مدرسه مجازی صبح نجف
بازگشت به کتابخانه
فهرست بخش های سایت
مطالعه کتاب
نصیریه تاریخ منابع و عقایدمتن مستقیم از HTML کتابمطالعه در قائمیه ↗

مشخصات کتاب

سرشناسه : اکبری، عمیدرضا، 1370-

عنوان و نام پدیدآور : نصیریه تاریخ، منابع و عقاید/ عمیدرضا اکبری؛ با همکاری مهدی جمالی فر، علی عادل زاده؛ زیرنظر سیدابوالحسن نواب.

مشخصات نشر : قم: دانشگاه ادیان و مذاهب، انتشارات، 1402.

مشخصات ظاهری : 573ص.: جدول.

فروست : انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب؛ 234.

شابک : 978-622-7967-17-3

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [523] - 573؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : نصیریه Nosairians علویان -- تاریخ Alids -- History شیعه -- فرقه ها Shi'ah -- Sects

شناسه افزوده : جمالی فر، مهدی، 1359-

شناسه افزوده : عادل زاده، علی، 1368-

شناسه افزوده : نواب، ابوالحسن، 1337 -

شناسه افزوده : دانشگاه ادیان و مذاهب

رده بندی کنگره : BP241/2

رده بندی دیویی : 297/538

شماره کتابشناسی ملی : 9094133

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

محرر الرقمی: روح الله شیرانی

اشاره

«یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَی وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ»

(حجرات: 13)

سرشناسه: اکبری، عمیدرضا، 1370

عنوان و نام پدید آور: نُصیریه تاریخ، منابع و عقاید/ زیرنظر: سید ابوالحسن نواب/

نویسنده عمیدرضا اکبری با همکاری مهدی جمالی فر و علی عادل زاده

مشخصات نشر: قم: دانشگاه ادیان و مذاهب؛ 234

مشخصات ظاهری: 572 ص

فروست: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب؛ 234

شابک: 3-17-7967-622-978

وضعیت فهرست نویسی: فیبا

یادداشت : کتابنامه

موضوع: نصیریه Nosairians

علویان - تاریخ Alids -- History

شیعه - فرقه ها Shi'ah -- Sects

شناسه افزوده: نواب، سید ابوالحسن، 1337 - اشراف

شناسه افزوده: عادل زاده، علی، 1368 -،

شناسه افزوده: جمالی فر، مهدی، 1359 -،

شناسه افزوده: دانشگاه ادیان و مذاهب، معاونت پژوهشی

رده بندی کنگره: 6ن 7الف/2/241 BP

رده بندی دیویی: 538/ 297

شماره کتابشناسی ملی: 9094133

نُصیریه

تاریخ، منابع و عقاید

زیر نظر:

سید ابوالحسن نواب

عمیدرضا اکبری

با همکاری:

مهدی جمالی فر، علی عادل زاده

انتشارات دانشگاه ادیان مذاهب

معاونت پژوهشی

1402

مجموعه فرق و مذاهب - 31

بیست و هفتمین سال تأسیس دانشگاه ادیان و مذاهب

قم، پردیسان، روبه روی مسجد امام صادق علیه السلام، دانشگاه ادیان و مذاهب.

تلفن: 13- 32802610-025، 32803171-025

تلفکس مرکز پخش و فروش: 32806652-025

فروشگاه اینترنتی: Libadyan@

www.Adyanpub.com @ketabsara_adyan

نُصیریه: تاریخ، منابع و عقاید

•زیر نظر: سید ابو الحسن نواب (عضو هیأت علمی و دانشیار دانشگاه ادیان و مذاهب)

• مؤلف: عمیدرضا اکبری

• با همکاری: علی عادل زاده/ مهدی جمالی فر (عضو هیأت علمی و استادیار دانشگاه مذاهب اسلامی)

• ناشر: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب

• نوبت چاپ: اول، تابستان 1402

• طراح: شهرام بردبار، مهدی محمدی شجاعی

• صفحه آرا: نیره نجفی

• ویراستار: زینب صالحی

• چاپ: مؤسسه بوستان کتاب

• شمارگان: 500 نسخه

• مرجع قیمت: وب سایت رسمی انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب

شابک: 3-17-7967-622-978

(کلیه حقوق محفوظ و مخصوص ناشر است)

تکثیر، انتشار و بازنویسی این اثر یا قسمتی از آن به هر شیوه (از قبیل چاپ، فتوکپی، الکترونیکی، صوت و تصویر) بدون اجازه مکتوب ناشر ممنوع و پیگرد قانونی دارد.

فهرست مطالب

پیشگفتار

فصل اول: نصیریه متقدم در تاریخ

1.
1. درآمد
2.
1.
1. مروری بر تقسیمات غالیان خطابی و مواجهه امامان با ایشان
3.
1.
2. پیشینه تألیفات درباره تاریخ نصیریان
4.
2. عناوین فرقه ای نصیریان
5.
2.
1. وجه تسمیه نصیریه، عنوان اختصاصی فرقه
6.
2.
2. عناوین عام فرقه؛ از اهل توحید تا عارف
7.
2.
3. عنوان «علویه سوریه» و پیشینه آن
8.
2.
4. علیانیه، شاخه ای از خطابیه
9.
2.
5. دیدگاه های نادرست در نامگذاری نصیریه
10.
3. زمینه سازان شکل گیری عقاید نصیری در عراق
11.
3.
1. خطابیان نخستین
12.
3.
2. بزرگان خطایی در عصر امامان متأخر
13.
3.
3. محمد بن نصیر و نقش مبهم او
14.
3.
4. اسحاق بن محمد بصری
15.
3.
5. میراث متقدم اسحاقیه، مخمسه و امامیه، و نقش
16.
4. حسین بن حمدان خصیبی و نقش او در تکوین و نشر نصیریه
17.
4.
1. منابع شناخت خصیبی
18.
4.
2. اطلاعات منابع متقدم فِرَق درباره خصیبی
19.
4.
3. خاستگاه و زمینه غلو خصیبی در عراق
20.
4.
4. از دشواری های تبلیغ در عراق، تا سفر به شام
21.
4.
5. شاگردان خصیبی
22.
5. بازشناسی مشایخ و منابع خصیبی از رهگذر مطالعه اسانید الهدایة
23.
5.
1. طرق عالی الهدایة به جای اسناد مرسل منابعش
1.
5.
2. اضطراب طبقاتی شدید الهدایة در تکمیل اسناد معلق و منقطع
2.
5.
3. بی ضابطگی تکمیل اسناد الهدایة و ناشناختگی مشایخ
3.
5.
4. اسناددهی متفاوت خصیبی در آثار بعدی
4.
5.
5. مقایسه الگوی اسناد در الهدایة و طب الأئمة
5.
5.
6. ریشه یابی اشکالات تاریخی گسترده در متن روایات خصیبی
6.
5.
7. جمع بندی: رویکرد روایی خصیبی و وجه عنایت نصیریه به او
7.
6. نصیریه در گستره تاریخ و جغرافیا
8.
6.
1. نمیریه/ نصیریه در نخستین منابع فرقه شناسی اسلامی
9.
6.
2. نصیریه در منابع فِرَق و تاریخ قرن پنجم تا هشتم
10.
6.
3. گونه های نصیریه در جغرافیای اسلامی
11.
6.
4. پراکندگی جغرافیایی علویان سوریه در دوره معاصر
12.
6.
5. تصاویر و نقشه ها

خلاصه فصل

فصل دوم: منابع متقدم نصیریه و تأملی در اصالت آثار

2.
1. درآمد
3.
1.
1. پیشینه معرفی آثار نصیریه
4.
1.
2. آثار عام و خاص (یا عمومی و سرّی) غالیان
5.
2. متقدم ترین کتب غالیان خطابی
6.
2.
1. آثار منسوب به مفضل بن عمر
7.
2.
2. الهفت الأظلة و نسبت های مشوش در آثار مرتبط
8.
2.
3. آثار منسوب به محمد بن سنان و عمر بن المختار
9.
2.
4. آثار غالیان مشهور دوره امامین عسکریین و ابتدای غیبت
10.
2.
5. آثار منسوب به ابن نصیر، نخستین پیشوای نصیری
11.
2.
6. آثار منسوب به جنان و هالت
12.
3. آثار خصیبی و مروری بر قرائن اصالت آن
13.
3.
1. الهدایة فی تاریخ الأئمة، مهم ترین اثر عام خصیبی
14.
3.
2. الرسالة و فقه آن، مهم ترین اثر خاص نزد نصیریه
15.
3.
3. دیوان خصیبی
16.
3.
4. المائدة، دیگر اثر عام خصیبی
17.
3.
5. دو رسالة مغفول: الفرق بین الرسول والمُرسِل و التأنیث
18.
3.
6. دیگر آثار منسوب به خصیبی
2.
4. نگاهی به آثار شاگردان خصیبی (قرن چهارم)
3.
4.
1. رستباش دیلمی
4.
4.
2. آثار حسن بن شعبه حرانی
5.
4.
3. آثار ابوالحسن جسری و ابن هارون صائغ
6.
4.
4. آثار ابوالحسین جلی
7.
4.
5. آثار دیگر شاگردان و اصحاب خصیبی
8.
5. تألیفات ابوسعید میمون طبرانی
9.
5.
1. مهم ترین آثار طبرانی در کلام نصیری و ردیه نگاری
10.
5.
2. آثار فقه و تأویل باطن منسوب به طبرانی
11.
5.
3. مجموع الأعیاد، مشهورترین اثر منسوب به طبرانی
12.
5.
4. دیگر رسائل طبرانی
13.
6. دیگر مؤلفان نصیری آخر قرن چهارم تا نیمه قرن پنجم
14.
6.
1. آثار ابن مقاتل قطیعی
15.
6.
2. آثار حرانیان
16.
6.
3. آثار عصمة الدولة
17.
6.
4. مجمع الأخبار و رساله منسوب به بَعمَره
18.
6.
5. چند اثر در ردیه نگاری و مشیخه نگاری
19.
7. آثار مؤلفان قرون ششم تا هشتم و مجعولات این دوره
20.
7.
1. مروری بر آثار نصیریان مشهور قرون ششم تا هشتم
21.
7.
2. الجوهرة الطالقانیة، اثر ساختگی غیر نصیری
22.
7.
3. النسب العالی و گفتمان شناسی آن
23.
7.
4. کتب جلد نهم سلسلة تراث العلویین و دیگر آثار منسوب به معصومان

خلاصه فصل

فصل سوم: مهمترین عقاید نصیریان

3.
1. درآمد
4.
1.
1. پیشینه تألیفات درباره عقاید نصیریان
5.
1.
2. مروری بر مهمترین عقاید نصیریه
6.
2. اعتقاد به الوهیت امام
7.
2.
1. تثلیث نصیری و رموز غالیانه آن
8.
2.
2. استناد به آیات و اخبار توحیدی بر الوهیت حضرت علی
9.
2.
3. ظهور معنای ازلی (خداوند) در حجج الاهی و اشیاء
3.
2.
4. اعتقاد به تشبیه
4.
2.
5. ربوبیت نبی و ائمه: از خالقیت تا نامحدودیت علم
5.
3. بابیت و مراتب غالیانه
6.
3.
1. معرفی ابواب نصیری
7.
3.
2. مراتب غالیانه نصیری و أبوّت
8.
3.
3. از افتراض طاعت تا نبوت ابواب
9.
3.
4. نداهای عمومی و متهورانه سران غلو بر الوهیت
10.
3.
5. نمود روایات بابیت در منابع شیعه
11.
4. اعتقاد تناسخ
12.
4.
1. مروری بر مستندات و منابع خاص نصیری برای تناسخ
13.
4.
2. گونه های تناسخ در منابع نصیری
14.
4.
3. ادوار و اکوار اشخاص نورانی و اضداد
15.
4.
4. خطبههای تناسخی و حلولی و نمود آن در آثار عمومی
16.
4.
5. مذمت زنان در نگاه تناسخی
17.
5. انگاره نفی بلایای اولیای الاهی
18.
5.
1. نفی بلایای امام و مستنداتش در مصادر غالیان
19.
5.
2. نفی بلا از صاحبان مراتب، و تشدید بلایا و آفات اضداد
20.
5.
3. ستایش گروهی از محاربان و قاتلان امامان
21.
5.
4. پیشینه نفی بلایا بنا بر روایات امامی
22.
5.
5. نگره های فلسفی غالیان در نفی بلایا
23.
5.
6. زمینه های اجتماعی گرایش غالیان به عقیده نفی بلایا
24.
5.
7. حکمت سختی ها و رنج ها برای افراد نیکوکار در دنیا
25.
6. از فقه باطنی تا اسقاط تکالیف
26.
6.
1. رویکردهای اباحی نصیریان
27.
6.
2. تقدیس خمر و ملاهی
28.
6.
3. مراتب اباحه در میان غالیان
29.
6.
4. فقه غالیان و نمونه احکام باطنی
30.
6.
5. بازخوانی جایگاه تقیه
31.
7. مرزبندی های نصیریان با فِرَق دیگر، خصوصاً شیعیان
32.
7.
1. از مدح غلو تا تکفیر دیگر غالیان
33.
7.
2. سران غلات و تکفیر فقهای امامیه
34.
7.
2. کاربرد اصطلاح «تقصیر» نزد غالیان
3.
7.
4. التقاط و اثر پذیری نصیریان از ادیان دیگر
4.
7.
5. زمینه های التقاط در عقاید و اخبار نصیریان

خلاصه فصل

پیوست اول: انگاره های نُصیری درباره مصحف عبدالله بن مسعود

درآمد: تحریف قرآن از دیدگاه نصیریه

1.

مصحف ابن مسعود در نگاه جریان های شیعی پیرامونی

2.
1. مسئله تحریف و زمینه های گرایش متهمان به غلو به مصحفی متفاوت
3.
2. نمونه ای رایج: قرائت آیه «و رفعنا لک ذکرک»
4.
3. سورة الولایة وسورة النورین
5.

نصیریه و مصحف عبدالله بن مسعود

6.
1. جایگاه ابن مسعود و مصحف او در آثار نصیریه
7.
2. اسماء حضرت علی علیه السلام در مصحف ابن مسعود به روایت خصیبی
8.
3. تبیین دیدگاه خصیبی درباره نام های حضرت علی علیه السلام در قرآن
9.

نقش نصیریه در روایت یا تکوین قرائات منسوب به مصحف ابن مسعود

10.
1. قرائت آیه «ان علینا جمعه و قرآنه»
11.
2. قرائت آیه «إن علینا للهدی»
12.
3. قرائت آیه «کفی الله المؤمنین القتال»
13.
4. نمونه انفرادات نصیریه در نسبت قرائاتی نادر به ابن مسعود
14.
5. «ان الله وملائکته یصلّون علی النبیّ»، از تأویل تا تحریف

نتیجه

پیوست دوم: رمز واره های نصیری در کتاب الهدایة الکبری

درآمد

1.

شاخصه های نصیری در الهدایة

2.
1. مروری بر اشتراکات الهدایة با آرای اختصاصی نصیریه
3.
2. روایت بساط انبیا و انگاره سیاقت اسم و معنا
4.
3. روایت الخیط و مراتب نصیری
5.

قرائن غلو عام در الهدایة

6.
1. عبدالله بن سبأ و یارانش، به منزله اصحاب اخدود
7.
2. اخبار متعدد در تناسخ
8.
3. ادبیات و روش اسناددهی غالیانه
9.

تحلیل روایات خلاف عقاید نصیری در الهدایة در موضوع مصائب

3.
1. زمینه توجه خصیبی به روایات شیعی
4.
2. جایگاه ابن ملجم و تأویل قضیه هجوم
5.
3. موضع خصیبی درباره زیارت کربلا و غیبت امامان

نتیجه

پیوست سوم: رویکرد مصادر فرقه غالی نصیریه به نصوص وصایت امیرالمؤمنین با تأکید بر حدیث غدیر

درآمد

1.

غدیر و وصایت در مصادر عام نصیریه و ابهامات آن

2.
1. روایت غدیر در الهدایة الکبری و ابهام آن
3.
2. روایات غدیر در تحف العقول
4.
3. دیگر روایات مرتبط با وصایت
5.

تحریف غالیانه غدیر در مصادر خاص نصیری

6.
1. اعلان الوهیت امام در غدیر و مسخ منکران در روایات خصیبی
7.
2. ظهور الله و توحید علی علیه السلام در الوهیت در واقعه غدیر
8.
3. جایگاه غدیر نصیری در نداهای بر الوهیت
9.

رویکردهای گوناگون نصیریان در استناد به غدیر

10.
1. تحلیل گوناگونی اخبار غدیر در کلام بزرگان ایشان
11.
2. رویکرد احتجاج غالیانه به اخبار اصیل و غیر نصیری غدیر
12.
3. آداب و رسوم نصیریان در غدیر: همسویی با عقاید نصیری و ریشه یابی آن
13.

کم رنگی برخی از دیگر اخبار معتبر وصایت در مصادر نصیریه

14.
1. حدیث منزلت
15.
2. چند نمونه حدیث دیگر
16.
3. مفردات وصایت در منابع نصیری

نتیجه

منابع

پیشگفتار

فرقه نصیریه شاخص ترین فرقه برجامانده از قرون نخستین اسلامی است که خود را وامدار غالیان مشهور عصر ائمه الله علیهم السلام، یعنی امثال ابوالخطاب و محمد بن نصیر، معرفی می کند، و به خدایی حضرت علی علیه السلام، و ظهور او در صورت امامان بعدی باور دارد. از دیرباز پیروان چنین جریان هایی با اهل دیگر مذاهب و به طور خاص با امامیه و اصحاب ائمه علیهم السلام ارتباطات و منازعاتی داشته اند. میراث روایی امامان و آثار منسوب به اصحاب ایشان آکنده از مطالبی در رد و نقد غالیان است. امامان و اصحابشان معرفی این جریان را برای پرهیز از آسیب هایشان ضروری می دانستند. اما از قرن چهارم رفته رفته فِرَقِ غالی، هر چه بیشتر از جامعه امامی فاصله گرفتند و رابطه شان را با ایشان محدود کردند. در نتیجه، شناخت شیعیان از غلو کمتر شد.

از دیرباز درباره حدود معنای «غلو» در میان نحله های گوناگون اختلاف بوده، و تا به امروز نیز همچنان در اینکه ماهیت جریان های متقدم غالی چه بوده و نیز اساساً راجع به وجود خارجی فِرَق غالی مانند نصیریه، اختلافاتی حتی در میان عالمان امامی باقی است. این تحقیق بهانه ای است تا مرزهای غلو نمایان تر شود، و آرای پیشینیان درباره یکی از مهم ترین فِرَق غالی برجامانده تا به امروز را بسنجیم.

نصیریان در طول تاریخ، در اعتقاد و عمل از امامیه بسیار دور بوده اند، و مؤلفانشان تا دوران اخیر، در آثار سرّی و حتی برخی آثار عمومی شان راه خود را شدیداً از امامیه جدا می دانسته اند، و بنای گفت وگوی دینی با غیر غالیان یا حتی آشکار کردن دینشان نزد غیر نصیریان را نداشته اند. ولی اخیراً محققانی از میانشان برخاسته اند که تا حدی به نقد میراث غالیانه اهتمام دارند. برخلاف طیف سنتی که در مواجهه ای تقیه ای، هم زمان اظهار می کنند با هر دوی مشایخ قدیمشان و امامیه هم رأی اند، برخی اصلاح گرایان از نقد عقاید غالیانه و یادکرد

انتقادی و صریح از آثار نصیریان قدیم ابایی ندارند.(1)لذا پژوهشی در این عرصه می تواند به حال محققان محلی سوری هم مفید باشد.

همچنین، به سبب سرّی و باطنی بودن کیش نصیری، چنان که در آثارشان هم گفته اند، تعلیم دین نصیری در جامعه نصیری عمومی نیست، به نحوی که فقط کسان خاصی را در حلقه عقاید و آداب باطنی راه می دهند، از جمله زنان را به کلی شایسته آموختن علم باطن نمی دانند، و فقط برخی پسران و مردان در طی رسوم و مراحلی تدریجی، اجازه دارند کیش نصیری را از معلمی غیر از خانواده شان بیاموزند. بر این اساس، بیشتر جامعه نصیری نه اطلاع چندانی از اسرار نصیری دارند، و نه چندان با معارف امامیه آشنا هستند.

با ورود پُررنگ تر نصیریان به سیاست از حدود یک سده پیش، جامعه شان در صدد است با استفاده از عنوان جدید و کم حاشیه تر «علویان» خود را به دیگران بنمایاند. طبعاً گسترش ارتباطات جدید موجب شده است رویکرد تاریخی نصیریان در تقیه و کتمان بیشتر اهمیت یابد. ولی این عوامل موجب دور تر شدن برخی عوام جامعه علوی از آموزه های نصیری هم شده است. در راهبردی کلان ارائه پژوهش های تاریخی و مستند از میراث نصیریه، می تواند زمینه بهتری را برای گفت وگوی اعتقادی با طیف های میانی علوی فراهم آورد. چنان که در سوی دیگر گروه های هر چند محدودی از عوام شیعی که با اسرار نصیری ناآشنا هستند، با گسترش ارتباطات در معرض گرایش تدریجی به غلو نصیری هستند. تبیین آسیب های این میراث می تواند مانعی در برابر تندروی باشد.

بر این اساس، گرچه پیش تر چند تحقیق مفید به زبان انگلیسی و عربی در معرفی نصیریان و منابعشان در دسترس بود، اما برای نخستین بار اثری پارسی و جامع تر در شناخت این فرقه با اتکا به عموم منابع فِرَق نگاری و تاریخی، منابع سرّی و عمومی نصیریه، و نیز پژوهش های داخلی و خارجی (در هشت زبان) نوشته می شود. نویسنده کتاب پس از حدود 7 سال تحقیق و پژوهش در منابع نصیریه و عقایدشان، و با عنایت به ضرورت نوشتن کتابی در زمینه تاریخ، منابع و انگاره های این فرقه، در مدت حدود دو سال و نیم به تدوین یافته های خود در زمینه این فرقه همت گماشته است.

1) به طور خاص می توان از کسانی همچون عبدالکریم جامع یاد کرد. او خود برخی از این رجال معاصر را نیز معرفی کرده است؛ جامع، مصادر فکر الدعاة، ج 1، ص 10؛ همو، التکیف المصاحب، ص 252-254.

نویسنده لازم می داند از همه عزیزانی که در پدید آمدن و سامان یافتن این پژوهش نقش داشته اند قدردانی کند: از آن میان جناب آقای دکتر سید ابوالحسن نواب که پیشنهاد تألیف این اثر را دادند، و کتاب با حمایت ایشان گرد آمد؛ پژوهشگر گرانقدر جناب آقای مهدی جمالی فر که علاوه بر پیگیری مراحل مختلف تألیف، به طور خاص در نوشتن بخش هایی از فصل اول نیز با این جانب مشارکت داشتند؛ همچنین، دوست محققم آقای علی عادل زاده که بسیاری از مستندات این مجموعه را مرهون راهنمایی ایشان هستم و پژوهش های بخش پیوست ها با همکاری ایشان بوده است؛(1)برادران فاضل و سخت کوش آقایان ابراهیم جواد و امیر حسن خوروش که با مطالعه اثر و ذکر نکاتی در باروری یا اصلاح این نگاشته نقش داشته اند؛ استادان گرامی، آقایان محمدکاظم رحمان ستایش، محمدتقی دیاری و سعید طاووسی مسرور که راهنمایی ایشان در بهبود ساختار یا محتوای کتاب مؤثر بود؛(2)از محققان بزرگوار، آقایان رسول جزینی و برخی مؤلفان علوی سوری که از ذکر نامشان معذورم و برخی از تحقیقات و آثار قدیم یا معاصر فرقه را در اختیار این جانب گذاشتند؛ و نیز از ویراستار و صفحه آرای محترم خانم زینب صالحی و نیره نجفی و دست اندرکاران نشر کتاب در انتشارات ادیان و مذاهب کمال قدردانی را دارم. همچنین، از پدر و مادر بزرگوارم که همواره پشتیبان و دعاگوی فرزندشان بوده اند و از همسر فداکارم که در این راه بردباری کرد، سپاس گزارم.

در پایان، این کوشش خود را، اگر قدر و اجری داشته باشد، به ساحت مقدس ائمه اطهار علیهم السلام تقدیم میکنم؛ همچنین، به تمامی شاگردان مکتب آن امامان که در پیراستگی مذهب از غلو و خرافات کوشیده اند، از زراره و یونس بن عبدالرحمان تا میرزا رضا شیروانی و میرزای قمی. از خداوند متعال توفیق دوام این تحقیقات و سودبخشی آن را برای مخاطبان گرامی دارم.

عمیدرضا اکبری

قم مقدس - 1401ه.ش.

1) آقای جمالی فر در تألیف بخش های 1. 2، 1. 4، و 1. 6، و آقای عادلزاده در پیوست دوم کتاب مشارکت داشته اند و کل بخش 1. 5. 6 و پیوست اول نیز به قلم آقای عادل زاده است.

2) فصل دوم و سوم کتاب پیش رو با تفاوت های کمی همان فصل دوم و سوم پایان نامه دکتری نویسنده با عنوان «نقش بازشناسی عقاید و احادیث نُصَیریان در اعتبار سنجی و فهم میراث روایی امامیه» است، و بدین مناسبت از نکات و تأملات این سه استاد بزرگوار بهره برده ام.

فصل اول: نصیریه متقدم در تاریخ

1. 1. درآمد

اشارة

1.
1. درآمد(1)

نصیریه شاخص ترین فرقه غالی برجامانده از عصر حضور امامان شیعه علیهم السلام است. «غلو» در لغت بالارفتن و تجاوز از حدّ است. پژوهش های بسیاری از مفهوم قرآنی و روایی «غلو» بحث کرده اند.(2)رایج ترین استعمالِ اصطلاحی از «غلو» در بحث معتقدات دینی و مذهبی است که در آن شخص چیزی را که به آن اعتقاد دارد، از حدّ خود، بسیار فراتر می برد.(3)در تاریخ اسلامی این غلو بیش از همه برای بالا بردن امامان شیعی و برخی دیگر از خاندان رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم تا درجه خدایی یا خداگونگی نسبی در برخی اوصاف به کار رفته است.

این درآمد، به منظور آشنایی ابتدایی مخاطبان با فِرَق نخستین غالی است که ارتباطی با نصیریه داشته اند. بدین منظور، تقسیم بندی پیشینیان نصیریان، مانند خطابیه، را بر اساس منابع فِرَق نگاری و با کمک از منابع نصیری به اختصار معرفی کرده، برخی از تحقیقات مهم مرتبط با تاریخ نصیریان و نیز مواجهه امامان با پیشینیانشان را مرور خواهیم کرد. مطالعه تفصیلی جایگاه تاریخی نصیریه و شخصیت های کلیدی نصیریه مربوط به بخش های بعدی است.

1) با سپاس و قدردانی از آقای مهدی جمالی فر که بخش های 1. 2، 1. 4، 1. 6، با مشارکت ایشان گرد آمده است (اکبری).

2) برای معرفی نمونه پژوهش ها، نک: اکبری، «غلو پژوهی در حوزه معاصر شیعی و جایگاه آن در مطالعات روایی»، سرتاسر. Anthony, “Ghulat", pp. 37-47

3) از باب نمونه: صفری فروشانی، غالیان: کاوشی در جریان ها و برآیندها، ص 25-26.از باب نمونه: صفری فروشانی، غالیان: کاوشی در جریان ها و برآیندها، ص 25-26.

1. 1. 1. مروری بر تقسیمات غالیان خطابی و مواجهه امامان با ایشان

پاگیری غلو در فضای جامعه اسلامی، متأثر از برخی ادیان دیگر و عوامل اجتماعی گوناگون بوده است.(1)بنا بر روایات، مقابله امامان با جریان غلو در زمان حضرت علی علیه السلام (شهادت در 40 ه.ق.) با ظهور عبدالله بن سبأ(2)شروع شد. در مصادر ملل و نحل و رجال، ابن سبأ مسبب پاگیری جریانی از غلو معرفی می شود که بسیاری از فِرَق غلو بعدی متأثر از آن بودند.(3)به طور ویژه از دوره امام باقر علیه السلام (57-114 ه.ق.) و امام صادق علیه السلام

1) از باب نمونه، نک: ادامه بخش 3. 7. 4.

2) اصل وجود این فرقه و شخص عبدالله بن سبأ را برخی از معاصران، مانند سید مرتضی عسکری و سید محمد حسین کاشف الغطاء رد کرده اند (معرفی آثار در زمینه نقد وجود تاریخی ابن سبأ: صفری، «غلو» ص 412 - 416). اما به نظر می رسد گرچه کسانی همچون سیف بن عمر درباره او و ادعای باطل تأسیس تشیع به دست او افسانه پردازی کرده اند، با وجود اسناد معتبر امامی و کلمات بسیاری از سلف امامیه و دیگر فِرَق، آسیب آن اخبار خللی به اصل تأثیر این شخص در شکل گیری جریان غلو وارد نمی کند (نک: آل محسن، عبدالله بن سبأ، ص13-18، 53-60؛ حسینی بغدادی، عبدالله بن سبأ واقعیت ناشناخته، سرتاسر؛ محمدی ری شهری، دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ج 3، ص 366- 377). در تحقیق آنتونی نیز سیف بن عمر از ترکیب مواد واقعی و ساختگی مختلف مسیحی و اسلامی برای ساخت داستان ابن سبأ بهره برده است (Anthony, “The Composition of Sayf b. Umar's 201-202 .Account of King Paul and His Corruption of Ancient Christianity", pp). البته، تندلر در تحقیق خود یاد نشدن ابن سبأ به عنوان بابی از نصیریه را شاهدی برای خدشه در وجود خارجی این سبأ گرفته (44 Tender, Concealment and Revelation, p)، ولی غرابت ابواب متقدم نصیری که حتی شخص ناشناسی مانند سفینه را به عنوان باب در نظر گرفته اند، نشان می دهد چنین محاسبه ای کاستی هایی دارد. ضمن اینکه نصیریه برای این سبأ مقامی والا به عنوان سید نجیبان را پذیرفته اند (نک: بخش 3. 3. 4)؛ برای معرفی تفصیلی تر برخی تحقیقات و یادکردهای دیگر از ابن سبأ، نک: طاووسی، عبدالله بن سبأ، سرتاسر.

3) از باب نمونه: اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 20 ، 44 - 46؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص 22؛ کشی، الرجال، ص 106 - 109 ، 305: هفت سند از سعد اشعری از اصحاب امامیه؛ شهرستانی، الملل والنحل، ص 204؛ ایشان سبئیه را شروع غلو دانسته، و روایات اشعری عقایدی شبیه عقاید خطابیان را به ایشان نسبت داده است. همچنین، در گزارشی مسند از زهری (متوفای 124 ه.ق.)، عبدالله بن محمد ابن الحنفیه که پیشوایی کیسانیه بدو منسوب است (اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 27) دنباله رو سبنیه معرفی شده است (بخاری، التاریخ الکبیر، ج 5، ص 187). در نامه ای منسوب به حسن، برادر عبدالله پیش گفته که رویکردش متفاوت با برادرش تصویر شده است (بخاری، التاریخ الکبیر، ج 5، ص 187). عقایدی برای سبئیه تصویر شده که کمابیش همسو با غالیان است، مانند حذف بیشتر قرآن و حلال شمردن خون عامه (عدنی، الإیمان، ص148 - 149. درباره نامه نک: قاضی، الکیسانیة فی التاریخ و الأدب، ص141-166؛ -18 .Biesterfeldt, “Das Kitab Al-Irga des Hasan b. al-Hanafiyya", pp 748)؛ درباره انتساب کیسانیه به سبئیه، نک: قاضی، الکیسانیة فی التاریخ والأدب، ص141-166، 264-258؛ Capezzone, Kaysaniyya برای انتساب دیگر فِرَق غالی به سبنیه نک: پاورقی های بعدی.

(148-83 ه.ق.)، جریان های غالی در کنار دیگر مکاتب فکری رشد بیشتری یافتند. از همین دوران روایاتی از امامان در رد بر غالیانی چون بیان بن سمعان(1)و مغیرة بن سعید(2)(متوفای (119 ه.ق.) پیشوای غالیان مغیریه(3)صادر شد، و تأکید شده است که آن دو بر امام سجاد و امام باقر علیهما السلام دروغ بسته اند.(4)چنین روایت شده که آن دو به ترتیب با کیسانیان و حسنیان نیز مرتبط بودند. به هر حال، در میان امامیه جایگاهی نیافتند.

یکی از این فِرَق غالی، یعنی خطابیه، در دوران امام صادق علیه السلام و به رهبری ابوالخطاب محمد بن مقلاص اسدی(5)شکل گرفت،(6)و امامان و پیروانشان بیش از همه در رد و نقد غالیان خطابی کوشیدند.(7)این نقدها هم در جهت تخطئه شخصیت سران غلو بود، هم رد

1) درباره او، نک: حبیبی مظاهری، «بیان بن سمعان تمیمی»، سرتاسر. نام او گاه اشتباهاً «بنان بن سمعان» ضبط شده است.

2) برای بحث تفصیلی درباره این شخصیت مهم و اثرگذار، نک: پوربهرامی، اصغر، «مغیرة بن سعید»، سرتاسر؛ طاووسی، «مغیریه»، سرتاسر؛ 70-2 Tucker, Mahdis and Millenarians Shiit pp. .Wasserstorm, Steave, “The Moving Finger Writes Mughira B. Said"

3) برخی منابع متقدم مغیرة بن سعید را از سبنیه دانسته اند (ابن حنبل، العلل و معرفة الرجال، ص 183؛ ابن قتیبه، المعارف، ج 1، ص 623؛ بغدادی، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، ص 45)، و افزون بر این، اشتراکات عقیدتی گسترده میان مغیریه با آنچه از سبئیه و خطابیه می دانیم مؤید وامداری مغیریه از سبئیه است. البته، سعد اشعری گفته است دسته ای از غالیان معتقد بودند عبدالله بن معاویه (مقتول در 129 ه.ق.)، رئیس فرقه معاویه، مُرد در حالی که به مغیرة بن سعید وصیت کرده بود (اشعری قمی، المقالات والفرق، ص43) اما قتل مغیره در سال 119 دانسته شده (طبری، تاریخ الطبری، ج 7، ص 128) و خروج و کشته شدن عبدالله بن معاویه در سال های 127 و 129 ه.ق بوده است (همان، ص 302- 309، 371 - 374). بر این اساس، انشعاب مغیریه از فرقه معاویه اشکال دارد. هر چند شاید اشکال نه به اشعری که به دسته ای از مغیریه باشد که چنین ادعایی داشته اند؛ خاصه که اشعری کتابی در رد بر محمدیه داشته (نجاشی، الرجال، ص 177)، و اطلاعات بیشتر او از این شاخه مغیری کاملاً محتمل است (چه بسا معاویه و پیشینیانشان از کیسانیه نیز از سبئیه تلقی می شده اند). به همین صورت دعوت مغیریان به محمد بن عبدالله محض (مقتول در 145 ه.ق.، نک: همان، ص 552) نیز بر فرض صحت باید از طرف پیروان مغیره بوده باشد، نه خود او (نک.: ناشی اکبر، مسائل الإمامة، ص199؛ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص43؛ محلی، الرسالة الزاجرة، ص 47، 59). البته روایاتی هم بر رابطه مستقیم مغیره و نفس زکیه تصریح دارند، که نادرست یا مربوط به دوران نوجوانی نفس زکیه هستند؛ ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغة، ج8، ص121.

4) کشی الرجال، ص 192، 223-228، 290، 301-302، 304-305، 348.

5) برای بحث تفصیلی درباره ابوالخطاب نک: انصاری «ابوالخطاب»، سرتاسر.

6) ناشی اکبر، مسائل الإمامة، 1384، ص 199، 203. برای معرفی تفصیلی تر این فرقه و یادکردهای منابع از آن نک.: سلیمانی، «خطابیه»، سرتاسر.

7) صفری فروشانی، غالیان: کاوشی در جریان ها و برآیندها، ص151-167؛ ملکیان، الغلو فی مصطلح الملل والنحل والرجال، ص 41 - 80؛ بکاء، «الغلو والغلاة عند الرجالیین والرواة»، ص 150-157؛ حاجی زاده، «شخصیت غالیانه ابوالخطاب و واکاوی مواضع ائمه اطهار علیهم السلام در برابر او و پیروانش»، سرتاسر؛ همو، جریان غلو در عصر امام کاظم علیه السلام، ص 109-118؛ همو «غالیان دوره امام رضا علیه السلام و چگونگی برخورد آن حضرت علیه السلام با آنها»، ص 63-77.

عقایدشان، و هم در تکذیب برخی روایاتشان. به ویژه فقیهان امامی، مانند زراره و یونس بن عبدالرحمن، به سبب مقابله با غالیان، مبغوض غالیان و اصحاب ابوالخطاب(1)بودند.(2)تحقیقات انجام شده درباره موضع منفی امامان راجع به غالیان بسیار گسترده است.(3)

از دوران امامان متأخر هم گزارش های بسیار درباره انتقادات امامیه به غالیان خطابیان عراق و قم در دست است.(4)از این دوران تا زمان تدوین بزرگت رین فهارس امامیه در سده پنجم آثار بسیار در نقد بر غالیان نوشته شد که متأسفانه عموم آنها از میان رفته است.(5)این مقابله امامان علیهم السلام و امامیه با غالیان هم در منابع امامیه و هم نصیریه به گستردگی نمود یافته است، با این تفاوت که غالیان برائت امامان علیهم السلام از سرانشان را تقیه ای می دانند.(6)

پس از انشعابات نخستین خطابیه،(7)در دوره امام عسکری علیه السلام و غیبت صغری هم

1) درباره او نک.: انصاری، «ابوالخطاب»؛ کاوند، «شخصیت شناسی ابوالخطاب»؛ حاجی زاده، «شخصیت غالیانه ابوالخطاب و واکاوی مواضع ائمه اطهار علیهم السلام در در برابر او و پیروانش»، سرتاسر.

2) برای نمونه: کشی، الرجال، ص 138، 224، 298.

3) برای نمونه فقط از پایان نامه ها: شیوه های مبارزه ائمه اطهار علیهم السلام (از آغاز تا غیبت صغری) با غالیان، یدالله حاجی زاده، پایان نامه دکتری دانشگاه معارف اسلامی قم، استاد راهنما: نعمت الله صفری فروشانی، 1393؛ جریان شناسی غلو و نقش غالیان در میراث حدیثی شیعه و روش امامان در مقابله با آنان، حمیدرضا صراف، استاد راهنما: عبدالهادی فقهی زاده، پایان نامه دکتری دانشگاه تهران، 1391؛ سیره اهل بیت علیهم السلام در مواجهه با غالیان، عقیل صادقی، استاد راهنما: حسین سید موسوی، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه فردوسی مشهد، 1390؛ بررسی پدیده غلو و راه های مبارزه با آن از منظر قرآن و روایات، سید احمد موسوی فضل شربیانی، استاد راهنما: علی نصیری، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه معارف اسلامی قم، 1389.

4) برای نمونه: کشی، الرجال، ص516-531؛ با آغاز دوران غیبت، روایات مقابله امامیه با شاخه هایی از غالیان مانند حلاجیه (پیروان حلاج) و عزاقره (پیروان شلمغانی) و نیز مفوضه (که امامان را خالق و رازق عالم می دانند) نیز بسیار است؛ از باب نمونه: طوسی، الغیبه، ص 397-414؛ ابن بابویه، عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج 2، ص 200-204.

5) نک.: صفری، غالیان: کاوشی در جریان ها و برآیندها، ص 19-21؛ ملکیان، الغلو فی مصطلح الملل والنحل والرجال، ص 77-78.

6) نمونه تصریحات بر لعن سران غلو در منابع نصیری: خصیبی، الهدایة، 2007، ص 370-372، 391؛ همو، الرسالة، 2006، ص 27؛ جلی، الأندیة، ص 330-331؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 416، 447- 449.

7) نک.: سلیمانی، «خطابیه»، سرتاسر؛ از باب نمونه، نک.: مقریزی، المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار، ص 181، اشاره به وجود 50 شاخه برای خطابیه.

منازعات درون فرقه ای، به ویژه بحث بر سر بابیت، سبب شد انشعاباتی مانند مخمسه، نصیریه و اسحاقیه از آن سر برآورند. بر این اساس، تمایز فرقه نصیریه از دیگر غالیان خطابیه، مانند اسحاقیه و مخمسه، در اختلافی ریشه داشته که میان محمد بن نصیر و دیگر مدعیان بابیت امام عسکری علیه السلام و امام عصر عج الله تعالی فرجه الشریف رخ داده است. اشاره به این تقسیم بندی ها را در کتب متقدم نصیریه و غیر ایشان می توان یافت.(1)

مهم ترین مصادر نُصَیریه خود را میراث دار مشهورترین غالیان دوران امامان، به ویژه عبدالله سبأ، ابوالخطاب و محمد بن نصیر، می دانند.(2)هر چند شاخص ترین شخصیت در تکوین نصیریه و تراث آن، حسین بن حمدان خصیبی بوده است.(3)در این میان اهمیت فرقه نصیریه از آن رو است که توانسته است در طول قرون به بقایش ادامه دهد و مجموعه گسترده ای از میراث غالیان متقدم را تا به امروز حفظ کند. با این حال، کتمان شدید نصیریان راجع به آثار و عقایدشان موجب شده است دیگر فرقه ها در طول چند قرن کمتر از آن آگاهی یابند. نوشتار پیش رو رسالت بررسی همین تراث را دارد.

1) نک.: ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2006، ص 58؛ عصمة الدولة، المصریة، 2016، ص 464، 465؛ طبرانی، الأعیاد، 1943، ص 366؛ خصیبی، پیشوای نصیریان، در آثارش بارها از دیگر فِرَق شیعی، از جمله امامیه و حتی مفوضه، اسحاقیه، عزاقره و دیگر فِرَق غالی نزدیک به خود برانت جسته است (نمونه: خصیبی، فقه الرسالة، 2006، ص 110؛ همو، دیوان، 2001، ص 93، 106، 115، 133، 159). مستندات بیشتر در بخش 3. 7. خواهد آمد. از کتب ملل و نحل نیز مثلاً تقسیم بندی های فِرَق خطابی به تفصیل در کتبی مانند المقالات الفرق سعد اشعری آمده است.

2) برای نمونه نک.: خصیبی، الهدایة، 2007، ص 369، 384؛ خصیبی، الرسالة، 2006، ص 34-37، 71، 9073؛ ابن شعبه حرانی، حقائق اسرار، 2006، ص 58؛ جلی، الأندیة، 2006، ص331؛ الحجب والأنوار، ص 24؛ نیز نک.: بخش 3. 3. 4.

3) نک.: فریدمن، «زندگی نامه حسین بن حمدان خصیبی، بنیانگذار فرقه نصیری»، ص 143-169؛ عثمان، الخصیبی حیاته و آثاره و یلیه کتاب المائدة؛ علی، مقدمه بر الرسالة الرستباشیة؛ رحمتی، «حسین بن حمدان خصیبی و اهمیت وی در تکوین نصیریه»، سرتاسر.

سبئیه

مغیریه و منصوریه خطابیه

محمدیه فرق کم عمرتر علیائیه مخمسه خطابیان اسماعیلی

نصیریه اسحاقیه

شریعیه

(حسکیه)/ قمیه

جدول 1: شاخه های فِرَق غلو با تأکید بر روابط با پیشینیان نصیریه در منابع نصیری و فِرَق نگاری(1)

1. 1. 2. پیشینه تألیفات درباره تاریخ تصیریان

نصیریان قدیم چندان آثاری در زمینه تاریخ خود ننوشته اند، و بیشتر اوراقی پراکنده در تاریخ آنان شناخته شده است.(2)حضور سیاسی فرانسوی ها و دیگر اروپایی ها در سوریه از قرن 19 میلادی زمینه تحولی در نگارش ها درباره نصیریه بوده است. شاید پیش از همه، جوزف کتافگو،(3)با سفر به سوریه، در کتابش (نشر: 1876) شرح حالی از نصیریه متأخر و معاصر و برخی آثار کهن به دست داده است. سپس برای نمونه، سامون لاید(4)(متوفای 1860)، مبلّغ مسیحی در سوریه (1859-1853) اطلاعات مفصلی را از وضعیت اجتماعی، دینی و عقیدتی نصیریان گزارش

1) در این جدول فرقه عزاقره با وجود یادکردهایش در منابع نصیری نیامده است؛ زیرا در نقطه انشعاب آن از دیگر فِرَق ابهاماتی وجود دارد. البته، برخی ادعا کرده اند که برخی از خطابیه به الوهیت حسین بن منصور حلاج و برخی دیگر به الوهیت شلمغانی معتقد بوده اند (سکسکی، البرهان، ص 69). گرچه غیر از تشابه برخی آرا، این مؤیدی بر خطابی بودن دست کم برخی از عزاقره است. ولی برای قضاوت نیازمند اسناد محکم تری هستیم. همچنین، ارتباط خطابیه با سبائیه بر اساس دیدگاه رایج در کتب متقدم است (نک.: آغاز بخش 1. 3.)، و پیوستگی انشعاب خطابیه با سبئیه از نظر تاریخی نیازمند پژوهش های بیشتر است. یادکرد مغیریه به عنوان شاخه ای از سبئیه بنابر گفتار منابع متقدمی است که پیش تر گذشت.

2) از باب نمونه: آل معروف، تاریخ العلویین فی بلاد الشام، ج 2، ص 15.

3) Catafago, 'Nouvelles me'langes", Journal Asiatique 4 (1876).

4) Lyde. The Ansyreeh and Ismaeleeh: A Visit to the Secret Sects of Northern Syria (1853).

کرده است، یا لئون کوهن(1)که بیشتر توصیفاتی ظاهری از نصیریه و جغرافیایشان به دست داده است. در قرن اخیر هم کسانی همچون تورشتین شیوتز وورن وضع مشابهی دارند. سه کتاب اخیر به عربی ترجمه شده اند، به ترتیب با عنوان اللغز الآسیوی نصیریة بلاد الشام، رحلة إلی جبال العلویین عام 1878م. والعلویون : الخوف والمقاومة. نویسنده لبنانی، یعقوب الجریدینی گزارشی از دوره اقامتش در مناطق نصیری (از 1870) داده است.

اما در میان علویان سوری، اعم از نصیریان سنتی و اصلاح گرایان علوی، بیشتر در دوران معاصر آثاری همچون تاریخ العلویین (تألیف 1338 ه.ق.) اثر محمد غالب امین الطویل شهرت یافته و البته در بسیاری از آثار بعدی هم استفاده شده است؛ در حالی که این کتاب و آثار عمومی علویانی همچون محمد احمد علی (مانند العلویون فی التاریخ) با رویکرد محافظه کارانه و به منظور ترسیم چهره ای همسو با شیعه نوشته شده اند. البته، پیش از آن تاریخ یوسف بن علی خطیب (تألیف 1323 ه.ق.) نیز هست که بدان دست نیافتیم.

همچنین، کتاب سرّی خیر الصنیعة فی معرفة غلاة الشیعة (کتابت پیش از 1378 ه. ق. و نشر چاپ سنگی در 1407 ه.ق.). اثر حسین حرفوش، گرچه بیشتر به تراجم رجال نصیری با تأکید بر معرفی اشعارشان پرداخته، اما اطلاعات تاریخی بسیاری هم در بر دارد. ولی به دلیل نداشتن نسخه عمومی، تاکنون بیشتر نویسندگان علوی از آن استفاده کرده اند، نه نصیری پژوهان غیر بومی. کتاب تراجمی انتقادی مصادر فکر الدعاة إلی خطیر الموضوعات و المنحولات (نشر 1430 ه.ق.) اثر عبدالکریم جامع هم از جهت پرداختن به برخی جهات تاریخی و صراحت در یادکرد از منابع نصیری وضع مشابهی دارد، هر چند بیشتر به شناسایی تاریخی رجال و برخی جهات اعتبار سنجی پرداخته است، نه اشعار. این دو اثر در فصل منابع نصیری بیشتر معرفی خواهد شد.

در میان مؤلفان سوری تاریخ علویان، کسانی مانند امیل عباس آل معروف و ابوموسی حریری مطالبشان را بیشتر به آثار اختصاصی نصیریه مستند کرده اند. کتاب تاریخ العلویین فی بلاد الشام (نشر در 2013 م.)، اثر امیل عباس آل معروف در سه جلد، شاید مفصل ترین کتابی است که به تاریخ نصیریان پرداخته، و رجال و وقایع تاریخی و دولت های مرتبط با آنان را از دوره تکوینشان تا عصر حاضر بررسی کرده، و البته از بعضی فِرَق مرتبط مانند اسحاقیه و

1) Leon Cohen, Tour du Monde, 1878 به نسخه فرانسوی کتاب کوهن و کتافاگو دست نیافتیم.

اسماعیلیه هم بحث کرده است. این اثر از بیش از سیصد منبع بهره برده است؛(1)هر چند به دلیل دقت کم و کاستی شدید ارجاعات و اشتباهات مکرر در ارجاع به منابع، نوع استفاده اش از منابع مبهم است.(2)ولی با مقایسه می توان به شباهت بسیار اطلاعات مربوط به رجال نصیریه در این کتاب با آثاری مانند خیر الصنیعه پی برد.

در همین موضوع هاشم عثمان کتابی با عنوان تاریخ العلویین: وقائع و أحداث (نشر 1418 .ق.) دارد. در کتاب تاریخ الطائفة العلویة النصیریة فی العراق اثر علی جابر عانی هم جنبه های اعتقادی پُررنگ تر از توصیف تاریخ است. از تحقیقات دانشگاهی غربی، از باب نمونه، کتاب یارون فریدمن (نشر 2010) بخشی در معرفی اجمالی تاریخ برخی رجال متقدم و تطورات نصیریه دارد. کتاب تاریخ العلویین استفان وینتر (نشر 2016) بیشتر به دوران معاصر پرداخته است. در کتاب العلویون موسی مخول، غیر از چند صد منبع عربی، از 48 منبع فرانسوی مرتبط با علویان یاد شده است.(3)

بنابراین، آثار بسیاری در زمینه تاریخ علویان (غالباً به زبان عربی) نوشته شده است، و در این فصل چندان بنای تکرار مطالب قبلی را نداریم، بلکه یافته های تحقیقات پیشین را اجمالاً مرور می کنیم و می کوشیم برخی اشتباهات رایج را تصحیح کرده، قدری از کاستی های موضوع را رفع کنیم. از آن جمله، با وجود ابحاث بسیار در زمینه وجه نامگذاری «نصیریه» و «علویه»، همچنان اختلافات مهمی در آثار دیده می شود، و با عنایت به تبلیغات فرقه ای علویان در زمینه ریشه فرقه، بازخوانی این موضوع لازم است. همچنین، آثار موجود بررسی جامعی از جایگاه نصیریه متقدم در منابع فِرَق و خاستگاه آموزه های نصیریه نداشته اند. بنا داریم در این فصل، تحلیلی عمیق تر از زمینه های تکوین نصیریه در قرون نخستین مطرح کنیم.

1. 2. عناوین فرقه ای نصیریان

اشارة

این بخش با تفصیل از عناوین اختصاصی و عمومی نصیریه و پیشینه تاریخی آنها بحث می کند، و به اشکالات برخی از ادعاهای معاصر در زمینه نام گذاری فرقه می پردازد.

1) آل معروف، تاریخ العلویین فی بلاد الشام، ج3، ص 608-613.

2) برای نمونه هایی از این اشتباهات، نک.: بخش 1. 3. 4.

3) مخول، العلویون، ج 2، ص 467 - 468. به درستی معلوم نیست نویسنده از همه این منابع در کجای تحقیقش بهره برده است.

1. 2. 1. وجه تسمیه نصیریه، عنوان اختصاصی فرقه

«نُصیریه» شایع ترین نام تاریخی اختصاصی برای فرقه ای غالیانه است که امروزه با نام «علویان سوریه» نیز شناخته می شوند. این نام بی هیچ تردیدی بیانگر انتساب به ابن نُصَیر یا به صورت کامل تر ابوشعیب محمد بن نصیر بن بکر نمیری (متوفای حدود 260 یا 270 ه.ق.) است، و نصیریان مدعی اند او باب امام حسن عسکری علیه السلام، امام یازدهم شیعه، بوده است. علاوه بر منابع تاریخی،(1)نصیریان نیز همواره با تعابیر مختلف انتسابشان به ابن نصیر را تأیید کرده اند. مثلاً پیشوای بزرگ و متقدم نصیریان در دیوانش بارها صریحاً خود را «نصیری» خوانده و بدان افتخار کرده است.(2)عباراتی مانند «ولاء ابن نصیر»، «نسبت و مذهب از محمد بن نصیر برپا است»، یا «من نُصیری الدین ... هستم» «شعیبیٌ عقیدتی» در کتب مقدس این فرقه نیز می تواند شاهد دیگری بر این مدعا باشد.(3)

با این حال، باید در نظر داشت آنچه از دیر باز برای نصیریان اهمیت داشته، اصل انتساب به ابن نصیر نمیری بوده است، و برای این منظور برایشان تفاوت نداشته از نام پدر، کنیه یا نسب او بهره ببرند. بر همین اساس، ایشان مکرراً تعابیر «نُمیری»(4)و «شعیبی»(5)را نیز بر خود اطلاق کرده اند. چنان که در نسبت خود به ابوالخطاب، محمد بن ابی زینب از هر دو عنوان «زینبی»(6)و «خطابی»(7)بهره برده اند، گاهی نصیریان برخی رقیبان دیرینه شان، یعنی اسحاقیان، را با تعبیر

1) برای نمونه هایی متقدم نک.: ابن ابی الثلج، تاریخ أهل البیت نقلا عن الأئمة علیهم السلام، ص 148؛ ابن غضائری، الرجال، ص 99؛ زوزنی، الدامغة فی الرد علی النصیری، ج 1، ص 163؛ همو، السفر الی السادة،ص 545. برای نمونه از دیگر یادکردهای منابع متقدم از نصیریه، نک.: بخش 1. 4. 1.

2) خصیبی، دیوان، 2001، ص 64، 95، 96، 133، 159 و ...؛ گاهی هم با تعبیر «نصیری فراتی» بر انتساب مذهب خود به عمر بن فرات تأکید کرده است؛ همان ص 77، 90، 99، 106. 3.

3) خصیبی، دیوان، 2001، ص 123؛ همو، کتاب المجموع، ص 187، 194؛ طوسی، ابراهیم، العینیة، ص5؛ نیز نک.: برومند اعلم، جامعه علویان سوریه، ص18.

4) از باب نمونه نک.: خصیبی، دیوان، 2001، ص 95، 180؛ ابن مقاتل، المجالس النمیریة، ص73-74؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 622؛ فریدمن، «زندگی نامه حسین بن حمدان خصیبی، بنیانگذار فرقه نصیری»، ص 140.

5) از باب نمونه نک.: طبرانی، الجواهر، ص95، اشاره به اجماع طائفه شعیبیه؛ همو، النجحیة، ص 119، 178؛ همو، الحاوی، 2016، ص 53، ش66؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 32، 662؛ صویری،الرسالة النوریة، ص 8.

6) خصیبی دیوان، 2001 ، ص 52، 90، 96، 99؛ حرفوش، خیر الصنیعة، ج1، ص192.

7) از باب نمونه نک.: عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 437، 444.

کم شهرت «یعقوبی»(1)و «احمری»(2)خطاب کرده اند که نسبتی دیگر به ابویعقوب اسحاق بن محمد بصری احمر (متوفای 286 ه.ق.) پیشوای اسحاقیان، است. همین تنوع یادکرد از نصیریه تا به امروز نیز در میان نصیریان باقی مانده است،(3)و برخی شان به طور خاص آثاری در دفاع از انتساب فرقه به ابن نصیر نوشته اند.(4)

در نگاه نخست، شاید برخی از استعمالات «نمیریة» و «نصیریة» در منابع متقدم حاصل تصحیف یکی از این دو به دیگری باشد.(5)اما با بررسی کتاب های قدیم فِرَق نگاری مانند المقالات والفرق سعد اشعری قمی (متوفای 299 یا 301 ه.ق.)،(6)فِرَق الشیعة نوبختی (متوفای 300 ه. ق.)،(7)مقالات الإسلامیین واختلاف المصلین ابوالحسن اشعری (متوفای 324 ه.ق.)،(8)و الفَرق بین الفِرق بغدادی (متوفای 429 ه.ق)(9)در می یابیم که در دوران متقدم تر فِرَق نگاران بیشتر از تعبیر «نُمیریه» به جای «نُصیریه» برای فرقه منسوب به محمد بن نصیر بهره می بردند.

اندکی تأمل در نام بسیاری از فِرَق مذکور در کتب ملل و نحل، انتسابشان به فرد مؤسس و انواع شیوه های مختلف نام گذاری را روشن می کند. گاه نام فرقه دقیقاً برگرفته از نام کوچک مؤسس است؛ مانند زیدیه (منسوب به زید بن علی بن حسین علیه السلام)،(10)مختاریه (منسوب به

1) از باب نمونه نک.: ابن مقاتل، المجالس النمیریة، ص 73-74.

2) از باب نمونه نک.: خصیبی، دیوان، 2001، ص 50، 59، 93، 133، 134؛ ابونصر منصور، الرسالة المنتصفة، ص 61، 62، 64؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 465، و از غیر نصیریه: زوزنی، السفر الی السادة، ص 545: «أصحاب أسحق الاحمر وهم الحمراویة ». در دوره حکومت عثمانی، یکی از عامه رساله ای با عنوان رسالة فی بیان أحوال الغلاة الأحمریة در رد بر امامیه دارد (برگ 305-307 317-314). با وجود همسایگی عثمانیان با نصیریه، ظاهراً تعبیر احمری ربطی به استعمال نصیریه ندارد و ناظر به اعتقادی قَدَری است؛ نک: ابن الجوزی، تلبیس ابلیس، ص 20: «انقسمت القدریة اثنتی عشرة فرقة الأحمریة و هی التی زعمت أن شرط العدل من الله أن یملک عباده أمورهم».

3) حمین، الروضة السنیة، ص 23: «الشریعة الخصیبیة والملة الشعیبیة»؛ مسقس، البیان، ص36، 37.

4) صقر، العقبة دراسة فی فکر محمد بن نصیر النمیری، سرتاسر، به ویژه نک.: ص 10، 12.

5) ولی خصوصاً در مواضعی که این نام ها را در قالب فعلی ریخته اند، احتمال تصحیف بسیار بعید می شود. مثلاً در موضعی خصیبی تعبیر «قد تنمّر» را بر خود اطلاق کرده است (خصیبی، دیوان، 2001، ص 180). در جایی هم فعالیت خود در نصیری کردن غیر نصیریان را «تشعیب» (شعیبی کردن) خوانده است؛ همان ص 90.

6) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 100-101.

7) نوبختی، فِرَق الشیعة، ص 93-94.

8) اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین واختلاف المصلین، ص 15.

9) بغدادی، الفَرق بین الفِرق، ص 239.

10) اشعری قمی، المقالات و الفرق، ص 18؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص21.

مختار بن ابوعبیده ثقفی)،(1)مغیریه (منسوب به مغیرة بن سعید)،(2)و... . استفاده از کُنیه مؤسس (با حذف واژه «أب») نیز از روش های رایج انتساب است، مانند: هاشمیه (منسوب به ابوهاشم عبدالله بن محمد حنفیه)،(3)منصوریه (منسوب به ابو منصور [العجلی])،(4)خطابیه (منسوب به ابوالخطاب محمد بن ابی زینب الاجدع الاسدی)،(5)نوعی دیگر از نام گذاری به نام یا کُنیه پدران افراد مؤسس وابسته است، مانند: سبئیه (منسوب به عبدالله بن سبأ)،(6)حارثیه (منسوب به عبدالله بن حارث)،(7)الناووسیه (منسوب به ابن ناووس)،(8)کربیه (منسوب به ابن کرب)،(9)سمطیه (منسوب به یحیی بن ابی سمیط)،(10)بشریه (منسوب به محمد بن بشیر)(11)و ... . گاهی هم لقب فرد مؤسس مد نظر قرار گرفته است، مانند: قرامطه (لقب رئیس این گروه «قرمطویه» بوده است).(12)

پس عناوین فِرَقی همچون سبئیه، خطابیه و نصیریه برگرفته از نام سردمداران این فِرَق است،(13)و در ارتباط عنوان «نمیری» به بنیان گذار فرقه، محمد بن نصیر نمیری مشکلی وجود ندارد. در منابع نصیریه و منابع متقدم ملل و نحل نام گذاری بسیاری از فِرَق غالی هم عرض نصیریه (مانند اسحاقیه و شریعیه) وضع مشابهی دارد. با این حال، دقیقاً معلوم نیست چرا از سده چهارم هجری به بعد به جای عنوان «نمیریه»، از «نصیریه» استفاده شده است؟

1) نوبختی، فرق الشیعة، ص27.

2) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 50، 56، 74؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص 59. نمونه تحقیقات درباره مغیره و مغیریه در ابتدای فصل معرفی شد.

3) نوبختی، فرق الشیعة، ص31.

4) همان، ص 38.

5) ناشی اکبر، مسائل الإمامة، ص 19؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق، ص 56؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص 42؛ اشعری، مقالات الإسلامیین، ص10.

6) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 20، 55؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص 22؛ اشعری، مقالات الإسلامیین، ص 15.

7) نوبختی، فرق الشیعة، ص32.

8) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 80؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص67.

9) نوبختی، فرق الشیعة، ص27.

10) همان، ص 77.

11) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص56؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص83.

12) نوبختی، فرق الشیعة، ص 72. همچنین، در نوعی دیگر نام فرقه لقبی است که مخالفان آن فرقه به آنها نسبت داده اند، مانند: ممطوره (لقبی که شیعیان امام رضا علیه السلام به واقفیه داده اند)؛ همان ص 81.

13) اشعری، المقالات والفرق، ص 15؛ نوبختی، فِرَق الشیعة، ص 42، 94؛ ابن غضائری، الرجال، ص 99.

البته، رواء جمال علی مستنداتی را گرد آورده که القا می کند عنوان اولیه «نُمیریه» منسوب به بنی نمیر بوده است. اما پس از قرن چهارم هجری با تأثیر از نام مولای بنی نُمیر، یعنی محمد بن نُصیر، «نُصیریه» نامیده شده است. او در بحثش از تأثیرگذاری صابئین حرّان بر عقاید نصیریه گفته است؛ عقایدی که بر پایه فلسفه یونان و عقاید بابلیان قدیم شکل گرفته و در شهر حرّان رایج شده بود. حرّان، که از سکونتگاه های «بنی نُمیر» بوده، موطن مهم ترین خاندان نصیری متقدم، یعنی آل شعبه، نیز بوده، و عقیده نصیری از سده چهارم هجری با آنان گره خورده است، و برخی از شاعران نصیری نیز «آل نمیر» را ستوده اند.(1)

با این حال، مستندات شعری نصیری رواء جمال علی، متأخرند، و برای توجیه تقدم استعمال «نمیریه» بر «نصیریه» کارآمد نیستند. به همین صورت، حرانیان نصیری متعلق به دوره ای هستند که در آن استعمال «نمیریه» متروک شده است؛ گذشته از اینکه اصل ارتباط این حرانیان با بنی نمیر هم معلوم نیست.(2)در برابر، شواهد بیشتر مؤید آن است که نام «نمیریه» از همان ابتدا ناظر به شخص ابن نصیر نمیری گزینش شده باشد تا ناظر به مجموعه ای از هم خاندان های او در کنار خودش. یعنی تفاوتی در نامگذاری با تعبیر «نمیریه»، «نصیریه» و «شعیبیه» وجود نداشته، و همگی برگرفته از نام محمد بن نصیر هستند. پژوهشگران مختلفی مانند گویارد، هوارت، ماسینیون، سالیسبوری و اشتروتمان نام «نصیریه» را برگرفته از نام ابو شعیب محمد بن نُصیر می دانند.(3)

همچنین، یکی از عناوین اختصاصی نصیریان فرقه/ طائفه/ طریقت «خصیبیه» است، که گرچه در منابع فِرَق دیگر به ندرت به کار رفته،(4)اما خود نصیریان بارها عنوان «طائفه خصیبیه»

1) علی، رواء جمال، العقیدة النصیریة بین بنی نمیر و حران، ص 6، 31-34، 36-42. وجود ارتباط میان عقاید حرانیه و باورهای باطنیه از همان آغاز محل توجه برخی فرقه شناسان بوده است. بنابر نظر اسفراینی، میان قرامطه و صابنان حران پیوند وجود داشته است؛ زیرا بزرگ ایشان، حمدان قرمط، پیش از پذیرش دعوت اسماعیلیه از صابئان حرّان بوده است. همین طور نام حرّانیان با حسین بن حمدان خصیبی، بنیان گذار اصلی نصیریه، نیز پیوند دارد؛ زیرا حرّان از مهم ترین شهرهایی بوده که او دعوت به نصیریه را در میان صابئان و عرب های آنجا انجام داده است (نک: همان ص 5-6) درباره اثر پذیری نصیریه از عقاید ادیان پیرامونِ خود از آیین زردشت و مانویت گرفته تا مسیحیت، نک.: بخش 3. 7. 4.

2) از مؤلفان قدیم نصیری حرانی، فقط نویسنده الرسالة الحرانیة، با نسب عبدی نمیری توصیف شده است.

3) برومند اعلم، جامعه علویان سوریه، ص 17.

4) برسی، مشارق أنوار الیقین، ص 335 - 336. برسی در این یادکرد از مجموعه ای از فِرَق غلات و شیعه، منبع خود را ذکر نمی کند، ولی از ادامه گفته هایش معلوم می شود آن را از اثری در ملل و نحل گرفته است. به نظر می آید بسیاری از عناوین فِرَق در گزارش برسی ناظر به نصیریان و اسحاقیان باشد. این نکته در کنار اطلاع برسی از عنوان «خصیبیه» و ذکر ویژگی های نصیریه برای خصیبیه، حکایت از آگاهی منبع برسی از فِرَق غالی شام دارد. با این حال، عجیب است که در گزارش او فرقه خصیبیه نه به حسین بن حمدان بن الخصیب که به یزید بن الخصیب منسوب شده است. با عنایت به نکته پیشین و نیز فاصله نوشتاری دو واژه «الحسین» و «یزید» می توانیم احتمال دهیم این یادکرد نادرست از نام خصیبی نه حاصل سهو و تصحیف بوده، بلکه برای طعن بر خصیبی، او را با نام «یزید» خوانده اند. خصوصاً که برسی، که خود از خوش بینی اش به فِرَق محل بحث گفته، به نگاه منفی منبعش درباره فِرَق نیز اشاره کرده است؛ همان ص 336 .

را بر خود اطلاق کرده اند.(1)

1. 2. 2. عناوین عام فرقه؛ از اهل توحید تا عارف

با عنایت به باطنی بودن فرقه نصیریه، و طعن شدید برخی از فقها بر ایشان، عجیب نیست که نصیریان در تألیفاتشان مایل باشند به جای عنوان اختصاصی شان بیشتر از عناوینی عام تر بهره ببرند. نصیریان در آثارشان بیشتر تعبیر «اهل توحید» و گاه «موحد» را بر خود اطلاق می کرده اند؛(2)تعبیری که بر خلاف تصور برخی پژوهشگران برای تأکید بر لزوم جمع میان ظاهر و باطن یا برای نفی تهمت ثنویت به ایشان نبوده،(3)که در برابر تمایز از تخمیس مخمسه(4)و عقاید دیگر فِرَق غالی (غیر علیانی) استفاده می شده،(5)و در عین حال، در فضای عمومی هم

1) طبرانی، الأعیاد، 1943، ص 19، 154؛ همو، البحث والدلالة، ص 40؛ همو، النجحیة، ص 95، 119، 197؛ ابونصر منصور، الرسالة المنتصفة، ص 6، 65، 66؛ صویری، الرسالة النوریة، ص 2، 7؛ کلازی، إفراد الذات، ص 58؛ حمین، الروضة السنیة، ص 23. این عنوان حتی در نام برخی کتب نیز نمود یافته است، مثلاً مجموع الأعیاد والطریقة الخصیبیة اثر عبدالحمید دجیلی.

2) نمونه شواهد از منابع عام نصیری: ابن شعبة، تحف العقول، ص 29؛ همو، التمحیص، ص 29، 66. نمونه شواهد از منابع خاص در ادامه می آید.

3) Friedman, The Nusayri- 'Alawis, pp.11, 101.

4) متأخران وجه نام گذاری مخمسه را چنین گزارش کرده اند: «معنی التخمیس عند الغلاة لعنهم الله أن سلمان الفارسی والمقداد و عمار وأباذر وعمر بن أمیة الضمری هم الموکلون بمصالح العالم تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا» (حلی، الرجال، ص 233؛ ابن داوود، رجال، ص 480)، اما در برابر، پیشتر در گزارش سعد آمده است: «المخمسة هم اصحاب ابی الخطاب، وانما سموا المخمسة لانهم زعموا ان الله هو محمّد و انّه ظهر فی خمسة اشباح و خمس صور مختلفة ظهر فی صورة محمّد و علی وفاطمة والحسن والحسین، و زعموا ...» (اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 56). گذشته از تقدم گزارش سعد و تأییدش با کلمات دیگر متقدمان (ابوحاتم رازی، الزینة، ص 560)، و اشاره اش به شاخصه های کلیدی تر، نظر او از جهت دیگری هم ترجیح دارد. گزارش سعد ناظر به نزاعی بسیار قدیمی و ریشه دار در میان خطابیه است که از همان اوایل منجر به تقسیم ایشان به دو دسته کلی مخمسه و علبانیه شده بود، و این نزاع به نحو بسیار پررنگی در آثار نصیریه هم نمود یافته است (نک.: بخش 3. 7. 1.). خود اشعری قمی، علیائیه را چنین معرفی می کند: «اما العلبانیة و هم اصحاب بشّار الشعیری لعنهم الله فقالوا: ان علیا هو الربّ الخالق ظهر بالعلویة الهاشمیة، و أظهر ولیه و عبده ورسوله بالمحمدیة، فوافقوا المخمسة فی أربعة اشخاص شخص علی وفاطمة والحسن والحسین، والحقیقة شخص علی لأنّه اوّل هذه الاشخاص فی الامامة، و أنکروا شخص محمّد و زعموا أن محمّدا عبد لعلی، وعلی الرب و اقاموا محمّدا مقام ما اقامت المخمّسة سلمان، وجعلوه رسولا لمحمّد»؛ اشعری ،قمی المقالات والفرق، ص 60.

5) برای نمونه، ابن شعبة حرانی، حقائق اسرار، 2006، ص 12، 14؛ طبرانی، الجواهر، ص 78؛ عصمة الدولة الرسالة المصریة، ص 673؛ رداد، المناظرة، ص 264؛ نیز نک.: خصیبی، دیوان، 2001، ص 51: موحد.

به دلیل عام بودنش کمتر حساسیت برانگیز بوده است. بنا بر بسیاری از مواضع کتب سرّی و خاص نصیریه، مقصود ایشان توحید امیرالمؤمنین علیه السلام در الوهیت است.(1)

در مواضع متعددی سران نصیریه با اشاره به ناآگاهی عوام اهل التوحید از برخی معارف غلو نشان داده اند که این تعبیر، اختصاصی به خواص نصیریان ندارد.(2)حتی از برخی از استعمالات منابع متقدم نصیری بر می آید که گاه نصیریان تعبیر «اهل التوحید» را صریحاً در معنایی اعم از نصیریه و اسحاقیه (رقیب دیرینه نصیریان)(3)به کار گرفته اند.(4)عناوین برخی از آثار غالیانه اسحاقیان مؤید این است که اسحاقیه هم تعبیر «اهل توحید» را برای خود به کار می برده اند.(5)روایتی از اسحاق بصری نشان می دهد اصطلاح توحید برای غلو مقدم بر نصیریه است.(6)«المتشبهین بالموحدة» در منابع نصیری هم گویا طعنی بر برخی اسحاقیان است.(7)

با این همه، اطلاق بی قید یا مدح گونه تعبیر «موحد/ اهل توحید» بر کسی در منابع نصیری نشان از نصیری بودن او است.(8)طبرانی تذکر داده که تسمیه «اهل التوحید» به «قطعیه» (امامیه) در موضعی از دیوان خصیبی از روی تقیه است،(9)و در مواضعی طبرانی اهل توحید را

1) خصیبی، الفرق بین الرسول والمرسل، 1417، ص 19؛ ابن شعبة حرانی، حقائق اسرار، 2006، ص 109؛ جلی، باطن الصلاة، 2006، ص 232-234؛ طبرانی، الجواهر، 2016، ص 116؛ و نک: همو، الأعیاد، 1943، ص80؛ ابو صالح دیلمی، هدایة المسترشد، ص 172؛ حداء، مهدیة الرشاد، ص 418؛ مسقس، البیان، 2016، ص 9.

2) خصیبی، فقه الرسالة، 2016، ص 52، 61، 65؛ طبرانی، الحاوی، 2016، ص 18، 23، 88، ش 2، 11، 106؛ ابن شعبة حرانی، موضحة حقائق الأسرار، ص 183.

3) علاوه بر یادکردهای بسیار گسترده نصیریه از اسحاقیه و رجال ایشان، دیگران نیز تذکر داده اند اسحاقیه تا قرن پنجم در عراق (مدائن) و در قرن ششم در حلب و شام حضور داشته اند (خطیب، تاریخ بغداد، ج6، ص 377؛ فخر رازی، اعتقادات فرق المسلمین والمشرکین، ص 52)، و چنانکه می دانیم ریشه هر دو فرقه از دو شخصیت بصری قرن سوم بوده است. این شواهد نیز مؤید همراهی جغرافیایی این دو فرقه در تاریخ است.

4) ابن شعبة حرانی، حقائق أسرار الدین، 2006، ص58؛ و 2016، ص 47: «اهل التوحید غیر الإسحاقیة»؛ طبرانی، الجواهر، ص 78: تعبیر «خمست بعدان وحدت» خطاب به فرد اسحاقی.

5) خطیب، تاریخ بغداد، ج6، ص 377: اشاره به غلو شدید کتاب التوحید اسحاق بصری؛ طبرانی، الجواهر ص 26: اشاره به وجود برخی اختلافات نصیریان و اسحاقیان در کتاب اصول التوحید زید حاسب. البته رسالة التوحید جسری نصیری هم اثری در زمینه غلو و ناظر به الرسالة خصیبی است.

6) کشی، رجال، ص197. تأویلات منقول از مخمسه، و اقوال ایشان در نسبت توحید و غلو به روایت یونس بن عبد الرحمن نیز مؤید تقدم چنین کاربردی است؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق، ص 57، 62.

7) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 304-305.

8) از باب نمونه، طبرانی، الجواهر، ص134؛ نیز نک جلی، الظهور والبطون، ص3.

9) طبرانی، الجواهر ص 113. طبرانی تذکر داده تنها اشعاری مانند باب الهدایة و غدیر در دیوان مختص اهل توحید است؛ همان ص 43.

در برابر مقصره یا مفوضه، و با وصف اهل «التوحید والارتفاع» آورده است.(1)چنانکه می دانیم اسماعیلیان،(2)دروزیان(3)و برخی از صوفیان اهل وحدت وجود(4)هم تا به امروز خود را با عنوان «موحدون/ اهل توحید» معرفی می کنند.

همچنین، در متون نصیری از رایج ترین تعابیر برای اشاره به اهل فرقه خود، «مؤمن» یا «عارف»(5)است. اوصافی مانند «عالم» و «فیلسوف»(6)را نیز گرچه فراوان برای شیوخ نصیری خود به کار می برند، با این حال، معلوم نیست نصیریه این اوصاف را فقط سزاوار خود بدانند.

1. 2. 3. عنوان «علویه سوریه» و پیشینه آن

دیگر عنوان غیر اختصاصی نصیریان، که به ویژه در دوره معاصر رایج شده، عنوان «عَلَویه» است. «علوی» در لغت به معنای منسوب به علی علیه السلام است. در کاربرد متقدم تر به کسی که از اولاد امام علی علیه السلام باشد «علوی» می گویند.(7)همچنین واژه «علوی» از دیرباز در برابر «عثمانی»(8)و درباره کسانی به کار رفته که پس از قتل خلیفه سوم، امام علی علیه السلام را به قتل وی متهم نکردند و مدافع حضرت بودند.(9)

تاریخ نویسان، شاعران، زبان شناسان و نویسندگانی که فِرَق و مذاهب را بررسی کرده اند، مفاهیم مختلف اصطلاحی به این واژه داده اند. مثلاً در تصوف به طریقت هایی نظیر قادری، مولوی، بکتاشی و امثال آنها که از طریق حضرت علی علیه السلام به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می رسند، «علوی»

1) طبرانی، الجواهر، ص 89، 94؛ نیز نک: ابن شعبة حرانی، حقائق أسرار الدین، 2006، ص 148.

2) از باب نمونه: سیف الدین، عقیدة الموحدین وموضحة مراتب الفضلاء، برگ 1، 4، 5.

3) مکارم، أضواء علی مسلک التوحید الدرزیة، ص 98-99، 117، 151-153. برای آشنایی اجمالی با این فرقه و نام گذاری اش نک: د اسمت، «دروز»، سرتاسر.

4) از باب نمونه: سهروردی، عوارف المعارف (ترجمه)، ص 30: «فانی ز خود و به دوست باقی ... این طایفه اند اهل توحید/ باقی همه خویشتن پرست اند»؛ طهرانی، روح مجرد ص 42-43.

5) از باب نمونه: المفضل بن عمر جعفی، الصراط، 2006، ص 147، 151؛ همو، الأظلة والأشباح، ص 20، 22، 36؛ ابوالمطلب، آداب الدین، ص266، 268؛ خصیبی، دیوان 2001، ص181؛ ابن شعبة حرانی، حقائق اسرار، 2006، ص 110؛ صویری، الرسالة النوریة، ص14، 33.

6) از باب نمونه: خصیبی، دیوان، 2001، ص 127؛ علی بن حمزه حرانی، حجة العارف، ص 240، 273، 282؛ ابو صالح دیلمی، هدایة المسترشد، ص172؛ صویری، الرسالة النوریة، ص 19.

7) سمعانی، الأنساب، ج9، ص356. از باب نمونه کاربردهای نادرتر در انساب: زبیدی، تاج العروس ج 19، ص 702.

8) طرفداران خلیفه سوم که منتقد امام علی علیه السلام بودند.

9) نک: دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه «علوی»: ناصر خسرو قبادیانی را که علوی می گفتند از این قبیل است، نه اینکه وی سیّد باشد. تعبیر «و کان علویا» نیز که درباره برخی راویان از تابعین و دیگران به کار رفته، مقابل واژه «عثمانی» است. همچنین، برای نمونه نک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج 5، ص 65.

می گویند و عنوان «علوی» در تاریخ مذاهب اسلامی، در مفهوم کلی تر به صورت مترادف با «شیعه» (به معنای اعم) به کار می رود.(1)

Metadoksi, p. 32

امروزه نیز فِرَق مختلف باطنی و غلوگرا، مانند نُصَیریه سوریه، بکتاشیه ترکیه،(2)اهل حق ایران(3)و بُهره های اسماعیلی،(4)عنوان «علوی» را برای خود به کار می برند.(5)

Alevi Identity, Ed. By Torb Olsson, Elizabeth Ozbalga, Catherina Raudvere; Swedich Research

Institute, Istanbul, 1998.

با توجه به نزدیکی جغرافیایی و شهرت بیشتر علویان سوریه (نصیریه) و علویان ترکیه (غالباً بکتاشیه)، به طور خاص مؤلفان تُرک، مقالاتی در تمایزات گسترده این دو فرقه نگاشته اند.(6)

مقاله اخیر به فارسی ترجمه شده است: لانتزا: «علویان ترکیه و علویان سوریه؛ (شباهت ها و تفاوت ها)، ترجمه: عباس برومند اعلم.

البته جمعیت کمی از نصیریه نیز در جنوب ترکیه هستند که ایشان را نیز نباید با دیگر علویان ترکیه اشتباه گرفت.(7)

درباره نامگذاری نُصیریه به «علویه» دو نظر وجود دارد؛ یک نظر بر آن است که نصیری ها از ابتدا به «علویان» معروف بوده اند و علت اصلی نامیدنشان به «نصیریه» همان است که به موجب آن به شیعه «رافضی»، «سبئیه» و ... گفته اند؛ یعنی به قصد دشمنی و ملامت که در تاریخ فراوان رخ داده است.(8)نظر دیگر این است که این فرقه اگرچه همواره با نام «نصیریان» شناخته شده، ولی از زمان اشغال کشور سوریه به دست فرانسه در اوایل قرن بیستم میلادی، جماعت نصیری نام خود را به «علویان» تغییر دادند.(9)

1) Kutlu, Aleviligin Dini Statüsü: Din, Mezheb, Tarikat, Heterodoksi, Ortadoksi Ya Da

2) برای آشنایی اجمالی با این فرقه و نام گذاری آن نک: لاجوردی، «بکتاشیه»، سرتاسر؛ نیز نک: جمالی فر، جامعه علویان ترکیه، سرتاسر.

3) از باب نمونه استعمال علویان برای اهل حق: سلطانی، قیام و نهضت علویان زاگرس، ج 2، ص 5-20، 94، 144، 219.

4) از باب نمونه استعمال علویان برای بهره، در وبگاه رسمی ایشان: www.alavibohra.org

5) علاوه بر ارجاعات پیش، کتاب زیر حاوی 17 مقاله دربار فرق مختلف با عنوان «علوی» است:

6) Aksu, "Differences & Similarities Between Anatolian Alevis & Arab Alawites: Comparative Study on Beliefs and Practices"; Talhamy, "The Alevis & Alawis"; Güngör, “Üst Kavramsallaştırma Olarak Alevilik: Akide ve İbadetler Açısından Alevilik-Nusayrilik İlişkisi”; Laanatza, "Alevis in Turkey -Alawites in Syria: Similarities and Differences", pp. 181-187.

7) Zhigulskaya, "Alevis vs. Alawites in Turkey: from the General to the Specific", pp. 195–206.

8) برومند اعلم، جامعه علویان سوریه، ص 18. این رویکرد را برخی پژوهشگران مانند هاشم عثمان و منیر شریف در آثارشان درباره علویان مطرح کرده اند. نک: عثمان، تاریخ العلویین: وقائع و احداث، ص15؛ الشریف، المسلمون العلویون من هم و أین هم، ص 25.

9) برومند اعلم، جامعه علویان سوریه، ص18.

نویسندگان متعددی نوشته اند تا پیش از دوره تسلط فرانسویان بر شام، و حدود سال 1920 تعبیر «علوی» بر نصیریان اطلاق نشده،(1)و این نام گذاری جدید و ادعای نزدیکی علویان با امامیه بنا بر اغراض سیاسی بوده است.(2)

Firro, "The Alawīs in Modern Syria From Nuşayriya to Islam via Alawiya", p. 1, 3, 17-26, 29-30.

موسی مخول می گوید پیش از همه محمد امین الطویل بوده که این تعبیر را به کار برده است.(3)در آثار قرن نوزدهم یادکرد روشنی از علویه برای نصیریه نیافتیم. حتی در این دوره نصیریه برای کتمان عنوانشان از دیگران از تعبیر «فلاحین» (کشاورزان) برای خود بهره می بردند.(4)

لاید، اللغز الآسیوی نصیریة بلاد الشام، ص30؛ جهنی، التاریخ المقلوب، ص 467؛ ژاک وُلِرس (Jacques Weulersse) اثری با عنوان فلاحون داشته که بدان دست نیافتیم (مخول، العلویون، ج 2، ص459). در برخی آثار برگشتگان از نصیریه هم این تعبیر برای نصیریه به کار رفته است (کجک، الجیل التالی ص 18). «فلاحون» عنوانی عام برای دسته های مختلفی از دروز و سنیان است و نصیریه نیز از آن بهره برده اند (بطاطو، فلاحو سوریة أبناء و جهانهم الریفیین الأقل شأنا وسیاساتهم، ص41-88). همچنین، فرقه ای کهن و سرّی در یمن وجود دارد که به تجسد خدا در بشر باور دارند، و با عنوان «فلاحون» شناخته می شوند ((عرامی، دیانة الیمن السریة، ألوهیة الحکیم الفلاح فی الموروث الشعبی، ص341-352، 363- 418). البته این حد از اشتراک، ارتباطی میان ایشان و نصیریه را نشان نمی دهد.

با این حال، نمونه گزارش های نادری در استعمال عنوان «علوی» در بازه 1900 تا 1920 در دست است.(5)

هالم(6)معتقد است نصیریان سوریه برای اینکه خود را از مذاهب بزرگ شیعه نشان دهند و اتهامات را از خود دور کنند از مدتی نه چندان دور، خود را «عَلَوی» خوانده اند.(7)این سخن پذیرفتنی است؛ زیرا در طول تاریخ نگاه فرق دیگر به نصیریه بسیار منفی بوده است. بر این

1) ابوالنصر ، النصیریة طغاة الشام، ص 49؛ 289-287 .Talhamy, "The Alevis & ' Alawis", pp؛ البته، در ترجمه کتاب لنون کوهن در زمینه سفر او به سوریه در 1878 (با عنوان رحلة إلی جبال العلویین عام 1878) از نصیریه با عنوان «علویه» یاد می شود، ولی در اصل فرانسوی کتاب از ایشان با عنوان «نصیری» و Ansairi یاد شده است.

2) ابوالنصر، النصیریة طغاة الشام، ص71-78؛ غضبان، سوریة فی قرن، ص248؛ علی، فاروق اسلم، «تکوین مجتمع سوریة العلوی»، ص 45.

3) مخول، العلویون، ج 2، ص 405.

4) Lyde, The Asian Mystery: The Ansaireeh or Nusairis of Syria, p. 1, 56, and see: p. 173, 187; Capar, The History of Nusayris (Alawis) in OttomanSyria, p. 18, 50; Alkan, Non-Sunni Muslims in the Late Ottoman Empire; State and Missionary Perceptions of the Alawis, pp. 122-129.

5) Alkan, Non-Sunni Muslims in the Late Ottoman Empire; State and Missionary Perceptions of the Alawis, pp. 157-158.

6) Heinz Halm

7) هالم، الغنوصیة فی الإسلام، ص 199؛ همو، غنوصیان در اسلام، ص 257.

اساس، و به ویژه در زمان شکل گیری دولت تحت حمایت نصیریان در سوریه (دولت اول علویان 1922 - 1936، دولت اسد: 1971 -2000)،(1)ایشان ناگزیر از عنوانی موجه تر بوده اند. در خور توجه است که نخستین تاریخ نویسان معاصر علوی، مانند یوسف الخطیب و الطویل، در آثارشان به مدد همین نام گذاری پیشینه شان را به حاکمان علوی فاطمی و بویهی تا تنوخیان پیوند داده اند.(2)الطویل که خود در دولت علویان سمت هایی داشته،(3)در تاریخ العلویین، ضمن معرفی عنوان «علویین»، ادعا می کند این عنوانی مرتبط با نسب است، در عین حال، عنوان «علوی» را بر شیعه اطلاق کرده است. او در رویکردی مضطرب عقاید نصیریه و علویان (شیعیان) فارس و دیگر بلاد را یکی می داند، ولی می گوید در کتاب منظورش از «علویان»، فقط نصیریه است.(4)

برخلاف، الطویل که عنوان «نصیریه» را انکار نکرده است، بعدها با جا افتادن عنوان «علوی»، برخی علویان به نیات گوناگون، دنبال جدا کردن بیشتر خود از عنوان تاریخی «نصیریه» بوده اند، و حتی ضمن ستایش الطویل، از یکی شمردن عنوان «علوی» و «نصیری» انتقاد کرده اند.(5)هاشم عثمان کوشیده است میان دو نظر جمع کند. بدین صورت که شواهدی از یادکرد از علویان در قرون نخستین آورده و گفته است از آن به بعد دشمنان تا قرن اخیر نام «نصیری» را جایگزین کردند، و در قرن اخیر دوباره نام متروک قدیمی رایج شد.(6)این سخنی بی دلیل است؛ زیرا شواهدی که عثمان به آن استناد کرده ناظر به دیگر گروه های موسوم به علوی، یعنی سادات علوی (از امامی، زیدی معتزلی، فاطمی یا نهایتاً ناشناس) است، و ربطی به غلات ندارد.

با جست وجو در منابع قدیم نصیریه هم شواهدی از کاربرد عنوان «علوی» برای فرقه خودشان یافت نشد.(7)شاید پیش از همه، این تعبیر را در کلمات یکی از منازعان طبرانی نصیری

1) درباره این دولت ها، نک: هواش، عن العلویین و دولتهم المستقلة، ج 2، ص 240-353؛ قالش، قطار العلویین السریع، ص 165 - 167، 366- 370؛ اخوان کاظمی و ویسی، «علویان سوریه از شکل گیری تا قدرت یابی»، ص160-164؛ نیز نک: بخش 1. 6. 5. تصویر 4.

2) طویل، تاریخ العلویین، ص266 - 333؛ جامع، تتمه نسخه النسب العالی، ص34. دیگر زمینه این تحریف نیز در بحث از شاگردان خصیبی خواهد آمد.

3) خیر، نقد و تقریظ تاریخ العلویین، ص6- 7.

4) طویل، تاریخ العلویین، ص8، 12-13.

5) خیر، نقد و تقریظ تاریخ العلویین، ص11، 13، 43، 58.

6) عثمان، هل العلویون شیعة؟، ص 13-15.

7) حتی نمونه استعمالات متأخر تعبیر «علوی»، برای نام فرقه نیست؛ نک: طوسی، الالفیة العینیة، ص5.

(متوفای 426 ه.ق.) بیابیم. بنا بر نسخه الرسالة المنتصفة ابونصر منصور، ابوذهیبه اسماعیل بن خلاد اسحاقی، شعری موافق با تفویض و برخلاف رأی نصیریه را به خصیبی نسبت داده که در آن شاعر می گوید معارفش را فقط «علوی الدین» می فهمد. اما ابونصر با ارائه سندی اصل شعر را از شاعری متقدم تر، و فقط بیت حاوی نام «خصیبی» و تعبیر «علوی الدین» را از افزوده های خود ابوذهیبه می داند.(1)خواهد آمد که بنا بر مجموعه روایاتی نصیری، اسحاقیان از قرن پنجم، در منازعه با نصیریان عصرشان عقاید خصیبی را نزدیک به خود معرفی می کرده اند.

البته، در المائدة، خصیبی در یادکردها از اوصاف مؤمن او را علوی هاشمی قرشی نبطی شمرده است.(2)ولی این ارتباطی با نام گذاری فرقه ای ندارد، و اصل روایت نیز با فِرَق دیگر مشترک است.(3)نصیریان برای مراتب غالیانه مکرراً از «عالم عُلوی» استفاده می کنند،(4)که ارتباطش با تسمیه جدید «عَلَوی» روشن نیست. با این حال، در موضعی از منابع پیشانصیری، تعبیر «عَلَوی» را در فضایی متفاوت بر خود اطلاق کرده اند. در کتاب آداب الدین در راستای عقیده غالیانه الوهیت امام و نزاهت او از زاد و ولد آمده است که هر کس ادعا کند از فرزندان علی علیه السلام است خود از اولیای طاغوت است. پس بر کسی که در میان مردم به سیادت علوی شناخته می شود واجب است که از نسب خود برائت جوید، و اگر در سرزمین خودش برایش دشوار است، باید مهاجرت کرده، در سرزمینی دیگر خود را مانند عموم مردم (غیر سید) معرفی کند. اگر چنین کند، او علوی خالص و علوی در معرفت خدا خواهد شد.(5)

پیش تر سعد بن عبدالله اشعری (متوفای 301 ه. ق.) گزافه گو دانستن علویان در ادعای سیادت را از خطابیان مخمسی، علیاوی و نیز بشیریه نقل کرده(6)و بعدها همین را منابع تاریخی از نصیریان گزارش کرده اند.(7)چه خود نصیریان هم انتساب علویان به غیر حضرت

1) ابونصر، الرسالة المنتصفة، ص 29 - 34. به منظور یادکرد از نام ابوذهیبة برای شخصی که ابونصر نقد کرده است. نک: الرسالة المنتصفة، ص 2 ، 13 ، 17.

2) خصیبی، المائدة، ص 312: «المؤمن علوی لأنه علا فی معرفة الله».

3) از باب نمونه: ابن بابویه، علل الشرائع، ج 2، ص 467.

4) خصیبی، الرسالة، 2016، ص1، 32، 67؛ دیوان، 2001، ص 27؛ رستباش دیلمی، عقیدة الدیانة، ص 555؛ طبرانی، البحث والدلالة، ص 37، 60؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص5، 37، 153.

5) ابوالمطلب، آداب الدین، ص 268-269.

6) اشعری قمی، المقالات والفرق 60؛ کشی، الرجال، ص 479. برای همین انگاره در میان نصیریه پاکستان، نک: بهشتی، بررسی غلو در مذهب نصیریه در حوزه پاکستان، ص144.

7) ذهبی، المنتقی من منهاج الاعتدال، ص 244؛ نیز نک: ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج3، ص 122-123.

علی علیه السلام را به اسحاقیه نسبت داده اند.(1)ولی پیش تر، ابن شعبه روایتی در معرفت علویان عارف از آل ابوطالب از اسحاقیه نقل کرده است.(2)گویا ناظر به برخی از روایات مدح سیادت علوی است که غالیان متقدم ترجیح داده اند معنایی مثبت اما متفاوت را برای عنوان «علوی» باقی بگذارند؛(3)هر چند در موضعی هم یادکرد از علویه را موجب خشم امام دانسته اند.(4)با این همه، نصیریان عنوان تشریفی «علوی» را گاه برای خود ائمه علیهم السلام به کار برده اند، هر چند تناسل در میانشان را نمی پذیرند.(5)

1. 2. 4. علیائیه، شاخه ای از خطابیه

در منابع فِرَق، وصف «علیائی» شبیه به مصطلح متأخر علوی است، و نزدیکترین کاربرد را با آن دارد.(6)ممکن است نصیریان معاصر در گزینش نام «علوی» برای خود، نظری به تعبیر «علیانی» داشته باشند. قدما «علیائیه» را خطابیانی دانسته اند که به الوهیت حضرت علی علیه السلام قائل بوده اند، و او را خالقی می دانسته اند که انبیا را فرستاده است. ایشان را اصحاب بشار شعیری(7)یار و همراه ابوالخطاب شمرده اند.(8)این توصیفات گرچه مختص نصیریه نبوده، و اسحاقیه را نیز در بر می گرفت،(9)ولی تا به امروز کاملاً بر نصیریه هم صدق می کند.(10)

1) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 466 نسبت سادات به ازور بن قیس!

2) ابن شعبه حرانی، حقائق اسرار 2016، ص99.

3) ابو المطلب، آداب الدین، ص 268-269؛ طبرانی، الحاوی، 2016، ص61، ش 80 81 نسبت علوی سادات را فقط ظاهری دانسته، که با شرب سار (شراب) نصیری به حقیقت می رسند.

4) ابن شعبه حرانی، حقائق اسرار ،2016، ص148: «ذکرت العلویة فی مجلس أبی عبد الله منه السلام فقال کالمغضب: عظّموا الاسم و شربوا الخمر، و ان الله کرم بیتاً قد ظهر فیه و قد نسبه إلی نفسه، إنه لن یصفو أحدکم حتی یکون له ولادة فینا». در نسخه سلسلة تراث العلویین آمده است: «ذکرت الغلویة ...» (2006، ص 165) «الغلویة» واژه نادرستی است، و تناسبی با سیاق ندارد؛ نیز نک: علی بن حمزه حرانی، حجة العارف، ص282.

5) همان؛ خصیبی، دیوان، 2001، ص 93، 107.

6) نک: حریری، مقدمه بر سلسلة تراث العلویین، ج1، ص10.

7) بشار شعیری با وجود آنکه در منابع امامی صرفاً با طعن و لعن یاد شده (کشی، الرجال، ص 398-401)، اما نزد نصیریان جایگاهی بسیار مهم و محترم دارد، و از نقبای ابوالخطاب شمرده شده است؛ از باب نمونه: خصیبی، الرسالة 2016 ، ص 32؛ رستباش دیلمی، عقیدة الدیانة، ص 562؛ طبرانی، الجواهر، ص 28-29؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 562.

8) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص56، 59، 63؛ کشی، الرجال، ص 399 - 400، 479-480، 571.

9) گذشته از توصیفات عام، به طور خاص نیز اسحاق بن محمد از علیانیه شمرده شده است؛ ابن حزم، الفصل فی الملل والأهواء والنحل، ج 3، ص121.

10) مستندات این انگاره در بخش 3. 2. می آید. همچنین، در اشعار خصیبی اشاره ای به واژه «علیاء» شده است؛ خصیبی، دیوان، 2001، ص123.

تعبیر «علیائی» با تعبیر امروزی «علی اللهی» تناسب بسیار دارد. برخی گزارش ها نیز وجه نام گذاری علیائیه/ علبائیه را به برچسبی خیالی از سوی مخالفان مخمسی شان فرو کاسته،(1)یا آن را نسبتی به علباء بن دراع الأسدی دانسته اند(2)که با توجه به طبقه متقدم و جایگاه کم رنگ راوی ای به نام علیاء/ علباء در منابع، وجه اخیر منتفی به نظر می رسد.(3)همچنین، نوع توصیفات دیگر منابع از علیائیه نیز شاهد تقابل آن با مصطلح محمدیه (و البته مخمسه) است،(4)چه محمدیه برعکس علیائیه/ ذمیه حضرت محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم را معنای خداوند دانسته، و علی علیه السلام را در مرتبه ای پایین تر می نشانده اند.(5)این با صِرف نوعی برچسب بودن تناسب ندارد.

بر این اساس، گویا دیدگاه برخی محققان در کاربرد یکسان «علیائیه» و «عینیه»(6)صحیح

1) در گزارش سعد اشعری پس از توصیف علیائیه آمده است که مخمسه «علبائیه» (چنین) نامی بود که مخمسه بر اصحاب بشار نهادند، زیرا می گفتند بشار پس از برتری دادن علی علیه السلام بر محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم به پرنده علبا مسخ شد؛ اشعری، المقالات والفرق، ص 60.

2) ابوحاتم رازی، الزینة، ص 559-560؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج1، ص206.

3) اگر نسبت فرقه به علباء بن ذراع درست می بود، انتظار می رفت در منابع غلات و فِرَق نقش پررنگ تری می داشت، در حالی که منابع غالی از علباء/ غلباء بن ذراع اسدی (یا به صورت مصحف علی بن .../ غلباء بن أحمد [أسد]) صرفاً در حد راوی مستقیم چند خبر از حضرت علی علیه السلام یاد کرده اند (خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 92؛ طبرانی، المعارف، ص 129؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص681؛ ناصح الدولة، الرسالة، ص 436، روایاتی از غلباء بن احمد در ژانر افتخار). اما در منابع امامی شخصی با این نام در طبقه یاران حضرت علی علیه السلام یافت نشد؛ بلکه از ابو بصیر داستانی در مدح آو و مرگش در عصر امام باقر علیه السلام (متوفای 114 ه.ق.) گزارش شده است (ابن شریح، «اصل»، ص 247-248؛ کشی، الرجال، ص 171، 199-200؛ ص 247-248؛ ابن حمزة، الثاقب، ص 383، فقط در خبر هم مضمون اخیر، «علباء» به «علی» تصحیف شده است). پس چون فِرَق نگاران، علیانیه را شاخه ای از خطابیه پس از ابوالخطاب (متوفای 138 ه.ق.) شمرده اند، نسبت آن به راوی متقدم و تقریباً مهجوری مانند علیاء پذیرفتنی نیست؛ نیز نک: ابوحاتم رازی، الزینة، ص 560 پاورقی مصحح.

4) گویا سعد اشعری و نصر بن صباح تعبیر «علیانیه» را در برابر «محمدیه» و برای پایین تر نشاندن محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم نسبت به علی علیه السلام به کار می برند (کشی، رجال، ص 480، 571). نام فرقه ای دیگر دقیقاً با همین مشخصات، یعنی ذمیه، نیز دقیقاً ناظر به همین کارکرد پایین تر آوردن حضرت محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم است (نک: اسفراینی، التبصیر فی الدین، ص 107؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص 238 - 239). در بعضی یادکردها از شاخه های مخمسه مانند شریعیه نیز دقیقاً بر ذم نکردشان نسبت به رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم تأکید شده است (اشعری، مقالات الإسلامیین، ص 14- 15). می توان احتمال داد پس از تسمیه نخستین علیانیه، مخمسه تسمیه دیگری را برایشان جعل کرده باشند.

5) درباره محمدیه، نک: مفید، الفصول المختارة، ص241؛ ابن حزم، الفصل فی الملل والأهواء والنحل، ج 3، ص121. برای استعمالی اخص برای شاخه ای از مغیریه، نک: اشعری، مقالات الإسلامیین، ص 24؛ بغدادی، الفرق بین الفِرَق، ص 42-43.

6) عین ناظر به علی است، و عینیه قائل به الوهیت علی علیه السلام هستند و او را بر نبی مقدم می دارند (ابوحاتم رازی، الزینة، ص560؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج1، ص206). نمونه یادکرد تعبیر «عینیه» در منابع نصیری: خصیبی، الرسالة، 2016، ص 60؛ طبرانی، النجحیة، ص108.

باشد،(1)این استعمال نیز بیشتر در برابر تعابیر «مخمسه» و «میمیه» (مشابه محمدیه)(2)به کار می رفت. این مؤید انتساب واژه «علیائیه» به علی علیه السلام است، و استفاده نکردن از تعبیر «علوی» برای علی اللهیان نیز می توانسته از آن رو باشد که کار برد تعبیر «علوی» برای سادات علوی غلبه داشته است. در حالی که تعبیر «محمدی» چنین استعمال شایعی برای سادات نداشته،(3)و بعدها نیز تعابیر بسیار دیگری مانند «شریف» برای سادات شایع شد.

همچنین، نصیریه متأخر در آثارشان در کنار اطلاق تعبیر «غلات» برای خود، گاه لفظ «غلویه» را برای اعتقاد خود به کار برده اند،(4)که کاملاً مانند «علویه» نوشته می شود، و شاید این نیز در گزینش نام «علویه» در دوره معاصر مؤثر بوده است.

1. 2. 5. دیدگاه های نادرست در نام گذاری نصیریه

ساموئل لاید می گوید برخی از مردم چنین گمانی دارند که نام گذاری «نصیریه» به این نام کار دشمنان بوده است. او ضمن اشاره به رواج این نام، برای نشان دادن قدمت استعمال نصیریه به الرسالة الدامغة زوزنی استناد کرده است.(5)شاید با تحریف یا بدفهمی همین مستند بوده که برخی از علویان سوری معاصر چنین وانمود کرده اند که تسمیه «نصیریه» را نخست علی بن حمزه زوزنی دروزی (زنده در 411 ه.ق.) انجام داده است.(6)همین تحریف در نوشته های بسیاری راه یافته است.(7)در حالی که معلوم شد قبل از زوزنی، در میان غیر نصیریه، سعد

1) أبوحاتم رازی، الزینة، ص 560، پاورقی مصحح.

2) منظور از «میمیه» قائلان به الوهیت حضرت محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم هستند و به نظر می رسد بر طیف های مختلفی از غالیان اطلاق می شده است. در مجاورت نصیریان فِرَقی بوده اند که قائل به اتجاد اسم و مسما معرفی شده اند؛ حرفوش، خیر الصنیعة، ج 1، ص 275 به نقل از رساله هدایة وإرشاد محمود الصوفی در رد بر میمیه؛ نیز نک: مهلهلی بغدادی، الرسالة البغدادیة، ص392، 404. نمونه نقد مشابه: رداد، المناظرة، ص 266.

3) محمدی در منابع متقدم بیشتر برای نسبت فرزندان محمد ابن الحنفیه و نیز برای فرقه ای از غالیان منسوب به محمد بن عبدالله بن حسن، معروف به نفس زکیه، به کار می رفته است (سمعانی، الأنساب، ج 12، ص 122؛ اشعری، مقالات الإسلامیین، ص24). شاهدی از ارتباط غالیان محمدیه با میمیمه مد نظر نصیریان یافت نشد.

4) از باب نمونه: شیرازی، فرائد الفوائد العلویة فی العقائد الغلویة، عنوان اثر؛ حرفوش، خیر الصنیعة، ج1، ص 130. تصحیف خاندان علویه به کلمه «غلویه» در برخی نسخ نصیری نیز شاهد رواج تعبیر «غلویه» است؛ این شعبه حرانی، حقائق اسرار، 2006، ص 165. قس: همان، 2016، ص 148.

5) لاید، اللغز الآسیوی نصیریة بلاد الشام، ص 30.

6) از باب نمونه: عثمان، العلویون بین الأسطورة والحقیقة، ص31.

7) از باب نمونه: ربانی، فرق و مذاهب کلامی، ص 186، ابراهیم، العلویون فی دائرة الضوء، ص12.

اشعری (متوفای 301 ه.ق.) و سپس ابوالحسن اشعری (متوفای 330 ه.ق.)، ابوبکر جعابی (متوفای 355 ه.ق.) و احتمالاً ابن ابی الثلج (متوفای 325 ه.ق.) هستند که سخن از نصیریه/ نمیریه به میان می آورند.(1)در آثار غالیانه خصیبی و پیروانش، هم تسمیه به «شعیبی» و «نصیری» و هم برائت از دیگر فِرَق و دیگر غالیان بسیار شایع است و انگاره متأخر بودن عنوان «نصیری» پایه ای ندارد.

هاشم عثمان، علوی پژوه معاصر، پس از اشاره به گوناگونی یادکردها از ابن نصیر،(2)در نقد انتساب نصیریه به او، وجوهی مطرح کرده است، مانند اینکه قدما این فرقه را مشخصاً به ابن نصیر منسوب نکرده اند؛ یا اینکه وفات محمد بن نصیر در سال 259 ه. ق. / 872م بوده، در حالی که اصطلاح «نصیریه» در آخر سده 40 ه. ق. / 10 م. مطرح شده است، و در آخر، این را که نوبختی در کتابش، فِرَق الشیعة، پیروان محمد بن نصیر را «نمیریه» نامیده، شاهد گرفته است.(3)با وجود مباحث پیشین و نقدهای پژوهشگرانی مانند عباس برومند اعلم، پاسخ این مطالب نیز روشن می شود. همچنین، در ادامه با نقل کلمات مورخان متقدم، و بحث از انتساب آثار و اخبار متعدد به محمد بن نصیر و ادعای بابیت او نزد نصیریه،(4)بی پایگی دعاوی نوظهور در ریشه نصیریه بیشتر معلوم خواهد شد.

نمونه ای از دیگر ادعاهای نادرست معاصران هم این است که برخی نام «نصیریه» را برگرفته از نام «نُصیر» غلام آزاد شده علی بن ابی طالب علیه السلام دانسته اند.(5)در حالی که در حد

1) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص101؛ اشعری، مقالات الإسلامیین، ص15؛ ابن ابی الثلج، تاریخ أهل البیت نقلا عن الأئمة علیهم السلام، ص 148؛ ابن غضائری، الرجال، ص 99. راجع به ابن ابی الثلج جا دارد پژوهش های بیشتری در اصالت انتساب کل اثر به خود او صورت گیرد، و لذا با احتیاط بیشتری به او نسبت دادیم. چنان که محقق کتاب نیز تذکر داده، اگر تعبیر «نصیریه» تصحیف «نمیریه» نباشد، تاریخ ابن ابی الثلج قدیمی ترین منبعی است که دقیقاً از عنوان «نصیریه» یاد کرده است.

2) وی برخی اسامی و کنیه های مطرح شده درباره او را چنین نقل کرده است: «محمد بن نُصیر، محمد بن نصیر النمیری، ابوشعیب محمد بن نصیر البصری النمیری، محمد بن نصیر الکوفی، ابن النصیر، محمد بن شعیب البصری، محمد بن نصیر الفهری او النمیری، ابوشعیب محمد بن نصیر العبدی البکری النمیری، نصیر النمر، نصیر النمری» (عثمان، تاریخ العلویین: وقائع واحداث، ص 9-10)، ولی باید گفت منابع نصیری در انتساب خود به ابوشعیب محمد بن نصیر بن بکر نمیری اختلافی ندارند، و اختصار و تفصیل، یا داشتن القاب مختلف یا حتی تصحیف در نام رجال تاریخی امر غریبی نیست.

3) ثمان تاریخ العلویین، ص 10.

4) از باب ،نمونه بخش 2. 2. 5. و 3. 3. 1.

5) نک: عثمان، تاریخ العلویین، ص 10؛ برومند اعلم، جامعه علویان سوریه، ص 15.

جست وجوی نویسنده، کهن ترین منبعی که این وجه تسمیه و غلامی به نام «نصیر» برای امام علی علیه السلام را یاد کرده، منسوب به اواخر سده هفتم است.(1)قدیمی ترین یادکرد مجمل از کسی با نام «نصیر»، که نصیریه بدو منسوب اند،(2)می تواند حاصل نقل ناقص نام «ابن نصیر» باشد.

گونه روشن تری از اشتباه نیز زمینه ایجاد صحابی غالی ای با نام «نصیر» برای حضرت علی علیه السلام شده است. در گزارش هایی نسبتاً متقدم آمده است که غلات زنده شدن برخی مردگان به دست حضرت علی علیه السلام را شاهد الوهیت امام گرفته اند، و در برخی اخبار مشابه، به اعتقاد مشابه این نصیر اشاره شده است؛(3)استنادی که آشکارا در کتب متقدم نصیری هم آمده است.(4)بعدها در برخی از اخبار، گویی به جای اینکه بگویند محمد بن نصیر به استناد این داستان منسوب به حضرت علی الله علیه السلام غالی شد، گفته اند این نصیر در همین داستان غالی شد.(5)در برخی تحریرها از همین داستان هم نصیر است که با دیدن اعجاز حضرت علی علیه السلام غالی می شود.(6)

شاید در میانه قرن هشتم نخستین بار ارشاد القاصد ابن ساعد انصاری سنجاری (متوفای 749 ه. ق.) است که به اجمال نصیریه را به نصیر مولا علی علیه السلام نسبت داده،(7)و سپس برخی به تأثیر از ابن ساعد گویا با کنار هم نهادن دیدگاه او با برخی اخبار متقدم تر گفته اند نصیر «رأس النصیریة» و سرکرده کسانی است که حضرت علی علیه السلام را خدا خوانده، و امام آنان را سوزاند.(8)با عنایت به بی ریشگی این ترکیب، احتمالاً باید آن را حاصل سهوهای تدریجی مورخان

1) مغربی، الجغرافیا، ص42. این برخلاف گفته برومند است که هیچ نامی از نصیر نیافته است. در میان اهل حق ایران هم نصیر فرزند پیرزنی یثربی معرفی شده که غلام حضرت علی علیه السلام بوده است؛ نک: نامه سرانجام، ص 129؛ جیحون آبادی، شاهنامه حقیقت، ص 135.

2) سمعانی الأنساب، ج13، ص121.

3) ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب علیه السلام، ج 2، ص 336-337 به نقل از معرفة الفضائل ابن بابویه. ابن شهر آشوب (متوفای 588 ه.ق.) پس از یادکرد از ماجرای اعدام غالیان عصر حضرت علی علیه السلام نیز آورده که محمد بن نصیر [در قرن سوم] دیگربار روش آن غالیان را زنده کرد؛ همان، ج 1، ص 265.

4) خصیبی، الرسالة، 2016، ص45.

5) بحرانی، مدینة معاجز الأئمة الإثنی عشر، ج1، ص 254.

6) حلی، مناهج الیقین فی أصول الدین، ص471. برخی شاعران متأخر از نصیریه با تعبیر «کیش نصیر» یاد کرده اند؛ مامقانی دیوان آتشکده نیر، ص 139.

7) ابن ساعد انصاری، إرشاد القاصد إلی أسنی المقاصد، ص 143.

8) صفدی، الوافی بالوفیات، ج27، ص 63. صفدی (متوفای 764 ه. ق.) شاگرد ابن ساعد بوده، ارشاد القاصد را بر او خوانده، و آن را ستوده است (همو، أعیان العصر و أعوان النصر، ج 4، ص 225-231). قلقشندی، صبح الأعشی فی صناعة الإنشاء، ج 13، ص 253 از ارشاد القاصد؛ برای آشنایی با غالیان عصر حضرت علی علیه السلام نک: بخش 3. 3. 4.

پیش گفته دانست که در برداشتی اشتباه از متون متقدم شکل گرفته است. در احتمالی ضعیف تر شاید تحریفات متأخر نصیریان نیز در آن دخیل بوده است.(1)

نظر دیگر بر آن است که تسمیه «نصیری» به حضور گروهی از طرفداران علی علیه السلام در فتح شام مربوط است. ادعا شده است که هنگام فتح بعلبک و حمص، ابوعبیده جراح از مدینه درخواست نیروی کمکی کرد. گروهی از انصار که در واقعه غدیر خم با علی علیه السلام بیعت کرده بودند، به ابو عبیده پیوستند. وقتی این گروه به منطقه رسیدند پیروزی هایی نصیب مسلمانان شد. از این رو، این نیروی کوچک، «نُصَیرة»، و مناطق فتح شده به دست ایشان را «جبل النُصَیرة» نامیدند.(2)این نظر نمی تواند صحیح باشد؛ زیرا بر اساس منابع تاریخی، حمص و بعلبک با صلح فتح شده اند، نه با جنگ.(3)عنوان گروه «نُصَیرة» نیز در تاریخ شناخته شده نیست.

برخی دیگر، که نام «نصیریه» را برگرفته از نام کوه محل سکونت علویان می دانند، بدین استناد کرده اند که مورخان مسیحی نام Nazarie را به این کوه اطلاق می کردند؛ پس محتمل است این نام تحریف شده «نُصَیریه» باشد.(4)اما این اسم برای این جبال در طول دوره جنگ های صلیبی یا بعد از سال 488 ه. ق. / 1096م. به کار رفته است و نام پیشین این جبال قبل از این تاریخ «جبل لکام» بوده است. کلمه Nazarie نیز به وضوح ناظر به اسماعیلیان نزاری است که در نبرد با صلیبیان در مناطق مختلف این کوهستان، همچون مصیاف و قدموس، حضور داشته اند؛ به ویژه در دوران رهبرشان راشدالدین سنان (متوفای 589 ه.ق.) معروف به شیخ الجبل.(5)البته در دوران بعد تا به امروز از جبال نصیریه در شام نیز یاد می شود.(6)

1) ابن ساعد خود اهل سنجار بوده که در آن جمعیت هایی نصیری هم می زیسته اند. پس از شورش ها و سرکوب های نصیریه در اوایل قرن هفتم (نک: انتهای بخش 1. 6. 2.)، نصیریان انگیزه تحریف نگاه ها به خود را داشته اند، چنان که در دوران معاصر نیز در دوره قدرت بنا دارند ذهن دیگران را از انتساب خود به ابن نصیر منصرف کنند، و البته، بسیاری از فِرَق و جریان های فکری برای تحکیم بنیان مشروعیتشان می کوشند ریشه خود را در دهه های نخستین اسلامی بنمایانند. با این همه، این نظر حتی در آثار عمومی علویان سوریه مهجور است.

2) عثمان، تاریخ العلویین: وقائع واحداث ص 11. هاشم عثمان این نظر را به نقل از محمد امین غالب الطویل (تاریخ العلویین، ص 87) آورده است، اما در چاپ موجود نزد نگارندگان، در صفحه ذکر شده این مطلب یافت نشد. برای همین انگاره در میان نصیریه پاکستان، نک: بهشتی، بررسی غلو در مذهب نصیریه در حوزه پاکستان، ص 147.

3) برومند اعلم، جامعه علویان سوریه، ص 15.

4) از باب نمونه، نک: کرد علی، خطط الشام، ج 6، ص260-261؛ برومند اعلم، جامعه علویان سوریه، ص16.

5) برومند اعلم، جامعه علویان سوریه، ص 17-16؛ نیز نک: ذهبی، تاریخ الإسلام، ج 41، ص 325- 334.

6) مغربی، الجغرافیا، ص 42: «و فی جبل النصیریة فی الشمال: صهیون، المشهورة بالمتعة، علی مقربة منها. و موضوع حمص، و هی قاعدة من أجناد الشام»، و از منابع معاصر: البالی الحلبی (غزی)، نهر الذهب فی تاریخ حلب، ج1، ص 304.

ولی روشن است که این اسامی متأخر از حضور نصیریان در شام از قرن چهارم است.(1)

بعضی پژوهشگران غربی مانند هنری لامنس، کشیشِ تاریخ پژوه شرق شناس بلژیکی، معتقدند نام «نُصیریان» اسم تصغیر از واژه عربی «نَصاری» و به معنای «مسیحیان کوچک» است. توجیه چنین نظری این است که دشمنان نصیریان به دلیل کثرت اعمال و فرایض مسیحی شان، برای تحقیر ایشان از نام «نصیریه» استفاده کرده اند.(2)

البته در خور توجه است که یادکرد نصیریه و نصاری به سبب اشتراک در غلو در منابع مختلفی به چشم می خورد؛ ابن بطریق، عمدة عیون صحاح الأخبار فی مناقب إمام الأبرار، ص215؛ هاشم بن محمد، مصباح الأنوار، ص51.

هاینس هالم، استاد مطالعات اسلامی دانشگاه توبینگن، نظر لامنس را رد کرده است.(3)

یکی از نویسندگان استفاده از نام «نصیریه» درباره علویان را صحیح نمی داند و معتقد است این نام در دوره ممالیک و پس از اختلافاتی که در سرزمین شام پدید آمد از طرف دیگران با هدف خرد کردن شیعه در سرزمین شام به علویان اطلاق شده است.(4)در برابر، باید گفت دولت «ممالیک» پس از فروپاشی ایوبیان در قرن هفتم هجری در مصر به قدرت رسید و نزدیک سه قرن در آن منطقه قدرت را به دست داشت؛ اما نام «نصیریه» از قرن ها پیش رایج بوده است.(5)

دیدگاه های مختلف دیگری هم درباره وجه تسمیه «نصیریه» مطرح شده،(6)

تسمیه های دیگر و نیز توهم اتحاد قرامطه و نصیریه : 261,265-Moosa, Extremist Shiites, p.p258

اما به دلیل

1) شاید پیش تر قلقشندی (متوفای 821 ه.ق.) باشد که کلامش «الناصرة و هی الیوم منبع الطائفة النصیریة» موهم اثر پذیری نام فرقه نصیریه از نام منطقه به نظر برسد، ولی کلامش صراحتی ندارد، و همو عکس این نظر، یعنی وابستگی نام منطقه به نام دین (نصرانی) را از تاریخ صفد عثمانی (متوفای 759 ه. ق.) نقل کرده است؛ قلقشندی، صبح الأعشی فی صناعة الإنشاء، ج 4، ص156؛ قس: عثمانی، تاریخ صفد، ص127.

2) Lammens, Les Nosairis. Notes sur leur histoire et leur religion, dans les Études, p. 491.

3) المنصف بن عبد الجلیل، الفرقة الهامشیة فی الاسلام، بحث فی تکون السنیة الاسلامیة ونشأة الفرقة الهامشیة وسیادتها واستمرارها، 2005، ص 95.

4) بادیانی نیسابوری، العلویون هم اتباع اهل البیت علیهم السلام، فتاوی مراجعهم و شرح نص بیانهم، ج1، ص294. این کتاب مفصل مملو از ادعاهای غریب در این زمینه است و وجود عموم عقاید نصیری را تکذیب می کند. با آنکه گفته می شود نویسنده ایرانی است، ولی در کتاب با تعابیری مانند «وطننا العربی» خود را سوری معرفی می کند؛ برای نمونه، نک: همان، ص 243.

5) المنصف بن عبد الجلیل، الفرقة الهامشیة فی الاسلام، 2005، ص 95.

6) از باب نمونه، نک: شرف الدین، النصیریة: دراسة تحلیلیة، ص 110: نقد ماسینیون بر نظری که نصیریان را از نسل بت پرستان «نازرینی» می داند؛ مظلوم، من وحی الحقیقه؛ المسلمون العلویون بین المفتریات الأقلام وجور الحکام، ص 157؛ حریری العلویون النصیریون، ص 29؛

سست بودنشان، یا دست کم به دلیل بهره نبردن این صاحب نظران از منابع نصیری(1)نیازی به بیانشان نیست.

1. 3. زمینه سازان شکل گیری عقاید نصیری در عراق

اشارة

چنان که گذشت، بسیاری از فِرَق غالی متقدم اسلامی به نحوی متأثر از جریان منسوب به عبدالله بن سبأ، یعنی سبئیه، یا حتی از شاخه های آن تلقی شده اند. اما آنچه مسلم است این است که فرقه خطابیه، از شاخص ترین فرقه های غلو شیعی، با آرای ویژه خود در دوره امام صادق علیه السلام شکل گرفت، و نصیریه نیز انشعابی از آن در سده سوم قلمداد می شود. در این بخش و در ادامه، مؤثرترین شخصیت های تاریخی در شکل گیری نصیریه را معرفی می کنیم؛ خواه خطاییان پیش از ظهور نصیریه، و خواه نخستین رجال نصیری تا دوره استقرار و استقلال کامل آن.

به سادگی نمی توان درباره میزان نقش هر یک از رجال تاریخی در شکل گیری عقاید نصیریه سخن گفت، ولی چنان که جمعی از پژوهشگران نیز اذعان کرده اند، جایگاه حسین بن حمدان خصیبی (متوفای 346 یا 358 ه.ق.) در انسجام بخشی اجتماعی و عقایدی نصیریان بسیار در خور توجه بوده است. هر چند البته حجم چشمگیری از آرای نصیریه از غالیان پیش از خصیبی و بعضاً در منابع متقدم بر او گزارش شده که نمونه های متعددش در فصل سوم می آید.

1. 3. 1. خطابیان نخستین

در اینجا به بعضی از سران شاخص خطابیه اشاره خواهد شد که آرا و روایاتشان بعدها تأثیر بیشتری بر نصیریه گذاشته است. در این میان، به طور خاص می توان از این اشخاص نام برد: ابو الخطاب، بشار شعیری، عمر بن فرات و محمد بن عبدالله بن مهران. در دوران نخستین انشعاب خطابیه به نحله های مخمسه، علیائیه و خطابیه اسماعیلی، رجال سرشناس هر یک از این فِرَق به خوبی شناخته شده نیستند، و فقط چند تن از رجال علیائیه، که بعداً به نصیریه و اسحاقیه تقسیم شد، به طور خاص شناخته شده ترند. ولی از حدود دوره امام عسکری علیه السلام می توان گفت برخی از رجال مخمسه، مانند علی بن حسکه و محمد بن موسی شریعی، شهرت داشته و البته بر میراث نصیریه نیز اثرگذار بوده اند. حال برخی از این رجال خطابی عصر حضور امامان علیهم السلام را به اجمال معرفی می کنیم.

1) برای نمونه های دیگر از این دست آرا، نک.: جوادی، «نصیریه علویان و شیعه اثناعشری»، سرتاسر.

الف. ابوالخطاب محمد بن ابی زینب اسدی (متوفای 138 ه. ق.)

او از رجالی است که ابتدا در میان اصحاب امامی امام صادق علیه السلام جایگاه مطرحی داشت، و با فقهای اصحاب هم مرتبط بود. ولی کم کم به دلایلی(1)به غلو گرایید، تا آنجا که به کلی از امامیه جدا و پایه گذار فرقه غالی خطابیه شد. روایاتی از تسامح و ضعف او پیش از اوج گیری غلوش حکایت دارد.(2)بسیاری از منابع ملل و نحل برخی عقاید او و ماجرای قیام او و اصحابش در مسجد کوفه و ندای علنی غلو او را بیان کرده اند، و چند پژوهش هم به شرح حال او و مقابله قاطع و سرسختانه امام صادق علیه السلام و فقهای اصحاب با او پرداخته اند.(3)از این جهت در اینجا به همین مختصر اکتفا می کنیم.

نام کامل ابوالخطاب در منابع غالیان محمد بن إسماعیل بن ابی زینب(4)کاهلی(5)و با کنیه ابوالطیبات ذکر شده است. در حالی که در اسناد امامی عموماً به کنیه مشهور ترش، یعنی ابوالخطاب، اکتفا می شود. کنیه ابوالطیبات به کلی در اسناد امامیه نیامده، و فقط برخی از مؤلفان آشنا با میراث غالیان آن را تذکر داده اند.(6)ولی در منابع غالیان کنیه ابوالطیبات بسیار رایج است.(7)خصیبی، پیشوای غالیان نصیری، مدعی است امام صادق علیه السلام این کنیه را به ابو الخطاب داده اند،(8)او و جانشینش جلی (متوفای 399 ه. ق.)، در فهرست اسامی ابواب

1) شاید این دلایل دقیقاً معلوم نباشند، ولی اموری مانند بدفهمی معنای برخی تعالیم اهل البیت علیهم السلام، نفهمیدن (به طور خاص معنای محدث، نک: صفار، بصائر الدرجات، ص320)، حماقت و نقل اشتباه روایات (کشی، رجال، ص 295) و ریاست طلبی (همان، ص 293) از این قبیل است.

2) اکبری، «بررسی دیدگاه ها در مورد رد یا قبول روایات ابوالخطاب»، سرتاسر.

3) انصاری، «ابوالخطاب»؛ کاوند، «شخصیت شناسی ابوالخطاب»؛ حاجی زاده، «شخصیت غالیانه ابوالخطاب و واکاوی مواضع ائمه اطهار علیهم السلام در برابر او و پیروانش»، سرتاسر. نیز نک: ادامه، بخش 3. 3. 4.

4) نمونه: خصیبی، العقود، ص 23؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 181 ، 296، 419، 421، 448؛ کلبی، الفصل، ص18.

5) برای نمونه: خصیبی، الرسالة، 2016، ص 25، 26 ، 32، 46، 75؛ ابن شعبه حرانی، حقائق اسرار، 2006، ص 59؛ طبرانی، البحث والدلالة، ص 9؛ همو، المعارف، ص73 ، 105؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 77، 393، 410، 418، 421، 429.

6) کشی، الرجال، ج 2، ص 575.

7) نمونه: الهفت الشریف، 2006، ص 350؛ طب الأئمة، ص 95، 138؛ ابن شعبه حرانی، حقائق اسرار، 2016، ص130؛ طبرانی، النجحیة، ص 151؛ همو، الجواهر، ص 24.

8) خصیبی، الهدایة، 2007، ص 369.

غالیان، دو کنیه ابوالخطاب و ابواسماعیل را کنیه عمومی، و ابوالطیبات را کنیه خاصش (و نتیجه انگاره بابیت نزد غالیان) می شمرند.(1)

پدر ابوالخطاب در منابع امامیه، مقلاص و نه اسماعیل دانسته شده است،(2)شاید این ارتباطی با کنیه دیگر ابوالخطاب، یعنی ابو اسماعیل داشته باشد،(3)چه ساخت کنیه با نام پدر رایج بوده و حتی توصیه می شده است.(4)در منابع غالیان ابداً نامی از مقلاص به چشم نمی خورد. البته شاید این اطلاعات قابل جمع باشند. بدین صورت که نسبت شخصیت ها به جدشان رایج است و برخی منابع تصریح کرده اند کنیه مقلاص ابوزینب است.(5)اصالت سنجی میراث منسوب به ابوالخطاب در منابع نصیری نیازمند پژوهش های جدیدی است؛ زیرا تحقیقات قبلی معمولاً همراه با دسترسی های گسترده تر سال های اخیر به تراث نصیری نبوده است. غیر از روایات غالیانه منسوب به ابوالخطاب در میراث نصیریه،(6)نمونه های کمتری از اخبار ظاهری را نیز بد و منسوب کرده اند،(7)ولی نسبت هر دو دسته از اخبار به ابوالخطاب با تردید جدی مواجه است.

ب. بشار شعیری

پس از ابوالخطاب در میان پیروانش در تحلیل چگونگی الوهیت امامان اختلاف افتاد. در این میان اصحاب بشار شعیری، که یار و همراه ابوالخطاب شمرده می شود، به الوهیت حضرت علی علیه السلام قائل بودند، و ایشان را برتر از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم می شمردند و با مخمسه که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم را

1) خصیبی، الرسالة، 2006، ص 56؛ طبرانی، الجوهریة، 2016، ص10.

2) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 55؛ کشی، الرجال، ص290.

3) نک: کشی، همان.

4) از باب نمونه، نک: کلینی، الکافی، ج 2، ص162.

5) حلی، الرجال، ص 250. البته در نسخة المقالات والفرق (ص 50) به صورت محمّد بن مقلاص بن أبی زینب آمده، که ممکن است «بن» دوم زیادت نسخه باشد، و الا تعارض باقی است.

6) از باب نمونه: الحجب والأنوار، ص 43-44؛ طبرانی، المعارف، ص 50؛ الهفت الشریف، 2006، ص 349- 350 روایتی از سخنانی از ابوالخطاب و اتحاد او با جبرئیل، حضورش در واقعه کربلا و اظهار الوهیت امام. برای نمونه اخبار ندای الوهیت ابوالخطاب در قیام او، نک: بخش 3. 3. 4. ب.

7) از باب نمونه: مجمع الأخبار، 2008، ص 106: وصیت منسوب به ابوالخطاب. همچنین، نمونه اسناد منسوب به ابوالخطاب در طب الأئمة نیز بنا بر قرائنی ساختگی است (نک: اکبری، «ریشه یابی آسیب های سندی طب الأئمة منسوب به فرزندان بسطام»، بخش 2. 1.). برای نمونه روایات غیر نصیریه از ابوالخطاب، نک: ام الکتاب، ص 57؛ الحکم الجعفریة، ص23.

معنا می دانستند و مظاهر او را خود رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و دیگر پنج تن می انگاشتند، اختلاف داشتند.(1)با این حال، در روایت دیگری مخمسه را هم از اصحاب ابوالخطاب و بشار شمرده اند. پس شاید این اختلافات مخمسه و علیائیه مربوط به پس از بشار بوده باشد.(2)

بشار شعیری، به کلی در اسناد امامی متروک است، و فقط در رجال کشی چهار روایت با طعن و لعن شدید از او یاد کرده است.(3)در یکی از این روایات در برابر لعن امام بر او، اظهار شادی و مسرت می کند. به گفته ماسینیون، پیش از حلاج، گویی بشار است که نظریه مطرود و ملعون بودن شیطان به دلیل عشق پاک را مطرح می کند.(4)بشار نزد نصیریان جایگاهی بسیار مهم و محترم دارد، و از نقبای ابوالخطاب(5)یا از ایتام(6)شمرده شده است. نصیریان روایات بسیار از بشار نقل کرده اند؛ هم در آثار عامی مانند الهدایة،(7)و هم در آثار سرّی و با مضامین غالیانه تر.(8)نصیریان او را یکی از منادیان ندای الوهیت امام می دانند.(9)

1) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 56، 59، نیز نک: 63؛ کشی، الرجال، ص 399- 400، 479- 480، 571.

2) اشعری، قمی المقالات والفرق، ص 60.

3) کشی، الرجال، ص 305، 398-401. این اخبار بر برخی نصیریان معاصر گران آمده، و در مقام رد آن برآمده اند، و نادرست بودن نام بشار (به صورت مبشّر بشر) و اینکه امام شخصی را که نمی شناسند لعن کند، ناسازگار با علم امام دانسته اند، چنان که تندی خبر آخر را نیز برنتافته اند (علی، معجم أعلام العلویین، ج 4، بخش اصحاب، ص 415). در حالی که ظاهراً این نقدها وارد نیست؛ زیرا شکستن نام بشار به «مبشّر بشّر» برای طعن بر او است، و تعبیر «بتوهم الإسم» که افزوده راویان است، یا نادرست است، یا برای ایهام عمدی به کار رفته است. صرف لعن و تندی هم در دیگر اخبار امامان و البته آیات، نمونه های متعددی دارد و انکارپذیر نیست.

4) ماسینیون، سخن انا الحق و عرفان حلاج، ص449.

5) از باب نمونه: الأظلة والأشباح، ص 2؛ خصیبی، الرسالة، 2016، ص32؛ رستباش دیلمی، عقیدة الدیانة، ص 562؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 562.

6) از مراتب غالیانه. بشار همراه با راویانی همچون یونس بن ظبیان از ایتام شمرده شده است؛ الأظلة والأشباح، ص 2؛ نیز نک: ابن شعبه حرانی، حقائق اسرار، 2006، ص59؛ طبرانی، النجحیة، ص 139.

7) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 256؛ 2007، ص 354، 372. نیز نک: طبرانی، المعارف، ص93. روایتی از بشار شعیری به روایت ابوالمفضل شیبانی به صورت تحریف یافته بشار المکاری نیز در منابع امامیه نمود یافته که سند و مضمونش (در زمینه اعلان عمومی برائت از خلفا) مؤید تعلق خبر به خصیبی است (ابن المشهدی، المزار الکبیر، ص137؛ قس: ابن شعبه، حقائق اسرار، 2006، ص91: سند مشابه از خصیبی). شواهد انتحال شیبانی از خصیبی در ادامه می آید.

8) الهفت الشریف، ص403 - 404؛ ابن شعبه حرانی، حقائق اسرار، 2006، ص90؛ علی بن حمزه، حجة العارف، ص 272؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 600؛ مجمع الأخبار، ص82.

9) طبرانی الجواهر، ص 28-29.

ج. موسی بن أَشیَم(1)

از یاران شناخته شده تر ابوالخطاب هم می توان از موسی بن اشیم یاد کرد، که در میان یاران ابوالخطاب و به همراه او کشته شده است.(2)در آغازِ مجمع الأخبار، روایتی بسیار غالیانه و طولانی در وصف مجلس شرابِ ابوالخطاب و یارانش آمده که در آن مجلس، موسی بن اشیم ساقی، و نقشش از همه برجسته تر است. در ابتدای این روایت منسوب به ابوهارون المکفوف، موسی بن اشیم شهید از یاران هفتادگانه ابوالخطاب و البته، محمد بن ابی بکر زمان خودش به شمار رفته است.(3)نصیریان برای موسی بن اشیم جایگاه بلندی در ادوار مختلف قائل اند. به گمان آنان، موسی بن اشیم در زمان السید موسی (= موسی بن عمران علیه السلام) ظهور داشته است،(4)و حتی می نویسند: «کل موسی فی القرآن موسی بن أشیم».(5)

در منابع امامی هم روایت کشی درباره خطابی بودن ابن اشیم و کشته شدنش در قیام خطابیه همسو با گزارش نصیری پیش گفته است. البته روایت کشی از امام صادق علیه السلام بر جهنمی بودنِ او نیز شهادت داده است. برخی رجالیان او را «غال خبیث» خوانده اند.(6)بنا بر روایتی، موسی بن اشیم، در آغاز کار با ابوقتاده در شام مصاحبت داشته است.(7)این خبر تنها روایت برجای مانده از ابن اشیم در منابع امامی است، و به چند طریق از او نقل شده، و تصویری خاص از تقیه ترسیم می کند.(8)

ابو خدیجه سالم بن مکرم نیز تنها یار ابوالخطاب بود که در قیامش جان سالم به در برد و

1) با سپاس از آقای علی عادل زاده که گردآوری مستندات مربوط به موسی بن اشیم و اسد بن اسماعیل به کوشش ایشان بوده است.

2) کشی، الرجال، ص 344، ح 638.

3) مجمع الأخبار، ص 8.

4) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 309، 328، 330؛ طراف، رسالة الشاهد، ص8 .

5) این معمار، الجدول النورانی، ص 50؛ نیز نک: جلی، باطن الصلاة، 2006، ص 257-258.

6) ابن داود، الرجال، ص 521.

7) کلینی، الکافی، ج1، ص 265.

8) همان؛ صفار، بصائر الدرجات، ج1، 383، 385، 386؛ الاختصاص، ص 330؛ حلی، مختصر البصائر، ص 265، 272، 273. همین کمی روایات او و مهجوریتش در بین امامیه، مؤید اتّهامات وارد بر او است. مضمونِ کلّی این حدیث آن است که موسی بن اشیم در مجلس امام صادق علیه السلام حاضر بود و از ایشان سؤالی پرسید. سپس دو نفر به ترتیب وارد شدند و امام هر بار پاسخ متفاوتی دادند. موسی بن اشیم با شنیدن این پاسخ های به ظاهر مخالف، دچار شک و تردید شدیدی شد و امام که از دلِ او مطّلع شد، پس از خالی شدن مجلس، از تفویض امر دین به محمد و آل محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم سخن گفت. طبق برخی از نقل ها، موضوع پرسش سه طلاقه کردن در یک مجلس بوده و امام در پایان علّت اختلاف پاسخ ها را شرح داده است.

سپس امامی شد،(1)اما در میان نصیریه همچنان جایگاه مهمی دارد.(2)خطابی بودن برخی رجال مهم در منابع نصیری هم قطعی نیست. به نمونه هایی اشاره می کنیم:

د. اسد بن اسماعیل

نصیریه برای اسد بن اسماعیل بن ابی الطیّبات جایگاه بلندی قائل اند و او را از جمله ایتام(3)محمد بن المفضل بن عمر (باب نهم نصیریه) برشمرده اند.(4)در گزارشی غالیانه، ادعا شده که اسد بن اسماعیل در قیام ابوالخطاب، پس از او مهم ترین نقش را داشته، مهم ترین داعی خطابیان بوده و در میانشان به عنوان مقداد شناخته می شده است.(5)نصیریان اخباری غالیانه را نیز به او نسبت داده اند؛ همچون خبری در اتحاد رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم با مکان و تفویض خلق به او(6)یا الوهیت حضرت علی علیه السلام.(7)

منابع رجالی امامی اسد بن اسماعیل را از اصحاب امام صادق علیه السلام شمرده اند؛(8)ولی هیچ اطلاع دیگری درباره او نیافتیم. در منابع حدیثی شیعه، چند روایت از او یافت می شود؛ از جمله روایتی از او از جابر جعفی درباره مؤمن(9)که در تحریر کامل ترش از جابر در بردارنده مضمون تفویض مشیت خدا به مؤمن در روز قیامت است،(10)روایتی از مفضل در توحید(11)و

1) کشی، الرجال، ص353.

2) او همراه با ماهان ابلی و محمد بن سنان از نقبا شمرده شده است (المفضل بن عمر جعفی، الأظلة والأشباح، ص 2؛ طبرانی، الدلائل، 2016، ص 69، ش 210). برای نمونه اخبار غالیانه از او، نک: خصیبی، الرسالة، 2006، ص 20؛ ابن شعبه حرانی، حقائق اسرار، 2016، ص 130؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص414.

3) یتیم پس از باب، اسم و معنای بلندترین پایه را در میانِ مراتب نورانی آفرینش در تفکّر غالیان نصیری دارد.

4) خصیبی، الرسالة، 2016، ص 32؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 473؛ ابن معمار، الجدول النورانی، ص 15؛ ابن شعبة، حقائق أسرار الدین، 2016، ص48؛ طوسی، العینیة، ص124.

5) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، 2016، ص 429-435.

6) ابن شعبة، حقائق أسرار الدین، 2006، ص45؛ حاوی الأسرار، 2016، ص85؛ المثال والصورة، ص 210: «حدّث صالح بن حمزة عن أبان بن مصعب عن أسد بن إسماعیل عن ابی عبد الله علیه السلام فی کتاب الأظلَّةِ قال: کانَ الله ولا مکان ثمَّ خلقَ المکانَ َففَوَّضَ إلیه الأمر. قلتُ: و ما المکانُ ؟ قالَ: «محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم».

7) طبرانی، المعارف، ص129؛ و نیز نک: عصمة الدولة، الرسالة المصریة، 2016، ص681-682. روایتی از اسد بن اسد درباره بابیت رشید هجری وارد شده که نیازمند شناسایی است؛ طبرانی، المعارف، ص91.

8) برقی، الرجال، ص 40؛ طوسی، الرجال، ص168.

9) برقی، المحاسن، ج1، ص185.

10) طبرسی، مشکاة الأنوار، ص 99.

11) ابن بابویه، التوحید، ص178؛ برای پاره های همین سند از اسد بن اسماعیل، نک: ابن شعبة، حقائق أسرار الدین، 2006، ص 45؛ برقی، المحاسن، ج1، ص185؛ طبرانی، المعارف و تحفة لکل عارف، 2016، ص129.

خبری در تفسیری خاص از رجعت.(1)صالح بن حمزه و محمد بن عبدالله بن مهران مهم ترین راویان اسد بن اسماعیل هستند.

ه-. برخی رجال طیف مفضلیه

منظور از «طیف مفضلیه»، مفضل بن عمر و جمعی از راویان اند که در اسناد مکرراً همراه با مفضل یا راوی از او هستند، و به نقل روایات در زمینه جایگاه امام اهتمام دارند، و بیشتر به تفویض متهم بوده اند، و در منابع ملل و نحل آرای دیگری نیز بدیشان منسوب است.(2)بر خلاف خطابیان پیش گفته، راویانی مانند مفضل، ابن ظبیان و محمد بن سنان در میراث امامیه نیز روایات بسیار دارند و خطابی بودن بسیاری شان با تردید جدی مواجه است. با این حال، همگی به غلو متهم بوده، و روایاتی خطابی بودن ایشان را ادعا کرده اند.(3)

نصیریان و دیگر فِرَق خطابی بر جایگاه ویژه این راویان در میان خود تأکید داشته، و خصوصاً آثار غالیانه متعددی را به مفضل بن عمر و محمد بن سنان منسوب کرده اند. گرچه

1) نیلی نجفی، سرور أهل الإیمان، ص80؛ منتخب الأنوار المضیئة، ص 202؛ حلی، مختصر البصائر، ص166 به نقل از نیلی. تأکید ویژه بر «کرّة» و تأویل آیه ای که در تفاسیر دیگر بر قیامت حمل شده بر رجعت در این حدیث جالب توجه است.

2) پژوهش هایی به معرفی ایشان پرداخته اند: گرامی، «تطور گفتمان تفویض در سده دوم هجری و طیف مفضل بن عمر»؛ حیدری، «مفضل بن عمر و جریان تفویض».

3) کشی، الرجال، ص 321، 323، 364، 507، 508؛ ابن غضائری، الرجال، ص 87، 101؛ نجاشی، الرجال، ص416. شمشیری، «زمینه های تضعیف یونس بن ظبیان»، سرتاسر؛ طلوع هاشمی و دیگران، «بازخوانی دیدگاه رجال شناسان متقدم و متأخر درباره مفضل بن عمر جعفی»، سرتاسر؛ حسین نژاد و ایزدی فر، «وثاقت محمد بن سنان در ترازوی نقد و بررسی»؛ باقری، «نصیریه و انتقال میراث حدیثی غالیان کوفه به شام: بررسی موردی آثار منسوب به محمد بن سنان». البته درباره محمد بن سنان تحقیقات بسیار صورت گرفته است. مزیت تحقیقات معرفی شده در این است که جدیدتر و ناظر به کارهای پیشین بوده، و تحقیق باقری به آثار نصیری نیز نظر داشته است. همچنین، آثاری به توثیق و تبرئه مفضل پرداخته اند (شوشتری، قاموس الرجال، ج 10، ص 215؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج19، ص318- 330)، ولی از جمله اشکالات مهم این بحث تسامح در بررسی اسناد است؛ چنان که در بررسی مهم ترین مستند مدح مفضل، نسبت منبع آن الإختصاص به شیخ مفید را مسلم گرفته، یا صرف توحید مفضل را برای وثاقت او کافی دانسته است. در حالی که کتاب پُراشکال التوحید از مفضل نیست و این نسبت حاصل جعل است (نک: بخش 2. 2. 1.)، و نسبت الإختصاص به مفید هم اشتباه است (معارف و حیدری، «کاوشی در پدیدآورنده کتاب الاختصاص»، سرتاسر)، و روایت محل بحث در الإختصاص نیز با میانی غالیان در زمینه بابیت و مراتب تناسب دارد؛ نک: ادامه، بخش 3. 3. 1 و 3. 3. 2. نیز نک: ساعدی، الضعفاء من رجال الحدیث، ج 3، ص 336.

در اصالت این آثار تردیدهای جدی وجود دارد، اما درستی نسبت پاره هایی از آن به این رجال بعید نیست، و البته این آثار بر آرای نصیریه تأثیر مهمی داشته است.(1)البته، روشن است که صرف جایگاه داشتن در منابع غالیانه همیشه نمی تواند شاهدی کافی بر غلو ایشان باشد.(2)

با این همه، قرائنی دست کم فاصله گیری این طیف از خطابیه را تأیید می کند.(3)اما همچنان تفاوت هایشان با طیف فقها و متکلمان امامیه بارز است، و خصوصاً عموم خطابیه مفضل را،(4)و به طور خاص مخمسه محمد بن سنان را(5)نیز از ابواب غالیانه امام شمرده اند. از این جهت شناخت جایگاه ایشان نیازمند پژوهش های بعدی است. مجموعه راویانی متهم به غلو نیز وجود دارند که از مفضل بن عمر، یونس بن ظبیان یا محمد بن سنان مکرراً و در ظاهر مستقیم روایت کرده اند، ولی روایاتشان بیشتر در منابع غالیان و بسیاری اوقات غالیانه است؛ مانند

1) برای بحث تفصیلی در این زمینه، نک: بخش 2. 2. 1. تا 2. 2. 3.؛ برای نمونه روایات جایگاه بابیت و نقابت این راویان، نک: الهفت الشریفه، 2006، ص291؛ خصیبی، الهدایة، 2007، ص 375-378.

2) چنان که برای نمونه، ابن غضائری و نجاشی هم به نادرستی بسیاری از نسبت های غالیان به مفضل اذعان کرده اند (ابن غضائری، الرجال، ص 87؛ نیز نک: نجاشی، الرجال، ص416). از طرفی غالیان از برخی از راویان قطعاً امامی هم روایات بسیار دارند، و برخی از ایشان مانند ابن ابی عمیر و صفوان را گاه ستوده اند (از باب نمونه: الهفت الشریف، 2006، ص291)؛ هر چند این ستایش ها و روایات غالیان به مراتب کمتر از توجهشان به امثال مفضل و ابن سنان است.

3) کشی، الرجال، ص 507، 508، ممانعت صفوان از غلو ابن سنان؛ در روایات متعددی از راویان مرتبط با طیف مفضل آمده است که می گویند در جمعی مشغول به بحث ربوبیت (ائمه علیهم السلام) بودیم که امام آمد و فرمود ما بندگان خداییم، و به نحوی ایشان را از آن اعتقاد باز داشت (صفار، بصائر الدرجات، ج 1، ص 236، ح 5؛ کلینی، الکافی، ج 8، ص231 - 232، ح 303؛ کشی، الرجال، ص326، 341؛ ابن شهر آشوب، مناقب، ج 4، ص 219؛ اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج 2، ص196، 197؛ حر عاملی، إثبات الهداة، ج 5، ص 394، ح 68 و ...). برخی عالمان هم تصریح کرده اند که روایات مدح مفضل بن عمر و محمد بن سنان همگی اشکال سندی دارند، و روایات دال بر ضعف و ذم ایشان در مجموع قوی ترند، و اسنادی اصطلاحاً صحیح در میان آنها وجود دارد (از باب نمونه، نک: اردبیلی، جامع الرواة وإزاحة الإشتباهات عن الطرق والأسناد، ج 2، ص 124، 259؛ شیروانی، مرغم الغلاة، ص 84-85؛ هاشم، المفضل بن عمر، بحث رجالی، سرتاسر؛ سیستانی، قبسات من علم الرجال، ج 1، ص 546-567). در بررسی اسناد روایات مدح و ذم مفضل بن عمر به روشنی می توان دید که فقهای اصحاب نقش پُررنگ تری در نقل اخبار ذم او، و متهمان به غلو یا حتی سران خطابیه نقش کلیدی در نقل اخبار مدح او داشته اند.

4) نک.: بخش 3. 3. 1.

5) ابن شعبه، حقائق اسرار، 2006، ص58؛ خصیبی، الهدایة، 2007، ص 395.

خیبری بن علی طحان،(1)حسن بن مسکان،(2)ماهان ابلّی(3)و محمد بن صدقه عنبری.(4)برخی مانند حسن بن علی بن ابی عثمان سجاده نیز با داشتن اتهامات شدید در غلو علیائی(5)روایاتشان در منابع امامی بیشتر است.

1. 3. 2. بزرگان خطایی در عصر امامان متأخر

الف. عمر بن فرات

در رجال کشی محمد بن فرات به عنوان بزرگ خطابیه و مدعی بابیت و نبوت در دوره امام رضا علیه السلام معرفی شده است،(6)در حالی که در منابع نصیریه و غیر ایشان چنین کسی در این طبقه عمر بن الفرات است.(7)عمر بن فرات را کاتب بغدادی شمرده اند.(8)محمد بن فرات نیز کاتب و بغدادی بوده(9)که در دوره امام رضا علیه السلام و به دست ابراهیم بن شکله (ابراهیم بن محمد بن

1) منابع رجالی از غلو خیبری و مصاحبت او با یونس بن ظبیان گفته اند (ابن غضائری، الرجال، ص56؛ نیز نک: نجاشی، الرجال، ص 154). او در منابع امامی از مهم ترین راویان مفضل پس از ابن سنان است، و نصیریه هم روایاتی غالیانه را از او گزارش کرده اند، از باب نمونه: طبرانی، المعارف، ص9.

2) ابن غضائری درباره الحسین بن مسکان می نویسد: «او را نمی شناسم جز اینکه جعفر بن محمد بن مالک فزاری از او احادیث فاسدی نقل کرده، و نزد اصحاب ما از این شخص علمی نیست» (حلی، رجال، ص 217). برای نمونه روایات او نک: بخش 1. 5. 2.؛ اکبری، «بازخوانی اختلافات متأخر رجالی درباره غالیان»، بخش 3. 4.

3) از ماهان ابلی هیچ نام و نشانی در منابع امامیه به چشم نمی خورد؛ ولی در میان نصیریان جایگاه مهمی دارد؛ از آن جمله او در طریق روایت کتاب الصراط و نیز شرح السبعین قرار دارد (الصراط، 2006، ص 195؛ طبرانی، البحث والدلالة، ص 12؛ همو، الأعیاد، 1943، ص 28). او را از نقبا (الأظلة والأشباح، ص 2؛ طبرانی، الدلائل، 2016، ص 69؛ همو، النجحیة، ص185) و غواصان علوم اهل بیت (الحجب والأنوار، ص 64) شمرده اند، و روایات پُراشکالی را به او نسبت داده اند (خصیبی، الهدایة، 1419، ص 86، 159، 362؛ همو، الرسالة، 2006، ص 20؛ ابن هارون البدء و الإعادة، ص 452؛ طبرانی، النجحیة ص 183؛ مجمع الأخبار، ص 8). با این همه قضاوت درباره او دشوار است.

4) برای بحث مختصر درباره اتهام او به غلو، نک: خوروش، «اعتبارسنجی حدیث «معرفت به نورانیت»، با نگاه به میراث حدیثی غالیان و امامیان»، بخش 2. 2.

5) برای نمونه اتهام، نک: کشی، الرجال، ص 571؛ نیز نک: ابن غضائری، الرجال، ص 52؛ نجاشی، الرجال، ص 61. برای نمونه گزارشی در بابیت از او: طبرانی، المعارف، ص92.

6) کشی، الرجال، ص 554-555.

7) نمونه: خصیبی، الهدایة، 2007، ص381- 383؛ 1419، ص323؛ طبرانی، المعارف، ص66؛ نیز نک: اسکافی، منتخب الانوار، ص 80.

8) طوسی، الرجال، ص 362؛ نیز نک: خصیبی الهدایة، 2007، ص381، 382.

9) کشی، ص303، 554.

المهدی عباسی) کشته شده، و ادعای بابیت و نبوت داشته است.(1)ابن شکله از مبغوضان نزد نصیریان است.(2)عمر بن فرات را شیخ اهل تناسخ نیز خوانده اند.(3)

در منبعی محمد بن فرات و عمر بن فرات را دو باب پیاپی شمرده اند،(4)اما بر اساس قرائن بالا، برداشت ماسینیون در یکسانی محمد و عمر بن الفرات(5)دور نیست. با توجه به کتابت بسیار نزدیک عمر و محمد در بعضی خطوط،(6)شاید کاتب نسخه مادر رجال کشی به سبب ذهنیتش عمر را محمد خوانده است؛ زیرا در منابع امامیه و زیدیه و اهل سنت نیز راویانی به نام محمد بن فرات وجود دارد.(7)البته احتمال خلافش، یعنی تصحیف محمد به عمر در منابع نصیری نیز ممکن است و نمونه هم دارد.(8)ولی اینکه شیخ طوسی با اینکه خود گزینش گر و راوی رجال کشی بوده، و در کتاب الرجال خودش سران غلو را یاد کرده، ولی در طبقه راویان از امام رضا علیه السلام فقط عمر بن فرات را کاتب بغدادی غالی دانسته،(9)و در این طبقه، هیچ یادکردی از محمد بن فرات ندارد. در طبقات بعد چند شخصیت حکومتی از آل فرات از مرتبطان با محمد بن نصیر و یاران او شمرده شده اند: محمد بن موسی بن حسن بن فرات و احمد بن محمد بن فرات.(10)

1) همان و ص 555.

2) خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 274.

3) برسی، مشارق أنوار الیقین، ص336.

4) ابن ابی الثلج، تاریخ أهل البیت نقلا عن الأئمة علیهم السلام، ص148.

5) Massignon, "Les origines shicites de la famille vizirale des Banu'l Furat", p. 675.

6) نمونه ای بازسازی شده:

7) از باب نمونه: ابن غضائری، الرجال، ص 91: محمد بن فرات بن احنف، ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص 126؛ عقیلی، الضعفاء الکبیر، ج 4، ص 123؛ نجاشی، الرجال، ص 363؛ خطیب، تاریخ بغداد، ج 3، ص 382: محمد بن فرات جعفی/ کوفی / تمیمی که با توجه به اخبارش شاید زیدی یا از متشیعان کوفی باشد؛ طوسی، الرجال، ص 292؛ محمد بن فرات جرامی [جرمی]. برخی متأخران نیز محمد بن فرات جعفی را با غالی محل بحث یکی گرفته اند (ابن داود، الرجال، ص 509) که دلیلی بر چنین قضاوتی از منابع متقدم نیافتیم. علامه حلی نیز همه عناوین فوق را در یک مدخل گنجانده است (حلی، الرجال، ص 254). البته، با توجه به مشایخ و شاگردان، احتمالاً فقط اتحاد عنوان جعفی، کوفی، تمیمی با جرمی شواهدی دارد.

8) اذنی، الباکورة السلیمانیة، ص 17 عمر بن المفضل به جای محمد بن المفضل.

9) طوسی، الرجال، ص 362.

10) درباره ایشان و احتمال ارتباطشان، نک.: بخش 1. 6. 1.

ب. محمد بن عبدالله بن مهران کرخی

ابن مهران در منابع امامیه شدیداً متهم است، کشی و عیاشی او را متهم و غالی دانسته،(1)و ابن الولید و ابن بابویه او را در مستثنیات نوادر الحکمة آورده اند،(2)و نجاشی، ابن نوح و شیخ طوسی این تضعیف را پذیرفته اند.(3)نجاشی ضمن غالی و کذاب شمردن ابن مهران، برایش کتبی چون الممدوحین والمذمومین، مقتل أبی الخطاب، مناقب أبی الخطاب، الملاحم، التبصرة، القباب و النوادر را نام برده، و تذکر داده است که غیر از النوادر بقیه همگی تخلیط (غلو) هستند.(4)و ابن غضائری کتاب الممدوحین را نشان خبث و دروغ گویی ابن مهران می داند.(5)

گرچه امامیه بر غلو و ضعف شدید ابن مهران اتفاق دارند،(6)اما منابع نصیری و اسحاقی بدو عنایت ویژه ای دارند، و او را از خواص خود می شمرند.(7)آنها از کتاب او با عنوان المحمودین والمذمومین روایاتی در مدح غلات و رد بر شیعه آورده اند.(8)چنان که از او روایاتی در تناسخ، تأیید غلو و آداب غالیانه در دست است.(9)روایات ایشان از عنوان «مقتل ابوالخطاب» نیز احتمالاً از کتاب ابن مهران است.(10)در اسناد خصیبی، ابن مهران بیشتر از راویان محمد بن صدقة عنبری است.(11)خصیبی بسیاری از روایات بابیت سران غلات را از ابن مهران از محمد بن صدقة روایت کرده است،(12)و شاید نسبت این روایات به ابن مهران

1) کشی، الرجال، ص 443، 571.

2) طوسی، فهرست کتب الشیعة، ص 411؛ نجاشی، الرجال، ص 348.

3) نجاشی، الرجال، ص 348، 350؛ طوسی، الرجال، ص 378، 391، 438.

4) نجاشی، الرجال، ص 350.

5) ابن غضائری، الرجال، ص 95.

6) خویی، معجم رجال الحدیث، ج 17، ص265.

7) نمونه: ابوالمطلب، آداب الدین، ص 262.

8) نمونه: ابن شعبه، حقائق اسرار، 2006، ص 118، 165؛ حاوی الأسرار، 2016، ص66.

9) ابن شعبه، حقائق اسرار، 2006، ص 68، 146؛ خصیبی، الرسالة، 2006، ص 20؛ طبرانی، المعارف، ص 7، 64، 94، 96؛ همو، الأعیاد، 1943، ص 5.

10) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 438، 442. همچنین در جاهایی که نامی از منبع نبرده اند، شاید روایت مجلس شراب ابو الخطاب (مجمع الأخبار، ص 8) یا اخبار بابیت ابوالخطاب به نقل از ابن مهران (خصیبی، الهدایة، 2007، ص 372-374؛ طبرانی، الأعیاد، 1943، ص 5-10) نیز از کتاب مناقب ابی الخطاب ابن مهران باشد.

11) نک.: خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 76، 96، 187. در طب الائمة نیز در سندی از سعد بن مهران از محمد بن صدقه (ص 96). ظاهراً سعد تحریف محمد است.

12) خصیبی، الهدایة، 2007، ص 354، 356، 365، 372، 376، 380.

درست باشد. برخی از یادکردهای نصیریان از مقتل ابی الخطاب می تواند ناظر به کتاب ابن مهران باشد.(1)همچنین، در روایات کتاب السبعین در حقائق اسرار الدین، اسناد فراوانی از محمد بن موسی (شریعی) از کرخی وجود دارد که با توجه به مشایخ کرخی (مانند ابوسمینه)، و نیز چند سند مشابه از حقائق اسرار الدین،(2)این کرخی همان ابن مهران است.

در میان امامیه، احمد برقی و جبریل بن احمد فاریابی از راویان مهم ابن مهران هستند.(3)از متهمان به غلو هم، سیاری و سهل بن زیاد روایاتی اندک را از ابن مهران نقل کرده اند.(4)از اسحاقیه، اسحاق بصری و حسن بن منذر از راویان ابن مهران اند،(5)و احتمالاً نصیریه نیز بیشتر با واسطه ایشان به اخبار ابن مهران دست یافته اند، هر چند خصیبی شیخ اختصاصی خودش جعفر بن احمد قصیر، ابن جمهور و نیز چند نام نایاب را واسطه روایاتی از این مهران قرار داده،(6)ولی چنان که خواهد آمد، اعتماد به اسناد خصیبی دشوار است؛ خصوصاً که نقل ابن جمهور از ابن مهران در اسانید غیر خصیبی یافت نشد.

ج. علی بن حسین بن حسکه قمی تغلیسی و شاگردان مخمسی او(7)

محمد بن عیسی بن عبید گفته است علی بن حسکه و قاسم یقطینی از مدعیان با بیت بوده اند.(8)ابن شعبه حرانی تذکر داده که علی بن حسکه حوار/ جواز پس از محمد بن سنان باب مخمسه

1) مثلاً در گزارش طبرانی از آن روایتی امامی از حسن بن محبوب نقل کرده، که نامی از ابوالخطاب در آن نیامده است (طبرانی، الجواهر، ص 24؛ نیز نک: عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 438-442). این نشان می دهد که احتمالا ابن مهران در اثر خود برای تبیین جوانب مقصودش از اخبار امامی هم بهره می برده است؛ برای نمونه دیگر روایت ابن مهران از ابن محبوب نک: کشی، الرجال، ص46؛ برای روایات امامی مشابه خبر محل بحث نک: عیاشی، تفسیر، ج 1، ص 208-209؛ سیاری، القرائات، ص31.

2) ابن شعبه، حقائق اسرار، 2016، ص 84، 141، 146.

3) برای برقی: نجاشی، الرجال، ص 350؛ طوسی، فهرست، ص 436. در میان اخبار برجامانده از برقی از ابن مهران به ندرت روایات غالیانه هم به چشم می خورد (نک: ابن بابویه، الخصال، ج 2، ص 516: خبر نفی بلایا). برای روایات فاریابی از ابن مهران، نک: بخش 1. 5. 2.

4) از باب نمونه: سیاری، القرائات، ص 55، 69؛ ابن بابویه، علل الشرائع، ج 2، ص 606: در زمینه جبر؛ طبرسی، إعلام الوری، ص 350.

5) کشی، الرجال، 19، 470، 552؛ ابن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص118، 146.

6) علاوه بر مثال های پیش از الهدایة، نک: خصیبی، الرسالة، 2006، ص 20؛ طبرانی، المعارف، ص7، 64؛ همو، الأعیاد، 1943، ص 5.

7) برای نسبت تغلیسی [تفلیسی؟] و تصریح بر اتحاد او با شخصیت محل بحث ما نک: عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 517.

8) کشی، الرجال، ص 555؛ نیز نک: عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص517.

تلقی می شده است.(1)خصیبی نیز از اعتقاد برخی به بابیت محمد بن سنان، علی بن حسکه و محمد بن موسی شریعی گفته است.(2)محمد بن عیسی بن عبید نمونه آرای باطنی علی بن حسکه و نامه جمعی از امامیه به یکی از ائمه برای کسب تکلیف در قبال این اقوال را گزارش کرده است.(3)بنا بر سندی دیگر، یکی از کسانی که نامه نوشته بوده، ابراهیم بن شیبه بوده است.(4)

در گزارش سهل بن زیاد آرای شدیداً غالیانه علی بن حسکه با تفصیل بیشتری گزارش شده، و پاسخ تند و شدید امام در رد این آرا و لعن ابن حسکه مفصل تر است.(5)نصر بن صباح (متوفای حدود 300 یا 310 ه.ق.) نیز گفته است علی بن حسکه استاد قاسم یقطینی شعرانی، محمد بن موسی شریعی و حسن بن بابا بوده و همگی لعن شده اند.(6)محمد عیسی در سندی دیگر نیز گفته است امام هادی علیه السلام (ابوالحسن عسکری) بی مقدمه نامه ای در لعن ابن حسکه و یقطینی و ارتباطشان با شیطان نوشته بودند.(7)فضل بن شاذان علی بن حسکه را از دروغ پردازان مشهور خوانده است.(8)

یقطینی، علی بن حسکه و شاگردانش در اسناد منابع متقدم امامی کاملاً مهجورند، و روایتی از ایشان نیافتیم. با این همه، نصیریه، گاه با واسطه دیگر خطابیان، روایات متعددی از او دارند. در اسناد غالیان، رجال گوناگونی به عنوان راویان مستقیم از ابن حسکه مطرح شده اند، مانند عبدالله بن خازم/ حازم که خصیبی با واسطه جنان از او روایت کرده است؛(9)همچنین، ابوسعید آدمی،(10)عبدالله ارمنی،(11)ابن مهران(12)و اسماعیل قمی.(13)نصیریان روایاتی از یقطینی هم دارند.(14)

1) ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2006، ص58.

2) خصیبی، الهدایة، 2007، ص395.

3) کشی، الرجال، ص 517.

4) همان.

5) همان، ص 518-519.

6) همان، ص518، 521.

7) همان ص 518.

8) همان، ص 521.

9) خصیبی، المائدة، ص313؛ طبرانی، المعارف، ص131.

10) ابن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص 78، 139، 164؛ همان، 2016، ص 67، 128، 147؛ طبرانی، المعارف، ص6، 102، 122؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص71-72. در روایات حقائق أسرار فقط کنیه ابوسعید ذکر شده است، ولی در الرسالة المصریة به صورت کامل تر ابوسعید الآدمی آمده که با سهل بن زیاد تطابق دارد. البته در سند دوم حقائق اسرار که در جای دیگری نیز آمده (طبرانی، المعارف، ص 122)، محمد بن موسی (شریعی) واسطه میان ابوسعید و علی بن حسکة است.

11) طبرانی، المعارف، ص 129.

12) خصیبی، الهدایة، 2007، ص365.

13) خصیبی، الهدایة، 2007، ص 347، 375. در این اسناد محمد بن صدقه در کنار علی بن حسین (حسکة) قمی است و همچون برخی اسناد دیگر (نمونه: طبرانی، المعارف، ص 90) از محمد بن سنان روایت می کنند.

14) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 56: از کرخی، نیز ص 57.

در این میان شاید دو تن از شاگردان این حسکه بعدها اهمیت بیشتری یافته اند؛ یکی محمد بن موسی شریعی پیشوای شاخه شریعیه، و دیگری اسماعیل بن علی قمی.

د. اسماعیل بن علی قمی

در یکی از منابع فِرَق نگاری، فرقه غالی قمیه به اسماعیل قمی منسوب است.(1)ابوسعید میمون بن قاسم طبرانی (متوفای 426 ه.ق.) اثری با نام الظهورات را به ابوعلی اسماعیل بن علی قمی نسبت داده،(2)و روایاتی را از آن از مفضل روایت کرده است.(3)بنا بر اسناد حقائق أسرار الدین، ظاهراً ابن شعبه با واسطه کتاب السبعین از اسماعیل بن علی روایت می کرده، و او را از راویان محمد بن صدقه شمرده است.(4)

مقایسه این اسناد تصحیفات گسترده را نیز نشان می دهد.

طرق دیگری را نیز خصیبی تا اسماعیل ادعا کرده است(5)که در برخی از آن اسماعیل از علی بن حسکه نقل می کند.(6)

ه-. محمد بن موسی شریعی قمی

محمد بن موسی شریعی پیشوای مخمسه بعد از علی بن حسکه قمی است.(7)بنا بر چند گزارش، او از مدعیان بابیت نیز بوده است.(8)شاخه مهمی از مخمسه به نام «شریعیه»(9)بدو منسوب است،(10)و گویا به همین سبب نصیریان به طعن و رد او اهتمام ورزیده اند.(11)در منابع

1) ابوالمعالی علوی، بیان الأدیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی، ص68؛ برسی، مشارق أنوار الیقین، ص335. شاهد جایگاه مهم اسماعیل نزد برخی فِرَق این است که در نسخه غالیانه اصل قدیم در میان راویان فقط برای او تعبیر «رحمه الله» به کار رفته است (اصل قدیم، ص9).

2) طبرانی، النجحیة، ص57، 65.

3) طبرانی، البحث والدلالة، ص 50؛ طبرانی، الجوهریة، 2016، ص 35. این اثر در بخش 2. 2. 1. بیشتر معرفی خواهد شد. نمونه دیگر روایات طبرانی از اسماعیل: طبرانی، المعارف، ص 92، 93.

4) ابن شعبه، حقائق اسرار، 2006، ص 78، 96؛ 2016، ص 67، 83، 131، 157، 173؛ نیز نک: ص 83.

5) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 86، 159، 360، 362؛ 2007، ص 340؛ 354، 371؛ ابن هارون، البدء والإعادة، ص 452. در موضعی از الهدایة، (1419، ص 159) نسبت نهروانی را به او داده، ولی ادامه سند متناسب با همین راوی است.

6) خصیبی، الهدایة الکبری، 2007، ص 347، 375.

7) ابن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص 58؛ نیز نک: خصیبی، الهدایة، 2007، ص 395؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 517. برای شاگردی اش نزد علی بن حسکة نک.: کشی، الرجال، ص 521.

8) طوسی، الغیبة، ص 397، 398، 411؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 517. منبع اخیر او را محمد بن وهب شریعی خوانده است.

9) اشعری، مقالات الإسلامیین، ص14-15.

10) همان؛ برای ذم شریعیه و حسکیه در کنار هم، نک: طبرانی، الأعیاد، 1943، ص 72.

11) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 517، 622-628 در ذم هر دو اسحاق و شریعی نیز نک.: خصیبی، دیوان، ص133، 159.

متقدم امامیه روایاتی از او یافت نشد، مگر روایتی از ابوالمفضل شیبانی که با یک واسطه از او خبری در زمینه بحث با طبیبی نصرانی را گزارش می کند.(1)

ولی در خور توجه است که کتاب السبعین که از مهم ترین منابع حقائق أسرار الدین است و نیز المعارف طبرانی روایات غالیانه متعددی از محمد بن موسی دارند.(2)الهدایة خصیبی هشت روایت از محمد بن موسی قمی دارد که احتمالاً همو است.(3)طب الأئمة علیهم السلام منسوب به فرزندان بسطام نیز، که شواهد ارتباطش با خصیبی خواهد آمد، دو روایت مستقیم از محمد بن موسی الربعی/ السدیفی دارد(4)که از نمونه های تصحیفات گسترده طب الأئمة است، و ظاهراً اصل این نسبت باید شریعی باشد.

1. 3. 3. محمد بن نصیر و نقش مبهم او

منابع کهن اصلِ دعوتِ غالیانه ابوشعیب محمد بن نصیر نمیری و نقش او در شکل گیری جریانی با نام نصیریه را مسلم دانسته اند. افزون بر آنچه در بحث از نامگذاری نصیریه گذشت،(5)روایات دیگری هم بیشتر جایگاه محمد بن نصیر را معرفی کرده اند. در گزارش سعد اشعری (متوفای 301 ه. ق.)، ابن نصیر مدعی رسالت از سوی امام هادی علیه السلام بوده، و البته عقایدی همچون تناسخ و اباحی گری را از او گزارش کرده است.(6)عبارات سعد فقط به فعالیت ابن نصیر در حیات امام هادی علیه السلام اشاره دارد. وی پس از اشاره به مرگ ابن نصیر، می گوید برخی پیروان ابن نصیر نبوت [و رسالت و فرستاده شدن] از سوی امام حسن عسکری علیه السلام را [برای خودشان] ادعا کردند. سپس در ادامه به شهادت امام هادی علیه السلام اشاره کرده است. نصر بن صباح (متوفای حدود 300 یا 310 ه.ق.) نیز از لعن شدن ابن نصیر از سوی امام هادی علیه السلام سخن گفته است.(7)

1) مجلسی، بحار الأنوار، ج45، ص 399.

2) از باب نمونه، ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2016، ص 24، 25، 44، 67 و ...؛ طبرانی، المعارف، ص 94، 95، 119، 122. با عنایت به فضای این اسناد و حضور رجالی مانند اسماعیل بن علی و علی بن حسکه در آن ظاهراً محمد بن موسی نیز شریعی است. در طب الصادقین نیز اسناد متعددی را با محمد بن موسی شروع کرده است (برگ 191، 200 ، 202) که احتمالاً یکی از محمد بن موسی شریعی یا همدانی است.

3) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 69، 164، 267 و...

4) طب الأئمة، ص 35، 64.

5) در بخش 1. 2.

6) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 100. تفصیل اخبار سعد در بخش 1. 6. 1. نیز خواهد آمد.

7) کشی، الرجال، ص 520.

کمی متأخرتر از نصر، ابوطالب انباری از لعن ابو جعفر عمری بر این نصیر گفته، و افزوده است که ابن نصیر در پی ارتباط و جلب نظر عمری بود، ولی عمری او را طرد کرد.(1)سپس هبة الله بن احمد معروف به ابن برنیه (زنده در 400 ه. ق.) تصریح کرده که ادعای بابیت ابن نصیر پس از شهادت امام عسکری علیه السلام بوده است.(2)اشاره او به بابیت در عصر ابو جعفر عمری نیز نشان می دهد این ادعا پس از وفات پدر ابو جعفر یعنی عثمان بن سعید عمری (متوفای قبل از 267 ه.ق.) وکیل اول امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است. ابن برنیه افزوده که ادعای نمیری پس از (محمد بن موسی) شریعی باب مخمسی بوده است.

به نظر می آید جمع تاریخ گزارش های متقدم تر سعد و نصر با دو گزارش اخیر قدری دشوار باشد. در روایات خصیبی حضور ابن نصیر نزد امام عسکری علیه السلام مسلم شمرده شده،(3)ولی می گوید همزمان با غیبت امام عصر، ابن نصیر نیز غائب شده است.(4)یکی از اخبار محرف خصیبی هم مشعر به آن است که تا حدود سال 258 ه.ق. (و شاید تا آغاز غیبت) توقیعات به دست ابن نصیر خارج می شد، و سپس از طریق مادر امام عسکری علیه السلام و آنگاه به دست عثمان بن سعید به شیعه می رسید.(5)

اگر در تصریحات ابن برنیه تردید کنیم و اشارات گزارش سعد و نصر را ترجیح دهیم، باید بگوییم ابن نصیر در حدود دوره امامت امام عسکری علیه السلام (255 - 260 ه.ق.) در گذشته است، و الا با پذیرش گزارش ابن برنیه و اشاره گزارش انباری، ابن نصیر باید تا حدود سال 270 ه. ق. زیسته باشد. با این حال، می توانیم احتمال دهیم در گزارش ابن برنیه میان عثمان بن سعید عمری و فرزندش محمد خلط شده باشد، و می دانیم عثمان بن سعید در عصر امامین عسکریین علیهما السلام نیز وکیل بوده است،(6)و با توجه به محصور بودن آن دو امام، خروج لعن از سوی عثمان بن سعید غریب نمی نماید. افزون بر منابع امامی، خود نصیریه متقدم مانند خصیبی نیز

1) طوسی، الغیبة، ص398.

2) همان.

3) خصیبی، الهدایة، 2007، ص388 - 396؛ الهدایة، 1419، ص 323، 338، 367 نیز نک.:ابن مقاتل قطیعی، المجالس النمیریة، سرتاسر.

4) خصیبی، الهدایة، 2007، ص 385؛ الهدایة، 1419، ص 392؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص391.

5) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 367.

6) طوسی، الغیبة، ص353.

لعن شدن ابن نصیر از طرف امام عسکری علیه السلام را گزارش کرده اند، ولی مدعی شده اند این لعن از روی تقیه یا برای اقناع عوام یا دشمن بوده است.(1)

خاستگاه ابن نصیر بصره است. گرچه روابط حدیثی ابن نصیر مبهم است، ولی اسحاق بصری که در منابع نصیری فراوان روابطش با ابن نصیر ادعا شده، از تنی چند از متهمان به غلو در بصره نقل می کرده است، مانند محمد بن حسن شمون بصری. احتمالاً ابن نصیر نیز از چنین محافلی متأثر بوده است. البته، در میان طعن ها بر ابن نصیر، ابوبکر جعابی ضمن تضعیف ابن نصیر، او را از «افاضل اهل بصره» خوانده است(2)که می تواند به سبب ارتباط ابن نصیر با جریان اهل ادب باشد.(3)همچنین، رابطه ابن نصیر با برخی از صاحبان قدرت از آل فرات می توانسته در تثبیت جایگاهش مؤثر بوده باشد.

یادکرد از محمد بن نصیر در منابع فریقین همواره برای انتساب نصیریه به او، و البته نقد غلو او بوده،(4)و هیچ نقشی در اسناد و نقل اخبار یا تألیف کتابی برای او تصویر نشده است. این پرسش جدی وجود دارد که: نقش ابن نصیر در شکل گیری نصیریه چیست؟ فریدمن به درستی تصریح کرده است که ابن نصیر بیشتر مرشد بوده است تا نویسنده.(5)فراتر، ما در فصل دوم از این کتاب(6)در نسبت تمامی کتب منسوب به ابن نصیر اشکال کرده ایم؛ هر چند

1) خصیبی، الهدایة، 2007، ص391؛ جلی، الأندیة، ص 330-331؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 445، 447-449.

2) ابن غضائری، الرجال، ص 99.

3) در وجه این مدح احتمال دارد که این توجه جعابی، عالم عامی، همچون توجه جمعی از عامه به پیشوای غالی بصری معاصرِ ابن نصیر، یعنی اسحاق بصری، بوده باشد؛ چه جعابی خود راوی کتب اسحاق نیز بوده است (نجاشی، رجال، 73- 74). از روایات متعدد عامه از اسحاق بر می آید که ایشان به روایات او در حوزه شعر و تاریخ و حکایات توجه داشته اند (نک.: بخش 1. 3. 4.)؛ یعنی حوزه محبوب نزد اهل ادب. از طرفی، روایاتی هم حاکی از اهتمام جعابی به حکایات و شعر و غنا (تنوخی، نشوار المحاضرة، ج 4، ص 255؛ ج 5، ص 233 - 236؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج 52، ص 217، ج 54، ص 426 - 427) و نیز اتهام او به شراب نوشی و ترک نماز و چند چهرگی وجود دارد (عافی خراسانی، بررسی شخصیت حدیثی ابو بکر جعایی و نقش آفرینی او در میراث روایی فریقین، ص 121- 122، 137- 138). بر این اساس، همسو با دیگر قرائن درباره ابن نصیر، می توان فضل او در نگاه جعابی را نیز در جهاتی غیر از تدین و حدیث جست. به طور کلی تعبیر «فضل» معمولاً برای جهاتی غیر از تدین و وثاقت کاربرد دارد؛ کلباسی، الرسائل الرجالیة، ج 2، ص 445-447؛ سیستانی، قبسات من علم الرجال، ج 2، ص 196؛ ج 3، ص 192-193.

4) نک.: صفری فروشانی، «حسین بن حمدان خصیبی و الهدایة»، ص 17-19.

5) Friedman, The Nuşayri- 'Alawis, p. 16.

6) بخش 2. 2. 5.

قرائن گسترده ای بر اصالت نسبت عموم آثار راوی اصلی اخبار منسوب به این نصیر، یعنی خصیبی در دست است.(1)

غیر از این، مجموعه روایات پراکنده ای در منابع نصیریه به ابن نصیر منسوب است. اما در حد جست وجوی نویسنده، اخبار مسند ابن نصیر، عموماً با واسطه خصیبی هستند، و او حلقه مشترک این اسناد است؛ خواه در آثار خود خصیبی مانند الهدایة، یا آثار پیروان او مانند المجالس النمیریة ابن مقاتل قطیعی. برخی آثار مانند المعارف طبرانی هم مراسیلی از ابن نصیر دارند؛ ولی مراسیل المعارف اتحاد چشمگیری با دو کتاب الهدایة و المائدة خصیبی دارند؛ در حدی که برخی فصولش دقیقاً مقتبس از آثار خصیبی است.(2)البته طبرانی و برخی دیگر از غیر طریق خصیبی نیز چند سند تا محمد بن جندب و ابن نصیر نیز ارائه داده اند.(3)

با این همه، خصیبی مدعی است در نقل از محمد بن نصیر از بسیاری از شاگردان ابن نصیر بهره برده است، مانند عمویش احمد بن الخصیب، عبدالله جنان فارسی، یحیی بن معین سامری، محمد بن اسماعیل و علی بن عبدالله حسنی و عسکر بن محمد. اما باز در اخبار مسند جز از طریق خصیبی، نشانی از وجود این مشایخ نیافتیم،(4)جز آنکه ابوالمفضل شیبانی (متوفای 387 ه.ق.) هم روایاتش از این نام ها(5)(از غیر ابن نصیر) را از خصیبی سرقت، و اضطراب هایش را تکرار کرده است.(6)

با وجود اتهام شدید خصیبی(7)اصل وجود واسطه های اختصاصی خصیبی با تردید روبه رو می شود؛ خصوصاً که خصیبی در روایات گسترده اش از این مشایخ اضطراب شدیدی مانند

1) فصل 2. 3.

2) بخش 2. 3. 4.

3) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 429؛ طبرانی، الجوهریة، 2016، ص 36؛ همو، الأعیاد، 2016، ص 265؛ 1943، ص 192؛ همو، البحث والدلالة، ص56؛ مجمع الأخبار، ص 34. دو روایت اخیر به ترتیب از طریق حسن بن شعبه از جسری و دیگری از عقیقی از ابن نصیر تردید برانگیزند. در روایت مرسل دیگری از مجمع الأخبار و نیز سند آشفته و ساختگی کتاب الأکوار والأدوار نیز اسحاق بصری راوی نسخه ای از ابن نصیر معرفی شده است؛ همان ص 74؛ الأکوار النورانیة، ص34.

4) چنان که در بخش 1. 5. مربوط به مشایخ خصیبی خواهد آمد، فقط تک سندی از جنان از غیر طریق خصیبی را شناسایی کردیم.

5) از باب نمونه نک.: دلائل الإمامة، ص 158، 384، 423، 497.

6) نک.: اکبری و ذاکری «اتهام أبو المفضل شیبانی به تحریف و جعل اسناد»، بخش 2. 3.

7) ابن غضائری، الرجال، ص 54؛ نجاشی، الرجال، ص 57. نمونه آسیب های شدید اسناد خصیتی در بخش 1. 5. خواهد آمد.

افزودن اسامی واسطه دارد.(1)جالب آنکه محدث و مورخ معاصر ابن نصیر، یعنی سعد اشعری (متوفای 301 ه.ق.)، می گوید پس از ابن نصیر نصیریه پراکنده شدند و به چیزی برنگشتند.(2)او جانشینان محل اختلاف ابن نصیر را سه شخص با نام احمد ذکر می کند که هیچ یک وسائط ادعایی خصیبی نیستند.

بر این اساس، بسیار غریب است که خصیبی با 80-90 سال فاصله با ابن نصیر، معمولاً با تک واسطه هایی بسیار متنوع از او نقل می کند؛ واسطه هایی که به ادعای خصیبی در فهرست ده ها صحابی امامین عسکریین علیهما السلام که آنها را دیده نیز جای دارند.(3)در حالی که بنا بر گزارش هایی خصیبی تا مدت ها بر کیش نصیری نبوده است.(4)قرائن آشکار جعل در این اسناد خصیبی بر این تردیدها دامن می زند. در ادامه، قرائن تحریفات گسترده در اسناد الهدایة و اسناد خصیبی تا محمد بن نصیر ذکر خواهد شد.

1. 3. 4. اسحاق بن محمد بصری

همان طور که گذشت، در منابع نصیری و غیر ایشان تقریباً طریق متصلی تا ابن نصیر، غیر از وسائط ناشناس مختص به خصیبی وجود ندارد و نسبت آثار منسوب به ابن نصیر هم ثابت نیست، اما رقیب مهم علیائی ابن نصیر، یعنی ابو یعقوب اسحاق بن محمد بن ابان نخعی بصری احمر (متوفای 286 ه.ق.)(5)پیشوای اسحاقیه(6)وضعیتی بسیار متفاوت دارد. با مراجعه به منابع می بینیم کتبی عمومی، مانند اخبار السید، مجالس هشام،(7)الشواهد(8)و آثار غالیانه

1) ابن مقاتل قطیعی، المجالس النمیریة، ص 14، 63؛ قس.: عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 450، 457.

2) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 101.

3) نک.: بخش 1. 5.

4) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 49؛ خصیبی، دیوان، 2001، ص 103، 170، 172؛ نیز نک: طبرانی، الجواهر، ص 94؛ ادامه بخش 1. 4. 3.

5) ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج 2، ص 74.

6) زوزنی، السفر الی السادة، ص 545؛ خطیب، تاریخ بغداد، ج 4، ص 57؛ ج 6، ص 377؛ سمعانی، الأنساب، ج1، ص 210؛ حلی، الرجال، ص201.

7) نجاشی، الرجال، ص 74.

8) ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2006، ص34، 174. حسن بن شعبه کتاب الشواهد را جامع روایاتی از عامه دانسته که موافق اعتقاد خاصه (غالیان) است. حقائق اسرار در موضوعاتی مانند تشبیه روایاتی از کتاب الشواهد نقل کرده، که در حد این روایات به احتمال قوی تر این کتاب اثری عمومی بوده است.

بسیاری را برای اسحاق ذکر کرده اند، مانند کتاب التوحید،(1)الصورة والمثال،(2)الصراط،(3)الصلاة، باطن التکلیف و التنبیه که این شعبه از چهار کتاب اخیر مکرراً به صورت مرسل و از الشواهد با ذکر طریق روایت کرده است.(4)پژوهش هایی هم شواهدی بر درستی انتساب برخی آثار اسحاق مطرح کرده اند.(5)

افزون بر این قرائن خاص، عنایت به اینکه اسحاقیه فرقه ای منقرض شده است، از انتظار ما برای وجود طریق به همه طرق حتی سرّی او می کاهد و امثال همین قرائن ذکر شده، در حد دسترسی های ما برای انتساب آثار به اسحاق در خور توجه است.

همچنین، گرچه فرقه اسحاقیه و منابعش از میان رفته است، می توان در اسانید گوناگون منابع فِرَق دیگر، شاگردان بسیاری را برای اسحاق شناسایی کرد. از این میان، مثلاً حقائق أسرار الدین دست کم به پنج طریق از شاگردان اسحاق احمر از او روایت می کند. طرق دیگری هم وجود دارد که در آن از برخی شاگردان اسحاق از او روایت شده است، مانند:

• ابوالعباس احمد بن یوسف شاشی، که نویسنده الدستور (محمود شاشی) فراوان از طریق او اسناد داده است.(6)خصیبی 19 روایت در بابیت را از او از اسحاق نقل کرده،(7)و روایتی از کلینی از او نیز در دست است.(8)

1) خطیب، تاریخ بغداد، ج 6، ص 377.

2) ابن مقاتل قطیعی، المجالس النمیریة، ص 31 - 32. البته انتساب این اثر به اسحاق جای تردید جدی دارد؛ زیرا چنان که در بحث از آثار منسوب به این نصیر خواهد آمد، اثر به ابن نصیر هم منسوب شده است.

3) علاوه بر روایات مکرر حقائق اسرار از این کتاب، آنچه بیشتر اهمیت و رواج این اثر را نشان می دهد، توجه مؤلفان دیگر فِرَق به آن است. از آن جمله دست کم دو تن از غالیان محمدی دو اثر تناسخی در رد بر کتاب معروف الصراط نوشته بودند، که احتمالا در بحث اختلاف غلو علیائی- محمدی و درباره مصداق معنا بوده است (مسعودی، مروج الذهب، ج 2، ص 106-107، پس از نقل استنادات تناسخی اسحاق می نویسد: «إسحاق بن محمد النخعی المعروف بالأحمر فی کتابه المعروف بکتاب الصراط، وقد ذکر ذلک الفیاض ابن علی بن محمد بن الفیاض فی کتابه المعروف بالقسطاس فی نقضه لکتاب الصراط و ذکره المعروف بالنهکینی فی نقضه هذا الکتاب المترجم بالصراط»؛ نیز نک.: ابن حزم، الفصل فی الملل والأهواء والنحل، ج 3، ص 121).

4) در پژوهشی این دسته از آثار منسوب به اسحاق معرفی شده است، نک.: باقری، «منابعی کهن در شناخت باورهای فرقه اسحاقیه»، ص73-85.

5) Asatryan, Shi'i Literature in the Late Ninth Century Itshaq al-Ahmar al-Nakha 1, pp. 171-175.

6) ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2006، ص 40، 46، 55 - 56، 173. در این اسناد تصحیفات متعددی رخ داده است.

7) به ترتیب، نک.: ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2006، ص 40، 46، 173؛ 2016، ص 30، 37، 44، 157؛ خصیبی، الهدایة، 2007، ص 339، 340، 342 و ...؛ طبرانی، النجحیة، ص 179.

8) طوسی، الغیبة، ص 415.

•

ابو محمد حسن بن منذر عبسی،(1)که در منابع نصیری بسیار شناخته شده و اخبار غالیانه متعددی از او از اسحاق آورده اند،(2)و در اسناد او ادعای سماع او از برقی هم وجود دارد.(3)اخبار ابن شعبه از ابن المنذر برخی مستقیم و برخی با واسطه کتاب المرشد اثر ابواللیث محمود شاشی است.(4)ابن منذر راوی کل کتاب الممدوحین والمذمومین اثر ابن مهران است.(5)البته نصیریان بر ابن منذر به عنوان یکی از سران اسحاقیه در کنار اسحاق، ابوعباد بن عبادة بصری و حبیب عطار طعن زده اند(6)و حتی خصیبی در ذم او اشعاری سروده است.(7)روایات نادری از او در منابع امامی هم به چشم می خورد.(8)

•

ابو عبدالله حسین بن عتاب. ابن شعبه با دو واسطه از او به همه اخبار کتاب الشواهد اسحاق طریق متصل داشته، و برخی را در حقائق اسرار آورده است.(9)خصیبی هم ادعای سماع مستقیم از او دارد.(10)

•

ابونصر محمد بن محمد قاشانی (کاشانی)، که هم نصیریان از او از اسحاق روایت کرده اند،(11)و هم در اسناد آثار مخمسی از اسحاق واقع شده است؛ از آن جمله در سندی

1) برای کنیه و نسبت او، نیز نک.: ابن شعبه، حقائق أسرار، 2016، ص118؛ بعمرة، رسالة، ص9؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص628.

2) از باب نمونه نک.: خصیبی، الهدایة، 2007، ص 390؛ ابن شعبه، حقائق، 2006 ، ص 46، 118، 146؛ 2016، ص 136... و بر اساس احتمال قوی در تعلق کتاب طب الصادقین به ابن شعبه: طب الصادقین، 1444، ج2، ص 77؛ طب الصادقین، خطی، 205 - الف؛ طبرسی، مکارم الأخلاق، ص 45، به نقل از طب الصادقین.

3) ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2006 ،46، 146؛ همان 2016، ص 37، 136.

4) ابن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص 110، 145؛ همان 2016، ص99.

5) ابن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص118، 165؛ درباره اثر نک.: ابن غضائری، الرجال، ص96.

6) خصیبی، الرسالة، 2006، ص 110؛ الهدایة، 1419، ص 338؛ ابن مقاتل قطیعی، المجالس النمیریة، ص 63، 70؛ طبرانی، الأعیاد، 1943، ص 205؛ همو، الأعیاد، 2016، ص 307؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 454، 464، 517، 628؛ مجمع الأخبار، ص 50، 52؛ آل معروف، تاریخ العلویین، ج1، ص 367.

7) خصیبی، دیوان، 2001، ص 106.

8) نعمانی، الغیبة، ص328؛ ابن بابویه، کمال الدین، ج 2، ص432.

9) ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2006، ص 34، 174.

10) خصیبی، الهدایة، 1419، 248، 354؛ طبرانی، البحث والدلالة، ص 75.

11) ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2016 ، ص 77، 99، 128، 133؛ 2006، ص 110، 139؛ طبرانی، الجواهر، ص 42؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 54. ظاهراً ابن شعبه سماع مستقیمی از ابونصر ندارد، و با تعبیر «حدث ابونصر ...»، «روی عن» و «عن» از او نقل می کند. گویا به اثری از او دسترسی دارد. برای نمونه روایات او از غیر اسحاق، نک.: ابن هارون، البدء والإعادة، ص 469، 466.

تعابیر «فقیه» و «قدس سره» را برای اسحاق به کار برده، و روایتی در مشاهده مستقیم اسحاق از ماجرای اعجازی از امام عسکری علیه السلام گزارش کرده است.(1)

•

محمد بن ابراهیم هاشمی،(2)که شناخته شده نیست، و طریق تا او در حقائق أسرار چه بسا امامی است.

•

ابو محمد بن جنان فارسی در اسناد واسطه خصیبی در نقل کتاب آداب الدین ابوالمطلب از اسحاق بصری است.(3)

البته، نصیریان روایات گسترده ای هم در فضای منازعات نصیری و اسحاقی خاصه عموماً از خصیبی در کتاب المجالس النمیریة و اندکی در الهدایة و غیر آن آورده اند، و در آن اسحاق بن محمد را در برابر محمد بن نصیر در داستان هایی در جایگاهی پایین تر نشان داده اند. البته، این داستان ها و اسناد آن به سبب کلیشه های گسترده، چندان موثق نیست.(4)ولی به هر حال بیشتر اهمیت جایگاه او را نشان می دهد. امیل عباس آل معروف نیز مجموعه ای از اسحاقیه و شاگردان اسحاق را معرفی کرده(5)که با عنایت به تسامحات مؤلف، سخنانش در این باره نیازمندِ مطالعه مجدد و بازنگری در آنها است.(6)

1) حسین بن عبدالوهاب، عیون المعجزات، 1422، ص 338. برای روایتی دیگر به همین سند از اسحاق نک.: نوادر المعجزات، ص150. همچنین، در سند الرسالة المفضلیة نیز شخصی به نام ابونصر محمد بن محمد از جلی نقل می کند. شاید در واقع منظور قاشانی باشد که طبقه او خلط شده باشد؛ الرسالة المفضلیة، ص 1.

2) ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2006، ص 22، 62؛ 2016، ص 51.

3) نک.: بخش 2. 2. 4.

4) نک.: بخش 2. 6. 1.

5) آل معروف، تاریخ العلویین فی بلاد الشام، ج 1، ص 362-390.

6) برای نمونه ای از این تسامحات، آل معروف شخصیت اسحاقی علی بن کشکه را بر محمد بن علی بن عمر صابونی (متوفای 814 ه.ق.) تطبیق داده (ص 382) که البته شخصیتی حنبلی و قرن ها متأخرتر از عصر ابن کشکة اسحاقی است (سخاوی، الضوء اللامع لأهل القرن التاسع، ج 8، ص201). عجیب اینجا است که آل معروف به سخاوی ارجاع داده است. یا ابن همام، اعسر را همان محمد بن همام کاتب اسکافی گرفته است (ص 383)، در حالی که اسکافی در منابع نه لقب اعسر دارد، و نه روایتی از اسحاق دارد و شاهد روشنی بر اسحاقی بودنش در دست است. درباره ابن همام اعسر به عنوان ولد اسحاق نک.: طبرانی، الجواهر، ص38. همچنین، نقل های آل معروف از کتب رجالی مشهور نیز پر از اشتباهات است. از باب نمونه، از ملاقات شیخ طوسی (متوفای 460 ه.ق.) با اسحاق (متوفای حدود 280 ه.ق.) گفته است (ص 365) که در واقع ناظر به خبر ملاقات عیاشی با اسحاق در رجال کشی است. یا مطالبی را به رجال نجاشی نسبت داده که در آن نیست (ص 383).

همچنین در منابع امامی هم متهمان به غلوی مانند نصر بن صباح بلخی(1)و احمد بن کلثوم سرخسی(2)روایات متعدد، و دیگرانی همچون عبدالله ابن هیثم(3)اخبار اندکی از اسحاق دارند. أحمد بن عیسی بن حسن جرمی (حرمی) نیز واسطه آثار عام اسحاق شمرده شده است.(4)مهم تر اینکه شخصیت های سرشناس امامی مانند محمد بن مسعود عیاشی(5)و علی بن محمد مشهور به علان کلینی(6)از راویان مستقیم اسحاق بصری هستند. خاصه عیاشی به گفته خودش، با اذعان به غالی بودن اسحاق، به بغداد رفته تا روایاتش را بنویسد، و البته گفته است او حافظ ترین کسی (از غالیان؟) است که دیده است.(7)جمعی از محدثان عامه نیز از اسحاق حدیث شنیده اند.(8)حسن انصاری بخشی از این روایات عامه را گرد آورده که عموماً در زمان شعر و تاریخ است.(9)

با این حال، شهرت آثار اسحاق در عصر خودش در حدی بوده که از همان عصر خودش از امامیه، نوبختی(10)و از غالیان محمدیه، نهیکی و ابن فیاض ردیه هایی را بر آثار اسحاق نوشته

1) از باب نمونه: کشی، الرجال، ص 18، 19، 70، 194-195، و ...

2) همان، ص 531، 533، 572. درباره او نک.: نفیسی و رضایی، «بررسی آراء رجالیان درباره احمد بن علی بن کلثوم و اعتبار سنجی احادیث وی»، سرتاسر.

3) ابن بابویه، کمال الدین، ج 1، ص 293.

4) نجاشی، الرجال، ص73. شناخت این راوی به نحو قطعی میسر نشد، ولی احتمال دارد او همان احمد بن ابی العلاء معروف به حرمی باشد که در نام پدرش در رجال نجاشی اشتباهی رخ داده است. حرمی بن ابی العلاء اخبار بسیاری از اسحاق بصری دارد (برای نمونه، نک.: تنوخی، نشوار المحاضرة وأخبار المذاکرة، ج 5، ص188؛ ج 7، ص 144- 145؛ دار قطنی، المؤتلف والمختلف، ج 3، ص 1339؛ خطیب، تاریخ بغداد، ج 9، ص439)، ولی نام کاملش به صورت أحمد بن محمد بن إسحاق بن إبراهیم بن ابی خمیصة، أبو عبدالله المکی (متوفای 317 ه.ق.) ذکر شده است؛ خطیب، تاریخ ،بغداد، ج 5، ص 156.

5) از باب نمونه نک.: کشی، الرجال، ص186- 188، 321، 530؛ ابن بابویه، معانی الأخبار، ص 111؛ حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج 2، ص 417-418، 430.

6) کلینی، الکافی، ص 155، 327 و ... برای نمونه بررسی این اخبار نک.: باقری، «الکافی و روایات اسحاق بن محمّد أحمر نَخَعی تلاشی برای شناسایی منبع کلینی در نقل روایات اسحاق»، سرتاسر.

7) کشی، الرجال، ص 530.

8) ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج 2، ص71-74 برای نمونه، نیز نک.: وکیع، أخبار القضاة، ج 2، ص 71-77، 135- 136؛ ج 3، ص 250؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ج 1، ص 169؛ ج 2، ص 352، 381؛ ج 3، ص 50 - 51؛ ج 4، ص 409؛ ج 7، ص 167، 178 -181، 184؛ ابن سماک، الثانی من الفوائد المنتقاة، ص 21؛ خطیب، تاریخ بغداد، ج 1، ص 395؛ ج 2، ص 171، 358؛ ج 3، ص 126؛ ج 4، ص 57، 372 و ...

9) انصاری، از میراث غلات، ص 297 - 358: «میراث اسحاق بن محمد نخعی».

10) خطیب، تاریخ بغداد، ج 6، ص 377.

بودند.(1)افزون بر نقد مختصر عیاشی بر اسحاق و طعن شدید و مفصلِ نوبختی بر غلو اسحاق، کشی اسحاق را یکی از ارکان غلات دانسته،(2)و نجاشی ضمن اشاره به آثار غالیانه اسحاق و غیر غالیانه، او را معدن تخلیط خوانده است.(3)ابن غضائری نیز او را فاسد المذهب، کذاب و اهل جعل حدیث شمرده است.(4)می توان گزارش های دیگری را به اینها افزود.(5)

در خور توجه است که بنا بر منابع نصیریه، گذشته از اکثریتی که به نزاع اسحاق بصری و محمد بن نصیر بر سر بابیت باور داشته اند، در سده چهارم و پنجم غالیانی هم بوده اند که محمد بن نصیر را باب قدرت می دانستند، و اسحاق بن محمد بن بصری را باب علم.(6)این با اطلاعات ما از این دو شخصیت نیز تناسب دارد؛ زیرا از سویی برای اسحاق بصری کتب عمومی و سرّی متعددی می شناسیم که غیر از اسحاقیه، منابع نصیریه، مخمسه و امامیه با طرق متعددی از او روایت کرده اند، و حتی امامیانی مانند عیاشی و علان کلینی نیز مستقیماً از او روایت دارند؛ ولی روابط حدیثی محمد بن نصیر کاملاً مبهم است و هیچ اثر یا حتی حدیث قطعی از او نمی شناسیم. اما از آن سو قرائنی در ارتباط محمد بن نصیر با برخی از رجال حکومتی، مانند برخی از آل فرات، وجود دارد.(7)

شاید اینکه کتابی مانند المقالات والفرق به محمد بن نصیر توجه بیشتری نشان داده، و، در حد نسخه موجود، یادکردی از اسحاقیه ندارد، به سبب همین روابط حکومتی، ادعای آشکارتر

1) مسعودی، مروج الذهب، ج 2، ص 107. برای توضیحات بیشتر در این زمینه، و درباره [ابن] فیاض، نک.: ابن حزم، الفصل فی الملل والأهواء والنحل، ج 3، ص121.

2) کشی ،الرجال، ص 322، نیز نک.: ص326.

3) نک.: نجاشی، الرجال، ص73، 336.

4) ابن غضائری، الرجال، ص41.

5) طوسی، الرجال، ص 384؛ نیز نک.: باقری، «الکافی و روایات اسحاق بن محمّد أَحْمَر نَخَعی: تلاشی برای شناسایی منبع کلینی در نقل روایات اسحاق»، ص 12-14. نویسنده در ادامه مقاله ارزشمندش «ابو اسحاق ابراهیم بن اسحاق نهاوندی احمری» متهم به غلو را فرزند اسحاق بصری دانسته و به اتکای آن از عجمی بودن اسحاق سخن گفته است (همان، ص 14؛ بستانی و دیگران، «بازشناسی شخصیت اسحاق بن محمد النخعی»، ص 57). البته این سخنی نادرست است. نه نسبت، شهر و نام جد نهاوندی تناسبی با اسحاق بصری دارد (نک.: طوسی، امالی، ص481، 495)، و نه در اسناد هیچ ارتباطی با اسحاق بصری دارد، و نه میراثشان مشترک است.

6) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 465، 678.

7) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 100؛ خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 338.

بابیت ابن نصیر و البته جداتر بودن نصیریه از دیگر فِرَق غالی بوده باشد. افزون بر این، بنا بر اسناد پیش گفته می توان مجموعه گسترده ای از مشایخ غالی، امامی و عامی اسحاق را شناسایی کرد. ولی شناسایی هیچ شیخی برای محمد بن نصیر حتی در کتب نصیریه برای ما ممکن نشد.

حتی برخی نصیریان متقدم بی سندی روایات ابن نصیر را فضیلتی برایش شمرده اند که با مقام بابیت نیازی به سند نداشت؛ ولی سنددهی اسحاق بصری را در کنار ادعای بابیتش مایه طعن بر او دانسته اند.(1)البته، خصیبی چند سند از مشایخش از ابن نصیر از ابن فرات از مفضل(2)را ادعا کرده است. هر چند روایت ابن نصیر (متوفای حدود 260 یا 270 ه.ق.) از ابن فرات (متوفای پیش از 203 ه.ق.) به سبب اشکال طبقاتی توان اثبات ملاقاتی بین این دو را ندارد. همه اینها در حالی است که میراث پیروان اسحاقی از بین رفته است و نه نصیریه. البته تا سده های میانی می توان برخی از رجال اسحاقی را از طریق منابع نصیری شناسایی کرد.(3)

1. 3. 5. میراث متقدم اسحاقیه، مخمسه و امامیه، و نقش ابن شعبه حرانی در انتقال آن

در میان نصیریان دو کتاب مهم بیشتر اسناد متصل را حفظ کرده اند: یکی کتاب الهدایة الکبری خصیبی و دیگری حقائق أسرار الدین اثر حسن بن شعبه حرانی. معرفی بیشتر این دو اثر و قرائن اصالتشان در فصل دوم خواهد آمد و پژوهش هایی نیز گرایش نصیری ابن شعبه را حتی در آثار عمومی او مانند تحف العقول (که بیشتر منابعش امامی است) نمایانده اند.(4)آنچه در اینجا محور توجه ما است منابع این دو اثر است. ابن شعبه در کتاب خود اسناددهی دقیق تری دارد و بیش از دیگر آثار نصیری، منابع اخبار خود را مشخص کرده، و البته کتابش نیز برخلاف الهدایة عمومی و در معرض تقیه نیست. پس ابتدا منابع ابن شعبه را اجمالاً بررسی می کنیم، و بحث از اسناد خصیبی و جایگاه او را به سبب تفصیلش در بخشی مجزا پی می گیریم.

1) ابن مقاتل قطیعی، المجالس النمیریة، ص 72-75؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص467-468. برای ادعای نیابت او، نیز نک.: دلائل الإمامة، ص 520.

2) خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 392؛ طبرانی، المعارف، ص73.

3) علی بن قرمط، علی بن کشکة، زید بن علی منجم معروف به یتیم کشکة، و اسماعیل بن خلاد از سران اسحاقیه دوره خصیبی تا طبرانی شمرده شده اند، که در فصول بعدی از آنها و برخی آثارشان یاد خواهد شد. برای نمونه رجال متأخرتر اسحاقی، نک.: حرفوش، خیر الصنیعة، ج1، ص253.

4) عادل زاده و اکبری، «نمود مذهب نصیری ابن شعبه حرانی در تحف العقول»، سرتاسر؛ جواد، «دراسة موجزة حول کتاب التمحیص و مؤلفه»، ص 17-35، 60-68.

با مروری بر اسناد حقائق أسرار الدین متوجه می شویم چنان که مؤلف در مقدمه گفته که از منابع اهل توحید و غیر ایشان استفاده می کند، فراوان از روایات امامیه، اسحاقیه و تا حدی از مخمسه بهره برده است. با این حال، او هیچ گزارش مسندی از شخصیت نصیری شناخته شده ای غیر از خصیبی ندارد. از خود حقائق و مسائل ابن شعبه نیز بر می آید که او در بعضی از عقایدی که پیش تر بدان باور نداشته، از خصیبی متأثر است،(1)اما در کتاب غالیانه حقائق أسرار خصیبی حضور کمی دارد (در صدر هشت سند و دو نقل قول از او). دیگر منبع اختصاصی نصیری در حقائق اسرار، کتاب المثال والصورة منسوب به محمد بن نصیر است که البته طریقی برای آن وجود ندارد.

علاوه بر منابع و مشایخ متعدد امامی حسن بن شعبه، می توان نمونه منابع اسحاقی،(2)مخمسی و حتی عزاقری(3)او را شناسایی کرد. چنان که گذشت، ابن شعبه در اثر غالیانه و اباحی اش موضع محکمی در قبال معارضان محمد بن نصیر نگرفته و به ویژه از اسحاق بن محمد بسیار روایت کرده است. با مطالعه همه اسناد حقائق أسرار الدین در جدول زیر وضعیت همه مشایخ او و نیز پُرتکرارترین طرق اسناد او را نمایانده ایم:

1) نک.: ابن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص 114، 151؛ 2016، ص 102، 165؛ همو، المسائل، سرتاسر.

2) نمونه اسناد اسحاقی او در بحث از اسحاق بصری گذشت.

3) ابن شعبه، حقائق اسرار ،2016، ص 39؛ 2006، ص 48 از اسماعیل بن محمد بن ابی العزاقر ... از اسماعیل بن علی قمی. همچنین، کتاب مهم السبعین که از منابع حقائق أسرار است، احتمالاً به مخمسه تعلق دارد.

مشایخ ابن شعبه عدد اخبار تعداد اسناد دارای الگو

حسن بن محمد (ابن اخی طاهر) 98 83 سند از علی عقیقی از پدرش،(1)8 سند از محمود شاشی

محمد بن ابراهیم (نعمانی) 37 36 سند از ابو علی (بن عبدالملک) بصری صاحب السبعین

مبارک بن محمد (؟) 25 18 سند از محمد بن الحسن، 3 سند از احمد بن محمد (؟)

محمد بن همام (اسکافی) 22 12 سند از عبدالله حمیری، 4 سند از جعفر فزاری

احمد بن هوذه (باهلی) 17 17 سند از ابراهیم بن اسحاق (برای کتاب ابن حماد انصاری)

جعفر بن احمد/ علی بن احمد 13،(2)به ترتیب 9 و 3 خبر از کافی محمد بن یعقوب کلینی

حسین بن حمدان (خصیبی) 9،(3)3 سند از عبدالله بن ایوب (برای المراتب والدرج).

احمد بن محمد (ابن عقده) 8 6 سند از محمد بن مفضل (برای مشیخه ابن محبوب)

حسین بن احمد [حمدان؟] 5 5 نقل از مجمع کتاب اهل التوحید

مشایخ احتمالی بدون تکرار: عثمان بن محمد، احمد بن القاسم(4)

جدول 2: تعداد اخبار مشایخ مستقیم ابن شعبه در حقائق أسرار الدین

1) ابن شعبه تذکر داده این روایات (شاید غالبشان) برگرفته از کتاب المعرفة احمد بن علی عقیقی (پدر علی بن احمد) است (ابن شعبه، حقائق أسرار ،2006، ص128). قدما از این کتاب و دیگر آثار عقیقی یاد کرده اند (نجاشی، الرجال، ص81؛ طوسی، فهرست، ص51)، و همین طریق حقائق (از ابو محمد حسن بن محمد بن یحیی بن حسن بن جعفر علوی) را برای آثار احمد عقیقی آورده اند (برای نمونه: همان؛ ابن غضائری، الرجال، ص 54). بیشتر این اخبار عقیقی امامی است، اما برخی غلو و منکراتی مانند تناسخ دارند (ابن شعبه، حقائق، 2006، ص 79). درباره منکرات عقیقی، نیز نک.: طوسی، فهرست، ص 285). همچنین، ابن اخی طاهر ظاهراً فقط راوی کتاب الدستور ابواللیث محمود بن حسن شاشی بوده، و نه کتاب المرشد او.

2) شناسایی قطعی این دو راوی کافی میسر نشد، ولی شاید حاصل تصحیف یک نام باشند. یک جا علی بن احمد به علی بن محمد تصحیف شده است (ابن شعبه، حقائق، 2006، ص51؛ قس.: همان، 2016، ص 42). علی بن احمد بن محمد بن عمران بن موسی دقاق واسطه ابن بابویه به کتاب التوحید الکافی کلینی و دیگر بخش های آن است (ابن بابویه، التوحید، ص 83، 88، 94، 97؛ نیز نک.: همو، من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 534). همگی روایات ابن شعبه از کلینی در کافی موجود است.

3) دو عدد از اینها نقل کلام خود خصیبی در الرسالة است (ابن شعبه، حقائق 2006، ص 90، 114). همچنین، در تصحیح حریری از حقائق اسرار از طریق حسین بن احمد از محمد بن محمد و عمر بن احمد به مجمع کتاب التوحید اسناد داده (همان، 2006، ص 25). و چهار نقل دیگرش از این منبع به سند اول تعلیق شده است. در تصحیح حسن، این شیخ «حسین بن حمدان» ضبط شده است (همان، 2016، ص 20).

4) ابن شعبه، حقائق، 2006، ص 48، 106. همچنین، برای نمونه تصحیف نام ابن أخی طاهر نک.: همان، ص 163؛ قس.: 2016، ص 146. تعبیر «حدثنی» پیش از مشایخی مانند ابوعبدالله مدائنی، محمد بن أبی بکر، سلیل بن نجیم و جعفر فزاری در واقع تعلیق بر اسناد ابن أخی طاهر، اسحاق و ابن همام است (همان، 2006، ص 80، 138، 143، 162).

افزون بر آنچه در جدول آمده، طرق محمود شاشی معمولاً برای نقل اخبار اسحاق بصری یا ابن مهران اند، چنان که طریق مبارک بن محمد از محمد بن الحسن از حسین بن عتاب/ غیاث در 12 جا برای نقل از کتاب الشواهد اسحاق به کار رفته و سندی از عقیقی نیز در دو جا ظاهراً واسطه نقل از کتاب التوحید اسحاق شده است که احتمالاً برخلاف بیشتر اسناد عقیقی مربوط به کتاب المعرفة عقیقی نیست. چنان که می بینیم، بیشتر مشایخ با تکرار ابن شعبه، واسطه روایت آثاری خاص هستند.

بنابراین، احتمالاً ابن شعبه آثار خود این محدثان را چندان از آنان سماع نکرده، بلکه دفاتر مؤلفانی متقدم تر را از ایشان مناوله کرده، یا اینکه اجازه نقلش را از ایشان گرفته است؛ هر چند با وجود تعبیر «حدثنا» در نقل از مشایخ احتمال سماع یا قرائت برخی دفاتر بر استاد نیز وجود دارد. شاهد دیگر وساطت مشایخ برای نقل از دفاتر متقدم تر، این است که بسیاری از اسناد بالا معلق اند، و ما در جدول بالا تعلیقات را نیز شمردیم.(1)این تعلیقات به خوبی طبقه مؤلف را نشان می دهد. غیر از مشایخ بدون تکرار و محتمل در تصحیف ابن شعبه فقط از هشت شیخ بهره برده، که غیر از خصیبی ظاهراً بقیه هیچ یک نصیری نیستند، و صرفاً نقل های او از خصیبی است که الگوی کمتری دارند، و می توان به روشنی گفت بیشترشان به دفاتر خود خصیبی متکی اند.

با این حال، ابن شعبه در مقدمه حقائق أسرار تذکر داده که 150 کتاب از توحید باطن (همسو با غلو علیائی نصیری/ اسحاقی) و 250 کتاب از مخمسه، مفوضه و مقصره (امامیه) در اختیار دارد.(2)در حقائق أسرار حجم انبوهی از اسناد منقطع و مرسل نیز وجود دارد. اینها نشان می دهد که ابن شعبه روایاتش را معمولاً از دفاتر و بدون سماع در می یافته است. با این حال، اینکه ابن شعبه (بر خلاف سیره ای که از خصیبی نشان خواهیم داد) اسناد ناقصش را با طرق ساختگی کامل نکرده، این مزیت را دارد که به شناخت طبقه صاحبان منابع او کمک می کند، و نشان می دهد که او به هر قیمتی دنبال عالی نشان دادن اسنادش یا اکثار مشایخش نبوده است.

مهم ترین منابع غالیانه ابن شعبه که از آنها بدون ارائه طریق تا مؤلف نقل می کند، از این قرار است: الهفت والأظلة 16 بار، باطن التکلیف اسحاق بصری 13 بار، الصراط از همو 11

1) به ندرت ممکن است با جابه جایی برخی اسناد شناخت تعلیقات دشوار شود (برای نمونه: ابن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص 125- 127، 133، 158). ولی کوشیدیم با شناسایی مشایخ حقائق أسرار، به برگرداندن تعلیقات به نخستین سند کامل پیشین اکتفا نکنیم، و مرجع تعلیق را هر چند از اسناد قبل تر بیابیم.

2) ابن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص12.

بار، المثال والصورة منسوب بن ابن نصیر هشت بار، الأسوس هشت بار، المرشد محمود شاشی هشت بار، الأظلة الکبیر چهار خبر از یونس بن ظبیان، رساله التوحید دو بار. همچنین، از هر یک از این آثار در موضعی نقل کرده است: الصلاة و التنبیه از اسحاق، الأشباح الأظلة، الأظلة، اثری از علی بن حسین تغلیسی.

دانسته نیست که آیا پنج خبر حقائق اسرار از ابونصر محمد قاشانی از اثری از او است، یا با واسطه دفتری دیگر آنها را نقل می کند. همچنین، منبع 16 خبر مرسل در مقدمه، و 38 خبر مرسل (که بعضاً قسمتی از سندشان را آورده) معلوم نشد. مجموع این اسناد با ابتدای منقطع 125 عدد است، که تقریباً یک سوم 363 خبر کتاب است. 238 خبر کتاب با طریق متصل تا منبع نقل شده است. بر این اساس، عدد منابع قابل شناسایی کتاب حقائق أسرار الدین با ادعای دسترسی مؤلف به چهارصد اثر در موضوع کتابش تناسب ندارد. حتی اگر نسخه کتاب حقائق أسرار الدین را ناقص بدانیم، باز اصل وجود 150 کتاب در توحید باطن (که در آن دوران عموماً از اسحاقیه بوده است) غریب می نماید؛ع چه رسد به تأمل مؤلف (به تعبیر خودش) در این تعداد کتاب.

ابن شعبه تنها نصیری شناخته شده ای است که روایات گسترده ای از مشایخ فِرَق دیگر مستقیماً دریافته، و واسطه انتقال حجم انبوهی از روایات فِرَق به نصیریه بوده است. البته شاید کسانی مانند ابن هارون صائغ و طبرانی نیز به دفاتری از غالیان از غیر طریق ابن شعبه و خصیبی دسترسی داشته اند که نیازمند بررسی های بیشتر است.

1. 4. حسین بن حمدان خصیبی و نقش او در تکوین و نشر نصیریه

اشارة

بیشتر پژوهش های معاصر، ابوعبدالله حسین بن حَمدان بن خصیب خَصِیبی جُنبلانی (متوفای 346 یا 358 ه. ق.) را پایه گذار اصلی فرقه نصیریه به شمار آورده اند. اندک آشنایی با میراث نصیریه تردیدی باقی نمی گذارد که نصیریان از اواخر قرن چهارم بر وامداری دین خود به خصیبی تأکید می کرده اند، و حتی فراوان خود را علاوه بر «فرقه نصیری»، «طائفه خصیبی» نیز شمرده اند. بنا بر مجموعه ای از پژوهش ها، شاخص ترین شخصیت در تکوین نصیریه و تراث آن، حسین بن حمدان خصیبی بوده است.(1)

Friedman, The Nusayri- 'Alawis, pp. 17-43; al-Husayn ibn Hamdan al-Khasībī; Demirel, Hatay- Samandağ özelinde Nusayrilik ve ziyaret, pp. 30-33.

تردیدی نیست که خصیبی به نحو گسترده از

1) نک.: فریدمن، «زندگی نامه خصیبی، بنیان گذار فرقه نصیری»، ص143-169؛ رحمتی، «حسین بن حمدان خصیبی و اهمیت وی در تکوین نصیریه»، 1385، سرتاسر؛ عثمان، الخصیبی: حیاته و آثاره و یلیه کتاب المائدة، ص 13-231؛ علی، مقدمه بر الرسالة الرستباشیة؛

میراث خطابیان پیشین بهره برده است، و البته او بود که به نصیریه در برابر دیگر غالیان مانند اسحاقیه و مخمسه هویتی جدید بخشید. بر این اساس، شناخت تفصیلی او و بازخوانی اطلاعات منابع درباره اش اهمیت بسیار دارد.

1. 4. 1. منابع شناخت خصیبی

با عنایت به نقش خصیبی در تکوین و هویت دادن به فرقه نصیریه، مناسب است به مهم ترین منابع در شرح حال خصیبی اشاره کنیم. در درجه اول تألیفات و آثار منسوب به خصیبی اهمیت دارد؛ خصوصاً الرسالة وفقه الرسالة، الهدایة، دیوان اشعار، المائدة و الفرق بین الرسول والمرسل. همچنین، پاسخ های خصیبی به شاگردانش راجع به آموزه های غالیانه الرسالة، که به صورت چند رساله حسن بن شعبه حرانی، علی بن عیسی جسری و حسین بن هارون بر جا مانده است. مجموعه ای از دیگر شروح و حواشی نصیریان متقدم بر الرسالة خصیبی نیز در بخش 2. 3. 2. معرفی خواهد شد.

نقلیات مسند آثار گوناگون ابوسعید میمون طبرانی (متوفای 426 ه.ق.) مانند مجموع الاعیاد، البحث والدلالة، و الجواهر از خصیبی اهمیت بسیار دارد. برخی از روایات طبرانی و نیز عموم روایات مجمع الأخبار از محمد بن علی جلی، شاگرد متأخرتر خصیبی، گزارش شده است. البته، طرق روایات محمد بن مقاتل قطیعی در المجالس النمیریة و شاگردش عصمة الدولة نویسنده الرسالة المصریة تا خصیبی متنوع تر ولی تردید برانگیزتر است. در همین طبقه برخی نصیریان نیز با تفصیل بیشتری به توصیف خصیبی پرداخته اند، همچون محمد بن شعبه حرانی در بخشی از رساله اختلاف العالمین.(1)

برخی منابع متأخرتر نیز اطلاعاتی درباره خصیبی دارند، مانند کتاب النسب العالی الشریف از مؤلفی ناشناس، وتقویم الاسماء فی معرفة الاشخاص از ابن معمار بغدادی. برخی منابع سده های اخیر نصیری مانند الباکورة السلیمانیة فی کشف أسرار الدیانة النصیریة تألیف سلیمان افندی اذنی و تاریخ العلویین نگاشته محمد غالب الطویل، نیز، اطلاعاتی درباره

1) همگی این آثار در فصل دوم کتاب به تفصیل معرفی خواهند شد.

خصیبی داده اند. البته خواهیم گفت که اطلاعات این منابع اشکالات بیشتری دارد. چنان که برخی از عالمان امامی، مانند سید محسن امین نیز در بحث تفصیلی از خصیبی با فاصله گیری از اقوال رجالیان متقدم امامی در تضعیف او، از اخبار نامعتبر تأثیر بسیار پذیرفته اند(1)که جای نقد جدی دارد.

مطالعات درباره تاریخ و عقاید نصیریه و به تبع، خصیبی از موضوعات محل توجه در بین پژوهشگران امروزی هم هست. مثلاً بررسی زندگی و آرای خصیبی موضوع پایان نامه یارون فریدمن(2)(به زبان عبری) است که با عنوان «حسین بن حمدان خصیبی، شخصیت و نقش وی در تأسیس فرقه نصیری علوی» در سال 1998 به راهنمایی دکتر میخائیل برآشر در دانشگاه عبری اورشلیم انجام شده است. وی بخشی از پژوهش خود را در مقاله ای با عنوان «زندگی نامه حسین بن حمدان خصیبی، بنیان گذار فرقه نصیری علوی» منتشر کرده است.(3)

The Nusayrī- 'Alawis, pp. 17-34

در میان نویسندگان علوی یا نزدیک به آنان، از باب نمونه می توان به پژوهش های هاشم عثمان اشاره کرد که به خصوص در مقدمه تحقیق کتاب المائدة خصیبی به تفصیل به شرح حال خصیبی پرداخته است.(4)وی در مقدمه، چند کتاب معاصر از نوشته های علویان درباره حسین بن حمدان را معرفی، و برخی مطالبشان را نقد کرده است. شوقی امین الحداد هم از کتاب الهدایة الکبری تحقیق جدیدی ارائه کرده و در مقدمه اش و نیز در کتاب الحسین بن حمدان الخصیبی بین الفرقة الصوفیة والحرکات الباطنیة به شرح حال و بررسی آثار خصیبی پرداخته است.

پژوهشگر عرب، رواء جمال علی، دو کتاب الرسالة الرستباشیة و فقه الرسالة خصیبی را تحقیق و منتشر کرده و در مقدمه این دو کتاب به شرح حال حسین بن حمدان پرداخته است.(5)در میان پژوهش های داخلی می توان به مقالهٔ «حسین بن حمدان خصیبی و اهمیت وی در

1) امین، أعیان الشیعة، ج 5، ص 490.

2) Yaron Friedman

3) این مقاله به قلم محمد حسن محمدی مظفر به فارسی ترجمه و در مجله هفت آسمان، ش32، ص 137- 170 منتشر شده است. همچنین این مقاله به قلم عبدالرحمن گیلانی در سال 2011 به عربی ترجمه شده است. در بخشی از کتاب فریدمن درباره نصیریه، به خصیبی پرداخته شده است، نک.: ,Friedman

4) عثمان، الخصیبی، حیاته وآثاره.

5) خصیبی، الرسالة الرستباشیة، 2014، ص 42-72.

تکوین نصیریه» نوشته محمدکاظم رحمتی اشاره کرد.(1)همچنین، درباره کتاب الهدایة الکبری بررسی هایی صورت گرفته است که در بخش معرفی الهدایة به آن اشاره خواهد شد. به سبب اشکالات گسترده در منابع تحقیقات مفصل تر درباره خصیبی، و اختصار برخی دیگر ناگزیر از بازخوانی و تکمیل این بحث ها هستیم.

1. 4. 2. اطلاعات منابع متقدم فِرَق درباره خصیبی

پیشینیان امامی تقریباً روایت مستقیمی از آثار خصیبی ندارند. از خصیبی اطلاعاتی در منابع متقدم فِرَق غیر دوازده امامی یافت نشد. فقط در امامیه است که ابن غضائری و نجاشی خصیبی را به فساد مذهب متهم کرده اند.(2)ابن غضائری افزوده که او کذاب و صاحب عقیده و مذهبی ملعون بود، و بدو التفاتی نمی شود. مؤید مهجوریت او نزد امامیه این است که هیچ یک از آثارش در میان امامیه متقدم نقل نمی شده است. شیخ طوسی گفته، هارون بن موسی تلعکبری (متوفای 385 ه.ق.) از او روایت کرده است.(3)

غیر از تک روایت تلعکبری از خصیبی در منابع متقدم امامی فقط دو روایت دیگر از او وجود دارد، یکی از راوی ناشناسی با نام محمد بن الحسین بن حکم کوفی،(4)و دیگری از هبة الله بن احمد به صورت مرسل، و فقط همین روایت تقطیع شده با سند منقطع در اثری از خصیبی یافت می شود.(5)بر این اساس، هیچ قرینه ای در دست نیست که امامیه کتابی از خصیبی را روایت کرده باشند. اشاره شیخ طوسی به روایت تلعکبری از خصیبی در رجالش نیز چیزی بیش از حضور خصیبی در دست کم یکی از اسناد تلعکبری را ثابت نمی کند؛ زیرا قرائن متعددی وجود دارد که تنظیم مداخل رجال شیخ طوسی معمولاً با «مهندسی معکوس» اسناد و بعضاً با یک تک سند انجام شده است.(6)

شاید نخستین بار وحید بهبهانی (متوفای 1206 ه.ق.) است که انگاره شیخ اجازه بودن

1) منتشر شده در: هفت آسمان، ش30، ص173- 207. نیز نک.: مدخل «خصیبی، حسین بن حمدان» از همین مؤلف در دانش نامه جهان اسلام.

2) ابن غضائری، الرجال، ص 54؛ نجاشی، الرجال، ص67.

3) طوسی، الرجال، ص 423. برای تک روایت برجامانده از تلعکبری از خصیبی در منابع امامی، نک.: خزاز، کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر، ص 236.

4) خزاز، کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر، ص 177.

5) طوسی، الغیبة 355. قس.: خصیبی، الهدایة، 2007، ص392.

6) برای برخی نمونه ها، نک.: اکبری و قندهاری، «اسماعیل بن ابی زیاد سکونی قاضی عامی یا صحابی رازدار امامی؟»، ص24-25.

خصیبی (نزد امامیه) را شاهدی بر وثاقت خصیبی گرفته است.(1)گذشته از اینکه شیخ اجازه بودن، وثاقت را اثبات نمی کند،(2)اشکال مهم تر این است که شیخ اجازه بودن خصیبی از اساس در رجال شیخ طوسی نیامده، بلکه در ترجمه مدخل بعدی بوده که شیخ طوسی گفته است هارون بن موسی تلعکبری در سال 344 ه.ق. از حسن بن محمد سکونی در خانه وی در کوفه حدیث شنیده است، و از او اجازه ندارد.(3)ظاهراً وحید بهبهانی نخستین کسی است که این (نداشتن اجازه تلعکبری) را نشان از شیخ اجازه بودن پنداشته،(4)و سپس این را به اشتباه به خصیبی نسبت داده، و البته، پس از او این خطا به بسیاری از آثار دیگر راه یافته است.(5)

دیگر گزارش نادرست در روابط غیر نصیریان با خصیبی این است که ابن حجر عسقلانی (متوفای 852 ه.ق.) نقل کرده که ابن عقده (متوفای 332 ه.ق.) حسین بن حمدان خصیبی را ستوده است.(6)این بی تردید اشتباه است، و با طبقه، مذهب و دانش ابن عقده(7)هیچ تناسبی ندارد؛ ولی می توان احتمال داد که ابن عقده در واقع حسین بن حمدان بن حمدون تغلبی (حک.: 299- 303 ه.ق.)، نخستین حاکم حمدانی را ستوده باشد. در سند فهرست طوسی، شخصی با نام حسین بن حمدان واسطه نقل ابن عقده از علی بن ابراهیم قمی برای روایت

1) وحید بهبهانی، حاشیه بر منهج المقال، ج 4، ص 219.

2) از باب نمونه، نک.: اکبری، بررسی اختلافات مبانی قدما و متأخران امامیه در تضعیفات رجالی، بخش 3. 4. 3.

3) طوسی، الرجال، ص 423.

4) در خور توجه است که هم در نُسَخ در دست ما از رجال طوسی و دیگر منابع تا عصر وحید، از جمله منهج المقال که وحید بر آن حاشیه زده، عبارت مذکور فقط در ترجمه سکونی، و به صورت «لیس له منه اجازة» ضبط شده است (استرآبادی، منهج المقال، ج 4، ص 144؛ حائری، منتهی المقال، ج2، ص 453)، و در ترجمه خصیبی هیچ سخنی از نفی و اثبات اجازه نیست. پس وحید خود مسئول اشتباه است. وحید، افزون بر ترجمه خصیبی، در ترجمه سکونی هم با همین استدلال، مدعی وثاقت راوی شده، و مامقانی آن را چنین توجیه کرده که نداشتن اجازه از شخصی نشان از شیخ اجازه بودن آن شخص است (مامقانی، تنقیح المقال، ج 20، ص 392)، ولی باید در نظر داشت که برخی منابع متأثر از وحید تعبیر «و له منه اجازة» را در ترجمه خصیبی آورده اند؛ امین، اعیان الشیعة، ج 5، ص490.

5) از باب نمونه: علیاری، بهجة الآمال فی شرح زبدة المقال، ج 3، ص261؛ امین، اعیان الشیعة، ج 5، 490؛ حداد، الحسین بن حمدان الخصیبی، ص 69؛ علی، معجم أعلام العلویین، ج 4، ص 7. علویان معاصر در این خطا متأثر از اعیان الشیعة هستند، و هر چند معجم أعلام العلویین در این عبارات به أعیان الشیعة ارجاع نداده، ولی حتی اغلاط چاپی آن را نیز در بر دارد. در مقدمه الهدایة الکبری چاپ بلاغ (ص5) اشتباهی را بر این اشتباه افزوده، و آن را به فهرست ابن ندیم نسبت داده اند.

6) ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج 3، ص 158.

7) از باب نمونه درباره او نک.: احمدی، «تحلیل جایگاه و مختصات حدیث نگاری ابن عقده با تکیه روایات تاریخی او»، سرتاسر.

کتاب غیاث بن ابراهیم است.(1)تعیین قطعی این واسطه دشوار است، ولی حسین بن حمدان تغلبی در سال 296 حاکم قم بوده،(2)و می توانسته است از علی بن ابراهیم اجازه بگیرد. روایتی از گرایش حسین بن حمدان تغلبی به مذهب امامیه در دوره رفتنش به قم در دست است.(3)

دیگر اینکه ابن حجر، خصیبی را از مصنفان در فقه امامیه شمرده،(4)که این نیز نادرست است. خصیبی نه امامی بوده، و نه اثری در فقه دارد،(5)و نه از شاگردانش اثری فقهی یا شاهدی از توجه خصیبی به فقه در دست است. ناآشنایی خصیبی با اسناد امامی(6)دیگر مؤید نادرستی گزارش ابن حجر است. ابن حجر افزوده که خصیبی نزد سیف الدوله می رفته است. این ادعا در منابع متقدم نصیریان شام نیز به چشم می خورد.(7)و شاید او به نحوی از ادعاهای تبلیغی برخی از نصیریان شام متأثر بوده است.

در ادامه گزارش ابن حجر آمده «و قیل إنه کان یؤمّ بسیف الدّولة» و بلافاصله افزوده است: «و له أشعار فی مدح أهل البیت علیهم السلام». این مؤید اثر پذیری گزارشش از اخبار نصیری است؛ زیرا این اشعار نزد نصیریه و در دیوان خصیبی رایج بوده است. همچنین، اگر خصیبی جایگاه مهمی مانند اقتدای مستمر سیف الدوله (حکومت در حلب و شام: 333-356 ه.ق.) به او می داشت، انتظار داشتیم دست کم یادکردی از خصیبی در منابع تاریخ و دیگر منابع عامه یافت شود، ولی هیچ یادی از او در این منابع نیافتیم. پس این مطلب بی سند را که حتی در منابع نصیری هم نیامده، نمی توان پذیرفت. البته، شاید منظور، اقتدای سیف الدولة به خصیبی در اموری خاص و به این گمان باشد که خصیبی عالم و شیخی شیعی است، یا در احتمالی بعیدتر «یؤمّ» به معنای قصد و توجه(8)(خصیبی به سیف الدوله) باشد. در این دو احتمال روایت اخیر با اخبار متقدم نصیری همسوتر است، و احتمال دارد صحیح باشد؛ زیرا خود پیشینیان نصیری ادعای اهدای

1) طوسی، فهرست کتب الشیعة، ص 355.

2) طبری، تاریخ الطبری، ج 10، ص141.

3) راوندی، الخرائج والجرائح، ج 1، ص 473.

4) ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج 3، ص 158.

5) برای آثار او، نک.: بخش 2. 3.

6) نک.: بخش 1. 5.

7) ابن مقاتل قطیعی، المجالس النمیریة، ص 58-59؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 442. درباره اتهام ابن مقاتل و وابستگی شدید عصمة الدوله به او، نک.: بخش 2. 6. 1 و 2. 6. 3.

8) برای این معنا برای ریشه قرآنی «أمّ»، نک.: ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ج1، ص30؛ راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، ص 87.

الهدایة را به سیف الدوله و اهل ظاهر را شاهد عمومی بودنش گرفته اند(1)و این یعنی قدمای نصیری نیز سیف الدوله را از خود نمی دانسته اند. برخی منابع سیف الدوله را رافضی (امامی) دانسته اند،(2)و دربارش محل توجه شدید شاعران فِرَق مختلف بوده است.(3)

امین هر آنچه را در بالا نقد کردیم، از شیخ اجازه بودن خصیبی تا ادعای روابط سیف الدوله و خصیبی، شاهد مقام بالا و حسن حالش دانسته، و آخرین گزارش ابن حجر را که گفته است: «و ذکر ابن النجاشی أنه خلط و صنف فی مذهب النصیریة واحتج لهم قال و کان یقول بالتناسخ والحلول»، دروغ صریح بر نجاشی می شمرد و می گوید این سخن از هر کس باشد باطل است؛ زیرا سیف الدوله به چنین کسی اقتدا نمی کرده است.(4)

در برابر کلام اخیر امین باید گفت بنا بر پژوهش های گسترده محققان که در ابتدای این بخش بدان اشاره شد، و آنچه در فصل آثار خصیبی خواهد آمد، نصیری و بلکه پیشوا بودن خصیبی برای نصیریه کاملاً قطعی است؛ چنان که اعتقاد خصیبی به تناسخ و حلول نه تنها در آثار سرّی او مانند الرسالة، که حتی در الهدایة نیز به صورت رمزی نمود یافته است.(5)این برخلاف برداشت برخی از متأخران است که الهدایة را پیراسته از عقاید نصیری انگاشته، و لذا بدان اقبال داشته اند.(6)امین، به تبع بهبهانی، معتقد است تضعیفات خصیبی همگی به ابن غضائری بر می گردد که به اندک چیزی تضعیف می کند. این انگاره درباره ابن غضائری در پژوهشی نقد شده است.(7)در خصوص

1) طبرانی، الجواهر، ص89.

2) برای نمونه، نک.: ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج 11، ص 273؛ همان، 1407، ج 11، ص 240.

3) ثعالبی، یتیمة الدهر فی محاسن أهل العصر، ج1، ص 37-62، 129-133 و ...؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج3، ص 401-406.

4) امین، أعیان الشیعة، ج 5، ص490-491.

5) نک.: عادل زاده و اکبری، «رمزواره های نصیری در کتاب الهدایة الکبری»، سرتاسر، خصوصاً بخش 3. 2.

6) پس از چند سده متأخرانی امامی مانند حسن بن سلیمان حلی، سید هاشم بحرانی، حر عاملی (هرچند در غیر وسائل الشیعة) و محمد باقر مجلسی از این کتاب گسترده تر بهره بردند. با وجود پذیرش ضعف خصیبی از سوی مجلسی و بیشتر رجال نگاران متأخر، بعدها محمد علی کرمانشاهی و شیخ یوسف بحرانی کتاب الهدایة را شاهد وثاقت و امامی بودن خصیبی گرفته اند. البته محدث نوری ضعف خود خصیبی و بسیاری از روایات بخش ابواب الهدایة را پذیرفته، ولی تألیف بخش نخست کتاب را مستقلّ از بخش بابیت، و در غایت اتقان و مطابق مذهب امامیه دانسته است؛ برای تفصیل مستندات، نک.: عادل زاده و اکبری «رمزواره های نصیری در کتاب الهدایة الکبری»، بخش 1.

7) نک.: اکبری، بررسی اختلافات مبانی قدما و متأخران امامیه در تضعیفات رجالی، بخش 2. 2. 3.؛ نیز نک.: بخش 2. 3.

خصیبی هم شواهد بسیار حاکی از شدیدترین حد از ضعف رجالی است.(1)

بر این اساس، معلوم است که، برخلاف گفته امین، ابن حجر یا منبع او انگیزه ای نداشته اند که واقعیات درباره غلو و نصیری گری خصیبی را به دروغ بر ابن نجاشی ببندند. چنان که ابن حجر توثیق بسیاری از رجال امامی را نیز از نجاشی نقل کرده، ولی گاه این نقلیات در رجال نجاشی موجود نیست.(2)برخی محققان تذکر داده اند، ابن حجر در نقل از منبع واسطه، یعنی رجال ابن ابی طی حلبی (575- حدود 630 ه.ق.) ، کلمات ابن ابی طی را ادامه نقل از منبع متقدم تر (همچون فهرست نجاشی و شیخ طوسی) پنداشته، و لذا در استنادها اشتباه کرده است. اختصاص نداشتن زیادات ابن حجر به نقل ها از رجال نجاشی مؤید احتمال اخیر است.(3)چنان که در اینجا اطلاعات جزئی کلمات منسوب به نجاشی با عالمی از شام و حلب، که از میراث نصیریه آگاهی دارد، متناسب است.(4)

بر اساس آنچه گذشت، قرائنی از روابط عالمان شیعی با خصیبی، بیش از دوسه تک روایت پراکنده در دست نیست. اما توضیحات ابن غضائری در تضعیف خصیبی و نیز یادکرد نجاشی از چهار کتاب خصیبی و توصیف الرسالة به تخلیط، مؤید دسترسی برخی از امامیه به برخی آثار خصیبی است؛ چه در منابع نصیری نیز شواهدی از وجود الرسالة خصیبی در عراق هست.(5)

در این میان شاید ابوالمفضل شیبانی (متوفای 387 ه.ق.) تنها امامی متقدم (تا پایان سده پنجم) باشد که شواهدی از دسترسی اش به الهدایة خصیبی وجود دارد. شیبانی در یک طبقه بعد از خصیبی بسیاری از روایات الهدایة و غیر آن را با انداختن نام خصیبی مستقیماً از

1) نک: بخش 1. 5.

2) برای برخی نمونه ها نک.: اکبری، «انتساب کتاب الضعفاء به ابن غضائری؛ آسیب شناسی تحلیل ها»، ص 197.

3) جعفریان، «الحاوی فی رجال الإمامیة»، ص163، از مدرسی طباطبایی؛ سیستانی، قبسات، ج3، ص13- 17. ذهبی تصریح کرده که خط نسخه ابن ابی طی «مغلق و سقیم» بوده است (ذهبی، تاریخ الإسلام، ج 24، ص 190)، و بر این اساس، ابن حجر که طبعاً اطلاعات کمتری از رجال شیعه نیز داشته، بیشتر در معرض اشتباه در نقل از خط ابن ابی طی بوده است. همچنین، احتمال مقابل که گزارش های ابن حجر از ابن نجاشی از دفتری کامل شده تر از رجال نجاشی باشد، شاهد روشنی ندارد.

4) البته، ممکن است عبارت «خلط» در کلام منسوب به نجاشی مشعر به آن باشد که او دوران غیر غلو داشته باشد. در حالی که از آثار او و مرویات منسوب به خصیبی در تراث نصیریه چنین بر می آید که او قبل از آنکه رئیس نصیریان شود، دست کم اهل تفویض بوده، نه آنکه به کل اهل غلو نبوده باشد.

5) نک.: بخش 2. 3. 2.

مشایخ اختصاصی خصیبی و با همان ترتیب نسبی روایت کرده، و به تعبیری اسناد اختصاصی خصیبی را سرقت (یا انتحال)(1)کرده است. بسیاری از این انتحال ها از الهدایة خصوصاً در دلائل الإمامة بر جا مانده است.(2)این البته ملاقات شیبانی با خصیبی را نیز ثابت نمی کند.(3)

1. 4. 3. خاستگاه و زمینه غلو خصیبی در عراق

حسین بن حَمدان خَصِیبی جُنبلانی به دلیل نسبت به جدش (خصیب) به خصیبی ملقب شد. وی در اشعارش از خود با عنوان «نجل خصیب»، «ابن الخصیبی»، «سلیل خصیب» و ... نام می برد.(4)چنان که از نسبتش به «جنبلاء» هم یاد کرده است.(5)او در الهدایة نیز از حضور چند تن از مشایخ اختصاصی اش در جنبلاء گفته است.(6)جنبلانی منسوب به شهر جنبلاء است که بین واسط و کوفه قرار گرفته است.(7)احتمالاً خصیبی در نیمه دوم سده سوم به دنیا آمد. درباره تاریخ و محل دقیق تولد او در منابع اولیه اطلاعی در دست نیست. نصیریان معاصر سال تولد او را 260 ه.ق. دانسته اند؛(8)ولی ظاهراً به گزارش کتاب پُر آسیب النسب

1) منظور از سرقت حدیث این است که راوی، حدیث دیگران را که نشنیده است، بگیرد و صریحاً ادعای سماع حدیث از مشایخ ایشان کند؛ صبیحی، النکت الجیاد المنتخبة من کلام شیخ النقاد، ج3، ص 235؛ جدیع، تحریر علوم الحدیث، ج 1، ص392.

2) نک.: اکبری و ذاکری، «اتهام ابوالمفضل شیبانی به تحریف و جعل اسناد؛ عیار سنجی آرای رجالیان متقدم و متأخر»، ص146-148.

3) کاملاً محتمل است که شیبانی اخبار الهدایة را به وجاده یافته باشد، نه با سماع یا مناوله. همچنین، چه بسا تشابه بسیار میان فضای مشایخ و محافل شیبانی و تلعکبری (نک.: اکبری، «تفاوت طبقات اسناد ابو المفضل شیبانی و برخی از محدثان معاصر او» بخش 1) در کنار خبر ملاقات تلعکبری و خصیبی، شاهدی بر این تلقی شود که شاید دسترسی شیبانی به الهدایة، از طریق تلعکبری بوده، و تلعکبری نیز شاید کتاب را از خود خصیبی گرفته باشد. ولی چون هیچ روایتی از تلعکبری از الهدایة، در دست نیست، این مرجوح است، و می توان احتمال داد شیبانی به طریقی ناشناس به الهدایة دست یافته باشد.

4) خصیبی، دیوان، 2001، ص 34، 67، 70، 75، 83، 169 و...

5) نک.: خصیبی، دیوان ص 70: «جنبلانیکم سلیل خصیب»؛ ص 96: «یقول بقول صبّ زینبیّ/ خصیبی اتت به جنبلاء»؛ ص 169: «عبده المعروف بالجنبلانی»، ص 133: «بجنبلاء قراره و داره/ یدعی الخصیبی شتام النّصب»، نیز نک: ص159، 190.

6) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 248، 243. بعدها گاهی از حضور عبدالله جنان فارسی در جنبلاء گفته اند (عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 49-51)، و حتی در اسنادی او را با نسبت جنبلانی یاد کرده اند (طبرانی، الأعیاد، 1419، ص 212)، ولی خود خصیبی از تعبیر «جنان» فارس فارسی بهره می برد، و اصالت اخبار متأخرتر محل تردید است.

7) یاقوت حموی، معجم البلدان، ج 2، ص168.

8) نک.: طویل، تاریخ العلویین، ص 197؛ حرفوش، خیر الصنیعة، ج 1، ص 293؛ علی، معجم أعلام العلویین، 2002، ج 4، ص5.

العالی (النسب الشریف) متکی هستند.(1)بنا بر بعضی از نسخ الهدایة، خصیبی ادعا کرده در سال 273 ه.ق. در مدینه بوده،(2)و در سال 282 ه.ق. قبل از انجام دادن اعمال حج، جای پای پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را در کوه ابوقبیس در مکه دیده است.(3)

در برخی منابع نصیری معاصر بدون مستندی روشن خصیبی را مصری الأصل دانسته و گفته اند عبدالله بن محمد الجنان سفری به مصر داشت و در آنجا با حسین بن حمدان آشنا شد و او را به طریق خود درآورد و خصیبی بعد از گرویدن به جنبلانی همراه وی به جنبلاء رفت و تحت تعلیم او قرار گرفت و پس از وی رهبری نصیریه را عهده دار شد.(4)برخی پژوهشگران در این مطلب تردید کرده اند.(5)

بنا بر روایات نصیری، حسین بن حمدان در خاندانی شیعی با گرایش های غالیانه پرورش یافت، و خانواده اش از هواداران اولیه نصیریه بوده اند.(6)در اسناد خصیبی، پدرش حمدان بن خصیب و عموهایش احمد و ابراهیم با امام حسن عسکری علیه السلام مراوده داشته اند و عموهایش را از مرابطان امام عسکری علیه السلام،(7)و از افرادی شمرده است که برای تهنیت گفتن تولد امام مهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف به سامرا نزد امام عسکری علیه السلام رفتند.(8)خصیبی پدر و گاه عمویش را در صدر اسناد نشانده، و از این جهت نیز شاید ایشان نخستین مشایخ او در علوم باطنی تلقی شوند.(9)ولی

1) النسب العالی، ص 3. همچنین، در نسخه ای منسوب به علی عباس، در گزارش دیگری نیز از خلاصه جلی (چنین) و به نقل از او در سفینة البحار شیخ عباس قمی، میلاد خصیبی را در سال 260 می داند (عباس، الحسین بن حمدان: حیاته، وفاته وکتبه ص 4)، که البته گزارشی غلط است، و نسبتی نادرست به جلی. خلاصه در واقع از علامه حلی است، و از او است که شیخ عباس قمی در سفینه نقل می کند. ولی این گزارش در هیچ یک نیامده است. البته مؤید دیگر گزارش سال 260 این است که خصیبی خود ادعا کرده در سال 273 واقعه ای را در مدینه دیده است (خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 121). البته با نبود این مطلب در نسخ خطی در دست ما ارزیابی آن دشوار می شود؛ نک.: همو، الهدایة، 1318، ص 72؛ همو، بی تا، برگ 25.

2) خصیبی، الهدایة، 1419، ص121.

3) همان، ص 67-68.

4) طویل، تاریخ العلویین، ص195 - 196؛ عثمان، الخصیبی: حیاته و آثاره و یلیه کتاب المائدة، ص59-61.

5) علی، رواء جمال، مقدمه الرسالة الرستباشیة، ص44-46؛ المنصف بن عبدالجلیل، الفرقه الهامشیة فی الاسلام: بحث فی تکون السنیة الاسلامیة و نشأة الفرقة الهامشیة وسیادتها واستمرارها، 2005، ص123.

6) از خصیبی نقل شده است: «مذ کنت علی طریق التشیع والإمامه والتفویض و هو طریق آبائی و أجدادی»؛عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص49.

7) خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 54، 67.

8) همان، ص 344.

9) همو، المائده، ص 309، 316؛ نیز نک.: ادامه.

اشکالات اسناد خصیبی در ادامه می آید. البته او در اشعارش از پدرش، حمدان، و عمویش یادی نمی کند. معلوم نیست شعر زیر از خصیبی ناظر به پدر طبیعی او است، یا بنا بر مصطلح رایج نصیری درباره پدر معنوی اش (معلم باطنی) سروده شده است:(1)

قد غذاه ابوه من باطن البا طن من شرح صاحب

فغذاه أبوه بکل نوع من العلم الذی فیه الهداء(2)

در دو گزارش از جلی از خصیبی، پدر و عموی خصیبی علم باطن را با هم مباحثه می کرده، و از خصیبی پنهان می داشتند. در الرسالة المصریة، خصیبی در چهارده سالگی در خواب کرامتی از حضرت علی (علیه السلام) می بیند، و سپس پدر و عمویش وی را برای تعلیم نزد ابو محمد عبدالله جنان فارسی در همان جنبلاء می فرستند. اما در اختلاف العالمین خصیبی با اعجاز، ابن نصیر را دیده و علمی لدنی به آثار غالیان می یابد.(3)غیر از اختلاف دو گزارش، خصیبی در اشعاری از شهرتش به تفویض گفته است.(4)خصیبی این شعر را نه در چهارده سالگی، که احتمالاً در دوران شروع دعوتش و پیش از اوج گیری در غلو نصیری سروده است. مؤیدات دیگری از متأخر بودنِ اسناد خصیبی از جنان خواهد آمد.(5)

دیگر اینکه گزارش الرسالة المصریة به عنوان شاهدی بر این حکم فقه باطنی ذکر شده که پدر طبیعی شخص نمی تواند پدر معنوی و معلم غلو او هم باشد، و بدین جهت بوده که پدر و عموی خصیبی خودشان تعلیم او را به عهده نگرفته اند. این حکم مبتنی بر نظامی است که در آن تعابیر احکام شرعی زن و شوهری به روابط میان شاگرد و استاد تأویل می شوند، و هر کس باید معارف را از استادی خاص (پدر دینی غیر از خویشان نزدیک) و با احکامی خاص بگیرد. این نظام ابوت در چند اثر طبرانی (متوفای 426 ..ق.) و راویان او بسیار محل توجه است،(6)ولی شیوع این گفتمان حتی نزد غالیان پیش از خصیبی نیازمند ادله بیشتری است.(7)

1) همو، دیوان، 2001؛ وی در اشعارش از خود به سوم شخص نام می برد.

2) خصیبی، دیوان، ص 96.

3) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص49-51. قس.: محمد بن شعبه، اختلاف العالمین، ص 298-299.

4) خصیبی، دیوان، 2001، ص 170-172.

5) نک.: بخش 1. 5. 5.

6) نک.: بخش 3. 6. 4 و 3. 3. 1.

7) همچنین، برخی نظام های فقه باطنی تعلیم معارف در جریان های دیگر نیز بیشتر از قرن پنجم و ششم رایج شده اند، مثلاً در تصوف و جریان فتوت.

خصیبی در دیوانش از تقصیر پیشین خود و اتمام آن در بازه ای از عمرش نیز گفته است.(1)اما بنا بر اخبار پیشین، احتمالاً مقصودش تفویض و درجه پایین غلو است، نه امامی و غیر غالی بودن.(2)جنان تعالیم باطنی را از محمد بن جندب و او از محمد بن نصیر نُمیری آموخته بود. خصیبی در سروده هایش به اقامت در جنبلاء و اخذ تعالیم باطنی، به ویژه آنچه خود آن را «علوم فارسیات» خوانده، اشاره کرده است.(3)

محمد امین غالب طویل مدعی است پس از درگذشت جنبلانی، خصیبی جنبلاء را ترک، و به بلاد علویان، از جمله خراسان و دیلم، سفر کرده است.(4)شاید این ادعا در بعضی از اسناد مضطرب الهدایة ریشه داشته باشد. فریدمن احتمال داده است که خصیبی در این سال ها به دنبال راهنمای دیگری بوده است تا بتواند فراگیری تعالیم باطنی محمد بن نصیر را نزد او ادامه دهد.(5)وی می نویسد خصیبی تجربه ای عرفانی داشته که او را متقاعد کرده که برحق است و موجودی برتر (شاید سلمان) او را به رهبری جامعه اش منصوب کرده است.(6)استناد فریدمن به قصیده غدیریه خصیبی(7)است که چنین برداشتی از آن دشوار است.

طبرانی خبری آورده که خصیبی در روز 10 محرم 314 ه.ق. شخصی به نام علی بن احمد طُربانی را ملاقات کرده که بیش از صد سال عمر داشت و مدعی بود از سوی امامین عسکریین علیهما السلام به عنوان سفیر منصوب شده است. طربانی با نقل روایتی از امام هادی علیه السلام خصیبی را از اسرار عاشورا آگاه کرد و سپس حکایت روزی را گفت که امام حسن عسکری علیه السلام رطب متبرکی را به طربانی داده تا آن را به محمد بن نُصیر نُمیری برساند. او اعلام کرده که ابن نصیر «باب الله» و «ولی المؤمنین» است. طربانی به اطلاع خصیبی می رساند که امام حسن عسکری علیه السلام از میان همه مریدانش ابن نصیر و نه اسحاق بن محمد نخعی را برگزید. در این جلسه که بیش از 150 نفر از موحدان (غالیان) اهل طرباء حضور داشته اند با انتقال

1) خصیبی، دیوان، 2001، ص 103.

2) نک.: عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 49؛ طبرانی، الجواهر، 2016، ص94.

3) خصیبی، دیوان، ص 133، 34، 92.

4) طویل، تاریخ العلویین، ص197.

5) فریدمن، «زندگی حسین بن حمدان خصیبی»، ص144.

6) همان، ص 146.

7) صیبی، دیوان، ص 31-35؛ طبرانی، مجموع الأعیاد، 1943، ص56-59.

اسرار ولایت خصیبی را مهیای جانشینی محمد بن نصیر کرده است. خصیبی می گوید در سال 336 که دوباره به زیارت (کربلا؟) رفته بود، 140 تن از اهل طرباء با او همراه شدند.(1)

البته غیر از این دست رجال اختصاصی منابع نصیری، بنا بر ظاهر اسناد کتاب الهدایة الکبری، دو راوی مشهور عراقی جعفر بن محمد بن مالک فزاری(2)و حسن بن محمد بن جمهور بصری(3)نیز از مشایخ مهم خصیبی به حساب آمده اند. همچنین، خصیبی در این کتاب به حضورش در بغداد اشاراتی دارد. وی در خانه ای در عسکر المهدی در شرق بغداد با ابوالحسین بن ثوابه و احمد بن عبدالله جمال، که از طرفداران جانشینی جعفر پس از امام هادی علیه السلام بود گفت وگویی داشته و کوشیده است اثبات کند که جانشین امام هادی علیه السلام پس از ایشان باید امام حسن عسکری علیه السلام باشد نه برادرش جعفر.(4)خصیبی می گوید حدیثی را از یحیی بن محمد خرقی در خطابین [حطابین] در قطیعه مالک در شرق بغداد شنیده است.(5)در نقلی دیگر، نیز، ابوالطیب احمد بن ابوالحسن حدیثی را از خصیبی در خانه اش در باب الکوفه بغداد شنیده است.(6)

نوع اسناد خصیبی به نحوی است که برخی پژوهشگران گمان کرده اند «عمده فعالیتش به حدود سال های بعد از 270 ه.ق است، و باید او را معاصر کسانی مانند سعد بن عبدالله اشعری و مشایخ طبقه محمد بن یعقوب کلینی و علی بن بابویه دانست. با این وصف، او عمری طولانی کرد و سال ها بعد از کلینی همچنان در قید حیات بود».(7)با این حال، خواهد آمد که این اعتماد به اسناد خصیبی اشکالات بسیار دارد.(8)با نبود پژوهشی در معرفی منابع خصیبی و روش روایتگری او، در ادامه به این موضوع خواهیم پرداخت.

1. 4. 4. از دشواری های تبلیغ در عراق، تا سفر به شام

در نیمه نخست قرن چهارم، بغداد شاهد حضور جریان های مختلف و تنش های فکری بود.

1) طبرانی، مجموع الأعیاد، 1943، ص126-131.

2) خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 37، 70، 82، 148 و ...؛ خصیبی از او با عنوان راوی علوم آل محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم نام می برد.

3) همان، ص 76، 250، 362،360.

4) همان، ص 384-386.

5) همان، ص 328-331.

6) طبرانی، مجموع الأعیاد، 1943، ص133.

7) انصاری، از میراث غلات، ص 233: «سنت های حدیثی و فکری نصیریه از خصیبی تا طبرانی».

8) بخش 1. 5.

در این دوره اعدام حلاج و بازداشت های گسترده ای به دستور مقامات حکومتی در بغداد رخ داده بود و افراد متعددی به اتهام ارتباط با قرامطه دستگیر شدند یا به قتل رسیدند.(1)خصیبی در این زمان عقایدش را تبلیغ، و شاگردانی تربیت کرد. او مدتی را در بغداد گذراند و به سبب اظهارات غالیانه اش به زندان افتاد. ظاهراً علت زندانی شدنش تبلیغ علنی عقایدش بود. وی در اشعاری در این باره می گوید:

بسجن بغداد فی طوابقا بحب مولای قد یعادونی

فعصبة منهم مقصرة تاهوا عن الحق کالبراذین

ذاک و مرجیة و ناصبه فیک بمحض الغلو یرمونی(2)

شاید متهم شدن او به قرمطی گری سبب حبسش بوده باشد؛ زیرا در اشعارش آمده است: «صرت ادعی و مذهب الحق دینی/ قرمطیاً وصرت اعزی بدخله». زمان این حادثه، به گمان فریدمن، باید بین سال های 314 تا 333 ه.ق باشد.(3)در شعر دیگری نیز از زندانی شدن در غربت به سبب تشیع و «رجماً بالغیب» گفته است.(4)

به ضعف بینایی و شدت تاریکی بوده است.

خصیبی می گوید برخی (احتمالاً از نزدیکانش) او را به دلیل زندانی شدن ملامت می کردند، و او با استناد به زندانی شدن انبیا به ایشان پاسخ داده است.(5)در اشعارش مکرراً از تکفیر شدنش گلایه می کند(6)که البته نشان از آن است که احتمالاً حدودی از عقایدش را علنی کرده بوده است. البته خصیبی، مانند قرامطه و زیدیه، به قیام معتقد است، و قیام زید را حجت بر مقصره (امامیه) می دانسته است.(7)موسی متی ماجرای فرار خصیبی از زندان را به دلیلی که نمی دانیم به تاریخ مختصر الدول ابن عبری

1) نک.: قرطبی، صلة تاریخ الطبری، ج 11، ص 119-120، 204؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج11، ص 202، 212، 371- 372.

2) خصیبی، دیوان، ص47.

3) فریدمن، «زندگی حسین بن حمدان خصیبی»، ص 147.

4) خصیبی، دیوان، ص 195 - 196. در شعری او از کور بودنش در زندان گفته که نسبت به آن بازه از عمرش مطلبی غریب است (همان، ص 200). در گزارشی آمده است که خصیبی پس از کوری بینا شد (طبرانی، الحاوی، ص 35، ش 33). اگر این مطلب اصلی داشته باشد شاید تعبیر «ضریر» در شعر خصیبی ناظر

5) خصیبی، دیوان، ص 196-197، 203.

6) از باب نمونه: خصیبی، دیوان، 2001 ، ص189.

7) خصیبی، الرسالة، 2016، ص 40؛ 2006، ص81. این نگاه او می تواند متأثر از قیام های سران غلو، مانند ابوالخطاب، باشد. بر این اساس، خصیبی در روایت خبری در نهی از بیعت (خصیبی، الهدایة، 1419 ص 397) برداشت دیگری از آن دارد.

(متوفای 685 ه.ق.) نسبت داده است.(1)

نمونه هایی از دیگر ارجاعات متی موسی در منابع او یافت نشد (نمونه: 258 .p). برخلاف گفته این کتاب نسبت نصیریه به ناصریه در تاریخ مختصر الدول و تلبیس ابلیس نیامده است؛ از باب نمونه، نک.: ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، ج1، ص 97.

خصیبی پس از رهایی از زندان دعوت را به سوی شام برد. وی سرزمین شام و ساکنانش را در برخی اشعارش دشنام می داد.(2)در یکی از همین اشعار خصیبی ضمن گلایه از اقامتش در حلب، آرزو می کند که ای کاش به کوفه باز گردد. سپس کوفه را می ستاید. در این شعر اشاره کرده که 70 سال از غیبت گذشته است.(3)اگر این عدد را دقیق، و نسبت شعر را به خصیبی درست بدانیم، این یعنی او در سال 330 ه.ق در حلب بوده است. شعری دیگر در دیوان خصیبی نیز گویا به گذشت 85 سال از غیبت اشاره دارد.(4)

اگر ادعای گزارش پیش گفته در بازگشت خصیبی در سال 336 ه.ق. به طرباء در عراق(5)درست باشد، شاید این در پی تغییر اوضاع در بغداد با تسلط آل بویه (حک.: 320-448 ه.ق.) بر بغداد در سال 334 ه.ق.(6)بوده باشد. فریدمن گروه 140 نفره از طرباییان را، که به ادعای خصیبی در این سفر بدو گرویدند، دومین گروه موحّدون دانسته است. وی معتقد است خصیبی در این دوره شیوه تقیه را در پیش گرفت و توانست از خودش تصویر شیعه ای دوازده امامی در بغداد ارائه کند. این تصویر، پوششی برای فعالیت های مخفیانه اش بود.(7)البته گذشت که روابط محدثان امامی با خصیبی هیچ روشن نیست.

خصیبی در سال های پایانی زندگی اش به شام برگشت و در حلب یا حوالی آن ساکن شد. در این هنگام سیف الدوله حَمْدانی (حک.: 333- 356 ه.ق.) بر آن نواحی حکومت می کرد. ادعا شده است که خصیبی معروف ترین اثر خود، الهدایة الکبری، را به سیف الدوله تقدیم

1) Moosa, Extremist Shiites, p. 265, 504-505.

2) خصیبی، دیوان، 2001، ص97، 183-184؛ طبرانی، مجموع الأعیاد، 1943، ص 176- 177.

3) خصیبی، دیوان ص 183- 184.

4) خصیبی، دیوان، 2001، ص 178: «نجل الخصیب تنظر ظهور نور سیظهر/ من بعد سبعین عاماً و عشرة هی تذکر/ و خمسة و بقایا إرادة الله أکبر».

5) طبرانی، مجموع الأعیاد، 1943، ص 131.

6) نک.: مسکویه، تجارب الأمم و تعاقب الهمم، ج6، ص116.

7) فریدمن، «زندگی حسین بن حمدان خصیبی»، ص151.

کرده است،(1)و خصیبی در مجلس سیف الدوله حضور می یافت.(2)محمد غالب طویل بر این گمان است که سیف الدوله در جنگ هایش با رومیان از خصیبی راهنمایی و ارشاد گرفته است.(3)برخی ادعای اخیر را با شواهدی نقد کرده اند.(4)احتمالاً ادعای پیروی سیف الدولة از خصیبی وابسته به گزارش پیش گفته ابن حجر است که اشکال آن گذشت.

درباره تاریخ درگذشت خصیبی اختلاف نظر وجود دارد در گزارش ابن داوود حلّی (زنده در 707 ه. ق.) این تاریخ سال 358 ه. ق. است.(5)گویا کسانی که وفات خصیبی را 358 ه.ق. دانسته اند، به گزارش ابن داوود متکی اند. در حالی که گزارش سال 346 ه. ق. به سند سلامة بن احمد حدا (متوفای 451 ه.ق.) از جلی (متوفای 399 ه. ق.)،(6)با فرض درستی انتساب آن به حداء، متقدم تر است. گزارش کتابِ مشکوکِ النسب العالی نیز میلاد و مرگ خصیبی را 260 و 346 ه. ق. می داند.(7)با این حال، برخی علویان معاصر این قول را نپذیرفته، و نقل ابن داوود را ترجیح داده اند.(8)

1) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 442؛ طویل، تاریخ العلویین، ص198.

2) ابن مقاتل قطیعی، المجالس النمیریة، ص58-59.

3) طویل، تاریخ العلویین، ص 254.

4) حبیب، مقدمه دیوان الخصیبی، ص 12 - 13؛ عثمان، الخصیبی: حیاته و آثاره، ص 44، 45. ایشان به اموری همچون ناسازگاری چنین متابعتی با شخصیت و روحیه جنگاورانه سیف الدوله و با نابینایی خصیبی در اواخر عمرش استناد کرده اند. شکایت خصیبی از فضای شام در اشعارش نیز شاهد نداشتن چنان جایگاهی است. دیگر اینکه اگر سال وفات او نیز مطابق قول طویل 346 ه.ق. باشد، زمانی برای تلمذ سیف الدوله نزد وی و حضورش در جنگ های سیف الدوله باقی نمی ماند.

5) ابن داود حلی، الرجال، ص 444.

6) مجمع الأخبار، ص 158.

7) النسب العالی، ص3؛ نیز نک.: طویل تاریخ العلویین، ص197.

8) عبدالکریم جامع اقوال دیگری را نیز ذکر کرده، و کوشیده است خبر حداء را رد کند (جامع، مصادر فکر الدعاة، ج 1، ص 143-149). اما به نظر می آید نقدهای او خبر حداء را در اعتباری پایین تر از خبر متأخر ابن داوود نمی نشاند؛ زیرا از آن جمله حداء را به دروزی بودن متهم کرده که دلیل روشنی ندارد، و حتی خلاف برخی از دیگر استنادات خود جامع به حداء است (همان، ص79)، یا گفته است اشاره خصیبی در این خبر به بندگی خودش با این تناسب دارد که در رد گفتمان متأخرتر، خدا انگاری خصیبی نزد برخی نصیریان ساخته شده باشد. در حالی که نه عبارت رایج «انی عبد ...» ضرورتاً ناظر به انگاره متأخر است، و نه این انگاره حتماً متأخرتر از طبقه حداء است. بلکه در رساله منسوب به یکی از شاگردان جسری نیز الوهیت خصیبی رد شده است (حرفوش، خیر الصنیعة، ج 1، ص187). محمد احمد علی نیز اشاره به گذشت 350 سال از هجرت در وصیت خصیبی را مرجح مرگ خصیبی در سال 358 ه. ق. شمرده است (علی، معجم أعلام العلویین، ج 4، ص 12-15)، در حالی که این وصیت آشکارا جعلی و با ادبیات معاصر است.

گفته می شود قبر خصیبی در شمال شهر حلب، شیخ برق» نامیده می شود و نصیریان هنوز آن را تکریم می کنند،(1)و بر آن بارگاهی بزرگ ساخته اند (نک.: بخش 1. 6. 5. تصویر 5). هر چند برخی پژوهشگران نیز مزار شیخ یبرق/ یبراق را متعلق به شمس الدین رفاعی می دانند،(2)و دیگرانی مشهد دکه را محل قبر خصیبی دانسته اند.(3)به گزارش النسب العالی افزون بر حلب، قبری در انطاکیه نیز منسوب به خصیبی بوده است.(4)

1. 4. 5. شاگردان خصیبی

در آثار بسیاری فهرستی از 51 نفر از شاگردان خصیبی به چشم می خورد.(5)بنا بر آنچه در بحث از کتاب النسب العالی خواهد آمد، ظاهراً ریشه نام بیشتر رجال این فهرست (44 تن) همین کتاب است که شواهد وقوع جعل در آن در سرتاسر کتاب مصادر فکر الدعاة عبدالکریم جامع و نیز در بخش 2. 7. 3. آمده است. با این همه، شواهدی حاکی از دسترسی های نویسنده به اطلاعاتی از متقدمان نصیری و استفاده اش از برخی داده های اصیل است، و می توان وجود خارجی برخی از این شاگردان را اثبات کرد.

عبد الکریم جامع تذکر داده است که ادعای شهرت یافته 51 شاگرد برای خصیبی (17 عراقی، 17 شامی و 17 شاگرد سرّی) با فهرست های گوناگون شاگردان خصیبی از جمله النسب العالی و الجدول ابن معمار ناهمخوان است، در برخی از فهرست ها بیش از این عدد و در برخی تعداد کمتری یاد شده اند.(6)بنابر الباکورة السلیمانیة نیز خصیبی در حرّان جماعتی از سه گروه هفده نفره تشکیل داد که «موحّدون» نامیده می شدند. او از این میان محمد بن علی

1) طویل، تاریخ العلویین، ص 197؛ هاشم عثمان در این مطلب تردید کرده است؛ عثمان، الخصیبی: حیاته و آثاره، ص46.

2) جامع، مصادر فکر الدعاة، ج1، ص135.

3) این دیدگاه متکی بر روایت کتاب مجمع الأخبار (ص158) است. نیز نک.: علی، معجم أعلام العلویین، ج 4، ص 12-15.

4) النسب العالی، ص 3.

5) آل معروف، امیل عباس، تاریخ العلویین فی بلاد الشام، ج 1، ص 208-229؛ الحداد، الحسین بن حمدان الخصیبی، ص51-57. برای معرفی چند منبع دیگر و بررسی آن منابع نک.: جامع، خلاصة اعلام النسب، ص34، 41-46.

6) جامع، خلاصة اعلام النسب، ص33.

جِلّی حلبی (متوفای 399 ه.ق.) و علی بن عیسی جِسری (متوفای بعد از 346 ه.ق.) را نام برده است.(1)البته بعداً چند اثر معاصر از رجال این گروه ها به تفصیل یاد کرده اند.

در فهرست های کهن تر برای شاگردان خصیبی در النسب العالی و الجدول النورانی چیزی به عنوان شاگردان سرّی به چشم نمی خورد.(2)شاگردان سرّی، که در دوران متأخرتر ادعا شده، عموماً از رجال حکومتی بعضاً مشهورند. عبدالکریم جامع نشان داده حتی در کتب معاصر نصیری هم وفاقی در یادکرد از نام این شاگردان سرّی نیست.(3)نام هایی از این رجال ناشناس اند، ولی بویهیان و حمدانیانی مانند عضد الدولة و معز الدولة، مشهور و البته غیر نصیری اند. برخی نام های مشترک و البته آشناتر در منابع متقدم نصیری مانند عصمة الدولة و ناصح الدولة متعلق به طبقاتی متأخرتر از طبقه شاگردان خصیبی اند. در این میان فقط رابطه خصیبی و سیف الدولة حمدانی (303-356 ه.ق.) در چند منبع متقدم گزارش شده است،(4)که آن هم ابهاماتی دارد. این فهرست های جعلی متأخر اشکالات دیگری هم دارند.(5)

بنا بر منابع متقدم، مهمترین شاگردان خصیبی، مؤلفانی مانند حسن بن شعبه حرانی، ابوالحسن علی بن عیسی جسری، ابو عبدالله حسین بن هارون صائغ، و ابوالحسین محمد بن علی جلی هستند که در فصل دوم کتاب به تفصیل آثارشان معرفی خواهد شد. در این میان نصیریه از جلی به عنوان مهم ترین وصی خصیبی یاد کرده، و برای او نیز فهرست مفصلی از اولاد (شاگردان) آورده اند.(6)بیشتر اسناد منابع بعدی نصیری تا خصیبی با واسطه جلی است.

همچنین، با چشم پوشی از اسناد مشکوک تری مانند النسب العالی و اسناد المجالس النمیریة، غیر از مؤلفان شناخته شده بالا، می توان مجموعه شاگردان دیگری را نیز برای خصیبی نام

1) اذنی، الباکورة السلیمانیة، ص31، نیز نک.: ص 20-21؛ طویل، تاریخ العلویین، ص198-199.

2) از جمله نسخ النسب العالی و الجدول ابن معمار در دست ما به کلی به این رجال سرّی ساختگی اشاره ای ندارند. ولی رواء جمال علی گفته است در نسخه ای خطی با عنوان «الأسماء فی معرفة أشخاص الأرض والسماء» منسوب به ابن معمار نیز این نام ها آمده است (علی مقدمه بر التوحید جسری، ص24). احتمالاً این نسخه به روزرسانی شده است؛ زیرا در فصل مربوط به النسب العالی خواهد آمد که احتمالاً اثر ابن معمار متکی به النسب العالی است.

3) جامع، خلاصة اعلام النسب، ص34.

4) ابن مقاتل قطیعی، المجالس النمیریة، ص 58 - 59؛ ابن طبرانی، الجواهر، ص 31؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 442.

5) جامع خلاصة اعلام النسب، ص 35 - 40.

6) النسب العالی، ص 17-32.

برد؛ مانند ابواسحاق ابراهیم بن محمد رفاعی،(1)حسین بن احمد معروف به غلام زجاج،(2)ابوالطیب احمد بن الحسین،(3)ابن الرومیة،(4)ابو الهیثم السری بن حسین بن حمدان، ابو محمد البدیعی و دانیال المتطبب.(5)به ندرت در منابع غیر نصیری هم راویانی از خصیبی یافت می شوند.(6)جلی نیز در مشیخه خود جمعی از مشایخ و برادرانش را ذکر کرده که برخی شان از شاگردان خصیبی هستند یا در فهرست اولاد خصیبی در النسب العالی و الجدول ابن معمار ذکر شده اند.(7)

نصیریان متأخر معتقدند خصیبی در حلب شاگردش جلی را برای رهبری موحدان در حلب و جسری را به عنوان وکیل در بغداد برگزید.(8)البته، پیش تر در گزارش احتضار خصیبی آمده است که در حال جان دادن، سر در دامان جلی نهاده بود.(9)در النسب العالی به ولی عهدی جلی تصریح شده،(10)و در ترجمه خصیبی به طور خاص به سماع جلی از خصیبی در سال 341 ه.ق. و پنج سال قبل از وفاتش اشاره شده است که به تأخر شاگردی جلی اشاره دارد.(11)در روایاتی متقدم نیز خصیبی عقاید گوناگون غلو را به جلی تعلیم داده است.(12)فریدمن معتقد است از بخش پایانی رساله التوحید جسری چنین بر می آید که خصیبی، جِسری را به عنوان جانشین خود انتخاب کرده است.(13)جلی و جسری هر دو در میان نصیریان لقب «الشیخ الثقة» دارند.(14)

1) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 33.

2) طبرانی، البحث والدلالة، ص 25

3) طبرانی، الأعیاد، 1419، ص126.

4) طبرانی، المعارف، ص111.

5) مجمع الأخبار، ص159.

6) خزاز قمی رازی، کفایة الاثر، ص 177، 236: به ترتیب، محمد بن حسین بن حکم کوفی و هارون بن موسی تلعکبری (متوفای 385 ه. ق.)؛ رازی، نزهة الکرام، ج2، ص722: علی بن عبدالملک طرسوسی (متوفای 384 ه. ق.).

7) طبرانی، النجحیة، 2016، ص197.

8) طویل، تاریخ العلویین، ص 197-198؛ دجیلی، کتاب مجموع الأعیاد والطریقة الخصیبیة، ص620. این آثار مستند متقدم تری نیاورده اند. در کتبی مانند النسب العالی و خیر الصنیعة نیز به این مطلب اشاره نشده است.

9) مجمع الأخبار، ص 159.

10) النسب العالی، ص 6.

11) همان، ص 3.

12) رسالة منسوب به بعمرة، ص1، 2، 6، 12، 13، عقایدی از قبیل تفسیرهای تمثیلی قرآن، تثلیث نصیری، شبیه انگاری امام حسین علیه السلام و تناسخ.

13) فریدمن، «زندگی حسین بن حمدان خصیبی»، ص 105.

14) نک.: طبرانی، البحث والدلالة، ص 26، 28، 73.

از سده پنجم به بعد اعتقاد به حجیت آرای خصیبی(1)یا علم لدنی اش(2)در میان نصیریان شایع بوده، و حتی درباره الوهیت(3)یا بابیت(4)خصیبی اختلاف شده بود، و دست کم او را شیخ الدین می دانسته اند. با درگذشت خصیبی در میانه قرن چهارم، شاید جلی تنها شاگردی بوده که تا پایان قرن چهار زنده مانده است.(5)با توجه به اینکه عموم روایات جلی از خصیبی است، می توان این احتمال را داد که خود جلی در تقویت نگاه حجیّتی به آرای خصیبی نقش مهمی داشته است. چنین کاری جایگاه خود او را نیز در طبقات بعدی بالا می برده است.

بر همین اساس، در طبقات بعدی تأکید بر شاگردی جلی اهمیت بسیار یافته، و فقط سه تن از رجال نصیری هستند که شاگردان متعددی با عنوان «اولاد» برای ایشان ذکر می شود، یعنی عبدالله جنان، خصیبی و جلی.(6)همچنین، گرچه منابع متأخر نصیریه جایگاه جلی به عنوان جانشین خصیبی را کاملاً مسلم گرفته اند، می توان احتمال داد که این جایگاه مهم جلی بیشتر به سبب تأخر طبقه او در میان شاگردان خصیبی بوده باشد.

1) نک.: عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 37، 568. شواهد بسیار دیگر در بخش مربوط به الرسالة خصیبی خواهد آمد.

2) النسب العالی، ص 3. نیز نک.: ابونصر منصور، الرسالة المنتصفة، ص12.

3) نک.: حرفوش، خیر الصنیعة، ج 1، ص 187: رساله هبة الله ابن ابراهیم در رد الوهیت خصیبی؛ ربیع، الدوحة النامیة، ص 23. همچنین در باب سوم کتاب التجرید اعتقاد معنی بودن ابوالحسن هروی رد شده است (طوبانی، الرد علی الحلویین، ص48-49؛ نیز نک.: حرفوش، خیر الصنیعة، ج1، ص379). در این گزارش مستند الوهیت هروی صرفاً شعر مجمل خصیبی در مدح هروی (نک.: خصیبی، دیوان 2001، ص 100) شمرده است.

4) حرفوش، خیر الصنیعة، ج1، ص294-295. وصیت خلیفة بن عبدالله تنوخی (متوفای حدود 580 ه.ق)، به فرزندش جابر بن جبله در نقد کسانی که خصیبی را باب رحمت می دانند. حرفوش بخشی از آن را نقل کرده است، نیز نک.: الکافی بلعن الضد المنافی، ص 14؛ حریری، مقدمات بر سلسلة تراث العلویین، ج 9، ص 12: روایت خطبه جابر جعفی در بشارت به ظهور و مرجعیت خصیبی و رأی مصیب او (برای تعبیر صاحب الرأی المصیب، نیز نک.: عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 37؛ تعلیم الدیانة النصیریة، س 92؛ حمین، الفوائد الأحمدیة، ص 36). برخی نصیریان نیز خصیبی را در درجات دیگری از صاحبان مراتب مانند کروبیان قرار داده اند؛ ابن شعبه، اختلاف العالمین، ص294

5) این نوع از اهمیت یافتن رجال را حتی در میان راویان صدر اسلام هم می توان یافت. مثلاً در میان اهل سنت راویانی همچون انس بن مالک و ابوهریره جایگاه بسیار والا و مهمی یافته اند. به نظر می آید این جایگاه مهم بیش از اینکه مرهون ارتباط گسترده تر این راویان با رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم باشد، وابسته به تأخر آن دو، و فراوانی روایاتشان از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم است. همین ویژگی موجب گرایش شدید بسیاری از اهل حدیث به این راویان می شده است.

6) سرتاسر کتاب النسب العالی به این موضوع می پردازد.

در میان شاگردان جلی، طبرانی جایگاهی بسیار مهم تر از بقیه یافته است.(1)در النسب العالی و الجدول النورانی 53 فرزند (شاگرد) برای جلی نام برده اند(2)که فقط برخی از ایشان در خارج از فهرست ها قابل شناسایی اند. در اسناد، رجال دیگری نیز به عنوان راویان از جلی مطرح شده اند.(3)اما در طبقه پس از طبرانی حتی نصیریانی که رابطه مساعدی با طبرانی داشته اند بر اتصال طریق خود به جلی با واسطه طبرانی اصرار ندارند. نمونه ای از این دست عصمة الدوله و نیز نویسنده مجمع الأخبار هستند که بیشتر با واسطه هایی دیگر، از جلی و خصیبی نقل روایت می کنند.

این نشان می دهد معادلات دوره طبرانی متفاوت با دوره جلی بوده است. جلی برای طبقه نصیری پس از خود مرجعیت حداکثری داشته، مؤلفان قرن پنجم معمولاً با واسطه او اخبار خصیبی را در می یافته اند. ولی پیشوای نصیری بعدی، یعنی طبرانی، با وجود تألیفات گسترده ترش، مرجعیت کمتری داشته است. همچنین، بسیاری از علیائیان هم طبقه طبرانی به نقد و رد او و همراهانش پرداخته اند. این اشخاص در منابع نصیری عموماً با عنوان «اسحاقیه» معرفی می شوند، اما قرائنی هم موجب تردید در این نسبت است. حتی می توان احتمال داد که بعضی از این ناقدان طبرانی در واقع نصیریانی با گرایش میانه و مایل به اسحاقیه بوده باشند.(4)در طبقات پس از طبرانی مرجعیت انحصاری از میان رفته است. در سده های میانی به ندرت کسانی مانند حسن مکزون سنجاری جایگاه رهبری فرقه را یافتند.

1. 5. بازشناسی مشایخ و منابع خصیبی از رهگذر مطالعه اسانید الهدایه

اشارة

در بخش 2. 3. به تفصیل، آثار خصیبی معرفی، و از اصالت آنها بحث خواهد شد. گرچه در کتبی مانند المائدة و الرسالة خصیبی و آثار برخی از پیروانش، نمونه هایی از روایات مسند خصیبی آمده، اما شاید فقط الهدایة است که مجموعه گسترده ای از روایات ظاهراً مسند خصیبی را یک جا گرد آورده است. مروری بر اسناد این اثر و اندک اسناد دیگر کتب خصیبی

1) برای نمونه مدائح طبرانی از زبان نصیریان نک.: علی، معجم أعلام العلویین، ج 4، ص 82-85. البته بر خلاف ده ها یا صدها سند نصیری که در آن سماع طبرانی از جلی آمده، عبدالکریم جامع این سماع را انکار کرده (جامع مصادر فکر الدعاة، ج 2، ص 381)، ولی دلیل محکمی نیاورده است.

2) النسب العالی، ص 17-31؛ ابن معمار، الجدول النورانی، ص88-89.

3) جامع، مصادر فکر الدعاة، ج 2، ص374-376.

4) نک.: بخش 2. 5. 1.

در شناخت مشایخ خصیبی، رویکرد حدیثی و منابع فکر او مؤثر است.

روشن است که نمی توان تکوین نصیریه را در قالب گزارشی چون بهره وری خصیبی از جنان فارسی در جنبلا و غلو آموزی او با واسطه محمد بن جندب از محمد بن نصیر(1)ساده کرد. همچنین، برخی از نویسندگان معاصر با اعتماد به فهرست مشیخه خصیبی، جمعی را به عنوان مشایخ خصیبی مطرح کرده اند؛(2)اما با عنایت به اتهام خصیبی به دروغ گویی، جا دارد این مشیخه با توجه به دیگر اسناد خصیبی مجدّداً بررسی شود؛ به ویژه که در هیچ یک از چهار تصحیح موجود از کتاب الهدایة الکبری با تحقیقی انتقادی مواجه نیستیم.

بر این اساس، برای ریشه یابی روایات و شناخت منابع خصیبی در کتاب الهدایة ناگزیر از جست و جوی روایات آن در دیگر منابع هستیم. در ادامه، با پیش فرض اصالت نسخه کامل الهدایة،(3)به نسبت سنجی بخشی از روایات الهدایة، با منابع پرداخته، و سپس با مطالعه همه اسانید کتاب، حدود مشایخ مجهول، متهم یا موثق خصیبی و طبقاتشان را تبیین می کنیم. در آخر با الگویابی اسانید در پی شناخت روش اسناددهی خصیبی و عیار سنجی آن هستیم. جای این پرسش نیز هست که آیا اتهام خصیبی به دروغ پردازی درست است و خود او اسناد و متون را جعل و تحریف می کرده، یا احتمال دارد آسیب های اسانید و اخبار او بیشتر به منابعش باز گردد؟

1. 5. 1. طرق عالی الهدایة به جای اسناد مرسل منابعش

چنان که خواهد آمد، در نمونه هایی از اسانید عالی(4)خصیبی، به طرزی غریب، در طبقه مشایخش گاه تا ده ها نام ناشناخته را آورده است. او در حالی همه اخبارش را مسند معرفی می کند که قرائنی مانند تطبیق با منابع الهدایة حاکی از استفاده او از اسناد مرسل منابع دیگر است. حال جا دارد وجهِ این نوع از اسناددهی خصیبی بررسی شود. حجم انبوهی از این اسناد خصیبی در باب چهاردهم الهدایة است. از باب مقدمه ابتدا به منبع شناسی برخی از این اخبار می پردازیم.

1) عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 49- 51؛ علی، مقدمه الرسالة، ص 57.

2) از باب نمونه، نک.: حرفوش، خیر الصنیعة، ج 1، ص 150-151؛ الحداد، الحسین بن حمدان الخصیبی، ص 47-50. حمصی نیز با شمارش تعدادی دیگر از رجال ابتدای اسناد الهدایة، تعداد 106 شیخ برای خصیبی معرفی کرده است؛ حمصی، مقدمه بر الهدایة، ص32-39.

3) نک.: ادامه، بخش 2. 3.

4) عالی حدیثی است که طبقات واسطه کمتری داشته باشد یا زمان سماع راویانش متقدم تر باشد.

الف. اشتراک گسترده روایات در الهدایة و إثبات الوصیة و ریشه آن

با جست وجویی ساده در منابع، در می یابیم که روایات ابتدای باب چهاردهم الهدایة با باب صاحب الزمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف در کتاب إثبات الوصیة متناظر است. این باب از اثبات الوصیة 31 روایت دارد که 29 روایت آن با لفظ و ترتیب مشابه در ابتدای باب چهاردهم الهدایة آمده است.(1)دو روایت از این باب إثبات الوصیة، که مضمون آنها با نگرش های خصیبی تناسب کمتری داشته، در الهدایة الکبری نیامده است.(2)همچنین، در الهدایة، فقط یک روایت، در میان روایات اثبات الوصیة افزوده شده است. بنا بر پژوهش ها، إثبات الوصیة در اصل، تحریری از کتاب الاوصیاء شلمغانی (متوفای 323 ه.ق.) است،(3)و ارتباطی با مسعودی مورخ (متوفای 346 ه.ق.) ندارد. شواهدی از غلو در کتاب اثبات الوصیة، بیشتر تعلق آن را به شلمغانی تأیید می کند.(4)

جای پرسش است که ریشه یکسانی روایات دو کتاب چیست؟ احتمال استفاده هر دو از منبعی مشترک منتفی است؛ زیرا اسناد روایات مشترک بسیار متنوع اند، و رجال یا منبع ثابتی حلقه وصل اسناد نمی یابیم تا آن را منبع دو کتاب و زمینه یکسانی روایاتشان بدانیم. پس با توجه به تقدم طبقه شلمغانی بر خصیبی در نگاه نخست بهترین تبیین برای این اشتراک گسترده، استفاده خصیبی از کتاب الاوصیاء است. با این حال، در این باب الهدایة هیچ یادکردی از شلمغانی نیست و خصیبی صرفاً در باب مربوط به محمد بن نصیر ادعا کرده است که روایتی را مستقیماً از شلمغانی در تأییدِ بابیت محمد بن نصیر شنیده است.(5)در باب 14 الهدایة ابتدای برخی از اسناد نیز تفاوت هایی دارد؛ بدین صورت که معمولاً واسطه ای متفاوت

1) قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 354-367؛ اثبات الوصیة، ص257-273.

2) إثبات الوصیة، ص262. یکی روایتی در مخفی بودن ولادت امام عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف بر مردم است، و دیگری صاحب امر (قائم) نبودن امام عسکری علیه السلام. خصیبی با وجود روایات منابع امامی در مخفی بودن ولادت امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف، روایات نادری را در شهرت ولادت امام از آغاز نزد مشایخ اختصاصی خودش روایت کرده است (خصیبی، الهدایة، 1419، ص331، 334، 345، 351، 373). قائم نبودن امام عسکری علیه السلام نیز با نگاه خصیبی در اتحاد ائمه علیهم السلام ناهمخوان است (نک.: ادامه بخش 3. 2.).

3) حمود، منهج المسعودی فی بحث العقائد والفرق الدینیة، ص81-87؛ شبیری، «اثبات الوصیة و مسعودی صاحب مروج الذهب»، ص 201 - 228؛ انصاری، «از کتاب الأوصیاء شلمغانی تا إثبات الوصیة مسعودی»؛ علوی، «إثبات الوصیة للمسعودی ام للشلمغانی؟»، سرتاسر؛ نیز نک.: ذاکری و غفوری نژاد، «مأخذشناسی کتاب الاوصیاء شلمغانی»، ص 97 - 100.

4) جواد، «غلوّ الشّلمغانی و آثاره فی کتاب الأوصیاء»، سرتاسر.

5) قس.: خصیبی، الهدایة، 2007، ص388.

و متغیر تا شیخ شلمغانی ذکر شده، یا مستقیماً از آن شیخ شلمغانی نقل می کند. همچنین، روایات مرسل إثبات الوصیة در الهدایة به صورت مسند آمده است. مروری بر این تفاوت ها نکات مهمی را روشن می کند.

بنا بر شواهد دیگری که می آید در کل الهدایة اسانید، حتی در جاهایی که منابع خصیبی مرسل روایت می کنند، متصل تصویر شده اند. در الهدایة مکرراً انقطاع اسانید منابع با نام هایی ناشناس پر شده است. اما برخلاف روال عمومی مؤلف، اسناد بخش کوچکی از اخبار کتاب در دو باب حضرت زهرا علیها السلام و امام باقر علیه السلام به صورت ناقص رها شده اند که فقط حاوی یکی دو طبقه رجال پس از امام هستند، و در آن خبری از رجال متغیر و ناشناخته اوایل اسناد کتاب نیست. اینها می توانند نماینده شکلی اصیل تر از اسناد باشند. جالب آنکه از 17 خبر باب امام باقر علیه السلام در الهدایة، 16 خبر آن با ترتیب مشابه برگرفته از باب متناظر إثبات الوصیة است،(1)و اسناد ناقص الهدایة نیز با اسناد ناقص إثبات الوصیة تطابق دارد. پس تا اینجا بهترین تبیین این است که الهدایة برخی اسناد ناقص منابعش را کامل کرده است. حال باید دید چه شواهدی در رد یا تأیید این نظر وجود دارد.

ب. ادعای سماع اخبار شفاهی از دهها صحابی امامین عسکریین علیهما السلام

نخستین روایت باب صاحب الزمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف و در اثبات الوصیة کاملاً مرسل است. اما خصیبی همین روایت را نه تنها به صورت مسند آورده، بلکه ادّعا کرده که آن را بی واسطه از شصت شیخ، هم یک جا و هم در مجالس پراکنده، شنیده است؛ شصت شیخ از بلاد مختلف که برخی شان عالمان امامی قم و حتی صحابه امام رضا و جواد علیهما السلام، و بقیه از مشایخ اختصاصی خصیبی اند. به تصریحِ خصیبی، همه این شصت نفر این روایت را مستقیماً از امام هادی علیه السلام (متوفای 254 ه.ق.) و امام عسکری علیه السلام (متوفای 260ق) شنیده اند.(2)در مشیخه خصیبی(3)به روایت طبرانی، که بنا بر قرائنی برگرفته از سندِ الهدایة است،(4)

خصیبی در سندی دیگر، رجالی غیر از رجال سند محل بحث الهدایة را به عنوان صحابیان امامین عسکریین علیهما السلام یاد کرده که از مشایخ مهم اسناد او هستند، در حالی که آن رجال در روایت البحث والدلالة نیامده اند (جسری، التوحید، 2014، ص 60؛ مجمع الأخبار، ص 160). اگر مشیخه مستقل از اسناد می بود، انتظار می رفت رجال مهم در صدر دیگر اسناد خصیبی را بیشتر در بر داشته باشد.

این تذکر لازم است که در همه نسخه های چاپی الهدایة و نیز کامل ترین نسخ خطی در دسترسِ ما، نام این شصت نفر ذکر شده است (خصیبی، الهدایة، 1315 ، برگ 85 ب؛ همو، الهدایة، بی تا، نسخه بروجردی، 137 الف؛ همو، الهدایة، 1419، ص 353؛ همو، 2007، ص 263 - 264؛ همو، الهدایة، 1427، ص 415 - 416؛ همو، الهدایة، 2019، ص 606). اما در نسخه های خطی ناقص ایرانی، که اخبار و اسناد متعددی از آنها افتاده، فقط نام پنج نفر نخست ذکر شده، و به جای یادکرد از بقیه، تعبیر «و عدة من المشایخ والثقات الملازمین له علیه السلام» آمده (خصیبی، الهدایة، 1101، برگ 201 ب؛ همو، الهدایة، 1280، 86 ب؛ همو، الهدایة، 1318، ص 294 - 295) که این بنا بر شواهد متعددی، نتیجه افتادگی است؛ چنان که کل بخش ابواب ائمه علیهم السلام، و متن اخبار چند باب از جمله 17 خبر از میانه باب 14 (از بخش برگرفته از إثبات الوصیة) افتاده است (نک.: ادامه بخش 2. 3. 1.).

همین رجال به

1) قس.: خصیبی الهدایة، 1419، ص 239 - 240 با اثبات الوصیة، ص 180-181: چهار خبر هم ترتیب. قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 240 - 244 با اثبات الوصیة، ص 176 - 180: دوازده خبر هم ترتیب. علاوه بر این باب و باب 14، برای دیگر اخبار مشترک دو کتاب، قس.: خصیبی، الهدایة، 1419،ص 320-321 با اثبات الوصیة، ص 239 - 240.

2) خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 353-354.

3) در ادامه درباره این مشیخه توضیح داده خواهد شد.

4) از باب نمونه، تعبیر «حدثنی» در ابتدای این مشیخه در البحث والدلالة مؤید اقتباس آن از سند الهدایة است.

عنوان صحابیان امامین عسکریین علیهما السلام آمده اند.(1)

چنین روش اسناددهی در همه فِرَق اسلامی غریب است. وقتی عالمان سخت گیر فِرق مختلف، چنین اسنادی ندارند، چگونه یک غالی سهل گیر که به تصریح خودش، به سند اعتباری نمی دهد،(2)حدیثی را از این تعداد صحابی امام دریافته است؟ در حالی که با برخی شان حدود یک قرن فاصله دارد.(3)از طرفی، منبع خصیبی نیز کتاب الأوصیاء شلمغانی بوده و گرچه در اثبات الوصیة سند این روایت ذکر نشده، ولی اسناد آن در منابع دیگر بر جای مانده است. سند این روایت به یونس بن ظبیان از امام صادق علیه السلام منتهی می شده،(4)و معلوم است که ربطی به سند گروهی الهدایة ندارد.(5)

همچنین، در روایت دوم باب 14 الهدایة، خصیبی با تعبیر «حَدَّثَنِی مَنْ زَادَ فِی أَسْمَاءِ مَنْ حَدَّثَنِی مِنْ هَؤُلَاءِ الرِّجَالِ الَّذِینَ أُسَمِّیهِم و هم...»(6)یا «حَدَّثَنِی مَن أثق به...»(7)نام سه شیخ

1) طبرانی، البحث والدلالة، ص 74.

2) نک.: خصیبی، الرسالة، 2006، ص148.

3) نک.: بخش 1. 5. 2.

4) صفار، بصائر، ص439؛ کلینی، الکافی، ج 1، ص 387.

5) بر این اساس حتی از نُسخ ناقص و تلخیص شده الهدایة نیز سندسازی خصیبی برای خبر محل بحث روشن است. هر چند بنا بر قرائن پیش گفته، اصالت ادعای خصیبی مبنی بر سماع از 60 صحابی امام ثابت است.

6) خصیبی، الهدایة، بی تا، نسخه بروجردی، 108 الف و ب؛ همان، 1419، ص 355؛ همان، 2007، 262؛ همان، 1427، ص 413. ضمیر جمع «أسمّیهم» به فهرست مفصل موجود در سند قبلی اشاره دارد، که سه شیخ دیگر آنها را بیشتر کرده اند. در این ترجمه هر دو نسخه مختصر و مفصل همسو هستند. اما شاید ضمیر جمع «أسمّیهم» ناظر به سه شیخ بعدی و تعبیر «من زاد» به واسطه ای غیر مذکور اشاره داشته باشد. در این صورت خصیبی در نسخه کامل الهدایة به وجود یک واسطه غیر مذکور (یعنی همان شلمغانی) اذعان کرده است. ولی این احتمال بعید است؛ زیرا اولاً خصیبی در کتابش هرگز به ارسال اشاره ندارد، ثانیاً برای چنین معنایی کافی بود در کنار آن سه شیخ، تعبیر «و غیرهم» را بیاورد، تا سماع از غیر ایشان را نیز ادعا کند.

7) خصیبی، الهدایة، 1280، 87 الف؛ همان، 1318، ص 296.

دیگر را بر شصت راوی پیشین افزوده است. در اینجا نیز مانند روایت قبل و مجموعه ای از دیگر اخبار مشترک با إثبات الوصیة،(1)ارسالِ سند إثبات الوصیة را از بین برده است؛ زیرا در إثبات الوصیة با یادکردِ سه تن از مشایخ، گفته است آنها با اسانید خود، ماجرای میلاد امام عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف را از حکیمه نقل کرده اند.(2)اما در الهدایة سه شیخ مستقیماً از حکیمه نقل می کنند، و سماع از مشایخ بیشتری را نیز ادعا کرده است.

در نمونه مشابه دیگر، در همه نُسخ الهدایة، در انتهای باب سیزدهم نیز خصیبی، عده ای از مشایخ خود را نام برده و با واسطه آنها از امام عسکری علیه السلام روایتی نقل کرده است. بنا بر این روایت، بیش از هفتاد نفر خدمتِ امام رفته و از ایشان حدیث بلندی را سماع کرده اند. در انتهای روایت، خصیبی ادّعا می کند که همه این هفتاد و اندی نفر را ملاقات کرده و این حدیث را از آنها شنیده، و همین حدیث را از گروهی از موالی امامان و پیرزنانِ خانه امام هادی علیه السلام و امام عسکری علیه السلام نیز دریافت کرده است.(3)در روایاتی هم که طبرانی از خصیبی نقل کرده، نمونه هایی از حضور بیش از هفتاد نفر از نصیریه و اسحاقیه در جلسات امام عسکری علیه السلام دیده می شود.(4)

خصیبی در دیگر مواضع الهدایة، نیز مجموعاً 21 تن از مشایخش را واسطه نقل مستقیم از امام عسکری علیه السلام قرار داده است.(5)مثلاً مدعی است حدیثی طولانی از امام عسکری علیه السلام را در مجالس مجزا مستقیماً از 11 تن از صحابه امام شنیده است.(6)ممکن نیست حتی راویان ثقه و دقیق هم چنین متونی را به نحو یکسان ضبط شفاهی کنند، چه رسد به مشایخ ناشناخته خصیبی. هر چند اگر مثال های پیشین، فاصله یک قرنی طبقه خصیبی با امام و ناشناختگی عموم این صحابی ادعایی نبود، شاید می شد متکلفانه توجیه کرد که خصیبی ضمن استفاده از

1) از باب نمونه، خصیبی، الهدایة، 1419، ص 358، 359- 360، 362، 364، 367؛ به ترتیب قس.: إثبات الوصیة، ص 260، 264، 265، 267، 272. در این مثال ها الهدایة گاه به جای یک طبقه ارسال، نامی نشانده، یا برای روایات کاملاً مرسل شلمغانی سند جدیدی ارائه کرده است، یا تعبیر «ارسال باسناده» را به تعبیر «تعلیق بهذا الإسناد» تبدیل کرده است.

2) إثبات الوصیة، ص 257؛ نیز نک.: ابن عبد الوهاب، عیون المعجزات، 1422، ص 346؛ همو، عیون المعجزات، بی تا، ص 139.

3) خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 345، 349 و 355؛ همان 1280، 87 الف؛ همان، 1318، ص 296.

4) طبرانی، الأعیاد، 1943، ص 205؛ نیز نک.: ابن مقاتل، المجالس النمیریة، ص31-32.

5) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 37، 329-342، 363، 372-374.

6) همان، ص248؛ نیز نک.: همان، 2007، ص394.

خبر مرسل منبعش، سهل انگارانه متن آن را به 11 صحابی راوی مضامین نزدیک به هم نسبت داده، و البته، از قضا از همه آنها نیز خبر را شنیده است.

ج. تحلیل ادعاهای بزرگ خصیبی در روابط حدیثی

گذشت که به ویژه در ابواب ائمه متأخر علیهم السلام در الهدایة، خصیبی ارتباط بسیار گسترده ای با اصحاب امامین عسکریین علیهم السلام و نیز ملاقات کنندگان با امام عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف را ادعا کرده است. بسیاری از این روایات گزارش حضور جمعی از مشایخ اختصاصی خصیبی در جلسه امام عسکری علیه السلام است، و به طور خاص بسیاری از این روایات ناظر به یاران محمد بن نصیر یا دیگر مشایخ اختصاصی خصیبی است(1)که در الهدایة و دیگر آثار از ایشان روایاتی غالیانه را نقل کرده است. در ادعای خصیبی برخی از مشایخ اختصاصی غالی او ملازمان امام عسکری علیه السلام در پادگان نظامی بوده اند.(2)

غیر از نمونه های پیش گفته در نقل الهدایة از ده ها صحابی امامین عسکریین علیهما السلام، که بیشترشان از رجال اختصاصی نصیریان اند، در التوحید جسری جمعی دیگر به عنوان مشایخ خصیبی و صحابیان امامین عسکریین علیهما السلام مطرح شده اند.(3)در سرتاسر المجالس النمیریة و برخی اخبار الأعیاد(4)نیز حکایت ارتباط مستمر و عمیق مشایخ غالی خصیبی با محفل امام عسکری علیه السلام و البته ابن نصیر است. خصیبی مدعی سماع مستقیم از عثمان بن سعید عمری (متوفای پیش از 267 ه.ق.) و نقل عمری از این مهران هم هست.(5)

در نمونه هایی از الهدایة تعلیقات و ارسال های منابعش را با نام های ناشناخته کامل کرده است. مثلاً، خصیبی از احمد بن عثمان عمری از برادرش ابو جعفر محمد بن عثمان عمری روایتی را نقل کرده و دو روایت بعدی را به همین سند معلق کرده است.(6)نام چنین برادری برای ابو جعفر عمری در منابع نیامده است. نکته مهم اینکه در دیگر منابع، این سه خبر از

1) نمونه: خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 323، 338. در خبر اخیر حضور بزرگان اسحاقیه نیز در مجلس امام مطرح شده است.

2) نمونه: همان، ص 54، 67، 331 - 332، 334، و از رجال غیر اختصاصی، مثلاً: ص 335، 368.

3) جسری، التوحید 2014، ص 60؛ همان 2016، ص 9.

4) از باب نمونه: طبرانی، الأعیاد، 1943، ص 138، 203 - 205، و از غیر طریق خصیبی: همان، ص148، 181- 183، 185، 193.

5) خزاز، کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر، ص186-187، 236.

6) خصیبی، الهدایة، 1419، ص370.

سعد اشعری است که فقط خبر نخست آن به نقل ابو جعفر عمری است.(1)

این حجم از ارتباط با شاگردان امام عسکری علیه السلام و اصل روابط بسیار گسترده اصحاب امامین عسکریین و تداول جلسات ایشان و خصوصاً تداول جلسات غالیان با امام با واقعیت تاریخ امامین عسکریین در محدودیت ارتباطشان با شیعه ناسازگار است.(2)

همچنین، اصالت اندک آثار منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام، مانند تفسیر استرآبادی و تفسیر حسن بن خالد در معرض انتقاد جمعی از قدما و پژوهش های معاصر است (نک.: مددی، نگاهی به دریا، ج1، ص 297- 330؛ شوشتری، الأخبار الدخیلة، ج 1، ص 152-228؛ هاشمی، بررسی صحت و اعتبار روایات تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السلام، بخش 5. 6. 1.). دیگر آثاری که به ایشان نسبت داده اند مانند کتاب المنقبة و کتاب الحجب فی التفسیر نیز ناشناس است.

مطلبی که خود خصیبی نیز در روایتی بدان اذعان کرده است.(3)بلکه ائمه علیهم السلام در اوضاع و احوال عادی نیز غالیان را از خود طرد می کردند، چه رسد به زمان حصر ائمه علیهم السلام. حتی یار خصیبی، حسن بن شعبه حرانی در کل حقائق أسرار الدین فقط دو روایت از امامین عسکریین علیهما السلام دارد.(4)پس خصیبی در میان غالیان، خود را مهم ترین واسطه معارف امامین عسکریین علیهما السلام و البته آموزه های ابن نصیر، باب ادعایی ایشان، معرفی می کرده است.

همچنین، خصیبی روایات گسترده ای نیز در رد بر پیروان جعفر کذاب ذکر کرده و در این میان نقش خود را در نقد و مناظره با آنان برجسته کرده است.(5)وجود غرائب بسیار در آن اخبار(6)بر تردیدها در درستی دعاوی خصیبی دامن می زند. چنان که در غیر الهدایة اخبار

1) ابن بابویه، علی، الإمامة والتبصرة، ص 140؛ ابن بابویه، محمد، کمال الدین، ج 2، ص 494، 486، به نقل از: علی بن بابویه.

2) از باب نمونه، نک.: فرزند وحی و دارابی، «نقش امام حسن عسکری علیه السلام و اصحاب ایشان در حدیث امامیه»، سرتاسر. در نتیجه مقاله آمده است: «در زمان امام عسکری علیه السلام با توجه به شرایط سیاسی و جوّ خفقان اجتماعی، ارتباط ایشان با شیعیان آزادانه نبود و اصحابشان محرمانه با ایشان در ارتباط بودند. به تبع، شیوه های نشر حدیث عموماً یا به صورت مسائل و مکاتبه با حضرت بود، یا اینکه از طریق واسطه ها و وکلای مورد اعتماد ایشان در مناطق شیعه نشین بود که احادیثشان را به شیعیان منتقل می کردند و مشکلات و مسائل آنها را با امام در میان می گذاشتند» (ص134).

3) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 367.

4) حسن بن شعبه، حقائق أسرار 2016، ص 26، 46.

5) خصیبی، الهدایة، 1419، ص381-392.

6) از باب نمونه، داستان مناظره خصیبی با ابوالحسین [جعفر بن محمد] بن ثوابة الکاتب (متوفای 284 ه.ق.) است (خصیبی، الهدایة، 1419، ص385) که پسر وزیر معتضد بوده و معلوم نیست چرا خصیبی چنین شخصیتی را پیرو جعفر معرفی کرده، و چنین داستان هایی آورده است. البته در نسخی از کتاب، «ابوالحسین بن ثوابة»، به «ابوالحسن بن بابویه» تبدیل شده (خصیبی، الهدایة، بی تا، نسخه بروجردی، برگ 158؛ الهدایة، 1315، برگ 96 الف)، که ظاهراً تصحیف است. یا خصیبی ضمن داستان مناظره اش با برخی پیروان جعفر، در داستانی مفصل از ابوالقاسم نصر بن صائغ [صباح] بلخی نقل کرده که زن محمد بن زکریای رازی باب جعفر کذاب بود؛ خصیبی، الهدایة، 1419، ص 387-388.

بسیاری از خصیبی در مذمت و تحقیر رجال اسحاقیه و بعضاً مخمسه در دست است(1)که دست کم می توان احتمال صحت برخی از این انتساب ها را به او مطرح کرد. او روایات گسترده ای را نیز در بابیت محمد بن نصیر آورده که چه بسا دیگر مدعیان بابیت این حجم از روایات ساختگی را مطرح نکرده بودند.

گرایش خصیبی به علو اسناد، که در کلماتش نیز نمود یافته،(2)شاهدی دیگر بر گرایش خصیبی به نزدیک نمایاندن روابطش با ائمه علیهم السلام است. در احتمالی ضعیف شاید بخشی از اصرار افراطی خصیبی برای از بین بردن همه قرائن ارسال در اسناد به دلیل گفتمان «ابوت»(3)و لزوم سماع معارف از شیخ در میان غالیان باشد. در دو طبقه پس از خصیبی اهمیت این مسئله در حدی بود که طبرانی نقل اسماعیل بن خلاد از دفاتر بدون سماع، فاصله زمانی نسبتاً زیاد او از مشایخ و احتمال فراموشی نام ایشان را دستمایه طعن قرار داده بود؛(4)غافل از اینکه در واقع پیشوای نصیریه، خصیبی (شاید بیش از پیشوای اسحاقیه) درگیر این اشکالات بوده است.

د. ترکیب و تحریف متون در راستای بابیت، شاهدی بر سندسازی

تحریفات متون اخبار در الهدایة نیز اغلب ویژگی هایی دارد که مؤید سندسازی های خصیبی است؛ به ویژه در تکوین اسناد روایات بابیت محمد بن نصیر، به عنوان آخرین باب ائمه علیهم السلام. مؤلف الهدایة کوشیده است با ارائه طرقی عالی، بابیت مشایخ فرقه نصیریه را مشروع و مستند بنمایاند. بابیت از مهمترین عقاید محوری فِرَق غالی است، و در مرزبندی های این فِرَق با یکدیگر نقش مهمی داشته است.(5)با شروع غیبت امام عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف افراد متعددی از غالیان دعوی بابیت حضرت را داشتند، و نزاع بر سر این جایگاه به اختلافات دامن می زد.

1) طبرانی، الأعیاد، 1943، ص 130، 205؛ ابن مقاتل، المجالس النمیریة، سرتاسر؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 622-643 (ص622-628 در ذم هر دو اسحاق و شریعی است). درستی نسبت روایات ابن مقاتل به خصیبی با اشکالاتی مواجه است (نک.: ادامه، بخش 2. 6. 1.)، و جای بررسی جدی تری دارد.

2) جسری، التوحید، 2016، ص9؛ همان، 2014، ص60.

3) نک.: ادامه، انتهای بخش 3. 3. 2.

4) طبرانی، النجحیة، ص178، 181.

5) ادامه، بخش 3. 3.

نمونه ای از تکمیل توأمان اسناد مرسل و متون، آخرین استفاده الهدایة از کتاب الأوصیاء در باب 14 است:

عنه عن محمّد بن إسماعیل الحسنی عن أبی الحسن صاحب العسکر احتجب عن کثیر من الشّیعة إلّا عن خواصّه فلمّا أفضی الأمر إلی الحسن علیه السلام کان یکلّم الخواصّ وغیرهم من وراء السّتر ... توفّی المعتمد ... و بویع لجعفر المقتدر بالله بذی القعدة سنة خمسة و تسعین و مائتین و کانت کتبه و دلائله و توقیعاته علیه السلام تخرج علی ید أبی شعیب محمّد بن نصیر بن بکر النّمیری البصری فلمّا توفّی خرجت علی ید جدّته أمّ أبی محمد علیه السلام و علی [ید أبی عمرو عثمان بن سعید و علی ید] ابنه محمّد بن عثمان.(1)

نیمه نخست این خبر در إثبات الوصیة به صورت خبری مرسل نقل شده است.(2)اضطراب سند الهدایة بسیار آشکار است. ابتدا به نظر می رسد قرار است از امام هادی علیه السلام نقل کند، ولی در ادامه وقایع غیبت را از شیخ اختصاصی و ادعایی اش حسنی نقل کرده است. تحریر امامی اصیل از آخر گزارش نیز در روایت مرسل هبة الله بن احمد بر جا مانده است: «و کانت توقیعات صاحب الأمر عجّل الله تعالی فرجه الشریف تخرج علی یدی عثمان بن سعید و ابنه أبی جعفر محمّد بن عثمان إلی شیعته و خواصّ أبیه».(3)البته روشن است که نام «ابن نصیر» در آن جایی ندارد.

خصیبی از رقبای محمد بن نصیر در بابیت، مانند شلمغانی و شاگردان اسحاق بصری، و نیز از جعفر بن مالک فزاری و علی بن عاصم، که نصیری نیستند، مستقیماً بابیت او را روایت می کند.(4)بنا بر قرائن متعدد، اسحاق و شلمغانی خود از داعیه داران بابیت امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف بوده اند،(5)بلکه در منابع نصیریه مخالفت اسحاق و اسحاقیه با محمد بن نصیر و نصیریه بسیار شدید گزارش شده است.(6)همچنین، خصیبی روایتی در مدح ابوالخطاب را به ابن همام، عالم امامی نسبت داده(7)که پذیرش چنین ادعایی دشوار است.

1) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 367؛ همان، بی تا، 145 الف. در نسخه چاپی تعابیر داخل کروشه افتاده و متن آشکارا اشتباه شده است. روشن است که محمد بن عثمان بن سعید، وکیل امام عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف، فرزند ابن نصیر نیست.

2) إثبات الوصیة، ص 273.

3) طوسی، الغیبة، ص356.

4) خصیبی، الهدایة، 2007، ص 385، 389، 394؛ طبرانی، المعارف، ص 109-110.

5) نک.: ذاکری شلمغانی، ص 218، 226.

6) روایات منسوب به خصیبی در آثاری مانند المجالس النمیریة، فارغ از درستی یا نادرستی این انتساب، سرتاسر موضع منفی اسحاق در برابر ابن نصیر را تأیید می کند.

7) خصیبی، الهدایة، 2007، ص372.

غیر از نقل پیش گفته خصیبی از اثبات الوصیة، برخی از دیگر روایات او در بابیت ابن نصیر نیز در دیگر منابع بدون عبارات مربوط به بابیت ابن نصیر آمده است. ابن شعبه به سند دو واسطه ای خود از احمد بن یوسف از اسحاق روایاتی در بابیت نقل کرده است که نمونه ای از آن را خصیبی مستقیماً از احمد بن یوسف روایت کرده، ولی سه سطر بابیت ابن نصیر را بدان افزوده است.(1)در آخرین روایت باب 14 و طولانی ترین گزارش الهدایة، بحث بابیت ابن نصیر را با تعابیری مشابه نمونه قبل در روایتی ترکیبی از مفضل بن عمر گنجانده است.(2)بنا بر پژوهشی، خصیبی نقش اساسی در شکل گیری روایت داشته است، هر چند با بهره گیری از اخبار متقدم تری که به راویانی مانند مفضل بن عمر و جابر جعفی منسوب اند.(3)

تکرار برخی کلیشه های مضمونی در برخی دیگر از اسناد اختصاصی خصیبی در بابیت ابن نصیر هم به چشم می خورد. در دو گزارش خصیبی در بخش امامان، در موضوع بابیت با یک واسطه متغیر نقل می کند که جمعی از نصیریه و اسحاقیه در جلسه امام عسکری علیه السلام بوده اند، و سپس (معمولاً با نقل کراماتی از ابن نصیر) او را بالادست می نشاند؛(4)الگویی که به صورت غلیظ تر و بسیار گسترده تر در اخبار منسوب به خصیبی در المجالس النمیریة وجود دارد. خصیبی در چند خبر نیز وکالت وکلای چهارگانه امام عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف را به وکالت مالی فروکاسته، و جایگاه ایشان را نسبت به بابیت ابن نصیر پایین تر نشانده است.(5)

ترکیب روایات را در مواضعی دیگر از باب 14 الهدایة نیز می توان دید.(6)گاهی هم الهدایة، متناسب با مبانی خصیبی، تحریفات مختصری در متن اخبار إثبات الوصیة دارد؛ مثلاً

1) حسن بن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص 55؛ همان، 2016، ص 45؛ قس.: خصیبی، الهدایة، 2007، ص 385.

2) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 396.

3) نک.: عادل زاده «آموزه های نصیری در رساله رجعت منسوب به مفضل بن عمر».

4) خصیبی، الهدایة، 1419، ص338؛ قس.: همان، ص333، 323.

5) خصیبی، الهدایة الکبری، 2007 ، ص 392-395. خصیبی در دیگر یادکردها از عثمان بن سعید نیز معمولاً فقط وکالت مالی او را به صورت پررنگ آورده است: همان، 1419، ص 370.

6) مثلاً خصیبی دو خبر اول باب متناظر إثبات الوصیة را به نحوی سر هم آورده، که یک سند به نظر می آیند (خصیبی، الهدایة، 1419، ص 354). ترکیب روایاتی از سعد اشعری نیز گذشت. برای نمونه های دیگر، نک.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 362-363 که سندی متفاوت و زیاده ای به نسبت روایت متناظرش در إثبات الوصیة (ص 626) دارد.

خصیبی، بنا به روش خود میلاد امام عصر را هشتم شعبان دانسته، و در روایاتش نیمه شعبان به هشتم شعبان تغییر کرده است.(1)در برخی روایات نیز در فرآیندی شبیه به نقل به معنا، متن روایات منبعش را پرورش داده است.(2)نمونه های بسیاری از تحریفات مضمونی و محتوایی الهدایة وجود دارد، که الگوهای مشترک بسیاری را نیز در این تحریفات نشان می دهد. با توجه به اینکه فقط خود خصیبی حلقه مشترک این اخبار است، خود او در تحریفات متهم می شود.(3)

1. 5. 2. اضطراب طبقاتی شدید الهدایة در تکمیل اسناد معلق و منقطع

پیش تر نمونه اشکالات اسنادی عالی از خصیبی گذشت که در آن معمولاً یک طبقه واسطه را به عنوان سندش تا امامین عسکریین علیهما السلام آورده بود. در دیگر روایات مشترک باب پیش گفته الهدایة و إثبات الوصیة نیز خصیبی بدون یادکرد از شلمغانی، یا مستقیماً از شیخ شلمغانی نقل کرده(4)یا واسطه ای از مشایخ متهم به غلو(5)یا ناشناخته خود(6)را قبل از نام شیخ ابتدای سند شلمغانی می نشاند. اما اشکالات مهمی در این شکل از تکمیل اسناد رخ داده که نشان می دهد تکمیل اسناد بر اساس تکمیل با اجازات یا سماع با واسطه از شیخ ابتدای سند إثبات الوصیة نبوده است. این آسیب در مواضع دیگری هم رخ نموده است.

الف. بی توجهی به تعلیق(7)در اسناد مصدر، در مقام سرقت(8)از آن

از باب نمونه، خصیبی در نقل بدون سماع خود از کتاب الاوصیاء شلمغانی مجموعه ای از

1) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 354؛ قس.: إثبات الوصیة، ص258. پیش تر عیون المعجزات همین تفاوت را تذکر داده است؛ ابن عبدالوهاب، عیون المعجزات، 1422، ص349.

2) از باب نمونه: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 363؛ قس.: إثبات الوصیة، ص 216، خبر ابن لهیعه.

3) از باب نمونه بخش 1. 5. 5.

4) از باب نمونه: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 359، 360، 361؛ به ترتیب قس.: إثبات الوصیة، ص261، 264، 265، به ترتیب اسانیدی از جعفر فزاری، سعد اشعری و حسن بن عیسی که البته در الهدایة نام سعد با شیخش خلط شده و به صورت سعد بن محمد بن احمد درآمده است.

5) برای نمونه، قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص361، 362؛ اثبات الوصیة، ص265.

6) برای نمونه، قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 363؛ إثبات الوصیة، ص 266، روایت عباد بن یعقوب اسدی.

7) منظور از تعلیق حدیث حذف کل یا بخشی از سند آن به اتکای یادکردهای پیشین است؛ نک.: جدیع، تحریر علوم الحدیث، 1424، ج 2، ص 850.

8) منظور از انتحال یا سرقت حدیث این است که راوی حدیث دیگران را که نشنیده، بگیرد و صریحاً ادعای سماع حدیث از مشایخ ایشان کند؛ جدیع، تحریر علوم الحدیث، 1424، ج 1، ص 392؛ صبیحی، النکت الجیاد المنتخبة من کلام شیخ النقاد، ج 3، ص 235.

تعلیقات اسناد شلمغانی را در نیافته است، و بر این اساس گاه سند خصیبی (با وجود تأخر خودش) دو واسطه کمتر از سند شلمغانی دارد، نظیر نمونه ای که سند شلمغانی از احمد بن محمد بن عیسی اشعری در واقع تعلیق به سعد اشعری است، ولی خصیبی مستقیماً از احمد بن محمد بن عیسی شروع می کند.(1)حتی در جایی نام احمد اشعری در سندی مشابه از اثبات الوصیة به محمد بن احمد بن عیسی تصحیف یافته، که به همین صورت مصحف به الهدایة الکبری نیز سرایت یافته است، و البته این بار الهدایة واسطه ای را قبل از نام او نشانده است.(2)

مجموعه ای از روایات میانی این 29 خبر مشترک دو کتاب، در اثبات الوصیة (کتاب الاوصیاء) به نقل از حمیری و سعد اشعری است و گاه با تعلیق پیاپی اسناد از آن دو آمده است. با جست وجوی همین روایات معلق در دیگر منابع، آنها را به طرقی غیر از شلمغانی از حمیری و سعد با همان اسناد مذکور در اثبات الوصیة می یابیم.(3)این نشان می دهد که در اینها، اسنادِ شلمغانی اصیل و معلّق به حمیری و سعد اشعری است. محمد تقی ذاکری هم در پژوهش خود، دو کتاب از سعد اشعری و دلائل حمیری را از منابع کتاب الأوصیاء شلمغانی شمرده است.(4)

خصیبی که متوجّه این تعلیقات نشده، گاه سند را به همان صورت رها کرده، گاه شیخ ناشناس یا متهمی را واسطه روایت از شیخ مشهورِ حمیری و سعد اشعری قرار داده است، مثلاً نام حسن بن جمهور را به جایِ راوی از این مهزیار و هارون بن مسلم نشانده؛(5)و گاه ابن جمهور را به عنوانِ راوی حمیری یاد کرده، در حالی که سند حمیری در اثبات الوصیة معلق نیست.(6)در منابع دیگر، ابن جمهور راوی حمیری، ابن مهزیار و هارون بن مسلم نیست. این نیز شاهد روشن دیگری بر تحریف و سندسازی الهدایة است.

1) قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 359؛ إثبات الوصیة، ص263.

2) قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 360؛ إثبات الوصیة، ص 264 واسطه در الهدایة محمد بن علی ذکر شده، که ممکن است مقصودش شلمغانی باشد، یا قمی که در جای دیگری از الهدایة نیز نام او آمده، یا صرفاً نامی مبهم و عام باشد.

3) برای نمونه، إثبات الوصیة، ص 264 سند معلق سعد از احمد اشعری. قس.: ابن بابویه، الإمامة والتبصرة، ص 125؛ ابن قولویه، کامل الزیارات، ص 3.

4) ذاکری و غفوری نژاد، «مأخذشناسی کتاب الاوصیاء شلمغانی»، ص104-115.

5) قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 360، 362؛ إثبات الوصیة، ص 263، 265.برای نمونه نقل خبر هارون بن مسلم با واسطه از سعد اشعری و حمیری، نک.: ابن بابویه، کمال الدین، ج 1، ص 302؛ دلائل الإمامة، ص 438، 433.

6) قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 364؛ إثبات الوصیة، ص 267.

ب. اضطراب در طبقه مشایخ

در ابواب پیشین الهدایة هم، اضطراب شدیدی در طبقه مشایخ خصیبی دیده می شود. مثلاً طبقه مشایخی همچون علی بن طیب صابونی، محمد بن میمون خراسانی، محمد بن موسی قمی، محمد بن عبدالرحمن، سعدان بن مسلم، بسیار مضطرب است. خصیبی گاه از ایشان بی واسطه، گاه با یک واسطه و گاه از برخی مانند سعدان بن مسلم و محمد بن جبله تمار با دو واسطه نقل کرده است.(1)

گاهی هم نام مشایخ با نام فرزندانشان جایگزین شده یا فرزندان به عنوان واسطه نقل از پدران یاد شده اند. اسناد الهدایة گاه با نام حسین بن محمد بن یحیی فارسی، حسن بن محمد بن یحیی خرقی، جعفر بن محمد بن اسماعیل حسنی، محمد بن علی بن عبیدالله حسنی شروع شده،(2)ولی بیشتر با نام پدرشان آغازیده است. البته راجع به حسن بن محمد بن جمهور قضیه برعکس است، و او بیش از پدرش در صدر اسناد آمده، و در اندک اسناد شروع شده با نام پدرش، آسان تر می توان احتمال افتادگی داد.

در اسناد الهدایة، نام حسن بن جمهور و جعفر بن مالک فزاری بیش از همه عناوین (25 و 23 بار) در صدر اسناد آمده، و گاهی هم با تعبیر «حدّثنی» است. با این همه، در خارج از الهدایة بسیاری اوقات خصیبی با واسطه از آن دو نقل می کند.(3)در خود الهدایة نیز شواهدی دلالت دارد که نباید خصیبی سماع مستقیمی از این شخصیت ها داشته باشد. مثلاً، بنا بر اسناد بخش ائمه الهدایة، فزاری از هیچ نامی بیش از یک بار نقل نمی کند، و مشایخش همواره رجال ناشناس تکرار ناپذیرند.(4)

تنها سند دارای الگو از فزاری در بخش امامان الهدایة، سند نخست کتاب در زمینه تاریخ، موالید و القاب امامان از عبدالله بن یونس سبیعی است که در بخش ابواب غالیان نیز نقل خصیبی از فزاری از سبیعی در نُه سند آمده است. اتفاقاً فقط برای همین خبر نخست از خارج

1) برای نمونه از محمد بن جبله تمار، قس.: خصیبی، الهدایة، 141 ق، ص 63، 154، 196، 377. برای نمونه از هارون بن مسلم، قس.: ص353، 362.

2) خصیبی، الهدایة، 1419، ص316، 328، 333، 353، 357.

3) خصیبی، المائدة، ص 250، 301؛ حسن بن شعبه، حقائق اسرار، 2016، ص 20، 78.

4) خواهد آمد که چرا چنین نام هایی معمولاً ساختگی اند.

کتاب هم شاهدی بر نسبت آن به فزاری داریم: اینکه فزاری کتابی در تاریخ و موالید امامان داشته، و ابن همام اسکافی (متوفای 336 ه.ق.) آن را روایت کرده است.(1)در نُسخی از الهدایة در ادامه سند نخست، مطلبی از ابن همام نقل شده است.(2)همچنین، در بخش ابواب الهدایة، که عموماً اسناد فزاری الگو دارد، روایاتی از ابن همام وجود دارد.(3)اینها نشان از آن دارد که خصیبی روایاتی را که احتمالاً از فزاری است، نه مستقیماً که با واسطه ابن همام دریافته است. این با طبقه خصیبی متناسب تر است. در روایات موالید سنددهی خصیبی به ابن ابی الثلج یا مشایخش هم اضطراب مشابهی دارد.(4)

در مجموع، نمی توان این مشکل را صرفاً نتیجه افتادگی های نام مشایخ مستقیم در نسخ کتاب دانست. زیرا اولاَ برخی از اسناد خاص الهدایة در اسناد متقدم نصیری از خصیبی و نیز در سرقت های ابوالمفضل شیبانی از الهدایة بر جا مانده است.(5)گذشته از آن نمونه هایی از تصریح خصیبی بر سماع از این مشایخ وجود دارد،(6)و صرفاً با ذکر نام راوی در ابتدای سند مواجه نیستیم تا احتمال افتادگی، تعلیق یا ارسال ظاهری در میان باشد. حتی خود خصیبی در چند جا، با یک واسطه از شیخی روایت می کند و بلافاصله تذکّر می دهد که همان روایت را بدون واسطه هم شنیده است.(7)این سبک از سنددهی غریب است.(8)گویی خصیبی خود به اضطراب گسترده اسنادش التفات یافته، و کوشیده است برخی را توجیه کند.

1) نجاشی، الرجال، ص 122.

2) خصیبی، الهدایة، 1308، برگ 3 ب.

3) خصیبی، الهدایة، 2007، ص 372.

4) به ترتیب، قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 37، 39؛ ابن ابی الثلج، تاریخ أهل البیت نقلا عن الأئمة، ص 91،67.

5) نک.: اکبری و ذاکری، «اتهام ابوالمفضل شیبانی به تحریف و جعل اسناد»، ص146 - 148. البته نصیریان بیشتر از بخش ابواب الهدایة نقل کرده اند. اما در المائدة و آثار دیگر متقدمان روایات اندکی هم از الهدایة وجود دارد که بعضاً از راویان ناشناس تکرار ناپذیر الهدایة است؛ نک.: خصیبی، المائدة، ص 293، نیز نک.: ص 304؛ دلائل الإمامة، ص158؛ مجمع الأخبار، ص36. به ترتیب، قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 157، 37-38، 328-329.

6) نک.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 353.

7) نک.: همان، ص 206، 222، 279-280.

8) با فحص در منابع متقدم فقط تک نمونه های نادری از این سبک را منسوب به معاویة بن حکیم و ابراهیم بن محمد رواسی یافتیم؛ کلینی، الکافی، ج 1، ص 407؛ طوسی، الأمالی، ص572.

همچنین، در مقایسه با دیگر آثار خصیبی نیز از باب نمونه، می بینیم خصیبی در الهدایة هرگز بی واسطه از عمویش احمد بن الخصیب نقل نمی کند، ولی در المائدة و آثار بعدی از شیوخ مهم او است.(1)چنین اضطرابی در اسناددهی او از یحیی بن معین هم دیده می شود. در اسناد از خصیبی گاه جنان فارسی واسطه اش تا یحیی است،(2)گاه هیچ واسطه ای نیاورده، و گاه با تعبیر «عن الثقاة» نقل کرده است.(3)این نیز در نوع ارتباط خصیبی با جنان تردید بر می انگیزد. در اسناد خصیبی، جنان واسطه نقل های معارفی از اسحاق بصری(4)و علی بن حسکة،(5)پیشوایان اسحاقیه و مخمسه نیز شده است.

ج. انتحال از ابن مهران؛ نمونه ای برای زمینه اضطراب اسناد

نمونه ای از اسناد پیش گفته را، که در آن خصیبی سماع از شیخ و شیخ شیخ را یک جا ادعا کرده، بررسی می کنیم. در جدول زیر نشان داده ایم دو روایت پیاپی خصیبی، به همان شکل و ترتیب در روایات محمد بن عبدالله بن مهران، از پیشوایان خطابیه،(6)نیز آمده است. گرچه الهدایة از دفاتر ابن مهران، خصوصاً در اسناد دقیق تر بخش ابواب، روایت کرده،(7)در دو سند زیر از ابن مهران نام نبرده است. هر چند خصیبی دو یا سه طبقه متأخرتر از ابن مهران است، فقط با یک واسطه، روایاتِ «محمد بن علی» شیخِ ابن مهران را نقل کرده است. خصیبی یک بار «علی بن طیب صابونی» و بار دیگر «محمد بن میمون» را واسطه خود تا محمد بن علی معرّفی کرده است.

1) خصیبی، المائدة، ص 316؛ طبرانی، النجحیة، ص187.

2) نک.: طبرانی، المعارف، ص73.

3) ابن مقاتل، المجالس النمیریة، ص 14، 64. برای نمونه مشابه نک.: ص33، 46.

4) ابو المطلب، آداب الدین، ص 262.

5) خصیبی، المائدة، ص313؛ طبرانی، المعارف، ص131.

6) نک.: بخش 1. 3. 2.

7) نک.: خصیبی، الهدایة، 2007، ص 339، 345، 350.

عَنهُ عَن عَلِی بنِ الطَّیبِ الصَّابُونِی عَن مُحَمَّدِ بن عَلی عَن عَلِی بن الحُسَین [الحسن بن علی بن أبی حمزة] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعتُ أَبَا جَعفَرٍ یَقُولُ کَانَ أَبُو خَالِدٍ الکابُلِی... (خصیبی، الهدایة، 1419، ص221).

عَنهُ عَن أَحْمَدَ بن جَعَفَرِ القَصِیرِ عَن مُحَمَّدِ بنِ مَیمُونِ الخُرَاسَانِی، قَالَ الحُسَیْنُ بنُ حَمدَانَ الخَصِیبِی سَمِعتُ هَذَا الخَبَرَ عَن مُحَمَّدِ بنِ مَیْمُونٍ، عَن مُحَمَّدِ بنِ عَلِی، عَن عَلِی بنِ الحُسَینِ، عَنِ ابنِ الصَّبَاحِ، عَن أَبِی جَعفَر البَاقِرِ، قَالَ سَمِعتُهُ یَقُولُ: خَدَمَ أَبو خَالِد... (خصیبی، الهدایة 1419، ص221).

وَجَدتُ بِخَطْ جِبْرِیلَ بنِ أَحمَدَ، حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللَّهِ بن مِهرَانَ، عَن مُحَمَّدِ بن عَلِی بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَبدِ اللَّهِ الحَنَّاطِ، عَنِ الحَسَنِ بنِ عَلِی بنِ أَبِی حَمْزَةَ، عَنْ أَبِیهِ، عَن أَبِی بَصِیرٍ، قَالَ سَمِعتُ أَبَا جَعْفَرٍ یَقُولُ کَانَ أَبُو خَالِد الکابلی ... (کشی، رجال، ص 120).

وَجَدتُ بِخَطُ جِبریل بن أَحمَدَ: قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللَّهِ بنِ مِهرَانَ، عَن مُحَمَّدِ بنِ عَلِی، عَن عَلِی بنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الحَسَنِ بنِ عَلِی، عَنْ أَبِیهِ، عَن أَبِی الصَّبَاحِ الکنانِی، عَن أَبِی جَعفَرِ علیه السلام قَالَ سَمِعتَهُ یَقُولُ: خَدَمَ أَبو خَالِدٍ الکابلی ... (کشی، رجال، ص 121).

در رجال کشی جبریل بن احمد فاریابی 16 روایت از ابن مهران نقل کرده است، که دَه روایت نخست آن در الهدایة الکبری نیز آمده است. نُه روایت آن با واسطه ای ناشناس از شیخِ ابن مهران و بدون یادکرد از ابن مهران نقل می شود، و سه جفت از این روایات مشترک (جمعاً شش تا) در الهدایة پیاپی آمده اند.(1)تفاوت تک سند دیگر نیز به دلیل معلق بودن آن است. در الهدایة با جابه جایی سند معلق، تعلیق آن به سندی کاملاً بی ربط برگشته است.(2)البته، در دو جا هم الهدایة، طبق عادتش، بخش مرسل از اسناد ابن مهران را با عناوین ناشناخته جایگزین کرده است.(3)فقط در یازدهمین اشتراک است که الهدایة نام ابن مهران را در سندش آورده، و فقط در همین جا واسطه خصیبی تا ابن مهران، نه عناوین ناشناس، که ابن جمهور و پدرش هستند.(4)

1) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 132، 165- 166، 221- 222؛ قس.: کشی، الرجال، ص 75-78، 83، 121- 123.

2) قس.: کشی، الرجال، ص76، 77؛ با خصیبی، الهدایة، 1419، ص166، 165 با تعویض ترتیب دو خبر. تکرار پیاپی سند ابن مهران در رجال کشی نیز شاهد تعلیق در منبع اصلی است.

3) قس.: کشی، الرجال، ص 46، 103؛ با خصیبی، الهدایة، 1419، ص 154، 157. الهدایة ترتیب دو خبر را تغییر داده است.

4) قس.: کشی، الرجال، ص 587؛ خصیبی، الهدایة، 1419، ص 287: خبر ابن ابی نصر بزنطی که الهدایة آن را به صورت ابن ابی بصیر اسدی ضبط کرده است. در روایت مشترک دوازدهم نیز اندکی در سند تفاوت وجود دارد، و در الهدایة صفوان بن یحیی جای بزنطی آمده (خصیبی، همان، ص 300؛ کشی، الرجال، ص 583)، و لذا چه بسا این خبر را خصیبی از دفتر ابن مهران نگرفته باشد. خصیبی در سند هر دو خبر، ابن جمهور را آورده که او واسطه پنج روایت خصیبی از ابن مهران در بخش ابواب است.

در چنین مثال های پُرتکراری از الهدایة، با دو احتمال مواجهیم: اول اینکه، خصیبی چنین روایاتی را نه با سماع که با وجاده در دفاتر روایی یافته است. در اینجا نیز مثلاً سند دفتر ابن مهران را که از محمد بن علی شروع می شده، نوشته بوده، و بعداً جای خالی ابتدای اسناد را با نام های اختصاصی خودش و به صورت بی ضابطه پُر کرده است. دوم اینکه، او واقعاً روایات دفاتر حدود یک قرن پیش را به صورتی نادر از مشایخ قدیمی مختص خودش دریافته بوده، یا به طور اتفاقی روایاتش مطابق با ترتیب ده ها خبر در دفاتر متقدم شده است، یا ضمن استفاده از ترتیب دفاتر متقدم می توانسته طریق عالی خود را جایگزین کند. افزون بر شواهد پیشین، در ادامه نیز مجموعه قرائنی خواهد آمد که احتمال نخست را تأیید می کند.

د. این غضائری درباره الحسین بن مسکان می نویسد: «او را نمی شناسم جز اینکه جعفر بن محمد بن مالک فزاری از او احادیث فاسدی نقل کرده، و اصحاب ما از این شخص اطلاعی ندارند».(1)الحسن/ الحسین بن مسکان در مصادر متقدم امامی مجهول است، ولی نصیریه از جمله خصیبی روایاتی غالباً غالیانه در موضوعاتی مانندِ بابیت از فزاری با واسطه های متغیر از حسن بن مسکان روایت کرده اند.(2)در سند داستانی در نوادر المعجزات درباره استبصار برخی یاران معاویه(3)و نیز خبر عهدنامه عمر به معاویه، جعفر بن محمد بن مالک الفزاری با واسطه های متغیر از حسن بن مسکان روایت کرده است.

با این حال، در بخش امامان الهدایة، گاه در ظاهر، اسناد روایات حسن بن مسکان ارتباط روشنی با فزاری ندارند و بسیار مضطرب و متغیرند.(4)ولی با توجه به تحریفات اوایل اسناد

1) ابن غضائری، الرجال، ص81؛ حلی، الرجال، ص 217: «الحسین بن مسکان لا أعرفه إلّا أنّ جعفر بن محمّد بن مالک روی عنه أحادیث فاسدة».

2) از باب نمونه: خصیبی، الهدایة، 2007، ص 357، 367، 377؛ مجمع الأخبار، ص 12-13، از غیر خصیبی؛ برای نمونه های غیر غالیانه، نک.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 195.

3) نوادر المعجزات، ص 107. تحریر مشابه خبر منسوب به ابن سبأ به جای یاران معاویه: عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 87-88.

4) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 195، 46، 248، 256، 376.

خصیبی در همین بخش الهدایة، در اینجا نیز احتمال دارد خصیبی طرقی غیر واقعی تا حسن بن مسکان ارائه داده باشد. شاهدی مؤید این احتمال است. گرچه بیشتر طرق خصیبی تا حسن بن مسکان به ظاهر ربطی به هم ندارند، ولی با توجه به نوع تحریفات، معلوم می شود نام های یکسان به اشکال مختلفی در آمده اند.

توضیح آنکه در دو سند موجود از غیر خصیبی این نام ها واسطه فزاری و حسن بن مسکان هستند: حسین بن علی الخزّاز(1)و جعفر بن علی الحوّار(2)/ الخزاز(3)که آشکارا تصحیف یکدیگرند. در اسناد الهدایة این واسطه چنین تطوری دارد: هِشَامِ بْن جَعْفَرِ الْوَشَاء،(4)زِیَادِ بْن جَعْفَرِ الْوَشَاء،(5)جَعْفَرِ بْنِ یَزِیدَ الزیّات،(6)جَعْفَرِ بْنِ یَزِیدَ الرُّهَاوِی (ص248)،(7)زَیدِ الرُّهَاوِی (ص 376)،(8)زَیْدٍ الْهَرَوِی.(9)پیش از این نام ها نیز معمولاً به جای فزاری،نام مشایخ اختصاصی و متغیر خصیبی که دست مایه سندسازی اویند، جایگزین شده است. در حالی که تنها طریق مسلّم از حسن بن مسکان طریق فزاری است، انتظار نداریم راویان از حسن بن مسکان بسیار گسترده باشند. با توجه به تشابه این عناوین و اضطراب حداکثری آنها در نقل از عنوان نایاب حسن بن مسکان، ظاهراً کسی (شاید خصیبی یا فزاری) واسطه نقل از حسن بن مسکان را چنین تغییر داده است.

بنابراین، به سان انتحالات گسترده خصیبی از شلمغانی و ابن مهران و اسحاق بصری، این اسانید هم بر فرض اصالت اواخرشان، از یک نفر، یعنی فزاری انتحال شده اند. اما از میان این

1) نوادر المعجزات، ص 107.

2) مجلسی، بحار الأنوار، ج30، ص286.

3) نباطی، الصراط المستقیم، ج 3، ص 25- 26، مختصر همان روایت بحار الأنوار.

4) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 256.

5) همان، ص 195.

6) خصیبی، الهدایة، 2007، ص 367.

7) خصیبی الهدایة، 1419، ص248.

8) همان، ص 367.

9) دلائل الامامة، ص 92. در این سند ابوالمفضل شیبانی از حسن بن مسکان، گرچه نام خصیبی و فزاری دیده نمی شود، ولی نقل از مشایخ اختصاصی خصیبی، و در اصل برگرفته از الهدایة است (خصیبی، الهدایة، 1419، ص 377-378). گذشت که بسیاری از روایات ابوالمفضل از مشایخ اختصاصی خصیبی حاصل سرقت اسانید او است.

اسناد فزاری، در دو سه سند بدون حضور خصیبی هم واسطه های ناشناس فزاری تا حسن بن مسکان متغیر است. پس اسناددهی خود فزاری هم مشکوک است، و چه بسا فزاری مسبب تحریفات راوی از زید باشد. با این حال، چون نام فزاری بیش از همه در صدر اسانید خصیبی تکرار شده، او در این تحریف دنبال پوشاندن نام فزاری نبوده، بلکه چه بسا دغدغه اش بیشتر نمایاندن مشایخش و تکمیل افتادگی اسانیدش بوده است.

علو اسناد خصیبی هم بر تردیدها دامن می زند. مثلاً خصیبی ادعا کرده که عسکر، مولای امام جواد (متوفای 220 ه.ق.) و ریان مولای امام رضا علیه السلام (متوفای 203 ه.ق.)(1)را دیده است. اما فقط یک روایت از ابن فضال از ریان دارد(2)که در واقع آن را به واسطه کتاب الأوصیاء از عباد بن یعقوب از ابن فضال گرفته است؛(3)یعنی با سه واسطه هم طریقش باز متصل نیست. او از عسکر هم با دو واسطه متفاوت نقل کرده است.(4)همچنین، خصیبی ادعای سماع از حمزة بن نصر غلام امام جواد علیه السلام را نیز دارد،(5)که تک روایتش از او به عنون غلام امام هادی علیه السلام(6)در واقع از اثبات الوصیة است.

1. 5. 3. بی ضابطگی تکمیل اسناد الهدایة و ناشناختگی مشایخ

نمونه هایی از بی ضابطگی وسائط در نقل خصیبی از مشایخ ابن مهران و فزاری گذشت. تشخیص منبع اخبار الهدایة، همواره به سادگی نمونه های پیشین نیست. در بسیاری از روایات باب 14 الهدایة، با اسنادی مواجهیم که نه تنها رجالِ ابتدای آنها بلکه تمام افراد نام برده ناشناس اند؛(7)یا شخصیت های شناخته شده به صورتی در کنار هم آمده اند که در جای دیگری نمونه ندارد. بررسی خود را در اسناد کل بخش امامان الهدایة ادامه می دهیم.

1) خصیبی، الهدایة، 1419، ص349.

2) همان، ص 364.

3) نک.: إثبات الوصیة، ص267.

4) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 214، 299. نقل اول از عتاب بن یونس است که مستقیم یا با واسطه بودن نقل خصیبی از او در مواضع الهدایة جای تردید دارد؛ قس.: همان 51، 147 با 302، 316.

5) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 353.

6) همان، ص 358؛ قس.: إثبات الوصیة، ص260.

7) مانند نقل های غریبی از عناوین ناشناسی چون محمد بن عباس قصیری، ابوالعباس خالدی؛ خصیبی، الهدایة، 1419، ص371.

نعمت الله صفری ناشناختگی بیشتر مشایخ در اسانید خصیبی و کمیِ نقلِ او از ثقات امامیه را نشان داده،(1)اما این ناپیراستگی اسانید را نشان از راستگویی خصیبی دانسته،(2)و از احتمال جعل روایت به دست همین رجال ناشناخته برای بیشتر کردن محبت توده های شیعه به انمه علیهم السلام گفته است.(3)اما امروزه با دسترسی گسترده به آثار نصیریان مشخص شده این نقل از رجال ناشناخته بیشتر به دلیل بی رغبتی نصیریان به راویان امامیه و بلکه دشمنی ایشان و اسلافِ خطابی شان با فقهای امامیه،(4)و نیز بی توجهی به اعتبار اسناد(5)است. دیگر اینکه، احتمال ساختگی بودن این نام ها نیز در خور بررسی است؛ به ویژه با اتهام خصیبی به فساد مذهب و کذاب بودن.(6)

الف. مروری بر طرق تا پُرتکرارترین رجال در الهدایة

پیش از بررسی مشایخ صدر اسناد خصیبی، ابتدا بر وضعیت طرق خصیبی تا مهم ترین و پُرتکرارترین راویان طبقات متقدم تر در 14 باب امامان مروری می کنیم. طرقی که تا راویان زیر ذکر شده، هیچ یک تکرار شونده نیست، و سند خصیبی تا این راویان تقریباً(7)هیچ الگویی ندارد. همچنین، در کل 257 سند بخش ائمه الهدایة فقط بخشی از 26 سند(8)در حد دو طبقه پیاپی تکرار شده، و عموماً بقیه سند کاملاً متفاوت است:

1) صفری، «حسین بن حمدان خصیبی و الهدایة»، ص 34. البته، نجفی یزدی در مقاله «اعجاز ائمه علیهم السلام و روایات مربوط به آن» به نقد مقاله صفری و دفاع از خصیبی و روایات او پرداخته است. ولی با دسترسی های جدید مجالی برای چنین دفاع هایی باقی نمی ماند. برخی دیگر از محققان هم شواهدی از تحریفات برخی نسخ الهدایة، به دست داده اند؛ حداد، الحسین بن حمدان، 1429، ص 157-160، 191.

2) صفری، «حسین بن حمدان خصیبی و الهدایة»، ص 27.

3) همان، ص 34، نیز نک.: ص 25.

4) نک.: ادامه، بخش 3. 7. 2.

5) نک.: ادامه بخش 3. 7. 5.

6) ابن غضائری، الرجال، ص54؛ نجاشی، الرجال، ص 67؛ عادل زاده و اکبری «رمزواره های نصیری در کتاب الهدایة الکبری»، سرتاسر؛ نیز نقد دعاوی وثاقت خصیبی گذشت، نک.: بخش 1. 4. 2.

7) بدون حساب اندک نمونه های تعلیقات و 3 سند ابن مهران که خواهد آمد.

8) در 9 پاره سند. 6 پاره سند آن در مجموعاً 19 سند است که در جدول دیده می شود، و بقیه نیز در اسنادی از ابن جمهور به چشم می خورد.

طبقات پُرتکرارترین راویان الهدایة(1)

1.

راویان امام باقر و امام صادق علیهما السلام: ابو بصیر در 22 سند؛ ابوحمزه ثمالی در 20 سند؛ جابر جعفی در 14 سند، حمران بن اعین در 6 سند و ابوالجارود در 4 سند.

2.

روایان متأخرتر امام صادق علیه السلام: مفضل بن عمر در 14 سند، یونس بن ظبیان در 6 سند؛ ابوهارون مکفوف، ماهان ابلی، زید شحام و اسحاق بن عمار هر یک در 3 سند.

3.

سیف بن عمیرة در 8 سند؛ ابن ابی حمزه و فرزندش حسن با لحاظ صور محرّف در 13 سند؛ محمد بن سنان در 16 سند؛ حسن بن مسکان در 5 سند؛ حسن بن محبوب در 3 سند.

4 و 5. محمد بن صدقه در 4 سند، ابوهاشم جعفری در 5 سند، محمد بن (عبدالله بن) مهران در 6 سند، عسکر خادم امام جواد علیه السلام در 3 سند، اسماعیل بن علی قمی/ نهروانی در 3 سند، ابوسمینه در 7 سند.(2)

تکرار بخشی از طریق تا برخی راویان

تصحیفات «حسن بن علی بن ابی حمزة البطاننی عن أبیه» («الحسن بن علی»، «ابی حمزة عن ابیه»، «علی بن الحسین عن ابیه» و مانند آن) از ابو بصیر 6 بار؛ عمر [و] بن شمر از جابر 3 بار.

سیف بن عمیرة از اسحاق بن عمار 3 بار؛ ابن مهران از محمد بن صدقه از محمد بن سنان(3)از مفضل 2 بار.

ندارد. (البته در ادامه اسناد، 2 روایت داود رقی به طریق حسن بن مسکان است. حسن بن محبوب نیز از واسطه متغیر از ابوحمزه ثمالی 2 روایت دارد).

محمد بن جمهور از ابن مهران 3 بار (در بخش ابواب الهدایة نیز طرقی تکرار شونده تا ابن مهران وجود دارد)، و این مهران (با لحاظ نمونه های تصحیف شده) از محمد بن صدقه 2 بار.

جدول 3: پُرتکرارترین راویان الهدایة در غیر صدر اسناد

1) طبقه بندی زیر از دوره امام باقر علیه السلام شروع شده، و بر اساس اطلاعات رجالی نگارنده است، هر چند اسناد الهدایة بعضاً این طبقات را نقض کرده است. راویانی که الگویی ناقص در نقل از آنان وجود دارد، با زیر خط مشخص شده اند.

2) عنوان عام و غالباً مبهم «محمد بن علی» نیز در 49 سند برای غیر امام باقر و امام جواد علیهما السلام به کار رفته که 7 بار آن به قرینه ذکر کنیه «ابوسمینه» یا وصف «صیرفی» ناظر به راوی مشهور ابوسمینه محمد بن علی همدانی است.

3) در برخی روایات امامی، محمد بن سنان از محمد بن صدقه روایت می کند (کلینی، الکافی، ج 4، ص 591؛ ابن قولویه، کامل الزیارات، ص 140، 162، 164).

بنابراین در بخش امامان از الهدایة؛ هیچ سندی وجود ندارد که کل طریق 4 تا 6 واسطه ای آن تا امامین باقرین کاملاً تکرار شود. اما نمی توان بی انضباطی شدید اسناد او را چنین توجیه کرد که او در همه این طرق بی قاعده تا این راویان، متکی به منابعی متأخرتر بوده است؛ زیرا مثلاً خصیبی از رجال طبقه چهارم، غالباً با یکی دو واسطه متغیر نقل کرده است. ولی بر حسب تصریح خودش عسکر را دیده،(1)و ابوسمینه را نیز دو بار در صدر اسنادش نشانده است.(2)پس نمی توان گفت اشکال صرفاً از منابع متأخرتر از طبقه راویان بالا بوده که هیچ انضباطی نداشته اند؛ چنان که انتظار نیست صاحبان دفاتر پس از این طبقات، که خصیبی از آنها بهره می برده، به طور تصادفی هیچ دو طریق یکسانی را تا راویان واحد ارائه نکرده باشند.

ب. تفاوت فاحش طبقات؛ شاهد ناآشنایی با رجال

شواهد دیگری هم در تبیین اینکه چرا طرق راویان اصلی الهدایة تکرار نشده، راه گشا است. مثلاً گرچه به اقتضای طبقه ابوسمینه، خصیبی غالباً نام ابوسمینه را در اوایل اسنادش آورده، اما در دو جا نیز با 4 یا 3 واسطه از او نقل کرده است:

«وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ بِشْرِ عَنْ زَیدِ بْنِ عَامِرِ الطَّاطَرِی عَنْ زَیدِ بْنِ شِهَابِ الْأَزْدِی عَنْ زَیدِ بْنِ کَثِیرِ اللَّحْمِی عَنْ أَبِی سُمَینَةَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ مَوْلَانَا الصَّادِقِ قَال».(3)

«وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْخَیاطِ، عَنْ بَشَّارِ بْنِ عَلِی، عَنْ زَیْدٍ الشَّحَامِ، عَنْ أَبِی سُمَینَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِی، عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیانَ، عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ الْجُعْفِی، عَنْ سَیدِنَا أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِق».(4)

رجال ناشناس و تکرار ناپذیر ابتدای این دو سند با دیگر اسناد از ابوسمینه تفاوت طبقاتی دارند، و جالب اینکه پس از نام «ابوسمینه» نیز فقط یکی دو نام، واسطه تا امام صادق علیه السلام شده اند؛ در حالی که در اسنادی که نام «ابوسمینه» در اوایل اسناد آمده، او با 4-5 واسطه از صادقین علیهما السلام نقل می کند.(5)این یعنی خصیبی شناختی از طبقه واقعی ابوسمینه نداشته، و به تناسب اینکه در مجموع سند با 5-6 واسطه از صادقین علیهما السلام نقل روایت کند، پیش از نام او

1) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 253.

2) همان، ص 132، 215. در جایی که نام ابن مهران نیز در ابتدای سند آمده (ص 287)، احتمال تعلیق وجود دارد.

3) همان، ص 112.

4) همان، ص 255. کلمه «عن» در میانه نام «ابوسمینه» تصحیف است.

5) نک.: همان، ص 13، 215.

نام هایی را می افزوده است. البته در همین سند نیز نام «زید شحام»(1)راوی طبقه شاگردان امام صادق علیه السلام را پیش از ابوسمینه نشانده است. نمونه هایی نشان می دهد که خصیبی در دوره تألیف بخش امامان از الهدایة چه بسا حتی از طبقه غالیانی همچون ابو المطلب که بعدها مدعی روایت کتابشان شد نیز خبر نداشته است.(2)

«وَ عَنهُ عَنْ أَبِیهِ عَن أَحْمَدَ بنِ الخَصِیبِ عَن ابی المُطَّلِبِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ المُفَضَّل عَن مُحَمَّدِ بنِ سِنَانٍ الزَّاهِرِی عَن عبد اللَّهِ بنِ عبدِ الرَّحْمَنِ الأَصَمَّ عَن مَدِیحٍ بنِ هَارُونَ بنِ سَعدٍ، قَالَ: سَمِعتُ أَبَا الطَّفَیلَ عَامِرٌ بنَ وَایْلَةَ» (همان، ص 67).

در سندی نیز از «جعفر بن المفضل المخلول» مستقیماً سندی را نقل کرده است (همان، ص 167).

ج. نایابی بیشتر مشایخ صدر اسناد

حال به بررسی اجمالی کل مشایخ موجود در ابتدای اسناد کتاب می پردازیم، و شواهدی از بی ضابطگی رجال اوایل اسناد الهدایة مطرح می کنیم. صفری، در تحقیق خود، فهرستی 107 نفری از مشایخ خصیبی در الهدایة را نام برده،(3)ولی طبق بررسی نگارنده، خصیبی فقط در بخش مربوط به امامان از الهدایة، بنا بر نسخه چاپ البلاغ، 114 شیخ را در ابتدای اسناد آورده است. البته، اگر شصت شیخ مذکور در سند روایت ابتدای باب 14 لحاظ شود، با توجه به تکرار نشدن نام 32 تن از آنها در جای دیگر، مشایخش در بخش اول الهدایة (یعنی چهارده باب مربوط به معصومان) به 146 نفر می رسد. (اسناد تک طبقه ای، که آشکارا مرسل اند، لحاظ نشد). نکته مهم در این اسناد آن است که غالباً هیچ قاعده و انضباطی ندارند. یعنی معمولاً نه مشایخ ادعایی خصیبی استادان ثابتی دارند، و نه واسطه خصیبی تا مشایخِ مشایخ ثابت است.

از 146 شیخ ابتدای اسناد بخش ائمه علیهم السلام فقط نام 29 تن در جای دیگری از الهدایة تکرار شده است. از این 29 تن فقط جعفر بن محمد بن مالک فزاری (متهم به غلو) و حسن بن جمهور

1) حضور زید در سند فوق بی وجه است، و تناسبی با ابن ظبیان و مفضل هم ندارد. نمونه سندی واقعی در نقل ابوسمینه از زید: «عَنْهُ عَن مُحَمَّدِ بنِ عَلِی عَن عُبَیسِ بنِ هِشَامٍ عَن ابی إِسْمَاعِیلَ الفَرَّاءِ عَن زَیْدٍ الشَّحَامِ عَن ابی عبد الله»؛ برقی المحاسن، ج2، ص 363.

2) درباره ابوالمطلب و سند خصیبی نک.: ادامه، بخش 2. 2. 4. این دو سند الهدایة را مقایسه کنید و اختلال عجیب طبقاتی اش را به سبب تکمیل ضعیف اسناد ببینید، نیز نک.: خصیبی، الهدایة، 2007، ص339: «وَ عَنهُ عَنِ الحَسَنِ بنِ مُحَمَّدِ بن جُمْهُورٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بنِ جُمْهُورٍ عَن مُحَمَّدِ بن عبد اللهِ بنِ مِهرَانَ عَن مُحَمَّدِ بنِ صَدَّقَةَ العَنبَرِی التَّمِیمِی عَن ابی المُطَّلِبِ جَعَفَرِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ المُفَضَّل بن عُمَرَ، عَنِ الصَّادِقِ» (خصیبی، الهدایة، 1419، ص 46).

3) صفری، «حسین بن حمدان خصیبی و الهدایة»، ص 30-33.

عمی و ابوالحسن علی بن عاصم کوفی شناسایی شدند. محمد بن موسی قمی نیز با محمد بن موسی شعیری، غالی شهیر مخمسی، تناسب دارد، و محمد بن یحیی فارسی با شخصیتی که حسین بن محمد بن عامر و ابوعمر کشی از او اخبار نادری دارند،(1)تطبیق پذیر است.

خصیبی از تعدادی از رجال اختصاصی خود سه تا دَه بار در بخش ائمه علیهم السلام نقل کرده، و البته نامشان فقط در اسناد خصیبی در الهدایة و دیگر کتب نصیری آمده است. ایشان عبارت اند از: پدرش حمدان بن خصیب، جعفر بن احمد قصیر بصری، علی بن حسین مقری، محمد بن اسماعیل حسنی، احمد بن محمد حجال، احمد بن صالح، ابوالعباس عتاب بن یونس دیلمی، ابوالحسن علی بن بشر، محمد بن یحیی خرقی، علی بن طیب صابونی، حسن بن مسعود، ابو (بکر) الحواری، محمد بن ابراهیم و احمد بن سندولا. او از چند عنوان نیز دو بار در الهدایة نقل کرده است.

همچنین، 116 عنوان بدون تکرار در ابتدای اسناد معنعن بخش ائمه از الهدایة وجود دارد که از آنها، در دیگر منابع فقط رجالی را هم نام با ابوبکر [محمد بن] احمد بن عبدالله [ابن ابی الثلج بغدادی]، محمد بن [عبدالله بن] مهران، محمد بن جریر طبری، ابوالقاسم نصر بن صائغ [صباح] بلخی، علی بن بلال، ابن فضال و سعد بن [عبدالله] ابی خلف می شناسیم، که البته گذشت که روایات خصیبی از ابن مهران با واسطه یا وجاده ای است. دو سند از ابن فضال و سعد(2)نیز در همان بخش سرقت های خصیبی از کتاب الاوصیاء است. افزون بر این، هارون بن مسلم البصری، أحمد بن إسحاق، سهل بن زیاد الآدمی، عبدالله بن جعفر الحمیری و أحمد بن أبی عبدالله البرقی، عسکر و ریان، که از رجال شناخته شده امامیه اند، نامشان در سند شصت نفره ساختگی خصیبی آمده است.

پس با کاستن این 14 تن 102 عنوان در صدر اسناد داریم که در هیچ جای دیگری از الهدایة و دیگر کتب شناسایی نشدند؛ یعنی 70 درصد از کل 146 عنوان بخش ائمه از الهدایة. همچنین، معلوم شد از 30 درصد باقی نیز بسیاری شان در واقع مشایخ مستقیم خصیبی نیستند. در آخر با مطالعه همه این طرق خصیبی تا مشایخِ مشایخش می بینیم او هیچ واسطه و الگوی ثابتی تا ایشان ندارد، یعنی در نقل با واسطه از یک راوی (غیر معصوم) همواره واسطه تغییر

1) نک.: کلینی، الکافی، ص 452؛ کشی، رجال، ص 410، 486.

2) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 368، 382.

می کند. اگر تعلیقات الهدایة را در نظر نگیریم، فقط در چند نقل از نقل های ابن جمهور است که نامش در چند جا برای نقل از برخی از مشایخِ مشایخ خصیبی تکرار شده است. همچنین، نام سه تن از واسطه های نقل الهدایة از عنوان عام و پُرتکرار محمد بن علی در طبقه مشایخِ مشایخ نیز تکرار شده، ولی قرائنی بر ضد احتمال آشنایی خصیبی با این عنوان گذشت.(1)

از تشویش شدید اسناددهی ها و اشکالات طبقاتی معلوم شد که بسیاری اوقات یادکرد مجموعه ای از مشایخ پُرکاربردتر در الهدایة نیز نادرست است، و احتمالاً بیشتر عناوین تکرارناپذیر ناشناس در صدر اسناد خصیبی ساختگی است. حتی برخی از نام های مختص به خصیبی، علی رغم تکرارشان، ممکن است از اساس ساختگی باشند؛ مانند محمد بن اسماعیل حسنی یا فرزند او جعفر، که در اسنادی ظاهراً ساختگی به کار می رود. البته، خصیبی از آثار برخی از مشایخ صدر اسنادش، گاه به صورت وجاده ای یا باواسطه بهره برده است، مانند جعفر بن مالک فزاری و حسن بن جمهور. شاید خصیبی از مشایخی همچون پدرش و محمد بن یحیی فارسی واقعاً روایاتی شنیده باشد.

1. 5. 4. اسناددهی متفاوت خصیبی در آثار بعدی

پیش تر به نمونه اسناد بخش ابواب از الهدایة اشاره شد. در اینجا به تفاوت های مهم نوع سنددهی ابن بخش و نیز تألیفات پسین خصیبی با بخش های نخستین الهدایة می پردازیم.

الف. روشمندی بخش ابواب الهدایة

خصیبی در بخش ابواب از الهدایة علاوه بر استفاده بیشتر از مشایخ پُرکاربرد خود و کاستن نام های ناشناخته، بی ضابطه و بدون تکرار از مشایخ اسحاقی فراوان نقل کرده است؛ مانند 19 روایت از احمد بن یوسف شاشی و روایتی هم از حسن بن منذر اسحاقی از اسحاق بصری. بنا بر قرائنی، نسبت برخی از این روایات به اسحاق درست است.(2)بر خلاف اسناد بی ضابطه

1) همچنین، الهدایة در روایتی از محمد بن جعفر الکوفی از ابوخالد بصری نقل کرده است (1419، ص 369). ممکن است کوفی همان محمد بن جعفر رزاز تلقی شود، ولی این روایت در اصل روایت سعد اشعری است که از ابی رجاء بصری شنیده است (ابن بابویه، کمال الدین، ج 2، ص 492) و احتمال اینکه عنوان محمد بن جعفر به صورت اتفاقی قابل تطبیق بر رزاز شده باشد، جدی است. خصوصاً که در نسخه خطی این نام به صورت جعفر بن محمد کوفی و ظاهراً ناظر به فزاری است؛ خصیبی، الهدایة، بی تا، نسخه بروجردی، برگ 145.

2) نک.: خصیبی، الهدایة، 2007، ص 354؛ قس.: حسن بن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص 55 خبری در فضل ابوخالد کابلی. البته، گذشته از اینکه اصل او در سماع از احمد بن یوسف، که ابن شعبه با دو واسطه از او روایت کرده، اشکال دارد، در جایی هم حسن بن منذر، دیگر شاگرد مهم اسحاق، را جای احمد بن یوسف نشانده است (خصیبی، الهدایة، 2007، ص 390؛ حسن بن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص56). گاهی هم سند خصیبی از اسحاق با سند روایتی مشابه از اسحاق در منابع دیگر تفاوت اساسی دارد (از باب نمونه، قس.: خصیبی، الهدایة، 2007، ص 364؛ کشی، الرجال، ص197)؛ چنان که گاه روایت منقول از اسحاق در الهدایة، در منابع دیگر از غیر اسحاق و کاملاً متفاوت است؛ نک.: خصیبی، الهدایة، 2007، ص 325؛ کشی، الرجال، ص321.

او در بخش ائمه علیهم السلام از 10 روایت او از جعفر فزاری در بخش ابواب 9 روایت از عبدالله بن یونس (موصلی، راوی الرسالة المفضلیة(1)) است. چنان که 7 روایت خصیبی از اسماعیل بن علی قمی همگی با واسطه محمد بن عامر است. از 8 روایت او از ابن مهران نیز 5 روایت با واسطه حسن بن محمد بن جمهور (2 روایت از حسن از پدرش)، و 3 روایت با واسطه جعفر قصیر بصری است. بر فرض درستی نسبت این اخبار به ابن مهران ممکن است از کتاب المحمودین والمذمومین نقل شده باشند.

خلاصه آنکه، در فصل ابواب، خصیبی فقط از 23 شیخش بهره برده، و از این تعداد، فقط نام 5 تن در بقیه الهدایة تکرار نمی شود، و البته از این 5 تن نیز شلمغانی و حسن بن منذر از بزرگان دیگر فرق غالی هستند.(2)بنابراین، فقط سه عنوان از عناوین صدر اسناد این بخش، یعنی 13 درصد ناشناس است که برای یک کتاب روایی تقریباً طبیعی است. ولی به هیچ وجه با آمار 70 درصدی مشایخ ناشناس بدون تکرار در بخش ائمه علیهم السلام(3)قیاس پذیر نیست. البته شناسایی حدود اسناد واقعی از ساختگی این بخش نیازمند پژوهش بیشتر است.

اگر این بررسی ها را در دیگر آثار خصیبی حاوی اخبار معنعن یعنی الرسالة و فقه آن و نیز المائدة پی بگیریم، می بینیم که برخلاف الهدایة، در این آثار، خصیبی، هم بارها روایاتی را مرسل و بدون اشاره به وسائط نقل کرده، و هم اسنادی را ناقص آورده، و بنای تکمیل همه اسناد را ندارد. در کل المائدة 7 خبر از طبقه مشایخ او شروع میشود (5 خبر با «حدثنی») و بیشتر اسناد از طبقات متقدم بر مشایخ خصیبی و با تعابیری مانند «بالإسناد إلی»، «روی عن» یا بدون آن شروع شده است. در الرسالة نیز در مجموع 6 طریق متصل داریم. همچنین در

1) الرسالة المفضلیة، 2006، ص9.

2) البته نام محمد بن همام نیز در غیر از سندی در بخش بابیت در بخش ائمه نیز در برخی نسخ آمده است؛ نک.: خصیبی، الهدایة، 1038 ، 3 ب.

3) نک.: بخش 1. 5. 3.

این آثار، برخلاف بخش ائمه الهدایة، دیگر با شمار فراوانی از نام های ناشناس تکرارناپذیر در صدر اسناد مواجه نیستیم. پس در آثار سرّی خصیبی، که به دوره کمال نگاه نصیری او مربوط است، اضطراب ساختار اسنادش، فارغ از واقعی یا ساختگی بودنشان، کم شده و با پختگی بیشتری در اسناد مواجهیم.

ب. رجال مهم خصیبی در آثار متأخرتر او

دیگر تفاوت مهم این آثار با بخش امامان الهدایة این است که برخی از رجال پُرتکرار و مهم در کتبی مانند المائدة و الرسالة و در آثار شاگردان خصیبی، یعنی یحیی بن معین سامری و ابو محمد عبدالله جنان فارسی، معروف به زاهد، و محمد بن جندب (نخستین یتیم محمد بن نصیر) نقش پررنگی ایفا می کنند،(1)و البته، گذشت که وجود چند سند از غیر طریق خصیبی از ابن جندب از ابن نصیر مؤید شاگردی ابن جندب نزد ابن نصیر است.(2)اما این رجال مهم نصیری در اسناد الهدایة، با وجود حجم و اسناد بیشترش حضور ندارند.(3)

این در حالی است که خصیبی در الهدایة اصل بابیت محمد بن نصیر و ابوالخطاب را مطرح کرده، و بعید است بخواهد عمداً ارتباط با این چند شیخ ناشناخته را کتمان کند. می توان احتمال داد در دورانی پس از تألیف الهدایة بوده که خصیبی به این اسامی یا اشخاص بیشتر توجه کرده است. گذشت که خصیبی در بازه ای از عمرش اهل تفویض و اعتقادی غالیانه در درجه پایین تر از نصیری گری بوده؛ پس چه بسا در آن دوران، ارتباط چندانی با شیوخ فرقه سرّی و رو به زوال نصیریه هم نداشته است. البته، پس از آن نیز شاهد بیرونی روشنی ارتباط خصیبی را با نصیریان متقدم بر خودش تأیید نمی کند.

1) نک.: خصیبی، الرسالة، 2006، ص8، 71؛ همو، المائدة، ص 309، 316 ،300، 313؛ طبرانی، المرشدة، ص 13؛ همو، المعارف، ص 74، 82، 98، 111. تذکر این نکته نیز لازم است که برخی گفته اند سید بن طاووس در سندی از جنان نقل کرده است (حداد الحسین بن حمدان، ص 47). منظور ایشان سندی از ابوالمفضل شیبانی (متوفای 387 ه. ق.) است که در آن فقط با واسطه أبو محمد عبدالله بن محمد العابد از امام عسکری علیه السلام نقل کرده است (طوسی، مصباح المتهجد، ج 1، ص 399). با عنایت به انتحال گسترده شیبانی از روایات الهدایة بعید نیست که واقعاً مقصود جنان باشد؛ زیرا او نیز در اسناد با وصف «عابد زاهد» یاد می شود (طبرانی، الأعیاد، 1419، ص 212). ولی با این همه اصل چنین تطبیقی جای تردید دارد، و بر فرض صحت هم قرینه محکمی برای نسبت سند به الهدایة نیست. خصوصاً احتمالاً شیبانی به روایات دیگری از خصیبی غیر از الهدایة هم دسترسی داشته است؛ از باب نمونه، قس.: ابن المشهدی، المزار الکبیر، ص 137؛ حسن بن شعبه، حقائق اسرار، 2006، ص 91: سند مشابه از خصیبی.

2) نک.: بخش 1. 3. 2.

3) فقط در متن دو خبر و نه سند آن نام محمد بن جندب آمده است؛ خصیبی، الهدایة، 1419، ص323، 338.

طریق عبدالله جنان فارسی از محمد بن جندب از ابن نصیر، تنها طریق خصیبی به ابن نصیر است که از غیر اسناد خصیبی هم شاهدی، هر چند ضعیف، بر اصالتش یافتیم.(1)تفاوت مهم این طریق با طرق دیگر خصیبی این است که سند طریقتی معارف نصیریه به حساب می آید، و خصیبی فقط برای جنان بارها تعبیر «شیخی» و به ندرت «والدی» را به کار برده است.(2)با این همه، این رجال در اسناد الهدایة حضور نداشتند.

دیگر تفاوت مهم این طریق خصیبی با ده ها طریق دیگرش تا ابن نصیر و امامین عسکریین این است که برخلاف عموم آنها، که غالباً تک واسطه ای هستند و در مشیخه اش آمده اند، دو طبقه واسطه دارد و بر این اساس در مشیخه اش نیز جایی ندارد. لذا، چنان که انتظار نیست صد درصدِ راویانِ ابن نصیر را خصیبی خود ساخته باشد،(3)احتمالاً طریق نصیری جنان از ابن جندب اصیل تر است؛ هر چند نبود نامش در الهدایة مؤید این است که خصیبی از او سماعی نداشته است. اما نکته غریب اینکه، سیر تطور اسناددهی خصیبی از چنین سندی در روایت توحید جسری، که احتمالاً متعلق به اواخر عمر خصیبی است، نمود یافته است. در آنجا خصیبی ادعای ملاقات جنان با امامین عسکریین و امام عصر و نقل بی واسطه اش از آن امامان را بر دعاوی پیشین افزوده است.(4)

همچنین، خصیبی در الهدایة هرگز بی واسطه از عمویش احمد بن الخصیب نقل نمی کند،

1) طبرانی، الأعیاد، 2016، ص 265؛ همان، 1943، ص192. نمونه سندی در کتابی ساختگی از محمد بن همام از محمد بن جندب: الکافی بلعن الضد المنافی، ص52.

2) خصیبی، المائدة، 313؛ طبرانی، المرشدة، ص35؛ همو، المعارف، ص 72، 74، 82، 111: عبدالله جنان زاهد از یحیی بن معین.

3) این طبیعتِ بیشتر سندسازان و جاعلان است که معمولاً همه اسناد و اخبار را خود از ابتدا نمی سازند، بلکه از داده های پیشین هم بهره می برند. البته انکار فضل الخاسکی در المطالع البابیة (نک.: حداد، الحسین بن حمدان، ص 49- 50) نسبت به روایت خصیبی از ابن نصیر نیز خلاف اسناد بسیار در کتب خصیبی و پیروان او است. طبعاً صرف ادعای زنده نبودن ابن نصیر پس از امام عسکری علیه السلام حتی بر فرض اثبات هم برای رد توجه خصیبی به ابن نصیر کافی نیست.

4) جسری، التوحید، 2016، ص9؛ همان، 2014، ص 60. در نسخه اخیر از کتاب جسری علاوه بر عبدالله جنان فارسی، از یحیی بن معین سامری، محمد بن اسماعیل و عسکر بن محمد نیز به عنوان صحابیان ائمه علیهم السلام یاد می کند. بر فرض درستی نسبت آن به خصیبی شاهدی از آن است که خصیبی مشیخه اش را به روزرسانی کرده است. اما در حالت خوش بینانه ملاقات خصیبی با این مشایخ متقدم می بایست چند دهه پیش از تألیف آثار خصیبی صورت پذیرفته باشد، و نمی شود گفت خصیبی پس از تألیف الهدایة باز مجموعه ای جدید از مشایخ نخستین نصیریه را ملاقات کرده است. گزارشی مشابه نیز ادعای صحابی بودن جنان برای امامین عسکریین را مطرح کرده که مربوط به آستانه مرگ خصیبی است؛ مجمع الأخبار، ص 160.

ولی در المائدة و آثار بعدی از شیوخ مهم او است.(1)چنین اضطرابی در اسناددهی از یحیی بن معین هم دیده می شود. در اسناد از خصیبی گاه جنان فارسی واسطه اش تا یحیی است،(2)گاه هیچ واسطه ای نیاورده، و گاه با تعبیر «عن الثقاة» نقل کرده است.(3)این نیز در نوع ارتباط خصیبی با جنان تردید بر می انگیزد. در اسناد خصیبی، جنان واسطه نقل های معارفی (و نه جدلی) از اسحاق بصری(4)و علی بن حسکة(5)پیشوایان اسحاقیه و مخمسه، نیز شده است.

هر چند خصیبی از ابن شعبه یاد نکرده، اما قرائنی حاکی از بهره مندی المائدة خصیبی از اخبار ابن شعبه است، و ملاقات ابن شعبه با خصیبی و سماعش از او نیز شواهدی در چند کتاب ابن شعبه دارد.(6)با توجه به نقل های المائدة خصیبی از اسناد خاص حقائق أسرار الدین، به نظر می رسد تألیف المائدة باید متأخرتر باشد. چنان که تألیف الرسالة نیز مربوط به دوران اوج غلو نصیری خصیبی در شام و ظاهراً متأخر بر الهدایة (دست کم بخش ائمه علیهم السلام) است. در این میان اشعار خصیبی در دیوانش، که به گفته منابع نصیری در مرز میان بودن و خاص بودن است، متعلق به ادوار مختلف عمر او است، و ویژگی های مختلفی دارد.

بر این اساس، خصیبی در دوره علمی اش، ابتدا غلوگرای غیر نصیری و به گفته منابع نصیری در حد تفویض بوده، و با منابع امامیه، مفوضه، مخمسه و اسحاقیه احتمالاً بیشتر بدون سماع ارتباط داشته است. رفته رفته غلوّش رو به فزونی گذاشته، و ادعای ارتباط با مشایخ مهم تر نصیری را نیز مطرح کرده است. با نبود قرائنی محکم در ارتباط خصیبی با مشایخ امامی، نصیری و اسحاقی، به نظر می رسد او در عقاید غالیانه اش بیشتر متکی به استفاده از منابع مکتوب بوده است تا ارتباط مستقیم با مشایخ متقدم تر فرقه به حاشیه رفته نصیری.

در میان فرقه های مختلف خطابی آن روزگار (مانند اسحاقیه، مخمسه و نصیریه)، شاید نصیریه به سبب رکودش، بیشتر زمینه آن را داشته تا شخصی مانند خصیبی، که ظاهراً چند سماعی از مشایخ نداشته، رهبری اش را بر عهده بگیرد، و مجدداً نصیریه را به صورت فرقه

1) خصیبی، المائدة، ص316؛ طبرانی، النجحیة، ص 187.

2) نمونه: طبرانی، المعارف، ص73.

3) ابن مقاتل، المجالس النمیریة، ص 14 64. برای نمونه مشابه نک.: ص33، 46.

4) ابوالمطلب، آداب الدین، ص 262.

5) خصیبی، المائدة، ص313؛ طبرانی، المعارف، ص131.

6) نک.: ادامه، بخش 2. 3. 4.

قوی غالیانه و متکی به خود احیا کند. پس شاید نبود رقیبی از سران نصیریه در نتیجه بخش بودن این رویکرد مؤثر بوده است.

1. 5. 5. مقایسه الگوی اسناد در الهدایة و طب الأئمة علیهم السلام

برای ریشه یابی رویکرد سندی الهدایة می توان گام های بیشتری برداشت. اینکه بسیاری از مشایخِ ابتدای اسناد بخش ائمه از الهدایة کاملاً ناشناخته اند و در هیچ جایی از منابع و نه حتی در خود کتاب الهدایة الکبری در جای دیگری تکرار نمی شوند، کاملاً بر خلاف رویکرد منابع روایی قدمای فریقین(1)

Motzki, The Musannaf of 'Abd al-Razzaq al-San'anī as a Source of Authentic Aḥadīth of the First Century A. H

یا حتی آثار مسند نصیری، مانند حقائق أسرار الدین و البدء والإعادة، است. پس از پژوهش بسیار در اسانید کتب امامیه و نصیریه فقط کتاب مجهول المؤلف طب الأئمة علیهم السلام، منسوب به فرزندان بسطام، را می شناسم که این ویژگی اسناد الهدایة را دارد.(2)در خور توجه است که محورهای تشابه خطاهای اسناد دو کتاب الهدایة و طب الأئمة علیهم السلام بسیار گسترده است. اطلاعات زیر مربوط به طب الأئمة علیهم السلام برگرفته از مقاله نویسنده با عنوان «سندسازی های طب الأئمة علیهم السلام منسوب به فرزندان بسطام»(3)است که با عنایت به اشتراک برخی از مشایخ کلیدی اسناد طب الأئمة علیهم السلام با الهدایة از احتمال ارتباط ایشان با برخی از مشایخ الهدایة گفته است. مطالعه ادله آن اثر به تحلیل نکات زیر کمک شایانی می کند. تفصیل اشتراکات اسناد طلب الأئمة علیهم السلام و بخش ائمه از الهدایة چنین است:
1. ناشناختگی حداکثری اوایل اسناد طب الأئمة علیهم السلام؛ در حدود 87 درصد اسناد، واسطه مؤلف تا اسناد ثابت در طبقات متقدم تر، رجالی کاملاً ناشناس و متغیرند که نامشان در هیچ جایی از طلب الائمة علیهم السلام و دیگر منابع تکرار نمی شود. در مقاله قرائن متعددی در تأیید ساختگی بودن عموم این نام ها ذکر شده است، و گذشت که حدود 70 درصد از اسناد بخش

1) مثلاً مشیخه های دو کتاب من لا یحضره الفقیه و تهذیب الأحکام، یا پژوهش ها در زمینه منبع شناسی کافی نمونه هایی از این انضباط نسبی در اسناد را پیش رو می نهند؛ نیز نک.: ابطحی، «فهرس أسانید و طبقات الرواة فی بصائر الدرجات»، ص 1053-1217؛

2) البته در کتبی مانند الفضائل منسوب به شاذان بن جبرئیل و نیز روایات منسوب به طبری مورخ، در دلائل الإمامة، نام های ساختگی بسیاری در اسناد آمده، ولی با برشمردن ویژگی سندسازی دو کتاب معلوم خواهد شد که سندسازی چنین کتبی با الهدایة تفاوت های مهمی دارد.

3) اکبری، در: مطالعات فهم حدیث، (در دست انتشار) ش103، 1401.

ائمه از الهدایة نیز چنین ویژگی نادری دارند. البته باید در نظر داشت که اگر دو سه باب آخر این بخش الهدایة، خصوصاً سند شصت شیخی ابتدای باب 14، را در نظر نگیریم درصد الهدایة به طب الأئمة علیهم السلام نزدیک تر می شود.

2.

در هر دو اثر تلاشی حداکثری برای از میان بردن تعابیر ارسال و طبقات خالی وجود دارد. در حدی که در اسناد معنعن هیچ اثری از ارسال های رایج در دیگر کتب محدثان باقی نماند.

3.

در طب الأئمة علیهم السلام، و برخلاف روال عمومی مؤلف، اسناد بخش کوچکی از اخبار کتاب به صورت ناقص رها شده اند که فقط حاوی یکی دو طبقه رجال پس از امام هستند، و می توانند «نماینده شکلی اصیل تر از اسناد کتاب» باشند؛ زیرا به نحو آشکار میزان ناشناختگی رجال انتهای اسناد کتاب بسیار کمتر است. گذشت که الهدایة نیز دقیقاً چنین است، و اسناد دو باب حضرت زهرا علیها السلام و امام باقر علیه السلام، که برگرفته از اثبات الوصیة هستند، کامل نشده اند.

4.

فقط اسناد مؤلف طب الأئمة علیهم السلام از اندکی از مشایخش الگوهای خاصی دارد. در مقاله «سندسازی های طب الأئمة علیهم السلام منسوب به فرزندان بسطام» با بررسی کل اسناد طب الأئمة علیهم السلام، از 206 نام ابتدای اسناد فقط 6 تن از 26 شیخ تکرار شونده در کتاب را یافتیم که با الگوهایی از مشایخشان نقل کرده باشند. آن مشایخ و مشایخِ مشایخشان عبارت اند از محمد بن جعفر برسی از ارمنی (21 سند)، حسین یا ابوعتاب فرزندان بسطام از محمد بن خلف (13 سند)، خضر بن محمد از حوارینی [جراذینی] (7 سند)، احمد برقی از پدرش (4 سند)، ابن مهران از ایوب (2 سند)، خواتیمی از ابن یقطین (2 سند). البته از مشایخ تکرار شونده محمد بن موسی قمی (با 2 سند) هم شناسایی شد.

با این همه، نشان داده ایم در بیشتر همین اسناد دارای الگو نیز شواهد بسیاری از سندسازی وجود دارد. بدین نحو که فقط سند یکی از اخبار مجموعه اصیل تر بوده، و آن را به دیگر اخبار سرایت داده اند. افزون بر این، سندسازیِ تعویضیِ ضابطه مند در طب الأئمة علیهم السلام شاخصه هایی متفاوت با سندسازی بی ضابطه در ابتدای اسناد دارد، و این دو نوع سندسازی عمومی در دو مرحله صورت پذیرفته است. گذشت که در بخش ائمه الهدایة چندان اسناد با ابتدای ضابطه مند نداریم. ولی حجم عظیم اسناد ضابطه مند الهدایة در بخش ابواب گرد آمده است. البته شاخصه های متفاوت و قرائن جعل در آن نیز ذکر خواهد شد.

5. فراوانی رجال مشترک دو کتاب به تنهایی نکته ویژه ای نیست. ولی وقتی اشتراک در عناوین کم یاب یا نایاب باشد، ارتباط دو اثر را بیشتر نشان می دهد. مثلاً از رجال نادر تکرار شونده در طب الأئمة علیهم السلام، برسی، محمد بن موسی قمی، محمد بن خلف، ابن مهران و ابوالخطاب از راویان اسناد الهدایة نیز هستند، و خصوصاً نام سه تن نخست در منابع جداً نادر است. نام خضر بن محمد فقط در إثبات الوصیة آمده که گذشت از منابع مهم الهدایة است. عنوان نایاب الحوارینی [جراذینی؟] در طب الأئمة علیهم السلام بیش از همه با ابوبکر الحواری/ ابوالحواری در الهدایة شباهت دارد؛ نسبت و کنیه ای که در اسناد شیعی تقریباً یافت نمی شود.(1)

اشتراک دو کتاب در این حجم از نام های نایاب یا نادر بسیار در خور تأمل است. همچنین، نزدیک ترین نام به عنوان نایاب حسین و ابوعتاب فرزندان بسطام، در الهدایة آمده است. نام حسین بن عتاب جنبلانی در الهدایة در سه جا و هر بار در اسناد گروهی خصیبی و در کنار عناوین مشترک با عناوین تکرار شونده طب الأئمة علیهم السلام، مانند محمد بن موسی قمی و احمد بن صالح، به کار رفته است.(2)فرزندان بسطام پیش تر مؤلفان طب الأئمة علیهم السلام تلقی می شدند، ولی در مقاله، آنان در جایگاه دو تن از مشایخ ادعایی مؤلف دانسته شده اند.

6. شگفت تر اختصاص برخی از نام های اشتباه به اسناد دو کتاب است. مثلاً در طب الأئمة علیهم السلام، عبد الله بن سنان از محمد بن سنان زاهری، که متأخر بر او است، به عنوان برادرش نقل روایت کرده، و البته این دو برادر نیستند. چنین اشتباهی را فقط در الهدایة خصیبی و آثار شاگردانش می توان یافت.(3)همچنین، در طب الأئمة علیهم السلام به دلیل نشناختن فقیه مشهور، احمد بن محمد بن ابی نصر [بزنطی] دو بار نامش به محمد بن ابی بصیر و دو بار به محمد بن ابی نصر تبدیل شده است.(4)در الهدایة احمد بن محمد بن ابی نصر، اشتباهاً نوه ابو بصیر تلقی

1) دو بار در منابع امامی این عنوان آمده است؛ یکی در اسنادی عامی است (ابن بابویه، الخصال، ج1، ص 317)؛ و دیگری نیز وضع مبهمی دارد؛ الإختصاص، ص 279.

2) خصیبی، الهدایة، 1419، ص248، 354، نیز نک.: 344. در سند اخیر تصحیف رخ داده است؛ نک.: همو، الهدایة، 1318، ص288؛ همان، بی تا، برگ 106. همچنین، در کنار این نام در نُسخ اخیر، حسین بن ابراهیم به چشم می خورد. تصحیف ابراهیم به بسطام نیز ممکن است.

3) اکبری، «سندسازی های طب الأئمة علیهم السلام منسوب به فرزندان بسطام»، بخش 2. 2. البته در نسخه ما از الهدایة، این روایت از نسخه افتاده است، ولی خوش بختانه در انتحالات ابوالمفضل شیبانی این سند باقی است؛ دلائل الإمامة، ص446-447.

4) طب الأئمة علیهم السلام، ص 66، 68، 64، 138.

شده و او را احمد بن محمد بن ابی بصیر الاسدی خوانده است.(1)الهدایة در موضع دیگری هم به ابوبصیر اسدی و نسبت او توجه کرده،(2)اما هیچ یادکردی از بزنطی ندارد. محمد بن ابی بصیر نیز از اختصاصات الهدایة و طب الأئمة علیهم السلام است. عنوان نوساخته احمد بن نصیر (شبیه محمد بن نصیر) هم، که حاصل ناآشنایی احمد بن النضر (و شاید بزنطی) است، در هر دو کتاب خود را نمایانده است.(3)نمونه های دیگری هم می توان ذکر کرد.(4)

در روش های ایجاد نام های جدید و نایاب، دو کتاب تشابه های روشی هم دارند؛ مثلاً در بحث از اسناد حسن بن مسکان در الهدایة گذشت که در فرآیندی خاص، مکرراً بخش هایی از یک نام در اسناد تحریف، یا اجزایش وارونه شده و نام جدیدی ایجاد شده است. همین سبک در طب الأئمة هم وجود دارد.(5)

7. توصیفات سندی مشترک؛ در اسناد متقدم کتب روایی آوردن جملات توصیفی برای راویان در میانه سند رایج نیست. ولی این در طب الأئمة علیهم السلام و الهدایة بیشتر به چشم می خورد، و از اندک جملات توصیفی آن دو، بیشترشان مشترک و البته، خاص این دو کتاب است. در چند جا نیز در دو کتاب مؤلف با تعبیر «و هو ...» ادعای شناخت برخی راویان را کرده است. وجه اشتراک اینها غلط بودن بیشتر تطبیق ها است.(6)نمونه جملات توصیفی اسناد دو کتاب در جدول زیر آمده است.

1) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 287.

2) همان، ص 39. او در اینجا به احترازش از ابو بصیر ثقفی نیز اذعان کرده است، که احتمالاً مقصودش لیث مرادی است که او را با محمد بن مسلم ثقفی (به سبب همنشینی شان در اخبار) خلط کرده است. غالیان نگاهی منفی به این دو فقیه داشته اند؛ نک.: بخش 3. 7. 2.

3) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 160؛ قس.: کشی، الرجال، ص 78؛ طب الأئمة علیهم السلام، ص 106؛ قس.: مجلسی، بحار الأنوار، ج 59، ص213.

4) البته برخی مثال های خلط مختص دو کتاب نیست؛ مانند اشتباه گرفتن علی بن ابی حمزة بطائنی با أبو حمزه ثمالی؛ نک.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 150، 268؛ طب الأئمة علیهم السلام، ص 23، 24.

5) اکبری، «سندسازی های طب الأئمة منسوب به فرزندان بسطام»، بخش 2. 2.

6) طب الأئمة علیهم السلام، ص 49، 122؛ خصیبی، الهدایة، 1419، ص 39، 128، 196.

حَدَّثَنی ابوبکر بنُ أَحمدَ بن عبد الله، عن أبیه عبدالله بن مُحَمَّد الأهوازی وَکانَ عالماً بأخبار أهل البیت(1)(الهدایة، 1419، ص39؛ نیز نک.: طب الرضا علیه السلام، ص 4).

عَن أبیه حمدان ... عَن إبراهیم بن الخصیب وکان مُرابطاً لسیدنا أبی الحَسَن ... (الهدایة، 1419، ص67). عَنْ أَبِیهِ ... عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْخَصِیبِ، قَالَ: کُنَّا بالْعَسْکر وَ نَحْنُ مُرَابِطُون (ص 54).

عَن جَعفر بن مُحَمَّد بن مالک وَ کانَ جَعفَرُ بنُ مالک راویاً علوم آل مُحَمَّد قَالَ: -وَکانَ الحَسَنُ عَمُّهُ من فقهاء شیعة آل مُحَمَّد (الهدایة، 1419، ص 70).

... عَتّاب بن یونُس الدیلمی، عَن عَلی بن یونُسَ وَکانَ رَجُلٌ من عُبّاد الشیعة وصلحائهم زُهداً وَ وَرَعاً (الهدایة، 1419، ص 316).

حَدَّثَنَا ابو عَتّاب وَالحُسَینُ ابنا بسطامَ قالا حَدَّثَنَنا مُحَمَّدُ بنُ خَلَف بقَزوینَ وَکانَ من جُملة عُلَماء آل مُحَمَّد (طب الأئمة علیهم السلام، ص 15).

ابو عتّاب عبد الله بنُ بسطامَ قالَ حَدَّثَنی إبراهیمُ بنُ النَّضر من وُلد میثم الثَّمار بِقَزوینَ وَنَحنُ مُرابطونَ عَن الأَنمَّة... (طب الأئمة علیهم السلام، ص 124).

عَلی بنُ عُرَوَةَ الأهوازی وَکانَ راویةً لعُلوم أهل البیت علیهم السلام قالَ حَدَّثَنَا الدَّیلمی (طب الأئمة علیهم السلام، ص 18).

عبدالله بنُ زُهَیْر وَکانَ من زُهّاد الشیعة قال: حَدَّثَنَا عبدالله المُفَضَّلُ النَّوفَلی... (طب الأئمة علیهم السلام، ص 88)

جدول 4: مقایسه تعابیر مشابه اسناد الهدایة و طب الأئمة علیهم السلام

8. احمد میرزایی در پژوهشی درباره طب الأئمة علیهم السلام در سال 1398 نشان داده که از 413 روایت کتاب، 259 روایت (یعنی حدود دو سوم همه اخبار کتاب)، هم در متن و هم در کل سند، منفردند و در دیگر منابع فریقین یافت نمی شوند.(2)نسخه تازه یاب طب الصادقین این معادله را اندکی تغییر داده است؛ زیرا برخی از روایات پیش تر منفرد طب الأئمة علیهم السلام در طب الصادقین با سند مشابه آمده است.(3)از سویی شواهدی نسبت طب الصادقین به حسن بن

1) البته این تعبیر در اصل با تفاوتی از سند احمد بن محمد فریابی نقل شده است؛ ابن ابی الثلج، تاریخ أهل البیت نقلا عن الأئمة علیهم السلام، ص 91.

2) میرزایی، شرح و تحقیق طلب الأئمة علیهم السلام، ص 31- 32. میرزایی می گوید در 210 روایت از این 259 روایت حتی مشابه مضمونی برای خبر هم نیافته است. البته او تذکر داده که 20 روایت از این مجموعه در قسمتی از متن نمونه مشابهی دارند.

3) برای نمونه: طب الصادقین، 1444، ج1، ص 32، 89، 94؛ قس.: طب الأئمة، ص 55؛ طب الصادقین، خطی، 193- الف: روایت حفص بن عمر بیاع سابوری از امام صادق علیه السلام به این شکل و سند صرفاً در این دو کتاب است و تکرار دوباره نام مشابه حفص بن عمر در اول سند طب الأئمة علیهم السلام بر اساس الگوهای سندسازی طب الأئمة علیهم السلام است؛ اکبری، «سندسازی های طب الأئمة منسوب به فرزندان بسطام»، بخش 1. 2.

شعبه حرانی را تأیید می کند، و چنان که اشاره شد ابن شعبه حرانی تنها شیخ خصیبی است که ملاقات خصیبی با او قرائنی فراتر از ادعای خصیبی دارد. این مؤید ضعیف در کنار شواهد پیش گفته بی اهمیت نیست.

بر اساس قرائن فوق، می توان احتمال جدی داد که حسین بن حمدان خصیبی یا دست کم شخصی مرتبط با او در سندسازی های عمومی کتاب طب الأئمة علیهم السلام موثر بوده است.(1)اشتراکات عمومی تر نیز مؤید مطلب است؛ مانند اشتراک طبقه مؤلف دو کتاب و نوع روایتگری آن دو که مؤید دسترسی به مجموعه ای از دفاتر امامی و خطابی و روایت از آنها (در واقع) بدون طریق متصل است.(2)شهرهای مشایخ هر دو کتاب نیز بیشتر از عراق و نواحی شمالی ایران و جبال هستند، و کمتر از دیگر نواحی دارای رجال شیعی، مانند خراسان و جزیره. تشابه شیوه های نام سازی در اوایل اسناد مثلاً با تغییر برخی نام های واقعی تأمل برانگیز است.(3)نوع یادکرد دو کتاب از امامان علیهم السلام در اسناد نیز تشابه دارد.(4)توجه طب الأئمة علیهم السلام به دلایل و کرامات و بحث بابیت،(5)و عنایت الهدایة به طب(6)نیز بی اهمیت نیست. البته، به دشواری می توان روایاتی مشترک در دو کتاب یافت، ولی معلوم شد تألیف هر دو کتاب بیشتر متکی به وجاده و انتحال است، نه فرآیند پُرزحمت سماع. بنابراین، اشتراک کم متن دو کتاب مانعی جدی برای ارتباط نویسندگان دو کتاب به نظر نمی آید. قضاوت در این زمینه و نیز

1) این احتمال، این پرسش را بر می انگیزد که: بر فرض تعلق طب الأئمة علیهم السلام به خصیبی، چرا آن را به نام خود نشر نداده است؟ در پاسخ باید گفت می توان احتمال داد که نام مؤلف در طبقه پس از خصیبی مخفی شده باشد. یا اینکه خصیبی به دلیل گستردگی سرقت حدیث و سندسازی فراوان در اولین (یا یکی از اولین کتبش) احتیاطاً به نام خود تصریح نکرده باشد، تا ابتدا بازخورد چنین تألیفی را ببیند.

2) نک.: اکبری، «سندسازی های طب الأئمة علیهم السلام و منسوب به فرزندان بسطام»، بخش 2 و 3. 3. در الهدایة نیز رجالی مانند برسی، ابن مهران، اسماعیل بن علی قمی و محمد بن موسی قمی از رجال علیائی و مخمسی هستند. رجال امامی اواخر اسناد دو کتاب نیز بسیارند و حاجت به ذکر ایشان نیست.

3) نک.: اکبری، «سندسازی های طب الأئمة علیهم السلام منسوب به فرزندان بسطام»، بخش 1. 2.

4) با جست وجوی عناوین «الباقر» و «الصادق» در 413 سند طب الأئمة علیهم السلام و 257 سند بخش امامان الهدایة به ترتیب به 109 و 53 بار استعمال دست یافتیم که 26 و 20 درصد اسناد دو کتاب است. در حالی که در موضوع همین کتب مسند روایی، مثلاً در کل کتاب الحجة کافی هیچ سندی از این تعابیر بهره نبرده، و از 15413 سند کل کافی فقط 5 سند، یعنی فقط 0/03 درصد حاوی این تعابیر است. یعنی تقریباً یک هزارم دو کتاب پیش گفته.

5) نک.: طبب الأئمة علیهم السلام، ص 52، 53، 70.

6) نک.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 37، 279، 314، 371. تعابیر برخی روایات در الهدایة و طب الأئمة علیهم السلامبسیار نزدیک است؛ خصیبی، الهدایة، ص 287؛ طب الأئمة علیهم السلام، ص 17.

میزان مشابهت نوع تحریفات متون روایات در دو کتاب نیازمند پژوهش های بعدی است.

بر اساس این قرائن، می توان این تحلیل را مطرح کرد که خصیبی در الهدایة نیز (مانند رویکرد مؤلف طب الأئمة علیهم السلام که ارتباطی با او دارد) به مجموعه دفاتری از راویان امامیه و البته برخی از غالیان مانند مخمسه و علیائیه دسترسی هایی داشته، و خصیبی در ابتدای عمر علمی اش، نصیری و مرتبط با مشایخ نصیری نبوده است. خصیبی در دوران تدوین آثارش، ابتدا در الهدایة با رویکردی شبیه به طب الأئمة علیهم السلام، اسناد را به صورت ناشیانه و ابتدایی جعل می کرده است.(1)ولی در بیشتر آثار پسین خصیبی روش اسناددهی تغییراتی کرده که در ادامه تبیین خواهد شد.

1. 5. 6. ریشه یابی اشکالات تاریخی گسترده در متن روایات خصیبی

1.
5.
6. ریشه یابی اشکالات تاریخی گسترده در متن روایات خصیبی(2)

چنان که اشاره شد، اشکالات اخبار خصیبی منحصر در اسناد آنها نیست، و در متن اخبار او نیز تحریفاتی نسبت به منابعش وجود داشت. پژوهشگرانی هم برخی از تشویش های سندی و محتوایی الهدایة را تذکر داده اند.(3)مروری بر نمونه هایی از این آسیب ها در ریشه یابی آنها مؤثر است.

الف. نمونه اشکالات تاریخی در متون

از جمله اشکالات تاریخی الهدایة، آنکه در حدیث خیط،(4)از صحبت دیرینه جابر بن یزید جعفی با امام سجاد علیه السلام و امام باقر علیه السلام سخن رفته، در حالی که اساساً جابر از اصحاب امام سجاد علیه السلام نبوده است.(5)در نمونه دیگر، مهمان شدن محمد بن سنان الزاهری در منزل امام صادق علیه السلام و گفت وگوی دو جانبه آنها گزارش شده است؛(6)در حالی که طبقه محمد بن سنان

1) این رویکرد البته با تفاوت هایی همراه است. مثلاً طب الأئمة علیهم السلام به صورتی کلیشه ای و ساختگی اهتمام شدیدی به ذکر کامل تعابیر «حدثنا» و «اخبرنا» از صدر سند تا حتی از خود معصوم دارد. ولی الهدایة از این جهت به منابع معتبر نزدیک تر است، و چنین افراط نکرده است.

2) این بخش به همت علی عادل زاده نوشته شده است.

3) عثمان، الحسین بن حمدان الخصیی و کتابه المائدة، ص 198-203، 208، 210 و ...؛ حداد، الحسین بن حمدان، 1429، ص 157- 160، 190- 201؛ رفعت و شریف، «بازخوانی نقادانه و واکاوی روایات عاشورایی کتاب الهدایة الکبرای خصیبی»؛ این مقاله، روایات خصیبی درباره عاشورا را بررسی و نقد کرده است.

4) خصیبی، الهدایة، 1419، ص226.

5) نک.: عادل زاده و اکبری، «رمزواره های نصیری در الهدایة الکبری»، بخش 2. 3.

6) خصیبی، الهدایة، 1419، ص86.

(متوفای 220 ه.ق.) متأخر از امام صادق علیه السلام است و از اصحاب امام کاظم علیه السلام و امامان بعدی به شمار می رود.(1)

خصیبی، در روایتی مدّعی است که در لیلةالمبیت، حضرت خدیجه علیها السلام همراه علی علیه السلام در خانه پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم حضور داشته،(2)در حالی که بنا بر ضرورت تاریخ، حضرت خدیجه علیها السلام پیش تر از دنیا رفته بود و از این رو برخی عالمان به روایت خصیبی اشکال گرفته اند.(3)همچنین، خصیبی بانی سامراء را متوکّل دانسته، در حالی که پیش تر معتصم آن را بنا کرده بود. خصیبی این پندار اشتباه را در قالب دو پیش گویی مستقلّ به امام هادی علیه السلام(4)و امام صادق علیه السلام(5)نسبت داده است.

اخبار میلاد علی علیه السلام در خانه کعبه بسیار گسترده است،(6)و حتی برخی عالمان اهل سنّت آن را متواتر شمرده اند.(7)خصیبی با این عقیده مشهور مخالفت کرده و داستانِ ولادتِ ایشان را به گونه ای ناسازگار گزارش می کند. این گزارش مشتمل بر نسبت دادن قبائحی به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و فاطمه بنت اسد (س) است؛ مثل اینکه در لحظه ولادتِ علی علیه السلام، پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم میانِ فاطمه بنت اسد و زنان پرده انداخت و خود به تنهایی نقش قابله را بر عهده گرفت.(8)

خصیبی، داستانی به امام حسن عسکری علیه السلام نسبت داده است که بنا بر آن منشأ اختلاف سنّی و شیعه در تعداد تکبیرات نماز، نماز خواندن مروان بن حکم بر جنازه معاویه (متوفای 60 ه.ق.) بوده است. در حالی که هنگام مرگ معاویه، مروان در مدینه بود و از طریق ولید بن عتبه، حاکم مدینه، از مرگ معاویه آگاه شد و بر سر بیعت با یزید، با امام حسین علیه السلام مشاجره کرد.(9)کسی که بر معاویه نماز خواند، ضحاک بن قیس بود.(10)

1) نک.: خوئی، معجم رجال الحدیث، ج 17، ص 160-161.

2) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 83- 84.

3) بحرانی، البرهان، ج 2، ص 784؛ صفری، «حسین بن حمدان خصیبی و کتاب الهدایة الکبری»، ص37.

4) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 320.

5) همان، ص 395. درباره این گزارش نک.: عادل زاده، «آموزه های نصیری در رساله رجعت منسوب به مفضل بن عمر»، سرتاسر.

6) مقدسی، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان علیهم السلام، ص 194 - 222؛ امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة والادب، ج 6، ص 35-57.

7) حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 550.

8) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 100.

9) بلاذری، أنساب الأشراف، ج 5، ص 316؛ دینوری، الأخبار الطوال، ص228؛ طبری، تاریخ الطبری، ج5، ص 338؛ بیهقی، المحاسن و المساوئ، ص 26.

10) طبری، تاریخ الطبری، ج 5، ص327.

خصیبی در داستانی ادعا می کند که عبیدالله بن علی بن ابی طالب علیه السلام در نبرد المذار، همراه مختار بوده و به تفصیل بیان می کند که چگونه بینشان اختلاف افتاد و مختار به دستِ خود او را کشت! اما بنا بر گزارش های تاریخی عبیدالله بن علی، در لشکرِ مصعب بود و نه در لشکر مختار،(1)و اساساً مختار خود در المذار حضور نداشت، بلکه فرماندهی سپاهش بر عهده احمر بن شمیط بود.(2)

محل اتّفاق است که جعده، همسر و قاتلِ امام حسن علیه السلام، دختر اشعث بن قیس بوده،(3)و حتی در روایات منسوب به امامان علیهم السلام نیز وارد شده است.(4)در آثار موجود فقط خصیبی است که جعده را دختر محمد بن اشعث پنداشته، و این اشتباه را هم در باب امام حسن علیه السلام در الهدایة، و هم در متن روایت طولانی رجعت نیز بروز داده،(5)که گفتیم تحریر خود او است. در نقل های نصیریان از الرسالة نیز همین اشکال وجود دارد.(6)در گزارش دلائل الإمامة از شیبانی هم، که سرقت شیبانی از خصیبی است،(7)همین اشکال را می بینیم.(8)

برای نخستین بار خصیبی، ام ایمن را همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم پنداشته است. در الرسالة می نویسد «و میمونة بنت الحارث الهلالیة، و أم أیمن ، و أم سلمة و صفیة و ماریة القبطیة ازواج رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم».(9)عین این اشتباه در الهدایة تکرار شده است.(10)بعدها بزرگان نصیریه این

1) ابن سعد، الطبقات الکبری، ج5، ص89؛ طبری، تاریخ الطبری، ج 6، ص 104، 115؛ ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، ص123.

2) طبری، تاریخ، ج6، ص96.

3) بلاذری، أنساب الأشراف، ج 3، ص 270؛ نیز نک.: مقدسی، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان علیهم السلام،ص 277-279.

4) نمونه: کلینی، الکافی، ج 1، ص 462؛ ج8، ص167.

5) خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص184، 416. نیز نک.: ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج 4، ص29. نمونه اصلاح ناسخان در برخی نسخ الهدایة، در ابتدای باب امام حسن علیه السلام؛ خصیبی، الهدایة، 1318، ص150. این اصلاح در باب امام مهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف اعمال نشده است.

6) طبرانی، النجحیة، ص145. البته، در نسخه چاپ فعلی الرسالة این اشکال اصلاح شده است؛ خصیبی، الرسالة، 2006، ص 85.

7) اکبری و ذاکری، «اتهام ابوالمفضل شیبانی به تحریف و جعل اسناد»، ص146.

8) دلائل الإمامة، ص160؛ و به نقل از دلائل: شامی، الدر النظیم، ص511.

9) خصیبی، الرسالة، 2014، ص270.

10) همو، الهدایة، 1419، ص40.

غلط فاحش را از خصیبی گرفته و نقل کرده اند.(1)ام ایمن همسر زید بن حارثه بوده است.(2)

خصیبی در روایت طولانی رجعت، در پایان باب 14 الهدایة الکبری، از امام صادق علیه السلام و امام حسن علیه السلام روایت می کند که معاویه، زیاد بن ابیه(3)یا عبیدالله بن زیاد(4)را با 150 هزار جنگاور، برای نبرد با امام حسن علیه السلام و گرفتن بیعت از ایشان فرستاد. در حالی که عبیدالله بن زیاد، هنگام صلح امام حسن علیه السلام کودکی 7-8 ساله یا کوچک تر بود.(5)پدرش زیاد نیز، نه تنها پیش از صلح امام حسن علیه السلام جانبدار معاویه نبود، بلکه پس از صلح امام حسن علیه السلام، نیز مدّتی در برابر معاویه سرسختی نشان داد(6)و سرانجام در سال 42 ه. ق. تسلیم معاویه شد.(7)

جابر بن یزید جعفی ساکن کوفه بوده(8)و در همان کوفه از دنیا رفته است.(9)امّا خصیبی، جابر را اهل مدینه پنداشته و این ناآگاهی را در روایاتِ خود نمایانده است. او ادّعا کرده که قبرِ جابر جعفی در مدینه است: «باب ما ورد فی جابر بن یزید الجعفی .... و مشهده بالمدینة».(10)در همان جا ادعا می کند که ولید بن عبدالملک به حاکم مدینه دستور داد که جابر را دستگیر کند. جابر نیز خود را به دیوانگی زد و در کوچه های مدینه رفتاری جنون آمیز به نمایش گذاشت. حاکم مدینه هم گواهی مردم مدینه را بر دیوانگی جابر جمع کرد و برای ولید فرستاد.(11)

سند ادعایی خصیبی برای نقل فوق چنین است: «علی بن الحسین المقری - جعفر بن یزید الزیات – هاشم بن احمد- الحسن بن مسکان- ابی السفاح».خصیبی در روایت دیگری نیز همین ماجرا را ذکر کرده و محل وقوعش را مدینه پنداشته است.(12)این بار اسنادِ او چنین

1) از باب نمونه: طبرانی، مجموع الأعیاد، 1943، ص 15؛ همو، المعارف و تحفة لکل عارف، ص 25؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص490.

2) از باب نمونه: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج 1، ص 183؛ ج8، ص 132، 179.

3) مجلسی، بحار الأنوار، ج 53، ص21.

4) خصیبی، الهدایة، 1419، ص414.

5) نک.: ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 508.

6) طبری، تاریخ الطبری، ج 5، ص 167-170.

7) طبری، همان ص 176-179.

8) نک.: شوشتری، قاموس الرجال، ج 2، ص 532.

9) طبری، تاریخ الطبری، ج 11، ص 646.

10) خصیبی، الهدایة، 1427، ص 564.

11) خصیبی، الهدایة 1432، ص 567.

12) همان، ص 401.

است: «ابوالحسن محمد بن یحیی و ابو داود الطوسی- محمد بن نصیر». این در حالی است که داستان دیوانه نمایی جابر، با چشم پوشی از اشکالاتش، در تحریرهای اصیل تر مربوط به کوفه است، نه مدینه.(1)بعید است این اشتباه واضح در روایات مختلف تکرار شده و به طرق مختلف به خصیبی رسیده باشد، بلکه تکرار آن در روایات خصیبی، نشانه آن است که او ذهنیّت غلطش را در جعلیات مختلفش بروز داده و اسناد ادّعایی اش اصیل نیست.

خصیبی از سویی به امام باقر علیه السلام نسبت می دهد که یحیی بن ام الطویل را بابِ خود پس از امام سجاد علیه السلام دانسته است؛ و از سوی دیگر، از سعید بن المسیب، داستان دستگیری و قتل یحیی را در پی نامه نگاری عبدالملک بن مروان روایت می کند.(2)در حالی که عبدالملک در سال 86 ه.ق. از دنیا رفته است(3)و امام سجاد علیه السلام در حدود سال 95 ه.ق.(4)پس بابیتِ یحیی برای امام باقر علیه السلام با داستانِ قتل او قابل جمع نیست.

ب. ویژگی های سبکی خصیبی

بررسی دقیق ادبیات اخبار از جهات مختلف، گذرگاه خوبی برای انتقال به کشف و اثبات نمونه های جعل است. یکی از این جهات، توجه به الگوهای مشترک در سیر گفت و گوها و داستان ها است. توضیح آنکه، در کتابی مثل الهدایة ادعای مؤلف آن است که صرفاً روایات بسیاری از طرق گوناگون گرد آورده است؛ طرقی که به ظاهر ارتباط چندانی با هم ندارند و حلقه مشترک بسیاری از آنها خود خصیبی است.

حال اگر بتوان الگوهایی یافت که از سویی بین این روایات، که با اسناد به ظاهر بی ربط نقل شده اند، یکسان باشد و از سوی دیگر در غیر روایاتِ خصیبی کمتر یافت شود، می توان با اطمینان خوبی این الگوها را از ویژگی های سبکی خود خصیبی دانست. بدین ترتیب می توان ثابت کرد اسناد و متون این گونه روایات را خود خصیبی جعل کرده است.

یکی از ویژگی های کتاب الهدایة الکبری تکرار متون است. به این معنا که مضامین یکسان با تعابیر نزدیک به هم در روایات مختلف و به ظاهر مستقل و بی ربط تکرار می شود. این تعابیر

1) کلینی، الکافی، ج 1، ص 396؛ الإختصاص، ص67؛ کشی، الرجال، ص 195.

2) خصیبی، الهدایة، 1432، ص560.

3) نک.: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج 5، ص 182؛ طبری، تاریخ الطبری، ج6، ص418.

4) کلینی، الکافی، ج1، ص466؛ برای بحث تفصیلی، نک.: مقدسی، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان، ص 337-340، 344-347.

یا حتی مضامین، اغلب از منفردات خود خصیبی است و در جای دیگری یافت نمی شود یا گاهی نادرست و برخلاف دانسته های تاریخی است. مثلاً در روایت طولانی رجعت از مفضل بن عمر در انتهای باب 14 الهدایة(1)مضامین یا تعابیر منفرد بسیاری دیده می شود که فقط در روایات دیگرِ خودِ خصیبی یافت می شود، و میان بقیه سند و حتّی موضوع این روایت طولانی با روایات دیگر ارتباطی وجود ندارد و فقط، در حلقه آخر، یعنی خصیبی، اشتراک دارند.

در نمونه دیگر خصیبی دست کم شش بار در الهدایة چهار بیعت برای علی علیه السلام را تکرار کرده است: بیعت دار، بیعت شجره (رضوان)، بیعت خانه ام سلمه و بیعت غدیر.(2)این چهار بیعت در تفکر نصیری رمز مهمی برای عقاید غالیانه است که در کتب خود به شرح آن پرداخته اند.(3)پیش تر نیز نمونه هایی از تکرار اغلاط خصیبی در روایات گوناگون مطرح شد.

این تکرارهای گسترده شاهد آن است که نویسنده متن، شخص واحدی است که دغدغه هایش را در داستان های جداگانه بازتاب داده و برای هر یک سندِ مستقلّی ساخته است. تکرار متون، در کنار تکرار الگوها شاهد دیگری است بر اینکه مؤلف خود روایات را جعل می کرده است. یکی از الگوهای داستانی رایج در روایاتِ حسین بن حمدان الخصیبی، سبکِ نقل تو در تو و مرور ترتیبی بر تاریخ در قالبِ یک داستان و محاوره است. دقیقاً مانند برخی فیلم نامه ها که در میانِ گفت وگوی دو نفر، نقبی به گذشته یا آینده زده و سرگذشتی دیگر مرور می شود و باز در درون سرگذشت دوم، به زمانی دیگر منتقل شده و صحنه هایی دیگر به نمایش گذاشته می شود.

مثلاً خصیبی در فقه الرسالة، روایتی غالیانه به جابر بن عبدالله انصاری نسبت داده که بنا بر آن، در میانه جنگ جمل و در حالی که طلحه زخمی و در شُرُف مرگ است، گفت وگویی میان جابر و طلحه با بیش از 600 کلمه در می گیرد و در این گفت وگو، یک دور، تاریخ، خلاصه وار از زمان پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم تا روز جمل، آن هم با جزئیات غیر متناسب، مرور می شود.(4)همین سبکِ روایی را در چندین موضع از الهدایة الکبری می یابیم که ضمناً مؤیّد اتحاد نویسنده دو متن است.

در نمونه ای در میان روایت طولانی رجعت، وقایعی که بر هر یک از معصومان رفته،

1) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 351-444.

2) همان، ص 102، 138، 140، 141، 408، 412.

3) نک.: حمین، تذکرة الأفکار، 2016، ص 37؛ همو، غنیمة السفر، 2016، ص108.

4) خصیبی، فقه الرسالة، 2014، ص 179-183.

به تفصیل از زبان خودشان بازگو می شود و در میانه آن چندین روایت و حکایتِ دیگر گنجانده شده است. مثلاً در گفت وگوی گله آمیز امام علی علیه السلام با پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در زمان رجعت، بسیاری از مسائل جزئی مطرح شده، تا آنجا که هنگام ذکر تقدّم ابوبکر در نماز به وقتِ بیماری پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، نه تنها جزئیات ماجرا بازگو می شود، بلکه حتّی تمام وجوه مختلف استناد مخالفان به این ماجرا از زبان علی علیه السلام مطرح شده و پاسخ داده می شود؛ گویی مقام، مقامِ مناظره کلامی است.(1)

در واقع، در بطن گفت وگوی امام صادق علیه السلام و مفصل، گفت و گوی آتی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و علی علیه السلام و باز در بطن آن نقل برخی وقایع گذشته نهفته است. این رفت و برگشت میانِ آینده و گذشته و الگوی داستانی سه لایه (حکایت در حکایت در حکایت) در بسیاری از روایات دیگرِ خصیبی هم دیده می شود. مثلاً خصیبی وصیت امام حسن علیه السلام به امام حسین علیه السلام را در حدود 900 کلمه روایت کرده است. در این وصیت ابتدا امام حسن علیه السلام در حدود 660 کلمه به ذکر مطاعن اشعث بن قیس، پدر جعده، می پردازند و سرگذشت اشعث را پس از بازگشت از صفین تا بعد از مرگ شرح می دهند. سپس در حدود 240 کلمه ماجراهایی را که هنگام دفن ایشان رخ خواهد داد، بیان می کنند.(2)نکته در خور توجه اینکه بیان سرگذشتِ اشعث بن قیس در این روایت هیچ وجه معقولی ندارد؛ زیرا خودِ امام حسین علیه السلام شاهد سرگذشت اشعث بوده، و برای توجیه لعن اشعث، نیازی به این همه تفصیل از سوی امام حسن علیه السلام، آن هم در وصیت پایانی خود به امام حسین علیه السلام، نبود. در واقع این خود نویسنده است که در صدد شرح حال اشعث برای خواننده است و به اندک مناسبتی این تفصیلات را در گفت وگوی امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام وارد کرده است. دیگر نکته جالب آنکه، در همین گزارش، ضمن نقل گفت و گویی از علی علیه السلام با اشعث، خلاصه ای از حوادث آینده کربلا هم بیان می شود. پس در اینجا هم الگوی داستانی سه لایه دیده می شود.

خصیبی از امام سجاد علیه السلام سخنان امام حسین علیه السلام در شب عاشورا را روایت کرده است. ایشان در پاسخِ قاسم بن الحسن علیه السلام، جزئیات برخی حوادث روز عاشورا را به صورت ترتیبی در بیش از 180 کلمه بیان می کنند.(3)در انتهای همین گفت وگو، امام حسین علیه السلام سرنوشتِ

1) خصیبی، الهدایة، 1419، ص 405-428.

2) همان، ص 184-186.

3) همان، ص 204- 205.

امام سجاد علیه السلام را در قالبِ پاسخی که فردا به پرسش زهیر و حبیب خواهند داد، بیان می کنند.باز در اینجا با الگوی داستانی سه لایه مواجهیم.

به ادّعای خصیبی، امام جواد علیه السلام و در گفت وگو با ابوهاشم جعفری ماجرای سوء قصد آتی مأمون به ایشان را با تمام جزئیات (بیش از 350 کلمه) پیش گویی می کنند.(1)در همین پیش گویی سخنان آینده مأمون به ام الفضل، درباره ماجرای سوء قصد گذشته خود به امام رضا علیه السلام روایت می شود که در واقع پیوندی است که خصیبی به داستان قبلی خود درباره امام رضا علیه السلام داده است.(2)در این روایت نیز الگوی داستانی سه لایه دیده می شود.

خصیبی داستان بسیار بلندی درباره نزاع علی علیه السلام با ابوبکر درباره خلافت آورده است.(3)خلاصه داستان اینکه، علی مواطنی را که پیش تر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، ایشان را به خلافت تعیین کرده و ابوبکر حضور داشته، با جزئیات بسیار (540 کلمه) به او یادآوری می کند. ابوبکر شاهدی می خواهد. علی علیه السلام نیز ابوبکر را به دیدار شخص زنده پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می برد. ابوبکر ترسیده و قصد می کند حکومت را به علی علیه السلام بازپس دهد. عمر با یادآوری سحرِ محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم او را از این کار باز می دارد. عمر در این روایت داستان شراب خواری ابوبکر در زمان پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را با جزئیاتِ بسیار و نقل اشعار و ... (500 کلمه) نیز به او یادآوری می کند. روشن است که در گفت و گویی حقیقی جزئیات وقایع با این تفصیل، آن هم بر شخصی که خود محور وقایع بوده، ذکر نمی شود. در واقع، این نویسنده کتاب است که داستان را از زبان عمر شرح می دهد.

پیش گویی سرگذشت مفصّلِ عمرو بن الحمق از زبان علی علیه السلام،(4)پیش گویی تفصیلی علی علیه السلام درباره رجعت در گفت وگو با عمر بن خطاب،(5)شرحِ مظالم اهل سقیفه در وصیت حضرت زهرا علیها السلام(6)نمونه های دیگری از این سبک داستانی است. این سبک روایت، یکی از ویژگی های خصیبی است که در میانِ نویسندگان دیگر کمتر دیده می شود. در عین حال، خصیبی این داستان ها را به خود نسبت نمی دهد، بلکه برای آن اسانید متنوّعی ادعا می کند.

1) همان، ص 304-306.

2) همان، ص 280-282.

3) همان، ص 102-108.

4) همان ص 154- 156.

5) همان، ص 162-164.

6) همان، ص178-179.

1. 5. 7. جمع بندی: رویکرد روایی خصیبی و وجه عنایت نصیریه به او

خصیبی در بسیاری از روایات آثار عام خود به منابع غالیان عراق، به ویژه کتاب الأوصیاء شلمغانی و دفاتر ابن مهران و فزاری (و البته امامیانی مانند سعد اشعری) متکی است، و بعدها از اخبار اسحاق بصری بسیار بهره برده است. ولی قرینه ای بر سماع او برای روایات این آثار وجود ندارد، بلکه شواهد بسیاری حکایت از آن دارد که او با وجاده، از منابع پیشین استفاده کرده، و با طرق ساختگی تا مشایخ صاحبان آن دفاتر خود را مستقل از ایشان نمایانده، و به ندرت از رجال پیش گفته یادکرده است. چنان که خصیبی در بخش موالید الهدایة در واقع از روایات ابن ابی الثلج و ابن همام (و او از فزاری) استفاده می کند. با این حال، سرقت های خصیبی در اصالت سنجی برخی آثار، از جمله برای تأیید نسبت نسخه موجود از اثبات الوصیة (در اصل کتاب الأوصیاء) به شلمغانی سودمند است.

خصیبی در اسناد روایات، خصوصاً در چهارده باب امامان در الهدایة، تغییرات گسترده ای اعمال کرده، و برای روایات مرسل منابعش نیز اسانید غریبی ساخته است. بر این اساس، شناسایی منابع او پیچیدگی هایی دارد. اسانیدش بسیار مشوش و مضطرب است، و برخلاف دیگر منابع روایی، در اسناددهی او به رجال طبقات متقدم به ندرت می توان الگویی یافت. درباره ارتباط مستقیم خصیبی با هیچ یک از مشایخ ادعایی او نمی توان به اطمینان رسید. همچنین، سندسازی های او موجب در هم ریختگی طبقات برخی از راویان شده است. البته، سندسازی بخش ابواب از الهدایة نسبت به اوایل الهدایة قاعده مندتر است. خصیبی مستقیماً روایت بابیت ابن نصیر را به منازعان او مانند شلمغانی و سران اسحاقیه نسبت داده است. برخی از این اخبار در منابع پیشین غالیان بدون فراز بابیت ابن نصیر وجود دارد.

بر اساس آنچه گذشت، می توان شواهدی از هر یک از این آسیب ها در اسانید خصیبی ذکر کرد: قلب سند، ساخت اسناد و نام هایی جدید، تدلیس و سرقت حدیث. همچنین او گاه به اشتباه اسانیدی را تعویض کرده یا محل تعلیق ها را به دلیل کمی مبالات به هم ریخته است، یا به سبب بدخوانی از نسخ، رجال جدیدی ساخته است. تحریفات متون یا ترکیب احادیث هم مؤید سندسازی خصیبی است. پس تعبیر جامع انواع عیوب روایی(1)درباره او مناسب به نظر می رسد که حتی فراتر از اتهامات خصیبی در کلام ابن غضائری است.

1) برگرفته از تعبیر «کل عیوب الضعفاء مجتمعه فیه» ابن غضائری درباره فزاری؛ ابن غضائری، الرجال، ص48.

با وجود قرائن گسترده در ساختگی بودن بسیاری از اسناد و اخبار خصیبی، در فضای شدیداً متسامح غالیان این حجم از ضعف و سندسازی خصیبی نه تنها ضعف نیست، بلکه چه بسا گمان این ارتباط گسترده با مشایخ مزیتی نیز تلقی شده است؛ زیرا هم اسنادش را نصیریه پذیرفتند، و هم فراتر از آن نظریه پردازی های او در زمینه غلو معیار عقیده نصیریه شد.(1)در حالی که قرائنی وجود دارد که دست کم بعضی از دیدگاه های غالیانه خصیبی را پیش تر اسحاق بصری، یعنی پیشوای فرقه رقیب نصیریه، مطرح می کرده است.(2)

مهاجرت خصیبی از عراق به شام و حلب و تبلیغ در آن دیار بیشتر می توانست بستر مناسبی برای قدرت گیری خصیبی فراهم کند. چون هم شاید کمتر بزرگان غالی منازع او در آنجا بودند، و هم به سبب ناآشنایی بیشتر غالیان آن منطقه دور از عراق و ایران، خصیبی کمتر در معرض تکذیب ایشان بود، و البته مکاتب امامی هم در شام شایع نبود تا کسانی همچون نجاشی و ابن غضائری(3)در میانشان باشند که خصیبی را در آنجا متهم به دروغ پردازی کنند.

او در نهایت با سامان دادن به آرای غالیان و بهره وری از میراث کهن غالیان خطابی و علیایی توانست گام مهمی در انسجام بخشی دوباره به نصیریه بردارد، و در مرحله بعد اقدام او به تربیت شاگردان و مبلّغان غلو و ترک حدودی از تقیه برای نشر دیدگاه خودش بود که زمینه ساز برتری یافتنِ نصیریه بر فرقه های غالی رقیب، مانند اسحاقیه، شد. گویا همین زمینه ساز نگاه شدیداً قدسی نصیریان به او در دوره پس از خودش شد.(4)

بر اساس آنچه گذشت، در پاسخ به اینکه چرا خصیبی از میان دو شاخه علیائیه، فرقه از هم گسیخته نصیریه، و نه اسحاقیه را محور تبلیغ غلو خود قرار داده است، می توان گفت با وجود آنکه خصیبی احتمالاً با مشایخ نصیریه ارتباط کمی داشته، و بیشتر از دفاتر دیگر غالیان، مانند اسحاقیه، آموزه های غلو را می گرفته، اما گویا نصیریه را جریانی مناسب برای اهداف غالیانه اش یافته که هم طریقت خود را ریشه دار معرفی کند، و هم برای رهبری، درگیر

1) مستندات گسترده حجیت رأی خصیبی نزد نصیریه در بحث از الرسالة خصیبی خواهد آمد (بخش 2. 3. 2).

2) نک.: خصیبی، الرسالة، 2006، ص 57؛ ،همو ،دیوان، 2001، ص 25؛ قس.: خطیب، تاریخ بغداد ج 6، ص 377؛ حسن بن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2006، ص46.

3) ابن غضائری، الرجال، ص 54: «الحسین بن حمدان الحصینی الجنبلائی، أبو عبد الله کذاب، فاسد المذهب، صاحب مقالة ملعونة، لا یلتفت إلیه»؛ نیز نک.: نجاشی، الرجال، ص67؛ ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج 3، ص 158. احتمالاً بیشتر نکات ابن حجر به نقل از ابن ابی طی است.

4) نک.: بخش 1. 4. 5. و 2. 3. 2.

ستیز با منازعان فِرَقی پویاتر مانند اسحاقیه نشود، و با ادعای اتصال به مشایخ اسحاقی در معرض تکذیب ایشان قرار نگیرد.(1)

این احتمال هم هست که ادعای خصیبی در نصیری بودن برخی از اهل جنبلاء و خاندانش صحیح باشد، و چه بسا خصیبی پیش از شروع دعوتش برخی از ویژگی های ابن نصیر را (مانند شهرت بیشتر ادعای بابیت او) نسبت به اسحاق ترجیح می داده، یا برخی از آرای اسحاق و البته مخمسه را نمی پسندیده است. ولی همچنان در زمینه روابط او با توده های ناشناخته و کم اهمیت تر نصیریه قضاوت دشوار است.

1. 6. نصیریه در گستره تاریخ و جغرافیا

اشارة

در این بخش نخست به مهم ترین گزارش های منابع فِرَق و تاریخ درباره فرقه نصیریه می پردازیم که در مرحله نخست وضعیت نصیریان نخستین در عراق را توصیف کرده اند،(2)و در سده های بعد اطلاعاتی از آرا و عقاید نصیریان در شام به دست داده اند. همچنین، در ادامه فِرَقی باطنی و غالی را معرفی می کنیم که گرچه به نصیریه موسوم اند، اما ارتباطشان با فرقه اصلی محل بحث ما و جایگاهشان در تاریخ کمتر روشن است، و چندان پژوهشی درباره شان انجام نشده است. در آخر، موقعیت نصیریان شام در دوران معاصر و وضعیت جغرافیایی ایشان را شرح خواهیم داد.

1. 6. 1. نمیریه/ نصیریه در نخستین منابع فرقه شناسی اسلامی

سعد بن عبدالله اشعری قمی (متوفای 299 یا 301 ه.ق.) در کتاب المقالات والفرق گروهی

1) برای تبیین بیشتر، توجه به برخی از طریقت های باطنی معاصر راه گشا است. مثلاً در دو سده اخیر شخصیت سید علی قاضی، سرسلسله بسیاری از مکاتب عرفانی حوزوی شیعی تلقی می شود. بنا بر روایات مختلفی سید علی قاضی، وصی عرفانی اش را شیخ عبّاس قوچانی هاتف قرار داده بود. یکی از عارفان طبقه بعد با اذعان به شهرت این وصایت، و نبود وصیتی ظاهری برای اتصال خود به سید علی قاضی، بدون اینکه وصایت شیخ عباس قوچانی را رد کند، جهت صدور آن را صرف وصیتی ظاهری به عارفی اهل فقه شمرده است، تا عوام تحمل آن را داشته باشند. ایشان ادعا کرد وصی، در باطن، شخصی آهنگر و بدون تحصیلات و دانش حوزوی بود که «در باطن خود به کمالات استاد مکمَّل بوده» و «بر نفوس سیطره» داشت (طهرانی، روح مجرد، ص490-491)، و اطاعت او نیز واجب بود (نیز نک.: هاشمی نسب و حدادی، سیری در آثار علامه سید محمد حسین طهرانی، ص 27-69). پس از درگذشت سید محمد حسین طهرانی هم مریدانش همین دعاوی را درباره خود او مطرح کردند؛ همان، ص 185-227.

2) البته برخی نوشته ها به اختصار به این مستندات اشاره کرده اند (برومند اعلم، «فرقه نصیریه از آغاز تا انتقال دعوت به شام»، ص45-49؛ بقایی، «فرقه نصیریه (علویان) در میان منابع فِرَق اسلامی»، ص89، 95)، اما با وجود کاستی های آن در اینجا مستندات را تفصیلاً ذکر می کنیم.

از قائلان به امامت امام هادی علیه السلام را ذکر کرده است که به نبوت محمد بن نصیر نمیری قائل شدند. وی مدّعی بود از طرف امام هادی علیه السلام فرستاده شده است، درباره امام علی علیه السلام غلو می کرده و به ربوبیت او و تناسخ باور داشته است. روابط زناشویی با محارم و نیز لواط را مباح می دانسته و معتقد بوده که خداوند چنین چیزهایی را حرام نکرده، و آن را نشان از تواضع مفعول می شمرده است.(1)

اشعری می گوید از یحیی بن عبدالرحمن بن خاقان(2)شنیده است که خود او ابن نصیر را دیده بود در حالی که غلام ابن نصیر بر پشتش نشسته بود. در ادامه گزارش اشعری، محمد بن محمد [موسی] بن حسن بن فرات،(3)تقویت کننده و پشتیبان ابن نصیر معرفی شده است. محمد بن نصیر هنگام مرگ زبانش بند آمد و در پاسخ به اینکه «جانشین تو که خواهد بود؟» فقط کلمه احمد را گفت. همین موجب شد دربارهٔ جانشینش اختلاف شود: «پس بر سه دسته شدند: گروهی گفتند که آن احمد پسر او است. دسته دیگر بر آن شدند که او أحمد بن محمّد بن موسی بن فرات است.(4)دسته سوم گفتند که مراد او احمد بن ابوالحسین بن محمد بن بشر بن زید(5)بود.

1) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 100.

2) از راویان امام هادی علیه السلام: کلینی، الکافی، ج 3، ص324.

3) به نظر می رسد در نام وی در نسخه موجود از المقالات والفرق تصحیف رخ داده است، و صحیح آن «محمد بن موسی بن الحسن بن الفرات» است (نوبختی، فرق الشیعة، ص 94؛ کشی، الرجال، ص 521؛ طوسی، الغیبة، ص 398 به نقل از سعد). این نام به واسطه یادکرد از فرزندش احمد به همین شکل در بسیاری از منابع عامه هم به چشم می خورد (نمونه یادکردها: سجادی، «ابن فرات»، بخش 2). محمد از ضعفای محدثانی ذکر شده که از امام هادی علیه السلام و امام حسن عسکری علیه السلام روایت نقل کرده است (شبستری، النور الهادی الی اصحاب امام الهادی علیه السلام، ص 255). بسیاری از رجال این خاندان از صاحب منصبان حکومت عباسی بوده اند، مانند «علی بن فرات» (متوفای 312 ه. ق.) وزیر «المقتدر بالله» عباسی (295 - 320 ه.ق.) که از سال 299 ه. ق. تا سه سال وزارت داشت (جباری، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه علیهم السلام، ص 697). برای اطلاعات بیشتر نک.: باغستانی و زمانی، «خاندان فرات و گرایش های شیعی آنان» سرتاسر.

4) نسخه الغیبة طوسی با نسخه المقالات والفرق هماهنگ است (الغیبة، ص 398)، ولی در فرق الشیعة چنین آمده است: «أحمد بن موسی بن الحسن بن الفرات» (نوبختی، فرق الشیعة، ص94). احتمالاً مقصود در اینجا أحمد بن محمد بن موسی بن الحسن بن الفرات باشد، که در این صورت می تواند شخصیت مطرح سیاسی و فرزند ابن فرات پیش گفته باشد (درباره او نک.: سجادی، «ابن فرات». بخش 2). در منابع نصیری مکرراً از احمد بن محمد بن فرات کاتب به عنوان یکی از ایتام و اصحاب محمد بن نصیر یاد شده است (خصیبی، الرسالة، 2006، ص71؛ الهدایة، 1419، ص 388؛ نیز نک.: ابن معمار، الجدول، ص 15) که می تواند همین شخص محل بحث باشد.

5) در نسخه المقالات والفرق اشعری و الغیبة طوسی چنین آمده، ولی در گزارش فرق الشیعة بدین صورت ضبط شده است: «احمد بن ابی الحسین محمد بن محمد بن بشر بن زید» شناسایی این شخص ممکن نشد.

سرانجام پراکنده شده و بر چیزی پابرجا نماندند. اینان، نبوت [و فرستاده شدن] از سوی امام حسن عسکری را [برای خودشان] ادعا کردند. این فرقه «نمیریه» نامیده شده است».(1)

کتاب فرق الشیعة منسوب به حسن بن موسی نوبختی (متوفای 300 ه. ق.) نیز همین مطالب را با عبارات و ترتیب مشابه و اندکی اختصار آورده است.(2)اشتراکات چشمگیر دو کتاب باعث شده است برخی پژوهشگران اصل این دو را یکی بدانند،(3)اما برخی معتقدند با توجه به اضافات کتاب اشعری باید پذیرفت که آنها دو کتاب مجزا هستند.(4)به هر حال، قرائن متعددی بر درستیِ تعلقِ کتاب المقالات به سعد اشعری و نیز اثر پذیری فرق الشیعه از آن وجود دارد؛ زیرا در روایات محل بحث و برخی دیگر از روایات کتاب المقالات در منابع متقدم مانند رجال کشی و الغیبة طوسی (متوفای 460 ه.ق.) از سعد نقل شده اند، و در برخی تصریح به سماع سعد از مشایخ او یا قرائن اختصار در فرق الشیعة وجود دارد.(5)

همچنین، بر اساس اشاره المقالات والفرق به تفرق و از هم گسیختگیِ نصیریه، تاریخ تألیف باید پس از مرگ ابن نصیر (حدود 270 ه.ق.) تا اوایل قرن چهارم باشد، و این دقیقاً با دوره حیات سعد اشعری (متوفای 301 ه.ق.) تناسب دارد، و دیدگاه برخی منتقدان کتاب که گفته اند «زمان تألیفش از نیمه قرن چهارم تا اوایل قرن پنجم است» کاملاً مرجوح است؛ زیرا در این صورت انتظار می رفت مؤلف فاضل کتاب از تجدید نصیریه یا دست کم از تطورات بعدی بعضی فِرَق دیگر اطلاعی داشته باشد، و از آنها چیزی بگوید، و هم اینکه این تاریخ ادعایی با نقل کشی (متوفای حدود نیمه قرن چهارم) از کتاب سعد تناسب ندارد. نسبت فرق الشیعة موجود به نوبختی نیز می تواند اجتهادی در تعیین نام نسخ بدون ذکر مؤلف باشد که نامشان فرق الشیعة بوده است. چه نجاشی برای هر دو سعد اشعری و نوبختی کتابی با عنوان فرق الشیعة نام برده است (نجاشی، الرجال، ص 63، 177). کتاب فرق الشیعة موجود نیز در برخی نسخ به سعد اشعری منسوب شده است (درایتی، فنخا، ج 23، ص834). محور اصلی مباحث کتاب المقالات والفرق، فِرَق شیعه است. با این حال، با عنایت به تفاوت های دو کتاب تأثیر مؤلف احتمالی دیگری در فرق الشیعة جای بررسی بیشتر دارد؛ هر چند برخی به نسبت کتاب به نوبختی اشکال کرده اند؛ ملکیان، مقدمه بر فرق الشیعة، ص 125-149.

1) اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 101.

2) نوبختی، فرق الشیعة، ص93-94.

3) اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ص 140 به بعد.

4) مشکور، مقدمه بر فرق الشیعة نوبختی، ص 19. البته صرف کمی و زیاده یکی از دو منبع می تواند به سبب افتادگی اصل یا گزینش دیگری باشد، و ارتباط دو اثر را نفی نمی کند.

5) از شواهد روشن در تعیین مؤلف کتاب المقالات این است که او گاه به سند روایت خود اشاره کرده است؛ از آن جمله در دو موضع از محمد بن عیسی بن عبید با تعبیر «حدثنی» نقل کرده است (اشعری، المقالات والفرق، ص 91، 100) که از مهم ترین مشایخ روایی سعد است، و یکی از همین روایات در رجال کشی نیز به همین صورت از سعد نقل شده است (کشی، رجال 478)، یا با تعبیر «اخبرنی» از ابن خاقان داستان مواجهه مستقیم او با همجنس بازی محمد بن نصیر را نقل می کند (اشعری، المقالات والفرق، ص 100). البته همین اخبار نیز در الغیبة طوسی از سعد به این سند گزارش شده است (طوسی، الغیبة، ص 398). از طرفی المقالات والفرق گرچه به ادعای بابیت محمد نصیر (متوفای حدود 260 یا 270 ه.ق.) اشاره کرده، ولی از مدعیانی همچون حلاج (متوفای 309 ه.ق.) و شلمغانی (متوفای 322 ه.ق.) هیچ نگفته است. در حالی که ادعاهای ایشان به طرق مختلفی روایت شده است. این سکوت نیز با طبقه سعد تناسب دارد؛ زیرا ادعای ابن نصیر متعلق به اوایل غیبت صغرا بوده، و ادعای شلمغانی و حلاج در اواخر غیبت صغرا.

ابوالحسن اشعری (متوفای 330 ه.ق.) پس از معرفی عقاید تخمیسی فرقه شریعیه، در یادکرد مختصر و تک جمله ای اش از نصیریه، صرفاً به وجود حکایتی در اعتقاد حلول پروردگار در ابن نصیر نزد ایشان اشاره کرده است.(1)بغدادی (متوفای 429 ه.ق.) مؤلف کتاب الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم در موضعی از کتابش شریعیه و نمیریه را با هم ذکر کرده و همان گزارش اشعری را درباره آنها تکرار کرده است.(2)بغدادی در فصل بعد نمیریه را در زمره فِرَق حلولیه و خارج از اسلام دانسته است.(3)

شاید از نبودن نام «نصیریه» در میان فِرَق غلو در برخی از کتب فِرَق نگاری عامه در قرن چهارم این تلقی ایجاد شود که نصیریه در این دوره شهرتی بیش از دیگر فِرَق غالی شیعی نداشته است، ولی باید در نظر داشت به نحو کلی بسیاری از فِرَق نگاران سده چهارم انشعابات غالیان در دوره غیبت را ذکر نکرده اند.(4)چند شاهد روشن تر بر به حاشیه رفتن نصیریه در اوایل عمرش وجود دارد؛ مانند کلام پیش گفته سعد اشعری در پراکنده شدن و بی قوامی نصیریه پس از ابن نصیر. در حالی که می دانیم در نیمه قرن چهارم نصیریه به رهبری حسین بن حمدان خصیبی (متوفای 346 ه.ق.) دوباره انسجام یافتند، و گرچه منابع نصیریان پیش از این هیچ وضع روشنی ندارند، و وابسته به دیگر فِرَق غلات هستند، اما پس از آن سامان یافته اند.(5)

1) اشعری، مقالات الإسلامیین، ص 15.

2) بغدادی، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، ص 239. تفاوت گزارش بغدادی با اشعری در این است که بغدادی جایگاه اضداد نزد این غالیان را نیز ذکر کرده است.

3) همان، ص241.

4) مانند کتاب المقالات ابو القاسم بلخی (متوفای 319 ه.ق.)، الزینة ابوحاتم رازی (متوفای 322 ه. ق.) و کتاب ملطی شافعی متوفای (377 ه.ق.) در التنبیه. باید تذکر داد گرچه ملطی رافضه را 18 فرقه دانسته (ملطی، التنبیه والرد علی اهل الأهواء والبدع، ص16-30)، ولی یادکرد او از فِرَق سبئیه مجمل است، و این اطلاع او از نصیریه و انشعابات متأخر سبئیه را نشان نمی دهد. او گروهی را صرفاً با این باور معرفی کرده که علی علیه السلام نمرده و در ابر (سحاب) است (همان، ص16-17) یا در ادامه به قائلان به تناسخ روح و حلولیه نیز اشاره کرده اما نام خاصی را برای آنها ذکر نمی کند (همان، ص19-20). به هر حال، در این اثر بر خلاف بسیاری از آثار متقدم فِرَق نگاری سوگیری و جانبداری اعتقادی نویسنده و تندی او با مخالفان اهل سنّت بسیار هویدا است، و به سبب خطاهای گسترده اش درباره فِرَق شیعه، در این زمینه اعتبار چندانی ندارد.

5) نک.: ادامه.

1. 6. 2. نصیریه در منابع فِرَق و تاریخ قرن پنجم تا هشتم

شاید پس از سعد اشعری، کتاب الفصل فی الملل والاهواء والنحل ابن حزم اندلسی (متوفای 456 ه.ق.) اولین منبع برجامانده دیگر است که باز درباره نصیریه اطلاعات نسبتاً تفصیلی تری می دهد. او چنین نگاشته است:

و از سبئیه قائل به الوهیت علی طایفه ای هستند که به نصیریه شناخته می شوند و در زمان ما بر منطقه جُند اردن در شام،(1)خاصه در شهر طبریه، غلبه یافته اند. از اقوال ایشان لعن فاطمه دختر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلّم) و حسن و حسین فرزندان علی (علیهم السلام) و سبّ ایشان به خردکننده ترین سب ها و نسبت دادن هر بدبختی به ایشان و یقین به این است که فاطمه و دو پسرش (علیهم السلام) شیاطینی هستند که به صورت انسان درآمده اند. آنها درباره عبدالرحمن بن ملجم مرادی... می گویند عبدالرحمن بن ملجم مرادی افضل اهل زمین و بزرگوارترین آنها در آخرت است؛ چون او روح لاهوت را از تاریکی و تیرگی جسد رها ساخت.(2)

ابو العلا ء معری (متوفای 449 ه.ق.) نیز در داستان مناظره ای از شخصی عقایدی عجیب را در قبال حضرت علی علیه السلام و دیگر اهل بیت علیهم السلام گزارش می کند، و خطاب به آن شخص می آورد که «تو را نصیری مذهب می پندارم؛ زیرا علی را از سنخ مخلوقات نمی دانی». جزئیات این گزارش مفصل را نمی توان به نصیریه نسبت داد؛ ولی دست کم از آن بر می آید که در آن دوره در منطقه ابوالعلاء (شام) نصیریه اجمالاً شهرت بیشتری به چنین عقیده ای داشته اند.(3)

مرتضی بن داعی (متوفای قرن 5 ه.ق.)، عالم امامی و نویسنده کتاب تبصرة العوام فی معرفة مقالات الأنام، روافض را چهار فرقه امامیان، زیدیان، اسماعیلیان و نصیریان دانسته است. وی با تسامح سبئیه و نصیریه را یکی گرفته و پس از بیان ماجرای سوزانده شدن پیروان ابن سبأ به دست حضرت علی علیه السلام درباره آنها چنین نگاشته است: «و چون امیرالمؤمنین علی را بکشتند گفتند او نمرده است، بلکه او زنده است و در ابر است و رعد آواز او است و برق

1) پس از فتح شام در زمان خلیفه دوم، این سرزمین به چند بخش تقسیم شد که هر کدام آن «جُند» نامیده شد. جُند اردن که کوچک ترین جند شام بود یکی از پنج چند تابع ولایت شام بود که مرکزش «طبریه» بود (یعقوبی، البلدان، ص165-166).

2) ابن حزم، الفصل، ج 3، ص 122- 123. درباره حاکمیت نصیریان بر طبریه، نک.: ابوصالح دیلمی، هدایة المسترشد، ص 275؛ علی، معجم اعلام العلویین، ج 4، ص 143.

3) ابو العلاء معری، رسالة الصاهل والشاحج، ص 263.

تازیانه او است، او به زیر آید و دشمنان خود را بکشد و چون ایشان را گویند که کی بود که عبدالرّحمن بن ملجم علیه اللّعنه او را بکشت، گویند شیطانی بود خود را به صورت علی می نمود، گوییم پس لعنت ابن ملجم نشاید کرد؛ زیرا که وی رنجی به علی نرسانیده است و او مستحقّ ثواب و مدح باشد به قتل شیطان ... و سبئیه را در این زمان نصیریه خوانند».(1)ابوالیسر بزودی ماتریدی نیز در اصول الدین (نوشته در 481 ه.ق.) از اعتقاد نصیریه به الوهیت علی و نزول (حلول) او در فرزندانش گفته است.(2)

ابو محمد الیمنی (متوفای قرن 6 ه.ق.) در کتاب عقائد الثلاث والسبعین فرقة فصلی را به غلات اختصاص داده و آنها را شش فرقه ذکر کرده است که عبارت اند از: خطابیه، بیانیه، مفوضه، مغیریه، منصوریه و سبئیه؛(3)و باطنیه را شش فرقه که عبارت اند از: کیسانیه، نصیرانیه،(4)جریریه، طریفیه، امامیه و اسماعیلیه.(5)وی درباره نصیریه چنین می نویسد:

به نام شیخ آنها دست نیافتم تا آن را ذکر کنم اما ایشان قائل به الوهیت علی بن ابی طالب (علیه السلام) هستند. همان گونه که غلات چنان گویند. آنها عبدالرحمن بن ملجم لعنة الله علیه را دوست می دارند. [ایشان درباره سبب این تولا] گفتند: زیرا که او روح لاهوتی را از جسد جسمانی خلاصی بخشید. یکی از علمای ما برای من نقل کرد هنگام حضورش در مکه - خداوند آن شهر را حفظ کند- شنیده است که مردی می گوید: «درود و تحیت خدا بر مرد پرهیزگار ابن ملجم باد». وی گفت: [در آن هنگام] دوستی همراه من بود که با من سخن می گفت. او با شنیدن سخن آن مرد از او فاصله گرفت. وی از آنها شگفت زده شد و دوری کرد. ایشان بیشترین فحش ها را درباره اصحاب پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم روا می دارند.(6)

قاضی عیاض (متوفای 544 ه.ق.) اعتقاد اسماعیلیه و نصیریه به حلول و نیز بی اعتبار کردن ظواهر قرآن را نقل و رد کرده،(7)و از اجماع مسلمانان بر کفر نصیریه گفته است.(8)شهرستانی

1) مرتضی بن داعی، تبصرة العوام فی معرفة مقالات الأنام، ج1، ص 167-168.

2) بزودی، اصول الدین، ص254.

3) یمنی، عقائد الثلاث و سبعین فرقه، ج 2، ص 461.

4) مصصح نسخه در پاورقی ذکر کرده که منظور «نصیریه» است.

5) همان، ج 2، ص 477.

6) همان، ج 2، ص 488.

7) عیاض بن موسی، شرح الشفاء، ج 2، ص 509.

8) همان، ج 2، ص 493 ، 500.

متوفای (548 ه.ق.) دو گروه نصیریه و اسحاقیه را به عنوان غلات شیعه ذکر، و به اختلاف ایشان درباره کیفیت اطلاق الوهیت به ائمه اهل بیت علیهم السلام اشاره کرده است.(1)طبق گزارش وی، آنها باور به معقول بودن «ظهور روحانی در بدن جسمانی» دارند و برای اثبات آن به مثال هایی چون ظهور جبرئیل در برخی اشخاص، و نمایان شدن او در صورت بشر یا ظاهر شدن شیطان و جن به صورت انسان استناد می کنند و اینها را شاهد امکان ظهور خدا به صورت اشخاص می گیرند، و با توجه به برتری علی علیه السلام بر همه در نگاه ایشان، خداوند در علی علیه السلام ظهور کرد، و لذا پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم علی را به عیسی بن مریم علیه السلام تشبیه کرد و گفت: «اگر نبود که مردم در حق تو چنان گویند که در حق عیسی گفتند، سخنی درباره تو می گفتم».

شهرستانی می افزاید: «این طایفه علی را در رسالت با پیامبر شریک ساختند»، و روایات کرامات و معاجز علی علیه السلام را شاهد آورده و سپس به نمونه هایی از توجه غالیان به وجود ائمه علیهم السلام پیش از عالم اشاره کرده است. از آن جمله استناد وی به چنین خبری از علی علیه السلام است که گفت: «أنا من أحمد کالضوء من الضوء؛ من از احمد هستم، مانند نوری که از نور دیگر باشد». یعنی میان این دو نور فرقی نیست الا اینکه یکی از ایشان سابق است و دومی لاحق است به او؛ و این را دلیل بر نوعی از شراکت دانسته اند. در این میان، نصیریه به وجود جزء الاهی [در حضرت علی علیه السلام] مایل ترند و اسحاقیه به شراکت [علی علیه السلام] در نبوت، و میانشان اختلافات بسیار دیگری وجود دارد که ذکر نمی کنیم.(2)

از کلام شهرستانی چنین بر می آید که گویا او، با وجود اشتراک دو فرقه در مجموع عقاید، عبارات نخستین را بیشتر عقیده نصیریه، و ادامه اش را بیشتر متعلق به اسحاقیه شمرده است. اگر چنین باشد دیدگاهش درباره نصیریه نسبتاً با اطلاعات منابع پیشین و نیز منابع خود نصیریه (که در فصول بعدی از آن بحث خواهد شد) همسو خواهد بود. همچنین، اگر بر همین منوال گزارش شهرستانی درباره اسحاقیان را صحیح بدانیم شاهدی دیگر بر قرائن کم شدن غلو اسحاقیه به نسبت غلو شدید نصیریان در طول تاریخ است.(3)اما به هر حال، اطلاعات این منبع پسین دقت اطلاعات کتابی مانند المقالات والفرق درباره خطابیه و نصیریه را ندارد.

1) شهرستانی، الملل والنحل، ص 220-221.

2) همان، ص 220-222.

3) در فصل عقاید نصیریه به شواهدی از این دست اشاره خواهد شد.

سمعانی (متوفای 562 ه.ق.) هم ضمن اشاراتی به پیشینه غالیانه نصیریان، روایتی از مواجهه تند برخی نصیریان با برخی از معاصرانش در منطقه حدیثه در حاشیه فرات به دست داده است.(1)ابن اثیر جزری (متوفای 530 ه.ق.) پس از آوردن گزارش مفصل ابن عبدوس راجع به اعتقاد عزاقره به اموری چون حلول الله در هر چیزی، الوهیت اوصیا و تقدم ایشان بر انبیا و تناسخ، می گوید چقدر این عقاید به نصیریه نزدیک است، و چه بسا عزاقره نیز نصیری بوده اند.(2)

اسعد بن عمر بن مسعود جبلی، از عالمان امامی قرن ششم هجری قمری است که به گزارش ابن ابی طی حلبی (575- حدود 630 ه.ق.) در ردّ نصیریه و اسماعیلیه کتاب نوشته است. اسعد بن عمر شاگرد ابوالفضل طرابلسی اسعد بن احمد بن ابی روح (متوفای حدود 520 ه.ق.) قاضی، متکلم و مؤلف برجسته امامی است. ابن ابی روح نیز شاگرد فقیه قاضی ابن برّاج (متوفای 481 ه.ق.) بوده است.(3)از ابن ادریس حلی (متوفای 598 ه.ق.) هم فتوایی در بی اعتباری ازدواج مسلمان با نصیری در دست است که در استفتای آن، در احوال اباحی گری مردی نصیری گفته شده که نماز نمی خوانده، و از جنابت غسل نمی کرده است.(4)گذشت که اطلاعات لسان المیزان ابن حجر درباره خصیبی هم احتمالاً بیشتر متکی به الحاوی ابن ابی طی است.(5)

در میان بزرگان فریقین در قرون بعدی هم بیش از همه کلمات ابن تیمیه حرانی (متوفای 728 ه.ق.) شهرت پیدا کرده است. او که در شام بوده، در آثارش ده ها بار از نصیریه یاد کرده، و در کنار فتاوایش علیه نصیریان، توصیفاتی از ایشان نیز به دست داده است. در تفصیلی ترین گفتارش درباره نصیریه بسیاری از عقایدشان را بیان کرده است، از جمله حلیت خمر، تناسخ، قِدَم عالم، تأویلات باطنی برای نماز و فرائض و کفایت معرفت از انجام دادن واجبات، مراحل پاگشایی نصیریان به این دین، تفصیل انگاره ظهور معنا، اسم و باب در دوران های مختلف و... .(6)

1) سمعانی، الأنساب، ج13، ص 122.

2) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 7، ص 29.

3) ابن حجر، لسان المیزان، ج 2، ص 94-95.

4) ابن ادریس حلّی، أجوبة مسائل و رسائل فی مختلف فنون المعرفة، ص318-319.

5) بخش 1. 4. 2.

6) ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج 35، ص145- 147. نیز نک.: ص148-150.

ابن تیمیه در این گفتار تصریح می کند که این عقاید از کتب نصیریه و با معاشرت با ایشان کاملاً هویدا است. همچنین، از یادکرد ابن تیمیه از کتاب الهفت در چند موضع،(1)گویا با این اثر نصیری هم آشنا بوده است. همچنین، ابن تیمیه از تعظیم نصیریان نسبت به برخی از وحدت وجودی های عصر خودش، و روابط عفیف تلمسانی صوفی (613-690 ه.ق.) با نصیریان گفته است.(2)البته ابن تیمیه در اشتباهاتی عجیب، برخی عقاید نصیری را به امامیه نسبت داده است،(3)ولی با وجود برخی اشکالات،(4)به ویژه با توجه به پژوهش های جدید درباره عقاید نصیری، اهمیت گزارش های سده های میانی که در مواجهه مستقیم با نصیریان بوده، بیشتر معلوم می شود.

ابن تیمیه و نیز ابوالفداء ایوبی (متوفای 732 ه. ق.) از قیام شخصی نصیری مدعی مهدویت یا الوهیت در سال 717 ه.ق. گفته اند. این قائم پیروان بسیاری گرد خود آورد. آنها به شهر جبله حمله، و آن را غارت کرده بودند، و حکومت نیز در نبردی ایشان را سرکوب کرده بود.(5)این گروه مردم را به سجده بر رهبرشان(6)

Soğukoğlu, "Nusayrilik ve Tanrı Algıları", pp. 499-500

وادار می کردند، مردم را کافر می دانستند و لعن صحابه را نیز علنی کرده بودند.(7)نویری (متوفای 733 ه. ق.) و صفدی (متوفای 764 ه.ق.)

1) همو، منهاج السنة النبویة، ج 2، ص 464؛ ج 4، ص 54؛ همو، مجموع الفتاوی، ج 4، ص79.

2) همو، منهاج السنة النبویة، ج 2، ص626-627.

3) از باب نمونه: همان، ج 3 ص 419؛ ج 4، ص138.

4) فریدمن در بحث از برخی اختلافات نسخه ای در فتاوای ابن تیمیه علیه نصیریان، معتقد است فتاوای او کاستی اطلاعاتی مهمی دارد و نصیریه و اسماعیلیه را با هم خلط کرده است و در دوران بعدی برخی از این کاستی ها را دیگران رفع کرده اند. او این کاستی اطلاعاتی را شاهد بر نداشتن ارتباط مستقیم ابن تیمیه با نصیریان گرفته است (190-1899 ,Friedman, The Nusayri - 'Alawis, pp).با این حال، با مراجعه به مثال های فریدمن چنین خلطی از خود ابن تیمیه معلوم نشد. بلکه او فقط گاهی این دو را در کنار هم به کار برده، یا کاربرد مجموعه ای از این نام ها برای غالیان را با اشاره به اعم بودن یا اخص بودن برخی تذکر داده است؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج 28، ص 527؛ ج 35، ص 152.

5) ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج 28، ص 553؛ ابو الفداء أیوبی، المختصر فی أخبار البشر، ج 4، ص83، نیز نک.: ص 52، غارتگری نصیریان در دمشق در سال 705 ه.ق. در این فتاوای ابن تیمیه به برخی از اختلافات عقایدی درون نصیریه هم اشاره شده است.

6) انگاره ظهور یا حلول معنا یا اسم در پیشوای باطنی تا به امروز در سوریه رواج دارد، و بر این اساس در فضای مجازی تصاویر و کلیپ های متعددی در تصریح برخی بر الوهیت بشار اسد یا سجده بر تمثال او به چشم می خورد، نک.:

7) ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج28، ص 553؛ ذهبی، العبر فی خبر من غبر، ج 4، ص 46. ذهبی و صفدی تخریب مساجد را نیز به شورشیان نصیری نسبت داده و گفته اند رهبرشان ادعای اتحاد با معصومان مختلف را می کرده است؛ همان؛ صفدی، أعیان العصر و أعوان النصر، ج 5، ص458.

گزارش های مفصل تری از این شورش و ویژگی های رهبر آن به دست داده، و در آن به علنی کردن شعار تثلیثی نصیریان اشاره کرده اند.(1)فریدمن تحلیلی از زمینه های این قیام نصیری مطرح کرده، و فقدان روایات آن در منابع نصیری و نبود روایاتی در کشتار نصیریان غیر لشکری را شاهد آن گرفته است که این قیام محلی بوده، و اکثر شیوخ فرقه آن را حمایت نکرده اند.(2)

بنا بر منابع تاریخی، در همین سال 717 ه. ق. بود که سلطان طرابلس دستور داد در مناطق نصیری مسجد بسازند، و نصیریان را از خطاب (پاگشایی) نصیری بازدارند،(3)هر چند نصیریان، این مساجد را شدیداً تحقیر می کردند.(4)در فتاوای ابن تیمیه نیز ضمن اشاره به آرای اباحی نصیریان، شعار ایشان در عقیده تثلیث نصیری در قبال معنا، اسم و حجاب نقل شده است.(5)شریف شهاب الدین عمری (متوفای 749 ه. ق.) نیز ضمن معرفی عقاید نصیریه، اشعار دیگری را از ایشان گزارش کرده، و افزوده است حکایاتی در اعتقاد ایشان به تجویز نکاح محارم در دست دارد.(6)او برخی از حاکمان متهم به نصیری گری را نیز معرفی کرده است،(7)هر چند در قرن هشتم گاه اتهام نصیری بودن همچون ابزاری برای تخریب برخی

1) نویری، نهایة الأرب فی فنون الأدب، ج 32، ص258-259، 277؛ صفدی، أعیان العصر و أعوان النصر، ج 5، ص 457-458. همچنین صفدی ذکر کرده است که لشکریان نصیری اهل چه شهرهایی بوده اند. شعار نصیریان را چنین گزارش کرده اند: «لا إله إلا علی، و لا حجاب إلا محمد، و لا باب إلا سلمان». گذشته از تکرار فراوان این مضامین در منابع نصیری (نک.: بخش 3. 2. 1.)، الفاظ آن نیز در منابع نزدیک به آن دوره وجود دارد (الکافی بلعن الضد المنافی، ص34-35؛ نیز نک.: اذنی، الباکورة السلیمانیة، ص 18). این شعار در منابع تاریخی بسیاری نمود یافته است.

2) Friedman, The Nusayri - 'Alawis, pp. 58-61.

3) نویری، نهایة الأرب فی فنون الأدب، ج 32، ص258، 264. در زمینه خطاب نصیری که مجموعه آدابی در راه یابی شخص به دین نصیری و مجالس شرب خمر ایشان است، نک.: بخش 3. 6. 4. دوسو ادعا کرده که اقدامات یادشده در برابر نصیریه را ملک ظاهر بیبرس (متوفای 676 ه.ق.) انجام داده است (Dussaud, Histoire et religion des Nosairis, pp. 27; Friedman, The Nusayri- 'Alawis, pp. 56) که منشأ این دیدگاه معلوم نشد. انجام شدن این سیاست ها از طرف قلاوون (نک.: کرد علی، خطط الشام،ج 6 ص 263) با منابع تاریخی همسوتر است.

4) ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، ج1، ص291.

5) ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج 28، ص 554؛ ج 35، ص161 متن شعار: «نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا ... حیدرة الْأَنْزَعُ الْبَطِینُ/ وَلَا حِجَابَ عَلَیهِ إلَّا ... مُحَمَّدٌ الصَّادِقُ الْأَمِینُ/ وَلَا طَرِیقَ إِلَیْهِ إِلَّا ... سَلْمَانُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ».

6) عمری، التعریف بالمصطلح الشریف، ص196-197.

7) همان، ص 54.

معاصران هم بوده است، مانند اعدام فقیه امامی، محمد بن مکی معروف به شهید اول (متوفای 786 ه. ق.).(1)چنان که نمونه ای پیش از این نیز در دست است.(2)

از قرون بعدی مانند قرن 12 نیز اخبار بسیاری از نبردهای نصیریان و حاکمان منطقه در دست است،(3)

Talhamy, "The Nusayri- AlwisLeader Ismail Khayr Bey and the Ottomans" pp. 895- 906.

Talhammy, "The Nuṣayri and Druze Minorities in Syria in the Nineteenth Century: The Revolt against the Egyptian Occupation", pp. 973- 975, 979- 986.

نصیریه در دوران عثمانی هم مانند بسیاری از قرون پیشین، وضعیت معیشتی بدی داشتند (نیز نک.: جریدینی، النصیریة، ص 705-706؛ لاید، اللغز الآسیوی نصیریة بلاد الشام، ص111- 113، 117-118)؛ به گفته لاید، نصیریان ستم دولت عثمانی و مالیات های فراوان را با غارت و کشتار بی رحمانه مردم مسلمان تلافی می کنند و در میان طوائف خود نیز اهل خشونت، خونریزی، خیانت اند و قتل به شیوه زندگی نصیریان تبدیل شده است (لاید، اللغز الآسیوی تصیریة بلاد الشام، ص 103 - 110؛

Lyde, The Asian Mystery, The Ansaireeh or Nusairis of Syria, pp.193-232; Moosa, Extremist Shiites, pp. 257- 258. نصیریان با شورش های مکرر به مناطق همجوار، در نهایت حکومتی مجزا از حکومت مرکزی تشکیل دادند (لاید، اللغز الآسیوی نصیریة بلاد الشام، ص 109، 114؛ بهجت و تمیمی، ولایة بیروت، 85-86؛

Talhamy, "The Nuṣayri/ Alawis Leader Isma'il Khayr Bey and the Ottomans: The Alevis & Alwis", p 286) که بعداً زمینه ساز حکومت علوی بر کل سوریه شد. برای دیگر مناسبات حکومت عثمانی و رویکرد عمل گرایانه و متغیرشان در قبال نصیریان، نک.:

Çapar, "Mezhepçilik, Pragmatizm ve Müzakere 16 ile 19. Yüzyıllarda Osmanlı-Nusayri İlişkileri ve Nusayrilerin Değişen Statüleri"

و به تناسب مجموعه فتاوایی در طعن بر نصیریه صادر شده است.(4)

Talhamy, The Fatwas and The Nuṣayri/' AlawīsAlawis of Syria', pp. 181- 183; Capar, The History of Nusayris ('Alawis) in Ottoman Syria, pp. 37-38

از دیرباز

1) طبق گزارش ابن عماد حنبلی (متوفای 1089 ه.ق.) منشأ این اتهام باطل در عصر خود شهید اول بوده است (ابن عماد، شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، ج 8، ص 505: [سنة 786] «وفیها محمد بن مکی العراقی الرّافضی. کان عارفا بالأصول والعربیة، فشهد علیه بدمشق بانحلال العقیدة واعتقاد مذهب النّصیریة، واستحلال الخمر الصّرف، و غیر ذلک من القبائح، فضربت عنقه بدمشق فی جمادی الأولی، و ضربت عنق رفیقه عرفة بطرابلس، وکان علی معتقده»). روایاتی از تحرکات سیاسی شهید اول وجود دارد که در این اتهام مؤثر بوده است؛ روزبهانی، «تحول مبانی مشروعیت دولت سربداران با تأکید بر نقش تشیع و تصوف»، ص 470- 473.

2) یاقوت حموی (متوفای 626 ه.ق.) از فصیح بن علی شاعر (؟) نقل کرده که علی بن محمد بن سکون (متوفای حدود 600 ه.ق.) نصیری بوده است (یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج 5، ص1968). این البته نادرست است، و با اطلاعات ما از ابن سکون، که حاکی از امامی بودن او است، نمی خواند؛ لسانی فشارکی، «ابن سکون»، سرتاسر.

3) برای نمونه از قرن 12 ه.ق. باروت، الصراع العثمانی- الصفوی و آثاره فی الشیعیة فی بلاد الشام، ص 234- 242؛ جریدینی، النصیریة، ص 703؛ جهنی، التاریخ المقلوب، ص 462-464. در نسخه ای که ظاهراً متعلق به فقیهی عامی از قرن 12 است، شورش نصیریان و غارتگری ایشان در منطقه مرقب و مقابله سلطان با ایشان آمده است (السیوف البرقیة بأعناق النصیریة، ص 2-3). منازعات نصیریه و حکومت عثمانی به نحوی بوده که عثمانیان به سبب در امان ماندن از راهزنی های یکی از سران شورشی نصیریه (اسماعیل خیربیگ) او را به حاکمیت یکی از مناطق می پذیرند: قالش، قطار العلویین السریع، ص51-54؛

4) رسالة فتاوی العلماء فی الطائفة النصیریة، برگ 318-328؛ السیوف البرقیة بأعناق النصیریة، ص 3-23، استناد به اقوال کسانی همچون ابن حجر و سیوطی: ص 19؛ علی، فاروق اسلم، «تکوین مجتمع سوریة العلوی»، ص48-49؛ انصاری، از میراث غلات، ص 287-293: «متنی مهم و نویافته در رابطه با عقاید نصیریان»؛

مؤلفان اهل سنت مختلفی نصیریان را به همکاری با صلیبیان و دیگر متجاوزان خارجی متهم کرده اند، و برخی هم به جمع این شواهد در دوران های مختلف اقدام کرده اند.(1)چنان که بعضی از نصیریان به پذیرش برخی از اینها اذعان کرده اند.(2)با این همه، عیار سنجی اینها همچنان نیازمند پژوهش های بیشتری است.

1. 6. 3. گونه های نصیریه در جغرافیای اسلامی

نصیریان شام به عنوان شاخص ترین فرقه برجامانده از غالیان خطابی متقدم موضوع پژوهش ما هستند، و اطلاعات گسترده ای از تاریخ، جمعیت، منابع کهن و عقایدشان در کتاب ما آمده است. شروع نصیری گری از مناطقی از عراق بوده است. هم محمد بن نصیر نمیری بصری و برخی منازعانش مانند اسحاق بن محمد خاستگاهی بصری داشته اند،(3)و هم مجدّد نصیریه، حسین بن حمدان خصیبی جنبلانی در سواد کوفه بوده است. البته در دوران بعدی نیز نصیریه در مناطقی از عراق مانند عانه پابرجا بوده اند.(4)

اما در منابع نصیری از دوره خصیبی شواهد حضور نصیریان در مناطق مختلف شام بسیار گسترده است. از آن جمله می توان به گزارش مفصل سلامة بن احمد حداء (متوفای 458 ه.ق.) از مشایخ نصیری در شهرهای مختلف شام اشاره کرد.(5)آثاری هم به تاریخ فرقه در شام پرداخته اند.(6)حضور پُررنگ این فرقه سرّی در شام موجب شده است حتی منابع

1) ابوالنصر، النصیریة طغاة الشام، ص 29- 70، خاصه ص 54.

2) طویل، تاریخ العلویین، ص 182، 387-395.

3) نک.: ابن غضائری، الرجال، ص99، 117.

4) عانی، تاریخ الطائفة العلویة النصیریة فی العراق، ص 81-131. عانه در استان الأنبار، در 200 کیلومتری غرب الرمادی است.

5) حداء، مهدیة الرشاد، ص 426-428 -4 .Friedman, The Nusayri- Alawis, pp .6

6) از جمله: آل معروف، تاریخ العلویین فی بلاد الشام؛ قوتلی، تاریخ العلویین فی الشام.

عامه در قرون میانی اسلامی هم حضور نصیریان در طبریه،(1)حمص،(2)بعلبک،(3)لاذقیه،(4)حلب،(5)دمشق(6)و برخی مناطق دیگر شام(7)

جبل النصیریة فی الشمال: صهیون، المشهورة بالمتعة، علی مقربة منها. و موضوع حمص».

و بیشتر ساحل سوری(8)را گزارش کنند. در برخی از این اخبار به کم شدن تقیه نصیریان در این دوره اشاره شده است.

نیز در خور توجه است که نصیریه در طول تاریخشان انشعابات متعددی داشته اند. در بسیاری از منابع سده پنجم مجموعه منازعاتی میان کسانی چون طبرانی و طیف دیگری از غالیان مطرح شده است. گرچه این طیف در برخی منابع و نسخ، اسحاقیه دانسته شده اند، ولی در سده هفتم نیز برخی از این عقاید را شاخه هایی نصیری با عنوان میمیه و غیبیه مطرح کرده اند.(9)مطرح ترین انشعاب نصیری که چه بسا در اختلافات کهن تر ریشه داشته، و تا امروز نیز باقی مانده، تقسیم نصیریه به کلازی (قمری) در برابر شمالی (شمسی) از سده یازدهم است که نمونه اختلافات اعتقادی و عملی شان در منابع بازتاب یافته است.(10)فرقه مذهبی سیاسی مرشدیه هم مهم ترین انشعاب نصیریه در دوره معاصر بوده است.(11)

,Yafte & Dann, "Suleiman al-Murshid Beginnings of an Alawi Leade

1) ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج 3، ص 122.

2) یاقوت حموی، معجم البلدان، ج 2، ص 304. یاقوت حموی (متوفای 626 ه.ق.) بسیاری از اهالی حمص را نصیری شمرده است.

3) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 9، ص 17: حضور نصیریان و دروزیان در بعلبک در سال 523 ه.ق.

4) سبط بن الجوزی، مرآة الزمان فی تواریخ الأعیان، ج 17، ص 367.

5) ابن العدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج1، ص 462: «و قال لی الوزیر الأکرم ابوالحسن علی بن یوسف القفطی: مشهد النور تعتقد فیه النصیریة اعتقادا عظیما و یحجون إلیه»؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج 41، ص 327: «ثمّ بعثوا داعیا من دعاتهم فی حدود الخمسمائة أو بعدها إلی الشّام، یعرف بأبی مُحَمَّد، فجرت لَهُ أمور، إلی أن ملک قِلاعًا من بلد جبل السُّمّاق، کانَتْ فِی ید النُّصّیریة».

6) ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ص 227؛ ابوالفداء ایوبی، المختصر فی أخبار البشر، ج 4، ص 52.

7) از باب نمونه: مغربی، الجغرافیا، ص 42: «الناصریة [النصیریة] و هم منسوبون إلی نصیر مولی علی رضی الله عنه، و یزعمون أن علیاً قدّس الله روحه، وقفت له الشمس کما وقفت لیوشع، وکلمته الجمجمة کما کلمت المسیح و غالوا فی تألیهه و مذهبهم شائع فی جزیرة عانا من طرف الجزیرة التی تلی العراق. وفی

8) ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، ج 1، ص 291.

9) جامع، التکیف المصاحب، ص 137- 140، 247. نمونه منازعات با این جریان ها به ویژه در رساله های جلد 12 سلسلة التراث العلوی به چشم می خورد.

10) اذنی، الباکورة السلیمانیة، ص 25، 30-31، 57-58؛ محمد ابراهیم الحمد، النصیریة حقیقتها تاریخها عقائدها، ص 54-55؛ کارشناس، تبیین اعتقادات و احکام فقهی علویان معاصر، ص 162-168. برای معرفی نمونه کتب قمریه: جامع، التکیف المصاحب، ص 245-246.

11) غیر از آثار برخی بزرگان مرشدیه (مانند لمحات حول المرشدیة، از نور المضیء مرشد و محاورات حول المرشدیة)، به سبب اهمیت سیاسی فرقه، دیگرانی هم تألیفاتی درباره اش کرده اند؛ از باب نمونه: الطائفة المرشدیة فی السوریة، از سلیمان الطعان؛ المرشدیة فی محیطها العلوی، از عبدالله حنا؛ نیز نک.: مخول، العلویون، ص 397-405؛ ضیائی، سیر اندیشه در بستر زمان، ج 2، ص 55-64، 95؛ قالش، قطار العلویین السریع، ص 153- 159، 333 - 342؛

اما علاوه بر نصیریان شام قرائنی وجود دارد که فِرَق باطنی دیگری نیز همواره یا گاه «نصیری» خوانده شده اند. این فِرَق یا آثار مکتوب متقدمی ندارند، یا اگر دارند تاکنون کمتر در دسترس عموم قرار گرفته، و بر همین اساس دانسته های ما از آنان بسیار اندک است. با این حال، معرفی اجمالی ایشان می تواند زمینه ساز پژوهش های جدیدی درباره این گروه ها باشد.

در رساله ای با عنوان «بررسی غلو در مذهب نصیریه در حوزه پاکستان» گروهی از غالیان پاکستان معرفی شده اند که نویسنده عمدتاً بر اساس مصاحبات و مشاهدات خودش ایشان را معرفی می کند،(1)و از ایشان عقایدی مانند الوهیت حضرت علی علیه السلام، برتری حضرت علی علیه السلام بر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم، حلول روح الاهی در ائمه علیهم السلام، تقدیس ابن نصیر، عقاید شبیه نصیریه شام درباره ستارگان، تقدیس خمر نوشی و ترک عبادات را گزارش کرده است.(2)با وجود اشتراکات عقاید غالیانه این گروه با نصیریان سنتی شام و هم عنوان بودنشان، رجال مقدس متأخر نزد این فرقه اشخاصی متفاوت با مقدسان اختصاصی نصیریه شام معرفی شده اند،(3)با این حال، هر دو فرقه کسانی همچون تیمور لنگ (736-807 ه.ق.) را ستوده اند.(4)به ویژه با نبود پژوهش های دیگر درباره این فرقه ارتباطشان با نصیریه شام، و دوره جدایی آنها از شامیان ابهام اساسی دارد. خاصه که هنوز از وجود منابعی کهن از این غالیان پاکستان آگاه نیستیم. پایان نامه ای هم اشارات مختصری به زمینه ها و نمودهای غلو در جامعه پاکستان دارد.(5)

در منابع تاریخی، گروه های دیگری هم با عنوان «نصیریه» معرفی شده و آداب غالیانه ای برایشان برشمرده اند، و از پراکندگی ایشان در فارس، خراسان، عراق، آذربایجان، طبرستان و

1) نویسنده تجاربش را در فصل سوم گزارش کرده، و در پاورقی ای تذکر داده که پدرش نصیری بوده است: بهشتی، بررسی غلو در مذهب نصیریه در حوزه پاکستان، ص156.

2) همان، ص 151- 158، 161، 168.

3) همان، ص 170- 184.

4) طویل، تاریخ العلویین، بی تا، ص 45، 387-395، 435؛ بهشتی، بررسی غلو در مذهب نصیریه در حوزه پاکستان، ص138-139.

5) فاطمه، نقش غلو با تحریفات مذهبی در جامعه شیعی پاکستان، ص33، 34، 107- 128. همچنین درباره پیشینه غلو گروهی از «زط» که از سند (در پاکستان کنونی) بوده اند، نک.: صفری، «غلو»، ص409.

اهواز و نیز عثمانیه و هند گفته اند.(1)با توجه به یادکرد از این مناطق، احتمالاً فِرَقی مانند اهل حق و بکتاشیه را «نصیری» خوانده اند. در کتاب هدایة النصیریة نیز نویسنده امامی تعبیر «نصیریه» را برای غالیان اباحی کرمانشاه به کار برده، که گویا از اهل حق بوده اند.(2)در مقدمه کتاب الهدایة الکبری، چاپ البلاغ، مصححان ادعا کرده اند هم اکنون 5. 1 میلیون نفر از پیروان خصیبی (نصیری) در ایران وجود دارند که در شهرهایی چون کرمانشاه، کرند، ذهاب، زنجان، قزوین و تهران پراکنده اند.(3)چنین ادعایی با فرض صحت نسبی با برخی از اهل حق تناسب دارد. با وجود این ادعاها، تاکنون پژوهشی روابط تاریخی احتمالی اهل حق و نصیریه را نشان نداده است.(4)

افزون بر این، بعضاً برخی غیر نصیریان تعبیر «نصیری» را برای خود به کار برده اند که به نظر می رسد گاه استعمالی اعم از نصیریه سنتی است. مثلاً یکی از شاعران بکتاشی در شعری، خود را مکرراً «نصیری» خوانده است،(5)یا در گزارشی عفیف تلمسانی، صوفی اباحی، به جای رد کردن نسبت نصیری از خود به توجیه آن پرداخته است.(6)در این استعمالات گویی عقاید غالیانه ای شبیه به نصیریان برای نصیری خواندن شخص کافی شمرده است. از قرون میانی تا به امروز نمونه هایی دیگر از استعمال تسامح آمیز نصیریه برای مطلق غالیان یا سبئیه وجود دارد.(7)

1) افضل الملک، سفرنامه قم، ص 240-245؛ اشعری، مرور ایام، ص192-193. جایگاه تاریخی چنین جریان هایی و نیز چرایی نسبت دادن نصیری به ایشان نیازمند پژوهش مجزایی است.

2) حسینی میبدی، هدایة النصیریة، ص 1-2.

3) مقدمه الهدایة الکبری، 1419، ص7.

4) از باب نمونه مستندی که در خور تحقیق است، یادکرد مثبت برخی پیشوایان اهل حق از نصیر و نیز گمانه ارتباط سلطان اسحاق، پیشوای اهل حق با یک مرشد نصیری است (نامه سرانجام، ص 129؛ صفی زاده، مقدمه نامه سرانجام، ص16). برای نمونه عقاید غالیانه اهل حق در زمینه تناسخ و حلول، نک.: خوشناموند، نقد عقاید اهل حق با تأکید بر مباحث غلو و تناسخ از منظر آیات و روایات، ص10-65؛ قبادی «اصول اعتقادی اهل حق» سرتاسر.

5) Atalay Vaktidolu, Vîrani Divanı ve Risalesi (Buyruğu), p. 45.

6) ابن تیمیة، الجواب الصحیح لمن بدل دین المسیح، ج 4، ص 302-303. نیز نک.: ذهبی، تاریخ الإسلام، ج 51، ص 406. نیز برای نمونه متأخر مدح برخی از بزرگان صوفیه ذهبیه و شیخیه از عنوان «نصیری» و علی پرست بودن، نک.: اعجوبه، دیوان اعجوبه، ص568؛ مامقانی، دیوان آتشکده نیر، ص139.

7) نک.: مرتضی بن داعی، تبصرة العوام فی معرفة مقالات الأنام، ج 1، ص 167: «سبئیه را در این زمان نصیریه خوانند». این در حالی است که تا همان دوره فِرَق سبئی دیگری هم وجود داشته اند، ولی به علت شهرت کمتر و به حاشیه رفتن دیگر چندان محل توجه نبوده اند. همچنین، ابن اثیر جزری (متوفای 630 ه.ق.) پس از اشاره به علی اللهی بودن اسحاقیه و نسبتشان به اسحاق بصری، آنها را از فِرَق نصیریه دانسته است (ابن اثیر جزری، اللباب فی تهذیب الأنساب، ج1، ص 52). در حالی که اسحاقیه معارض نصیریه بوده اند. این گزارش هم نشان می دهد که در حدود قرن هفتم شهرت نصیریه بسیار بیش از اسحاقیه بوده است. برای نمونه از سده های اخیر نک.: محیط قمی، دیوان محیط قمی، ص58.

1. 6. 4. پراکندگی جغرافیایی علویان سوریه در دوره معاصر

آثار مختلفی از پراکندگی علویان سوریه (نصیریان در شام) بحث کرده اند.(1)از این بررسی معلوم خواهد شد موقعیت این فرقه با آنچه پیش تر از منابع تاریخی، فِرَق نگاری و منابع خود نصیریه نقل کردیم همخوانی بسیار دارد. این یعنی اهالی این فرقه تا حد بسیار موقعیت خود را از دیرباز حفظ کرده اند. باید تذکر داد در تعبیر رایج «علویان سوریه» تسامح وجود دارد، و چنان که در ادامه خواهد آمد، بخش کوچکی از جنوب ترکیه و نیز لبنان مسکن این علویان است، و به همراه بخش غربی سوریه که بیشتر علویان در آن ساکن اند همگی در منطقه تاریخی شام(2)می گنجد پس به تفصیل به ترتیب اهمیت به موقعیت علویان نصیری شام می پردازیم.

سوریه تنوع مذهبی چشمگیری دارد،(3)و مراکز اصلی سکونت علویان در سوریه منطقه ای به هم پیوسته را تشکیل می دهد که طایفه های سنی، اسماعیلی و مسیحی، که در آن مناطق به صورت پراکنده ساکن اند، آنها را از هم جدا می کند.(4)برای بیان پراکندگی جغرافیایی علویان در سوریه باید به دو نوع گزارش تاریخی و معاصر توجه کرد؛ زیرا با قدرت گیری جامعه علویان در دوره معاصر، پراکندگی آنها در سرتاسر سوریه افزایش یافته است. علویان در طول تاریخ در سواحل شام از شمال به انطاکیه و از جنوب تا جبال لبنان و در حلب ساکن بوده اند. به طور کلی، شهرها و مناطق تاریخی محل سکونت علویان عبارت اند از: حلب و حوالی آن، اسکندرون، انطاکیه، لاذقیه، صهیون، جبله، بانیاس، عمرانیه، طرطوس، صافیتا، تل کلخ و کوهستان های نصیریه.(5)

این کوهستان ها در نقشه های جدید «جبال العلویین» خوانده می شود. در این منطقه که ساکنانش بیشتر کشاورز و روستایی اند، علویان اکثریت اند.(6)مورخان نام های دیگری هم به جبال العلویین اطلاق کرده اند، مانند جبال لاذقیه، جبال نصیریه، منطقة العلویین، جبل الشام، جبل السماق، جبل بلانطس، جبل اسود و مهم تر و قدیمی تر از این نام ها جبل اللکام. علت اختلاف در نام ها اختلاف نظر جغرافی دانان قدیم در منابعشان درباره محدوده این کوهستان

1) از جمله: طویل، تاریخ العلویین، ص461-464؛ هواش، عن العلویین ودولتهم المستقلة، ج1، ص 75- 98؛ مخول، العلویون، ص 349-387. در اثر اخیر عشایر علوی نیز به تفصیل معرفی شده اند.

2) نک.: بخش 1. 6. 5. تصویر 3.

3) نک.: زمانی محجوب، جغرافیای مذهبی سوریه، ص99-214.

4) هالم، غنوصیان در اسلام، ص258.

5) برومند اعلم، جامعه علویان سوریه، ص32.

6) هالم، غنوصیان در اسلام، ص258.

است. این سلسله جبال از شرق طرسوس در ترکیه امروزی آغاز می شود و تا جبال لبنان امتداد دارد. هر قسمتی از آن به نامی مشهور است و منطقه ای که از لحاظ تاریخی به «جبال نصیریه» معروف بوده و مرکز تجمع و مأوای نصیریان بوده، حد فاصل انطاکیه و اسکندرون در شمال تا جبله و طرطوس در جنوب است.(1)ارتفاع طبیعی و صعب العبور بودن جبال نصیریه عامل حفاظت، و حاصل خیزی اش زمینه ساز زراعت و تأمین معیشت مستقل علویان بوده است.(2)

پراکندگی جغرافیایی علویان در دوره معاصر در استان های زیر واقع شده است:

استان لاذقیه؛ این استان در شمال غربی سوریه و در ساحل دریای مدیترانه واقع شده است. از سمت شمال با ترکیه مرز دارد و از جنوب به استان طرطوس و از شمال شرق به ادلب و از شرق به حماه محدود شده است.(3)استان لاذقیه در سال 1920 مستقل، و سپس مرکز دولت علویان شد. اما پیش از این تاریخ، لواء لاذقیه شامل شهر لاذقیه و مناطق آن، حفه (صهیون) و جبله، و بانیاس (المرقب) می شد، و از دیگر مناطق آن، مصیاف تابع حماه بود و مناطق صافیتا و تل کلخ و طرطوس متعلق به طرابلس بود.(4)ظاهراً لاذقیه، هیچ گاه بافت جمعیتی یک دستی نداشته است و با توجه به جغرافیای خاصش همواره اقوام و ادیان مختلف از آن جمله، مسیحیان، علویان و اهل سنت در این استان سکونت دارند. با این حال، از مهم ترین مناطق علوی نشین است و بسیاری از آثارشان از این منطقه نشر می یابد. بخش های محل سکونت علویان در این استان عبارت اند از: لاذقیه، صهیون، جبله، قرداحه.(5)برخی عشیره های علوی مستقر در استان لاذقیه عبارت اند از: عشیره خیاطین، عشیرة حدادین، عشیرة متاوره و عشیره کلبیه.(6)

استان طرطوس؛ این استان در غرب سوریه و در کنار دریای مدیترانه قرار دارد. کشور لبنان در جنوب آن و استان لاذقیه در شمال این استان قرار دارد، و از شرق به استان های حمص و حماه محدود می شود.(7)علویان در این استان در طرطوس،(8)بانیاس (مرقب)، شیخ بدر

1) برومند اعلم، جامعه علویان سوریه، ص35-36.

2) همان، ص 37.

3) نک.: بخش 1. 6. 5. نقشه استان های سوریه.

4) الشریف، المسلمون العلویون من هم و این هم، ص 84.

5) شرف الدین، النصیریة: دراسة تحلیلیة، ص 9.

6) الشریف، المسلمون العلویون من هم و این هم، ص116.

7) نک.: بخش 1. 6. 5. نقشه استان های سوریه. ساحل طرسوس به طول 90 کیلومتر از جنوب استان لاذقیه تا مرزهای شمال لبنان ادامه می یابد.

8) شهر طرطوس که در ساحل دریا قرار دارد پیش از سال 1918 مرکز ناحیه طرطوس بود و بخشی از طرابلس محسوب می شد. فرانسوی ها در 1918 این شهر را اشغال کردند. در 1920 این شهر از طرابلس جدا شد و به منطقه لاذقیه پیوست، و در 1972 مرکز استان طرطوس شد؛ الشریف، المسلمون العلویون من هم و این هم، ص221.

(قرموس)، در یکیش و صافیتا (الحصن) حضور دارند.(1)برخی از شاخه های عشیره حدادین که در استان طرطوس سکونت دارند عبارت اند از: شاخه ای از بیت حداد، شاخه شماسنه، شاخه مهالبه، شاخه بشاوله و نیز شاخه رکاونه.(2)همچنین، بشارغه، عراجنه و محارزه که از شاخه های عشیره متاوره هستند در روستای الرستن در طرطوس ساکن اند. شاخه رسالنه و جلقیه از عشیره کلبیه هم در استان طرطوس سکونت دارند.(3)

استان حماه؛ بیشتر جمعیت استان حماه(4)اهل سنت اند، و محل سکونت علویان در آن در منطقه مصیاف (العمرانیه) و برخی روستاهای حماه است.(5)منطقه مصیاف در سال 1954 از لاذقیه جدا شد و به حماه پیوست. بیشتر ساکنان مصیاف اسماعیلی اند.(6)دومین اقلیت ساکن علویان هستند و سومین گروه اهل سنت. برخی علویان ساکن در استان حماه عبارت اند از: شاخهٔ عتاریه از عشیره حدادین، شاخهٔ صوارمه از عشیره متاوره، شاخهٔ رشاونه از عشیره کلبیه.(7)

استان حمص؛ علویان استان حمص(8)در منطقه تل کلخ سکونت دارند.(9)شهر تل کلخ تا پیش از سال 1920 به طرابلس پیوند خورده بود، اما در این سال از آن جدا شد و به استان لاذقیه پیوست. این شهر در 1954 از لاذقیه هم جدا شد و به حمص پیوست. نام این شهر در اصل از کلمة «تل الکلاهین» آمده است، یعنی تپه سربازانی که سرپوشی نمدین به نام کلاه داشته اند. سپس این نام دچار تغییر شده است.(10)برخی از رشاونه، جلقیه و جرود که شاخه هایی از عشیره کلبیه محسوب می شوند، قسمتی از علویانی هستند که در تل کلخ سکونت دارند.(11)

1) شرف الدین، النصیریة: دراسة تحلیلیة، ص9.

2) الابراهیم، العلویون بین الغلو والفلسفة والتصوف والتشیع، ص15.

3) همان، ص 16-18.

4) این استان با مرکزیت شهر حماه، از جنوب و شرق با حمص، از غرب با دو استان لاذقیه و طرطوس، و از شمال با حلب و ادلب همسایه است. نک.: بخش 1. 6. 5. نقشه استان های سوریه.

5) شرف الدین، النصیریة: دراسة تحلیلیة ص 9.

6) الشریف، المسلمون العلویون من هم و این هم، ص 227.

7) الابراهیم، العلویون بین الغلو والفلسفة والتصوف والتشیع، ص 15-18.

8) این استان از شمال به استان های حماه و رقّه، از شمال شرقی به استان دیرالزور، از جنوب شرقی به کشورهای عراق و اردن، از جنوب به استان دمشق و از مغرب به استان طرطوس و کشور لبنان محدود است، نک.: بخش 1. 6. 5. نقشه استان های سوریه.

9) شرف الدین، النصیریة: دراسة تحلیلیة، ص 9.

10) الشریف، المسلمون العلویون من هم و این هم، ص 226.

11) الابراهیم، العلویون بین الغلو والفلسفه والتصوف والتشیع، ص 17.

افزون بر استان هایی که ذکر شد، جمعیت کمی از علویان به صورت پراکنده در قنیطره،(1)منطقه المیدان شهر دمشق و حلب ساکن اند.(2)طبق آماری که مربوط به یک دهه قبل است، تقریباً یک میلیون علوی در دمشق و اطرافش ساکن بوده اند.(3)علاوه بر سوریه علویان نصیری در برخی دیگر از کشورهای غرب آسیا حضور دارند این کشورها عبارت اند از:

ترکیه؛ نصیریان ترکیه بیشتر مناطق جنوب ترکیه در استان های ساحلی نزدیک به سوریه هستند؛ مناطق تاریخی کیلیکیا (استان های کنونی آدانا/ اضنه و مرسین)، اسکندرون و انطاکیه (استان ختای کنونی).(4)

Üzüm, Nusayrilik, p. 272; Procházka-Eisl & Procházka, The Plain of Saints and Prophets: TheNusayri-Alawi Community of Cilicia (Southern Turkey) and Its SacredPlaces, pp. 81-110.

جمعیت شان در ترکیه در سه دهه قبل، حدود 300 یا 350 هزار نفر(5)تا بیش از یک میلیون (85 درصد جمعیت)(6)تخمین زده شده است. بسیاری از مناطق بالا پیش تر، از شام شمرده می شدند، و بسیاری از نصیریان این منطقه ترکیه عرب هستند.

پس از جنگ جهانی اول، انطاکیه (استان ختای کنونی در ترکیه) با کشاکش اشغالگران انگلیسی و فرانسوی مواجه شد، و حکومت هایی خود مختار با نام سنجق اسکندرون و سپس دولت ختای در آنجا تشکیل شد. سرانجام در 1939م. /1318 ه.ش. با موافقت دولت فرانسه، ختای یکی از استان های ترکیه شد.(7)ماجرای پیوستن انطاکیه به ترکیه از اختلافات مهم میان سوریه و ترکیه است.

1) قنیطره به معنای پل کوچک است. این استان در منتهی الیه جنوب غربی سوریه، در بلندی های جولان قرار دارد. در 1327 ه .ش. 1948، به دلیل پناه بردن حدود 16 هزار فلسطینی به جولان و نیز نگرانی رژیم صهیونیستی از اشراف ارتفاعات جولان بر سکونتگاه های اسرائیلی در مناطق پست و کم ارتفاع، جولان به منطقه ای نظامی تبدیل شد، و پس از آن محل منازعات بسیار بود (برای تفصیل آن، نک.: لاهوتی، «جولان»، ص 5214). در سال 1974 تعداد ساکنان جولان در خط آتش بس 40 هزار نفر بود. از این میان بیش از 20 هزار نفر عرب (18500 نفر دروزی و حدود 2500 نفر علوی) بوده اند. بعد از سال 1967، 17500 نفر یهودی اسرائیلی نیز در آنجا ساکن شده اند. با این حال، ساکنان اصلی جولان دروزی ها و علویان به رغم اشغال این منطقه به دست نیروهایی اسرائیلی، در جولان باقی مانده اند («الجولان ارض عربیة سوریة اهله مقاومون»، 2019، در 1705110/addiyar.com/article).

2) شرف الدین، النصیریة دراسة تحلیلیة، ص 9.

3) جعفریان، اطلس الشیعة، ص431.

4) طویل، تاریخ العلویین، ص7؛

5) Duran Gülçiçek. Nusayri Aleviler, p. 7.

6) ضیائی، سیر اندیشه در بستر زمان، ج2، ص91.

7) دیانت، «انطاکیه»، دبا، ج 5، ص1085.

لبنان؛ تمرکز اصلی علویان در لبنان در منطقه بعل محسن در طرابلس است که امروزه با نام «جبل محسن» شناخته می شود. همچنین، آنها در روستاهای مسعودیه، سماقیه، حکر، حوشه و تل حمیره در دشت عکار حضور دارند. بنا بر آمار رسمی، در لبنان جمعیت علویان حدود 65 هزار نفر است. با این حال، علویان جمعیت خود را 100 هزار نفر می دانند. بنا بر نقل منیر الشریف، در عکار لبنان هزاران علوی حضور دارند، اما در سرشماری ها خود را اهل سنت معرفی می کنند؛ زیرا برخی از رؤسای علویان (در استان لاذقیه) به آنها چنین توصیه ای کرده اند.(1)

عراق و فلسطین؛ برخی مناطق غربی عراق در مرز با سوریه فعلی، یعنی شهرهایی مانند عانه و سنجار، تا قرون میانی خاستگاه برخی از بزرگان نصیریه مانند مکزون سنجاری، منتجب العانی و حسن بن اجرود بوده اند. بنا بر برخی متون سده یازدهم، علاه بر عانه، هنوز در بغداد، سنجار و موصل هم نصیریانی بوده اند، چنان که در ماردین و دیار بکر که در جنوب ترکیه امروزی در مرز عراق واقع شده اند.(2)تا به امروز نیز جمعیت های اندکی از نصیریان در عانه وجود دارند، و برخی از نویسندگان ایشان به معرفی نصیریه عانه پرداخته اند.(3)

گفته می شود علویان در فلسطین در وادی تیم، جنوب کوه حرمون(4)در شمال نابلس ساحل غربی رود اردن(5)زندگی می کنند.(6)

12488/ بنیة - المجتمع - العلوی - وانتشار - العلویین - فی - الخارج. ./alwaght.net/ar/News

ولی چه بسا اینها در واقع دروزیان فلسطین، و نه نصیریان باشند.

1) الشریف، المسلمون العلویون من هم و این هم، ص 123؛ حسن و حسن، المسلمون العلویون فی لبنان، ص 147-188.

2) کلازی، افراد الذات عن الأسماء والصفات، ص58، 59، 101-102. در قرن هفتم نیز حضور اسحاقیان نصیری (چنین) در شرطة واسط گزارش شده است (یاقوت حموی، معجم البلدان، ج 3، ص334).

3) ضیائی، سیر اندیشه در بستر زمان، ج 2، ص 78؛ عانی، تاریخ الطائفة العلویة النصیریة فی العراق، ص 81-118.

4) جبل الشیخ یا کوه حرمون (Mount Hermon) از سلسله کوه های شرق لبنان در مرز با سوریه است. این کوه با ارتفاع 2814 متر بلندترین کوه در سوریه است (نک.: بخش 1. 6. 5. نقشه مناطق مسکونی علویان). دامنه جنوبی آن، مشرف به منطقه بلندی های جولان است که هفتاد کیلومتر مربع آن در اشغال اسرائیل است و قسمت اصلی منطقه اشغالی در جنگ شش روزه سال 1967 و بخشی دیگر نیز در جنگ یوم کیپور در 1973 به تصرف درآمده است؛ زعیتر، سرگذشت فلسطین یا کارنامه سیاه استعمار، ص25-28.

5) رود اردن (مهم ترین و طولانی ترین رودخانه فلسطین) و چند رود دیگر این سرزمین، زمینه مهمی برای منازعات سیاسی بر سر آب هستند، نک.: الحروب، الأطماع الصهیونیة فی المیاه الفلسطینیة، سرتاسر.

6) مستندی قوی در این زمینه یافت نشد. برای نمونه اشاره به وجود جمعیت های علوی در فلسطین، نک.: بابایی، بررسی آرا و اندیشه های مذهب نصیری با تکیه بر جنبه های ایرانی مسیحی، ص 129؛ «بنیة المجتمع العلوی وانتشار العلویین فی الخارج»، در:

1. 6. 5. تصاویر و نقشه ها

تصویر شمارهٔ 1، نقشه پراکندگی علویان نصیری در منطقه شام (سوریه، لبنان و جنوب ترکیه امروزی)، ویکی پدیا

تصویر شماره 2 پراکندگی مذهبی در استان های سوریه، ویکی پدیا، Syria Fihnoreligious Map

(برخی شهرهای بزرگ مانند دمشق و حلب جمعیت ترکیبی بیشتری دارند و البته در آنها جمعیت اهل سنت بیشتر است.)

تصویر شماره 3 شام در عهد عباسی (Syria in the 9th century)

تصویر شماره 4، دولت های منطقه سوریه در 1923 در دوران قیمومیت فرانسه

تصویر شماره 5، شیخ یبرق، مزار منسوب به حسین بن حمدان خصیبی در حلب

خلاصه فصل

علی رغم تشکیکات برخی معاصران، اصالت نامگذاری «نصیریه» و انتساب آن به محمد بن نصیر نمیری در منابع سده های سوم تا چهارم و تا دوران معاصر کاملاً مسلم است، و نام گذاری فرقه به «علویه» در دوره معاصر، نوظهور و با نیات سیاسی و اجتماعی بوده است. فرقه نصیریه شاخه ای از غالیان خطابی عراق بوده، و گرچه در بدو تشکیل در سده سوم در عراق بوده، اما قوت گیری آن از میانه سده چهارم و در شام بوده است. بنا بر پژوهش های متعددی، حسین بن حمدان خصیبی مهم ترین نقش را در تکوین نصیریه و انسجام بخشی به آن داشته است، ولی نباید از نقش مهم ابن شعبه حرانی و البته غالیان پیشین در آرای نصیریان غفلت ورزید.

نصیریه خود را وامدار ابوالخطاب، عمر بن فرات و ابن نصیر معرفی می کنند. این شخصیت ها همگی در منابع شیعی مهجورند. با وجود اخبار بسیار نصیریان خصوصاً از ابن نصیر پذیرش این اخبار با موانع مهمی روبه رو است؛ هرچند در همه منابع نصیریه و غیر ایشان چیزی جز شخصیتی شدیداً غالی از ابن نصیر سراغ نداریم. البته ادعای ایشان در نسبت آرایشان به مفضل بن عمر جعفی در پژوهش دیگری باید بررسی شود. با این همه، نصیریان، بسیاری از روایات خود را نه از سلسله رجال پیش گفته، بلکه از منابع امامی مخمسی و اسحاقی گرفته اند، و در این میان به طور خاص ابن شعبه حرانی نقش بسیار مهمی در انتقال میراث امامیه و فِرَق غالی به نصیریه داشته است.

خصیبی هم در بسیاری از روایاتش به منابع فِرَق پیش گفته متکی است، و در دیدگاه هایش متأثر از برخی از غالیان عراق است. اگر ادعاهای او درباره خاندان و زادگاهش را بپذیریم، وطن او جنبلاء حلقه هایی از غالیان تفویضی یا مایلان به نصیریه را در بر داشته است. البته در روایات مربوط به زندگی خصیبی اشکالات بسیار وجود دارد که در این مجموعه نقد شده است، و در رابطه خصیبی با مشایخ پیشین نصیری ابهام و تردید جدی دارد. همچنین، از قرائن متعدد بر می آید که او خود نیز در ساخت بعضی از روایات، به ویژه در زمینه بابیت ابن نصیر، مؤثر بوده است.

خصیبی حتی مستقیماً روایت بابیت ابن نصیر را به منازعان او، مانند شلمغانی و سران اسحاقیه، نسبت داده است. برخی از این اخبار در منابع غالیان از غیر طریق خصیبی بدون عبارتی دال بر بابیت ابن نصیر وجود دارد. به سبب تحریفات گسترده خصیبی در اسناد و متون (خاصه در بخش ائمه از الهدایة)، شناسایی منابع او پیچیدگی هایی دارد. خصیبی در آثار متأخرتر (مانند بخش ابواب از الهدایة) اسنادی نسبتاً قاعده مندتر و ضابطه یافته تر آورده است؛

و با وجود شواهدی از سندسازی او در آنها، با جاعلی با تجربه تر مواجهیم. در برابر، در اثری مانند حقائق أسرار الدین ابن شعبه، با وجود غلو شدیدترش، به دشواری می توان مؤلف را مسئول تحریفات اسناد معرفی کرد.

بنا بر قرائنی، غلو خصیبی ابتدا بیشتر در حد تفویض بوده، و رفته رفته غلوش رو به فزونی گذاشته است. او در دورانی برخی از آرای غالیانه اش را علنی کرده و بدین جهت در معرض طعن دیگران واقع شده، یا شاید چنانکه در اشعارش آمده، زندانی هم شده است. خصیبی در نهایت برای تبلیغ آرای غالیانه اش منطقه شام و شهر حلب را برگزید، و توانست جماعتی از غالیان را بر گرد خود آورد. همین شاگردان پس از او مبلّغ آرای وی شدند. در این میان، میراث خصیبی بیش از همه از طریق جلی، از متأخرترین شاگردانِ خصیبی، بر جا مانده است.

گرچه همراه و شاگرد متقدم تر خصیبی، مانند ابن شعبه با استقلال بیشتری از خصیبی، میراث گسترده ای از عقاید غالیانه را به نسل پس از خود، خصوصاً نصیریان حران، طبرانی و حتی برخی از شاگردان خصیبی، انتقال داده، اما جلی، شاگرد متأخرتر خصیبی که در عموم اسناد و مطالبش نیز وابسته به خصیبی است، جانشین خصیبی تلقی شد. پس از جلی هم حجیت آرای خصیبی و جایگاه قدسی خصیبی نزد نصیریان کاملاً مسلم است. طبرانی، مهم ترین پیشوای نصیریان در سده پنجم دانسته می شود. از عصر او منازعات میان نصیریه و اسحاقیه بیشتر اوج گرفت. در سده های بعدی، نصیریان کمتر مرجعیتی واحد داشتند. با این حال، در برخی دوران ها نیز برخی از بزرگان ایشان، به قدرت های محلی رسیدند و حتی در سده هشتم قیام هایی را به عنوان مهدویت داشته اند. در دوره معاصر نیز گسترده ترین قدرت سیاسی خود را یافته اند.

گزارش های منابع تاریخی درباره نصیریان پس از آنکه در قرون نخستین بیشتر در منابع ملل و نحل مطرح بود، از سده های میانی به مناسبت برخی منازعات به طور پراکنده به آثار تاریخی و حتی در فتاوا راه یافت. منطقه علویان سوریه امروزه تطابق بسیار با موقعیت ایشان در گزارش های تاریخی دارد و محدوده اش در منطقه شام تاریخی، مخصوصاً سواحل مدیترانه، است که در شمال از منطقه کوچکی در جنوب ترکیه شروع شده، بیشتر آن در غرب سوریه است و تا شمال لبنان نیز امتداد می یابد. بیشتر آن در مناطقی کوهستانی است که به جبال نصیریه یا علویان نیز شناخته می شود.

در این پژوهش، تمرکز بر مطالعه نخستین طبقات نصیریان بوده است. لذا از منابع محلی تاریخ شهرهای شام و آثار فرانسوی درباره علویان معاصر کمتر بهره بردیم.

فصل دوم: منابع متقدم نصیریه و تأملی در اصالت آثار

2. 1. درآمد

اشارة

شناخت منابع نصیریان فواید بسیار در بر دارد؛ از جمله آنکه زمینه ساز شناخت بهتر بخشی از تراث امامیه و نیز فرقه هایی است که ممکن است تأثیراتی از منابع غالیان گرفته باشند. با تاریخ گذاری منابع عقیدتی غالیان (در زمینه هایی مانند نفی بلایا، حلول و بابیت) و اسناد ایشان، می توان درباره قضاوت های منابع فرقه شناسی و رجالی، به ویژه آثار امامیه راجع به فرقه های غالی و نیز متهمان به غلو، بهتر داوری کرد، و بر این اساس، درباره انتقاداتی که بر بعضی منابع رجال و فِرَق نگاری متقدم امامیه مطرح شده، ارزیابی بهتری داشت.

منابع اهل سنت چندان از آثار نصیریان و غالیان یاد نکرده اند، ولی آشناییِ شیعه با آثار غالیان پیشانصیری، یعنی خطابیان، شواهد بسیار در کتب رجال، و ملل و نحل امامیه، مانند رجال کشی و ابن غضائری و المقالات والفرق اشعری دارد، و اطلاعات اندکی از آثار نصیریه نیز در منابع امامیه یافت می شود. احتمالاً ابن غضائری و نجاشی دسترسی های محدودی به منابع نصیریه داشته اند. اما با توجه به شدت کتمان این فرقه باطنی، آثار این فرقه قرن ها چندان شناخته شده نبود.

در قرن 19 میلادی، با مهاجرت دادن برخی از نصیریان از طرف دولت عثمانی و سپس شروع استعمار فرانسه و حضور فرانسویان در سوریه، زمینه کشف بعضی از آثار نصیریان به دست غربیان فراهم آمد. کسانی مانند جوزف کتافاگو(1)

در این کتاب از اثر کتافاگو صرفاً با واسطه منابع دیگر و نه به صورت مستقیم بهره بردیم.

و ساموئل لاید(2)نخستین بار آثاری از

1) Catafago, "Nouvelles mélanges", Journal Asiatique 4 (1876), pp. 523-525.

2) Lyde, The Ansyreeh and Ismaeleeh: A Visit to the Secret Sects of Northern Syria (1853).

این فرقه را از سوریان غیر نصیری خریدند و به اروپا بردند و بعدها زمینه نشرش را فراهم کردند. ضیائی و وینتر در زمینه جرقه های آشنایی غربیان با نصیریه،(1)

Winter, A History of the 'Alawis From Medieval Aleppo to the Turkish Republic, pp. 3-10

و تندلر درباره فرآیند نشر برخی از این آثار نصیری در دوران جدید اطلاعاتی به دست داده اند.(2)همچنین، در نمونه های نادری که بعضی از نصیریان از این فرقه روی گردان شدند، با کنار نهادن تقیه رایج در این فرقه، به معرفی بعضی از آثار و نیز عقاید و رسوم نصیری همت گماشتند. مشهورترین و نخستین نمونه از این دست الباکورة السلیمانیة، اثر سلیمان الأذنی در نیمه سده نوزدهم است(3)

Friedman, The Nusayri- 'Alawis. pp. 271-273

که به همت برخی فرانسویان به فرانسه نیز ترجمه شد.(4)

در این فصل آثار این فرقه به ترتیب زمانی با تفصیل بیشتر تا نیمه قرن پنجم، و به اجمال تا قرن هشتم معرفی می شود. این معرفی با عنایت به آخرین دسترسی هایی است که از طریق غیر نصیریان به آثار نصیریه فراهم شده، و نیز اطلاعات محدود که گاه بعضی از خود نصیریان معاصر به نحو گذرا در آثارشان بازتاب داده اند. می کوشیم آثار مهم تر ایشان را نیز اجمالاً اعتبار سنجی کنیم؛ هر چند به دلیل نبود تصحیح انتقادی و تخریج روایات آثار و نبود امکانات نرم افزاری برای این کتب، طبعاً نباید جست وجوی ما جامع تلقی شود. به ویژه که نبود پیشینه تحقیق درباره بیشتر کتب محل بحث، و البته اتهام عمومی غالیان(5)در روایتگری به دشواریِ کار بیشتر دامن می زند. پیش از معرفی منابع قدیم، مناسب است چند اثر مهم در زمینه شناخت آثار نصیریان نیز معرفی شود.

1) ضیائی، فرقه شناسی اسلامی، ص6-11؛

2) Tendler, Concealment and Revelation, pp. 91-115.

3) نسخه چاپ سنگی الباکورة السلیمانیة فی کشف اسرار الدیانة النصیریة، در 1863 نشر یافت. اذنی از نصیریان بود و بعداً از این کیش دست شست (نک.: ضیائی، سیر اندیشه در بستر زمان، ج 2، ص21؛ همو، دراسات إسلامیة، شرقیة وغربیة، ص51-52). تندلر با معرفی برخی منابع، اطلاعاتی را در زمینه سرانجام اذنی و اعدام سخت او به دست نصیریه مطرح کرده است (Tendler, Concealment and 111-115 .Revelation, pp). نصیریه پس از فراری شدن اذنی، با وعده های امان، دوباره او را به بلاد نصیری خاندانش کشیدند و سوزاندند. نیز برای اطلاعات بیشتر درباره الباکورة السلیمانیة، نک.:

4) ضیائی، فرقه شناسی اسلامی، ص 8: از سوی کلمان هوارت، و سپس ادوارد سالیسبوری، در مقاله «اسرار مذهب نصیریه» در سال 1864.

5) نک.: ادامه بخش 3. 7. 5.

2. 1. 1. پیشینه معرفی آثار نصیریه

پس از نوشته های جوزف کتافاگو، و لوئی ماسینیون درباره آثار فِرَق مختلف و از جمله نصیریه، شاید کتاب علی اکبر ضیائی با عنوان فهرس مصادر الفرق الإسلامیة، نخستین اثر شناخته شده به زبان عربی باشد که به صورت مجزا و البته با جست وجویی گسترده تر به معرفی آثار نصیریان پرداخته است. البته توضیحات ضیائی معمولا مختصر است، با این حال، با توجه به تحقیق میدانی مؤلف در سوریه، و توجهش به نوشته های پیشین، نمونه های فراوانی از آثار این فرقه باطنی را شناسایی کرده است. البته او از کتاب دوسو درباره نصیریه(1)و نیز الباکورة سلیمان الأذنی بهره برده است.(2)

همچنین، ضیائی در کتاب سیر اندیشه در بستر زمان و برخی آثار دیگرش، شرح خوبی از زمینه ها و سیر توجه غربیان به منابع نصیریه به دست داده، و در این میان ضمن اشاره به نیات استعماری فرانسویان مهم ترین علوی پژوهان فرانسوی را معرفی کرده،(3)و نیز ماجراهای جالبی از سخت کوشی برخی محققان آلمانی در سوریه گفته است.(4)در مرحله بعد، المنصف بن عبدالجلیل در فصل دوم از کتاب الفرقة الهامشیة فی الإسلام، با تفصیل بیشتری درباره برخی از آثار شناخته شده تر نصیریان سخن گفته است.(5)با این همه، او بیشتر درباره کلیات محتوای آثار محل بحثش نوشته است، و هیچ یک از این مؤلفان، بحث مفصلی در زمینه اصالت آثار نصیری ندارند. تا این دوره معمولاً دسترسی عموم به آثار نصیریان بسیار محدود بوده است.

گرچه پیشتر آثاری نصیری را کسانی همچون اشتروتمان تصحیح و منتشر کرده بودند، اما برای نخستین بار از سال 2006 به همت ابوموسی الحریری بسیاری از کتب و رساله های نصیریان در دوازده جلد نشر عمومی یافت. مصحح در مقدمه هر اثر توضیحاتی مختصر

1) Dussaud, Histoire et religion des Nosairīs.

2) از باب نمونه: ضیائی، فهرس مصادر الفرق الإسلامیة، ص 55، 57.

3) ضیائی، سیر اندیشه در بستر زمان، ص 19- 33، 86؛ همو، «علویان فرقه گمنام شیعی (1)»، ص 57-59؛ دراسات إسلامیة، شرقیة وغربیة، ص 45-51، 54-62. در این نوشته ها برای نمونه از آثار کتافاگو، لاید، هنری لامنس، رینه دوسو و لونی ماسینیون یاد شده است. نیز برای نمونه مدارک سیاسی فرانسه برای استعمار، نک.: همان، ص 63- 71.

4) ضیائی، سیر اندیشه در بستر زمان، ص34- 42، 65؛ همو، «علویان فرقه گمنام شیعی (2)»، ص58- 59.

5) المنصف بن عبد الجلیل، الفرقة الهامشیة فی الاسلام، ص131-204.

درباره کتاب و جایگاه آن نزد نصیریان داده است. البته این نشر عمومی آثار باطنی نصیریان خشم بسیاری از اهالی فرقه را در پی داشت، و آنان به این مصحح غیر نصیری اتهامات مختلفی زده اند.(1)

در پی نشر این آثار، البته برخی از پژوهشگران داخلی یادداشت ها و مقالات مختصری را دربارهٔ بعضی از آثار نصیریه نگاشته اند.(2)اما همچنان جای پژوهش های تفصیلی درباره این آثار باقی است. به ویژه با عنایت به مخفی بودن عموم این کتب در طول قرن ها اصالت بسیاری از این کتب ابهامات جدی دارد. البته در این میان اصالت برخی از آثار، مانند آثار منسوب به مفضل بن عمر و نیز الرسالة خصیبی بیشتر محل بحث واقع شده، اما چنان که خواهد آمد، این آثار در میان بعضی از فرقه های دیگر نیز متداول بوده، و به جز الرسالة از آثار مختص به نصیریان تلقی نمی شوند. با این همه، اصالت سنجی هر یک از این آثار محتاج پژوهش های مجزایی است؛ اما در اینجا ناگزیر به بعضی از قرائن درستی یا نادرستی انتساب کتب به مؤلفان ادعایی اشاره می کنیم تا مسیر پژوهش های بعدی راهوارتر شود.

در خور توجه است که پیش از غیر نصیریان، خود نصیریه و علویه در برخی از کتبشان به اجمال برخی از آثار این فرقه را معرفی کرده اند:

1.

النسب العالی (النسب الشریف)، منسوب به محمود بن عسکر الزجاج که نسخه هایی از آن تا زمان ما بر جا مانده است، و مؤلفان علوی معاصر استنادات گسترده ای به این کتاب دارند.(3)در مقدمه اثر ادعا می شود مؤلف کتاب را بر اساس نسخه ای می نویسد که در سال 406 ه.ق. یافته است. اما چنان که در ادامه خواهد آمد، این کتاب اصیل نیست. ولی به هر حال برخی از اطلاعاتش نیز درست است.

2.

الجدول اثر جلال الدین بن معمار (متوفای 757 ه.ق.)، نسخه چاپ رسمی از این اثر

1) از باب نمونه نک.: علی، رفع الشبهات، ص231: رابطه با یهود. ولی ضیائی او را استادی مارونی (مسیحی) به نام جوزف قذی می داند که با نام های مستعار انور یاسین و ابوموسی حریری آثاری تألیف یا تصحیح کرده است (ضیائی، دراسات إسلامیة، شرقیة وغربیة، ص 54-62). در آثار نشریافته به نام حریری، گاه مؤلف ناقد اسلام است (مانند: قس ونبی، بحث فی نشأة الاسلام). در مواضعی از مقدمه های سلسله التراث العلوی، نیز ادبیات مصحح به شخصیتی شیعه یا علوی نزدیک می شود.

2) مانند محمدکاظم، رحمتی، حسن انصاری، حمید باقری، نک.: فهرست منابع.

3) از باب نمونه: علی، معجم أعلام العلویین، ج 4، ص28-31؛ حسن، منابع العرفان، ص 125 و مواضع بسیاری از خیر الصنیعة.

در دسترس ما نیست ولی در پایگاه Archive.org نسخه ای تایپ شده از آن در دسترس قرار داده شده است. این اثر معرفی اجمالی مقدسات و رجال و شخصیت هایی است که نصیریه به آنها علاقه دارند. در فصل کوچکی جدولی برای معرفی مهم ترین آثار نصیریه قرار داده شده، که با عنایت به تقدم نسبی اش بسیار اهمیت دارد.(1)

3. خیر الصنیعة فی معرفة غلاة الشیعة اثر حسین حرفوش؛ در شش جزء یا با عنوان خیر الصنیعة فی مختصر تاریخ غلاة الشیعة در پنج جلد و یک مستدرک از ابراهیم حرفوش اطلاعات مفصل تری را درباره رجال و آثار نصیریه به دست داده است. با این همه، نسخه های این کتاب را همچنان نصیریه مخفی می کنند. البته نسخه ای از آن در فرانسه موجود است، و مقاله ای هم درباره این اثر مفصل نوشته شده است.(2)گرچه اطلاعات این اثر در تاریخ گذاری منابع مفید است، ولی خود نویسنده نصیری همواره غلو نصیری را ستوده و نگاه انتقادی ندارد. او بخش هایی از آثار سرّی نصیریه را نیز در کتابش گنجانده است.
4. مصادر فکر الدعاة إلی خطیر الموضوعات والمنحولات؛ این اثر مفصل عبد الکریم جامع در چهار قسم نشر یافته، و در آن به نقد بسیاری از منابع نصیری پرداخته شده است. نویسنده این سطور فقط بر قسم دوم، که مفصل ترین اثر جامع است، دست یافته است. جامع، چنان که خود گفته است از خاندانی نصیری بوده، و با تحقیق از فضای سنتی نصیریه فاصله گرفته، و به اصلاح نگاه ایشان روی آورده است.(3)کتاب مصادر فکر الدعاة او با وجود اشکالاتش، نقدهای مهمی را بر منابع نصیری مطرح کرده است. بر خلاف بخشی از نصیریان سوری معاصر که از روی تقیه ادعای یکسانی مذهب خود با مذهب امامیه را دارند،(4)و بر خلاف اندکی از آنان که صریحاً و به صورت کاملاً علنی و عمومی از پیشینه غالیانه

1) ابن معمار، الجدول، ص 83-86.

2) Paoli, La diffusion de la doctrine nusayrie au IV e /X e siècle d'après le "Kitab Hayr al-şanī a du cheikh Husayn Mayhūb Ḥarfūš

برای آشنایی اجمالی با اثر نک.: حرفوش، المستدرک فی خیر الصنیعة، ص1-13. با کمک یکی از محققان سوری نسخه ای از چاپ سنگی اثر نیز در دسترس نویسنده سطور (عمیدرضا اکبری) قرار گرفت.

3) جامع، تتمه نسخه النسب العالی، ص31-32؛ همو، مصادر فکر الدعاة، ج1، الترجمة الذاتیة، ص «آ»، ص 7.

4) نک.: بخش 3. 6. 5.؛ ایشان در آثار عمومی شان رجالی را مدح و ستایش می کنند که آثارشان جملگی غلو است، و فراتر از این، آثار سرّی بخشی از این معاصران نیز به دست ما رسیده که در آن بر پیروی از غلو متقدم نصیری تأکید بسیار دارند؛ نیز نک.: بخش 3. 1.

نصیری شان دفاع می کنند،(1)هستند گروه سومی از علویان سوریه که از مذهب نصیری فاصله گرفته، به تشیع گرویده اند. عبدالکریم جامع، فضل خاسکة و شوقی الحداد از این رجال اند.(2)

در آثار این دست از نویسندگان، برخلاف اکثریت نصیری اهل تقیه، به روشنی از آثار سرّی نصیری نام می برند، و این آثار نقد می شود. همچنین، برخی محققان ایشان از نقد نقد صریح یا حتی اظهار برائت از بزرگان نصیری مانند میمون طبرانی نیز ابایی ندارند. البته، این رویکرد در میان ایشان شدت و ضعف دارد، ولی با طیف حداکثری که در آثار عمومی شان هیچ نامی از کتب خاص نصیری نمی برند، و در عین حال صرفاً به پیشینیان نصیری اظهار ارادت می کنند، کاملاً متفاوت اند. البته طیف محققان نیز گاه تندروی هایی در رد برخی اصالت ها دارند، و هم در سوی مقابل غالباً هنوز نگاهی مثبت به شخص خصیبی دارند. با این تفاوت که آثاری مانند الهدایة الکبری را نماینده فکر او دانسته و نسبتِ کتبی همچون الرسالة و دیوان را به خصیبی نادرست می دانند. این نگاه به خصیبی نقد شده است.(3)

5. معجم أعلام العلویین اثر محمد احمد علی؛ مؤلف نصیری این کتاب، بر خلاف آثار نصیری پیشین، کتابش را نشر عمومی و رسمی داده است.(4)اما دقیقاً به همین دلیل فقط انواع خاصی از اطلاعات مربوط به میراث نصیریان را بازتاب داده، و به تعبیر انصاری «بیشتر صبغه تبلیغی دارد تا آکادمیک ... طبیعت تاریخ فرقه های مذهبی باطنی که نوعی تجربه تقیه و پنهان کاری باطنی خودخواسته و یا تحمیلی را داشته اند، این است که چندان نمی توان متوقع بود که تاریخ همه چیز و همه کس روشن باشد؛ خاصه که سنت های تراجم نگاری که عموماً به انگیزه های سیاسی و اجتماعی و مذهبی از سوی حاکمیت ها حمایت می شده است، در مورد این گونه مکتب ها و مذاهب باطنی وجود نداشته است. بنابراین، همین اندازه که ما بتوانیم با تاریخ و طبقات رجال و دانشمندان آنان آشنا شویم بسیار غنیمت است».(5)

چنان که در نمونه های بخش های بعد خواهد آمد، نویسنده معجم أعلام العلویین بیشتر

1) از باب نمونه: العانی، تاریخ العلویین فی العراق، سرتاسر.

2) برای معرفی بیشتر، نک.: جامع، مصادر فکر الدعاة، ج 1، ص 10؛ همو، التکیف المصاحب، ص 252- 254.

3) نک.: بخش 2. 3.؛ عادل زاده و اکبری، «رمزواره های نصیری در کتاب الهدایة الکبری»، سرتاسر.

4) نک.: بخش منابع.

5) انصاری، از میراث غلات، ص281-286: «معرفی چند مشیخه نصیری».

مایل است فقط آثار عمومی تر نصیری، و برخی از مطالب همسو با امامیه را بازتاب دهد، و با وجود اطلاعاتش از منابع خاص نصیری، هیچ نامی از عناوین کتب خاص به میان نمی آورد. با این همه، ضمن نقل همین مباحث عمومی تر گاه اطلاعاتی از آثار اختصاصی نیز بر قلمش جاری شده است.

2. 1. 2. آثار عام و خاص (یا عمومی و سرّی) غالیان

برای تحلیل بهتر آثار نصیریه، در این مقاله از تقسیمی رایج در میان خود نصیریان، یعنی تقسیم مصادر نصیری به «عام و خاص»، بهره برده ایم. منابع خاص منابعی هستند که منابع سرّی فرقه به حساب آمده، و نصیریان هیچ علاقه ای به نشر عمومی آن ندارند. اکثر کتب متقدم نصیریه چنین خصوصیتی دارند، و تا دوران معاصر کاملاً مخفی بوده اند. مؤلفان در این آثار بی دغدغه عقاید خاص نصیریان، مانند خدا انگاری ائمه علیهم السلام، حلول، تناسخ، اباحه و ... را بیان، و بر آن استدلال می کنند.

مقصود از مصادر عام نصیریه، مصادری است که به تصریح عالمان نصیری برای عرضه به عموم مسلمانان نگاشته شده است؛ و بدین سبب، در آن عقاید خاص نصیریان، البته غیر از بابیت سران غلو، به چشم نمی خورد؛ مگر به صورت رمزگونه و مبهم که افراد ناآشنا با منابع سرّی فرقه آن را در نمی یابند؛ زیرا بزرگان نصیریه لازم می دانند عقاید خاص این فرقه را به کلی از اهل ظاهر و مقصرّان پنهان دارند.(1)در این میان به ویژه میمون طبرانی (متوفای 426 ه.ق.) به لزوم مخفی نگه داشتن کتب نصیریه از اهل قصور در فهم و علم فتوا داده است.(2)این دست آثار در میان نصیریان بسیار کم اند و اسناد متعددی از امامیه و گاه اهل سنت در خود جای داده اند. مهم ترین این مصادر الهدایة الکبری و المائدة از حسین بن حمدان خصیبی (متوفای 346 یا 358) و تحف العقول از حسن بن شعبه حرانی (متوفای حدود 368 ه.ق.) است؛(3)و

1) برای نمونه ابواب بحث تقیه، نک.: ابن شعبه، حقائق اسرار، 2006، ص 145-146، 168؛ طبرانی، المعارف، ص 120، باب 21؛ در ضرورت کتمان اباحه محرمات از غیر نصیریان نک.: خصیبی، دیوان، 2001، ص181؛ مرهج، شرح دیوان الخصیبی، 1436، ص458؛ ابن شعبه، حقائق أسرار، 2006، ص 139، 108؛ عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 599؛ نیز نک.: ابوالمطلب، آداب الدین، ص263، 266 و ...؛ نیز نک.: ابوموسی الحریری، مقدمات سلسلة التراث العلوی، ج1، ص18، 19.

2) طبرانی، الحاوی، 2006، ص 95، ش 95.

3) نک.: حریری، مقدمه بر سلسلة التراث العلوی، ج 5، ص 5؛ مرهج، شرح دیوان الخصیی، 1436، ص3- 5؛ فریدمن، «زندگی نامه حسین بن حمدان خصیبی، بنیان گذار فرقه نصیری»، ص153-156.

از مخمسه نیز مانند عیون المعجزات. البته، التمحیص ابن شعبه که اثری همسو با عقاید امامی است، شاید در دورانی تألیفش پایان یافته که مؤلف هنوز امامی بوده، و غالی نشده بوده، و از این جهت نمی توان قاطعانه آن را از آثار عام غالیان به حساب آورد. طب الأئمة منسوب به فرزندان بسطام نیز اثری از غالیان است که کمتر آرایی از غالیان را می نمایاند.(1)

در خور توجه است که نصیریه در آثار اختصاصی شان بسیاری از آیات و نیز روایاتی را که پیروان دیگر فِرَق آن را غالیانه نمی دانند، بر غلو حمل می کنند،(2)و از این جهت غیر نصیریان را به نافهمی روایات متهم می کنند.(3)

بعضی از آثار مؤلفان معاصر نصیری را نیز می توان همسو با همین آثار عامه قلمداد کرد، که نه برای تبیین واقعیت و بطون فرقه، بلکه در جهت اصلاح تصویر فرقه و تقریب به امامیه یا عامه مسلمانان عرضه می شوند، و در دوران معاصر تعداد چنین آثاری بیشتر شده است. هر چند به ندرت آثار عمومی نصیریان نیز ناگزیر برخی از آسیب های دینی درون جامعه علویان را بیان کرده اند،(4)اما متعرض عقاید سلف نشده اند. با این حال، هنوز حجم آثار اختصاصی معاصر که آن را نشر عمومی نمی دهند چشمگیر است. شناخت حدود تقیه یا اظهار عقاید واقعی در کتبی که نشر عمومی می یابند، منوط به تسلط به آثار اختصاصی مؤلفان چنین آثاری است.

این سنت در نگارش دو نوع از آثار عام و خاص در میان دیگر فِرَق غالیان نیز به چشم می خورد. مثلاً مؤلف عیون المعجزات در مقدمه کتابش می گوید این کتاب را بنا بر روایات مشترک میان مرتفعه و مفوضه و امامیه مقصره می نویسد، ولی روایات اختصاصی مرتفعه را که مشتمل بر حقایق توحید و حکمت است، در کتاب دیگری با عنوان الهدایة الی الحق می آورد.(5)در مواضعی صریحاً از حذف برخی بخش های روایات غلات به سبب نبود تحمل سخن گفته است.(6)شاید علت اینکه در تحریری از عیون المعجزات، این مقدمه و نیز

1) نک.: اکبری، «سندسازی های طب الأئمة منسوب به فرزندان بسطام».

2) از باب نمونه نک.: ابن شعبه، حقائق اسرار، 2006، ص 50-54، 128، 145؛ خصیبی، الرسالة، 2006، ص 17-30؛ ابوالمطلب، آداب الدین، 2006، سرتاسر.

3) خصیبی، الرسالة، 2016، ص 78؛ طبرانی، البحث والدلالة، 2016، ص 21-22؛ رقمة، لمحة تاریخیة حول الشیخ معلّی ربیع، ص 54.

4) از باب نمونه: ابراهیم، العلویون فی دائرة الضوء، ص 208- 213، 217-221.

5) حسین بن عبد الوهاب، عیون المعجزات، 1422، ص74.

6) همان، ص 220؛ همو، بی تا، ص83.

اطلاعات مربوط به بعضی از سران غلات مانند ابوالقاسم کوفی نمود نیافته است،(1)این باشد که خود غالیان چنین نسخه ای را برای عرضه عمومی در نظر گرفته بودند، نه آنکه ناسخان امامیه این بخش ها را حذف کرده باشند.(2)

در خور توجه است که در فهارس متقدم امامیه شواهدی وجود دارد که دست کم از سده سوم غالیان دو نوع از تألیفات داشته اند؛ برای نمونه نجاشی در ترجمه اسحاق بن محمد بصری (که پیش تر از او صحبت شد) تصریح کرده است که فقط بعضی از کتب (تاریخی) او را ذکر می کند و اسحاق کتبی در تخلیط هم دارد.(3)نمونه هایی از کتب ذکر نشده را از طریق منابع نصیریه و اهل سنت پیش تر معرفی کردیم. گذشت که ابن شعبه در نقل مستقیم از آثار غالیانه اسحاق، فقط به کتاب الشواهد و روایات بابیت او سند متصل می دهد یا گاهی به طرق منابع واسطه اسحاقیه با سند متصل از اسحاق نقل می کند. ولی در نقل از بیشتر آثار سرّی و غالیانه اسحاق هیچ طریقی نمی آورد.(4)علی بن عباس جراذینی هم احتمالاً وضع مشابهی دارد. ابن غضائری برای شاهد غلو او از کتابی با نام الممدوحین والمذمومین یاد کرده است، ولی نجاشی ضمن تضعیف و اشاره به اتهام جراذینی به غلو، در طریقش به کتب او، از آثاری غیر از الممدوحین یاد کرده است.(5)

بنابراین، احتمالاً آثار سرّی غالیان کمتر در طرق اجازه راه می یافتند. چنان که نجاشی برای آثار خصیبی طریقی ارائه نداده است. پس برای اثبات اصالت منابع سرّی غالیان بیشتر باید از قرائنی غیر از اتصال طرق روایی شان بهره برد. احراز غلو غالیان نیز از طریق گزارش های معاصران راوی، قرائن پراکنده غلو در آثار عمومی راوی یا احراز اصالت آثار خاص و سرّی او ممکن است.

این نوشتار به آثار مؤلفانی که مستند روشنی در نصیری بودنشان ارائه نشده نمی پردازد.(6)

1) این نسخه پیش تر در نشر داوری (مکتبة الداوری) تصحیح شده بود. درباره تفاوت نسخه ها نک.: انصاری، «میراث غلات: از ابوالقاسم کوفی تا نویسنده عیون المعجزات»، ص951-962.

2) مؤید مطلب آنکه در بخش های حذف شده، فقط تعابیر تأیید غلو حذف نشده، بلکه نام برخی از رجال مهم غلات هم حذف شده است که به طور معمول امامیه ایشان را نمی شناخته اند.

3) نجاشی، الرجال، ص 74.

4) بخش 1. 3. 4.

5) ابن غضائری، الرجال، ص 79؛ نجاشی، الرجال، ص 255.

6) نمونه این رجال محمد بن الحسن الدیلمی است که گرچه برخی معاصران علوی او را از خود شمرده اند (عاصی، العلویون، ص306) اما اینان کسانی مانند حاکم نیشابوری و صاحب بن عباد را هم نصیری دانسته اند (همان، ص 299، 301) که بی شک اشتباه است. همچنین، گاه قدمایی امامی مانند نعمانی و محمد بن همام را از خود شمرده اند (عصمة الدولة، الرسالة المصریة، ص 665، 666) ولی این گزارش ها اشکالات مهمی دارد؛ نک.: اکبری، «تحلیلی از گزارش های تازه یاب شامی در مورد کاتب نعمانی»، ص129-131.

همچنین چون مقصود ما منابع متقدم این فرقه تا اواسط قرن پنجم است، صرفاً به مناسبت به آثار و آرای متأخران و معاصران ایشان اشاره می کنیم.

2. 2. متقدم ترین کتب غالیان خطابی

اشارة

در این فصل مهم ترین آثار غالیان از بدو ظهور خطابیه تا دوره غیبت صغرا را معرفی می کنیم. بیشتر مؤلفان این آثار از اسلاف خطابی نصیریان به حساب می آیند، اما برخی از این آثار هم چه بسا به شاخه هایی از خطابیان متعلق باشد که در دوره ظهور محمد بن نصیر و نصیریان به معارضه با ایشان پرداختند، اما به سبب تقدم نسبی شان محل توجه برخی از نصیریان واقع شده اند. بعضی دیگر از آثار غالیان متقدم که با وجود گرایش به ابوالخطاب محل توجه نصیریان نبوده اند، در اینجا بررسی نمی شود؛ مانند هسته اولیه ام الکتاب(1)

هالم، الغنوصیة فی الإسلام، ص81-135. آرای بسیار گوناگونی درباره کتاب مطرح شده است. به طور خلاصه، به نظر کسانی چون هالم، اصالت بخش هایی از اثر به سده دوم و از سوی غالیان خطابی غیر اسماعیلی می رسد، ولی تدوین نهایی آن را مربوط به سده های بعدی (شاید تا سده ششم) و با افزوده های اسماعیلی می دانند. محل تألیف اثر را نیز خوزستان یا فارس، یا نواحی شمالی تر ایران دانسته اند که بعدها نسخه اش به پامیر در شرق منتقل شده است؛ نک.: صادقی، «ام الکتاب»، سرتاسر.

که البته اشتراکات متعددی با آرا و مصطلحات نصیریان دارد.(2)پس غالیان پیشانصیری محل بحث در اینجا، متهمان به غلو یا غالیان متقدمی هستند که آثارشان محل توجه منابع بعدی نصیری بوده است. همچنین، معیار معرفی آثار در این بخش تاریخ زندگی مصنفانی است، که این آثار به ایشان منسوب است، هر چند در نسبت برخی از این آثار تردید است، و احتمال تکوین نهایی آنها پس از دوره غیبت صغرا باقی است.

آثار نخستین خطابیان به دو دسته تقسیم می شود: کتبی که مؤلف یا طریق به آن تا حدی معلوم است و کتبی که مؤلف ناشناس است. مجموعه ای از کتب که به مفضل بن عمر

1) See: Ivanow, Ummu'l-kitab, pp. 1-130; Anthony, "The Legend of Abdallah ibn Saba' and the Date of Umm al-Kitab", pp. 2-18;

2) Friedman, The Nusayri-'Alawis, pp. 241-242.

منسوب است از دسته اول به حساب می آید. تعدادی از این کتب امروزه در مجموعه سلسلة تراث العلویین تحت عنوان «المجموعة المفضلیة» چاپ شده است. از ویژگی های این آثار این است که در آنها نشانه های مرزبندی های متأخرتر نصیریان با دیگر فِرَق غلو در دوران غیبت نمود نیافته است. بنابراین، چنین آثاری می توانست محل توجه خطابیان غیر نصیری، مانند اسحاقیه، مخمسه و حتی اسماعیلیان خطابی هم باشد.

2. 2. 1. آثار منسوب به مفضل بن عمر

1 تا 3. التوحید و رساله های مرتبط

از جمله کتب منسوب به مفضل بن عمر، کتاب التوحید است که بنا بر ترجمه وی در رجال نجاشی،(1)احتمالاً از دیرباز تحریری از آن با نام «فکّر» به مفضل منسوب بوده است. بنا بر مقدمه نسخه، مفضل در نزاع و مناظره ای با عبدالکریم بن أبی العوجاء ملحد بوده است که در برابر سخنان الحادی او تندی می کند. ولی ابن ابی العوجاء، در عباراتی عجیب حلم و بردباری و حجت قاطع امام صادق علیه السلام و پرهیز از تندی را به مفضل گوشزد می کند و می افزاید که امام پس از سکوت با کلامی کوتاه ما را به حجت ملزم و از پاسخ درمانده می کند. در ادامه، مفضل نزد امام می رود و با آموختن جلسات التوحید چیره می شود.(2)در این عبارات گویی ابن ابی العوجاء هم زمان هم ملحد و هم معترف به برتری و راستی حجت امام علیه السلام است.

بیشتر بخش های گوناگون کتاب التوحید، به جز جلسه پنجم، ادبیاتی عمومی و نه خاص غالیان دارد، و حتی در مصادر فِرَق دیگر به شخصیت هایی امامی، عامی و حتی مسیحی منسوب است.(3)برخی از عالمان دوران اخیر که بر بی سندی این اثر آگاه بودند، قوت متنی آن آثار را برای انتساب کافی دانسته اند.(4)اما امروزه پژوهش هایی، نادرستی نسبت دادن آثاری مانند التوحید به مفضل را با روش های گوناگون زبان شناختی و نسخه پژوهی نشان داده اند.(5)

Asatryan, Mushegh, "MOFAZZAL al-JO'FI", p. 4.

1) نک.: نجاشی، الرجال، ص416.

2) مفضل بن عمر (منسوب)، مقدمه و تتمه توحید المفضل، ص 39 -43 ، 183.

3) صالحی، «توحید مفضل بن عمر جعفی در ترازوی نقد»، ص139-144.

4) نک.: مجلسی، بحار الأنوار، ج 1، ص 32؛ ج 3، ص 55- 56؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج19، ص 329.

5) رحمتی، «مفضل بن عمر و کتاب التوحید منسوب به او»؛ صالحی، ««توحید مفضل بن عمر جعفی در ترازوی نقد»؛ خدایاری، «آثار منسوب به امام صادق علیه السلام» بخش 1. مادلونگ نیز کتاب التوحید و الإهلیلجه را دارای شاخصه های معتزلی می داند:

برخی هم نمونه اشکالات و اشتباهات محتوایی کتاب را نمایانده اند.(1)هر چند حتی قوت متنی هم، بر فرض اثبات، برای انتساب متن به راوی خاصی کافی نیست. کتاب التوحید مکرراً و معمولاً بدون جلسه پنجم نشر یافته است، و برای آن شرح ها و ترجمه هایی از جمله ترجمه فارسی محمد باقر مجلسی هم وجود دارد.(2)

دیگر متن منسوب به مفضل که همانند توحید از طبیعیات بحث کرده، و آن را به الاهیات ارتباط می دهد، رساله اهلیلجه است که در مقدمه اش به عنوان نامه امام صادق علیه السلام به مفضل معرفی می شود. همچون کتاب پیشین، طریق روایت این رساله هم منقطع، ناشناس و منسوب به شهرهای شام است. و عنوان «اهلیلجه» نیز در فهارس به رجال مختلفی منسوب است.(3)با عنایت به ادبیات عام آن و ناشناختگی سندش، ارتباطش با جریان های خطابی هم معلوم نیست. تحقیقات کمی به مطالعه اصالت و محتوای این اثر همت گماشته و نمونه اشکالات آن را معرفی کرده اند.(4)برخلاف آثار خطابی بعدی، این دو اثر در آثار متقدم نصیری محل توجه نیستند، و ذکرشان بیشتر به سبب شهرت متأخر آنها در میان شیعه(5)و البته نصیریه(6)است.

اما جلسه الحاقی پنجم در برخی نسخ توحید مفضل، که در سلسلة تراث العلویین با عنوان الرسالة المفضلیة و جدا از التوحید نشر یافته، بنا بر ادبیات خاص غالیان نگاشته شده، و تألیفش کاملاً مجزا بوده است. در متن این رساله هم بسیاری از بندها با تعبیر کلیشه ای «یا مفضل» آغاز

1) میرزایی، شرح و تحقیق طب الأئمة، ص 84-103؛ هاشم المفضل بن عمر، بحث رجالی، ص58-66؛ سیستانی، قبسات من علم الرجال، ص564-565؛ قناعتگر و سید شبیری، «اعتبار سنجی محتوایی توحید مفضل با رویکرد عرضه بر روایات شیعی»، ص 96-105.

2) درایتی، فنخا، ج 9، ص409. نسخ خطی کتاب التوحید با وجود فراوانی همگی متعلق به پس از سده دهم هستند؛ همان ص 409-416.

3) درایتی، فنخا، ج 5، ص 421؛ فان اس، کلام و جامعه، ج2، ص 690. مجلسی چنین سند غریبی برای اهلیلجه آورده: «حَدَّثَنِی مُحْرِزُ بْنُ سَعِیدٍ النَّحْوِی بِدِمَشْقَ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی مُسْهِرٍ بِالرَّمْلَةِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: کَتَبَ الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ الْجُعْفِی إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّه»؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج 3، ص 152.

4) برای نمونه نقدها نک.: خدایاری، «آثار منسوب به امام صادق علیه السلام»، بخش 3؛ طلوع هاشمی و دیگران، «بازخوانی دیدگاه رجال شناسان متقدم و متأخر درباره مفضل بن عمر جعفی»، ص108-109. درباره ادبیات اثر نک.: درایتی، فنخا، ج5، ص421.

5) رای متقدمترین اشارات به این اثر منسوب به مفضل نک.: ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ص 124؛ ابن طاووس، الأمان من أخطار الأسفار والأزمان، ص92؛ همو، کشف المحجة، ص 50؛ همو، فرج المهموم، ص 11، 20، 21، 46، 77.

6) متقدم ترین یادکرد از اثر را در آثار سده های میانی یافتیم: ابن معمار، الجدول النورانی، ص84.

می شود، و گرچه روایاتی از راویان پیشین مانند جابر جعفی و جابر بن عبدالله انصاری هم دارد، ولی باز از قالب داستان جلسه مفضل خارج نمی شود. سند الرسالة المفضلیة در ابتدای نسخه از خصیبی ذکر شده، و راویان مذکور در ادامه سند هم رجالی هستند که در اسناد خصیبی و غالیان به چشم می خورند.(1)بر این اساس، ساختگی بودن کل سند معلوم نیست، و تعیین مؤلف احتمالی رساله نیازمند تحقیق بیشتر است. غیر از نصیریه، از اواخر دوران صفوی، برخی از عارفان و صوفیان و سپس شیخیه به الرسالة المفضلیة اهتمام داشته اند.(2)

4. الصراط

الصراط از دیگر تألیفات غالیانه منسوب به مفضل بن عمر (به صورت عمرو) است. این اثر چند بار و از آن جمله به همت لئوناردو کَپیزُونه، المنصف بن عبد الجلیل، ابوموسی الحریری (در جلد پنجم سلسلة تراث العلویین با عنوان المجموعة المفضلیة) و جعفر الکنج الدندشی (در مبدأ الثنویة فی المذهب العلوی) به ترتیب در سال های 1995، 2004، 2006 و 2009 منتشر شده است. برآشر و کوفسکی نیز راجع به آن پژوهش کرده اند.

آغاز بسیاری از بندهای این رساله نیز با تعبیر «یا مفضل»، است ولی نبود نام راوی دیگری در متن مؤید آن است که اثر یک جا به نام مفضل جعل شده باشد. سند الصراط در ابتدای نسخه و در آثار طبرانی از خصیبی ذکر شده، ولی از راویان ادامه سند چهار نام اول نایاب یا ناشناس است، و دو نام بعد تا مفضل از متمهان به غلو پُرتکرار اسناد خصیبی و غالیان هستند.(3)

البته، از چهار راوی اول خصیبی، نام اسحاق بن احمد (بدون شغلش) متناسب با راوی شهیر امامی قمی است، و نام الحسین بن محمد القمی با الحسین بن محمد اشعری و الحسن بن محمد العمی تناسب دارد. با این حال، با نظر به طبقه این رجال و مقایسه با دیگر اسناد خصیبی همه این تطبیق ها بعید به نظر می آید. البته طولانی بودن سند هم غریب است.

پس اگر

1) الرسالة المفضلیة، 2006، ص 9: «قال حدثنی الشیخ ابو نصر محمد بن محمد قال حدثنی ابو الحسین محمد بن علی عن والده ابی عبد الله الحسین بن حمدان الخصیبی قدس الله روحیهما قال حدثنی جعفر بن مالک الفزاری عن عبد الله بن یونس الموصلی عن محمد بن صدقه العنبری عن محمد بن سنان الزاهری عن صفوان بن یحیی عن المفضل بن عمر الجعفی قال...».

2) انصاری، از میراث غلات، ص 273- 280: «سرنوشت یک متن از نصیریه تا بهائیت».

3) طریق کتاب الصراط در مقدمه کتاب: «رواهُ الشیخ ابوالحسن محمد بن الهذرّی (الهدری) عن الشیخ الثقة ابی الحسین محمد بن علی الجلّی عن سیدنا أبی عبد الله الحسین بن حمدان الخصیبی شرف اللهُ مقامه. حدثنی محمد بن منصور العبدی، قال: حدثنی ابو الحسین علی بن سلیمان، قال: حدثنی أحمد بن إسحاق البزاز، قال: حدثنی الحسین بن محمد القمی، عن ماهان الابلی، عن یونس بن ظبیان، عن المفضل بن عمر ...»؛ الصراط، 2006، ص 93؛ طبرانی، البحث والدلالة، 2016، ص 12 از خصیبی.

به نسبت سند به خصیبی خوشبین باشیم، بر اساس شاخصه های پیش گفته از سندسازی خصیبی، شاید در نسخه ای متقدم بر خصیبی، برخی از این راویان متهم در سند حاضر بوده اند.

وانگهی طبرانی هم که مشابه سند کتاب و روایت اول آن را نقل کرده، واسطه خود و خصیبی را نیاورده است،(1)و دیگر نقل های او از عنوان کتاب الصراط منسوب به مفضل مرسل اند و در نسخهٔ موجود یافت نشدند.(2)با این حال، به نظر می رسد این اثر نزد غالیان نخستین رایج نبوده، و بیشتر طبرانی در مواضعی از عنوان کتاب الصراط روایت کرده است. پس انتساب روایتگری نسخه به خصیبی هم نیازمند شواهد قوی تری است.

البته برخی همچون هالم(3)و صالح عضیمه(4)از نسبت کتاب الصراط به اسحاق بصری گفته اند. ولی اخبار برجامانده از کتاب الصراط اسحاق بصری در حقائق أسرار ارتباطی را با نسخه الصراط منسوب به مفضل نشان نمی دهد. در تحقیق کپیزونه سعی شده است هسته اصلی متن به عنوان تألیفی از اسحاق بصری، پیشوای اسحاقیه، شناسایی شود.(5)کپیزونه اشارات موجود در الصراط درباره درگیری میان نصیریه و اسحاقیه را شاهد تألیف کتاب در دوره غیبت صغرا گرفته است.(6)

5. الأسوس

الأسوس نیز از زمان شناسایی شدنش به دست غربیان در دو سده اخیر، به مفضل منسوب بوده، و البته با نام های مختلف دیگری حتی به حضرت سلیمان، و امام رضا علیه السلام نیز نسبت داده شده است. به گفته فریدمن، در این اثر نه عناصر یهودی که عناصری مسیحی به چشم می خورد.(7)ابتدا برآشر و کوفسکی تحقیقی درباره این کتاب داشته اند، و در مقاله ای برای تاریخ گذاری کتاب و شناخت ادبیات خاص آن کوشیده اند و شواهدی از اثرپذیری از گنوسیان

1) طبرانی، البحث والدلالة، 2016، ص 12، 13-14. قس.: الصراط، 2006، ص 94-95، 108- 109.

2) طبرانی، البحث والدلالة، 2016، ص11؛ همو، الجواهر، ص 16- 19، 107؛ همو، النجحیة، 2016، ص 160.

3) Friedman, The Nusayrī- 'Alawis, p. 244.

4) حداد، الحسین بن حمدان، ص 177 به نقل از صحیفة الأخطاء. حداد در همین جا از وجود نسخه ای از الصراط در قم نیز گفته است.

5) Capezzone, Il Kitāb al-Sirāt attribuito a Mufaddal b. 'Umar al-Gu'fi. pp. 303-312.

6) نیز نک.: رحمتی، «مفضل بن عمر و کتاب الصراط منسوب به او».

7) Friedman, The Nusayri- 'Alawis, p. 245.

را نشان داده اند.(1)سپس الأسوس به همت جعفر الکنج الدندشی تصحیح، و در کتاب المدخل الی المذهب العلوی النصیری منتشر شده بود. این کتاب در چاپ ابوموسی الحریری در جلد نهم سلسلة تراث العلویین با نام الأسس آمده است. البته، هیچ یک کتاب را به مؤلف مشخصی نسبت نداده اند. دندشی شواهدی از ریشه های یونانی کتاب الأسوس به دست داده است.(2)فریدمن تذکر داده که تصحیح دندشی از الأسوس بر اساس نسخه ای مخدوش است، و زیاداتی هم وجود دارد.(3)

برای معرفی نسخه ای از این اثر، نک.: بهجت، و تمیمی، ولایة بیروت، ص81-82.

در موضعی از الأسوس روایت آن با طریقی غریب از ابی الحواری به امام رضا علیه السلام منسوب شده است.(4)این سند در موضعی از کتاب المائدة هم به چشم می خورد.(5)ابن شعبه و برخی دیگر از متقدمان نصیری هم از «الأسوس» بدون ذکر سند و نسبت آن به شخصی خاص روایت می کنند.(6)بر این اساس، این کتاب از آثار حدود اوایل قرن سه تا اول قرن چهارم است که به سبب ناشناسی طریق و مؤلفش بر اساس اسناد و تعابیر کتاب به افراد مختلفی منسوب شده و در زمینه عقاید باطنی غالیان است.

6. الظهورات و مجموعه آثار دیگر

ابوسعید میمون بن قاسم طبرانی (متوفای 426 ه.ق.) از اثر دیگری به نام الظهورات برای مفضل روایت کرده،(7)و ضیائی نیز از وجود نسخه ای به همین نام متعلق به مفضل خبر داده است.(8)اما آنان اطلاعات بیشتری از این اثر و نسبت آن با کتب پیشین به دست نداده اند. با این حال، به نظر می رسد این کتاب متعلق به مفضل نباشد؛ زیرا طبرانی در موضع دیگری به نحو روشن تری گفته است روایت این کتاب از مفضل است. ولی از عبارتش بر می آید که کتاب را به

1) Bar-Asher & Kofsky, “The Theology of Kitab al-usus: an Early Pseudepigraphic Nusayri Work"

2) دندشی، المدخل الی المذهب العلوی النصیری، ص69-72.

3) Friedman, The Nusayri - 'Alawis, pp. 245-246.

4) الأسوس، ص 50.

5) خصیبی، المائدة، ص 304؛ نیز نک.: همو، الهدایة الکبری، 1419، ص65، 159.

6) برای نمونه: ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2016، ص 10، 13، 30، و... الحجب والأنوار، ص 52؛ طبرانی، البحث والدلالة، 2016، ص 7، 15، 16، 48.

7) طبرانی، البحث والدلالة، ص50.

8) ضیائی، فهرس مصادر الفرق الإسلامیة، ص116.

ابو علی اسماعیل بن علی قمی نسبت داده است.(1)برخی دیگر از نصیریان هم به این کتاب اهتمام داشته اند.(2)

همچنین، در کتاب حقائق أسرار الدین و نیز الجدول ابن معمار به بعضی از کتب متقدم نصیریه اشاره شده است. این منابع متقدم فرقه، که برخی از آن به اسلاف نصیریه، یعنی خطابیه، تعلق داشته چنین است: «الأشباح والأظلّة، کتاب عدل الإیمان، کتاب الموصوف فی عدد الحروف، کتاب الفرائض وجمع الحدود، کتاب المراتب والفرائض، کتاب المعانی والمقامان، کتاب الهلیلجیة، کتاب التوجه إلی الله، کتاب الأسرار الخفّیة، کتاب الهفت، کتاب الصراط روایة المفضل، کتاب رسالة أبی الوقار، رسالة المفضلیة، جامع الأصول».(3)ابن معمار فقط چهار کتاب اخیر را تذکر داده که روایت کتب از مفضل است، و بقیه را مستقیماً به امام صادق علیه السلام نسبت داده است.

البته با توجه به فضای عمومی این کتب، و نیز کلمات عالمان قدیم،(4)اصالت همگی این کتب با تردید جدی مواجه است، ولی قدمت برخی از آنها مانند کتاب الهفت یا المراتب و الدرج احتمالاً به قرن سوم می رسد، و به هر حال اخباری از غالیان متقدم تر را در بر دارند. عبدالکریم جامع هم فهرست مفصلی از آثار غالیانه منسوب به حضرت علی علیه السلام، امام صادق علیه السلام و مفضل را آورده است.(5)همچنین، برخی از روایات طولانی منسوب به مفضل بن عمر مانند رساله رجعت در الهدایة خصیبی و نیز گزارش قدیمی تر وصیت مفضل در نسخه هایی مجزا به عنوان آثار مفضل آمده اند که پژوهش هایی هم به نقد اصالت آنها پرداخته اند.(6)

2. 2. 2. الهفت، الأظلة و نسبت های مشوش در آثار مرتبط

1. کتاب الهفت و چند اثر مرتبط دیگر

کتاب خطابی الهفت الشریف دیگر اثر منسوب به مفضل، از دیرباز نزد برخی از امامیه و حتی

1) طبرانی، النجحیة، ص 57، 65. درباره شخصیت اسماعیل قمی در بخش 1. 3. 2. توضیح دادیم.

2) طبرانی، الجوهریة، 2016، ص 35.

3) ابن معمار، الجدول، ص 84.

4) نجاشی، الرجال، ص 101.

5) جامع، التکیف المصاحب، ص 233 - 234.

6) عادل زاده، «آموزه های نصیری در رساله رجعت منسوب به مفضل بن عمر»؛ انصاری، «وصیت منسوب به مفضل جعفی و توضیحی درباره انتساب کتاب تحف العقول»؛ ملکی و رحمان ستایش، «وصیت مفضل بن عمر، بازیابی و اعتبار سنجی»، سرتاسر.

عامه شناخته شده بوده است.(1)این اثر نزد اسماعیلیان هم موجود بوده است. نخستین بار عارف تامر آن را با عنوان الهفت والأظلة تصحیح کرد، ولی مصطفی غالب که خود منتقد تصحیح تامر بود، دیگر بار با مقابله نسخه هایی از کتاب آن را با نام الهفت الشریف نشر داد.(2)این اثر با همین عنوان در جلد ششم سلسلة تراث العلویین هم آمده است.

کتاب الهفت مباحثی تفصیلی در بعضی از عقاید مهم غالیان مانند کیفیت خلقت، الوهیت ائمه علیهم السلام، نفی بلایا و بابیت ابوالخطاب دارد،(3)ولی در آن یادکردی از منازعات عصر ابن نصیر به چشم نمی خورد، و بخش چشمگیری از آن هم غلوی با درجه پایین تر نسبت به نصیریه دارد. مقدمه کتاب، که نوشته مؤلفی متأخرتر است، درباره مفضل بن عمر و برخی از راویان طبقه او و طبقه بعد از او به عنوان راویان علم باطن توضیحاتی می دهد، و ادبیات باطنی اش نصیری به نظر نمی آید.(4)

در سه باب آخر کتاب (باب 65 تا 67) نیز به نحو گسترده با اسنادی معنعن از غیر مفضل مواجهیم که از راویان دوره امامان متأخر شروع می شوند.(5)در همین ابواب گاه ذکر راوی اصلی مفضل (محمد بن سنان) برای روایات از مفضل یا غیر او آمده است.(6)با این حال، غیر از مقدمه و ابواب پایانی در بدنه اصلی کتاب ابواب معمولاً با تعبیر «قال المفضل» یا با تعبیری که می تواند از مفضل فرض شود شروع می شود. این مؤید آن است که کتاب احتمالاً دو لایه و

1) از باب نمونه نک.: ابن تیمیه، منهاج السنة النبویة، ج 2، ص 464؛ ج 4، ص 54؛ همو، مجموع الفتاوی، ج 4، ص79. شواهد اطلاع برخی از امامیه متقدم از اثر در ادامه می آید.

2) نک.: غالب، مقدمة الهفت الشریف، ص 9. برای اطلاعات تصحیح تامر، نک.: مفضل بن عمر جعفی، الهفت والأظلة، عارف تامر، بیروت الکاثولوکیة، 1960.

3) نک.: الهفت الشریف، 2006، ص 324- 350. داستان کربلا در این کتاب از غالیانه ترین بخش ها است.

4) الهفت الشریف، 2006، ص 291- 292. کشف مذهب نویسنده مقدمه دشوار است. البته در مقدمه نسخه مصحح اسماعیلی، عارف تامر، افزون بر تعبیر «الأئمة الراشدین» که در نسخ مختلف آمده، تعابیر دیگری اختصاصاً آمده که با فضای اسماعیلی تناسب دارد؛ مانند: «الأساس والداعی والحجة والإمام والوصی ... فهم العقل والنفس والجد والفتح والخیال» (الهفت والأظلة، 1960، ص10. برای نمونه، قس.: ابوحاتم رازی، الإصلاح، ص 84-86، نیز نک.: ص336- 344). ولی این بخش ها در دیگر نسخ نیست، و با توجه به یادکرد متقدمه از اصحاب ائمه متأخر، احتمالاً یکی از ناسخان اسماعیلی بخش هایی را به برخی نسخ افزوده است.

5) الهفت الشریف، 2006، ص 392- 423. از باب نمونه، روایات از برقی: همان، ص394، 397، 417، از محمد بن نصیر (بصری یا کشی؟) و حسن بن علی بن ابی حمزه، ص393.

6) الهفت الشریف، 2006، ص 409-411، 396-397.

دست کم دو گردآورنده دارد. در خور توجه است که بعضی از تغییرات متأخرتر کتاب الهفت در کتاب حقائق أسرار هم نمود یافته است. مثلاً در پایان کتاب الهفت روایتی از محمد بن عبدالله بن مهران افزوده شده، که در حقائق أسرار روایت قبل آن با این روایت در پی هم آمده است.(1)

برخی ناسازگاری های محتوای الهفت با آرای خصیبی(2)مؤید آن است که الهفت احتمالاً در روایتی غیر نصیری نقل شده است. جالب آنکه در حقائق أسرار الدین، که دقیق ترین کتاب نصیریان از جهت ذکر اسناد است، در روایت از کتاب الهفت تعبیر «و روی مؤلف کتاب الهفت والأظلة» به کار می برد، و سندی به آن ذکر نمی کند. شاید نویسنده اثر برای ابن شعبه نیز دقیقاً معلوم نبوده است.(3)ابن شعبه در روایت از بسیاری از کتب متقدم غالیان اسنادی ارائه داده است. چنان که برای بسیاری از آثار، طریقی از خصیبی در دست است.(4)در سده سوم، افزون بر محمد بن سنان،(5)روایت کتابی با نام الأظلة به علی بن حماد نیز منسوب بوده(6)که اندک نقل های برجامانده از او از مفضل، گاه مشابهی در کتاب الهفت هم دارد.(7)

1) همان، ص 417؛ ابن شعبه، حقائق أسرار، 2016، ص 57. این نوع از سنددهی با این طول و تأخر از دوره مفضل در دیگر مواضع کتاب دیده نمی شود.

2) از باب نمونه: الهفت سابور شاه فارس را از اشقیای مسخ شده شمرده (الهفت الشریف، 2006، ص324، 350)، ولی خصیبی او را در رجال سیاقه انبیا و اسم می آورد (خصیبی، الهدایة، 1419، ص336؛ همو، الرسالة، 2016، ص 23، 25، 46، 47، 52). پذیرش ایمان برخی زنان در الهفت (2006، ص378 - 380) نیز برخلاف روایات خصیبی و نصیریه است (نک.: بخش 3. 4. 5.). برای نمونه ای نادر از اشتراک عبارات روایات خصیبی و الهفت، قس.: خصیبی، الهدایة، 1419، ص 438 با الهفت الشریف، 2006، ص 294.

3) نک.: ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2016، ص31.

4) از باب نمونه، سند کتاب الصراط (الصراط، 2006، ص 93؛ طبرانی، البحث والدلالة، 2016، ص 12) و سند الرسالة المفضلیة (الرسالة المفضلیة، ص 1) که ذکر آنها پیش تر گذشت.

5) نک.: ادامه.

6) کشی، الرجال، ص 375 به نقل از عیاشی.

7) در دو سند، ابوسمینه از علی بن حماد از مفضل روایتی در زمینه اظله نقل کرده که شبیه یکی شان در الهفت هم وجود دارد (کلینی، الکافی، ج 1، ص 441؛ قس.: الهفت الشریف، 2006، ص 410، 328. نیز نک.: ابن بابویه، التوحید، ص128-129). در نمونه دیگر نیز، احتمالاً نام او به علی بن حدید تصحیف شده است (ابن بابویه، علل الشرائع، ج 2، ص 584. قس.: الهفت الشریف، 2006، ص339). علی بن حدید از راویان مفضل نیست، و در سند از این عنوان جعفر بن محمد ارمنی نقل می کند که شاید تحریف محمد بن جعفر [برسی از محمد بن یحیی] ارمنی، سند غالیانه باشد (نک.: اکبری، «سندسازی های طب الأئمه» بخش 2. 1.). علی بن حماد هم در اسانید امامی حضور چندانی ندارد. برخی همچون شوشتری احتمال داده اند که او همان علی بن ابی صالح باشد که کتابی با نام الأظلة بدو منسوب بوده است؛ نک.: باقری، «پژوهشی در تاریخ گذاری و شناسایی مؤلف کتاب الاظلة»، ص165.

2. الأظلة الکبیر والأظلة والأشباح و نسبت آن با آثار مرتبط

اثر دیگری با نام الأظلة یا الأظلة الکبیر وجود دارد که ابن شعبه با اسناد به آن، غالباً از یونس بن ظبیان روایت می کند،(1)و به نظر می رسد با کتاب الهفت والأظلة تفاوت دارد. حمید باقری معتقد است این روایات ابن شعبه از همان منبعی است که در مواضع دیگر، الأظلة والأشباح، یا الأشباح خوانده شده است، و یکی از این روایات با کتابی با عنوان الأشباح والأظلة ارتباط دارد، که اخیراً با تحقیق موشغ آساطریان(2)منتشر شده است.(3)با جست وجو در این کتاب، به تحقیق آساطریان، معلوم شد در قسمت های دیگری هم روایات ابن شعبه با نسخه موجود ارتباط دارد، و آن در جاهایی است که در حقائق أسرار در ذکر نام منبعش لفظ «اشباح» را نیز آورده باشد. این روایات ابن شعبه سه تا است که تقریباً هر سه، البته یکی با تفاوت بیشتر، در نسخه الأشباح والأظلة یافت می شود.(4)

در سده های نخستین اثری دقیقاً با عنوان الأشباح والأظلة به محمد بن سنان منسوب بوده است.(5)کتاب پیش گفته به تصحیح آساطریان منسوب به مفضل نیست، بلکه در ابتدای آن

1) سند کتاب الأظلة در حقائق أسرار چنین است: «و حدث ابو عبد الله الحسین بن علی الیمانی البزاز قال: حدثنی محمد بن الصنعانی عن ابی عبد الله محمد بن خالد البرقی عن محمد بن سنان عن صالح بن یزید السلمی عن یونس بن ظبیان بکتاب الأظلة و فیه شرح طویل اختصرنا منه موضع الحاجة إلیه، قال: سألت أبا عبد الله عن مبتدأ الخلق فقال: أول ما خلق اسماً بالحروف ... ثم خلق عرشه فی هذه الکلمات علی الماء معروفاً بالعلم والقدرة» (ابن شعبه، حقائق اسرار، 2016، ص60. و با خلط متن خبر: حاوی الأسرار، 2016، ص 91؛ همان، 2006، ص 207). ابن شعبه در مواضع دیگری هم از همین کتاب از یونس بن ظبیان روایت کرده است (ابن شعبه، حقائق أسرار، 2016، ص31، 157). با عنایت به اینکه ابن شعبه در موضعی سند کتاب الأظلة را از صالح بن حمزة شروع، و او از اسد بن اسماعیل روایت کرده است (ابن شعبه، حقائق أسرار، 2016، ص35). می توان احتمال داد که او یا همین صالح بن حمزة/ یزید را صاحب کتاب می داند که سند را با او شروع کرده، یا اینکه مؤلف را محمد بن سنان به حساب آورده و به عنوان نخستین راوی سند از صالح شروع کرده است.

2) باقری، «پژوهشی در تاریخ گذاری و شناسایی مؤلف کتاب الاظلة»، ص 170-171.

3) این نسخه نباید با نسخه دیگر مرتبط با الهفت با نام الأظلة والأشباح خلط شود. در ارجاعات ما به این دو کتاب علاوه بر اینکه بر اساس نام گذاری ها در نسخ، ترتیب دو بخش نام ها تفاوت دارد، الأظلة والأشباح به مفضل هم منسوب شده است.

4) قس.: ابن شعبه، حقائق أسرار، 2016، ص 63، 141؛ با کتاب الأشباح والأظلة، ص 25، 49؛ و با تفاوت بیشتر قس.: ابن شعبه، حقائق أسرار، 2016، ص 53؛ با الأشباح، ص 30-31 و نک.: ص 16. با وجود تفاوت الفاظ روایات اخیر در روایت حقائق الفاظی چون «ابالسة» آمده که در کتاب الأشباح والأظلة بسیار پرتکرار است.

5) مفید، المسائل السرویة، ص38.

فقط نام ناشناس ابراهیم بن جعفر آمده است.(1)این نام در حقائق أسرار نیامده،(2)و روایات حقائق از کتاب الأشباح به شخص خاصی منسوب نمی شود؛ برخلاف روایات بسیار او از کتاب الهفت، و نیز کتاب الأظلة که به ترتیب غالباً از مفضل و یونس بن ظبیان(3)نقل می شوند. بر اساس آنچه گذشت، بعید نیست ما در اینجا با سه منبع متقدم غلات با محوریت نام های الهفت، الأظلة و الأشباح مواجه باشیم. هر چند شاید نامیدن کتاب الهفت به الأظلة هم قدمت بسیار داشته باشد.

آنچه تمییز این منابع را بسیار مشکل می کند، در هم آمیختگی این نام ها است. از دشواری های شناسایی این منابع این است که ظاهراً در نام های کتب، احتمالاً بنا بر اجتهاد ناسخان، تحریفاتی ایجاد شده است. مثلاً در دو جا که نام گذاری منابع در حقائق أسرار الدین با تعابیر دقیق تر، یک جا به صورت الأظلة و جای دیگر به صورت الأشباح آمده، در متن حاوی الأسرار، که ظاهراً وابسته به حقائق اسرار است،(4)هر دو به الأظلة و الأشباح تحریف شده است.(5)اما این اشکال احتمالاً در مواضعی در متن با نسخه های خود حقائق أسرار هم رخ داده است.(6)با عنایت به کثرت استعمال دو واژه «الأظلة» و «الأشباح» در کنار هم در منابع نصیریه،(7)بروز خلط در این اسامی عجیب نمی نماید. چنان که میمون طبرانی (متوفای 426 ه.ق.) هم در موضعی برای تفصیل بحث شهید نشدن سیدالشهداء به کتاب الأشباح والأظلة مروی از مفضل ارجاع می دهد.(8)قید روایت از مفضل در کنار مباحث تفصیلی کتاب الهفت در بحث نفی شهادت و بلایا(9)ما را به این نکته می رساند که در اینجا مقصودِ میمون طبرانی کتاب الهفت است. چنان که نسخه مختصرتری از الهفت با همین نام الأظلة والأشباح

1) الأشباح والأظلة، ص13.

2) البته در سند کتاب الکرسی نام ابراهیم بن یزید آمده (ابن شعبه، حقائق أسرار، 2016، ص 69) که ارتباطش با ابراهیم بن جعفر معلوم نیست.

3) باقری، «پژوهشی در تاریخ گذاری و شناسایی مؤلف کتاب الاظلة»، ص174-175.

4) در بحث از کتب جلی در این زمینه سخن مختصری خواهد آمد.

5) ابن شعبه، حقائق أسرار، 2016، ص 35، 63؛ حاوی الأسرار، ص85، 97.

6) از باب نمونه: ابن شعبه، حقائق أسرار، 2016، ص 53.

7) از باب نمونه: همان، ص 49، 51، 54، 57 و ...

8) نک.: طبرانی، المرشدة، ص 32.

9) نک.: الهفت الشریف، 2006، ص 342-350.

نیز انتشار یافته،(1)و برخی از گزارش های منابع قدیم می تواند از همین نسخه باشد.(2)

حل معمای مطالب در هم آمیخته این منابع از حوصله این نوشتار بیرون است. غیر از برخی محققان این آثار، دیگرانی هم بنا بر قرائنی نادرستی نسبت تألیف این کتب به مفضل بن عمر را نشان داده اند.(3)

Asatryan, Controversies in Formative SHI'I Islam, pp. 68-78

با این همه، این آثار نقش به سزایی در شکل دهی عقاید نصیریان داشته اند. مدرسی طباطبایی ضمن نقد مختصر الهفت، به غلو برخی دیگر از آثار منسوب به مفضل هم اشاره ای کرده است.(4)

در حقائق أسرار به کتاب الکرسی والقلب والقدد والقدرة نیز اسناد داده شده،(5)و حمید باقری آن را با کتاب الأظلة مرتبط دانسته است.(6)زیرا در نسخه حاوی الأسرار همین روایت با همین تعابیر در پی روایتی از کتاب الأظلة آمده،(7)ولی با عنایت به اینکه حاوی الأسرار تحریری از حقائق أسرار است که اسنادش ناقص و گاه در هم ریخته شده، معیار همان نسخه کامل تر حقائق أسرار است، و در نتیجه این اتحاد پذیرفته نیست. مجمع کتاب التوحید نیز نمونه دیگری از این آثار است که طریقی از خصیبی به محمد بن سنان برای اثر داده شده است.(8)حقائق اسرار در اسناد به اکثر آثار قدیم غلات خصیبی جایگاه شاخصی دارد.

1) نسخه موجود در المجموعة الکاملة.

2) قس.: رداد، المناظرة، ص 249؛ الأظلة والأشباح، ص40.

3) عبد السادّة، المفضل بن عمر سیرته و مسنده عند الإمامیة، ص 347-400؛ نیز نک.:

4) مدرسی طباطبایی، میراث مکتوب شیعه، ج 1، ص 402-405 نیز نک.: ,Asatryan, Mushegh "MOFAŻŻAL al-JO'FI

5) أخبرنی ابو عبد الله محمد بن یعقوب المدائنی لقیته و هو شیخ کبیر فی الموصل عن محمد بن عبد الله النیسابوری عن أحمد بن العباس بن الحریش عن ابراهیم بن عمر عن یحیی المکفوف عن ابراهیم بن یزید عن أبی جعفر و أبی عبد الله وقد سألوهما عن الکرسی و صفة الخلق قال: و هو کتاب مترجم بکتاب «الکرسی والقلب والقدد والقدرة» اختصرنا منه موضع الحاجة إلیه: إن الله خلق أرکانه أربعة علماً و قدرةً و مشیئة و ارادةً، و أسکن فیها الأرواح الأربع: روح القدس و روح الأرکان علی الماء المعین الذی خلقه بلا شبح بالقدرة، ولا بجسد ولا حدود قائماً غیر معدوم و هو قوله تعالی: و جعلنا من الماء کل شیء حی أفلا یؤمنون؛ ابن شعبه، حقائق أسرار ،2006، ص80؛ 2016، ص 69.

6) باقری، «پژوهشی در تاریخ گذاری و شناسایی مؤلف کتاب الاظلة»، ص168.

7) حاوی الأسرار، ص 45؛ همان، 2006، ص181.

8) «حدّثنی الحسین بن حمدان قال: حدّثنی محمد بن محمد و عمر بن أحمد الهمدانی قال: حدّثنا جعفر بن محمد الکوفی قال: حدّثنی جعفر بن محمد البرسی قال: حدّثنی محمد بن سنان الأزهری بعد أن دخلنا علیه و نحن سبع عشرة رجلاً کل واحد منا یزعم أنه قد بلغ التوحید فی الملکوت والمعرفة ... «و أختصر من الکتاب معانیه» فقال لنا محمد بن سنان: توحّدون الله ...؟» (ابن شعبه، حقائق اسرار الدین، 2006، ص 25؛ همان، 2016، 20؛ حاوی الأسرار، 2006، ص 167 عن الخصیبی؛ ص 164 عن احمد بن علی؛ ص 203 مرسلاً کتاب التوحید).

2. 2. 3. آثار منسوب به محمد بن سنان و عمر بن المختار

الف. المراتب والدرج منسوب به خزاعی

المراتب والدرج نیز از دیگر آثار متقدم غالیان است که نسخه ای از آن بر جا مانده است. از بزرگان نصیریه، خصیبی و ابن شعبه این اثر را مسنداً روایت می کنند.(1)این کتاب منسوب به عمر بن مختار خزاعی است که در منابع شیعه از او نشانی دیده نمی شود. در میان نصیریان هم ظاهراً خزاعی تنها راوی همین کتاب است که البته بخش چشمگیری از مطالبش را از عبدالله بن معاویة بن عبدالله بن جعفر(2)(متوفای 131 ه.ق.) روایت کرده است. فقط ابن غضائری درباره خزاعی و راوی از او، عبدالله بن ایوب گفته که غالیان آنان را ذکر کرده اند و ناشناس هستند.(3)ولی دو روایت دیگر امامی و چند روایت سنی از نام عمر بن المختار، با طبقه ای متفاوت اند، و با راوی محل بحث تناسب ندارند.(4)

نکته مهم درباره این اثر این است که در مقدمه آن شاخصه های خطابی و مراتب غالیانه ایشان به چشم می خورد، ولی از صفحه پنجم با خطاب جدید گویی گوینده و مخاطب تغییر کرده، و در آن دیگر به روشنی شاخصه های علیائی و خطابی دیده نمی شود. انتساب مطالب

1) سند کتاب المراتب والدرج: «الروایة السید ابی عبد الله الحسین بن حمدان الخصیبی، قال: حدثنی عبد الله بن أیوب القمی قال: أخبرنا ابو المثنی عمر بن مختار الخزاعی عن عبد الله بن معاویة بن عبد الله بن جعفر بن ابی طالب ....»؛ خزاعی، المراتب والدرج، ص1. نیز نک.: خصیبی، الرسالة، 2016، ص82؛ ابن شعبه، حقائق أسرار الدین، 2016، ص45، 71، 88؛ همان، 2006، ص 56، 82، 101؛ حاوی الإسرار، 2006، ص 184؛ طبرانی، البحث والدلالة، 2016، ص 9.

2) برای اتهامات او، نک.: ناشی اکبر، مسائل الإمامة، ص 37؛ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص 43؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص 32-35، 39؛ ابن حیون، شرح الاخبار، ج 3، ص321؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین. ص 152- 160؛ همو، الأغانی، ج 12، ص 430- 433؛ ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج 33، ص 209. نیز نک.: باقری، حیات فکری و سیاسی عبدالله بن معاویه، ص299-326.

3) ابن غضائری، الرجال، ص 81: «عمر بن المختار الخزاعی. ذکره الغلاة. لا یعرف»، ص79: «عبد الله بن أیوب القمّی. ذکره الغلاة، و رووا عنه. لا نعرفه».

4) ابن بابویه، الخصال، ج 2، ص412؛ مفید، الأمالی ص 328: به ترتیب عمر از یحیی حمانی (متوفای 230 ه.ق.) و از ابو محمد برسی ناشناس که نامش با راوی غلات، محمد بن جعفر برسی، شباهت دارد. برای نمونه یادکردهای عامی، نک.: ساعدی، الضعفاء من رجال الحدیث، ج 2، ص470.

کتاب به ابن معاویه، که در تاریخ بیشتر به ارتباط با مغیریه توصیف شده و نه خطابیه،(1)مؤید آن است که اصل این اثر غالیانه، غیر خطابی بوده، و بعدها به آن رنگی خطابی زده اند. این کتاب تاکنون نشر رسمی نداشته است.

ب. آثار منسوب به ابن سنان

در المجموعة المفضلیة دو کتاب به محمد بن سنان منسوب است: الحجب والأنوار لمحمد بن سنان روایة عن المفضل بن عمر و نیز الأنوار والحجب للحکیم محمد بن سنان روایة عن مفضل بن عمر. در میانه الأنوار والحجب همین نام برای کتاب ذکر شده است.(2)فریدمن با اشاره به لایه های دو کتاب تذکر داده که هر دو کتاب چند لایه روایی دارند، و در مقدمه الأنوار والحجب تألیفی بودن اثر تذکر داده شده است. علاوه بر این، فریدمن معتقد است در الحجب والأنوار حتی لایه ای از افزوده های جنان جنبلانی است، و در الأنوار والحجب نیز اشاره به عدد دوازده برای ائمه علیهم السلام را شاهد تأخر گرفته است.(3)در حالی که به دلیل تقدم این انگاره و اخبار دالّ بر آن در میان فِرَق مختلف(4)این شاهد چندان محکم نیست. هر چند تصریح بر لقب امام «حسن عسکری»(5)مؤید مقدم نبودن بر دوره این امام است. مستند نسبت بخشی از این آثار به جنان هم معلوم نشد.

از دیرباز آثار بسیاری خصوصاً به مفضل و محمد بن سنان منسوب شده، که بسیاری از آن بر جا نمانده است. شیخ مفید و نجاشی نمونه هایی از این دست را نام برده اند.(6)حمید باقری در پژوهشی برخی از آثاری را که در متن کتب غلات به ابن سنان منسوب شده، معرفی کرده است.(7)غیر از آن، نصیریان متقدم از کتاب الدور والکور منسوب به ابن سنان هم روایت کرده اند،(8)که می تواند مرتبط با کتاب الدور باشد که کشی از آن از ابن سنان روایتی آورده است.(9)

1) از باب نمونه: اشعری قمی، المقالات والفرق، ص43.

2) الأنوار والحجب، ص89.

3) Friedman, The Nusayri- 'Alawis, pp. 246-247.

4) نک.: مدرسی طباطبایی، مکتب در فرآیند تکامل، ص139.

5) الأنوار والحجب، ص 82.

6) نک.: مفید، المسائل السرویة، ص38؛ نجاشی، الرجال، ص 328.

7) اقری، «نصیریه و انتقال میراث حدیثی غالیان کوفه به شام؛ بررسی موردی آثار منسوب به محمد بن سنان».

8) جنبلانی، ایضاح المصباح، ص75.

9) کشی، الرجال، ص 582.

با این حال، می توان قرائن روشن تری مطرح کرد که معلوم می کند دست کم کل اثر از محمد بن سنان نیست، و برخی از ادعاهای انتساب خبر به ابن سنان آشکارا نادرست است. در الحجب والأنوار در روایت ابن سنان از مفضل، راویان متعددی مانند صفوان بن یحیی و محمد بن یحیی ارمنی، غواص علوم آل محمد خوانده شده اند.(1)صفوان خود هم طبقه ابن سنان و متأخر بر مفضل است، و ارمنی هم از راویان از محمد بن سنان، متأخر بر او(2)و احتمالاً مخمسی مذهب است.(3)چنان که کتاب خبری منسوب به حسن بن محبوب را هم در دارد.(4)این اثر روایتی از کتاب الأسوس هم دارد.(5)اینها شواهد دیگری بر تأخر تألیف اثر از بر دوره ابن سنان است.

تاکنون نخستین یادکردها از این دو اثر را در منابع قرون میانی نصیریه یافته ایم؛(6)گرچه در سوی مقابل، قرائنی از تأخر تألیف کتاب تا دوره قوام یافتن نصیریه در سده چهارم هم به دست نیاوردیم. به نظر می رسد این کتب از پیشینیان علیائی نصیریان باشد، نه طیف خطابی رقیب ایشان، یعنی مخمسه؛ زیرا شواهد اشاره به الوهیت حضرت علی علیه السلام در کتاب بسیار است؛(7)هر چند می توان احتمال تأثیر برخی هسته های مخمسی در کتاب را هم بررسی کرد.

البته در این دو کتاب علاوه بر روایت از مفضل و ابوالخطاب، نمونه هایی از روایت از داوود بن کثیر و یونس بن ظبیان و البته برخی رجال متقدم تر هم وجود دارد.(8)به هر حال، به

1) الحجب والأنوار، ص 64؛ نیز نک.: ص58.

2) ابن شعبه، حقائق اسرار، 2016، ص 20؛ همان، 2006، ص 25، 44، 156؛ طب الأئمة، ص 20، 29، 30، 39 و ...؛ ابوصالح دیلمی، هدایة المسترشد، 2008، ص111.

3) اکبری، «سندسازی های طب الأئمة منسوب به فرزندان بسطام» بخش 2. 1.

4) الحجب والأنوار، ص53.

5) همان، ص 52.

6) رداد، المناظرة، ص 255؛ ابن معمار، الجدول، ص 85؛ جدیلی، الرد علی منان علی اسم الناسوت، ص 42. البته در کتاب حقائق اسرار الدین آمده: و قیل فی کتاب الانوار: «ان الارکان سلمان و مقداد و ابوذر و عمار و حجر الاسود المقداد والیمانی ابوذر» (ابن شعبه، حقائق، 2006، ص174). بخشی از این مطلب (حجر الاسود بودن مقداد) را در الحجب والأنوار (ص37) می یابیم. با این حال، منبع ابن شعبه دقیقاً معلوم نیست و بر فرض ارتباط با کتاب الحجب والأنوار مستقیماً بدان دسترسی نداشته است. البته متأخر بودن نقل ها از کتاب نیز شاید بدان جهت باشد که کتاب پیش تر نه در دست نصیریه، که مثلاً در دست اسحاقیه بوده است.

7) از باب نمونه: الأنوار والحجب، ص68-69، 73.

8) الحجب والأنوار، ص49، 51.

نظر می رسد تکرار مداوم نام محمد بن سنان و بعضاً با وصف «حکیم» افزوده ای متأخر است، و نسبت این مواضع به ابن سنان جای تردید دارد. در هر دو رساله نشانی از راویانی از ابن سنان وجود دارد، که با وجود اختلافات نسخ، هویتشان شناخته نشد.(1)

2. 2. 4. آثار غالیان مشهور دوره امامین عسکریین و ابتدای غیبت

الف. آداب الدین

کتاب آداب الدین به ابوالمطلب جعفر بن محمد بن مفضل(2)از مهم ترین شخصیت های غالیان منسوب شده است. این اثر در جلد ششم از سلسلة تراث العلویین با عنوان آداب عبدالمطلب (این چنین!) نشر یافته است. خصیبی، ابن شعبه و جمعی دیگر از آن روایت می کنند.(3)نسخه موجود به روایت طبرانی از جلی از خصیبی از جنان از اسحاق بن محمد بصری (متوفای 286 ه.ق.) از مؤلف است.(4)در میانه سند این کتاب شعری از خصیبی در مدح کتاب آمده که باز اثر را آداب عبدالمطلب خوانده است. با این حال، ممکن است این شعر، که در دیوان خصیبی هم نیامده، اصیل نباشد.

گفتیم که ابن شعبه بنا بر آن داشته که طرق در دسترسش تا آثار را ذکر کند، و او خصیبی را پیش از اتمام تألیف حقائق أسرار دیده بود.(5)اما او نه سندی برای کتاب آداب الدین ارائه داده،

1) الحجب والأنوار، ص 19: الولید بن العباس المقری قال حدثنی الحسن بن الطبری قال حدثنی محمد بن سنان ...؛ الأنوار والحجب، ص 80: قال ابو العباس سألت محمد بن سنان. در نسخه خطی محمد بن خلیفه (کتابت 1381 ه.ق.) از سلمان بن محمد (کتابت 1352 ه.ق.) که در المجموعة الکاملة 2 آمده، سند الحجب والأنوار کامل تر آمده: رواه ابو الولید بن العباس المقری قال حدثنی الحسن الطبری قال حدثنی علی بن یونس ابن شاذان الصعصیعانی قال حدثنی محمد بن سنان (الحجب والأنوار، 1381، ص 19). ممکن است ابو العباس تصحیف ابوالولید بن العباس باشد.

2) در برخی روایات نصیری جعفر از جدش مفضل بن عمر نقل می کند (ابن شعبه، حقائق اسرار، 2006، ص 142؛ طبرانی، الجواهر، ص 77؛ همو، المعارف، ص9) و گاه در متن روایات جعفر بن محمد نوه مفضل دانسته شده است (خصیبی، الهدایة، 2007، ص 377). ولی در سندی هم خصیبی از جعفر قصیر از جدش مفضل روایت کرده است (طبرانی، النجحیة، ص151). این در حالی است که جعفر قصیر در اسناد خصیبی معمولاً به صورت جعفر بن أحمد القصیر البصری یاد می شود. البته، علاوه بر احتمال محرف بودن همین سند، می شود احتمال داد که نام های مضطرب جعفر قصیر در اسناد خصیبی حاصل تحریفات خود او نسبت به نام جعفر بن محمد بن المفضل باشد.

3) از باب نمونه، خصیبی، المائدة، ص243- 246؛ قس.: ابوالمطلب، آداب الدین، ص 264، 266- 270؛ابن شعبه، حقائق اسرار، 2006، ص37.

4) ابوالمطلب، آداب الدین، ص 262.

5) نک.: بخش 1. 3. 5.

و نه حتی خود خصیبی در المائدة در نقل هایش از ابوالمطلب سندی می دهد. همچنین، اشاره شد که خصیبی در دوران تألیف بخش امامان از الهدایة گویا ابوالمطلب را نمی شناخته،(1)و اسناددهی او از جنان هم مربوط به دوره ای متأخر از عمر او است. پس، با عنایت به اتهامات پیش گفته خصیبی می توان احتمال داد که خصیبی در نقل خود از آداب الدین در واقع متکی به وجاده ابن شعبه باشد، و سند را بعداً(2)آورده باشند. چنان که خصیبی در المائدة روایات دیگری نیز از ابن شعبه دارد.

بنا بر تنها سند برجامانده از ابوالمطلب جعفر بن المفضل در منابع امامی موجود، و نیز بنا بر مقدمه خود کتاب آداب الدین و اسنادی دیگر، ابوالمطلب از مشایخ اسحاق بن محمد بصری قطب اسحاقیه بوده است.(3)ابن غضائری هم گفته است فقط غالیان از او روایت کرده اند، و هیچ روایت صحیحی از او ندیده است.(4)خصیبی نیز به طرق مختلفی، مثلاً از ابن مهران و از عمویش احمد بن الخصیب، یا مرسلاً از جعفر روایت کرده است که چه بسا همگی در واقع روایات اسحاق باشند.(5)ابن شعبه و روایتی در بخش بابیت الهدایة جعفر را ستوده اند.(6)

با این حال، برخی غربیان آداب الدین را تنها اثر کامل برجامانده اسحاق بصری دانسته اند.(7)این مطلب با مستندات پیشین و نسخ در دست ما که کتاب را به ابوالمطلب نسبت می دهند تناسب ندارد. شاید ریشه این اختلاف، تصحیفات مقدمه کتاب باشد. بنا بر مقدمه نسخه کتاب در سلسلة تراث العلویین این ابوالمطلب است که در مجلس اسحاق حاضر شده، و از او نقل

1) نک.: بخش 1. 5. 3.

2) ترجیحاً خود او، و نه پیروانش ساخته باشد؛ زیرا ذکر نام اسحاق بصری در سند مؤید اصالت بخشی از این سند و روایت آن در میان اسحاقیه است. در طبقات بعدتر استفاده از نام اسحاق برای سندی ساختگی بعید است.

3) کشی، الرجال، ص 207؛ ابوالمطلب، آداب الدین، ص262؛ مجمع الأخبار، ص 19؛ ابن شعبة، حقائق أسرار، 2016، ص 37، 44، 131. در سند دوم از این نسخه حقائق نام اسحاق به روشنی افتاده است (نک.: ابن شعبة، حقائق أسرار، 2006، ص 55). چنان که در سند اول حقائق از نسخه حریری افتاده است؛ نک.: همان، ص 47.

4) ابن غضائری، الرجال، ص 47: «جعفر بن محمّد بن مفضّل، کوفی. یروی عنه الغلاة خاصّة، وما رأیت له قطّ روایة صحیحة، وهو متّهم فی کل أحواله».

5) خصیبی، الهدایة الکبری، 1419، ص 76، 162؛ نیز خصیبی، المائدة، ص243، 246 مرسلاً؛ طبرانی، البحث والدلالة، ص 15.

6) نک.: ابن شعبة، حقائق أسرار، 2016، ص36؛ خصیبی، الهدایة، 2007، ص 377.

7) Friedman, The Nusayri - 'Alawis, p. 249.

می کند، در حالی که در نسخه المجموعة الکاملة اسحاق راوی است و از ابوالمطلب نقل می کند.(1)ظاهراً نسخه صحیح تر همین دومی است؛ زیرا گذشت که در منابع مختلف، اسحاق، راوی از ابوالمطلب است، نه برعکس، و چه بسا اسحاق تنها راوی او است.(2)

اما اگر حتی فرض را بر اصالت کتاب بگذاریم، باز به نظر می رسد راوی از ابوالمطلب در تألیف کتاب مؤثر بوده است؛ زیرا در مواضعی از کتاب برخی از اهل جلسه مانند محمد بن عبدالله بن مهران پرسش هایی مطرح می کنند، و ابوالمطلب که با تعبیر «غائب» از او یاد می شود، پاسخ می دهد.(3)مطالب کتاب آداب الدین بر محور تبیین عقاید غلو، تأویل باطن و طعن بر اهل ظاهر و شیعیان است. با این حال، در این اثر نیز مانند آثار پیش گفته، نشان روشنی از آرای متمایز کننده نصیریان از دیگر غالیان نیست، و مؤید اصالت نسبی کتاب و البته اختصاص نداشتنش به نصیریه است. در آداب الدین آمده «هر کس ادعا کند از فرزندان علی علیه السلام است، از اولیای طاغوت است».(4)چنین مطلبی در میان نصیریان متقدم کمتر با چنین صراحتی مطرح می شود. بنا بر سند کتاب می توان گفت این کتاب علیائی ابتدا در میان اسحاقیان روایت شده است.

ب. پاره های برجامانده از برخی از آثار از میان رفته

همچنین، در بعضی از منابع نصیریه درباره آثار مهم غالیان ابتدای دوره غیبت، اطلاعات مهمی وجود دارد. چنان که مثلاً نصیریان از اسحاق بن محمد بصری، پیشوای غالیان اسحاقیه نیز چند کتاب نام برده و به ویژه ابن شعبه حرانی مکرراً از این آثار با ذکر نام روایت کرده است؛ آثاری چون الشواهد، الصراط، الصلاة، باطن التکلیف و التنبیه. پیش تر در بحث تفصیلی تر درباره اسحاق، به پژوهش حمید باقری در معرفی این آثار،(5)و تحقیق آساطریان در تأیید

1) قس.: ابوالمطلب، آداب الدین، 2006، ص262؛ همان، 2016، ص1.

2) البته سندی هم از داوود بن کثیر رقی از ابوالمطلب وجود دارد که داستانی را میان او و پدرش محمد بن المفضل و بابیت محمد بن المفضل نقل می کند (طبرانی، المعارف، ص 107)، ولی این آشکارا جعلی است، زیرا طبقه داوود با جد ادعایی ابوالمطلب، یعنی مفضل بن عمر (نیز نک.: همان، ص 9؛ همو، الجواهر ص77) تناسب دارد، نه با نقل از نوه مفضل. همچنین، گذشت که چرا اسناد خصیبی در الهدایة تا ابوالمطلب جعلی است (بخش 1. 5. 3.).

3) ابوالمطلب، آداب الدین، 2006، ص268.

4) همان، ص 268-269.

5) باقری، «منابعی کهن در شناخت باورهای فرقه اسحاقیه»، سرتاسر.

انتساب برخی گزارش های آنها(1)اشاره شد.(2)

از دیگر منابع مهم نصیریان از این دوره آثار محمد بن عبدالله بن مهران است؛ به ویژه کتاب الممدوحین والمذمومین، مناقب ابی الخطاب و مقتل ابی الخطاب(3)که نصیریان نیز به آن اهتمام داشته اند، و گذشت که روایات بابیت سران غلات، مدح غلو و رد بر شیعه و شاید روایات تناسخ و آداب غالیانه را از چنین منابعی روایت کرده اند.(4)از اثر مخمسی الظهورات و انتساب اشتباه آن نیز در بحث از آثار مفضل یاد شد.

ابوعلی محمد بن جعفر بن عبدالملک بصری نیز یکی از مؤلفان متقدم این فرقه های غالی است. از جمله آثار مهم او کتاب السبعین است، که به ویژه ابن شعبه حرانی با واسطه محمد بن ابراهیم نعمانی از آن روایاتی آورده، که متضمن اموری همچون تناسخ است.(5)با عنایت به روایات متعدد کتاب السبعین از رجالی همچون اسماعیل بن علی قمی، علی بن حسکة، و محمد بن موسی(6)احتمالاً این کتاب اثری مخمسی است؛ خصوصاً که در اسناد آن روایاتی از بزرگان علیائی مانند اسحاق بصری و ابوالمطلب یافت نشد.

در گزارش ابن معمار، کتبی با عنوان ادب الطالب و بغیة الراغب، و نیز الفحص والبحث هم به همین مؤلف منسوب است.(7)البته اثری با عنوان الفحص والبحث به اسماعیل بن خلاد اسحاقی مذهب نیز نسبت داده شده است(8)که روایاتی از آن در کتاب المناظرة عجوز الرداد بر جا مانده است.(9)چنان که ادب الطالب پیش تر اثر عثمان بن الشماع السمرقندی از نصیریان قرن ششم شمرده شده است.(10)

1) Asatryan, “Shi'i Literature in the Late Ninth Century Ishaq al-Ahmar al-Nakha T', pp. 171-175.

2) بخش 1. 3. 4.

3) نجاشی ،الرجال، ص 350؛ ابن غضائری، الرجال، ص 95.

4) بخش 1. 3. 2.

5) نک.: اکبری، «تحلیلی از گزارش های تازه یاب شامی در مورد کاتب نعمانی»، ص114-116.

6) از باب نمونه نک.: ابن شعبه، حقائق أسرار الدین ،2016، ص 24، 25، 44، 67، 84، 132 و ...

7) ابن معمار، الجدول، ص 86. اثری به نام تذکرة المریدین نیز به بصری منسوب است (جامع، التکیف المصاحب، ص 235) که شاید همین مؤلف منظور است. جامع از نسبت السبعین به اسماعیل بن علی قمی نیز گفته است؛ همان، ص 234.

8) بدوی، مذاهب الإسلامیین، ص 1175؛ ضیائی، فهرس مصادر الفرق الإسلامیة، ص 123: نسخه خطی پاریس، رقم 1449 عربی [صحیح: رقم 1450]. نیز نک.: حریری، مقدمه بر سلسلة تراث العلویین، ج 12، ص 20. از این اثر چیزی در حد چند نقل و یادکرد، و نه نسخه برجامانده است (رداد، المناظرة، ص 252، 256؛ دندشی، المدخل الی المذهب النصیری، ص162).

9) رداد، المناظرة، ص 252، 256.

10) طوبانی، الرد علی الحلولیة، ص123.

2. 2. 5. آثار منسوب به ابن نصیر، نخستین پیشوای نصیری

بعضی از آثار منسوب به محمد بن نصیر در جلد نخست از سلسلة تراث العلویین چاپ شده، که عبارت است از کتاب المثال والصورة، وکتاب الأکوار النورانیة والأدوار الروحانیة. و برخی نسخ منسوب به او نیز چاپ نشده است. به نظر می رسد انتساب این کتب به محمد بن نصیر با دشواری هایی مواجه است.

1. المثال والصورة: در چاپ کتاب، روایات مسند مشایخی همچون محمد بن ابراهیم نعمانی (متوفای حدود نیمه سده 4 ه.ق.)، احمد بن هوذه، مبارک بن محمد و محمد بن همام (متوفای 336 ه.ق.) به چشم می خورد که طبقه ایشان متأخر از محمد بن نصیر است.(1)با تطبیق این روایات با کتاب حقائق أسرار الدین، کاملاً روشن می شود که کتاب چاپ شده به عنوان کتاب المثال والصورة، در واقع برگرفته از نسخه ناقصی از حقائق أسرار الدین است، که با روایتی از کتاب المثال والصورة محمد بن نصیر شروع می شده،(2)و به همین دلیل به اشتباه کل نسخه به محمد بن نصیر منسوب شده است. معلوم نیست یادکرد منابع قرون میانی به المثال والصورة،(3)متکی به نسخه ای دیگر باشد.

بر این اساس، از این کتاب فقط در حد روایات حرانیان(4)و دیگر آثار برجامانده نصیری مانند آثار طبرانی(5)تا روزگار ما باقی مانده است. اما هیچ یک از این مؤلفان سندی برای کتاب ابن نصیر ارائه نداده اند. پس نسبت چنین کتابی به او نیز معلوم نیست. در این میان فقط در سند مشکوک طبرانی از المثال والصورة آمده است که خصیبی گفت مشایخ ما از ابوالمطلب جعفر بن محمد بن مفضل از ابن نصیر روایت کرده اند؛(6)ولی اینکه خصیبی المثال والصورة را روایت کند، از جهاتی جای تردید دارد؛ مانند اینکه خصیبی در آثارش یادکرد روشنی از اخبار المثال والصورة ندارد، و چنان که گذشت خصیبی معمولاً اهل ذکر ارسال در اسناد نیست. این

1) از باب نمونه نک.: المثال والصورة، ص211، 222 و...

2) ابن شعبة، حقائق أسرار، 2016، ص32-75.

3) النسب العالی، ص 30، اشاره به خواندن کتاب بر جلی؛ ابن معمار، الجدول النورانی، ص 84.

4) حاوی الاسرار، ص 15؛ محمد بن شعبه، الأصیفر، 2016، ص6.

5) طبرانی، المسائل الموسوم بالدلائل، ص26؛ همو، البحث والدلالة، ص 15، 16، 33. او در جایی نیز خواننده را به کتاب الصورة والمثال ارجاع داده است، نک.: همو، الحاوی فی معرفة الفتاوی، ص63.

6) طبرانی، البحث والدلالة، ص 15.

پیشرفت مطالعه: ۰٪
مطالعه اسکرولی با کادرهای صفحهنسخه HTML رسمی
بازدید این صفحه:۸۰۰
مطالعه متن تقریر
⚙ تنظیمات متن و فونت
اندازه متن۱۶ پیکسل