی یأتیک أمری. و لا یحملنّکم شنانهم علی قتالهم قبل دعائهم و الإعذار إلیهم.

ذکر سندها و الکلام فی تلفیقها

رواها نصر بن مزاحم المنقریّ التمیمیّ الکوفیّ الملقب بالعطّار من معاصری محمّد بن علیّ بن الحسین علیهم السّلام باقر علوم الأوّلین و الاخرین فی کتاب صفین (ص 78

من الطبع الناصری) عن عمر بن سعد، عن أبی مخنف، عن نمیر بن وعلة، عن أبی الودّاک أنّ علیّا بعث من المداین معقل بن قیس فی ثلاثة آلاف و قال له:

خذ علی الموصل ثمّ نصیبین ثمّ القنی بالرقّة فإنّی موافیها و سکّن النّاس و آمنهم، و لا تقاتل إلاّ من قاتلک، و سر البردین، و غوّر بالناس، و أقم اللّیل، و رفّه فی السیر، و لا تسر أوّل اللّیل، فانّ اللّه جعله سکنا، أرح فیه بدنک و جندک و ظهرک فإذا کان السحر و حین ینبطح الفجر فسر.

فخرج - یعنی معقل بن قیس - حتّی أتی الحدیثة - و هی إذ ذاک منزل الناس إنّما بنی مدینة الموصل بعد ذلک محمّد بن مروان - فإذا هم بکبشین ینتطحان و مع معقل بن قیس رجل من خثعم یقال له شداد بن أبی ربیعة قتل بعد ذلک مع الحروریّة فأخذ یقول: إیه إیه فقال معقل: ما تقول؟ قال: فجاء رجلان نحو الکبشین فأخذ کلّ واحد منهما کبشا ثمّ انصرفا، فقال الخثعمیّ لمعقل: لا تغلبون و لا تغلبون.

قال له: من أین علمت ذلک؟ قال: أما أبصرت الکبشین أحدهما مشرق و الاخر مغرب التقیا فاقتتلا و انتطحا فلم یزل کلّ واحد منهما من صاحبه منتصفا حتّی أتی کلّ واحد منهما صاحبه فانطلق به، فقال له معقل: أو یکون خیرا ممّا تقول یا أخا خثعم؟ ثمّ مضوا حتّی أتوا علیّا بالرقة. انتهی کلام نصر.

أقول: وصیّته علیه السّلام لمعقل علی نسخة نصر لا تتجاوز عن قوله حین ینبطح الفجر فسر کما نقلناها عنه و ذیلها کان من وصیّته علیه السّلام لمالک الأشتر و قد رواها نصر فی صفین أیضا (ص 81) و سیأتی تمام وصیّته لمالک فی شرح المختار الثالث عشر من هذا الباب أعنی المختار التالی لهذه الوصیّة و قدّمنا صورة وصیّته علیه السّلام لمالک المتضمّنة لما فی ذیل هذه الوصیّة لمعقل عن أبی جعفر الطبری فی شرح المختار 236 من باب الخطب أیضا فراجع إلی ص 221 من ج 1 من تکملة المنهاج.

فبما روینا عن الطبریّ و ما یأتی عن نصر فی صفین المتحدین فی صورة تلک الوصیّة لمالک المتضمنّة لذیل هذه الوصیّة، علم أنّ هذه الوصیّة لمعقل ملفّقة

من وصیّتین صدرها من وصیّته علیه السّلام لمعقل و ذیلها لمالک. و الشریف الرضی قدّس سرّه مال إلی أنّها وصیّة واحدة قالها لمعقل و قد علمت ما فیه. علی أنّ إسقاط بعض عباراته علیه السّلام و تلفیق بعض آخر إلی خطبة أو کتاب غیر عزیز فی النهج و قد دریت أنّه من عادة الرضیّ رحمه اللّه لأنّ ما کان یهمّه التقاط الفصیح من کلامه علیه السّلام اللهمّ إلاّ أن یقال انّه ظفر بروایة اخری لا توافق ما فی تاریخ أبی جعفر الطبریّ و ما فی صفین لنصر و عدّ فیها جمیع هذه الوصیّة وصیّة واحدة لمعقل و لم نظفر بها.

و الّذی یسهّل الخطب أن یقال إنّ الأمیر علیه السّلام کتب مضمونا واحدا و دستورا فاردا إلی أکثر من واحد من امراء جیشه فإنّ ما یجب أن یراعیها هذا من قوانین الحرب یجب أن یراعیها ذاک أیضا غایة الأمر أنّ نصرا لم ینقل وصیّته علیه السّلام لمعقل کاملة و ذلک لأنّ ظاهر کلام الشریف الرّضی رحمه اللّه یأبی عن أن یقال إنّ هذه الوصیّة ملفّقة من وصیّتین و هو رحمه اللّه أجلّ شأنا من أن یسند وصیّته علیه السّلام لمالک إلی أنّه وصیّته لمعقل، و المواضع الّتی اسقط بعض کلامه علیه السّلام و لفّق بعضه الاخر یغایر المقام فتأمّل.

اللغة

«دونه» قد مضی ذکر معانی دون فی شرح المختار السادس من کتبه علیه السّلام و رسائله، و ههنا بمعنی سوی أی لیس لک سواه منتهی.

«سر» أمر من السیر کما أنّ قوله لا تسر نهی عنه و مشتقّ منه.

«البردان»: الغداة و العشیّ، قال الجوهریّ فی الصحاح: البردان:

العصران، و کذلک الأبردان و هما الغداة و العشیّ، و یقال: ظلاّهما و قال - یعنی الشاعر -:

إذا الأرطی توسّد أبردیه خدود جوازئ بالرّمل عین

أقول: البیت للشمّاخ بن ضرار نقله الجاحظ فی البیان و التبیین أیضا (ص 251 ج 2) و الجوازی بقر الوحش، و العین جمع العیناء، و العصران ثنّی علی التغلیب أی الصبح و العصر کقولک صلاة الظهرین و فسّرهما ثانیا بقوله: و هما الغداة و العشیّ.

قال ابن الأثیر فی النهایة: فیه - یعنی فی الحدیث -: من صلّی البردین دخل الجنّة، البردان و الأبردان: الغداة و العشیّ و قیل: ظلاّهما، و منه حدیث ابن الزبیر: کان یسیر بنا الأبردین؛ و حدیثه الاخر مع فضالة بن أبی شریک: و سربها البردین.

أقول: و سیأتی روایة هشام بن سالم قال: سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:

سیروا البردین.

«غوّر» أمر من التغویر مأخوذ من الغائرة أی الظهیرة، و فی الصحاح:

التغویر: القیلولة، یقال: غوّروا أی انزلوا للقائلة. قال أبو عبید: یقال للقائلة:

الغائرة. و فی النهایة الأثیریّة: و فی حدیث السائب لما ورد علی عمر بفتح نهاوند قال: ویحک ما وراءک؟ فواللّه ما بتّ هذه اللّیلة إلاّ تغویرا؛ یرید بقدر النومة القلیلة الّتی تکون عند القائلة. یقال غوّر القوم إذا قالوا.

«رفّه» أمر من الترفیه أی الإراحة و التخفیف و التّنفیس و التوسیع، أو من رفّه الراعی الإبل إذا أوردها متی شاء، و فی الصحاح: رفهت الإبل بالفتح ترفه رفها و رفوها إذا وردت الماء کلّ یوم متی شاءت و الاسم الرّفه بالکسر.

و أرفتها أنا. و رفّه ترفیها و رفاهیة علی فعالیة و رفهنیة و هو ملحق بالخماسی بالألف فی آخره و إنّما صارت یاء لکسرة ما قبلها، و یقال بینی و بینک لیلة رافهة و ثلاث لیال روافه إذا کان یسار فیهنّ سیرا لیّنا، و رفّه عن غریمک أی نفّس عنه، و الأوّل أوسع و أعم و باسلوب الکلام و سیاقه أدلّ و ألصق، و سیأتی تقریر کلّ واحد منهما فی المعنی.

«سکنا» السکن بالتحریک: ما سکنت إلیه.

«ظعنا» الظعن: الارتحال، یقال: ظعن ظعنا و ظعنا من باب منع أی سار و رحل. و فی القرآن الکریم: «وَ اللّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُیُوتاً تَسْتَخِفُّونَها یَوْمَ ظَعْنِکُمْ وَ یَوْمَ إِقامَتِکُمْ » (النحل - 28).

«أرح» علی وزن أقم أمر من الأراحة. «روّح» أمر من الترویح. و الظهر

هنا بمعنی الرکاب، لا بمعنی خلاف البطن. قال الجوهریّ فی الصحاح: الظّهر:

الرکاب. و بنو فلان مظهرون إذا کان لهم ظهر ینقلون علیه کما یقال منجبون إذا کانوا أصحاب نجائب. انتهی کلامه.

و الرکاب: الإبل الّتی یسار علیها؛ الواحدة راحلة و لا واحد لها من لفظها و الجمع الرکب مثال الکتب. فیکون معنی الترویح من قولهم روّح فلان إبله ترویحا إذا ردّها إلی المراح. قال الجوهریّ: أراح إبله أی ردّها إلی المراح و کذلک الترویح. و لا یکون ذلک إلاّ بعد الزوال انتهی.

«ینبطح»یقال: انبطح الرجل إذا اسبطرّ علی وجهه ممتدا علی وجه الأرض و ههنا کنایة عن الانبساط و الإتّساع فینبطح أی ینبسط و یتّسع و منه البطحاء و الأبطح أی مسیل واسع فیه دقاق الحصی. و تبطّح السّیل أی اتّسع فی البطحاء.

«ینشب الحرب» ینشب مضارع من باب الإفعال. فی الصّحاح: نشب الشیء فی الشیء بالکسر - من باب علم - نشوبا أی علق. و أنشبته أنا فیه أی أعلقته فانتشب و أنشب الصائد: أعلق، و یقال: نشبت الحرب بینهم.

«یهاب» أجوف یائیّ تقول: هابه یهابه هیبا و هیبة و مهابة إذا خافه و حذره فهو هائب و هیوب، و رجل مهیب أی یها به الناس «البأس»: الحرب. «الشنان»:

البغض و العداوة.

الاعراب

فی بعض النسخ «بالسیر» الباء بمعنی فی. و مذکور فی نسختنا العتیقة فی السیر مکان بالسیر «فانّ اللّه» الفاء للتعلیل. و الّتی بعدها فصیحة للتفریع و النتیجة.

«فسر» الفاء جواب إذا کالّتی بعدها. «دنوّ» مفعول مطلق لقوله لا تدن. و کذلک تباعد لقوله و لا تباعد، و فی نسخة الطبری کما اشرنا إلیها آنفا مذکور: بعد من یهاب، و هو بضمّ الباء مفعول مطلق أیضا إلاّ انه لیس من باب عامله أعنی لا تباعد علی وزان قوله تعالی: «وَ اللّهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً ». «حتّی یأتیک أمری» غایة

لکلا النهیین المقدّمین و متعلق بکلا الفعلین أعنی لا تدن، و لا تباعد «قبل» ظرف لقوله: و لا یحملنّکم.

المعنی

اشارة

قد أتی علیه السّلام فی هذه الوصیّة بامور یدلّ بعضها علی کمال رأفته بالنّاس، و الاخر علی نهایة بصارته فی البأس. و قد جمع علیه السّلام فیها بین الأضداد و ألّف بین الأشتات.

و إذا ضمّت هذه الوصیّة إلی الّتی قبلها و اللاتی بعدها تزید المجاهد بصیرة فی فنون الحرب، و مع ذلک تذکّره بتقوی اللّه و تحذّره عن اتّباع الهوی و تنشطه و تشجعه فی الجهاد فی سبیل اللّه تعالی. و لو تأمّل فیها متأمّل و فکر فیها متفکّر علم أنّ علیها مسحة من العلم الإلهی و فیها عبقة من الکلام النبویّ. و أنّ قائلها کان علی بیّنة من ربّه و بصیرة فی الدّین و لم یکن فی قلبه زیغ عن سواء الطریق. و ما کان همّه إلاّ إطفاء نار الفتنة و انقاذ الناس ممّا فیه الهلکة و إنفاذهم إلی ما فیه سعادة جمّة. فانظر فی فقرات هذه الوصیّة، افتتحها بتقوی اللّه و اختتمها بالکفّ عن القتال قبل الإعذار و الدّعاء، و وسّط فیها قوله: فسر علی برکة اللّه، و صدّر فیها بالأوامر، و أردفها بالنواهی و لعمری إنّ محاسنها فوق أن یحوم حولها العبارة و إنّما هی تدرک و لا توصف و ستقف علی بعضها فی أثناء الشرح فلنتعرّض لشرح فقراتها و جملها علی قدر الوسع و الاستطاعة.

قوله علیه السّلام:«اتق اللّه - إلی قوله: دونه» أمره بتقوی اللّه أوّلا لأنّها خیر زاد و کان علیه السّلام کثیرا ما یوصی أصحابه بتقوی اللّه ففی الکافی بإسناده عن أبی الحسن موسی علیه السّلام قال: کان أمیر المؤمنین علیه السّلام یوصی أصحابه و یقول:

أوصیکم بتقوی اللّه فانها غبطة الطالب الراجی و ثقة الهارب اللاجی و استشعروا التقوی شعارا باطنا و اذکروا اللّه ذکرا خالصا تحبوا به أفضل الحیاة و تسلکوا به طریق النجاة - إلخ (ص 62 ج 14 من الوافی).

و فی الفقیه عن سلیم بن قیس الهلالی قال: شهدت وصیّة أمیر المؤمنین علیه السّلام حین أوصی إلی ابنه الحسن - یعنی حین ضربه ابن ملجم - و أشهد علی وصیّته الحسین

و محمّدا و جمیع ولده و رؤساء شیعته - إلی أن قال: قال علیه السّلام: ثمّ إنّی اوصیک یا حسن و جمیع ولدی و أهل بیتی و من بلغه کتابی من المؤمنین بتقوی اللّه ربّکم (ص 79 ج 2 من الوافی).

ثمّ وصف اللّه تعالی بما فیه تخویف و تشجیع و ذلک أنّه علیه السّلام لما أنفذ معقل بن قیس فی ثلاثة آلاف مقدّمة له إلی الشّام توجّه إلی معقل أمران: الأوّل إمارة ثلاثة آلاف رجل، الثانی الجهاد فی سبیل اللّه. و الإمارة سلطان قد توجب البغی و الطغیان إلاّ من عصمه اللّه عن اتّباع الشیطان؛ و الجهاد بذل النفس دونه تعالی و الجود بالنفس أقصی غایة الجود. فعلی الأوّل خوّفه بقوله: اللّه الّذی لا بدّ لک من لقائه و لا منتهی لک دونه؛ أی خف اللّه تعالی و اتّقه فانّک لو عصیته و ظلمت من دونک من الجیش و عدلت عن العدل فیهم فاعلم أنّما لا بدّ لک من لقاء اللّه تعالی و لیس منتهی لک غیره فاذا یجازیک و یعاقبک بما أسلفت من سوء أعمالک فکن علی حذر من طوع الهوی.

و علی الثانی شجّعه بذلک القول أیضا علی الجهاد أی لا تخف من الجهاد فإنّک لو تجود بنفسک فقتلت فی سبیل اللّه فاعلم أنّما تلقی اللّه تعالی و لیس لک سواه منتهی فإذا کان منتهی أمرک إلیه و لا بدّ لک من لقائه فهو تعالی یجزیک بما قدمت. قال عزّ من قائل: «وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْیاءٌ وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ » (البقرة - 151) و قال تعالی: «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ فَرِحِینَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ »... «یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ » (آل عمران - 167).

و قال تعالی: «فَلْیُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالْآخِرَةِ وَ مَنْ یُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً » (النساء 77).

قوله علیه السّلام:«و لا تقاتلنّ إلاّ من قاتلک» فی الکافی و فی حدیث عبد اللّه بن جندب عن أبیه أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام کان یأمر فی کلّ موطن لقینا فیه عدوّنا فیقول: لا تقاتلوا القوم حتّی یبدءوکم فإنّکم بحمد اللّه علی حجّة و ترککم

إیّاهم حتّی یبدءوکم حجّة لکم اخری فإذا هزمتموهم فلا تقتلوا لهم مدبرا و لا تجیزوا علی جریح و لا تکشفوا عورة و لا تمثّلوا بقتیل. انتهی.

و أقول: سیأتی تمام الکلام فی سیرته علیه السّلام فی الحروب فی شرح المختار الرابع عشر من هذا الباب.

ثمّ اعلم أنّ أولیاء اللّه شأنهم أجلّ و قدرهم أعظم من أن یقاتلوا النّاس لغیر رضا اللّه تعالی فإنّهم مأمورون أوّلا لإحیاء النفوس و إنارة العقول و الهدایة إلی جناب الربّ جلّ و علا إلاّ أنّ طائفة من النّاس لمّا استحوذ علیهم الشیطان طغوا و نهضوا إلی هدم بناء الدین، أو صاروا جراثیم مؤذیة راسخة فی اصول شجرة الفضیلة الّتی غرسها النبیّ بإذن اللّه تعالی فکان واجبا علی النبیّ أو الولیّ أن یجتاحوا اصول الجراثیم لئلاّ تطرق المفاسد و الفواحش فی الاجتماع الإنسانیّ و لذا تری أنّ الافتتاح فی کلّ غزوة إنّما کان من معاندی الأنبیاء و الأولیاء. و أمّا الأنبیاء و الأولیاء فکانوا یأمرون جیوشهم قبل الغزوات بدعاء الکفّار إلی ما فیه حیاتهم الدائمة و سعادتهم الباقیة، و الاعذار إلیهم، و إتمام الحجّة علیهم، و بأن لا یقاتلوا إلاّ من قاتلهم لأنّ قتال غیر المقاتل ظلم و هم مبرّؤون عنه.

و بما ذکرنا یعلم فضیلة المجاهد فی سبیل اللّه و درجة سیف به ینتظم امور الناس و یؤمن الخائفون و یعبد اللّه المؤمنون، و سرّ بعض الایات القائلة بأنّه لو لم یکن السیف لفسدت الأرض کقوله تعالی: «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ » و قوله تعالی: «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّهِ کَثِیراً » و کذا سرّ بعض الأخبار الّذی ینادی بأعلی صوته أنّ الناس لمّا أبوا أن یقبلوا أمر اللّه رسوله بالقتال: ففی الکافی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: خیول الغزاة فی الدّنیا خیولهم فی الجنّة و أن أردیة الغزاة لسیوفهم. و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و اله: أخبرنی جبرئیل بأمر قرّت به عینی و فرح به قلبی قال: یا محمّد من غزا من امتک فی سبیل اللّه فأصابه قطرة من السماء أو صداع کتب اللّه له شهادة.

و فیه: عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: الخیر کلّه فی السیف و تحت ظلّ السیف، و لا یقیم الناس إلاّ السیف، و السیوف مقالید الجنّة و النّار.

أقول: یعنی أنّ السیف الّذی یشهره المسلم مجاهدا فی سبیل اللّه فهو مقلاد الجنّة أی مفتاحها له، و أنّ الّذی یشهره الکافر مفتاح النّار له.

و فیه عن معمّر عن أبی جعفر علیه السّلام قال: الخیر کلّه فی السیف و تحت السیف و فی ظلّ السیف.

و فیه عن عمر بن أبان، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: إنّ اللّه تعالی بعث رسوله بالإسلام إلی النّاس عشر سنین فأبوا أن یقبلوا حتّی أمره بالقتال فالخیر فی السیف و تحت السیف و الأمر یعود کما بدا.

أقول: و قوله علیه السّلام: و الأمر یعود کما بدا إشارة إلی دولة القائم علیه السّلام و الروایات فی ذلک کثیرة جدّا تشیر إلی سرّ فارد و حقیقة واحدة.

قوله علیه السّلام:«و سر البردین» أمره أن یسیر فی الغداة و العشیّ لأنّ السیر فی طرفی النّهار یکون أهون، و طیّ الطریق فیهما یکون أکثر، و التعب یکون أقلّ لبرد الهواء و طیبها فی هاتین الساعتین. و فی الباب التاسع من أبواب آداب السفر من حجّ الوسائل عن هشام بن سالم قال: سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول:

سیروا البردین، قلت: إنّا نتخوّف الهوام، قال: إن أصابکم شیء فهو خیر لکم ثمّ إنّکم مضمونون.

قوله علیه السّلام:«و غوّر بالناس» أی أنزل بهم للقائلة أی منتصف النهار و ذلک لأنّ السیر فی الغائرة یستلزم شدّة الحرّ الموجبة للتعب و الکلال. و القائلة هی وقت القیلولة و الاستراحة. قال تعالی: «وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ » (النور - 58).

قوله علیه السّلام:«و رفّه بالسّیر» سیاق الکلام یدّل علی أنّه علیه السّلام أمره أن یرفّه جیشه فی السیر أی یوسّعهم فیه و یرفق بسیرهم و لا یوجفهم لکی لا یتعب الرکاب و الرکبان، و لا یتأخّر بعض الجیش عن بعض فلو لا التأنّی و الرّفق فی السیر

لانجرّ الأمر إلی التفرقة و الکلال و غیرهما من المضارّ فی الجند و الدواب فکأنّه علیه السّلام قال له: هوّن بالسیر و لا تتعب نفسک و لا دابّتک بالوجیف.

و إن أخذناه من قولهم: رفّه الرّاعی الإبل متی شاء فمتعلّق رفّه یکون خاصّا أی رفّه الرکاب بالسیر. فیکون توصیة له فی أن یراعی حالها فی السیر و لا یمنعها من الماء و الکلاء و یوسّع فی الانفاق علیها، و من وصیّة لقمان لابنه:

و إذا قربت من المنزل فانزل عن دابّتک و ابدأ بعلفها فإنّها نفسک - إلخ.

رواها الکلینیّ فی الکافی و الصدوق فی الفقیه و أتی بها الفیض فی الوافی (ص 66 ج 8).

و فی الباب التاسع من أبواب أحکام الدواب من حجّ الوسائل عن السکونی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: للدّابّة علی صاحبها ستّة حقوق: لا یحملها فوق طاقتها، و لا یتّخذ ظهرها مجالس یتحدّث علیها، و یبدأ بعلفها إذا نزل، و لا یسمها، و لا یضربها فی وجهها فانها تسبّح، و یعرض علیها الماء إذا مرّ به.

قوله علیه السّلام:«و لا تسر أوّل اللّیل - إلی قوله: ظعنا» نهی عن السیر فی أوّل اللّیل نهی کراهة لا نهی تحریم و کلامه هذا ممّا یستدلّ به فی الفقه علی کراهة السیر أوّل اللّیل کما استدلّ به العاملی رحمه اللّه علیها فی الباب التاسع من أبواب آداب السفر من حجّ الوسائل. ثمّ علّل النهی بقوله: فإنّ اللّه جعله سکنا أی موضعا تسکنون فیه وقت إقامتکم. و هذا إشارة إلی قوله تعالی: «وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً » (الأنعام - 97). ثمّ أکّده بقوله:و قدّره مقاما لا ظعنا.أطلق لفظ الظعن علی اللّیل مجازا لأنّ اللّیل لیس بزمان الظعن لا أنّه لیس بظعن إطلاق اسم المظروف الّذی هو الظعن علی الظرف الّذی هو اللیل، بخلاف اطلاق المقام علیه لأنّ المقام بضمّ المیم اسم زمان من الإقامة فأطلق علیه حقیقة.

علی أنّ أوّل اللّیل یکون حین تنشر الشیاطین کما وردت به روایات عن أئمّتنا المعصومین علیهم السّلام: ففی الکافی بإسناده عن جابر عن أبی جعفر علیه السّلام قال: إنّ إبلیس علیه لعائن اللّه إنّما یبثّ جنوده من حین تغیب الشمس و حین تطلع فأکثروا

ذکر اللّه تعالی فی هاتین الساعتین و تعوّذوا باللّه من شرّ إبلیس و جنوده و عوّذوا صغارکم هاتین الساعتین فانّهما ساعتا غفلة.

و فی الفقیه عن جابر عن أبی جعفر علیه السّلام قال: إنّ إبلیس إنّما یبثّ جنود اللّیل من حین تغیب الشمس إلی مغیب الشفق و یبثّ جنود النهار من حین یطلع الفجر إلی مطلع الشمس. و ذکر أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و اله کان یقول: أکثروا ذکر اللّه تعالی فی هاتین الساعتین - إلی آخر الحدیث المروی عن الکافی و رواهما الفیض فی الوافی (ص 232 ج 5).

إن قلت: هل یدلّ الخبران علی کراهة السیر أوّل اللّیل؟ قلت: لا کلام فی کراهة السیر أوّل اللّیل و قد دلّت علیها أخبار اخر أیضا کما دلّت علی استحباب اختیار آخر اللّیل للسّیر ففی الباب التاسع من أبواب آداب السفر من حجّ الوسائل عن السکونیّ، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: علیکم بالسفر باللّیل فإنّ الأرض تطوی باللّیل. و فیه عن حمّاد بن عیسی، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال لقمان لابنه: یا بنیّ إیّاک و السیر فی أوّل اللّیل و سر فی آخره. و علی روایة الکلینیّ:

إیّاک و السیر فی أوّل اللّیل و علیک بالتعریس و الدّلجة و قد أتی بهما الطباطبائی قدّس سرّه فی أوّل الحجّ من العروة الوثقی و أفتی بهما کذلک، و سیأتی نقل روایات اخری دالّة علی کراهة السیر أوّل اللّیل و استحبابه فی آخره و فی البردین عن قریب.

و أمّا دلالة الخبرین علی ذلک فغیر معلومة لأنّهما یأمران بإکثار ذکر اللّه تعالی فی هاتین الساعتین و التعوّذ باللّه فیهما من شرّ إبلیس و جنوده فلا بأس أن یسیر السائر فیهما ذاکرا متعوّذا، اللّهمّ إلاّ أن یقال: إنّ دلالة تلک الأخبار علی تحذیر السیر فی أوّل اللّیل و کراهته فیه و علی أنّه ساعة غفلة انّما تکون من حیث إنّه وقت تنشر الشیاطین فإذا کانت هذه الساعة فی الحضر ساعة غفلة ففی السفر أولی لأنّ اضطراب البال فی السفر أکثر و إنّما کانت الساعة ساعة غفلة لأنّها وقت اختتام الأعمال فالناس یعرضون ساعتئذ عما کانوا فیها من الأشغال و ینسلون فی

الإقبال إلی بیوتهم من کلّ جانب فیشتغلون بالاکتنان فتری الناس فیها أشتاتا فطائفة أسرعت إلی تغلیق الدّکاکین، و اخری إلی التأهّب للّیل، و اخری کذا و کذا؛ و بعکسها فی الساعة الاخری أعنی حین تطلع الشمس فالناس فی هاتین الساعتین فی امور دنیاهم متوغّلون، و إلی کلّ جانب ینسلون فسمّیتا لما ذکرنا ساعتی غفلة.

قوله علیه السّلام:«فأرح فیه بدنک» أی إذا کان اللّه تعالی قدّر اللّیل سکنا و مقاما فأرح فیه بدنک و لیرح الجیش أبدانهم.

قوله علیه السّلام:«و روّح ظهرک» بین الظهر و البدن إیهام التناسب نحو بیت السقط:

و حرف کنون تحت راء و لم یکن بدال یؤمّ الرسم غیّره النقط

ففی الجمع بین الحرف و الراء و الدّال و النقط إیهام أنّ المراد منها معانیها، و لیس کذلک؛ إلاّ أنّ النون فی البیت کان علی معناه المتبادر من حروف المعجم و المراد من الحرف الناقة المهزولة، وراء اسم فاعل من رأیته، و دال اسم فاعل من دلأ الرکائب إذا رفق بسوقها. و النقط ما تقاطر علی الرسوم من المطر، شبّه الناقة فی الدّقة و الانحناء بنون و مدح حبیبته بأنّها تجلّ عن أن ترکب من النوق ما هی فی الضمر و الانحناء کالنون یرکبها الأعرابی لزیارة الأطلال فیضرب ریتها إذ لا حراک بها من شدّة الهزال بل مراکب الحبیبة سمان ذوات أسنمة.

و کذلک فی المقام أنّ الجمع بین البدن و الظهر یوهم أنّ المراد من الظهر هو خلاف البطن و لیس کذلک بل المراد منه الرکاب أی روّح رکابک فی اللّیل بمعنی ردّها إلی المراح. فأراد علیه السّلام بلفظ الظهر معناه البعید کقول القاضی أبی الفضل بن عیاض یصف ربیعا باردا:

أو الغزالة من طول المدی خرفت فما تفرّق بین الجدی و الحمل

یعنی کأنّ الشمس من کبرها و طول مدتها صارت خرفة قلیلة العقل فنزلت فی برج الجدی فی أوان الحلول ببرج الحمل، إذ الجدی من البروج الشتویة، و الحمل

من الربیعیّة، و المراد من الغزالة معناها البعید أی الشمس، و معناها القریب: الرّشأ و کذلک الکلام فی قوله علیه السّلام: ظهرک؛ إلاّ أنّ القاضی قد قرن بها ما یلایم المعنی القریب الّذی لیس بمراد کالجدی و الحمل؛ و هو علیه السّلام أتی بما یلایم کلا معنیی القریب و البعید أعنی روّح و إن کان المراد ما یلایم البعید کما دریت فی اللّغة، و ما یلایم القریب إنّما کان من قولهم روّح فلان الرجل إذا أراحه و لکنه لیس بمراد.

قوله علیه السّلام: فإذا وقفت - إلی قوله: برکة اللّه» یمکن أن یفسّر هذه الفقرة علی ثلاثة أوجه:

الأوّل أنّ الأمیر علیه السّلام أمر معقل بن قیس بأن یکون وقت انبساط السحر أو انفجار الفجر یقظا و ذلک أنّه لما تولّی من قبله علیه السّلام امارة الجیش و صار قائدهم فلا بدّ له من أن یکون قبل ظعن القوم یقظان لیهیّأ أصحابه للسیر و یستعدّهم للارتحال و یکون ناظر أعمالهم و قائما علیهم یراقبهم حتّی لا یفوته بعض ما یصلح لهم.

الثانی أن تکون صلة وقف کلمة إلی المحذوفة فمعناه إذا وقفت اللّیل إلی حین ینبطح السحر فسر علی برکة اللّه؛ فکأنّه علیه السّلام أمره بأن یریح بدنه و یروّح ظهره فی اللّیل و نهاه عن السیر فیه إلی أن ینبطح السحر.

الثالث أن تکون صلة الفعل کلمة علی أی إذا وقفت علی حین ینبطح السحر بمعنی إذا اطلعت علی انبطاحه فسر علی برکة اللّه لأنّ وقف مع علی یفید معنی الاطلاع یقال: وقفه علی ذنبه إذا اطلعه علیه؛ فکأنّه علیه السّلام أمره أن لا ینام هو و لا عسکره علی حدّ یفوتهم السحر نظیر قوله علیه السّلام فی الوصیة السابقة: و لا تذوقوا النّوم إلاّ غرارا أو مضمضة، فکأنّ الوجه الأوّل أنسب بسیاق الکلام من الأخیرین.

ثمّ اعلم أنّ السحر یکون قبیل الصبح و هو علی قسمین: السحر الأعلی و هو ما قبل انصداع الفجر، و السحر الاخر و هو عند انصداعه و الظاهر من قوله علیه السّلام: ینبطح السحر أنّ المراد منه السحر الثانی فیئول معنی کلامه إلی أنّه علیه السّلام أمر ابن قیس بأن یسیر إمّا فی السحر الثّانی أو حین انشقّ الفجر أی

الفجر الصادق، فعلی هذا کأنّما السحر خارج عن اللّیل حقیقة لأنّ اللّیل یتمّ حین انصداع الفجر و أمّا علی نسخة نصر فی صفین أعنی: فإذا کان السحر أو حین ینبطح الفجر فسر؛ فالسحر خارج عن اللّیل حکما لأنّ الظاهر من قوله علیه السّلام: و لا تسر أوّل اللّیل فإنّ اللّه جعله ساکنا أنّ الدّلیل أعنی قوله: فإنّ اللّه جعله ساکنا راجع إلی قوله أوّل اللّیل فالکراهة تختصّ بأوّل اللّیل فیستثنی آخر اللّیل عن حکم الکراهة فکلامه علیه السّلام هذا کغیره من روایات أخر مخصّص لقوله تعالی: «وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً » الایة المتقدّمة، و الأخبار یأمر بعضها بالسیر فی اللّیل مطلقاً و ینهی الاخر عن السیر فیه کذلک فقد تقرّر فی اصول الفقه صحّة تخصیص الکتاب بالسنّة، و السنّة بالسنّة أیضا، فعلیک بطائفة من أخبار وردت فی المقام رواها العاملی قدّس سرّه فی الباب التاسع من أبواب آداب السفر من حجّ الوسائل.

بإسناده عن جمیل بن درّاج و حمّاد بن عثمان جمیعا، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال:

الأرض تطوی فی (عن - خ ل) آخر اللّیل.

و عن هشام بن سالم قال: سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول: سیروا البردین، قلت: إنّا نتخوّف الهوام، قال: إن أصابکم شیء فهو خیر لکم ثمّ إنّکم مضمونون.

و عن السکونیّ، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: علیکم بالسفر باللّیل فإنّ الأرض تطوی باللّیل.

و عن حمران بن أعین قال: قلت لأبی جعفر علیه السّلام: یقول النّاس: تطوی لنا الأرض باللّیل کیف تطوی؟ قال: هکذا ثمّ عطف ثوبه.

و عن یعقوب بن سالم رفعه إلی علیّ علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: إذا نزلتم فسطاطا أو خبأ فلا تخرجوا فإنّکم علی غرة.

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام: اتّقوا الخروج بعد نومة فان للّه دوارا بینها یفعلون ما یؤمرون.

و عن أمیر المؤمنین علیه السّلام قال: بعثنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله علی الیمن فقال لی و هو یوصینی ما حار من استخار و لا ندم من استشار، یا علیّ علیک بالدلجة فإنّ الأرض تطوی باللّیل ما لا تطوی بالنهار، یا علیّ اغد علی اسم اللّه فإنّ اللّه تعالی بارک لامّتی فی بکورها.

و عن حمّاد بن عیسی، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال لقمان لابنه: یا بنیّ إذا سافرت مع قوم فأکثر استشارتهم فی أمرک - إلی أن قال: و إیّاک و السیر فی أوّل اللّیل و سر فی آخره. قال: و رواه الکلینیّ - إلاّ أنّه قال: و إیّاک و السیر فی أوّل اللّیل و علیک بالتعریس و الدلجة من لدن نصف اللّیل إلی آخره.

أقول: قد ذکر طائفة من وصیّة لقمان لابنه و منها هذه النبذة الّتی رواها حماد عن الصادق علیه السّلام ابن قتیبة الدّینوری فی کتاب الحرب من عیون الاخبار ص 135 ج 1 طبع مصر 1383 ه.

بیان: قال الجوهریّ فی الصحاح: أدلج القوم إذا ساروا من أوّل اللّیل؛ و الاسم الدّلج بالتحریک و الدّلجة و الدّلجة أیضا مثل برهة من الدهر و برهة فإن ساروا من آخر اللّیل فقدادّ لجوا بالتشدید (یعنی بتشدید الدال) و الاسم الدّلجة و الدّلجة.

انتهی کلامه. و التعریس: نزول المسافر آخر اللّیل للنوم و الاستراحة من قولهم عرّس القوم إذا نزلوا فی السفر فی آخر اللّیل للاستراحة کما فی مجمع البحرین و أقرب الموارد، و ربّما استعمل الإدلاج بالتخفیف لسیر آخر اللّیل کقول الشاعر:

اصبر علی السیر و الإدلاج فی السحر. کما أنّ الإدّلاج بالتشدید قد یستعمل لسیر اللّیل کلّه.

و أقول: فبما قدّمنا دریت وجه الجمع بین تلک الأخبار. ثمّ إنّ مقتضی الجمع أن تکون الدّلجة اسما من ادّلج القوم بتشدید الدال لأنّ قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله لعلیّ: یا علیّ علیک بالدّلجة فإنّ الأرض تطوی باللّیل، ما لا تطوی بالنهار و إن کان لم یفرّق بین أوّل اللّیل و آخره إلاّ أنّ روایة الصادق علیه السّلام حکایة عن لقمان

و إیّاک و السیر فی أوّل اللّیل و علیک بالتعریس و الدّلجة من لدن نصف اللّیل إلی آخره تبیّن بأنّ. المراد من الدلجة فی قول الرسول علیه السّلام هو اسم من الادّلاج المشدّد أی السیر فی آخر اللّیل.

و بما حقّقنا دریت أنّ ما ذهب إلیه الطریحی فی مادّة دلج من المجمع حیث قال: «فی الحدیث علیکم بالدّلجة و هو سیر اللّیل یقال أدلج بالتخفیف إذا سار من أوّل اللّیل و بالتشدید إذا سار من آخره و الاسم منهما الدّلجة بالضمّ و الفتح، و منهم من یجعل الإدلاج للّیل کلّه و کأنّه المراد هنا لما فی آخر الحدیث فإنّ الأرض تطوی و لم یفرّق بین أوّل اللّیل و آخره» لیس بصواب.

الکلام فی حدوث الفجر و تعاکس الصبح و الشفق و البحث

اشارة

عن مسائل شتی متنوعة

و اعلم أنّ الشمس أعظم جرما من الأرض بکثیر و هی علی الحساب الّذی أورده غیاث الدّین جمشید الکاشی فی رسالته المفیدة الأنیقة المترجمة بسلّم السماء ثلاثمائة و ستّ و عشرون مثلا للأرض.

و قد بیّن اسطرخس فی الشکل الثّانی من کتابه فی جرمی النیّرین أنّ الکرة إذا أقبلت الضوء من کرة اخری أعظم منها کان المستضیّ منها أعظم من نصفها فلمّا کانت الشمس و الأرض کرّیتین و الشمس أعظم منها بکثیر فالأرض تستضیء أکثر من نصفها من الشمس دائما. و تحدث بین المستضیء و المظلم من الأرض دائرة صغیرة إذا الجزء المضیء من الأرض أعظم من النصف کما علمت فهی لا تنصّف کرة الأرض و قد بیّن فی محلّه أنّ الدائرة العظیمة هی الّتی تنصّف الکرة الّتی فرضت علیها.

ثمّ اعلم أنّ ما یقبل الضوء یجب أن یکون کثیفا مانعا من نفوذ الضوء فیه فلو لم یکن مانعا کالهواء و الزجاج المشفّین لم یقبلا الضوء فالأرض لکثافتها المانعة من نفوذ الضوء قابلة له و کذا کرة البخار المحیطة بها و أمّا ما فوق کرة البخار

من الهواء لا یستضیء بضیاء الشمس أصلا لکونها مشفّة فی الغایة و ینفذ النور فیها و لا ینعکس فاذا وقع ضوء الشمس علی الأرض یستضیء وجهها المواجه لها بها و لمّا کانت الأرض کرّیة الشکل تقریبا و الشمس أعظم منها یکون ظلّها علی شکل مخروط مستدیر فانّ الکرة المنیرة لو کانت مساویة للمستنیرة یکون الظلّ علی شکل الأستوانة المستدیرة لا المخروط المستدیر، ثمّ قاعدة المخروط المستدیر من ظلّ الأرض هی تلک الدائرة الصغیرة یحیط به هذه القاعدة و سطح مستدیر یرتفع منها و یستدقّ شیئا فشیئا إلی أن ینتهی فی أفلاک الزهرة و یکون لا محالة قاعدة مخروط الظلّ نحو جرم الشمس و سهمه فی مقابلة جرمها أبدا ففی منتصف اللّیل یکون السّهم علی دائرة نصف النهار فوق الأرض إمّا قائما علی سطح الافق الحسّی إن کانت الشمس علی سمت القدم، أو مائلا إلی جهة القطب الظاهر إن کانت عن سمت القدم فی جهة القطب الخفیّ، أو إلی جهة القطب الخفیّ إن کانت عن سمت القدم فی جهة القطب الظاهر؛ و لکن یتساوی بعده عن الشرق و الغرب فی جمیع الصّور.

و لا یخفی علی ذی دربة فی الفنّ أنّ هذا مخصوص بما إذا لم یتّصل الصبح بالشفق إذ حینئذ قبل أن یمیل المخروط إلی جانب الغرب یصیر الشعاع المحیط به مرئیّا کما سنزیدک فیه بیانا.

ثمّ إنّ کرة البخار هواء متکاثف بسبب مخالطة الأجزاء الأرضیّة و المائیّة المتصاعدتین من کرتیهما بحرارة الشمس أو غیرها علی شکل کرة محیطة بالأرض علی مرکزها و سطح مواز لسطحها و هی مختلفة القوام فما هو أقرب منهما إلی الأرض أکثف ممّا هو أبعد لأنّ تصاعد الألطف أکثر بالطبع من الأکثف و قد بیّن فی الأبعاد و الأجرام أنّ بعد سطحها الأعلی عن سطح الأرض اثنان و خمسون میلا تقریبا.

و مخروط الظلّ یثقب کرة البخار و لا یحیط بها و ذلک لأنّ قاعدة المخروط سطح دائرة محیطها هو الفصل المشترک بین المضیء و المظلم من کرة الأرض و تلک

الدائرة صغیرة أعنی أنّ القاعدة أصغر من عظیمة مفروضة علی کرة الأرض کما دریت فتکون أصغر کثیرا من عظیمة کرة البخار لأنّها محیطة بالأرض. فما وقع من کرة البخار داخل هذا المخروط لا یستضیء بضیاء الشمس و ما سواه من کرة البخار مستنیرة أبدا لکثافتها و احاطة الشمس بها لکنّها لا تری فی اللّیل لبعدها عن البصر.

فإذا کانت الشمس تحت الأرض قریبة من الافق فما یری من القطعة المستنیرة من کرة البخار فوق الافق إن کان فی الجانب الشرقی یسمّی صبحا، و إن کان فی الجانب الغربی یسمّی شفقا و هما متعاکسان أی متشابهان شکلا و متقابلان وضعا فإنّ أوّل الصّبح بیاض مستدقّ مستطیل منتصب، ثمّ بیاض عریض منبسط فی عرض الافق مستدیر کنصف دائرة یضیء به العالم، ثمّ حمرة. و أوّل الشفق حمرة، ثمّ بیاض عریض منبسط مستدیر، ثمّ بیاض مستدقّ مستطیل منتصب.

و هما مختلفان لونا أیضا لاختلاف ما یستضیء من الجوّ بضیاء الشمس بسبب اختلاف لون البخار فإنّه یکون فی أواخر اللّیل مائلا إلی الصّفاء و البیاض لرطوبة المکتسبة من برودة اللّیل؛ و إلی الصفرة فی أوائله لغلبة الحرّ الدخانی المکتسب من حرارة النهار مع أنّ الکثیف کلّما کان أکثر صفاء و بیاضا کان أضوء و الشعاع المنعکس عنه أقوی.

و اعلم أنّ النوع الأوّل من الفجر أعنی ذلک البیاض المستدقّ المستطیل المنتصب یعرف بالصبح الأوّل. و الصبح الکاذب، و یلقّب بذنب السرحان. أمّا بالأوّل فلسبقه لأنّه أوّل ما یری فوق الافق من نور الشمس.

و أمّا بالکاذب فلکون ما یقرب من الافق بعد مظلما أی لو کان یصدق أنّه نور الشمس لکان المنیر ما یلی الشمس دون ما یبعد منها.

و قیل: سمّی بالکاذب لأنّه تعقّبه ظلمة تکذّبه فإنّه إذا طلع الصبح الثانی انعدم ضوء الصبح الأوّل.

و فیه أنّ ضوء الصبح الأوّل لا یعدم بطلوع الصبح الثانی بل یخفی عن البصر لضعفه و غلبة الضوء الشدید الطاری أعنی ضوء الصبح الثانی علیه کما هو حکم النور الضعیف فی قبال القویّ منه و لذا یخفی ضیاء الکواکب فی ضوء الشمس فلا یصحّ أن یقال إنّ ظلمة تعقّبه و تکذّبه أیضا لأنّه لا تعقّبه ظلمة بل یکون وقتئذ ما قرب من الافق مظلما و إنّما یعقّبه ضوء قوی علیه.

و أمّا بذنب السرحان فلدقّته و استطالته تشبیها له به إذا شاله و لاستطالته یسمّی بالفجر المستطیل أیضا.

قال المسعود بن السعد بن السّلمان:

و لیل کأنّ الشمس زلّت ممرّها و لیس لها نحو المشارق مرجع

نظرت إلیه و الظّلام کأنّه من الجوّ غربان علی الأرض وقّع

فقلت لنفسی طال لیلی و لیس لی من الهمّ منجاة و فی الصّبر مفزع

أری ذنب السّرحان فی الجوّ طالعا و هل ممکن قرن الغزالة تطلع؟

و مراده من الغزالة معناها البعید أعنی الشمس، قال الحافظ:

شود غزالۀ خورشید صید لاغر من گر آهویی جو تو اندر کنار من باشی

و قال الخاقانی الشروانی فی قصیدة مدح بها منوچهر شروانشاه (ص 379 طبع طهران 1336 ه ش):

صبحدم آب خضر نوش از لب جام گوهری کز ظلمات بحر جست آینۀ سکندری

شاهد طارم فلک رست ز دیو هفت سر ریخت بهر دریچه‌ای آغچه زرّ شش سری

غالیه سای آسمان سود بر آتشین صدف از پی مغز خاکیان لخلخه‌های عنبری

یوسف روز جلوه کرد از دم گرگ و میکند یوسف گرگ مست ما دعوی روز پیکری

و النوع الثانی من الفجر أعنی ذلک البیاض العریض المنبسط فی عرض الافق المستدیر کنصف دائرة یضیء به العالم یسمّی بالصّبح الثانی، و الصّبح الصادق، و الفجر المستطیر، و الصّدیع.

أمّا بالثانی فلکونه فی مقابل الأوّل؛ و أمّا بالصّادق لأنّ ضیاءه أصدق من

الضیاء الأوّل، و لأنّه فی إزاء الکاذب؛ و أمّا بالمستطیر فمن قولهم استطار الفجر إذا انتشر و تبیّن، و سیأتی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: لا یغرنّکم الفجر المستطیل فکلوا و اشربوا حتّی یطلع الفجر المستطیع؛ و أمّا بالصّدیع لأنّه انصداع ظلمة عن نور و الصدع: الشقّ و الفرق و الفصل کما مضی تفصیله فی شرح المختار 229 من باب الخطب (ص 9 ج 15). و قد وردت فی التعبیر عن الصّدیع روایة عن الصادق علیه السّلام رواها شیخ الطائفة الطوسی قدّس سرّه فی التهذیب بإسناده عن الحضرمی قال:

سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام فقلت: متی اصلّی رکعتی الفجر؟ قال: حین یعترض الفجر و هو الّذی تسمّیه العرب الصّدیع (ص 53 ج 5 من الوافی).

و لا یتعلّق بالنّوع الأوّل شیء من الأحکام الشرعیّة، و لا من العادات الرّسمیّة غالبا، بل یتعلّق بالنوع الثانی منه کما یدلّ علیه بعض الایات القرآنیّة و أخبار مستفیضة إن لم تکن متواترة وردت فی هذا المعنی و سیجیء نقل طائفة منها إن شاء اللّه تعالی.

و إنّما قیّدنا الحکم بقولنا غالبا لأنّ نبذة من عبادات نفلیّة تتعلّق بطلوع الفجر الأوّل: منها دخول وقت فضیلة الوتر فإنّ أفضل أوقاتها ما بین الفجرین کما رواه شیخ الطائفة قدّس سرّه فی التهذیب (و فی الوافی ص 53 ج 5) بإسناده عن إسماعیل بن سعد الأشعری قال: سألت أبا الحسن الرّضا علیه السّلام عن ساعات الوتر فقال: أحبّها إلیّ الفجر الأوّل - الحدیث.

فإنّ قوله علیه السّلام: أحبّها إلیّ، یدلّ علی أنّ وقت فضیلته الفجر الأوّل.

و فی الکافی و التهذیب بإسنادهما عن ابن وهب قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن أفضل ساعات الوتر فقال: الفجر الأوّل (ص 53 ج 5 من الوافی).

و فی أوائل مفتاح الفلاح للشیخ الأجلّ العلاّمة البهائی قدّس سرّه أنّه روی أنّ رجلا سأل أمیر المؤمنین علیه السّلام عن الوتر أوّل اللّیل فلم یجبه فلمّا کان بین الصّبحین خرج أمیر المؤمنین علیه السّلام إلی المسجد فنادی أین السائل عن الوتر؟ ثلاث مرّات، نعم ساعة الوتر هذه؛ ثمّ قام علیه السّلام فأوتر.

فإنّ المراد من قوله: بین الصّبحین هو بین الفجرین أی الکاذب و الصّادق کما لا یخفی.

و منها وقت نافلتی الصّبح ففی التهذیب بإسناده عن البزنطیّ قال: قلت لأبی الحسن علیه السّلام: رکعتی الفجر أصلّیهما قبل الفجر، و بعد الفجر؟ فقال: قال أبو جعفر علیه السّلام: احش بهما صلاة اللّیل و صلّهما قبل الفجر. (ص 53 ج 5 من الوافی).

و فی الکافی و التهذیب بإسنادهما عن زرارة قال: قلت لأبی جعفر علیه السّلام:

الرکعتان اللّتان قبل الغداة أین موضعهما؟ فقال: قبل طلوع الفجر فإذا طلع الفجر فقد دخل وقت الغداة. (ص 53 ج 5 من الوافی).

و فی التهذیب بإسناده عن زرارة، عن أبی جعفر علیه السّلام قال: سألته عن رکعتی الفجر قبل الفجر أو بعد الفجر؟ فقال: قبل الفجر إنّهما من صلاة اللّیل ثلاث عشرة رکعة صلاة اللّیل - الحدیث. (ص 53 ج 5 من الوافی).

و فیه بإسناده عن أبی بصیر، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قلت: رکعتا الفجر من صلاة اللّیل هی؟ قال: نعم. (ص 53 ج 5 من الوافی).

و کذا غیرها من الرّوایات الواردة فی ذلک عن أصحاب العصمة علیهم السّلام. و انّما تدلّ علی ما أشرنا إلیه؟ لأنّ المراد من الفجر إذا اطلق هو الفجر الثانی، علی أنّ قوله علیه السّلام: «فإذا طلع الفجر فقد دخل وقت الغداة» قرینة دالّة علی ذلک.

و أنّ قوله علیه السّلام: احش بهما صلاة اللّیل، و إنّهما من صلاة اللّیل و غیرهما ترشدنا إلی أنّ وقت النافلتین بین الفجرین، و قد علمت أنّ الوتر الّذی هی من صلاة اللّیل کان أفضل أوقاتها بین الفجرین فنافلتا الصّبح وقتهما بعد صلاة الوتر و قبل الفجر الثانی أی بین الفجرین فیتمّ المطلوب.

نعم إن طلع الفجر الثانی و لم یکن قد صلّی صلاّهما إلی أن یحمّر الافق فإن احمرّ و لم یکن قد صلّی أخّرهما إلی بعد الفریضة، کما ورد بها روایات عنهم علیهم السّلام.

و بما قدّمنا علمت أن ما جنح إلیه العلاّمة البیرونی فی القانون المسعودیّ (949 ج 2) من أنّه لا یتعلّق بالفجر الأوّل شیء من الأحکام الشرعیّة و لا من العادات الرسمیّة، لیس باطلاقه صحیحا.

فالأحکام الشرعیّة أکثرها متعلّقة بالثانی فالمرویّ عن النبیّ صلّی اللّه علیه و اله: لا یغرنّکم الفجر المستطیل فکلوا و اشربوا حتّی یطلع الفجر المستطیر، فأوّل النهار طلوع الفجر الثانی، و یدلّ علیه القرآن الکریم: «کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیامَ إِلَی اللَّیْلِ » (البقرة - 186) فالخیط الأبیض بیاض الفجر المعترض الممدود المستطیل أی الفجر الثانی لأنّه أوسع ضیاء و یناسب قوله تعالی حتّی یتبیّن، و الخیط الأسود سواد اللّیل، قال أبو داود الأیادیّ فی الخیط الأبیض:

و لما أضاءت لنا غدوة و لاح من الصبح خیط أنارا

⁽¹⁾و قال آخر فی الخیط الأسود: قد کاد یبدو و بدت تباشره و سدف الخیط البهیم ساتره

ففی الایة استعارة عجیبة و المراد حتّی یتبیّن بیاض الصبح من سواد اللّیل و عبّرهما بالخیطین مجازا.

و الظاهر أنّ وجه تشبیههما بالخیط لدقّتهما کالخیط لأنّ بیضا الصبح فی أوّل طلوعه یکون مشرقا خافیا فیزداد انتشارا، و سواد اللّیل وقتئذ یکون منقضیا مولّیا فیزداد استتارا فهما جمیعا ضعیفان دقیقان کالخیط.

و تحقیقه أنّ الفصل المشترک بین ما انفجر أی انشقّ من الضیاء و بین ما هو مظلم بعد یشبه خیطین اتّصلا عرضا فالّذی انتهی إلیه الضیاء الخیط الأبیض و الّذی ابتدأ منه الظلام الخیط الأسود.

و کلمة من بیانیّة أی الخیط الأبیض من الفجر؛ و استغنی به عن بیان الخیط الأسود لأنّه یعلم بالتّبع، و قد مال بعض إلی أنّها للتبعیض و قد علمت بما حقّقنا أنّه و هم.

و روی أنّ عدیّ بن حاتم قال: لما نزلت: و کلوا و اشربوا حتّی یتبیّن لکم الخیط الأبیض الایة قلت للنبیّ صلّی اللّه علیه و اله إنّی وضعت خیطین من شعر أبیض و أسود فکنت أنظر فیهما فلا یتبیّن لی فضحک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله حتّی رؤیت نواجده ثمّ قال: یا ابن حاتم إنّما ذلک بیاض النهار و سواد اللّیل، و قد نقله المفسرون بألفاظ مختلفة تؤل إلی ما نقلناه، فالایة تدلّ علی أنّ أوّل النهار طلوع الفجر الثانی.

و فی الکافی بإسناده عن حمّاد، عن الحلبیّ قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر فقال: بیاض النهار من سواد اللّیل - إلخ. (ص 34 ج 7 من الوافی).

و اعلم أنّ البیاض المستدقّ المستطیل المنتصب الموازی لذنب السرحان آخر الشفق قلّما أن یتنبّه له الناس و یدرکوه و السرّ فی ذلک أنّ الهواء حینئذ یکون کدرا جدّا بسبب ما یکون الناس فیه من الأشغال و بغلبة الحرّ الدّخانی المکتسبة من حرارة النهار؛ بخلاف الصّبح فانّ الهواء فیه یکون مائلا إلی الصفاء و البیاض لرطوبة المکتسبة من برودة اللّیل و لعدم أشغال معتدّة تکدّره فبتلک العوائق الطاریة أنّ ذنب السرحان لا یری فی الشفق، لا کما ذهب إلیه العلاّمة أبو ریحان البیرونی فی القانون المسعودیّ (ص 949 ج 2 طبع حیدر آباد الدکن 1374 ه) و تبعه المحقق الشریف و الفاضل الفخری و غیرهما حیث قال: و إنّما لا ینبّه النّاس له لأنّ وقته عند اختتام الأعمال و اشتغالهم بالاکتنان و أمّا وقت الصبح فالعادة فیه جاریة باستکمال الرّاحة و التهیّؤ للتصرّف فهم فیه منتظرون طلیعة النهار لیأخذوا فی الانتشار فلذلک ظهر لهم هذا و خفی ذلک. انتهی کلامه.

کیف لم یکن هذا الدّلیل علیلا و لو ینتظر أحد غروب الشفق لا یدرک

ذلک الخیط الشبیه بذنب السرحان غالبا کما یدرکه أوّل طلوع الصبح.

و جملة الأمر أنّ. هذا الحکم ریاضیّ لا یخصّص و لا یعتریه ریب و لا یشوبه عیب إلاّ أنّ الطواری تمنعنا عن إدراکه.

فبما حققناه فی المقام دریت و هن ما ذهب إلیه المولی أحمد النراقی رحمه اللّه فی الخزائن حیث قال: إشکال ریاضیّ و هو أنّ الریاضیّین علّلوا الفجر الکاذب و نسبوه إلی الشمس وضوئها و لو کان کذلک ینبغی أن یکون فی المغرب أیضا کذلک یعنی إذا غاب الشمس یظهر بعد قلیل بیاض مستطیل شبیه بذنب السرحان و لیس کذلک انتهی کلامه. فراجع إلی (ص 165 من کتاب الخزائن الّذی طبع فی طهران عاصمة ایران سنة 1380 ه) علی تصحیحنا و تعلیقنا علیه.

و إن شئنا ثنینا البیان علی تحریر أدقّ و برهنّاه ببرهان هندسیّ أتمّ فنقول:

إنّ ظلّ الأرض مخروط مستدیر و المخروط المستدیر کما عرّفه اقلیدس فی صدر المقالة الحادیة عشر من الاصول ما یحوزه مثلث قائم الزاویة أثبت أحد ضلعی الزاویة القائمة محورا لا یزول و أدیر المثلث إلی أن یعود إلی موضعه، و سهمه الضلع الثابت و قاعدته دائرة و سهم المخروط مارّ بمرکز القاعدة عمود علیها أبدا، و قد بیّن فی محلّه أنّ مرکز الشمس و الأرض أبدا علی سهم مخروط ظلّ الأرض فلیمرّ سطح بمرکزی الشمس و الأرض و سهم المخروط و هذا السطح قائم علی قاعدة المخروط علی زوایا قوائم کما برهن فی الشکل الثامن عشر من المقالة الحادیة عشر من الاصول. ثمّ لیحدث من ذلک السطح مثلّث حادّ الزوایا قاعدته علی الافق و ضلعاه علی سطح مخروط الظلّ.

أمّا کون المثلّث حادّ الزوایا فنقول إنّ زاویتی قاعدته حادّتان لأنّ سهم المخروط قائم علی القاعدة و مارّ بمرکزها و قطر قاعدة المخروط قاعدة المثلّث فمنتصف القطر موقع عمود السهم فینقسم المثلّث بمثلّثین یکون سهم المخروط ضلعهما المشترک، و نصف قطر قاعدة المخروط قاعدة کلّ واحد منهما و الزّاویتان

اللّتان بین السهم و نصفی القطر قائمتان لأنّ السهم عمود علی القطر، فالزاویتان الاخریان أعنی زاویتی قاعدة المثلّث الأعظم حادّتان لأنّ المثلّث علی البسیط المستوی تعدل زوایاه الثلاث قائمتین فإذا کانت إحدی زوایاه قائمة فلا بدّ من أن تکون کلّ واحدة من زاویتیه الأخریین أقل من قائمة أعنی حادّة، و المثلّثان متساویان زوایاهما کلّ لنظیره متساویة کما برهن فی الرابع، و فی الثّانی و الثلاثین من أولی الاصول.

و إنّما قیّدنا المثلّث علی البسیط المستوی لأنّه إذا کان علی کرة أمکن أن یبلغ جمیع زوایاه الثلاث إلی أعظم من قائمتین کما برهن فی الشکل الحادی عشر من أولی أکرمانا لاؤوس.

و إنّما کانت زاویة رأسه حادّة لأنّها لو لم تکن حادّة لکانت إمّا قائمة أو منفرجة فکان وتره أعظم من کلّ من ضلعی المخروط لأنّهما و ترا حادّتین و قد بیّن فی التاسع عشر من أولی الاصول أنّ الزاویة العظمی من المثلّث یوترها الضلع الأطول و کان وترها قطر قاعدة المخروط الّذی هو أصغر من قطر الأرض و قد تبیّن فی الأبعاد و الأجرام أنّ رأس المخروط فی أفلاک الزهرة و أنّ بعد مقعر فلک الزهرة أعظم من قطر الأرض بکثیر.

و انّما کان قطر قاعدة المخروط أصغر من قطر الأرض لأنّ الأرض أصغر من الشمس بکثیر فتقبل منها الضوء و قد علمت أنّ الکرة إذا قبلت الضوء من کرة اخری أعظم منها کان المستضیء منها أعظم من نصفها و لذا تحدث بین المستضیء و المظلم من الأرض دائرة صغیرة هی قاعدة مخروط الظلّ فیکون قطره أصغر من قطر الأرض.

و أمّا کون قاعدة المثلّث علی الافق فلأنّ قطر قاعدة المخروط یکون دائما موازیا لافق موضع مّا قریبا من الحسّی، و فی المقام خاصّة إذا کان نصف اللّیل کان قطر قاعدة المخروط موازیا لافق الناظر قریبا من الافق الحسّی.

فإذا دریت ما قدّمنا لک فنقول: و لیفرض هذا المثلّث فی سطح ممتدّ فیما بین

المشرق و المغرب فوق الأرض إن کان المطلوب تمیز الصبح، و بینهما تحتها إن کان المقصود تمیز الشّفق، بحیث إن أحد الضلعین علی القاعدة یلی الشمس، و لا شکّ أنّ الأقرب من الضلع الّذی یلی الشمس إلی الناظر یکون موقع العمود الخارج من البصر الواقع علی ذلک الضلع ثمّ الأقرب فالأقرب منه، لا موضع اتّصال الضلع بالافق؛ فإذن أوّل ما یری نور الشمس یری فوق الافق کخط مستقیم منطبق علی الظلع المذکور، و یکون ما یقرب من الافق بعد مظلما، و لذلک یسمّی ذلک النور المرئیّ فی المشرق بالصبح الأوّل و الصبح الکاذب.

و إن شئت قلت إنّ أوّل ما یری من الشعاع المحیط بالمخروط أعنی أقربه إلی موضع النّاظر هو موضع خطّ یخرج من بصره إلیه فی سطح دائرة سمتیّة أعنی دائرة ارتفاع تمرّ بمرکز الشمس حال کون ذلک الخطّ عمودا علی الخطّ المماسّ للشمس و الأرض جمیعا الّذی هو فی سطح الفصل المشترک بین الشعاع و الظلّ فیری الضوء مرتفعا عن الافق مستطیلا و ما بینه و بین الافق مظلما و هو الصبح الکاذب؛ فتبصّر.

ثمّ إذا قربت الشمس من الافق الشرقیّ جدّا ینبسط النور فصار الافق منیرا یصیر الصّبح صادقا ثمّ یزداد نوره لحظة فلحظة إلی أن تظهر الحمرة. و قد علمت أنّ الشفق یکون بعکس الصبح.

و الحمرة الّتی تری فوق الافق فی الصبح و الشفق إنّما تتکوّن من اختلاط النور القوی و الظلمة، و لیکن ذلک فی ذکرک حین تسیر بک قطار فی نفق السکّة الحدیدیّة، أو سیّارة فی نفق؛ سیّما إذا کنت مواجها للشمس و کان النّفق ذا طول فإذا ظهر مخرج النّفق من بعید تری حمرة کحمرة الصبح و الشفق قد تکوّنت من اختلاط شعاع الشمس من خارج النفق و الظلمة فی داخله.

و لنمثّل لک مثالا توضیحا للمراد فلیفرض ا ب ح مثلّث المخروط و ا ح الضلع الّذی یلی الشمس و ب ح سطح الافق المرئی و د موضع الناظر و ه موقع عمود البصر و نخرج من موضع الناظر عمود د ه علی ا ح و هذا العمود لا یمکن أن یقع علی ح لأن زاویة د ح ه الداخلة فی المثلّث حادة کما دریت. و زاویتاه قائمتان لأنّ د ه عمود فیلزم إذن تساوی الحادة و القائمة هف.

و کذلک لا یمکن أن یقع خارجا عن جانب ح. مثلا أن یقع علی رلأنّه یلزم أن یجتمع فی مثلّث د ر ح قائمة و منفرجة و قد بین امتناع اجتماعهما فی مثلّث مستو. أمّا الزاویة القائمة فلأنّ در عمود بالفرض علی ضلع ا ح.

و أمّا المنفرجة فلأنّ زاویة د ح ه کانت حادّة فد ح ر منفرجة لا محالة لأنّه برهن فی الثالث عشر من أولی الاصول إذا قام خط علی خط کیف کان حدثت عن جنبتیه زاویتان إما قائمتان أو متساویتان معا لقائمتین فإذا کانت إحداهما حادّة بقیت الاخری منفرجة.

و أمّا امتناع اجتماعهما فی مثلّث مستو فلأنّه إذا کان إحدی زوایاه قائمة فلا بدّ من أن تعادل الاخریان قائمة فلو کانت أحدهما منفرجة تعادل زوایاه الثلاث أکثر من قائمتین هف.

و بمثل هذا البیان نقول: إنّ هذا العمود لا یمکن أن یقع علی ا أعنی رأس

المخروط و لا خارجا من جانبه فیقع موقع العمود فیما بین نقطی ا ح، ثمّ نقول:

إنّ - د ه وتر حادّة و د ح - وتر قائمة فالأوّل أقصر من الثانی بالتاسع عشر من أولی الاصول بل أقصر من کلّ خطّ یخرج من موضع الناظر إلی ا ح لکونه وتر قائمة فیکون نقطة ه موقع العمود أقرب النقاط إلی البصر فیکون خط د ه من بین الخطوط الخارجة من البصر إلی ضلع ا ح أقلّ مسافة منها فیری أوّلا موقع العمود أعنی نقطة ه لقربه من البصر ثمّ بعض ما کان من الضلع المذکور فوق موقع العمود و تحته القریبین منه دون البعض الاخر لبعده عنه فلذلک یری بعض الأجزاء المرئی من الضلع المذکور کخطّ مستقیم شبیه بذنب السرحان إذا شال ذنبه.

و أمّا ما یقرب من الافق فیکون بعد مظلما و لا یری نور الشمس الّذی وراء الظل لبعده عن البصر لأنّ لکلّ مبصر غایة من البعد و القرب إذا جاوزهما لم یبصر کما حقّق فی محلّه و أشرنا إلی شرایط الرؤیة فی شرحنا علی الکتاب الثامن فراجع.

علی أنّ الهواء الّذی عند الافق یکون أکثف و أغلظ بخلاف الهواء الّذی ارتفع عنه و لا یخفی علیک أنّ للطافة الهواء و کثافته دخلا فی ظهور الضوء و عدمه.

فان قلت: ما قدمت إنّما یتمّ لو کان خط د ه العمود الواقع علی ا ح شعاع البصر فتکون نقطة د بمنزلة عین الناظر مرتفعة عن الافق علی حدّ قامته، و الاشکال فیه أن صورة مثلّث د ح ه انّما تتحقّق لو کانت نقطة د علی سطح الافق الحسّی لا مرتفعة عنه، و لو اعتبر کونها علیه فأین قامة الناظر؟ قلت: قامة الناظر فی أمثال هذه الامور کنقطة لا تخلّ بالمقصود فلا یضرّنا فی المقام اعتبار قامته و عدمه.

و أمّا ما وعدنا من زیادة بیان فی اتّصال الصبح بالشفق فی بعض الافاق فنقول: قد علم بالتجربة أنّ انحطاط الشمس عند أوّل طلوع الصبح الکاذب و آخر الشفق ثمانیة عشر درجة ففی الافاق الّتی یکون عروضها ثمانی و أربعین درجة

و ثلاث و ثلاثین دقیقة شمالیّة کانت أو جنوبیّة یتصل آخر الشفق و هو عند غایة انحطاط الشمس عن الافق بأوّل الصبح الکاذب إذا کانت الشمس فی المنقلب الصیفی أعنی أوّل السرطان فی الافاق الشمالیّة و أوّل الجدی فی الافاق الجنوبیّة.

و ذلک لأنّ افقا کان عرضه 3 3 48 یکون تمام عرضه 7 2 41 فإذا نقص منه المیل الکلّی أعنی المیل المنقلب الصیفی و هو فی سنتنا هذه و هی سنة 1385 ه بلغ 27 23 تقریبا بقی 18 درجة؛ و تکون غایة انحطاط المنقلب الصیفی فی هذا الافق 18 درجة لا محالة و لا یخفی علیک أنّ غایة انحطاطه حینئذ قوس من نصف النهار بین المنقلب عند کونه تحت الأرض و بین قطب أوّل السموت من الجانب الأقرب و لمّا کانت الشمس بلا عرض أعنی أنّها فی سطح دائرة منطقة البروج دائما فإذا بلغت إلی هذا المنقلب تکون غایة انحطاطها عن ذلک الافق 8 ْ 1 درجة فیکون آخر الشفق أی غایة انحطاطها مبدء الصبح الأوّل.

و هذا أوّل عرض یتفق فیه اتّصال الصبح بالشفق و فی الافاق الّتی جاوزت عروضها ذلک المقدار إلی أن بلغ عرضها مثل تمام المیل الأعظم أعنی 33 66 یتناقص انحطاط الشمس عن الافق عند کونها فی المنقلب الصیفی عن ذلک المقدار أی یکون انحطاط أقلّ من 18 درجة فلا محالة تکون عن جنبتی المنقلب نقطتان غایة انحطاطهما تکون 18 درجة فما دامت الشمس فی القوس الّتی بین النقطتین یتّصل الشفق بالصبح و طلوع الصبح یکون قبل تمام غروب الشفق فیتداخل الصبح و الشفق فیکون زمان ما من ساعاتهما و یکثر هذا الزمان کلّما ازداد العرض لأنّ العرض کلّما کان الأکثر کانت تلک القوس الواقعة بین النقطتین أعظم.

و إذا بلغ العرض مثل تمام المیل الکلّی فما فوقها فلا یکون للشمس فی المنقلب الصیفی انحطاط أصلا لأنّ مدار المنقلب علی الأوّل یکون أعظم المدارات الأبدیّة الظهور و علی الثانی یدور فوق الافق.

و بما حرّرنا دریت أنّ قول الفاضل البرجندیّ فی شرح التذکرة فی المقام حیث فسّر نهایة المقدار فی کلام الخواجة: «و فیما جاوزت عروضها ذلک المقدار»

بقوله: إلی أن بلغ عرض تسعین، لیس بصواب. و الحقّ فیه التفصیل.

ثمّ إنّ فی المقام مباحث أنیقة و مطالب دقیقة حرّرناها فی رسالتنا المدوّنة فی الوقت و القبلة فلیرجع الطالب إلیها. و لعلّنا نشیر إلی طائفة منها فی شرح کتابه علیه السّلام إلی امراء البلاد فی معنی الصلاة إنشاء اللّه تعالی و اللّه تعالی نحمد و نستزید.

تذییل

: قد ذکرنا أنّ قوله تعالی: «حَتّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ » یدلّ علی أنّ المراد من الفجر هو الثانی و قد رویت أخبار عدیدة من أئمّتنا المعصومین علیهم السّلام فیه: ففی الکافی عن علیّ بن مهزیار قال: کتب أبو الحسن بن الحصین إلی أبی جعفر الثانی علیه السّلام معی جعلت فداک قد اختلف موالوک فی صلاة الفجر فمنهم من یصلّی إذا طلع الفجر الأوّل المستطیل فی السماء، و منهم من یصلّی إذا اعترض فی أسفل الافق و استبان؛ و لست أعرف أفضل الوقتین فاصلّی فیه فان رأیت أن تعلمنی أفضل الوقتین و تحدّه لی و کیف أصنع مع القمر و الفجر لا یتبیّن معه حتّی یحمرّ و یصبح؟ و کیف أصنع مع الغیم؟ و ما حدّ ذلک فی السفر و الحضر؟ فعلت إن شاء اللّه تعالی.

فکتب بخطّه و قراءته: الفجر یرحمک اللّه هو الخیط الأبیض المعترض لیس هو الأبیض صعداء؛ فلا تصلّ فی سفر و لا حضر حتّی تبیّنه فإنّ اللّه تعالی لم یجعل خلقه فی شبهة من هذا فقال: «و کلوا و اشربوا حتّی یتبیّن لکم الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر» و الخیط الأبیض هو المعترض الّذی یحرم به الأکل و الشرب فی الصوم و کذلک هو الّذی یوجب به الصلاة. أتی به الفیض فی الوافی فی ص 51 ج 5. و العاملی فی باب أنّ أوّل وقت الصبح طلوع الفجر الثانی المعترض فی الافق دون الفجر الأوّل المستطیل من صلاة الوسائل، و رواه فی التهذیب بأدنی تفاوت فی ألفاظه.

و فی التهذیب عن زرارة، عن أبی جعفر علیه السّلام قال: کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله یصلّی رکعتی الصبح و هی الفجر إذا اعترض الفجر و أضاء حسنا. و فی الفقیه: و روی أنّ وقت الغداة إذا اعترض الفجر فأضاء حسنا. رواه فی ذلک الباب من الوسائل أیضا.

و فی الکافی و التهذیب و الفقیه، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: الصبح هو الّذی إذا رأیته (کان - نسخة الفقیه) معترضا کأنّه نباض سوری.

أقول: النباض بتقدیم النون علی الباء من نبض الماء إذا سال و ربما قریء بالباء فالیاء و المراد منه نهری سوری علی وزن بشری موضع بالعراق و قد دلّ علیه ما فی التهذیب عن هشام بن الهذیل، عن أبی الحسن الماضی علیه السّلام قال: سألت عن وقت صلاة الفجر فقال: حین یعترض الفجر فتراه. مثل نهر سوری. رواه فی ذلک الباب من الوسائل أیضا.

و فی التهذیب عن أبی بصیر المکفوف قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن الصائم متی یحرم علیه الطعام، فقال: إذا کان الفجر کالقبطیّة البیضاء، الخبر.

أقول: القبطیّة بضم القاف: الثوب من ثیاب مصر رقیقة بیضاء منسوب إلی القبط و هم أهل مصر هذا فی الثیاب و أمّا فی النّاس فقبطیّ بالکسر کما فی النهایة الأثیریّة.

و فی الباب التالی من ذلک الباب المقدّم من الوسائل: عن زریق، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام أنّه کان یصلّی الغداة بغلس عند طلوع الفجر الصادق أوّل ما یبدو قبل أن یستعرض.

أقول: و الأخبار بهذا المضمون المرویّة عن أئمتنا علیهم السّلام کثیرة رویت أکثرها فی الکتب الأربعة و کتابی الصلاة و الصوم من الوسائل و غیرها من الجوامع تدلّ علی ما قدّمنا من أنّ قوله تعالی «حَتّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ » یدلّ علی انّ المراد من الفجر الفجر الصّادق و أنّ الأحکام الشرعیّة و العادات الرسمیّة إنّما تتعلّق به لا بالکاذب.

قوله علیه السّلام:«فإذا لقیت العدوّ فقف من أصحابک وسطا» امره علیه السّلام أن یقف عند لقاء العدوّ فی وسط الجیش و ذلک لأنّ أمیر الجیش إذا کان حینئذ فی وسط الجیس یکون نسبته إلی کلّ جوانب علی السواء فکان أقدر علی ابلاغ أوامره و نواهیه إلی الجمیع، و علی الإحاطة بهم و التّسلّط علیهم.

علی أنّ أمیر الجیش بمنزلة القطب فیهم فینبغی لهم أن یکونوا حوله علی نسبة سواء، و یقوه بأنفسهم و ینتظروا أمره و لا یبعدوا عنه بعدا ربّما یوجب اختلال نظامهم.

و أنّه بمنزلة القلب من جسد العسکر فیجب علیه و علیهم العنایة التامّة فی حفظه و حراسته و ذلک لأنّ موت واحد من أفراد الجیش لا یوجب اضمحلالهم بخلاف الأمیر لأنّه من الأعضاء الرئیسة الّتی ینتفی الکلّ بانتفائه فهلاک رئیس القوم یوجب انهدامهم و انهزامهم فنعم ما قاله الشاعر:

لک العزّ إن مولاک عزّ فإن یهن فأنت لدی بحبوحة الهون کائن

فإذا کان فی وسط القوم فکأنّه فی حصن حصین یمنع الخصم عن الظفر علیه.

قوله علیه السّلام:«و لا تدن من القوم دنوّ من یرید أن ینشب الحرب - إلخ» بعد ما أمره علیه السّلام بما دریت أخذ أن ینهیه عن عدّة امور فمنها أن لا یدنو من القوم دنوّ من یرید أن یوقع الفتنة و یقیم الحرب و ذلک لما قدّمنا من أنّ أولیاء اللّه ما أمروا بسفک الدماء و قتل النفوس إلاّ بعد أن أبی النّاس إلاّ نفورا و طغیانا فعند ذلک کان أمر ربّهم حتما مقضیّا فی اجتیاحهم لئلاّ یختلّ بهم انتظام الاجتماع البشری و قد قیل: إنّ ما یزع السلطان أکثر ممّا یزع القرآن و ما یلتئم بالسنان لا ینتظم بالبرهان. و قد تقدّم فی ص 39 ج 2 من التکملة، و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله الخیر کلّه فی السیف و تحت ظلّ السیف و لا یقیم الناس إلاّ السیف و السیوف مقالید الجنّة و النار. رواه الکلینیّ فی الکافی و قد تقدّم و بیانه آنفا. و فی القرآن الکریم: «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لکِنَّ اللّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعالَمِینَ » (البقرة - 254). «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّهِ کَثِیراً » (الحج - 42) و الایتان مسوقتان إلی الجهاد فی سبیل اللّه بالسیف کما یدلّ علیه سیاق الایات الّتی قبلهما فراجع.

ثمّ انظر فی سیرة قائد الغرّ المحجّلین أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام فی حروبه، لا یأذن القوم أن یواجهوا الخصم إلی حدّ یشعر بارادة ایقاع الفتنة فتبصّر أنّ الحجج الإلهیّة و الّذین تولّوا امور الدّین بعدهم بإذنهم شأنهم أجلّ ممّا توهّمه الجاهلون و عزّوهم إلی کثیر ممّا لیس إلاّ فریة و اختلاق.

و منها أن یتباعد عنهم تباعد من یؤذن بخوفه من البأس أی الحرب لأنّ ذلک یشعر بالوهن و الضعف و الخوف من العدوّ فیوجب أن یطمع العدوّ فیه. ثمّ ضرب له فی هذین النهیین غایة فقال: حتّی یأتیک أمری.

و منها أن لا یحملنّ معقل بن قیس و أصحابه بغض القوم و عداوتهم إیّاهم علی أن یقاتلوهم قبل أن یعذروا إلیهم الدّعاء و یمنحوهم النصح و یتمّوا الحجّة علیهم و یدعوهم إلی الإمام الحق. و فی الکافی (الوافی ص 16 ج 9) عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال أمیر المؤمنین علیه السّلام: لمّا وجّهنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله إلی الیمن فقال: یا علیّ لا تقاتل أحدا حتّی تدعوه إلی الإسلام و أیم اللّه لئن یهدی اللّه علی یدیک رجلا خیر لک ممّا طلعت علیه الشمس و غربت و لک ولاؤه.

و یستحبّ أن یکون الدّعوة بما فی النصّ کما یأتی تفصیله فی شرح المختار الخامس عشر من هذا الباب إن شاء اللّه تعالی.

فلو کان القتال بمجرّد عداوة الخصم یخرج کونه طاعة بل قتال فی سبیل هوی النفس و تشفّیها فلا أقلّ من أن یکون مشوبا بغیر طاعة اللّه و قد قال تعالی و تقدّس:

«فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً » (آخر الکهف) و الجهاد عبادة فلا بدّ فیه من خلوص النیّة. و تأبی نفسی إلاّ نقل جملة ما أجاد العارف الرّومی فی المثنوی من أبیات تناسب المقام جدّا:

از علی آموز اخلاص عمل شیر حق را دان منزّه از دغل

در غزا بر پهلوانی دست یافت زود شمشیری بر آورد و شتافت

او خدو انداخت بر روی علی افتخار هر نبیّ و هر ولیّ

او خدو انداخت بر رویی که ماه سجده آرد پیش او در سجده‌گاه

در زمان انداخت شمشیر آن علی کرد او أندر غزایش کاهلی

گشت حیران آن مبارز زین عمل از نمودن عفو و رحم بی‌محل

گفت بر من تیغ تیز افراشتی از چه افکندی مرا بگذاشتی

آن چه دیدی بهتر از پیکار من تا شدی تو سست در آشکار من

آن چه دیدی که چنین خشمت نشست تا چنین برقی نمود و باز جست

آن چه دیدی که مرا زان عکس دید در دل و جان شعله‌ای آمد پدید

آن چه دیدی بهتر از کون و مکان که به از جان بود و بخشیدیم جان

در شجاعت شیر ربّانیستی در مروّت خود ندانم کیستی

در مروّت ابر موسایی به تیه کامد از وی خوان و نان بی‌شبیه

ای علی که جمله عقل و دیده‌ای شمّه‌ای وا گو از آن چه دیده‌ای

تیغ علمت جان ما را چاک کرد آب علمت خاک ما را پاک کرد

باز گو دانم که این اسرار هوست ز ان که بی‌شمشیر کشتن کار اوست

باز گو ای باز عرش خوش شکار تا چه دیدی این زمان از کردگار

چشم تو ادراک غیب آموخته چشمهای حاضران بر دوخته

راز بگشا ای علیّ مرتضی ای پس از سوء القضا حسن القضا

یا تو واگو آنچه عقلت یافته است یا بگویم آنچه بر من تافته است

از تو بر من تافت چون داری نهان می‌فشانی نور چون مه بی‌زبان

لیک اگر در گفت آید قرص ماه شب روان را زودتر آرد براه

از غلط ایمن شوند و از ذهول بانگ مه غالب شود بر بانگ غول

ماه بی‌گفتن چو باشد رهنما چون بگوید شد ضیا اندر ضیا

چون تو بابی آن مدینه علم را چون شعاعی آفتاب حلم را

باز باش ای باب بر جویای باب تا رسند از تو قشور اندر لباب

باز باش ای باب رحمت تا ابد بارگاه ما له کفوا أحد

پس بگفت آن نو مسلمان ولیّ از سر مستیّ و لذّت با علیّ

که بفرما یا أمیر المؤمنین تا بجنبد جان بتن همچون جنین

باز گو ای باز پر افروخته با شه و با ساعدش آموخته

باز گو ای باز عنقا گیر شاه ای سپاه اشکن بخود نی با سپاه

امّت وحدی یکیّ و صد هزار باز گو ای بنده بازت را شکار

در محلّ قهر این رحمت ز چیست اژدها را دست دادن کار کیست

گفت من تیغ از پی حق می‌زنم بندۀ حقّم نه مأمور تنم

شیر حقّم نیستم شیر هوا فعل من بر دین من باشد گوا

من چو تیغم و آن زننده آفتاب ما رمیت إذ رمیت در حراب

رخت خود را من زره برداشتم غیر حق را من عدم انگاشتم

گفت أمیر المؤمنین با آن جوان که بهنگام نبرد ای پهلوان

چون خدو انداختی بر روی من نفس جنبید و تبه شد خوی من

نیم بهر حق شد و نیمی هوا شرکت اندر کار حق نبود روا

گفت من تخم جفا می‌کاشتم من ترا نوعی دگر پنداشتم

تو ترازوی أحد خود بوده‌ای بل زبانه هر ترازو بوده‌ای

من غلام آن چراغ شمع خو که چراغت روشنی پذیرفت ازو

عرضه کن بر من شهادت را که من مر تو را دیدم سرافراز ز من

قرب پنجه کس ز خویش و قوم او عاشقانه سوی دین کردند رو

او بتیغ حلم چندین خلق را وا خرید از تیغ چندین حلق را

تیغ حلم از تیغ آهن تیز تر بل ز صد لشکر ظفر انگیزتر

الترجمة

این وصیّتی است که أمیر علیه السّلام بمعقل بن قیس ریاحی - هنگامی که وی را با لشکری سه هزار نفری مقدّمه خود کرده بوده، و بسوی شام گسیل داشت - فرمود:

بترس از خدائی که ناچار بازگشت بدو است، و سرانجامت تنها او است، جنگ مکن مگر با کسی که با تو سر جنگ دارد، و در دو طرف روز (صبح و عصر که هوا خنک است) راه میرو، و در نیم روز لشکر را فرود آر تا بیاسایند، و سبک و آسان راه میرو. و در أول شب سیر مکن که خدا آنرا برای آرمیدن قرار داده و برای اقامت تقدیر فرموده نه کوچ کردن، پس در آن تنت و ستورانت را آسایش ده تا به پهن شدن آثار سحر، و پیدایش سپیده صبح آگاه شدی، با درخواست برکت از خدای سیر میکن، و چون دشمن را دیدی در میان لشکر قرار گیر، و بدشمن چندان نزدیک مشو چون نزدیک شدن کسی که آهنگ در گرفتن آتش جنگ دارد، و چندان از آنان دور مشو چون دور شدن کسی که از جنگ هراس دارد، تا فرمان من در رسد، و مبادا که دشمنی آنان، شما را پیش از آنکه با آنان اتمام حجت کنید، و مر ایشان را براه حق بخوانید، و عذر خود را بدیشان تمام گردانید بجنگ وا دارد.

و من کتاب له علیه السّلام الی أمیرین من امراء جیشه

اشارة

و هو المختار الثالث عشر من باب کتبه و رسائله علیه السّلام و قد أمّرت علیکما و علی من فی حیّزکما مالک بن الحارث الأشتر فاسمعا له و أطیعاه و اجعلاه درعا و مجنّا فإنّه ممّن لا یخاف وهنه

(وهیه - نسخة) و لا سقطته، و لا بطؤه عمّا الإسراع إلیه أحزم، و لا إسراعه إلی ما البطؤ عنه أمثل.

مصدر الکتاب و سنده

نقل الکتاب مسندا أبو جعفر الطبریّ المتوفّی (310 ه) فی التاریخ بأدنی اختلاف و قد مضی نقله فی شرح الخطبة 236 فراجع إلی ص 221 من ج 1 من تکملة المنهاج.

و رواه مسندا نصر بن مزاحم المنقریّ فی کتاب صفین (ص 81 من الطبع الناصری)، و أتی به المجلسیّ فی المجلّد الثامن من البحار (ص 478 من الطبع الکمبانی). و ما أتی به الرضیّ فی النهج فهو بعض هذا الکتاب و قد أسقط منه قریبا من سطر فدونک الکتاب بصورته الکاملة علی ما رواه نصر و إن کان یوافق ما نقله الطبریّ تقریبا و قد نقل قبل.

قال نصر: و قال خالد بن قطن: فلمّا قطع علیّ علیه السّلام الفرات⁽¹⁾دعا زیاد بن النضر و شریح بن هانی فسرحهما أمامه نحو معاویة علی حالهما الّذی کانا علیه حین خرجا من الکوفة فی اثنی عشر ألفا و قد کانا حیث سرحهما من الکوفة أخذا علی شاطیء الفرات من قبل البرّ ممّا یلی الکوفة حتّی بلغاعانات فبلغهم أخذ علیّ علیه السّلام علی طریق الجزیرة، و بلغهما أنّ معاویة أقبل فی جنود الشام من دمشق لاستقبال علیّ علیه السّلام فقال: لا و اللّه ما هذا لنا برأی أن نسیر و بیننا و بین أمیر المؤمنین هذا البحر، و ما لنا خیر أن نلقی جموع أهل الشام بقلّة من عددنا منقطعین من العدد و المدد فذهبوا لیعبروا من عانات فمنعهم أهل عانات و حبسوا عندهم السفن فأقبلوا راجعین حتّی عبروا من هیت، ثمّ لحقوا علیّا بقریة دون قرقیسیاء و قد أرادوا أهل عانات فتحصنوا منهم فلمّا لحقت المقدّمة علیّا قال: مقدّمتی تأتی ورائی.

فتقدّم إلیه زیاد و شریح فأخبراه الّذی رأیا؛ فقال: قد أصبتما رشدکما، فلمّا عبر الفرات قدّمهما أمامه نحو معاویة، فلما انتهوا إلی معاویة لقیهم أبو الأعور فی جند أهل الشام فدعوهم إلی الدخول فی طاعة أمیر المؤمنین فأبوا؛ فبعثوا إلی علیّ أنا قد لقینا أبا الأعور السلمی بسور الروم فی جند من أهل الشام فدعوناهم و أصحابه إلی الدخول فی طاعتک فأبوا علینا فمرنا بأمرک. فارسل علیّ علیه السّلام إلی الأشتر فقال:

یا مال إنّ زیادا و شریحا أرسلا إلیّ یعلمانی أنّهما لقیا أبا الأعور السلمیّ فی جند من أهل الشام بسور الروم فنبأنی الرسول أنّه ترکهم متواقفین فالنجاء إلی أصحابک النجاء، فإذا أتیتهم فأنت علیهم و إیّاک أن تبدأ القوم بقتال إلاّ أن یبدءوک حتّی تلقاهم و تسمع منهم و لا یجر منّکم شنانهم علی قتالهم قبل دعائهم و الإعذار إلیهم مرّة بعد مرّة و اجعل علی میمنتک زیادا، و علی میسرتک شریحا، وقف بین أصحابک وسطا، و لا تدن منهم دنوّ من یرید أن ینشب الحرب، و لا تباعد منهم تباعد من یهاب البأس حتّی أقدم إلیک فانّی حثیث السیر إلیک إن شاء اللّه.

و کان الرسول الحارث بن جمهان الجعفیّ. و کتب إلیهما: أمّا بعد فإنّی قد أمّرت علیکما مالکا فاسمعا له و أطیعا أمره فانّه ممّن لا یخاف رهقه و لاسقاطه و لا بطؤه عمّا الإسراع إلیه أحزم و لا الإسراع إلی ما البطؤ عنه أمثل. و قد أمرته بمثل الّذی أمرتکما ألاّ یبدأ القوم بقتال حتّی یلقاهم فیدعوهم و یعذر إلیهم⁽¹⁾.

اللغة

الحیّز: أصله من الواو. و قد یقال: الحیّز مخفّفا مثل هیّن و هین، و لیّن و لین. قال الجوهریّ: الحیّز ما انضمّ إلی الدار من مرافقها و کلّ ناحیة حیّز، قال تعالی: «وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّهِ »، الایة (17، انفال) أی صائرا إلی حیّز.

«درعا» الدرع بکسر الدّال و سکون الراء مصنوع من حدید یلبس فی

الحروب للوقایة من الضرب و الطعن، یقال بالفارسیة: زره. مؤنّثة و قد یذکر جمعه القلیل أدرع و أدراع فاذا کثرت فهی الدروع. رجل دارع أی لا بس الدرع أی علیه درع کأنّه ذو درع مثل تامر، قال السموأل بن عادیا الیهودیّ:

و أسیافنا فی کلّ شرق و مغرب بها من قراع الدّارعین فلول

فی أبیات له أتی بها الجاحظ فی البیان و التبیین (ص 185 ج 3 طبع مصر) و درع المرأة قمیصها و هو مذکّر و الجمع أدراع قاله الجوهریّ.

«المجنّ» بالکسر: الترس و هو اسم آلة من الجنّ و الجمع مجانّ بالفتح.

و کذا المجنّة و الجنّة. و أصل الجنّ ستر الشیء عن الحاسّة و الترس یجنّ صاحبه و الجنّة: السترة یقال: استجنّ بجنّة أی استتر بسترة. قال عزّ من قائل: اتّخذوا أیمانهم جنّة، و فی الکافی عن الصّادق علیه السّلام: الصوم جنّة، و فی التهذیب و الفقیه عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله: الصوم جنّة من النّار، و الولد ما دام فی بطن امّه جنین جمعه أجنّة، قال تعالی: «وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ »، و الجنان بالفتح القلب لکونه مستورا عن الحاسة و کذا سمّی الجنّ جنّا لاستتارهم و اختفائهم عن الأبصار و علی هذا القیاس ما اشتقّ من الجنّ فانّه لا یخلو فیه معنی الاستتار.

«الوهن»: الضعف و «السقطة»: الغلطة و الخطاء، و فی نسختی الطبریّ و نصر:

فإنّه ممّن لا یخاف رهقه و لاسقاطه، «الرهق» محرّکة: السفه، و النوک و الخفّة و رکوب الشرّ و الظلم و غشیان المحارم، و فی نهایة الأثیریّة: و فی حدیث علیّ علیه السّلام انّه وعظ رجلا فی صحبة رجل رهق، أی فیه خفّة و حدّة، یقال: رجل فیه رهق إذا کان یخف إلی الشرّ و یغشاه، و الرهق السفه، و غشیان المحارم و منه حدیث أبی وائل انّه صلّی علی امرأة کانت ترهق أی تتّهم بشرّ، و منه الحدیث سلک رجلان مفازة أحدهما عابد و الاخر به رهق، انتهی. و فی القرآن الکریم: «فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا یَخافُ بَخْساً وَ لا رَهَقاً » (الجن - 14). و روی: و لا وهیه، و هو قریب من الوهن معنی.

«السقاط» ککتاب قال الجوهریّ فی الصحاح: السقطة العثرة و الزلّة

و کذلک السقاط. قال سوید بن أبی کاهل:

کیف یرجون سقاطی بعد ما جلّل الرأس، مشیب و صلع

و قال المرزوقی فی شرح الحماسة 769: یقال لمن لم یأت مأتی الکرام: هو یساقط. قال الشاعر: کیف یرجون. البیت.

«أحزم» الحزم: ضبط الرجل أمره و أخذه بالثقة و الحذر من فواته من قولهم حزمت الشیء أی شددته، و هذا الرأی أحزم من هذا أی أدخل فی باب الحزم و الاحتیاط.

«أمثل» قال ابن الأثیر فی النهایة: و فیه - یعنی فی الحدیث - أشدّ الناس بلاء الأنبیاء ثمّ الأمثل فالأمثل أی الأشرف فالأشرف و الأعلی فالأعلی فی الرتبة و المنزلة.

یقال هذا أمثل من هذا أی أفضل و أدنی إلی الخیر، و أماثل النّاس خیارهم، و منه حدیث التراویح قال عمر: لو جمعت هؤلاء علی قارئ واحد لکان أمثل أی أولی و أصوب.

الاعراب

من فی حیّز کما: معطوف علی الضمیر المجرور المقدّم و لذا أعاد الجارّ لأنّ الضمیر المتّصل بالجارّ لشدّة اتّصاله به صار کالجزء له و لا یجوز العطف علی جزء الکلمة، مالک منصوب بأمرت و مفعول له، و الأشتر صفة له، و الفاء الاولی للتسبیب لأنّ المعطوف بها متسبّب عن المعطوف علیه، و لک أن تجعلها فصیحة و الثانیة للتعلیل، و کلمتا من موصولتان اسمیّتان و لا یخاف فعل مجهول و ضمیر و هنه و سقطته راجعان إلیه و افردا مراعاة للّفظ نحو قوله تعالی: «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ » (الأنعام - 26) و یسمی هذا الضمیر فی النحو بالعائد.

و لا بطؤه عطف علی وهنه أی لا یخاف بطؤه، و عمّا صلة للبطوء و ما موصولة و ضمیر إلیه عائدها باعتبار اللّفظ و أحزم خبر للإسراع و کذا القیاس فی الجملة التالیة لها.

المعنی

قد علمت بما قدّمنا ههنا عن نصر و فی ص 221 ج 1 من التکملة عن الطبری أنّ الأمیرین هما زیاد بن نضر و شریح بن هانی و قد مضی نقل کتابهما إلی الأمیر علیه السّلام و کتابه علیه السّلام إلیهما فی شرح الکتاب الحادی عشر و سیأتی أیضا وصیّة له علیه السّلام وصیّ بها شریح بن هانی لما جعله علی مقدّمته إلی الشام و هو الکتاب السادس و الخمسون أوله: اتّق اللّه فی کلّ صباح و مساء - إلخ.

قال ابن عبد البرّ فی الاستیعاب: شریح بن هانی بن یزید بن الحارث الحارثی بن کعب، جاهلی إسلامی، یکنّی أبا المقدام و أبوه هانیء بن یزید، له صحبة قد ذکرناه فی بابه. و شریح هذا من أجلّة أصحاب علیّ رضی اللّه عنه.

و قال فی باب هانی فی ترجمة أبیه: هانی بن یزید بن نهیک، و یقال هانیء ابن کعب المذحجی، و یقال: الحارثی، و یقال: الضبّی، و هو هانیء بن یزید بن نهیک ابن درید بن سفیان بن الضباب، و هو سلمة بن الحارث بن ربیعة بن الحارث بن کعب الضبابی المذحجی الحارثی. و هو والد شریح بن هانیء، کان یکنّی فی الجاهلیة أبا الحکم لأنّه کان یحکم بینهم فکنّاه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم بأبی شریح، إذ وفد علیه، و هو مشهور بکنیته، شهد المشاهد کلّها، روی عنه ابنه شریح بن هانیء حدیثه عن ابن ابنه المقدام بن شریح بن هانیء عن أبیه، عن جدّه، و کان ابنه شریح من أجلّة التابعین و من کبار أصحاب علیّ رضی اللّه عنه و ممّن شهد معه مشاهده کلّها. انتهی.

قوله علیه السّلام:«و قد أمّرت علیکما و علی من فی حیّزکما مالک بن الحارث الأشتر» أی جعلت مالکا أمیرا علیکما و علی من کان فی کنفکما و تحت أمارتکما و فی ناحیتکما و قد دریت بما قدّمنا أنّ الأمیر علیه السّلام سرّح زیادا و شریحا نحو معاویة فی اثنی عشر ألفا.

قوله علیه السّلام:«فاسمعا له و أطیعاه» تفریع علی تأمیره مالکا علیهما و علی من فی حیّزهما فأمرهما أن یسمعا له و یطیعاه أی أن لا یخالفاه ما أمرهما فإنّ مخالفة

الأمیر فیما أمر توجب التفرق الموجب للهزیمة و قلّما غلب قوم اجتمعت کلمتهم.

و قد استشار قوم أکثم بن صیفیّ فی حرب قوم أرادوهم و سألوه أن یوصیهم فقال:

أقلّوا الخلاف علی امرائکم، و اعلموا أنّ کثرة الصیاح من الفشل و المرء یعجز لا محالة، تثبّتوا فانّ أحزم الفریقین الرّکین، و ربّت عجلة نعقب ریثا، و اتّزروا للحرب، و ادّرعوا اللّیل فانّه أخفی للویل، و لا جماعة لمن اختلف علیه نقله ابن قتیبة الدینوریّ فی کتاب الحرب من عیون الأخبار.

ثمّ إنّ النسخ المطبوعة من النهج و بعض النسخ الخطیّة أیضا تخالف ما اخترنا من قوله علیه السّلام فی کلمة «أطیعاه» فانّها موافقة فی عدم الضمیر المنصوب فیها و ما أتینا به هو ما اختاره السیّد الرضیّ رحمه اللّه أعنی انّها من نسخة قوبلت بنسخته رضوان اللّه علیه.

قوله علیه السّلام:«و اجعلاه درعا و مجنّا» عطف علی قوله علیه السّلام اسمعا له، أمرهما بعد الأمر بالسمع و الإطاعة بأن، لا یفارقاه قطّ فانّه لحسن تدبیره و طول باعه فی فنون الحرب درع و مجنّ أی واق و حافظ عن الخصم فحذّرهما بأبلغ وجه و أحسن طور عن التأبیّ لأمره و المفارقة عنه حتّی أنّهما لو اقتحما فی الحرب بدونه کأنّهما دخلاها بلا درع و لا مجنّ.

و من کلامه علیه السّلام هذا یعلم جلالة قدر الأشتر و عظم أمره کیف لا و قد جعله لذلک الجیش الکثیف درعا و مجنّا و لا یلیق بهذا الوصف عن مثل أمیر المؤمنین علیه السّلام إلاّ من کان بطلا محامیا و مجاهدا شدید البأس و رابط الجأش. و قال الجاحظ فی البیان و التبیین (ص 257 ج 3 طبع القاهرة): یعقوب بن داود قال: ذمّ رجل الأشتر، فقال له رجل من النخع: اسکت فانّ حیاته هزمت أهل الشام، و موته هزم أهل العراق.

قوله علیه السّلام:«فانّه ممّن لا یخاف - إلخ» الظاهر أنّ هذا التعلیل یتعلّق بقوله علیه السّلام أمّرت علیکما أی أنّما أمّرت مالکا علیکما و علی من فی حیّزکما لأنّه ممّن لا یخاف وهنه - إلخ. فدلّ کلامه علیه السّلام علی أنّ هذا الأمر لا یصلح

إلاّ لمن اجتمعت فیه تلک الأوصاف.

و یمکن أن یتعلّق بقوله علیه السّلام فاسمعا له و تالییه و کأنّ الأوّل أولی و أجدر یعنی أنّ مالکا ممّن لا یخاف أحد ضعفه و عثرته فی المعارک لثبات قدمه فی المهالک ثمّ وصفه بأنّه حازم فی الامور و بصیر فیها بحیث لا یبطیء فیما الاسراع إلیه أقرب إلی الحزم، و کذلک لا یسرع فیما الإبطاء عنه أولی و أنسب بل یبطیء عن ما ینبغی الإبطاء عنه، و یسرع إلی ما یلیق الاسراع إلیه.

ثمّ إنّ وصفه علیه السّلام مالکا بها یدلّ علی تثبّته عند الهزائز، و شجاعته قبال الأبطال و کثرة حذاقته فی الامور حیث عرّفه أوّلا بأنّه ممّن لا یخاف وهنه و لا سقطته و ثانیا بأنّه یبطیء فی محلّه و یسرع کذلک و لا ریب أنّه إذا کان قوم أمیرهم جبانا فمحال أن یرتقوا إلی المدارج العالیة و ینالوا المراتب السامیة فإنّ الجبن بوجب الوهن الموجب للسقطة فی الامور کلّها فأمیر الجیش إذا أدرکه الجبن أدرکته الهزیمة بلا تراخ. و الخطیب إذا أدرکه الجبن کلّ عن التکلّم بلا کلام بل ربّما لم یقدر علی التفوّه أو إن تفوّه فکثیرا مّا یهجر و کذا الحکم فی غیر الخطیب أیضا و قد مضی طائفة من کلامنا فی ذلک فی شرح المختار 231 من باب الخطب ص 34 ج 1 من التکملة.

قال ابن قتیبة الدینوری فی کتاب الحرب من عیون الأخبار فی أخبار الجبناء (ص 165 ج 1 طبع مصر): کان خالد بن عبد اللّه من الجبناء خرج علیه المغیرة ابن سعید صاحب المغیرة [من الرافضة] و هو من بجیلة فقال من الدّهش: أطعمونی ماء فذکّره بعضهم فقال:

عاد الظلوم ظلیما حین جدّ به و استطعم الماء لمّا جدّ فی الهرب.

و قال (ص 164 منه): أبو منذر قال: حدّثنا زید بن وهب، قال: قال لی علیّ بن أبی طالب رضی اللّه عنه: عجبا لابن النّابغة! یزعم أنّی تلعابة أعافس و امارس! أما و شرّ القول أکذبه، إنّه یسأل فیلحف و یسأل فیبخل فإذا کان عند

البأس فانّه امرؤ زاجر مالم تأخذ السیوف مأخذها من هام القوم، فإذا کان کذلک کان أکبر همّه أن یبرقط و یمنح الناس استه. قبحه اللّه و ترحه.

أقول: و قد أتی الرضیّ رحمه اللّه فی النهج بکلامه علیه السّلام هذا لابن النابغة إلاّ أنّ بین النسختین تفاوتا فی الجملة کمّا و کیفا، و الرضیّ توفّی 406 ه و ابن قتیبة 276 ه.

قال: و قال عبد الملک بن مروان فی امیة بن عبد اللّه بن خالد:

إذا صوّت العصفور طار فؤاده و لیت حدید الناب عند الثرائد

قال: قال ابن المقنع: الجبن مقتلة، و الحرص محرمة فانظر فیما رأیت و سمعت: من قتل فی الحرب مقبلا أکثر أم من قتل مدبرا؟ و انظر من یطلب إلیک بالإجمال و التکرّم أحق أن تسخو نفسک له بالعطیة أم من یطلب الیک بالشره و الحرص؟ قال: المدائنی قال: رأی عمرو بن العاص معاویة یوما یضحک فقال له: ممّ تضحک یا أمیر المؤمنین أضحک اللّه سنّک؟ قال: أضحک من حضور ذهنک عند إبدائک سوءتک یوم ابن أبی طالب أما و اللّه لقد وافقته منّانا کریما، و لو شاء أن یقتلک لقتلک. قال عمرو: یا أمیر المؤمنین أما و اللّه إنی لعن یمینک حین دعاک إلی البراز فاحولّت عیناک و ربا سحرک و بدامنک ما أکره ذکره لک فمن نفسک فاضحک أودع.

أقول: و قد مضی کلامنا علی التفصیل فی دعوة أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام معاویة إلی البراز و الحیلة الشنیعة التی احتال بها ابن النابغة فی شرح المختار 236 من باب الخطب (ص 316 الی 319 ج 1).

قال الشاعر:

یفرّ الجبان عن أبیه و امّه و یحمی شجاع القوم من لا یناسبه

و الأخبار فی الجبناء کثیرة جدا لا یخلو اکثرها عن لطافة و انما أتینا بشرذمة منها روما للتنوّع فی الکلام الموجب لرفع الکلال.

قوله علیه السّلام: «و قد أمرته بمثل الذی أمرتکما ألاّ یبدأ القوم إلخ -».

قد دریت من الکتاب الذی أرسله علیه السّلام إلی الأشتر علی ما رواه نصر و أبو جعفر أنه علیه السّلام قال له: إیاک أن تبدأ القوم بقتال إلا أن یبدءوک - إلخ. فیکون کلامه علیه السّلام بمثل الّذی أمرتکما بمعنی مثل الّذی آمر کما الان. و سیأتی إن شاء اللّه تعالی تفصیل الکلام فی نهیه علیه السّلام امراء جیشه عن أن یبدءوا القوم بقتال فی شرح الکتاب التالی لهذا الکتاب اعنی الکتاب الرابع عشر، و ترجمة مالک الأشتر رضوان اللّه علیه فی شرح الکتاب 38 أوله من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی القوم الذین غضبوا للّه - إلخ.

ثمّ ینبغی أن یتأمّل الأدیب الحاذق فی الکتاب کیف نسجه الأمیر علیه السّلام علی اسلوب بلغ من البلاغة ما یعدّ فی السحر سیّما ذیله: و لا بطؤه عمّا الإسراع إلیه أحزم و لا إسراعه إلی ما البطؤ عنه أمثل.

الترجمة

یکی از کتابهای أمیر علیه السّلام است که بدو امیری از امیران سپاهش نوشته است:

همانا که بر شما و بر هر که در کنف شما و در تحت امارت شما است مالک بن حارث اشتر را امیر گردانیدم پس بشنوید امر او را و فرمان برید. و وی را زره و سپر خود بگردانید، چه او کسی است که بیم سستی و لغزش در او نمی‌رود.

و خوف درنگی در کاری که سرعت بدان باحتیاط نزدیکتر، و سرعت بکاری که تأنّی در آن بهتر است در بارۀ او راه ندارد.

و من وصیته علیه السّلام لعسکره بصفین

اشارة

و کلامه هذا هو المختار الرابع عشر من باب کتبه و رسائله علیه السّلام لا تقاتلوهم حتّی یبدءوکم فإنّکم بحمد اللّه علی حجّة، و ترککم إیّاهم حتّی یبدءوکم حجّة أخری لکم علیهم. فإذا کانت الهزیمة بإذن اللّه فلا تقتلوا مدبرا؛ و لا تصیبوا معورا؛ و لا تجهزوا علی جریح؛ و لا تهیجوا النّساء بأذی و إن شتمن أعراضکم، و سببن أمرائکم فإنّهنّ ضعیفات القوی و الأنفس و العقول. إن کنّا لنؤمر بالکفّ عنهنّ و إنّهنّ لمشرکات. و إن کان الرّجل لیتناول المرأة فی الجاهلیّة بالفهر أو الهراوة فیعیّر بها و عقبه من بعده.

بیان مصادر الوصیة و اسنادها بطرق کثیرة من الفریقین و نقل نسخها

قد رواها الفریقان فی الجوامع الروائیة بأسناد عدیدة و صور کثیرة متفاوتة و فی بعضها زیادة لم یذکرها الرضیّ رحمه اللّه.

فقد رواها نصر بن مزاحم المنقری الکوفی المتوفّی سنة 212 ه فی کتاب صفین (ص 106 من الطبع الناصری) حیث قال: نصر عمر بن سعد و حدّثنی رجل عن عبد اللّه بن جندب، عن أبیه أنّ علیّا علیه السّلام کان یأمرنا فی کلّ موطن لقینا معه عدوّه یقول: لا تقاتلوا القوم حتّی یبدءوکم فانّکم بحمد اللّه علی حجّة و ترککم إیّاهم

حتّی یبدءوکم حجّة اخری لکم علیهم، فإذا قاتلتموهم فهزمتموهم فلا تقتلوا مدبرا و لا تجهزوا علی جریح، و لا تکشفوا عورة، و لا تمثلوا بقتیل، فإذا وصلتم إلی رحال القوم فلا تهتکوا سترا، و لا تدخلوا دارا إلاّ بإذنی، و لا تأخذوا شیئا من أموالهم إلاّ ما وجدتم فی عسکرهم، و لا تهیجوا امرأة إلاّ باذنی، و إن شتمن أعراضکم و تناولن امراءکم و صلحاءکم فانّهنّ ضعاف القوی و الأنفس و العقول و لقد کنّا و إنّا لنؤمر بالکفّ عنّهنّ و انّهنّ لمشرکات و إن کان الرجل لیتناول المرأة فی الجاهلیّة بالهراوة و الحدید فیعیّر بها عقبه من بعده.

و فی الجامع الکافی لثقة الاسلام الکلینیّ قدّس سرّه المتوفّی سنة 329 ه کتاب الجهاد (ص 338 طبع 1315 ه): و فی حدیث عبد اللّه بن جندب، عن أبیه أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام کان یأمر فی کلّ موطن لقینا فیه عدوّنا فیقول: لا تقاتلوا القوم حتّی یبدءوکم فانّکم بحمد اللّه علی حجّة، و ترککم إیّاهم حتّی یبدءوکم حجّة لکم اخری فإذا هزمتموهم فلا تقتلوا مدبرا، و لا تجیزوا علی جریح و لا تکشفوا عورة و لا تمثلوا بقتیل. (الوافی ص 19 ج 9).

و فی مروج الذهب للمسعودیّ المتوفی 346 ه (ص 9 ج 2 طبع مصر 1346 ه) قام علیّ علیه السّلام (یعنی فی حرب الجمل) فقال: أیّها النّاس إذا هزمتموهم فلا تجهزوا علی جریح، و لا تقتلوا أسیرا، و لا تتبعوا مولیا، و لا تطلبوا مدبرا، و لا تکشفوا عورة، و لا تمثلوا بقتیل، و لا تهتکوا سترا، و لا تقربوا من أموالهم إلاّ ما تجدونه فی عسکرهم من سلاح أو کراع أو عبد أو أمة و ما سوی ذلک فهو میراث لورثتهم علی کتاب اللّه.

و قد روی أبو جعفر محمّد بن جریر بن یزید الطبریّ المتوفّی 310 ه فی تاریخه (ص 6 ج 4 طبع مصر) بإسناده عن عبد الرّحمن بن جندب الأزدیّ، عن أبیه أنّ علیّا علیه السّلام کان یأمرنا فی کلّ موطن لقینا معه عدوّه یقول: لا تقاتلوا القوم - إلی آخر ما نقلنا عن نصر - فإنّ الروایتین متّحدتان تقریبا، علی أنّ روایة الطبری قد نقلناها فی شرح المختار 236 (ص 222 ج 15) و فی البحار نقلا عن الکافی: و فی

حدیث عبد الرّحمن بن جندب، عن أبیه أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام کان یأمر - إلخ (ص 624 ج 8 من الطبع الکمبانی).

و أقول: یشبه أن یکون عبد اللّه بن جندب حرّف فی تاریخ الطبریّ بعبد الرّحمن بن جندب، لأنّ نصرا و الکلینیّ رویا هذه الروایة عن عبد اللّه بن جندب، عن أبیه بلا اختلاف و رواها الطبریّ عن ابن جندب، عن أبیه أیضا و صورة الروایة فی الجمیع واحدة و لو لا عبد الرّحمن مکان عبد اللّه فی التاریخ لکانت صورة السند أیضا واحدة.

و فی الجامع الکافی ایضا (ص 338 من کتاب الجهاد طبع 1315 ه): و فی حدیث مالک بن أعین قال: حرّض أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه الناس بصفّین فقال:

إنّ اللّه عزّ و جلّ قد دلّکم علی تجارة تنجیکم من عذاب ألیم و تشفی بکم علی الخیر:

الایمان باللّه، و الجهاد فی سبیل اللّه؛ و جعل ثوابه مغفرة للذّنب، و مساکن طیّبة فی جنّات عدن. و قال جلّ و عزّ: «إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ » (الصف - 5) فسوّوا صفوفکم کالبنیان المرصوص فقدّموا الدّارع، و أخّروا الحاسر، و عضّوا علی النواجد فانه أنبأ للسیوف عن الهام. و التووا أطراف الرماح فانّه أمور للأسنّة. و غضّوا الأبصار فانه أربط للجاش و أسکن للقلوب. و أمیتوا الأصوات فانه أطرد للفشل و أولی بالوقار. و لا تمیلوا برایاتکم و لا تزیلوها و لا تجعلوها إلاّ مع شجعانکم فانّ المانع للذّمار و الصابر عند نزول الحقائق أهل الحفاظ. و لا تمثلوا بقتیل. و إذا وصلتم إلی رحال القوم فلا تهتکوا سترا. و لا تدخلوا دارا. و لا تأخذوا شیئا من أموالهم إلاّ ما وجدتم فی عسکرهم.

و لا تهیجوا امرأة بأذیّ و إن شتمن أعراضکم و سببن أمراءکم و صلحاءکم فانّهنّ ضعاف القوی و الأنفس و العقول و قد کنّا نؤمر بالکفّ عنهنّ و هنّ مشرکات و ان کان الرجل لیتناول المرأة فیعیّربها و عقبه من بعده. و اعلموا أنّ أهل الحفاظ هم الذین یحفّون برایاتهم و یکتنفونها و یصیرون حفافیها و وراءها و أمامها و لا یضیعونها.

لا یتأخّرون عنها فیسلّموها. و لا یتقدّمون علیها فیفردوها. رحم اللّه امرأ واسی

أخاه بنفسه و لم یکل قرنه إلی أخیه فیجتمع علیه قرنه و قرن أخیه فیکتسب بذلک الاّئمة و یأتی بدناءة و کیف لا یکون کذلک و هو یقاتل اثنین و هذا ممسک یده قد خلّی قرنه علی أخیه هاربا منه ینظر إلیه و هذا فمن یفعله یمقته اللّه فلا تعرّضوا لمقت اللّه عزّ و جلّ فانما ممرّکم إلی اللّه و قد قال اللّه عزّ و جلّ: «لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلاّ قَلِیلاً » (الأحزاب - 17) و أیم اللّه لئن فررتم من سیوف العاجلة لا تسلمون من سیوف الاجلة فاستعینوا بالصبر و الصدق فانما ینزل النصر بعد الصبر فجاهدوا فی اللّه حقّ جهاده و لا قوّة إلاّ باللّه (الوافی ص 19 ج 9).

أقول: قد أتی الرضیّ رحمه اللّه ببعض هذا الحدیث المنقول من الکافی فی المختار 122 من باب الخطب أوّله: فقدّموا الدارع و أخّروا الحاسر - إلخ. و سیأتی نقل روایات اخری فی ذلک فی المختار 16 من هذا الباب إنشاء اللّه تعالی.

ثمّ علی روایتی الکافی کانت الوصیّة ملفّقة منهما صدرها من حدیث عبد اللّه بن جندب و ذیلها من حدیث مالک بن أعین.

اللغة

«یبدءوکم» مهموز اللاّم من البدأ یقال: بدأ الشی و به یبدأ بدءا من باب منع أی افتتحه و قدّمه و البدأ و البدیء: الأوّل. و منه قولهم افعله بادیء بدء علی وزن فعل، و بادیء بدیء علی وزن فعیل أی أوّل شیء.

«الحجّة» بالضمّ: الدّلیل و البرهان. و الجمع حجج و حجاج. قال تعالی: «قُلْ فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ » (الأنعام - 149) تقول: حاجّة فحجّه أی غلبه بالحجّة. و احتجّ علی خصمه أی ادّعی و أتی بالحجّة. و احتجّ بالشیء جعله حجّة و عذرا له. و قال الراغب فی المفردات: الحجة الدلالة المبیّنة للحجّة أی المقصد المستقیم، و الّذی یقتضی صحّة أحد النقیضین.

«الهزیمة» هزم العدوّ هزما من باب ضرب أی کسرهم و فلّهم. و هزمت

الجیش هزما و هزیمة فانهزموا أی وقعت علیهم الهزیمة. قال الراغب فی المفردات:

اصل الهزم غمز الشیء الیابس حتی ینحطم کهزم الشّنّ، و هزم القثّاء و البطیخ و منه الهزیمة لأنه کما یعبّر عنه بذلک یعبّر عنه بالحطم و الکسر، قال تعالی: «فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّهِ » - «جُنْدٌ ما هُنالِکَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ » و أصابته هازمة الدهر أی کاسرة کفاقرة. و هزم الرعد تکسّر صوته.

«معور» من العورة. قال الجوهریّ فی الصحاح: العورة کلّ خلل یتخوّف منه فی ثغر أو حرب، و عورات الجبال شقوقها. و هذا مکان معور أی یخاف فیه القطع.

و قال ابن الأثیر فی النهایة: کلّ عیب و خلل فی شیء فهو عورة و منه حدیث علیّ علیه السّلام و لا تجهزوا علی جریح و لا تصیبوا معورا. اعور الفارس إذا بدا فیه موضع خلل للضّرب فیه. انتهی.

و قد أعور لک الصید و أعورک: أمکنک: قال تأبّط شرا (الحماسة 77).

أقول للحیان و قد صفرت لهم و طابی و یومی ضیّق الحجر معور

و قال المرزوقیّ فی شرحه: و معور من أعور لک الشیء اذا بدت لک عورته و هی موضع المخافة. قال اللّه تعالی فی الحکایة عن المنافقین لما قعدوا عن نصرة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله: إنّ بیوتنا عورة، أی واهیة یجب سترها و تحصینها بالرجال و کما قیل: یوم معور قیل: مکان معور أی مخوف. و یقال: عور المکان إذا صار کذلک. و قال بعضهم: کلّ ما طلبته فأمکنک فقد أعورک و أعور لک.

العورة: سوأة الإنسان، و ذلک کنایة و أصلها من العار و ذلک لما یلحق فی ظهوره من العار أی المذمّة و لذلک سمّی النساء عورة و من ذلک العوراء للکلمة القبیحة. قاله الراغب فی المفردات فی غریب القرآن.

«و لا تجهزوا علی جریح» الجریح فعیل بمعنی المفعول أی المجروح و هو المصاب بجرح، جمعه جرحی کقتیل و قتلی. یستوی فیه المذکّر و المؤنث یقال:

رجل جریح و امرأة جریح.

أجهز علی الجریح اجهازا أی شدّ علیه و أسرع و أتمّ قتله.

و فی الصحاح أجهزت علی الجریح إذا أسرعت قتله و قد تمّمت علیه، و لا تقل أجزت علی الجریح. انتهی.

أقول: و تردّه روایة الجامع الکافی المتقدّمة «و لا تجیزوا علی جریح».

و روایته الاخری باسناده، عن عبد اللّه بن شریک، عن أبیه قال: لما هزم الناس یوم الجمل قال أمیر المؤمنین علیه السّلام: لا تتبعوا مولّیا و لا تجهزوا علی جریح و من أغلق بابه فهو آمن، فلما کان یوم صفین قتل المقبل و المدبر و أجاز علی الجریح الحدیث. و روایته الاخری عن الصادق علیه السّلام: و جریحهم یجاز علیه (ص 18 ج 9 من الوافی) و الاجازة علی الجریح کالاجهاز علیه معنی.

قال ابن الأثیر فی النهایة: و فیه - یعنی فی الحدیث - هل تنتظرون إلاّ مرضا مفسدا أو موتا مجهزا أی سریعا یقال: أجهز علی الجریح یجهز إذا أسرع قتله و منه حدیث علیّ علیه السّلام لا یجهز علی جریحهم أی من صرع منهم و کفی قتاله لا یقتل لأنّهم مسلمون و القصد من قتالهم دفع شرّهم فاذا لم یمکن ذلک إلاّ بقتلهم قتلوا و منه حدیث ابن مسعود انه أتی علی أبی جهل و هو صریع فأجهز علیه. انتهی.

ثمّ إنّ ما علیه أهل اللغة و ما ذهب الیه فقهاء الفریقین فی الکتب الفقهیة و شرّاح الأحادیث أنّ کلمة تجهزوا و یجهز و امثالهما فی المقام مشتقة من الإجهاز إلا أن کلمة تجهزوا مشکولة فی نسخة مخطوطة من النهج قوبلت بنسخة السید الرضیّ رضی اللّه عنه بفتح الجیم و کسر الهاء المشدّدة أعنی أنها مأخوذة من التجهیز و لکنّ الوجه الأوّل أنسب و أصوب و لذا اخترناه فی المتن:

«لا تهیجوا» فی بعض النسخ مشکولة بضم التاء و فتح الهاء و کسر الیاء المشدّدة من التّهییج، و فی بعضها بضمّ التاء و کسر الهاء من الإهاجة، و نسخة الرضیّ رضوان اللّه علیه مشکولة بفتح التاء و کسر الهاء یقال: هاج الشیء یهیج هیجا و هیاجة و هیاجا و هیجانا أی ثار و انبعث، و هاج الشیء و بالشیء أثاره و بعثه یتعدّی و لا یتعدّی. و کذا یقال: هیّج الشیء تهییجا إذا أثاره و بعثه إلاّ أنّ کثرة