اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

تتمة أبواب الإنسان و الروح و البدن و أجزائه و قواهما و أحوالهما

باب 48 آخر فی ما ذکره الحکماء و الأطباء فی تشریح البدن و أعضائه

و فیه فصول

الفصل الأول فی بیان الأعضاء الأصلیة للبدن

قالوا إن الله سبحانه خلق أعضاء الحیوان مختلفة لحکم و مصالح فجعلها عظاما و أعصابا و عضلات و أوتارا و رباطات و عروقا و أغشیة و لحوما و شحوما و رطوبات و غضاریف و هی البسائط.

ثم جعل منها الأعضاء المرکبة الآلیة من القحف‌⁽¹⁾

و الدماغ و الفکّین و العین و الأذن و الأنف و الأسنان و اللسان و الحلق و العنق و الصلب و النخاع و الأضلاع و القصّ و الترقوة و العضد و الساعد و الرُّسغ‌⁽²⁾

و المشط و الأصابع و الأظفار و الصدر و الرئة و القلب و المری‌ء و المعدة و الأمعاء و الکبد و الطحال و المرارة و الکلی و المثانة و مراق البطن و الأنثیین و القضیب و الثدی و الرحم و العانة و الفخذ و الساق و القدم و العقب و الکعب و غیر ذلک.

أربعة منها رئیس شریف و هی الدماغ و القلب و الکبد و الأنثیان إذ فی

الأول قوة الحسّ و الحرکة و فی الثانی قوة الحیاة و فی الثالث قوة التغذیة و الثلاثة ضروریة لبقاء الشخص و فی الرابع قوة التولید و حفظ النسل المحتاج إلیه فی بقاء النوع و به یتم الهیئة و المزاج الذکوریّ و الأنوثیّ اللذین‌⁽¹⁾هما من العوارض اللازمة لأنواع الحیوان و کل من الثلاثة الأول مشتبک بالآخر محتاج إلیه إذ لو لا الکبد و إهداره لسائر الأعضاء بالغذاء لانحلّت و انفشت و لو لا ما یتصل بالکبد من حرارة القلب لم یبق له جوهره الذی به یتم فعله و لو لا تسخّن الدماغ بالشرایین و إغذاء الکبد بالعروق الصاعدة إلیه لم یدم له طباعه الذی یکون به فعله و لو لا تحریک الدماغ لعضل الصدر لم یکن التنفّس و لم یبق للقلب جوهره الذی منه تنبعث الحرارة الغریزیة فی أبداننا و لکن الرئیس المطلق هو القلب و هو أول ما یتکون فی الحیوان و منه یسری الروح

الذی هو محل الحسّ و الحرکة إلی الدماغ ثم یسری منه إلی سائر الأعضاء و منه أیضا یسری الروح الذی هو مبدأ التغذیة⁽²⁾و النمو إلی الکبد ثم یسری منه إلی سائر الأعضاء فتبارک الله أحسن الخالقین.

ثم اعلم أن العظام أنواع من طویل و قصیر و عریض و دقیق و مصمت و مجوّف علی حسب اختلاف المصالح و الحکم فمنها ما قیاسه من البدن قیاس الأساس و علیه مبناه و منها ما قیاسه المجنّ و الوقایة و منها ما هو کالسلاح الذی یدفع به المصادم و منها ما هو حشو بین فرج المفاصل و منها ما هو متعلق العضلات المحتاجة إلی علاقة.

و جملة العظام دعامة و قوام للبدن و لهذا خلقت صلبة ثم ما لا منفعة فیه سوی هذه خلق مصمتا و إن کان فیه المسامّ و الخلل التی لا بد منها و ما یحتاج إلیه لأجل الحرکة أیضا فقد زید فی تجویفه و جعل تجویفه فی الوسط واحدا لیکون

جرمه غیر محتاج إلی مواقف الغذاء المتفرقة فیصیر رخوا بل صلب جرمه و جمع غذاؤه و هو المخّ فی حشوه ففائدة زیادة التجویف أن یکون أخف و فائدة توحید التجویف أن یبقی جرمه أصلب و فائدة صلابة جرمه أن لا ینکسر عند الحرکات العنیفة و فائدة المخ لیغذوه و لیرطبه دائما فلا یتفتت بتجفیف الحرکة و لیکون و هو مجوّف کالمصمت و التجویف یقل إذا کانت الحاجة إلی الوثاقة⁽¹⁾أکثر و یکثر إذا کانت الحاجة إلی الخفة أکثر و خلق بعضها مشاشة⁽²⁾لأجل‌⁽³⁾

الغذاء المذکور مع زیادة حاجة بسبب شی‌ء یجب أن ینفذ فیها کالرائحة المستنشقة مع الهواء فی العظام التی تحت الدماغ و لفضول الدماغ المدفوعة فیها.

و العظام کلها متجاورة متلاقیة لیس بین شی‌ء منها و بین الذی یلیه مسافة کثیرة و إنما لم یجعل کل ما فی البدن منها عظما واحدا لئلا یشمل البدن ما أصابته من آفة أو کسر و لیکون لأجزاء البدن حرکات مختلفة متفنّنة⁽⁴⁾و لهذا هیّئ کل واحد منها بالشکل الموافق لما أرید به و وصل ما یحتاج منها إلی أن یتحرک فی بعض الأحوال معا و فی بعضها فرادی برباط أنبته من أحد طرفی العظم و وصل بالطرف الآخر و هو جسم أبیض عدیم الحس فجعل لأحد طرفی العظمین زوائد و فی الآخر قعرا موافقة لدخول هذه الزوائد و تمکنها فیها و النابت بهذه الهیئة بین العظام مفاصل و صار للأعضاء من أجل المفاصل أن تتحرک منها بعض دون بعض و من أجل الربط المواصلة بین العظام أن تتحرک معا کعظم واحد و من أجل أن العظام و سائر الأعضاء لیس لها أن تتحرک بذاتها بل بمحرک و علی سبیل جهة الانفعال وصل بها من مبدإ الحس و الحرکة و ینبوعهما الذی هو الدماغ وصولا.

و هذه الوصول هی العصب و هو جوهر لدن‌⁽¹⁾علک مستطیل مصمت عند الحس غیر العصبة المجوّفة التی فی العین فائدته بالذات إفادة الدماغ بتوسطه لسائر الأعضاء حسا و حرکة و بالعرض تشدید اللحم و تقویة البدن و لیس یتصل بالعظم مفردة و لکن بعد اختلاطها باللحم و الرباط و ذلک لأن الأعصاب لو اتصلت مفردة بعضو عظیم لکانت إما أن لا تقدر علی أن تحرّکه البتة و إما أن یکون تحریکها له تحریکا ضعیفا و خصوصا عند ما تتوزّع و تنقسم و تنشعب فی الأعضاء و تصیر حصّة العضو الواحد أدقّ کثیرا من الأصل و عند ما یتباعد من مبدئه و منبته و من أجل ذلک ینقسم العصب قبل بلوغه إلی العضو الذی أرید تحریکه به و ینسج فی ما بین تلک الأقسام اللحم و شظایا من الرباط فیتکون من جمیع ذلک شی‌ء یسمی عضلا و یکون عظمه و صغره و شکله بمقدار العضو الذی أرید تحریکه و بحسب الحاجة إلیه و وضعه فی الجهة التی یراد أن یتحرک إلیها ذلک العضو.

ثم ینبت من الطرف الذی یلی العضو المتحرک من طرفی العضلة شی‌ء یسمی وترا و هو جسم مرکب من العصب الآتی إلی ذلک العضو و من الرباط النابت من العظام و قد خلص من اللحم فیمر حتی یتصل بالعضو الذی یرید تحریکه بالطرف الأسفل فیلتئم بهذا التدبیر أن یعرض قلیل نشج للعضلة نحو أصلها بجذب الوتر جذبا قویا و أن یتحرک العضو بکلیته لأن الوتر متصل منه بطرفه الأسفل.

و قد یتعدد الأوتار لعضل واحد إذا کان کبیرا و ربما تعاونت عدة عضل علی تحریک عضو واحد و ربما لا یکون للعضل وتر لصغره جدا و کل عضو یتحرک حرکة إرادیة فإن له عضلة بها تکون حرکته فإن کان یتحرک إلی جهة متضادة کانت له عضلات متضادة المواضع تجذبه کل واحدة منها إلی ناحیتها عند کون تلک الحرکة و تمسک المضادة لها عن فعلها و إن عملت المتضادتان فی وقت واحد استوی العضو و تمدد و قام مثلا الکف إذا مدها العضل الموضوع فی باطن الساعد انثنی

و إن مده العضل الموضوع فی ظهره رجع إلی خلف و إن مداه جمیعا استوی و قام بینهما.

ثم إن مبدأ الحس و الحرکة جمیعا فی الأعضاء قد یکون عصبة واحدة و قد یکون اثنتین و مبدئیة العصب للحس و الحرکة إنما هو بسبب حمله للقوة اللامسة و القوة المحرکة من جهة الروح الحیوانیة المنبثة فیه من الدماغ فالقوة اللامسة منبثة فی جملة جلد البدن و أکثر اللحم و الغشاء و غیر ذلک بسبب انبثاث حاملها الذی هو الروح إلا ما یکون عدم الحس أنفع له کالکبد و الطحال و الکلیة و الرئة و العظم.

و تدرک هذه القوة الکیفیات الأول الحرارة و البرودة و الرطوبة و الیبوسة و تدرک أیضا الخفة و الثقل و الملامسة و الخشونة و الصلابة و اللین و الهشاشة و اللزوجة کلها بالمماسة.

و کذلک القوة المحرکة منبثة فی جمیع الأعضاء بواسطة الروح المنبثة فی العضلات ثم لما کانت أسافل البدن و ما بعد عن الدماغ یحتاج أن ینال الحس و الحرکة و کان نزول العصب إلیها من الدماغ بعید المسلک غیر حریز و لا وثیق و أیضا لو نبتت الأعصاب

کلها من الدماغ لاحتیج أن یکون الرأس أعظم مما هو علیه بکثیر و لثقل علی البدن حمله فلذلک جعل الله عز اسمه فی أسفل القحف ثقبا و أخر⁽¹⁾

منها شیئا من الدماغ و هو النخاع و حصنه لشرفه و عزته بالعنق و الصلب کما حصن الدماغ بالقحف و أجراه فی طول البدن و هو محصن موقی و أنبت منه حین قارب و حاذی عضوا ما عصبا یخرج من ثقب فی خرز العنق و الصلب و یتصل بتلک الأعضاء التی یأتیها العصب من ذلک الموضع فیعطیها الحس و الحرکة بقوة مبدئهما الذی فیه.

فإن حدث علی الدماغ حادثة عظیمة فقد البدن کله الحس و الحرکة و إن حدث علی النخاع فقدتهما الأعضاء التی یجیئها العصب من ذلک الموضع و ما دونه

فحسب لأن الدماغ بمنزلة العین و الینبوع لذلک و النخاع بمنزلة النهر العظیم الجاری منه و الأعصاب بمنزلة الجداول و أول‌⁽¹⁾مبادئ الأعصاب الخارجة من الدماغ و النخاع تکون لینة شبیهة بهما ثم إنها تصلب متی تباعدت منهما حتی یصیر عصبا تاما النوع.

ثم اعلم أن العضلات کلها مجللة بغشاء لطیف و کذلک جمیع الأحشاء مجللة بأغشیة و الغشاء جسم لطیف رقیق منتسج من العصب و الرباط لیفید العضو الذی هو غشاء له و محیط به مما لا حس له الحس و الشعور العرضیین فیتبادر إلی دفع الألم فی الجملة و لیحفظ أیضا الأعضاء علی أشکالها و أوضاعها و یصونها⁽²⁾عن التبدد و التفرق و لیربطها بواسطة العصب و الرباط الذی یشظی إلی لیفها بعضو آخر.

و جمیع الأشیاء الملفوفة فی الغشاء مما هو داخل الأضلاع فمنبت غشائها من أحد غشائی الصدر و البطن المستبطنین و الأعضاء اللحمیة إما لیفیة کلحم العضل و إما لیس فیها لیف کالکبد و لا شی‌ء من الحرکات إلا باللیف أما الإرادیة فبسبب لیف العضل و أما الطبیعیة کحرکة الرحم و العروق و المرکبة کحرکة الازدراد فبلیف مخصوص بهیئة من وضع الطول و العرض و التورب و للجذب اللیف المطول‌⁽³⁾و للدفع اللیف الذاهب عرضا العاصر و للإمساک اللیف المؤرب.

و أما العروق فنوعان إحداهما النابضة الضوارب و منبتها القلب و یسمی بالشرایین و لها حرکتان انقباضیة و انبساطیة و شأنها أن تنفض البخار الدخانی من القلب بحرکتها الانقباضیة و تجذب بحرکتها الانبساطیة نسیما طیبا صافیا یستریح به القلب و یستمد منه الحرارة الغریزیة و بهذه الحرکة ینتشر الروح و القوة الحیوانیة و الحرارة الغریزیة فی جمیع البدن و خلقت کلها ذات صفاقین احتیاطا فی وثاقة جسمیتها لئلا تنشق بسبب

قوة حرکتها بما فیها و لئلا یتحلل ما فیها إلا واحدة منها تسمی بالشریان الوریدی فإنها ذات صفاق واحد لیکون ألین و أطوع للانبساط و الانقباض فإن الحاجة إلی السلاسة أمس منها إلی الوثاقة لأنها کما أنها منفذ للنسیم کذلک منفذ لغذاء الرئة فإن غذاءها من القلب و هی تغوص فی الرئة و تصیر شعبا و لحم الرئة لین لطیف لا تخشی مصادمته عند النبض و یحتاج إلی ترشح الغذاء إلیه بسرعة و سهولة و جعل الصفاق الداخلانی من ذوات الصفاقین أصلب لأنه کالبطانة التی تحمی الظهارة و هو الملاقی لقوة الحرارة الغریزیة و لمصادمته حرکة الروح فأوجبت الحکمة تقویة منفذ الروح و الحرارة الغریزیة بهذه البطانة و إحرازها بها.

و النوع الثانی العروق الساکنة و منبتها الکبد و تسمی الأوردة و شأنها إما جذب الغذاء إلی الکبد و إما إیصال الغذاء من الکبد إلی الأعضاء و کلها ذات صفاق واحد إلا واحد یسمی بالورید الشریانی فإنه ذو غشاءین صلبین لأنه ینفذ فی التجویف الأیمن من القلب و یأتی بغذاء الرئة إلی القلب و لحم الرئة لحم لطیف خفیف لا یصلح له إلا دم رقیق لطیف.

و من الشرایین ما یرافق‌⁽¹⁾

الأوردة لترتبط الأوردة بالأغشیة المجللة بها فیستقی فی ما بینهما من الأعضاء فیستقی کل واحد منهما عن الآخر و کلما ترافقا⁽²⁾

علی الصلب فی داخل امتطی‌⁽³⁾الشریان الورید لیکون أخسهما حاملا للأشرف و ما ترافقا فی الأعضاء الظاهرة غاص الشریان تحت الورید لیکون أستر و أکن له و یکون الورید له کالجنة.

و أما الغضروف فهو ألین من العظم فینعطف و أصلب من سائر الأعضاء و فائدته أن یحسن به اتصال العظام بالأعضاء اللینة فلا یکون الصلب و اللین قد ترکبا بلا

متوسط⁽¹⁾

فیتأذی اللین بالصلب خصوصا عند الضربة و الضغطة و لیحسن به تجاور المفاصل المستحاکة فلا تتراض لصلابتها و لیستند به و یقوی بعض العضلات الممتدة إلی عضو غیر ذی عظم و لیعتمد علیه ما افتقر إلی الاعتماد علی شی‌ء قوی لیس بغایة الصلابة.

فهذه هی الأعضاء المتشابهة الأجزاء التی ترکب عنها الأعضاء الآلیة لواهبها الحمد کما هو أهله و کلها یتکون عن المنی ما خلا اللحم و الشحم فإنهما یتکونان عن الدم.

**[ترجمه]گفتند: خداوند سبحان، برمبنای حکمت‌ها و مصالحی، اعضای جاندارْ را گوناگون آفریده است، و برای جاندار، استخوان، اعصاب، ماهیچه‌ها، تاندون‌ها، رباطات، رگ‌ها، پوست، گوشت، پیه، رطوبت، و غضروف قرار داده و این ها اجزاء بسیط بدن هستند.

و خداوند از آن‌ها اندامی مرکب مانند جمجمه، مغز، آرواره‌ها، چشم، گوش، بینی، دندان‌ها، زبان، حلق، گردن، ستون فقرات، نخاع، دنده، استخوان، سینه، گلوگاه، بازو، ساعد، مچ دست، شانه، انگشتان، ناخن‌ها، ریه، قلب، مری، معده، روده‌ها، کبد، طحال، مثانه، پستان، رَحِم، بیضه‌ها، آلت تناسلی مردانه، ران، ساق، پاشنه و جز آن قرار داد.

از این میان، چهار عضو ریاست و برتری دارند: مغز و قلب و کبد و بیضه‌ها؛ زیرا اولی سرچشمه احساس و حرکت است، و در دومی نیروی زندگی [قرار داده شده است] و سومی برای بقای انسان ضروری است و در چهارمی نیروی تولید مثل، که برای حفظ نسل مورد نیاز است، و به خاطر آن است که هیئت و مزاج مذکر و مونث شکل می‌گیرد که [وجود این تمایز] برای همه‌ی انواع جانداران لازم است. و هر کدام از سه عضوِ نخست به دیگری وابسته و نیازمند است:

اگر کبد نبود که غذا را به اعضاء دیگر برساند همه اعضاء از بین می‌رفتند؛ و اگر گَرمیِ قلب به کبد نمی‌رسید جوهرش که به وسیله‌ی آن کار خود را انجام می‌دهد از بین می‌رفت و اگر مغز به وسیله رگ‌ها گرم نمی‌شد و کبد به وسیله رگها به آن غذا نمی‌رساند، طبعش که مایه کار او است دوام نمی‌یافت؛ و اگر مغز ماهیچه‌های سینه را حرکت نمی‌داد تنفسی نبود، و بنابراین قلب جوهرش را که حرارتِ غریزیِ تنْ در بدن ما از آن است نمی‌داشت. اما ریاست مطلق از آنِ قلب است که اولین عضوی است که در جانداران به وجود می‌آید، و روحی که وسیله احساس و حرکت است از قلب به مغز، و سپس به سایر اندام سرایت می‌کند، و همچنین روحی که مبدأ تغذیه و رشد است از قلب به کبد می‌رسد، و سپس از کبد به سایر اعضا می‌رود. فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ.

سپس بدان که استخوانها چند نوعند، دراز، کوتاه، پهن، باریک، تو پر و تو خالی که هر کدام مصلحتی دارند، و برخی مانند پایه و بنیاد بدن هستند، برخی به مَثَل سپر و نگهدار آن، برخی مانند سلاحی که دفع برخورد می‌کنند، برخی در میان بندها جای دارند و برخی پیوند ماهیچه‌ها هستند که بدان نیاز دارند.

در کل همه استخوان ها ستون و پایه بدن هستند و از این رو سخت آفریده شدند. پس جز این سودی ندارند که سخت ساخته شوند، گر چه در آن‌ها منافذ و روزنه‌هایی که ضروری است، وجود دارد. آنچه برای حرکت به آن نیاز است در حفره‌ای قرار دارد، و این حفره در وسط آن قرار داده شده است تا نیاز به ایستگاه خوراک نداشته باشد و سست شود، بلکه جرمش سخت و غذایش مخ است که درون آن قرار دارد. فایده‌ی این حفره سبک بودنِ استخوان است و یکپارچه بودنش باعث سختیِ جرم آن می‌شود تا بر اثر حرکات خشن نشکند و فایده‌ی مخ تغذیه‌ی آن است و این که آن را تر نگاه می‌دارد تا فاسد نشود و تو خالی بماند، مانند جامد. و حفره کوچک خواهد بود اگر نیاز به به استحکام بیشتر باشد و بزرگ خواهد بود اگر سبکی مهم‌تر باشد. و در بعضی از آنها منافذی آفریده شد تا غذای مورد نیاز مانند بویی که در هوا است در آن نفوذ کند.

استخوانهای سراسر تن به هم پیوند خورده‌اند و میان قطعات آن فاصله چندانی نیست و همه استخوان‌ها یکپارچه خلق نشده‌اند زیرا در برخورد شیئی می‌شکست و برای هر عضوی از بدن حرکتی است و بدین دلیل است است که هر کدام از آنها شکلی دارد که برای هدف آن مناسب است، و وصل شده به رباطی که بدان نیاز دارند تا با هم یا به تنهایی حرکت کنند که از یک سوی استخوان روئیده و به سوی دیگر پپوند شده است که جسمی است سفید و بی حس و یک سوی استخوان زائده‌ای دارد و در استخوان دیگر یک گودی وجود دارد به اندازه این زائده تا در آن قرار گیرد و آنچه بدین شکل است بندهای استخوانها است که به وسیله آنها یکی حرکت می کند و دیگری بجای خود می ماند و به خاطر پیوندی که دارند می‌توانند باهم حرکت کنند و در حکم یک استخوان باشند، و چون استخوانها و اندام دیگر خود به خود حرکت ندارند و نیاز به محرک دارند، این محرک از سر چشمه‌ی حس و حرکت به آنها می‌رسد که مغز است. و راه دسترسی به این سرچشمه از عصب است که ماده نرم و چسبنده دراز و در ظاهر توپری است که متفاوت با ماده میان تهی و چشم است، و سود آن این است که مغز به وسیله آن به اعضاء دیگر حس و حرکت می‌دهد و در درجه دوم، فایده آن این است که گوشت را سخت می‌کند و تن را نیرومند. و عصب به تنهایی به استخوان نمی‌چسبد بلکه بعد از ترکیب با گوشت و رباط این اتفاق می‌افتد، زیرا اگر به تنهایی به استخوان بزرگی بچسبد یا نمی‌تواند آن را حرکت دهد یا حرکتش سست خواهد بود، به خصوص هنگامی که بین اعضا تقسیم می‌شود، توزیع می‌شود و شاخه‌شاخه می‌شود و سهم هر عضو بسیار کوچکتر شده و از سرچشمه خود دور می‌شود. از این رو پیش از رسیدن به عضوی که باید آن را حرکت دهد میان گوشت و پره‌های رباط پخش شود و با همه این اعضا شیئی تشکیل می‌دهد که نام آن ماهیچه است و شکل و بزرگی و کوچکی آن بسته به اندازه عضوی است که باید آن را حرکت دهد، و بر مبنای نیاز به آن عضو و جهتی است که آن عضو باید در آن حرکت کند.

سپس از آن سو که کنار عضو متحرک است از دو طرف آن ماهیچه‌ای می‌روید که نام آن وتر است که جسمی است مرکب از عصبی که از استخوان روییده و از رباطی که از استخوان آمده است و از گوشت پاک است و بدان عضوی که باید آن را بجنباند از طرف پایین آن می‌چسبد، و با این تدبیر برای ماهیچه مشکل چندانی پیش نمی‌آید زیرا وتر با قدرت به آن چسبیده است و از آن‌جا که وتر به پایین‌ترین قسمت عضو وصل است کل عضو حرکت می‌کند.

و اگر ماهیچه بزرگ باشد چند وتر خواهد داشت و چه بسا چندین ماهیچه در حرکت دادن یک عضو همکاری کنند. و اگر ماهیچه بسیار کوچک باشد وتر نخواهد داشت، و اگر عضو به جهات مختلف حرکت می‌کند، دارای ماهیچه‌هائی خواهد بود در جهات مختلف که هر کدام آن هنگام حرکت را به جهتی کشانند و ماهیچه‌ای را که مخالف کار او است از کار بیندازد و چون دو ماهیچه‌ی مخالف با هم به کار افتند، عضو ثابت خواهد ماند. مثلا کف دست را اگر ماهیچه‌های درون ساعد بکشند تا شود و اگر ماهیچه پشت دست آن را بکشد به عقب برمی‌گردد، و اگر هر دو آن را باهم بکشند ثابت بایستد و میان هر دو ماهیچه به جا ماند.

پس مبدا حس و حرکت اندام گاهی یک عصب است و گاهی دو عصب، و اثر بخشی عصب در حس و حرکت برای این است که نیروی لامسه در آن وجود دارد و نیروی محرکه آن از روح حیوانی است که از مغز است. و نیروی لامسه در همه جای پوست و بیشتر مناطق گوشت و پرده‌ها و جز آن وجود دارد زیرا حامل آن روح است و در همه اعضا گسترده است، و اعضایی که حس نداشتن آن مفید تر است مانند کبد، طحال، کلیه، ریه و استخوان، حس ندارند.

و این نیرو است که کیفیات اولیه، یعنی گرمی، سردی، تری و خشکی، همچنین سبکی و سنگینی و نرمی و زبری و سختی و شکنندگی و چسبندگی را به وسیله لمس کردن در می‌یابد.

و همچنین است نیروی حرکت که در همه اعضاء، به واسطه روحی که در ماهیچه‌ها گسترش دارد، گسترده است و چون باید به اندام پائینِ تن که از مغز دور هستند حس و حرکت برسد و فاصله عصب از مغز زیاد است.

به علاوه اگر همه اعصاب از مغز رویند سر بزرگتر از آن می‌شد که باید و بر تن سنگینی می‌کرد و از این رو خدا. عزّ اسمه. در پایین کاسه سر سوراخی نهاده و از مغز چیزی بر آورده است که همان نخاع است، و به خاطر اهمیتی که دارد استخوان گردن و مهره‌های پشت را دژی برای آن قرار داده است، مانند دژ بندی مغز با کاسه سر و آن را با دژ در طول بدن کشانده و هر جا به عضوی رسیده است از آن یک عصب برآورده که از سوراخ مهره گردن و پشت بیرون آید و به اندامی که آن عصب به آن می‌رسد بچسبد و از سرچشمه آن، بدان حس و حرکت بخشد.

و اگر مغز آسیب سختی بیند تمامی بدن حس و حرکت را از دست می‌دهد، و اگر آسیب به نخاع برسد، فقط اعضایی که عصب از نخاع به آنها رسیده و اعضای پایین‌تر از آن حس و حرکت را از دست می‌دهند، زیرا مغز مانند سرچشمه آن است و نخاع چون نهرهای بزرگی که از آن روان است و اعصاب مانند نهرهایی کوچک. و ابتدای اعصاب که از مغز و نخاع بیرون می‌آیند نرم هستند و مانند مغز و نخاع هستند و هر چه دور شوند سخت شوند تا عصب کامل گردند.

و بدان که همه ماهیچه‌ها با پرده نازکی پوشیده شده‌اند و همینطور همه روده‌ها و آن پرده جسمی است لطیف و نازک، بافته از عصب و رباط تا وسیله حسّ و شعور عضوی باشد که آن را در بر گرفته است و خود بیجان است تا از درد جلوگیری کند و شکل و وضع اندام را حفظ کند و از پراکندگی و جدائی محفوظشان دارد و به واسطه عصب و رباط آن را به اندام دیگر پیوند دهد.

و هر چه در پرده قرار دارد و درون دنده‌ها است پرده‌اش از یکی از دو پرده سینه و دل گرفته شده است که در درونند و اگر گرفته شده، و اندام گوشتین یا لیف مانندند چون گوشت ماهیچه یا لیف ندارند چون کبد، و هیچ جنبشی نباشد جز با لیف اما حرکت ارادی بوسیله لیف ماهیچه است و یا حرکت طبیعی است که در رحم و رگها است، و حرکت مرکب از ارادی و طبیعی مانند جویدن با لیف مخصوصی است به نوعی در وضع دراز و پهنا و خمی و وسیله جذب لیف دراز است و وسیله دفع، لیف فشار ده مایل به پهنی و برای نگهداری لیف خمیده.

اما رگها دو نوع هستند: یک نوع که نبض دارند و از دل می‌رویند و شریان [شرایین] نام دارند و دو حرکت انقباضی و انبساطی دارند. دلیل این دو نوع حرکت این است که با قبض خود بخار دودی را از دل به دم زدن برآورند و با بسط خود هوای پاک و زلال بدرون کشند که دل را آسایش بخشد و به خاطر آن نیروی حیات و حرارت غریزی به همه بدن برسد.

و همه دو پوسته آفریده شدند تا محکم باشند و به سبب جنبش آنچه در آنها است از هم دریده نشوند و آنچه در آنها است به تحلیل نرود، جز یک شریان که آن را شریان وریدی می‌نامند که دارای یک پوسته است تا نرمتر باشد و بسط و قبض روانتری داشته باشد، زیرا نیاز به نرمی آن بیش از نیاز به محکمی آن است، زیرا چنانچه منفذ هواء است منفذ خوراک شش است که آن را از دل گیرد. و آن درون شش فرو رود و تیره تیره شود و گوشت شش هم نرم و نازک است و از تصادم نبض آن نگرانی نیست، و باید خوراک با شتاب و آسانی بدان رسد، و آن که دو پوسته‌اند درونی آن او از برونی سخت‌تر است زیرا چون آستر است که رویه را نگهدارد و آنست که بحرارت غریزیه برخورد دارد و حرکت روح بدان آسیب رساند، و حکمت در این بوده که منفذ و روح و حرارت غریزیه با این آستر محکم گردد.

و نوع دوم رگهای ساکن هستند که از کبد می‌رویند و اورده نام دارند و کارشان جذب کردن غذا به کبد، و رساندن آن از کبد به اندام دیگر است و همه یک پوسته دارند جز یکی به نام ورید شریانی که دو پوسته سخت دارد، زیرا در گوشه سمت راست دل قرار دارد و غذای ریه را به قلب می‌رساند، و گوشت ریه نازک و سبک است و جز خون رقیق مناسب آن نیست.

، و برخی شرایین را جفت آورده‌اند تا اورده را با خود پرده پوشانند و هر عضوی میان آنها است بنوشانند و هر کدام از دیگری نوش می کند و چون در پشت از طرف درون جفت شوند شریان بر دوش ورید باشد تا پست‌تر بار بر اشرف باشد و آنچه از آن دو در اعضاء برویند شریان زیر ورید است تا پوشیده‌تر و نهانتر باشد و ورید سپر آن باشد.

و اما غضروف نرمتر و انعطاف‌پذیرتر از استخوان است، اما از سایر اعضا سخت‌تر است. فایده آن این است که استخوان به اعضاء نرم بهتر متصل می‌شود و اشیاء سخت و اشیاء نرم بدون میانجی به هم متصل نمی‌شوند زیرا شیء نرمتر خصوصا در هنگام ضربه و فشار از شیء سخت آسیب می‌بیند، و برای آنکه بندهای استخوانی که به هم ساییده می‌شوند در کنار هم خوب قرار گیرند و از سختی یکدیگر را نکوبند و با عضوی که دارای استخوان نیست قدی شود و هر کدام به عضوی نیرومند که به غایت سخت نیست تکیه زنند.

پس اینها اعایی هستند که اجزای مشابه دارند که از آنها اعضای آلی به وجود می‌آید، سپاس دهنده آن را همان گونه که اهل آن است. و همه اینها از منی به وجود آمده‌اند جز گوشت و چربی که که از خون به وجود آمده‌اند .

**[ترجمه]

الفصل الثانی فی تشریح الرأس و أعضائه و ما اشتملت علیه

فمنها قحف الرأس و هو الذی خلقه الله لحفظ الدماغ و وقایته عن الآفات فخلقه الله مستدیرا إلی طول لأن المستدیر أعظم مساحة من الأشکال المستقیمة الخطوط إذا تساوت إحاطتها و لئلا ینفعل عن المصادمات ما ینفعل عنه ذو الزوایا و أما طوله فلأن منابت الأعصاب الدماغیة موضوعة فی الطول لئلا یزدحم و لا ینضغط و قد یفقد النتوء⁽²⁾المقدم أو المؤخر أو کلاهما.

و القحف مؤلف من ستة أعظم اثنان منها بمنزلة السقف و أربعة بمنزلة الجدران و یتصل بعضها ببعض بدروز⁽³⁾

تسمی بالشئون و جعل الجدران أصلب من الیافوخ‌⁽⁴⁾

لأن السقطات و الصدمات علیها أکثر و لأن الحاجة إلی تخلخل الیافوخ أمس لینفذ فیه البخار المتحلل و لئلا یثقل علی الدماغ و جعل أصلب الجدران

مؤخرها لأنها غائبة عن حراسة الحواس.

و فی القحف ثقب کثیرة لیخرج منها أعصاب کثیرة و یدخل فیها عروق و شرایین و یخرج منها الأبخرة الغلیظة الممتنعة النفوذ فی العظم فینقی بتحللها الدماغ و لیتشبث بها الحجاب الثقیل الغلیظ الآتی ذکره فیخف عن الدماغ و أعظم ثقب فیه الذی من أسفل عند فقرة القفا و هو یخرج النخاع و یتصل بالقحف اللحی‌⁽¹⁾الأعلی و هو الذی فیه الخدان و الأذنان و الأسنان العلیا و یترکب من أربعة عشر عظما یتصل بعضها ببعض بدروز ثم اللحی الأسفل و هو الذی فیه الأسنان السفلی إلا أنه لم یتصل به اتصال التحام و رکز بل اتصال مفصل لاحتیاجه إلی حرکة و یسمی موضع اتصاله به الزرفین و هو مرکب سوی الأسنان من عظمین بینهما شان فی وسط الذقن.

و تحت القحف من ناحیة الخلف فیما بینه و بین اللحی الأعلی عظم مرکوز قد ملئ به الخلل الحادث من تقسیم أشکال هذه العظام و یسمی بالوتد فجمیع عظام الرأس إذا عدت علی ما ینبغی خلا الأسنان ثلاثة و عشرون عظما.

و أما الدماغ فخلقه الله سبحانه لینا دسما لینطبع المحسوسات فیه بسهولة و لتکون الأعصاب النابتة منه لدنا⁽²⁾

لا ینکسر و لا ینقطع و جعل مزاجه باردا رطبا لتنفعل القوی المودعة فیه عن مدرکاتها و لئلا یشتعل بالحرارة المتولدة فیه من الحرکات الفکریة و الخیالیة و لتعدل قوة الروح و الحرارة الصاعدة إلیه من القلب و جعل مقدمه الذی هو منبت الأعصاب الحسیة ألین من مؤخره الذی هو منبت الأعصاب الحرکیة لأن الحرکة لا تحصل إلا بقوة و القوة إنما تحصل بصلابة و هو ذو قسمین طولا و عرضا لئلا تشمل الآفة جمیع أجزائها و فی طوله تجاویف ثلاثة یفضی بعضها إلی بعض تسمی بطون الدماغ و هی محل الروح النفسانی و مواضع الحواس و مقدمها أعظمها و یتدرج إلی الصغر حتی یعود إلی قدر النخاع و شکله.

و له زائدتان شبیهتان بحلمتی الثدی یبلغان إلی العظم الکثیر الثقب الشبیهة بالمصفی فی موضعه من القحف حیث ینتهی إلیه أقصی الأنف فیهما حس الشم و بهما یندفع الفضول من هذا البطن المقدم إلی العظم المذکور و ینزل منه إلی الخیشوم بالعطاس.

و أما فضول البطنین الآخرین فتندفع إلی العظم المثقب الذی تحت الحنک و البطن المقدم هو موضع انجذاب الهواء إلی الدماغ و الهواء بعد مکثه فی البطون و تغیره إلی المزاج الدماغی یصیر روحا نفسانیا و کثیرا ما یزید علی ما تسعه البطون فیصعد إلی بطون للدماغ تسمی بالتزارید و یستحیل فیها إلی المزاج الدماغی و إلی صلوحه له.

و الزرد الموضوع من جانبی البطن الأوسط یتمدد تارة و یتقلّص أخری مثل الدودة و یسمی بها کما یسمی هذا البطن أیضا لأن بتمدّده یستطیل هو و ینتظم معه و بتقلّصه یستعرض و ینفرج عنه و الأول حرکة الانقباض بها یندفع الفضلة و الثانی حرکة الانبساط بها تتأدی صور المدرکات إلی القوة الحافظة بتقدیر العزیز الحکیم.

ثم إنه تعالی قد جلل الدماغ بغشاءین رقیق لین ملاصق له و مخالط فی مواضع و غلیظ صلب فوقه ملاصق للقحف و له فی أمکنة منه و هو مثقب ثقبا کثیرة فی موضعین عند العظیم الشبیه بالمصفّی و العظم الذی فی الحنک لاندفاع الفضول و یتشعب منه شعب دقاق یصعد من دروز القحف إلی ظاهر یتشبث أولا الغشاء بالقحف بتلک الشعب فیتجافی بها عن الدماغ و یرتفع ثقله عنه ثم ینسج من تلک الشعب علی ظاهر القحف غشاء یجلله.

و یتوسط أیضا جزئی الدماغ المقدّم و المؤخّر حجاب لطیف. یحجب الجزء الألین عن مماسّة الأصلب و تحت الدماغ بین الغشاء الغلیظ و العظم نسجة شبیهة بالشباک الکثیرة التی ألقیت بعضها علی بعض حصلت من الشرایین الصاعدة إلی الرأس من القلب و الکبد و یخرج منها عرقان فیدخلان الغشاء الصلب و یتصلان بالدماغ

و إنما فرشت الشبکة تحت الدماغ لیبرد فیها الدم الشریانی و الروح فیتشبه بالمزاج الدماغی بعد النضج ثم یتخلص إلی الدماغ علی التدریج و الفرج التی تقع بین فروع هذه الشریانات محشوّة بلحم غددیّ لئلا تبقی خالیة و لتعتمد علیه تلک الفروع و تبقی علی أوضاعها.

و أما الأعصاب النابتة من الدماغ فسبعة أزواج أولها ینشأ من مقدّم الدماغ و یجی‌ء إلی العین فیعطیها حسّ البصر بتوسط القوة الباصرة و هاتان العصبتان مجوّفتان و إذا نشأتا من الدماغ و بعدتا عنه قلیلا اتصلتا و أفضی ثقب کل واحد منهما إلی صاحبه ثم یفترقان أیضا و هما بعد داخل القحف ثم یخرجان و یصیر کل واحد منهما إلی العین التی من جانبه.

و الزوج الثانی ینشأ من خلف منشإ الأول و یخرج من القحف فی الثقب الذی فی قعر العین و یتفرق فی عضل العین فتکون به حرکاتها.

و الثالث منشؤه من خلف الثانی بحیث ینتهی البطن المقدم إلی البطن الثانی و یخالط الزوج الرابع الذی بعده ثم یفارقه.

و ینقسم أربعة أقسام أحدها ینزل إلی البطن إلی ما دون الحجاب و الباقی منها یتفرق فی أماکن من الوجه و الأنف و منها ما یتصل بالزوج الذی بعده.

و الرابع منشؤه من خلف منشإ الثالث و یتفرق فی الحنک فیعطیه حسّا خاصا له.

و الخامس یکون ببعضه حس السمع و ببعضه حرکة العضل الذی یحرّک الخدّ.

و السادس یصیر بعضه إلی الحلق و اللسان و بعضه إلی العضل الذی فی ناحیة الکتف و ما حوالیه و بعضه ینحدر من العنق و یتشعب منها فی مرورها شعب تتصل بعضل الحنجرة فإذا بلغت إلی الصدر انقسمت أیضا فرجع منها بعضها مصعدا حتی یتصل بعضل الحنجرة و یتفرق شی‌ء منها فی غلاف القلب و الرئة و المری‌ء و ما جاورهما و یمر الثانی و هو أکبره حتی ینفذ الحجاب و یتصل بفم المعدة منه أکثره و یتصل

الباقی بغشاء الکبد و الطحال و سائر الأحشاء و یتصل به هناک بعض أقسام الزوج الثالث.

و السابع یبتدئ من مؤخر الدماغ حیث ینشأ النخاع و یتفرق فی عضل اللسان و الحنجرة و العضلات المحرکة لأعضاء البدن کلها ینشأ من هذه الأعصاب و الأعصاب النخاعیة الآتی ذکرها و لما لم یمکن تصویرها بالکلام ما یمکن من تصویر الأعصاب و العظام بل لا بد فی ذلک من مشاهدة و دریة کثیرة بالغة أعرضنا عنه و عدد کل ما فی البدن من العضلات خمسمائة و تسعة و عشرون عضلا علی رأی جالینوس.

و أما العین فهی مرکبة من سبع طبقات و ثلاث رطوبات ما خلا الأعصاب و العضلات و العروق و بیان هیآتها أن العصبة المجوفة التی هی أولی العصب الخارجة من الدماغ تخرج من القحف إلی حیث قعر العین و علیها غشاءان هما غشاء الدماغ فإذا برزت من القحف و صارت فی حومة عظم العین فارقها الغشاء الغلیظ و صار لباسا و غشاء علی عظم العین الأعلی کله و یسمی هذا الغشاء الطبقة الصلبة و یفارقها أیضا الغشاء الرقیق فیصیر غشاء و لباسا دون الطبقة الصلبة و یسمی الطبقة المشیمیة لشبهها بالمشیمة و تعرض العصبة نفسها و یصیر فیها غشاء دون هذین و تسمی الطبقة الشبکیة. ثم یتکوّن فی وسط هذا الغشاء جسم لیّن رطب حمراء صافیة غلیظة مثل الزجاج الذائب یسمی الرطوبة الزجاجیة و یتکون فی وسط هذا الجسم جسم آخر مستدیر إلا أن فیه أدنی تفرطح‌⁽¹⁾شبیه بالجلید فی صفائه و تسمی الرطوبة الجلیدیة و تحیط الزجاجیة من الجلیدیة بمقدار النصف و یعلو النصف الآخر جسم شبیه بنسج العنکبوت شدید الصفاء و الصقال یسمی الطبقة العنکبوتیة.

ثم یعلو هذا الجسم سائل فی لون بیاض البیض یسمی الرطوبة البیضیة و یعلو الرطوبة البیضیة جسم رقیق مخمل الداخل حیث یلی البیضیة أملس الخارج و یختلف لونه فی الأبدان فربما کان شدید السواد و ربما کان دون ذلک فی وسطه بحیث

یحاذی الجلیدیة ثقب یتسع و یضیق فی حال دون حال بمقدار حاجة الجلیدیة إلی الضوء فیضیق فی الضوء الشدید و یتسع فی الظلمة و بانسداده یبطل الإبصار و هو مثل ثقب حبّ عنب ینزع من العنقود و هو الحدقة و فیها رطوبة لطیفة و روح و لهذا یبطل الناظر عند الموت و یسمی هذا الغشاء الطبقة العنبیة.

و یعلو هذه الطبقة و یغشاها جسم کثیف صاف صلب یشبه صفحة صلبة رقیقة من قرن أبیض و تسمی القرنیة غیر أنها تتلون بلون الطبقة التی تحتها المسمّاة عنبیة کما تلصق وراء جام من زجاج شیئا ذا لون فیمیل ذلک المکان من الزجاج إلی لون ذلک الشی‌ء و یعلو هذا و یغشاه لکن لا کله بل إلی موضع سواد العین لحم أبیض دسم مشف مختلط بالعضلات المحرکة للعین غلیظ ملتحم علیه تسمی بالملتحمة و هو بیاض العین و ینشأ من الغشاء الذی علی القحف من خارج کما ینشأ القرنیة من الطبقة الصلبة و العنبیة من الطبقة المشیمیة و العنکبوتیة من الشبکیة و کل یجذب الغذاء من التی هی منشؤها فإنها تتغذی بنصیبها و تؤدی الباقی إلیها.

و ألوان العیون باعتبار اختلاف ألوان الطبقة العنبیة أربعة کحلاء و زرقاء و شهلاء و شعلاء و سبب الکحل إما قلة الروح و عدم إشراقها علی جمیع أجزاء العین أو کدورتها و قلة إشراقها علی لون العنبیة أو صغر الجلیدیة أو غورها و کونها داخلة جدا فلا یظهر صفاؤها کما ینبغی أو کثرة الرطوبة البیضیة أو کدورتها فتستر بریق الجلیدیة أو شدة سواد العنبیة فإذا اجتمعت هذه الأسباب کانت العین شدیدة الکحل.

و أسباب الزرقة أضداد ذلک و إذا اختلطت أسباب الکحل و الزرقة و تکافأت کانت العین شهلاء و إذا زادت أسباب الزرقة علی أسباب الکحل کانت شعلاء.

و إنما خلقت هذه الطبقة علی هذا اللون لأنه أوفق الألوان لنور البصر إذ الأبیض یفرق نوره و الأسود یجمعه و یکثفه و الآسمانجونی لاعتداله یجمع النور جمعا معتدلا و یقوّیه و إنما خلقت غلیظة لتمنع عن إشراق الشمس علی نور

البصر و لیکون وسیطا قویا بین الرطوبات و بین الطبقة الصلبة القرنیة التی قدامها و لهذا جعل ظاهرها الذی یلیها أصلب.

و فی صلابة ظاهرها فائدة أخری هی أن تبقی الثقبة العنبیة لصلابة ما یحفظ بها مفتوحة لا تتشوش من أطرافها تشوش الشی‌ء الرخو اللین و فی الحقیقة هذه الطبقة طبقتان داخلانیة ذات خمل و أخری صلبة. و جعلت القرنیة شفیفة لئلا تحجب نور البصر عن النفوذ فیها و صلبة لتکون وقایة للطبقات الأخر و للرطوبات عن الآفات و لتحفظها علی أوضاعها و أشکالها.

و جعلت الرطوبة البیضیة قدام الجلیدیة لتحجب منها قوة الأشعة و الأضواء لکیلا تغلبها و جعل ظاهر الجلیدیة مفرطحة لأن تقع الأشباح المدرکة فی جزء کبیر منها فیکون الإبصار به أقوی إذ المدور لا یحاذی الشی‌ء إلا بجزء صغیر و جعلت الزجاجیة غلیظة لئلا تسیل و جعلت من وراء الجلیدیة لیکون إلی مبدإ الغذاء أقرب.

و الرطوبة الجلیدیة هی أشرف أجزاء العین و سائر الطبقات و الرطوبات خادمة لها و وقایة و هی محل المدرکات البصریة من جهة الروح الآتی إلیها من العصبتین المجوفتین اللتین هما محل القوة الباصرة المدرکة للأضواء و الألوان و الحرکات و المقادیر و غیرها بتوسط الروح التی فیها.

و إنما جعلت العصبتان مجوفتین للاحتیاج إلی کثرة الروح الحامل لهذه القوة بخلاف سائر الحواس و إنما جعلتا متلاقیتین لیجمع عنده تلاقیهما الروح حتی لو أصاب إحدی العینین آفة لا یضیع نورها بل یندفع النور من هذا المجمع بالکلیة إلی العین الصحیحة فیصیر بسبب ذلک أشد إبصارا و لهذا کل من غمض إحدی عینیه تقوی عینه الأخری و تتسع ثقبتها العنبیة و لأن یکون للعینین مؤدی واحد تؤدیان إلیه شبح المبصر فیتحد هناک و یکون الإبصار بالعینین إبصارا واحدا لیتمثل الشبح فی القدر المشترک و لذلک یعرض للحول‌⁽¹⁾

أن یروا الشی‌ء الواحد

شیئین عند ما تزول إحدی الحدقتین إلی فوق أو إلی أسفل فتبطل به استقامة نفوذ المجری إلی التقاطع و یعرض قبل الحد المشترک حد مشترک آخر لانکسار العصبة و کذلک کل من استرخی أعضاؤه و تمایلت حدقتاه کالسکاری.

و من هذا القبیل الإحساس بشیئین عن شی‌ء واحد لمن یلوی إصبعه الوسطی علی السبابة و أدار بهما شیئا مدورا فإن الوسطی تحس عن محاذاة الأعلی و السبابة عن محاذاة الأسفل و لأن یستدعم کل عصبة بالأخری و یستند إلیها و یصیر کأنها نبتت من قرب الحدقة فیکون اندفاع النور إلی العین أقوی مثل مجمع الماء الذی یتخذ للماء القلیل و لأنه لو لا هذا الالتقاء لکانت العصبتان عند کل نظرة و تحدیق و التفات تتمایلان و تتزایل إحدی الحدقتین عن محاذاة الأخری فیکون أکثر الناس فی أکثر الأحوال یری الشی‌ء الواحد شیئین.

و أما الجفن فمنشؤه من الجلد الذی علی ظاهر القحف و فائدته أن یمنع نکایة ما یلاقی الحدقة من خارج و یمنع عند انطباقها وصول الغبار و الدخان و الشعاع و یصقل الحدقة دائما و یبعد عنها ما أصابها من الهباء و القذی و جعل الأسفل أصغر من الأعلی لأن الأعلی یستر الحدقة مرة و یکشفها أخری بتحرکه و أما الأسفل فغیر متحرک فلو زید علی هذا القدر یستر شیئا من الحدقة دائما و کان‌⁽¹⁾تجتمع فیه الفضول و لا تسیل.

و أما الأهداب فتمنع من الحدقة بعض الأشیاء التی لا یمنعها الجفن مع انفتاح العین کما یری عند هبوب الریاح التی تأتی بالقذی فیفتح أدنی فتح و تتصل الأهداب الفوقانیة بالسفلانیة فیحصل له شبه شباک ینظر من ورائها فتحصل الرؤیة مع اندفاع القذی.

و أما الأذن فهو مخلوق من العصب و اللحم و الغضروف و خلق مرتفعا کالشراع‌⁽²⁾لیجتمع فیه الهواء الذی یتحرک من قوة صوت الصائت و یطنّ فیه

و ینفذ فی المنفذ الذی فی عظم صلب یسمی الحجری و یحرک الهواء الذی هو داخل الأذن و یموجه کما یری من دوائر الماء لما وقع فیقع هناک علی جلدة مفروشة علی عصبة مقعرة کمد الجلد علی الطبل فیحصل طنین یشعر بهیئته القوة السامعة للأصوات المودعة فی تلک العصبة بتوسط ما هو وراءها من جوهر الروح و ذلک المنفذ کثیر التعاریج و العطفات و عند نهایته تجویف یسمی بالجوفة و العصبة علی حوالیها و إنما جعل کذلک لتطول به مسافة ما ینفذه من قوة الصوت و الریاح الحارة و الباردة فینفذ فیه و هی مکسورة القوی فاترة.

و حال تلک العصبة فی السمع کحال الرطوبة الجلیدیة فی الأبصار و محلها مثل محلها و کما أن جمیع أجزاء العین خلقت إما خادمة للجلیدیة و إما وقایة لها کذلک جمیع أجزاء الأذن خلقت خادمة لهذا العصب و فائدة الصماخ فائدة الثقبة العنبیة و الصدی إنما هو لانعطاف الهواء المصادم لجبل أو غیره من عالی أرض و هی کرمی حصاة فی طاس مملوء ماء فیحصل منه دوائر متراجعة من المحیط إلی المرکز و قیل إن لکل صوت صدی و فی البیوت إنما لم یقع الشعور لقرب المسافة فکأنهما یقعان فی زمان واحد و لهذا یسمع صوت المغنی فی البیوت أقوی مما فی الصحراء.

و أما الأنف فهو مخلوق من العظم و الغضروف ما خلا العضلات المحرکة و بیان هیئته أن له عظمین هما کالمثلثین تلتقی زاویتاهما من فوق و قاعدتاهما تتماسان عند زاویة و تتفارقان بزاویتین و علی طرفیهما السافلین غضروفان لینان و فیما بینهما علی طول الدرز غضروف حده الأعلی أصلب من الأسفل و مجراه إذا علا انقسم قسمین یفضی أحدهما إلی أقصی الفم و به یکون استنشاق الهواء إلی الرئة و التنفس الجاری علی العادة لا الکائن بالفم و یمر الآخر صاعدا حتی ینتهی إلی العظم الشبیه بالمصفی الموضوع فی وجه زائدتی الدماغ المشبهتین بحلمتی الثدی و به یکون تنفض‌⁽¹⁾الفضول من الدماغ و استنشاق الهواء إلیه و التنفس و بالزائدتین حس الشم إذ هما محل القوة الشامة للروائح بتوسط الهواء المنفعل بها و محلیتهما

لها من جهة الروح المودعة فیهما و فی أقصی الأنف مجریان إلی المأقین‌⁽¹⁾

و لذلک قد یتأدی طعم الکحل إلی اللسان.

و إنما خلق الأنف علی هذه الهیئة لیعین بالتجویف الذی یشتمل علیه فی الاستنشاق حتی ینحصر فیه هواء کثیر و لیعتدل فیه الهواء قبل النفوذ إلی الدماغ و لیجمع الهواء الذی یطلب منه الشم أمام آلة التشمم لیکون الإدراک أکثر و لیعین فی تقطیع الحروف و تسهیل إخراجها لئلا یزدحم الهواء کله عند الموضع الذی یحاول فیه تقطیع الحروف و لیکون للفضول المندفعة من الرأس سترا و وقایة عن الأبصار و آلة معینة علی نفضها بالنفخ.

و منفعة غضروفیة الطرفین بعد المنفعة المشترکة للغضاریف أن ینفرج و یتوسع إن احتیج إلی فضل استنشاق و نفخ و لیعین فی نفض البخار⁽²⁾

باهتزازهما عند النفخ و انتفاضهما و ارتعادهما و منفعة الوسطانی أن یفصل الأنف إلی منخرین حتی إذا نزلت من الدماغ فضلة نازلة مالت فی الأکثر إلی أحدهما و لم یسد جمیع طریق الاستنشاق.

و أما الأسنان فست عشرة سنا فی کل لحی منها ثنیتان و رباعیتان للقطع و نابان للکسر و خمسة أضراس یمنة و یسرة للطحن و لأکثرها مدخل فی تقطیع الحروف و تبیینها و ربما نقصت الأضراس فکانت أربعا بانعدام الأربعة الطرفانیة المسماة بالنواجد و هی تنبت فی الأکثر بعد البلوغ إلی قریب من ثلاثین سنة و لهذا تسمی أسنان الحلم.

و للأسنان أصول هی رءوس محددة ترتکز فی ثقب العظام الحاملة لها من الفکین و تنبت علی حافة کل ثقب زائدة مستدیرة علیها عظمیة تشتمل علی السن و هناک روابط قویة و أصول الأضراس التی فی الفک الأعلی ثلاثة و ربما کانت و خصوصا للناجدین أربعا و التی فی الفک الأسفل لها أصلان و ربما کانت و

خصوصا للناجدین ثلاثة و أما سائر الأسنان فإنما لها أصل واحد و إنما کثرت رءوس الأضراس لکبرها و زیادة عملها و زیدت للعلیا لأنها معلقة و الثقل یجعل میلها إلی خلاف جهة رءوسها أما السفلی فثقلها لا یضاد رکزها. و من عجیب الخلقة فی هیئة الأسنان أن الثنایا و الرباعیات تتماس و یتلاقی بعضها بعضا فی حالة الحاجة إلی ذلک و هی عند العض علی الأشیاء و لو لم یکن کذلک لم یتم العض و ذلک یکون بجذب الفک إلی قدام حتی تلاقی هذه بعضها بعضا و عند المضغ و الطحن یرجع الفک إلی مکانه فتدخل الثنایا و الرباعیات التحتانیة إلی داخل و تحید عن موازاة العالیة فیتم بذلک للأضراس وقوع بعضها إلی بعض و ذلک أنه لا یمکن مع تلاقی الثنایا و الرباعیات الفوقانیة و التحتانیة أن تتلاقی الأضراس و لعل الحکمة فیه أن لا تنسحق إحداهما عند فعل الأخری من غیر طائل.

و إنما جعل المتحرک من الفکین عند المضغ و التکلم الأسفل دون الأعلی إلا نادرا کما فی التمساح لأنه أصغر و أخف و لأن الأعلی مجمع الحواس و الدماغ فلو تحرک لتأذی الدماغ بحرکته و تشوشت الحواس و لکان أیضا مفصل الرأس مع العنق غیر وثیق و الواجب فیه الوثاقة.

و إنما جعل هذا الفک من الإنسان أخف و أصغر من سائر الحیوانات لأن أغذیة الإنسان لحم و خبز مطبوخ و فواکه نضیجة و أمثال ذلک مما لا یعسر مضغه و غیره من الحیوانات أغذیتها إما حشائش و حبوب و أصول للنبات و أغصان للأشجار و إما لحوم نیة⁽¹⁾و عظام صلبة فأعطی کل عالف‌⁽²⁾

بقدر احتیاجه.

و أما اللسان فهو مخلوق من لحم أبیض لین رخو قد التفت به عروق صغار کثیرة منها شرایین و منها أوردة و بسببها یحمر لونه و عند مؤخره لحم غددی یسمی

مولد اللعاب و تحته فوهتان تفضیان إلی هذا اللحم تسمیان بساکبی اللعاب بهما تنسکب الرطوبة و الرضاب‌⁽¹⁾

من اللحم الغددی إلی اللسان و الفم و تحته أیضا عرقان کبیران أخضران تسمیان الصردان.

و هو ذو شفتین طولا و لکنهما فی غشاء واحد متصل بغشاء الفم و المری‌ء و المعدة إلا فی بعض الحیوانات کالحیة فإن شفتی لسانها لیسا فی غشاء واحد و لهذا یظهران و علی جرم اللسان عصبة منبثة هی محل القوة الذائقة للطعوم بتوسط الأجسام المماسة المخالطة للرطوبة اللعابیة المستحیلة إلی طعم الوارد و محلیتها له من جهة ما هو وراءها من جوهر الروح.

و علی اللسان زائدتان نابتتان إلی فوق کأنهما أذنان صغیرتان تسمیان باللوزتین و جوهرهما لحم عصبانی غلیظ کالغدة و منفعتهما مثل منفعة اللهاة و یأتی ذکرها و إنما خلق اللسان لیکون آلة تقطیع الصوت و إخراج الحروف و تبیینها و آلة تقلیب الممضوغ کالمجرفة و آلة تمییز المذوق و أعدلها فی الطول و العرض أقدر علی الکلام من عظیمها جدا أو من الصغیر المتشنج.

**[ترجمه]پس از این اعضا یکی کاسه سر است که خدا آن را برای حفظ مغز و جلوگیری از آسیب دیدن آن خلق کرد و گرد است چون گرد از اشکالی که دارای خطوط راست هستند مساحت بیشتری دارد و همچنین چون گوشه ندارد، اثر پذیری آن کمتر است، و درازی آن برای این است که اعصاب مغز، که دراز هستند و از آن می‌رویند، به هم فشار نیاورند و کوفته نشوند، و بنابراین ارتفاع جلو یا پشت یا هیچ‌کدام را ندارد.

کاسه سر دارای شش استخوان است، دو استخوان به مثابه سقف هستند و چهارتا چون دیوار و همه به وسیله درزهایی که شئون نام دارند به هم پیوسته‌اند ، و دیواره‌ها از تارک سخت‌تر هستند چون امکان آسیب رسیدن به آنها بیشتر است و نیاز به روزنه در آن بیشتر است تا بخار سر از آن بیرون آید و بر مغز سنگینی نکند، و دیوار پشت سر سخت‌تر است چون حواس از آن نگاهبانی نمی‌کنند.

در کاسه سر سوراخهای بسیاری وجود دارد تا اعصاب از آنها خارج شوند و رگ‌ها و شرایین در آن داخل شوند، و بخارهای سوخته که در استخوان داخل نشوند از آن بیرون آیند و مغز از آنها پاک شود. و پرده سنگین و کلفتی که بیانش خواهد آمد پایدار بماند و مغز سبک گردد، و بزرگترین سوراخ در پایین آن، بر مهره پشت قرار دارد که نخاع از آن بیرون می‌آید. و به استخوان آرواره بالا که دو گونه و دو گوش و دندانهای بالا را دارد متصل است و از چهار استخوان ترکیب شده که با درزهائی به هم متصل هستند، سپس آرواره زیرین است که دندانهای زیر بر روی آن قرار دارند، این استخوان به آن نچسبیده زیرا نیاز به حرکت دارد و محل اتصال آن را «زرفین» می‌نامند و به جز دندانها از دو استخوان تشکیل شده که در میان چانه درزی دارند.

و زیر کاسه سر در پشت سر در میان آرواره بالا استخوانی وجود دارد که تهیگاه پدید آمده از تقسیم این استخوانها را پر کرده و «وتد» نام دارد، پس تعداد همه استخوانهای سر منهای دندانها بیست و سه استخوان است.

و اما مغز را خدا نرم و چرب آفریده تا محسوسات به آسانی در آن نقش بندند و اعصاب که در آن می‌رویند نرم باشند و نشکنند و نبرند، و مزاجش را سرد و تر آفرید تا نیروهایی که در آن هستند از آنچه درک می‌کنند اثر بپذیرند و برای اینکه از حرکات اندیشه و خیال بر نیافروزد و نیروی روح و حرارتی که از دل به آن می‌رسد معتدل شود و جلوی آن که محل اعصاب حسی است نرم‌تر است از پشت آن که محل اعصاب حرکت است چون حرکت نیاز به سختی دارد و نیرو نیاز به صلابت، و دو بخش درازا و پهنا دارد تا آفت همه آن را تحت تاثیر قرار ندهد و در درازای آن سه تهیگاه وجود دارد که به هم راه دارند و آنها را بطون مغز خوانند، و آن جایگاه روح نفسانی، و جایگاه حواس است و جلوی آن بزرگتر است و کم‌کم کوچک می‌شود تا به اندازه نخاع و به شکل آن درآید. و دو برآمدگی دارد مانند نوک پستان‌ها که به استخوان پر حفره‌ای می‌رسند که مانند صافی است و در جایی از کاسه سر قرار دارد که به پایان بینی می‌رسد و حسّ بوئیدن در آنها قرار دارد، و فضولات دو بطن جلو مغز از آنها بیرون می‌آید و به وسیله عطسه به سوراخ بینی می‌ریزد.

و اما فضولات دو بطن دیگر در استخوانی دارای حفره که زیر فک است، بطن اولی جای هواکش مغز است که پس از ماندنش در بطون و دریافت مزاج مغزی، تبدیل به روح نفسانی می‌شود، و آنچه از ظرفیت بطون بیشتر است به بطون مغز می‌رود که به آنها تزارید می‌گویند و مزاج و شایستگی مغز به ان منتقل می‌شود.

و آن زردی که در دو سوی بطن میانه است مانند کرم به خود می‌پیچد و باز می‌شود، و آن را به همین نام می‌خوانند مانند خود این بطن که باز و بسته و دراز و پهن می‌شود، و اولین حرکت انقباض است که با آن مدفوع بیرون ریخته می‌شود و حالت دوم انبساط و گشودگی است که با آن صور مدرکات به قوه حافظه می‌رسد، به تقدیر [خداوند] عزیز حکیم.

وانگه خدای تعالی مغز را با دو پرده پوشانده، یکی پرده‌ای نازک و نرم و چسبیده به مغز و در برخی مواضع آمیخته با او و دیگر پرده‌ای ضخیم و سخت که بالای آن به کاسه‌ی سر و در بسیاری مواضع به مغز متصل است و به همراه آن سوراخهای بسیار است در دو جا یکی نزد استخوانی که مانند صافی است، و دیگری در استخوان آرواره برای رفع فضولات، و از آن پرّه‌های نازک از درزهای کاسه سر بیرون می‌آید ، و با این پره‌ها هر دو به کاسه سر می‌چسبد و از مغز جدا می‌ماند تا بر آن سنگینی نکند، آنگاه از این پره‌ها بر برون کاسه سر پرده ای بافته شود که آن را بپوشاند.

و نیز میان دو تیکه جلو و دنبال مغز پرده ایست نازک که تکه لطیف را از تکه سخت جدا کند تا با آن مماس نشود، و زیر مغز میان پرده کلفت و استخوان بافته‌ای توری مانند و روی هم افتاده وجود دارد که از شرایینی هستند که از قلب و کبد به سمت مغز بالا آمده‌اند، و دو رگ از میان آنها برآمده است و درون پرده سخت درآیند، و به مغز می‌پیوندند و این شبکه زیر مغز قرار گرفته است تا هم خون شریانی و هم روح را خنک کند تا مانند مزاج مغزی شوند و پس از تکامل به تدریج به مغز پیوندند، و رخنه‌های میان این شریانها با غده‌های گوشتی پرشده‌اند تا تهی نباشند و تکیه‌گاه این بافته باشند و آن را به وضع خود نگاه دارند.

و اما اعصاب که از مغز بیرون آمده‌اند هفت جفت هستند، یک جفت از جلو مغز بیرون می‌آیند و به چشم می‌رسند و به وسیله نیروی دید حس دید بدان دهند، و این دو عصب توخالی هستند و چون اندکی از مغز دور شوند به هم می‌پیوندند و سوراخشان یکی شود و باز از همان درون کاسه سر از هم جدا شوند و برایند تا هر کدام در حدقه چشمی در آید که در سوی آن قرار گرفته است

و جفت دوم از پس جفت یکم بیرون می‌آیند و از سوراخ کاسه سر که در انتهای چشم است بیرون می‌آیند و در ماهیچه چشم پخش می‌شوند و حرکت چشم به خاطر آنها است .

و سوم از پشت عصب دوم بیرون می‌آید آنجا که بطن مقدم به بطن دوم می‌رسد و با جفت چهارم که به دنبال آن است در آمیزد و سپس از آن جدا می‌شود.

و به چهار بخش تقسیم می‌شود یکی از بطن مغز پایین می‌آید تا فروتر از پرده مغز و بقیه در چند جای چهره و بینی پراکنده شوند، و برخی به جفت پس از آن می‌پیوندند.

و چهارم از پس عصب سوّم بر آید و در آرواره پراکنده شود و حسّ خاصی به آن می‌دهد.

و پنجم آن است که نیروی شنیدن از برخی قسمت‌های آن است و برخی از آن در ماهیچه ای قرار دارد که گونه را حرکت می‌دهد.

و ششم برخی قسمت‌های آن به گلو و زبان می‌رود و برخی به ماهیچه ای که در ناحیه کتف و اطراف آن قرار دارد، و برخی از آن از گردن سرازیر شود و پره‌هائی از آن به ماهیچه گلوگاه پیوندد و چون به سینه رسد باز بخش شود و تکه‌ای از آن به بالا برگردد تا به ماهیچه گلوگاه بپیوندد، و برخی از آن در غلاف قلب و شش و مری و اطرافشان پراکنده شود و بخش دوم که بزرگتر است گذر کند تا در پرده نفوذ کند و بیشترش به دهانه معده پیوندد و باقی آن به پرده کبد و طحال و احشام دیگر پیوندند، و برخی اجزای جفت سوم هم در آنجا به آن‌ها می‌پیوندد.

و هفتم از پشت مغز، آنجا که نخاع آغاز می‌شود بیرون می‌آید و در ماهیچه‌های زبان و گلوگاه و ماهیچه‌های محرک همه اعضاء تن که از این اعصاب و اعصاب آینده نخاع بر آیند پخش می‌شود، و چون نمی‌توان نقشه اعصاب و استخوانها را با سخن نشان داد و باید دید و خوب سنجید ما از شرح آنها رو گردانیم، و از نظر جالینوس تعداد همه ماهیچه‌های بدن پانصد و بیست و نه تا است.

و اما چشم دارای هفت طبقه و سه رطوبت است، منهای اعصاب و عضلات و رگها. و شرح ظاهر آن این است که عصب میان تهی نخستین عصبی است که از مغز بیرون کاسه سر می‌آید و در انتهای چشم در آید و بر آن دو پرده است که همان پرده‌های مغزند و چون از کاسه سر بیرون آید و در پیرامون استخوان چشم درآید پرده کلفت از آن جدا شود و پرده و لباس استخوان بالای چشم می‌شود، و این پرده را «طبقه صلبه» می‌نامند و آن پرده نازک هم از او جدا گردد و پرده جلو پرده سخت و طبقه صلبه شود و آن را به خاطر شباهتش به مشیمه «طبقه مشیمیه» می‌خوانند و خود عصب پهن گردد و دو پرده دیگر جز این دو پرده به خود گیرد، و «طبقه شبکیه» نامیده شود.

سپس درون این پرده جسمی نرم و سرخ و زلال و سفت چون آینه آب شده است که «رطوبت زجاجیه» نام دارد و در میان آن جسم گرد دیگری وجود دارد که اندکی پهن است و چون یخ زلال است و آن را «رطوبت جلیدیه» می‌نامند و نیمی از زجاجیه آن را فرا گرفته است، و بالای نصف دیگرش جسمی است مانند تار عنکبوت ولی بسیار با صفا و زلال که آن را «طبقه عنکبوتیه» می‌نامند.

و بالایش جسم روانی وجود دارد به رنگ سفید و آن را «رطوبت بیضیه» نامند و روی آن بیضیه جسم نازکی است که درونش در روی بیضیه ناهموار است و برونش صاف و هموار و در بدن‌های مختلف چند رنگ به خود گیرد، گاه بسیار سیاه است و گاه کمتر، در میانش به خاطر محاط بودن جلیدیه حفره‌ای وجود دارد که گاهی تنگ می‌شود و گاهی باز، به اندازه‌ای که جلیدیه نور پذیر است، در نور شدید تنگ می‌شود و در تاریکی و کم نوری باز می‌گردد و اگر بسته شود نمی‌توان دید و آن چون سوراخ جای دانه انگور است که از خوشه کنده شود، و این همان حدقه چشم است، و در آن رطوبتی لطیف و روحی وجود دارد، و به همین خاطر است که هنگام مرگ بینایی از بین می‌رود، و این پرده را «طبقه عنبیه» خوانند.

و بالای این طبقه پرده‌ای وجود دارد تیره و صاف و سخت چون صفحه شاخ نازک که آن را «قرنیه» خوانند و رنگ طبقه عنبیه زیر خود را به خود گیرد انگار که پشت جام شیشه چیزی رنگی بچسبانند تا شیشه به رنگ آن در آید. و روی آن که همه دیده را نگیرد بلکه به اندازه سیاهی چشم از آن بیرون می‌ماند، گوشتی سفید و چرب و زلال و آمیخته به ماهیچه‌های حرکت دهنده چشم قرار گرفته که سخت است و گوشتی و آن را «ملتحمه» می‌نامند که قسمت سفید چشم است. و از پرده بیرونی کاسه سر پرده‌ای برآید چنانچه قرنیه از طبقه صلبه برآید و عنبیه از طبقه مشیمیه و عنکبوتیه از شبکیه و هر کدام غذای خود را از منشأ خود می‌گیرند که سهم خود را از غذا برمی‌دارد و مانده را به آنها می‌رساند.

رنگ چشم‌ها به اعتبار اختلاف رنگ طبقه عنبیه چهارتا است: سرمه‌ای، سبز، میشی، سرخابی. علت سرمه‌ای بودن رنگ چشم کمی روح است که به همه اجزاء چشم نتابد یا تیرگی است و کمی تابش نور بر رنگ عنبیه یا کوچکی جلیدیه یا فرورفتگی آن، که زلالی آن چنانکه باید آشکار نشود، یا مرطوب بودن طبقه بیضیه است یا تیرگی آن که درخشش جلیدیه را بپوشاند یا شدت سیاهی چشم است و چون همه این عوامل با هم فراهم شوند چشم بسیار سرمه‌ای گردد.

و اسباب سبزی چشم ضدّ اینها است، و چون اسباب سرمه‌ای و سبزی درآمیزند و برابر شوند چشم میشی می‌نماید و اگر اسباب سبزی بچربند چشم سرخابی نماید.

و همانا چشم بدین رنگ آفریده شده است زیرا سازگارترین رنگ برای نور چشم است، چون سفید نور را پراکنده کند و سیاه آن را گرد و تیره کند و رنگ آسمانی است که آن را درست فراهم سازد و نیرو دهد، و ضخیم آفریده شده تا از تابش نور خورشید به چشم جلوگیری کند، و میان رطوبت و طبقه صلبه قرنیه جلوی آن میانجی شود، و از این رو بیرونش که پیش آن است سفت‌تر است.

و در این سفتی بیرونش فایده دیگری هم هست و آن این است که سوراخ عنبیه همیشه محفوظ و باز می‌ماند و از فشار اطرافش پریشان نشود. و در حقیقت این دو طبقه است طبقه درونی آجین‌دار و برونی سخت و هموار است.

و قرنیه زلال قرار داده شده است تا نور دید را از نفوذ در خود باز ندارد و سخت است تا سپر طبقه‌های دیگر باشد و رطوبات را از آفت نگهدارد و وضع و شکل آن بهم نخورد.

و رطوبت بیضیه در جلو جلیدیه است تا مانع نیروی پرتوها و تابشها شود و آن را خیره نکنند و برون جلیدیه هموار است تا شبح دیده شده در تکه بزرگ آن افتد و بهتر دیده شود زیرا گرد کمتر برابر شود، و زجاجیه سفت است تا روان نشود و دنبال جلیدیه است تا به غذا نزدیکتر باشد .

و رطوبت جلیدیه شریف‌ترین جزء چشم است و طبقه‌ها و رطوبت‌های دیگر خدمتگزار و سپر آن هستند، و مکان چیزهایی است که دیده شده‌اند زیرا محل روحی است که از دو عصب تهی که محل نیروی دید و دریافت کننده پرتو و رنگ هستند به آن می‌آید و هم دریافت کننده حرکات و اندازه‌ها و جز آن است به واسطه روحی که در آن قرار دارد.

و همانا دو عصب آن تهی قرار داده شده‌اند زیرا نیاز به روح بیشتری که این نیرو را داشته باشد دارد به خلاف حواس دیگر، و با یکدیگر متلاقی قرار داده شده‌اند تا روح در آنجا فراهم گردد و اگر به یک چشم آفت رسد نورش از بین نمی‌رود بلکه همه نور از این مجمع به چشم درست ریزد و بهتر دیده شود و از این رو کسی که یک چشم را ببندد با دیگر چشمی که باز است بهتر می‌بیند. و برای اینکه هر دو چشم ادراک واحدی داشته باشند و شبح دیده شده از هر دو چشم در آنجا یکی باشد تا در قدر مشترک نقش بندد و از این رو چشمان احول یکی را دو می‌بینند چون حدقه او بالا یا پائین است و نفوذ به محل تقاطع مستقیم نیست و پیش از آن حد مشترک حد مشترک دیگری وجود دارد که توسط آن دیده شود.

و چنین است کسی که اعضایش شل شوند و حدقه‌اش کج شود مانند افراد مست و از این نمونه است کسی که انگشت میانه را بر سبابه خم کند و با آنها چیز گردی را بچرخاند پس یکی را دو تا ببیند، زیرا میانه از تراز بالاتر دیده می‌شود و سبابه پایین‌تر از آن. و برخورد دو عصب با هم برای این است که تکیه‌گاه همدیگر شوند و انگار از نزدیک حدقه برآمده‌اند، و بنابراین ریزش نور به چشم بیشتر باشد، مانند آبگیری که برای آب کم ساخته می‌شود و اگر این برخورد نبود دو عصب در هر نگاه و توجه خم می‌شدند و دو حدقه پائین و بالا می‌شدند و بیشتر مردم در بیشتر احوال یکی را دو تا میدیدند.

و اما منشاء پلک از پوست بیرون سر است و فایده آن این است که از آسیب حدقه جلوگیری می‌کند و چون بسته شود مانع از ورود گرد و دود و پرتو به چشم می‌شود، و همیشه حدقه را از گرد و خاشاک پاک کند. و پلک زیرین کوچکتر از بالائی است زیرا این پلک است که باز و بسته می‌شود و زیرین همیشه ساکن است و اگر فزونی داشت جلوی حدقه را می‌گرفت و فضولات و اشک در آن جمع می‌شد.

و اما مژه‌ها مانع آنچه می‌شوند که پلک از حدقه باز ندارد، در آنجا که باید چشم باز باشد مانند آنکه بر اثر باد خاشاک آید و اندکی باز شود و مژه‌های بالا و پائین به هم می‌پیوندند و یک توری در برابر چشم می‌سازند که از پشت آن می‌بیند اما خاشاک در آن وارد نمی‌شود.

و اما گوش از عصب و گوشت و غضروف خلق شده است و چون دکل کشتی در بالا قرار گرفته است تا هوایی که به خاطر قوه صورت تحرک یافته است در آن جمع شود و صدا را دریابد و این هوا در منفذی داخل می‌شود که در استخوان سختی است که «حجری» نامیده می‌شود و هوای درون گوش را موج دهد مانند چوبی که بر طبل زنند و صدایی بر می‌آورد که نیروی شنیدن سپرده در آن به وسیله جوهری که در آن است آن صدا را درک می‌کند، و سوراخ گوش پیچ و خم بسیار دارد که در انتهای آنها حفره‌ای است به نام جوفه که عصب آن را در میان گرفته است، و این‌گونه قرار داده شده است تا مسافت صداها و بادهای گرم و سردی که به آن وارد می‌گردند زیاد شود و دمای آن متعادل گردد.

و نقش این عصب در شنیدن مانند رطوبت جلیدیه است در دیدن و محلش مانند محل آن است. و چونان که همه بخش‌های چشم خدمتگزار یا نگهبان جلیدیه هستند همه بخش‌های گوش هم خدمتگزار این عصب هستند و سود حجری مانند فایده سوراخ دیده است و بازگشت صدا همانا برای برگشت هوا است که به کوه یا جای بلند زمین برخورد، مانند ریگی است که در جام پر آب اندازند که دایره‌های پیاپی از محیط تا مرکز پدید شوند، و گفته‌اند هر صدایی برگشتی دارد و در خانه‌ها چون مسافت زیاد نیست انگار که صدا همزمان است، به همین خاطر است که صدای مغنی در خانه‌ها قویتر است تا در بیابان.

اما بینی از استخوان و غضروف خلق شده است و ماهیچه‌های حرکت‌بخش ندارد. و شکل آن اینگونه است که دو استخوان سه گوش دارد و دو زاویه آنها از بالا به هم متصل هستند و سمت پایین دو غضروف نرم دارند و میان آنها در طول درز غضروفی است که قسمت بالایی آن سخت‌تر از قسمت پائین است و سوراخ بینی در بالا دو بخش شود یکی به پایین دهان برآید که هوا به ریه می‌رساند و نفس عادی از آن برآید نه نفسی که از دهان است و دیگری بالا رود تا به استخوان جلو صافی زیر قسمتی از مغز که شبیه پستان است می‌رسد که فضولات مغز از آن بیرون می‌روند و هواکش و نفس ده باشد و حس بوئیدن در آن دو سر پستان مانند است که چون هوای بودار بدانها رسد برای روح ویژه آنها دریافت شود، و در بالای بینی دو سوراخ است بدو گوشه چشم و از آنجا است که گاهی مزه سرمه به زبان رسد.

و همانا بینی چنین خلق شده است تا با حفره‌اش هوا بسیار بالا رود و برای نفوذ در مغز معتدل شود و هوای بودار در آن گرد آید و به ابزار بوئیدن رسد و بو بهتر دریافت شود، و تا به جداساختن حروف از یکدیگر و آسانی سخن گفتن کمک کند، و همه هوا در جای حروف سازی جمع نشود، و برای آنکه پرده‌ای باشد در برابر فضولات زیر آن از سر و نگهبان چشمها و کمک کننده باشد به وسیله دم به لرزش آن.

و سود غضروفی بودن دو طرف پس از سود عمومی غضروفها این است که برای دم و بازدم باز می‌شوند، و برای تکاندن بخار به وسیله دم کمک باشند، و سود غضروف میانه این است که بینی را دو بخش کند تا فضول مغز را در یکی بکشاند و دیگری برای دم و بازدم باز بماند.

اما دندانها، در هر آرواره ۱۶ دندان هست، دو پیشین و دو رباعیه برای برش و دو نیش برای شکستن و پنج دندان آسیا در چپ و راست برای نرم کردن، و بیشتر آنها در ساختن حروف و روشن ادا کردن آنها اثر دارند، و چه بسا که چهار دندان در چهار طرف که آنها را دندان عقل گویند وجود نداشته باشند، و بیشتر پس از بلوغ تا سی سالگی می‌رویند.

دندانها ریشه‌های تیز دارند که در استخوان آرواره کوبیده شدند و بر کناره هر سوراخی استخوان گردیست که پیوندهای محکم دارد و ریشه دندانهای بالا سه تا است و چه بسا که به ویژه برای دو دندان عقل چهار ریشه باشد، و آنها که در آرواره پایین هستند دو ریشه دارند و چه بسا به ویژه در دو دندان عقل سه ریشه باشد و دندانهای دیگر یک ریشه دارند، و سر دندانهای آسیا بسیارند چون بزرگ هستند و کار بیشتری دارند و در دندانهای بالا بیشتر است چون آویخته‌اند و به پائین کشیده می‌شوند اما دندانهای پایین بر جای خود استوارند و فشار مخالف ندارند.

و از شگفتی آفرینش دندان این است که دندانهای جلو و آنچه کنار آنها است در هنگام نیاز به هم جفت شوند همچون هنگام گاز گرفتن و اگر چنین نبودند نمی‌توانستند گاز بگیرند و این به وسیله کشش آرواره است به جلو تا آنها به هم برخورند، و هنگام جویدن و نرم کردن خوراک فک به جای خود برگردد و دندانهای پیشین و رباعیه‌ها به درون کشیده شوند و از برابر دندان‌های بالا جدا شوند تا دندانهای آسیا بر یکدیگر افتند، برای اینکه با برخورد دندانهای پیشین و رباعیه از بالا و زیر برخورد آنها فراهم نشود. و شاید حکمت آن این است که دندانهای پیشین که بیکار هستند به هم ساییده نشوند.

و آرواره‌ای که هنگام جویدن و گفتن حرکت می‌کند همان آرواره پایین است نه بالا جز در تعداد اندکی از جانوران مانند نهنگ برای اینکه کوچکتر و سبکتر است و بالائی مرکز حواس و مغز است و اگر پیوسته حرکت کند مغز بجنبد و پریشان شود، به علاوه بند میان سر و گردن محکم نباشد در حالی که باید محکم باشد.

و همانا آرواره پایین انسان سبکتر و نرم‌تر از دیگر حیوانات است زیرا خوراک انسان گوشت و نان پخته و میوه‌های رسیده‌اند و مانند آنها جویدنشان دشوار نیست، ولی خوراک جانداران دیگر کاه و دانه‌های سفت و خام و ریشه گیاه و شاخه‌های درخت و گوشت خام و استخوان سخت است و به هر خورنده به اندازه نیاز ابزار داده شده است.

اما زبان از گوشت سپید نرم خلق شده است که رگهای کوچک بسیاری اعم از شرایین و اورده بدان پیچند و بدین خاطر قرمز دیده می‌شود، و به دنبال آن گوشت غده‌داری وجود دارد به نام «لعاب زا» و زیر آن دو دهانه است که بدان گوشت رسند بنام لعاب‌ریز که بدانها رطوبت و آب دهن از آن گوشت غده‌دار به زبان و دهن ریزد، و باز در زیرش دو رگ بزرگ و سبز وجود دارد و به نام صردان .

و به درازا دو لبه دارد ولی در یک پرده پیوسته به پرده دهان و مری و معده جز در برخی جانوران چون مار که دو لبه زبانش در یک پرده نیستند و نمایان شوند. و بر جرم زبان عصب گسترده‌ای وجود دارد که جای نیروی چشیدن مزه خوراکی‌ها

است به وسیله جسمی که به آن می‌چسبد و آمیخته به تری دهان می‌شود که با مزه خوراک یکی شده، و دریافت آن بوسیله جوهر روح است که در عقب آنست.

و بر زبان دو برآمدگی است که از بالا روییده‌اند چون دو گوش کوچک که لوزه نام دارند و یک گوشت پر عصب و سفت هستند مانند غده و فایده آنها چون فایده کام است که بیانش خواهد آمد و زبان برای ساختن حروف و روشن کردن آنها است، و ابزار زیر و رو کردن خوراک چون بیل و وسیله تشخیص مزه، و معتدلتر در درازا و پهنا به سخن تواناتر است از زبان بزرگ یا کوچک و درهم .

**[ترجمه]

الفصل الثالث فی الحلق و الحنجرة و سائر آلات الصوت

فبیان هیئاتها أن أقصی الفم یفضی إلی مجریین أحدهما من قدام و هو الحلقوم و یسمیه المشرحون قصبة الرئة فیها و منها منفذ الریح التی تدخل و تخرج بالتنفس و الآخر موضوع من خلف ناحیة القفار علی خرز العنق و یسمی المری‌ء و فیه ینفذ الطعام و الشراب و یخرج القی‌ء و سیأتی شرحهما.

و الحنجرة مؤلفة من ثلاثة غضاریف أحدها من قدام و هو الذی یظهر تحت الذقن قدام الحلق و هو محدب الظاهر مقعر الباطن و الثانی من خلف

بانضمامهما یضیق الحنجرة عند السکوت و یتباعد أحدهما عن الآخر و یتسع عند الکلام و الثالث مثل مکبة بینه و بین الذی من خلف مفصل یلتئم بزائدتین من ذلک تتهندمان‌⁽¹⁾

فی فقرتین منه و یرتبط هناک برباطات و هو یتحرک بهذا المفصل و بانکبابه علیهما تنغلق الحنجرة و بتجافیه عنهما تنفتح.

و الحاجة إلی انغلاق الحنجرة عند الأکل و الشرب شدیدة جدا لئلا یقع أو ینقطر فی قصبة الرئة شی‌ء من المأکول و المشروب و ذلک لأن قصبة الرئة و المری‌ء متجاوران متلاصقان مربوط أحدهما بالآخر و عند انغلاق الحنجرة یمر الطعام و الشراب علی ظهر الغضروف المکبی و ینزل فی المری‌ء و إذا انفتحت الحنجرة علی غفلة من الإنسان بأن یبتلع و یتصوت أو یتنفس فی حالة واحدة ربما وقع شی‌ء من المأکول و المشروب فی قصبة الرئة فتحدث فیها دغدغة و حالة مؤذیة شبیهة بما یحدث فی الأنف عند اجتلاب العطاس بإدخال شی‌ء فیه فتستقبله القوة الدافعة لدفعه فیورث السعال إلی أن یندفع قل أم کثر لأن القصبة إنما تنتهی إلی الرئة و لیس لها منفذ من أسفلها یندفع فیها فأنعم الخالق سبحانه بتألیف الحنجرة من هذه الغضاریف علی هذا الشکل لیغلق بها عند الأکل و الشرب منفذ الصوت و التنفس فیسلم الإنسان و یتخلص من السعال المغلق و لهذا لا یجمع الازدراد و التنفس معا فی حالة واحدة.

و فی داخل الحنجرة رطوبة لزجة دهنیة تملسها و ترطبها دائما لیخرج الصوت صافیا حسنا و لهذا ما یذهب أصوات المحمومین الذین تحترق رطوبات حناجرهم بسبب حمیاتهم المحرقة و یذهب أیضا أو یضعف أو یتغیر أصوات المسافرین فی الفیافی المحترقة⁽²⁾و کذلک کل من تکلم کثیرا تجف حنجرته فلا یقدر علی التکلم إلا بعد أن یرطب حلقه أو یبلع ریقه و الفائدة فی دهنیتها أن لا یجف بالسرعة و لا یفنی و أن تسلس بها حرکات الحنجرة.

و فی أعلی الحنجرة عضو لحمی معلق یسمی باللهاة یتلقی ما شأنه النفوذ فی الحنجرة من خارج مثل برد الهواء و حره و حدة الدخان و مضرته فیمنع نفوذها دفعة لیتدرج وصولها إلی الرئة و یتلقی أیضا ما شأنه الصعود من داخل مثل قرع الصوت الصاعد من الحنجرة و بالجملة هی کالباب المرصد علی مخرج الصوت تقدیره فلا یندفع دفعة و لا ینقطع مدده جملة فیزداد بذلک قوة الصوت و یتصل بذلک مدده.

و کذلک اللوزتان المشار إلیهما فیما سبق فإنهما یعاونانها فی ذلک و تحتها لحم صفاقی لاصق بالحنک یسمی بالغلصمة یصفی ما قد یقرب الهواء من کدورة الغبار و الدخان لئلا یصل شی‌ء منها إلی الحنجرة و الرئة فهی کالمفزعة لآلات الصوت و الحنک کالقبة یطن فیها الصوت فهذه جملة آلات الصوت.

و الصوت إنما یکون من النفس و أصله دوی فی قصبة الرئة و إنما یصیر صوتا عند طرف القصبة المسمی رأس المزمار و هو أشرف آلاته بل هو بالحقیقة آلته و الباقی من المعینات و المتمات‌⁽¹⁾

و إنما سمی بذلک لتضایقه ثم اتساعه عند الحنجرة فیبتدئ من سعة إلی ضیق ثم إلی فضاء أوسع کما فی المزمار إذ لا بد للصوت من ضیق لیحبس الدوی و یقدره و لا بد أیضا من الانضمام و الانفتاح لیحصل بهما قرع الصوت.

و اللهاة تقوم مقام إصبع المزمار و الغلصمة مثل الشی‌ء الذی یسد به رأس المزمار و عضلات آلات الصوت کثیرة حسب حرکاتها المحتاج إلیها فی هذا الموضع فیکون من ضروب أشکالها ضروب الأصوات و عند الحنجرة من قدام عظم هو منشأ رباطات عضلاتها و للعظم أیضا عضلات تمسک بها غیر عضلات الحنجرة.

و اعلم أنه لما لم یکن غذاء الإنسان طبیعیا و لا لباسه طبیعیا بل یحتاج فی ذلک و أمثاله إلی صنائع کثیرة و آلات مختلفة قلما یحصل بإلهام أو وحی بل لا یستحفظ وجوده البقائی إلا بتعلیم و تعلم مفتقر إلی طلب و نهی و وعد و وعید و ترغیب و تخویف و تعجیل و تأجیل و غیرها من إعلان مکنونات الضمائر و إعلام مستورات البواطن

فلهذه الأسباب و غیرها صار من بین الحیوانات أحوج إلی الاقتدار علی أن یعلم غیره من المتشارکین فی التعیش و نظام التمدن ما فی نفسه بعلامة وضعیة و لا یصلح لذلک شی‌ء أخف من الصوت أو الإشارة و الأول أولی لأنه مع خفة مئونته لوجود النفس الضروری المنشعب بالتقاطیع إلی حروف مهیأة بالتألیف لهیئات ترکیبیة غیر محصورة بلا تجشم تحریکات کثیرة کما فی الإشارة لا یختص إشعاره بالقرب و الحاضر بل یشمل هدایته لهما و لغیرهما من البعید و الغائب و یشمل أیضا الصور و المعانی و المحسوس و المعقول فلذلک أنعم الله سبحانه علیه بذلک.

**[ترجمه]بیان اشکال آنها، پایان دهن به دو سوراخ می‌رسد که جلوتر آنها حنجره است و علمای تشریح آن را قصبة الریه نامند که باد به آن داخل می‌شود و از آن خارج می‌شود و دیگر در پس آن است به سمت مهره‌های پشت و آن را مری می‌نامند که خوراک و نوشیدنی از آن فرو روند و قی از آن بر آید. و شرح آن خواهد آمد.

و حنجره از سه غضروف ترکیب شده یکی در جلو که از زیر گلو نمایان است و بیرونش برآمده و درونش فرو رفته است و دوم در پشت آن است و با پیوستن آنها گلو هنگام خاموشی تنگ است و هنگام سخن گفتن از هم باز می‌شود و سومی چون گوشت‌کوبی است که میان آن و آنچه پس آن است مفصلی است که دو برآمدگی دارد و در دو گره از آن راستا باشند و در آنجا با رشته‌هائی بسته‌اند، و با این مفصل حرکت کنند و با افتادن آنها بر هم گلو بسته شود و با دوری آنها گلو گشاده گردد.

احتیاج به بسته شدن گلو هنگام خوردن و نوشیدن بسیار ضروری است تا چیزی از خوردنی و نوشیدنی در حنجره نچکد چون حنجره و مری جفت یکدیگر هستند و یکی به دیگری چسبیده است و چون حنجره بسته شود خوردنی و آشامیدنی بر پشت غضروف کپه شده گذر کنند و در مری داخل شوند. و اگر آدمی غفلت کند و در هنگام خوردن سخن بگوید یا نفس کشد و خرده غذا یا آب در حنجره افتد دغدغه و آزاری پدید شود مانند آنچه در بینی پدید شود هنگام عطسه به واسطه اینکه چیزی در آن جهد، و نیروی دافعه بیاید تا از آن جلوگیری کند و سرفه آید تا آن دفع شود کم باشد یا بیش، زیرا حنجره به ریه می‌رسد و آن سوراخی در زیر ندارد تا چیزی بیرون اندازد و خداوند سبحان نعمت بخشیده به فراهم آوردن حنجره از این غضروفها بدین شکل تا هنگام بلعیدن سوراخ سخن گفتن و تنفس بسته شود و آدمی سالم ماند و از سرفه رها شود و از این رو بلعیدن و نفس کشیدن همزمان امکان‌پذیر نیست.

و در درون حنجره رطوبت چسبان چربی وجود دارد که پیوسته آن را نرم و تر نگاه می‌دارد تا سخن صاف و خوب باشد، و از این رو سینه کسانی که تب و گلوی خشکیده دارند و مسافران بیابانهای سوزان گرفته شود، و همینطور کسی که پر سخن کند تا حنجره‌اش خشک شود و چیزی نمی‌تواند بگوید جز پس از تر کردن گلو و یا فرو بردن آب دهان، و سود چربی آن این است که زود خشک نشود و نابود نگردد و حرکات حنجره را روان کند.

در بالای حنجره پاره‌ای گوشت آویزان وجود دارد به نام لهات که هر چه از برون آید از هوای سرد و گرم و دود تند بدان برخورد می‌کند و اجازه نمی‌دهد یکباره فرو رود و به ریه ریزد بلکه خرده خرده فرو رود و آنچه هم از درون ریه برآید مانند کوبش بنگ جلو آن را بگیرد و هموارش کند، و مانند دربانی است بر سوراخ سخن گفتن که یکباره بر نیاید و کشش آن نبرد و نیرو و کش پیدا کند.

و چنین باشند لوزه ها که پیش گفتیم که در این باره یار آن هستند، و زیر آن پوسته گوشتی است چسبیده به کام به نام غلصمه که هوا را از گرد و دود پاک کند تا چیزی از آنها به حنجره و ریه نرسد و آن چون هشدار دهنده‌ای است در ابزار سخن گفتن و کام مانند گنبدی است که سخن در آن طنین گیرد، اینها همه ابزار سخن گفتن هستند.

سخن از نفس است که اصل آن در ریه است و بر سر نای که آن را رأس المزمار نامند سخن گفته شود و آن شریف ترین ابزار آن است و حقیقت آن و دیگر ابزار یاور و مکمل آنند، چون تنگ است و در حنجره گشاد شود و باز به تنگی گراید و آنگاه به فضائی پهناور رسد چنانچه در نای وجود دارد، زیرا برای آواز باید مجرای تنگی وجود داشته باشد تا نفسی که در ریه است را در خود اندازه گیرد و باید باز و بسته شود تا آهنگهای آواز را بدهد.

نقش لهاة مانند نقش انگشت نی است و غلصمه مانند چیزی است که سر نی را می‌بندد و ماهیچه‌های موثر در سخن گفتن بسیارند به اندازه حرکاتی که مورد نیاز است و از اشکال آنها انواع صدا بر می‌آید، و در جلوی حنجره استخوانی وجود دارد که رباط‌های ماهیچه‌ها از آن برایند و خود استخوان هم ماهیچه‌هایی جز ماهیچه‌های حنجره دارد که آن را نگه می‌دارند.

و بدان که چون خوراک و جامه آدمی طبیعی و خودرو نیستند و نیاز به هنرهای بسیار و ابزار گوناگون دارند که کمتر با وحی و الهام بدست می‌آیند و دوام آنها جز با آموختن نیست که نیاز به طلب و نهی و وعد و وعید و تشویق و بیم و شتاب و پس انداختن و جز آن دارند از اعلام آنچه در نهاد است و راز درون است آدمی از جانداران دیگر نیازمندتر است که بتواند به دیگران آنچه را در دل دارد بفهماند با نشانه‌ای ساخته، و شایسته‌تر برای آن از سخن و اشاره نباشد. و اولی بهتر است چون رنجی ندارد و با همان نفس کشیدن که ضروری او است حروف سازی می‌شود که آماده ترکیب کلمات بی‌شمار هستند و بی‌رنج حرکت که اشاره نیاز بدان دارد و فهم معنا از سخن نیازمند به نزدیکی معنا و حضور آن نیست بلکه شامل دور و نهان هم هست و هم صور و معانی و محسوس و معقول را فرا گیرد و لذا خدا سبحانه نعمت سخن را به انسان عطا فرموده است .

**[ترجمه]

الفصل الرابع فی العنق و الصلب و الأضلاع.

أما العنق و الصلب فمخلوقتان من الفقرات و الفقرة عظم مدور فی وسطه ثقب ینفذ فیه النخاع و إنما خلقت لتکون وقایة للنخاع و دعامة للبدن و نسبتها إلی النخاع کنسبة القحف إلی الدماغ و هی ثلاثون عددا سبع للعنق و اثنا عشر للظهر و ربما زادت أو نقصت واحدة منها فی الندرة و الزیادة أندر و خمس للقطن‌⁽¹⁾و ثلاث للعجز و هما کالقاعدة للصلب و ثلاث للعصعص و إنما خلقت صلبة لیکون للإنسان استقلال به و قوام و تمکن من الحرکات إلی الجهات و لذلک جعلت المفاصل بینهما لا سلسلة فیوهن القوام و لا موثقة فیمنع الانعطاف.

و منها ما لها زوائد من فوق و من أسفل بها ینتظم الاتصال بینهما اتصالا مفصلیا بنقر⁽²⁾فی بعضها و رءوس لقمیة فی بعض و لبعضها زوائد من نوع آخر عریضة صلبة موضوعة علی طولها للوقایة و الجنة و المقارنة لما یصاک و لأن ینتسج علیها رباطات.

فما کان منها موضوعا إلی خلف یسمی شوکا و سناسن‌⁽¹⁾و ما کان یمنة و یسرة یسمی أجنحة و لکل جناح مما یلی الأضلاع نقرتان و لکل ضلع زائدتان محدبتان تتهندم الزائدة فی النقرة و ترتبط برباطات قویة و للفقرات غیر الثقبة المتوسطة ثقب أخری تخرج منها الأعصاب و تدخل فیها العروق.

و العنق و فقراته وقایة للمری‌ء و قصبة الرئة و لما کانت فقراته محمولة علی ما تحتها من الصلب وجب أن یکون أصغر و لما کانت مسلکا لأصل النخاع و أوله الذی یجب أن یکون أغلظ و أعظم مثل أول النهر وجب أن یکون الثقب الوسطانی منها أوسع و الصغر و سعة التجویف مما یرفق جرمها و یوهنه فالخالق سبحانه تدارک ذلک بأن خصها بزیادة صلابة و حرز لیس لما تحتها و جعل سناسنها أصغر لیکون أخف علیها ثم تدارک صغر سناسنها بکبر أجنحتها و جعلها ذوات رأسین.

و لما کان أکثر منافع العنق فی حرکاته جعل مفاصله سلسة و لم یجعل زوائدها المفصلیة کثیرة کزوائد ما تحتها لتکون حرکاته أسرع و تدارک تلک السلاسة بأعصاب و عضلات کثیرة محیطة به و جعل أیضا مسالک الأعصاب التی تتفرع عن النخاع مشترکة من فقرتین لئلا یقع ثقبة تامة من فقرة واحدة فتوهنها.

و الصلب و فقراته وقایة و جنة للأعضاء الشریفة الموضوعة قدامه و لذلک خلق له شوک و سناسن و هو مبنی لجملة عظام البدن مثل الخشبة التی تهیأ فی نجر السفینة أولا ثم یرکز فیها و یربط بها سائر الخشب و لذلک خلق صلبا و هو کشی‌ء واحد مخصوص بأفضل الأشکال و هو المستدیر إذ هذا الشکل أبعد الأشکال عن قبول آفات الصادمات و لما کان الصلب قد یحتاج إلی حرکة الانثناء و الانحناء نحو الجانبین و ذلک بأن یزول الوسط إلی ضد الجهة و یمیل ما فوقه و ما تحته عن نحو تلک الجهة و کان طرفی‌⁽²⁾الصلب یمیلان إلی الالتقاء لم یخلق للفقرة التی هی الوسط فی الطول و هی

العاشرة لقم بل نقر ثم جعلت اللقم السفلانیة و الفوقانیة متجهة إلیها أما الفوقانیة فنازلة و أما السفلانیة فصاعدة لیسهل زوالها إلی ضد جهة المیل و یکون للفوقانیة أن تنجذب إلی أسفل و للسفلانیة أن تنجذب إلی فوق.

و أما النخاع فهو جسم أبیض لین دسم دماغی منشؤه مؤخر الدماغ کما أشرنا إلیه و هو خلیفته لیتوزع منه الأعصاب و العضلات علی الأعضاء لیفیدها الحس و الحرکة فجملة ما ینشأ منه أحد و ثلاثون زوجا من العصب و فرد لا مقابل له فالزوج الأول یخرج

من الثقب الذی فی الفقرة الأولی من فقار العنق و یصعد حتی یتفرق فی عضل الرأس و الثانی یخرج مما بین الثقب الملتئم فیما بین الفقرة الأولی و الثانیة و یتصل بجلدة الرأس فیعطیها حس اللمس و بعضل العنق و عضل الخد فیعطیهما الحرکة.

و الزوج الثالث مخرجه من الثقب الملتئمة فیما بین الفقرة الثانیة و الثالثة و ینقسم قسمین فبعضه یصیر إلی العضل المحرک للخد و بعضه یتفرق فی العضل الذی بین الکتفین.

و الرابع منشؤه ما بین الفقرة الثالثة و الرابعة و ینقسم قسمین أحدهما فی العضل الذی فی الظهر و الآخر یأخذ إلی قدام و یتفرق فی العضل الموضوع بحذائه و فوقه.

و الخامس یخرج فیما بین الفقرة الرابعة و الخامسة و ینقسم أقساما بعضها یصیر إلی الحجاب و بعضها إلی العضل الذی یحرک الرأس و الرقبة و بعضها إلی عضل الکتف.

و السادس و السابع و الثامن تخرج ما بین الخامسة و السادسة و السابعة و الثامنة و ینقسم بعضها فی عضل الرأس و الرقبة و بعضها فی عضل الصلب و الحجاب ما خلا الثامن فإنه لا یأتی بالحجاب منه شی‌ء و بعضها یصیر إلی العضد و إلی الذراع و إلی الکتف فیتصل من السادس بعضه بعضل الکتف و یحرک العضد و بعضه بعضل أعالی العضد و ینیله الحس و من السابع بعضه یصیر إلی العضل الذی من العضد و به حرکة الذراع و بعضه تفرق فی جلد العضد الباقی و ینیله الحس و بعض من الثامن ینبت

فی جلدة الذراع فیعطیها الحس و بعضه یصیر فی عضل الذراع و یحرک الکف.

و الزوج التاسع یخرج ما بین الفقرة الثامنة و التاسعة و هما أول فقار الظهر و ینقسم بعضه فی العضل الذی فیما بین الأضلاع و بعضه فی عضل الصلب و بعضه ینزل إلی الکعب و ینبث فیه فینیله الحس و بعض الحرکة.

و العاشر یخرج ما بین الفقرة التاسعة و العاشرة و یصیر منه جزء إلی جلد العضد فیعطیه الحس و باقیه ینقسم فیأخذ منه قسم إلی قدام فیتفرق فی العضل الذی علی البطن و بعضها یتفرق فی عضل الظهر و الکتف و علی نحو هذا یکون خروج العصب و تفرقه إلی الزوج التاسع عشر.

و الزوج العشرون یخرج مما بین الفقرة التاسع عشر و العشرین و هی أول فقرات القطن و علی هذا القیاس إلی أن تخرج خمسة أزواج من بین هذه الفقار و یصیر بعضها فی القدام فیتفرق فی العضل الذی علی القطن و یتفرق بعضها فی العضل الذی علی المتن و یخالط الثلاثة الأزواج العلیائیة عصب ینحدر من الدماغ و الزوجان اللذان تحت هذه الثلاثة الأزواج ینحدر منها شعب کبار إلی الساق حتی یبلغ طرف القدم و ثلاثة أزواج تخرج من فقرات العجز و تخالط القطنیة و تنحدر منها إلی الساق و تتفرق فی العضلات التی هناک و ثلاثة تخرج من نخاع العصعص مشترکة المخارج کالعنقیة و فرد من آخره إذ الفقرة الأخیرة منه لا ثقبة فیها غیر الوسطانیة و کلها ینبث فی القضیب و فی عضل المقعدة و المثانة و الرحم و فی غشاء البطن أو فی العضل الموضوع بقرب هذه المواضع.

و أما الأضلاع فهی أربعة و عشرون عظما من کل جانب اثنا عشر کلها محدبة أطولها أوسطها سبع منها یتصل أحد طرفیها من خلف بفقار الظهر بزوائد منها و نقرات من الفقرات و ارتباط برباطات و حدوث مفاصل مضاعفة و من قدام بعظام القص‌⁽¹⁾برءوس غضروفیة و تسمی أضلاع الصدر لاتصالها بالقص و اشتمالها علی أحشاء الصدر و خمس منها یقطع دون الاتصال بالقص متقاصرة و رءوسها متصلة

بغضاریف و تسمی ضلوع الخلف.

و إنما خلقت لتکون وقایة لما یحیط به من آلات التنفس و أعالی آلات الغذاء و لهذا جعل ما یحیط منها بالعضو الرئیس متصلا بالقص لیکون متحصنا به من جمیع جهاته و ما یلی آلات الغذاء جعل کالمحرزة من خلف حیث لا تدرکه حراسة البصر و لم یتصل من قدام بل درجت یسیرا یسیرا فی الانقطاع و جعل أعلاها أقرب مسافة ما بین أطرافها البارزة و أسفلها أبعد مسافة لیجمع إلی وقایة أعضاء الغذاء من الکبد و الطحال و غیر ذلک توسیعا لمکان المعدة فلا ینضغط عند امتلائها من الأغذیة و من النفخ.

و هذا هو السبب فی تعددها کلها و کونها ذا فرج فی الکل مع إعانة ذلک علی جذب الهواء الکثیر و تخلل العضلات المعینة فی أفعال التنفس و غیر ذلک.

**[ترجمه]اما گردن و پشت از مهره‌ها آفریده شده‌اند، و مهره استخوانی است گرد و سوراخ که نخاع در آن نفوذ می‌کند و آفریده شده است برای نگهداری نخاع و ستون‌بندی بدن و مانند کاسه سر که مغز را نگاه می‌دارد مهره‌ها هم نخاع را حفظ می‌کنند و تعداد آن‌ها سی تا است: هفت عدد برای گردن و دوازده تا برای پشت و بسا یکی کم یا بیش باشند و آن کمیاب است به ویژه بیش بودن و پنج عدد میان دوران و سه عدد برای دمبلیچه که مانند پایه برای مهرهای پشت هستند و سه تا برای نشیمنگاه و اینها سخت آفریده شدند تا آدمی خود به خود بتواند به هر طرف رو کند، و از این رو میان آنها بندهایی است که نه آزاد و بی‌پایه هستند و نه بسته و انعطاف ناپذیر.

و برخی از آنها نوک دارند از بالا و پائین که وسیله پیوند و بند سازی میان آنها است که برخی گود هستند و برخی حفره‌ای دارند که در آن فرو شود. و برخی برآمدگی‌های پهن و سختی دارند که به درازا گذاشته برای نگهداری و پایداری در برابر آسیب و برای اینکه رشته‌ها به آنها بسته و بافته شود.

و آنچه از آنها در پشت است شوک و سناسن نام دارند و آنها که به سوی راست و چپ قرار گرفته است بال نام دارند و هر بالی که کنار دنده‌ها است دو گودی دارد و هر دنده دو برآمدگی خم که در آن گودی جای گیرد و با رشته‌ها بسته شود، و برای مهره‌ها جز سوراخ میانه سوراخ‌های دیگر هم هست که پی از آنها درآید و رگها داخل آنها می‌شوند.

و مهره‌های گردن سپر مری و حنجره است و چون بار بر مهره‌های زیرین است باید خردتر باشند و چون آغاز ریزش نخاع هستند باید ضخیم‌تر باشند مانند ابتدای جوی و سوراخ میانه آنها وسیعتر است و خردی و پهنی سوراخ با هم آن را سست می‌ساخت و خدای سبحان آن را بسیار سخت آفریده تا نگهدار آنچه باشد که در آن قرار گرفته است و دندانه‌هایش را خردتر ساخته تا سبکتر باشد و آنها را با بزرگی بالها جبران کرده و آنها را دو سر ساخته است.

و چون بیشتر سود گردن در حرکت است بندهایش روان خلق شده است و دنده‌های فراوان برای آنها خلق نشده مانند آنچه پایین آنست تا تند بچرخد و در عوض عصب و ماهیچه بسیار در اطراف آن نهاده و راه اعصاب که از نخاع بر آیند از دو مهره گرفته تا همه سوراخ‌ها در یک مهره نباشد که آن را سست کند.

و استخوان پشت و مهره‌هایش سپر اعضاء مهمی باشند که جلوی آنها است و از این رو دنده و بال فراوان دارند و بنیاد همه استخوان‌های بدن هستند مانند بنیاد نخستین کشتی که بپا دارند و چوب‌های دیگر را در آن بکوبند و از این رو سخت است و یکپارچه و بهترین شکل را دارد که گرد باشد و آسیب ناپذیرتر از اشکال دیگر است.

و چون پشت نیاز دارد که به اطراف خم شود مهره میانه آن را که دهمین مهره است دنده‌دار نساخته بلکه دارای گودی در بالا و پائین است که دنده‌های بالا در آن فرو آیند و دنده‌هایی که زیرند در آن فرو می‌روند تا بتوانند بچرخند و بالا و پائین شوند.

و اما نخاع جسمی است سفید و نرم و چرب چون مغز که از دنباله مغز برآید و جایگزین آن است که تا اعصاب و ماهیچه‌ها از آن پخش شوند به همه اعضا تا حس و حرکت به آنها دهند، و روی هم 31 جفت عصب و یک تک عصب از آنها برآید. جفت اول از سوراخ مهره نخست گردن است و بالا می‌رود و در ماهیچه‌های سر پخش می‌شود، جفت دوم از سوراخ میان مهره یکم و دوم است و به پوست سر می‌پیوندد و حس لامسه به آن می‌بخشد و ماهیچه گردن و گونه شود و بدانها حرکت می‌بخشد. جفت سوم از سوراخ میان مهره دو و سه برآید و دو بخش شود یکی به ماهیچه گونه رود که حرکت می‌بخشد و دیگری به ماهیچه میان دو شانه می‌رسد .

و چهارم، از میان مهره سه و چهار برآمده و دو بخش است یکی ماهیچه پشت و دیگری به جلو می‌آید و در ماهیچه‌های پشت و جلو پخش می‌شود.

و پنجم از میان مهره چهار و پنج است و چند بخش است یکی به پرده رود، دوم به ماهیچه جنباننده سر و گردن و سوم به ماهیچه شانه.

و شش و هفت و هشت از میان مهره‌های پنج و شش و هفت و هشت برآید و پخش شود، برخی در ماهیچه سر و گردن، برخی در ماهیچه پشت و حجاب شکم جز از هشتم که بدان نیاید و برخی به بازو و دست و تا شانه رسد و از ششمی بخشی به ماهیچه شانه پیوندد تا آن را بجنباند و برخی به بالای بازو تا بدان احساس دهد و برخی در پوست باقی بازو رود تا حس بدو دهد، ر برخی از هشتمی در پوست دست می‌رود و به آن احساس می‌دهد، و برخی در ماهیچه دست می‌رود و آن را حرکت می‌دهد.

و جفت نهم از میان مهره‌های هشت و نه برمی‌آید که نخست مهره‌های پشت هستند و بخشی از آن در ماهیچه میان دنده‌ها پخش شود، و بخشی در ماهیچه پشت و بخشی تا قاب فرود آیند و در آن پخش شوند و بدان نیروی حس و جنبش دهند.

و دهم از میان مهره‌های نه و ده برآید و پاره‌ای از آن به پوست بازو رود و بدان نیروی حس دهد و بخشی جلو آید و در ماهیچه شکم پراکنده شود، و بخشی در ماهیچه پشت و شانه، و بهمین نحو است وضع اعصاب و پخش آنها تا جفت نوزدهم.

جفت بیستم از میان مهره‌های نوزده و بیست برآید که نخستین مهره‌های میانه رانها است و از میان همه آنها پنج جفت عصب بیرون می‌آید، برخی پیش آیند و در ماهیچه همان جا پخش شوند، و بخشی در ماهیچه پشت کمر و با سه جفت بالاتر عصب فرود آمده از مغز بیامیزد، و از دو جفت زیرین آنها تیره‌های بزرگی کشیده شوند تا به ساق و اطراف قدم. و سه جفت هم از مهره‌های عجز برآیند و با آن دو بیامیزند و تا ساق پایین آیند و در ماهیچه‌های آنجا پخش شوند، و سه تا از نخاع عصعص برآیند که مخرج مشترک دارند مانند عصبهای گردن و یک تک عصب هم از دنبالش برآید، چون مهره آخری سوراخ ندارد جز در وسط، و همه اینها در آلت جنسی مردانه و در ماهیچه مقعد و مثانه و رحم پخش شوند، و در پرده شکم یا ماهیچه نزدیک آنها.

اما دنده‌ها بیست و چهار استخوان هستند، در هر سو دوازده استخوان، همه آنها خمیده هستند و میانه درازترین همه است. هفت تا از آنها از یک طرف به پشت به وسیله یک برآمدگی و گودی در مهره‌های پشت بدانها پیوندند و با رشته‌ها بسته شوند و بندهای اضافی پدید آورند و از جلو به استخوانهای سینه با سر‌های غضروفی پیوندند و اینها را دنده‌های سینه گویند چون بدان پیوسته‌اند و اعضای درون سینه را در بر دارند و پنج دنده دیگر دیگر کوتاه هستند و به سینه نرسند و سر آنها به چند غضروف می‌پیوندد و آنها را دنده‌های پشت نامند.

و آنها اینگونه خلق شده‌اند تا ابزار تنفس را در بر گیرند و بالای ابزار خوراک قرار گیرند و از این رو به استخوان سینه پیوستند تا فاصله آنها را بگیرند. و آنچه پهلوی ابزار خوراک است از پشت که دیدرس نیست نگهبان آنها هستند و از جلو کم‌کم بریده شوند. و فاصله دنده‌های بالا کم است و دنده‌های زیرین بیشتر تا با نگهداری اعضاء خوراک از کبد و طحال و جز آن به معده هم جا دهند و چون پر از خوراک و بار شد در تنگ نیفتد، و این است سبب تعدد آنها و فاصله میان آنها با اینکه کمک به کشیدن هوای بیشتر و جا دادن ماهیچه‌های تنفس و جز آن می‌نمایند .

**[ترجمه]

الفصل الخامس فی تشریح الصدر و البطن و ما اشتمل علیه من الأحشاء و الیدین.

أما القص فهو سبعة عظام علی عدد أضلاع الصدر متصلة بها و هی عظام هشة⁽¹⁾موثوقة و قد اتصل بآخرها غضروف عریض یشبه الخنجر یسمی خنجریا و إنما جعلت هشة لتکون أخف و الحرکات الخفیفة التی بها أسهل و لیتحلل منها البخار و لا یحتقن فیها و وثاقة مفاصلها لئلا ینضغط عن ضاغط أو مصادم فینضغط القلب و الخنجری جنة لفم المعدة.

و أما الترقوة فعظم موضوع علی کل واحد من جانبی أعلی القص فیه طول و انحداب إلی الجانب الوحشی و تقعیر إلی الجانب الإنسی یتصل أحد رأسیه بالقس و الآخر برأس الکتف فیرتبط به الکتف و بهما جمیعا العضد و رأسه الآخر عریض و ینفذ فی مقعره العروق الصاعدة إلی الدماغ و العصب النازل منه و هو وقایة لهما.

و أما الکتف فعظم طرفه الوحشی إلی الاستدارة یستدق من ذلک الطرف و یغلظ فیحدث علیه نقرة غیر غائرة یدخل فیها طرف العضد للدور و لها زائدتان تمنعان العضد عن الانخلاع إحداهما إلی فوق و من خلف و یسمی منقار الغراب و بها رباط الکتف

مع الترقوة و الأخری إلی أسفل و من داخل ثم لا یزال یستعرض کلما أمعنت فی الجهة الإنسیة لیکون اشتمالها الوافی أکثر حتی ینتهی إلی غضروف مستدیر الطرف یتصل بها و علی ظهره زائدة کالمثلث یسمی عیر⁽¹⁾الکتف قاعدته إلی الجانب الوحشی و زاویته إلی الإنسی حتی لا یختل سطح الظهر بإشالة الجلد و تألمه عن المصادمات و هی بمنزلة السنسنة للفقرات مخلوقة للوقایة.

و إنما خلق الکتف لأن یتعلق به العضد فلا یکون ملتزقا بالصدر و لأن یسلس به حرکات الیدین و لا یضیق مجالهما و أن یکون جنة و وقایة ثانیة للأعضاء المحصورة فی الصدر و یقوم بدل سناسن الفقرات و أجنحتها.

و أما العضد فهو عظم مستدیر مثل أنبوبة قصب مدور مجوف مملوء مخا محدب إلی الوحشی مقعر إلی الإنسی لیکن بذلک ما ینتضد علیه من العضل و العصب و العروق و لیجود تأبط ما یتأبطه الإنسان و إقبال إحدی الیدین علی الأخری و طرفه الأعلی المحدب یدخل فی نقرة الکتف بمفصل رخو غیر وثیق جدا تضمه رباطات أربعة و بسبب الرخاوة یعرض له الخلع کثیرا و إنما جعل رخوا لتسلس الحرکة فی الجهات کلها مع عدم الاحتیاج إلی دوام هذه الحرکة و کثرتها لیخاف انتهاک الأربطة أو تخلعها بل العضد فی أکثر الأحوال ساکن و سائر الید متحرکة و أما طرفه السافل فإنه قد رکب علیه زائدتان متلاصقتان فالتی تلی الجانب الإنسی منهما أطول و أدق و لا مفصل لها مع عظم آخر و لیس یرتبط بها شی‌ء لکنها وقایة للعروق و العصب التی تأتی الید و الأخری التی تلی الجانب الوحشی یتم بها مفصل المرفق و فیما بین هاتین الزائدتین حز⁽²⁾شبیه

بحز البکرة عند نهایته نقرتان من قدام و من خلف تسمیان عتبتین فالتی إلی قدام مسواة مملسة لا حاجز علیها و الأخری و هی الکبری أنزل إلی تحت و غیر مستدیر الحز لکنه کالجدار المستقیم إذا تحرک فیها رأس عظم الساعد إلی الجانب الوحشی و وصل إلیه وقف.

و أما الساعد فهو مؤلف من عظمین متلاصقین طولا و یسمیان الزندین و الفوقانی الذی یلی الإبهام منها أدق لأنه محمول و یسمی الزند الأعلی و السفلانی الذی یلی الخنصر أغلظ لأنه حامل و یسمی الزند الأسفل و جملتها تسمی ذراعا و بالأعلی تکون حرکة الساعد علی الالتواء و الانبطاح‌⁽¹⁾

و لهذا خلق معوجا کأنه یأخذ من الجهة الإنسیة و یتحرف یسیرا إلی الوحشیة لیحسن استعداده للحرکة الالتوائیة.

و بالأسفل تکون حرکة الساعد إلی الانقباض و الانبساط و لهذا خلق مستقیما لیکون أصلح لهما و دقق الوسط من کل منهما لاستغنائه بما یحفه من العضل الغلیظة عن الغلظ المثقل و غلظ طرفاهما لحاجتهما إلی کثرة نبات الروابط عنهما لکثرة ما یلحقهما من المصاکات و المصادمات العنیفة عند حرکات المفاصل و تقربهما عن اللحم و العضل.

و الزند الأعلی فی طرفه نقرة مهندمة فیها لقمة من أطراف الوحشی من العضد و یرتبط فیها برباطات و بدورانها فی تلک النقرة تحت الحرکة المنبطحة و الملتویة.

و أما الزند الأسفل فله زائدتان بینهما حز یتهندم فی الحز الذی علی طرف العضد و منهما یلتئم مفصل المرفق فإذا تحرک الحز إلی خلف و تحت انبسط الید و إذا اعترض الحز الجداری من النقرة الحابسة للقمة حبسها و منعها عن زیادة انبساط فوقف العضد و الساعد علی الاستقامة و إذا تحرک أحد الحزین علی الآخر إلی قدام و فوق انقبضت الید حتی یماس الساعد العضد من الجانب الإنسی و القدام و طرفا الزندین من أسفل یجتمعان معا کشی‌ء واحد و یحدث فیهما نقرة واسعة مشترکة

أکثرها فی الزند الأسفل و ما یفصل عن الانتقار یبقی محدبا مملسا لیبعد عن منال الآفات.

و أما الرسغ و المشط فالرسغ مؤلفة من ثمانیة أعظم مدورة منضودة فی صفین و هی عظام صلبة عدیمة المخ مقببة الشکل تقبیبا تلتئم من اجتماعها هیئة موافقة لما ینبغی أن یکون الرسغ علیه.

و المشط مؤلف من أربعة أعظم متصلة بأعظم الرسغ بأربطة موثقة و الصف الأعلی من الرسغ و هو الذی یلی الساعد ثلاثة عظام موثوقة المفاصل و عظامه أدق ثم رءوسها التی تلی الساعد أدق و أشد تهندما و اتصالا کأنها واحدة و رءوسها التی تلی الصف الأسفل أعرض و أقل تهندما و اتصالا و الصف الأسفل أربعة عظام بعدد عظام المشط لاتصالها بها و أما العظم الثامن فلیس مما یقوم صفی الرسغ بل خلق لوقایة عصبة تلی الکف و عظام المشط متقاربة من الجهة التی تلی الرسغ لیحسن اتصالها بعظام کالمتصلة المتلاصقة و تنفرج یسیرا فی جهة الأصابع لیحسن اتصالها بعظام منفرجة متبائنة و للرسغ مع الساعد مفصلان أحدهما للانبساط و الانقباض و هو أکبرهما یحدث من تهندم عظام الرسغ فی النقرة المشترکة بین طرفی الزندین و الآخر للالتواء و یحدث من تهندم زائدة تنبت علی طرف الزند الأسفل علی الخنصر فی نقرة وقعت فی طرف عظم الرسغ محاذیة لها فتدور النقرة علی الزائدة و یلتوی الرسغ و ما یتصل بها.

و مفصل الرسغ مع المشط یلتئم بنقر فی أطراف عظام الرسغ یدخلها زوائد من عظام المشط قد ألبست غضاریف و هذه العظام کلها موثقة المفاصل مشدودة بعضها ببعض لئلا تتشتت فتضعف عند ضبط الکف لما یحویه و یحبسه حتی لو کشفت جلدة الکف لوجدتها کأنها متصلة بعد فصولها عن الحسن و مع وثاقتها مطاوعة لانقباض یسیر و فی جمیع عظام الرسغ و المشط تقعیر من جانب الکف یمکن الکف بتلک المطاوعة و هذا التقعیر من قبض المستدیرات و ضبط السیالات.

و أما الأصابع فکل واحد منها مخلوقة من ثلاثة عظام تسمی بالسلامیات و السفلانیة منها أعظم و الفوقانیة أدق و أصغر علی التدریج لیتحسن نسبة ما بین الحامل و المحمول و عظامها مستدیرة لتتوقی الآفات و جعلت صلبة عدیمة التجویف و المخ مقعرة الباطن محدبة الظاهر لتکون أقوی فی القبض و الضبط و الجر.

و الوسطی أطول ثم البنصر ثم السبابة ثم الخنصر لتستوی أطرافها عند القبض و لا تبقی فرجة و لیتقعر هی فی الراحة و یشتمل علی المستدیر المقبوض علیه.

و وصلت سلامیاتها کلها بحروف و نقر متداخلة بینها رطوبة لزجة لیدوم بها الابتلال و لا تجففها الحرکة و تشتمل علی مفاصلها أربطة قویة و تتلاقی بأغشیة غضروفیة و یحشو الفرج فی مفاصلها لزیادة الاستیثاق عظام صغار تسمی سمسمانیة و جعل باطنها لحمیا لتتطامن تحت الملاقیات المقبوضة و لم یجعل کذلک من خارج لئلا یثقل و لتکون حالة الجمع سلاحا موجعا و وفرت لحومها لتهندم جیدا عند التقاء کالمتلاصق.

و لم تخلق فی الأصل لحمیة خالیة من العظام و إن کان قد یمکن مع ذلک اختلاف الحرکات کما لکثیر من الدود و السمک إمکانا واهیا لئلا تکون أفعالها واهیة و أضعف ما یکون للمرتعشین و لم تخلق من عظم واحد لئلا تکون أفعالها متعسرة کما یعرض للمکزوزین‌⁽¹⁾.

و اقتصر علی عظام ثلاثة لأنه إن زید فی عددها و أفاد ذلک زیادة عدد حرکات لها أورث لا محالة وهنا و ضعفا فی ضبط ما یحتاج فی ضبطه إلی زیادة وثاقة و کذلک لو خلقت من أقل من ثلاثة مثل أن تخلق من عظمین کانت الوثاقة تزداد و الحرکات تنقص عن الکفایة و الحاجة إلی التصرفات المتفننة أمس منها إلی الوثاقة المجاوزة للحد و لم یجعل لبعضها عند بعض تحدیبا و لا تقعیرا لتکون کأنها شی‌ء واحد إذا

احتیج إلی أن یحصل منها منفعة عظم واحد و جعل للإبهام و الخنصر تحدیبا فی الجانب الوحشی الذی لا یلقاه إصبع لتکون بجملتها عند الانضمام کالمستدیر الذی یقی من الآفات و لم یربط الإبهام بالمشط لئلا یضیق البعد بینه و بین سائر الأصابع و یکون عدلا لسائر الأصابع الأربع‌⁽¹⁾فإذا اشتمل الأربعة من جهة علی شی‌ء صغیر و عاونها الإبهام بأن یحفظها علی هیئة الاشتمال عادلت قوة الإبهام فی ضبط ذلک الشی‌ء قوی الأربعة و لیکون الإبهام من وجه آخر کالصمامة⁽²⁾

علی ما یقبضه الکف و لو وضع فی غیر موضعه لبطلت منفعته و لو وضع إلی جانب الخنصر لما کانت الیدان کل واحدة منهما مقبلة علی الأخری فیما یجتمعان علی القبض علیه و أبعد من هذا لو وضع من خلف أو علی الراحة.

و أما الظفر فهو عظم لین دائم النشوء لأنه ینسحق دائما کالسن و إنما خلق لیکون سندا للأنامل لئلا تنعطف و لا تنضغط عند الشد علی الشی‌ء فیوهن و لیتمکن به الإصبع من لقط الأشیاء الصغیرة و من الحک و التفتیة و لیکون سلاحا فی بعض الأوقات و هذا فی غیر الإنسان أظهر و خلق مستدیر الطرف لیشق بعض الأشیاء و یقطع به ما یهون قطعه و لینا لیتطامن تحت ما یصاکها فلا یتصدع.

و أما ماهیة الصدر فبیانها أن تجویف البطن کله من لدن الترقوة إلی عظم الخاصرة ینقسم إلی تجویفین عظیمین أحدهما فوق یحوی الرئة و القلب و الثانی أسفل یحوی المعدة و الأمعاء و الکبد و الطحال و المرارة و الکلی و المثانة و الأرحام و یفصل بین هذین التجویفین العضو المسمی بالحجاب و هذا الحجاب یأخذ من رأس القصر⁽³⁾و یمر بتأریب إلی أسفل فی واحد من الجانبین حتی یتصل بفقار الظهر

عند الفقرة الثانیة عشر و یصیر حاجزا بین ما فوقه و ما تحته.

ثم ینقسم هذا التجویف الأرفع إلی قسمین یفصل بینهما حجاب آخر و یمر فی الوسط حتی یلصق أیضا بفقار الظهر و یسمی هذا التجویف الأعلی کله صدرا و حده من فوق الترقوتین إلی الحجاب القاسم للبطن عرضا.

و إنما خلق الصدر من أجل التنفس و ذلک لأنه إذا انبسط جذب الرئة و بسطها و إذا انبسطت الرئة اجتذبت الهواء من خارج و کان ذلک أحد جزئی التنفس و هو تنشق الهواء ثم إن الصدر ینقبض فتنقبض الرئة و یکون بانقباضها إخراج النفس و هو الجزء الثانی.

و إنما احتیج إلی تنشق الهواء الخارج ثم إخراجه لترویح القلب و تعدیل حرارته و إمداد الروح بجوهر ملائم له فإن الهواء یصیر مرکبا للروح منفذا له مثل ما یصیر الماء المشروب مرکبا للغذاء فالهواء الذی یستنشق یصل منه إلی القلب فی المنافذ التی بینها و بین القلب فإذا سخن ذلک الهواء الذی اجتذب احتیج إلی إخراجه و الاستبدال به فانقبض الصدر و قبض الرئة ثم عاد فانبسط و بسط الرئة فدخلها هواء آخر علی مثال الزقاق التی ینفخ بها النار فإنها إذا انبسطت امتلأت من الهواء ثم إذا انقبضت‌⁽¹⁾انفرغت.

و أما الرئة فإن قصبتها تنتهی من أقصی الفم علی ما ذکرنا حتی إذا ما جاءت إلی ما دون الترقوة انقسمت قسمین و ینقسم کل قسم منها أقساما کثیرة و انتسج و احتشی حوالیها لحم أبیض رخو متخلخل هوائی غذاؤه دم فی غایة اللطافة و الرقة فیملأ القصبة و الفرج التی بین شعبها و شعب العروق التی هناک فصار من جملة القصبة المنقسمة و العروق التی تحتها.

و اللحم الذی یحتشی حوالیها بدن الرئة و نصفه فی تجویف الصدر الأیمن و الآخر فی الأیسر فهی ذات شقین فی جزئی الصدر لکی یکون التنفس بآلتین‌⁽²⁾

فإن حدث علی واحد منهما حادثة قام الآخر بما یحتاج إلیه کالحال فی العینین و جللت بغشاء عصبی لیحفظها علی وضعها و لیفیدها حسا ما.

و إنما تخلخل لحمها لینفذ فیه الهواء الکثیر فوق المحتاج إلیه للقلب لیکون للحیوان عند ما یغوص فی الماء و عند ما یصوت صوتا طویلا متصلا یشغله عن التنفس و جذب الهواء و عند ما یعاف‌⁽¹⁾

الإنسان استنشاق هواء منتن أو هواء مخلوط بدخان أو غبار هواء⁽²⁾

معد یأخذه القلب و أن یکون معینا بالانقباض علی دفع الهواء الدخانی و علی النفث.

و سبب بیاض لحمها هو کثرة تردد الهواء فیه و غلبته علی ما یغتذی به و إنما تشعب شعبا لئلا یتعطل التنفس لآفة تصیب إحدی الشعب و لا رئة للسمک و إنما یتنفس بالهواء من طریق الأذنین.

و أما قصبة الرئة فمؤلفة من غضاریف کثیرة منضود بعضها فوق بعض مربوط بعضها إلی بعض برباطات بعضها دوائر تامة و هی التی فی داخل الرئة و بعضها نصف دائرة و هی التی تجاور المری‌ء و تماسه فی فضاء الحلق و بین کل اثنین منها فرجة و یجللها غشاءان یجریان علیها و یشملان الفرج التی بینها و یصلان بین طرفی أنصافها داخلا و خارجا و إنما جعلت غضروفیة لتبقی مفتوحة و لا تنطبق و لتکون صلابته سببا لحدوث الصوت أو معینا فیه.

و إنما کثرت لئلا یشملها الآفة و إنما ربطت بأغشیة لتتسع تارة و تجتمع أخری عند الاستنشاق و التنفس فإن القابل للتمدد و الاجتماع هو الغشاء دون الغضروف و إنما لاقت المری‌ء بجانبها الناقص و بالغشاء لیندفع عند الازدراد⁽³⁾عن وجه اللقمة النافذة إذا احتاج المری‌ء إلی التمدد و الاتساع فینبسط إلی الغشاء

و یأخذ حظا من فضاء القصبة فیتسع و ینفذ اللقمة بسهولة فیکون تجویف القصبة حینئذ معینا للمری‌ء عند الازدراد و جعل الغشاء الداخلانی أصلب و أشد ملاسة لیقاوم حدة النوازل و النفوث الردیة و الدخان المردود من القلب و لئلا یسترخی عن وقوع الصوت.

و إنما انقسمت فی داخل الرئة أقساما کثیرة لینفذ فیها الهواء الکثیر و یستعد فیها للقلب و منفعتها فی إعداد الهواء للقلب مثل منفعة الکبد فی إعداد الغذاء لجمیع البدن و إنما ضیقت فوهاتها لینفذ فیها النسیم إلی الشرایین المؤدیة إلی القلب بالتدریج و أن لا ینفذ فیها الدم فیحدث نفث الدم.

و أما القلب فهو مؤلف من لحم و عصب و غضروف و أوردة و شرایین تنبت منه و رباطات یتعلق هو بها و غشاء ثخین یغشی به للوقایة غیر ملاصق له إلا عند أصله لئلا ینضغط عند الانبساط أما لحمه فصلب غلیظ منتسج من ثلاثة أصناف من اللیف اللحمی الطویل الجاذب و العریض الدافع و المورب لتکون له أصناف الحرکات و الأفعال و صلابته لئلا ینفعل بالسرعة و لیکون

أبعد عن قبول الآفات و هو صنوبری الشکل قاعدته إلی فوق منها تنبت الشرایین و عرض لیکون فی المنبت وفاء بالنابت و غضروفه أساس له وثیق و هو کالقاعدة له.

و له تجاویف ثلاثة تسمی البطون اثنان منها کبیرتان و الثالث فی الوسط صغیر یسمی بالدهلیز و الأیمن وعاء لدم متین مشاکل لجوهره و الأیسر وعاء للروح و الدم الرقیق و خص بزیادة تصلب لعدم الأمن من تحلل ما فیه و ترشحه للطافة أحدهما و رقة الآخر بخلاف الأیمن و الأوسط منفذ بینهما له انضمام و انفراج بحسب انبساط القلب و انقباضه بهما ینفذ کل من صنفی الدم فیه و یختلط أحدهما بالآخر و یعتدلان فیه و قیاسه من البطنین فی المنفذیة و التصرف قیاس البطن الأوسط من الدماغ بین المقدم و المؤخر.

و للأیمن فوهتان یدخل من إحداهما العروق النابتة من الکبد و ینصب منه‌⁽¹⁾

الدم فیه و الأخری یتصل بالرئة و هی الورید الشریانی و للأیسر أیضا فوهتان إحداهما فوهة الشریان العظیم الذی منه تنبت شرایین البدن کلها و الثانیة فوهة الشریان الذی یتصل بالرئة و فیها یکون نفوذ الهواء من الرئة إلی القلب و هو الشریان الوریدی و علیها زائدتان شبیهتان بالأذنین تقبلان الدم و النسیم من المنافذ و العروق و ترسلان إلی القلب جرمهما أرق من لحم القلب لیحسن إجابتهما إلی الحرکات و فیهما مع رقتهما صلابة لیکون أبعد عن قبول الآفات.

و إنما وضع القلب فی الصدر لأنه أعدل موضع فی البدن و أوفقه و میل إلی الیسار قلیلا لکی یبعد عن الکبد فلا یجمع الحار کله فی جانب واحد و أن یعدل الجانب الأیسر لأن الطحال فی ذلک الجانب و لیس هو بنفسه کامل الحرارة و لکی یکون للکبد و العروق الأجوف النابت منه مکان واسع و توسع المکان للکبد أولی من توسعه للطحال لأنه أشرف. و الرئة مجللة للقلب لیمنع من أن یلقاه عظام الصدر من قدام و هو موضع صلابة جوهره لا یحمل ألما و ورما لشرفه و عظمه و صغره یکون فی الأکثر سببا للجرأة و الجبن لقوة الحیاة و ضعفها و مما یوجد بخلاف ذلک فالسبب فیه قلة الحرارة بالنسبة إلی جثته أو کثرتها⁽¹⁾

و ما کان صغیر لقلب و مع ذلک جری‌ء فلان الحرارة فیه تحتقن و تشتد. و لکن أکثر ما هو جری‌ء عظیم القلب.( منه).

و قد یوجد فی قلب بعض الحیوانات الکبیر الجثة عظم و خصوصا فی الجمل و البقر و هو مائل إلی الغضروفیة و الصلب ما یوجد من ذلک فی الفیل.

و أما الشرایین فمنبتها التجویف الأیسر من القلب کما أشرنا إلیه و ذلک لأن الأیمن أقرب إلی الکبد فیشتغل بجذب الغذاء أو استعماله و یخرج من هذا التجویف شریانان أحدهما أصغر و هو الشریان الوریدی المتصل بالرئة و الآخر

أکبر کثیرا و هو حین یطلع تتشعب منه شعبتان یصیر أحدهما إلی التجویف الأیمن من تجویفی القلب و هی أصغر الشعبتین و الآخر یستدیر حول القلب کما یدور ثم یدخل إلیه و یتفرق فیه.

ثم إن الباقی من العروق النابتة من تجویف القلب الأیسر بعد انشعاب هاتین الشعبتین منه ینقسم قسمین یأخذ أحدهما إلی أسافل البدن و الآخر إلی أعالیه و الثانی ینقسم فی مصعده فی الجانبین إلی شعب تتصل بما یحاذیها من الأعضاء فتعطیها الحرارة الغریزیة حتی إذا حاذی الإبط خرجت منه شعبة مع العرق الإبطی من عروق الکبد إلی الید و ینقسم فیها کتقسیمه علی ما سنذکره.

و اتصلت منه شعب صغار بالعضل الظاهر و الباطن من العضد و هو مع ذلک غائر مندفن حتی إذا صار عند المرفق صعد إلی فوق حتی أن نبضه یظهر فی هذا الموضع فی کثیر من الأبدان و لم یزل تحت الإبطی ملاصقا له حتی ینزل عن المرفق قلیلا ثم إنه یغوص أیضا فی العنق و ینشعب منه شعب شعریة متصل بعضل الساعد إلی أن یقطع من الساعد مسافة صالحة ثم ینقسم قسمین فیأخذ أحدهما إلی الرسغ مادا مارا علی الزند الأعلی و هو العرق الذی یحبسه الأطباء و یأخذ الآخر إلی الرسغ أیضا مارا علی الزند الأسفل و هو أصغرهما و یتفرقان فی الکف و ربما ظهر لهما نبض من ظاهر الکف.

و إذا بلغ هذا القسم الأعلی موضع اللبة⁽¹⁾

انقسم قسمین و انقسم کل قسم إلی قسمین آخرین و جاوز أحد هذین القسمین الوداج الغائر من عروق الکبد و مر مصعدا حتی یدخل القحف و یتصل فی مروره منه شعبة بالأعضاء الغائرة التی هناک و إذا دخل القحف انقسم هناک انقساما عجیبا و صار منه الشی‌ء المعروفة بالشبکة المفروشة تحت الدماغ و قد مر ذکرها و بعد انقسامه إلی هذه الشبکة یجتمع و یعود أیضا فیخرج من هذه الشبکة عرقان متساویان فی العظم کحالها قبل الانقسام إلیها و یدخلان حینئذ حرم الدماغ فیقسمان فیه.

و أما القسم الآخر من هذین القسمین و هو أصغرهما فإنه یصعد إلی ظاهر الوجه و الرأس و یتفرق فیهما هناک من الأعضاء الظاهرة کتفرق الوداج الظاهر الآتی ذکره و قد یظهر نبض هذا القسم خلف الأذن و فی الصدغ فأما النبض الظاهر عند الوداجین فإنه نبض القسم العظیم المجاور للوداج الغائر و یسمی هذان الشریانان شریانی السبات.

و أما القسم النازل إلی أسافل البدن فإنه یرکب فقرات القلب مبتدئا من الفقرة الخامسة المحاذیة للقلب نازلا منه إلی أسفل و ینشعب منه عند کل فقرة شعب یمنة و یسرة و یتصل بالأعضاء المحاذیة لها و أول شعبة ینشعب منه شعبة تأتی الرئة ثم شعب تأتی العضل التی بین الأضلاع ثم شعبتان تأتیان الحجاب ثم شعب تأتی المعدة و الکبد و الطحال و الثرب‌⁽¹⁾

و الأمعاء و الکلی و الأرحام و شعب تخرج حتی تتصل بالعضل المحاذیة لهذه المواضع حتی إذا جاء إلی آخر الفقار انقسم قسمین أخذ کل واحد

منهما نحو إحدی الرجلین و انقسما فیهما کانقسام العروق الکبدیة إلا أنهما غائران و یظهر نبضهما عند الأربیتین‌⁽²⁾

و عند العقب تحت الکعبین الداخلتین و فی ظهر القدمین بالقرب من الوتر العظیم.

و أما المری‌ء و المعدة فالمری‌ء مؤلف من جوهر لحمی و طبقات غشائیة تحیط بها شعب من الأوردة و الشرایین و شعب من الأعصاب أما اللحمیة فظاهرة و الطبقة الداخلانیة مطاولة اللیف بها یجذب و الخارجة مستعرضة اللیف بها یدفع المزدرد إلی المعدة و یعصر و بها وحدها یتم القی‌ء و لذلک یعسر.

و موضعه خلف قصبة الرئة کما مر علی استقامة فقار العنق و ینحدر معه زوج العصب النازل من الدماغ ملتویا علیه فإذا جاوز الفقرة الرابعة من فقار الصلب المسماة بفقار الصدر ینحرف یسیرا إلی الجانب الأیمن لیوسع المکان علی العرق النابت من القلب ثم ینحدر علی استقامة الفقرات الباقیة حتی إذا وافی الحجاب انفتح له منفذ

فیه و یرتبط عند المنفذ رباطات تشمله و تحوطه لئلا یزدحم العرق الکبیر المار فیه و لا یضغطه عند الازدراد فإذا جاوز الحجاب أخذ یتسع و یسمی حینئذ فم المعدة و یتدرج فی الاتساع حتی تتم المعدة مستدیرة إلا أن ما یلی الصلب منها منبطح لیحسن ملاقاتها به و أسفلها واسع لأنه مستقر الطعام.

و هی ذات طبقتین داخلتهما طولانیة اللیف لأن أکثر أفعالها الجذب و یخالطها لیف مورب لیعین علی الإمساک و هی متصلة بغشاء المری‌ء و غشاء داخل الفم بل کلها غشاء واحد فیه قوة هاضمة کما مر و الخارجة مستعرضة اللیف لم یختلط به شی‌ء من المورب لأنه آلة العصر و الدفع فقط.

و یأتیها من عصب الدماغ شعبة تفیدها الحس و لهذا ما یفثی‌⁽¹⁾الروائح الکریهة و المشارکة بین المعدة و الدماغ بهذه العصبة و بها یحس الإنسان ببرد الماء المشروب و بها یتنبه للشهوة و یحس بالحاجة إلی الغذاء إذا خلا المعدة و البدن فیتحرک لطلبه و إنما لم یحس جمیع الأعضاء بذلک مثل ما یحس فم المعدة لأنه لو أحست الجمیع لم یحمل الحیوان الجوع ساعة البتة و لکان یلدغ جمیع الأعضاء.

و یتصل بقدام المعدة عرق کبیر یذهب فی طولها و یرسل إلیها شعبا کثیرة و یلازمه شریان ینشعب مثل ذلک و جمیع تلک الشعب تعتمد علی طی الصفاق و ینسج من جملته الثرب و یترشح دائما إلیه رطوبة لزجة دهنیة هی الشحم بها یتم الثرب و فائدته أن یعین بحرارته المعدة فی الهضم من قدام کما یعینها فی ذلک الکبد من یمینها من فوق و الطحال من یسارها من تحت و لحم الصلب من خلف‌⁽²⁾

و فوق الثرب الغشاء الصفاقی و فوقه المراق و فوقه عضلات البطن و بهذه المجاورات تکتسب المعدة حرارة

تامة هاضمة مع ما فی لحمها من الحرارة الغریزیة لأنها خادمة لجمیع البدن فی طلب الغذاء و هضمه فلا بد أن یتم اقتدارها علی تمام فعلها.

و الغشاء الصفاقی هو الغشاء الذی یحوی جمیع الأحشاء و یجتمع طرفاه عند الصلب من جانبه و یتصل بالحجاب من فوقه و یتصل بأسفل المثانة و الخاصرتین من أسفل و هناک تثقب فیه ثقبتان عند الأربیتین هما مجریان ینفذ فیهما عروق و معالیق و إذا اتسعا نزل فیهما المعاء و یسمی الفتق و فائدة هذا الغشاء أن یکون وقایة للأحشاء و یحفظها علی أوضاعها لئلا تتشوش حرکاتها و أفعالها و یربط بعضها بالبعض و بالصلب لیکون اجتماعها وثیقا و لیکون حاجزا بین الأمعاء و عضل المراق إلی غیر ذلک من المنافع.

و أما الأمعاء فکلها طبقتان و علی الداخلانیة لزوجات قد لبستها بمنزلة الترصیص یسمی مع الشحم الذی علیها صهروج الأمعاء لوقایتهما لها و کلها مربوطة بالصلب برباطات یشدها و یحفظها علی أوضاعها إلا واحدة تسمی بالأعور فإنه مخلی غیر مربوط و خلقت ستة⁽¹⁾

قبائل ثلاثة دقاق و هی أعلی و ثلاثة غلاظ و هی أسفل فأول الدقاق هو المعاء المتصل بأسفل المعدة و یسمی الاثنی عشری لأن طوله فی کل إنسان اثنا عشر إصبعا من أصابعه مضمومة.

و فوهته المتصلة بقعر المعدة یسمی البواب لأنها تنضم عند امتلاء المعدة و تنغلق حتی لا یخرج منه الطعام و لا الماء حتی یتم الهضم أو یفسد ثم ینفتح حتی یصیر ما فی المعدة إلی الأمعاء و کما أن المری‌ء للجذب إلی المعدة من فوق فکذلک هذا المعاء للدفع عنها من تحت و هو أضیق من المری‌ء و أقل سخونة لأن المری‌ء منفذ الشی‌ء الممضوغ و هذا منفذ الشی‌ء المهضوم المختلط بالماء المشروب و أیضا فإن النافذ فی المعاء یرافده الثقل الذی یحصل فی المعدة عند الامتلاء و الحرکات التی تتفق لبعض الناس فیسهل اندفاعه فأعین بالتضیق لتقوی علی الانضمام و الإمساک إلی أن یتم النضج و الهضم و هو ممتد من المعدة إلی أسفل علی الاستقامة لیس فیه ما فی غیره من التلافیف لیکون اندفاع ما یندفع إلیه عنه متیسرا لیخلو بالسرعة و لا یزاحم ما یجاوره من الیمین و الیسار.

و یتلوه معاء یسمی بالصائم لأنه یوجد فی الأکثر خالیا فارغا و ذلک لأن الکیلوس الذی ینجذب‌⁽¹⁾

إلیه یتصل به و ینجذب منه إلی الکبد أکثر مما ینجلب إلیه بالسرعة و أیضا فإن المرة الصفراء التی تنجلب من المرارة إلی الأمعاء لیغسلها إنما تنجلب أولا إلی هذه المعاء فتغسلها بقوتها الغسالة و یهیج الدافعة بقوتها اللداغة فیبقی خالیا و یتصل بالصائم معاء آخر طویل متلفف مستدیر استدارات کثیرة یسمی بالدقیق.

و فائدة طول الأمعاء و تلافیفها أن لا ینفصل الغذاء منها سریعا فاحتاج الحیوان إلی أکل دائم و قیام للحاجة دائما و لیکون للکیلوس المنحدر من المعدة مکث صالح فیها لیتم القوة الهاضمة التی فیها هضمه و لتنجذب صفوته إلی الکبد فی العروق الماساریقیة المتصلة بتلک التلافیف و سعة هذه الأمعاء الثلاثة کلها بقدر سعة البواب و الهضم فیها أکثر منه فی الغلاظ و إن کانت تلک أیضا لا یخلو من هضم کما لا تخلو عن عروق ماساریقیة مصاصة تتصل بها و أولها المعاء الأعور و یتصل بأسفل الدقاق و سمی به لأنه مثل کیس لیس له إلا ممر واحد به یقبل‌⁽²⁾ما یندفع إلیه من فوق و منه یندفع ما یدفعه إلی ما هو أسفل منه و وضعه إلی الخلف قلیلا و میله إلی الیمین و فائدته أن یکون للثفل مکان یجتمع فیه فلا یحوج کل ساعة إلی القیام للتبرز و لیستفید من حرارة الکبد بالمجاورة هضما بعد هضم المعدة.

و نسبة هذا المعاء إلی ما تحته من الأمعاء نسبة المعدة إلی الأمعاء الدقاق التی فوقها و لذلک میل إلی الیمین لیقرب من الکبد فیستوفی تمام الهضم ثم ینفصل عنه إلی معاء آخر تمص منه الماساریقا و إما یکفیه فم واحد لأن وضعه لیس وضع المعدة علی طول الثدی لکنه کالمضطجع و من فوائد عوره أنه مجمع الفضول التی لو تفرق کلها فی سائر الأمعاء لتعذر اندفاعها و خیف حدوث القولنج فإن المجتمع أیسر اندفاعا من المتفرق و هو أیضا مسکن لما لا بد من تولده فی الأمعاء من الدیدان

فإنه قلما یخلو عنها بدن و فی تولدها أیضا منافع إذا کانت قلیلة العدد صغیرة الحجم و فی هذا المعاء یتعفن الثفل و تتغیر رائحته و هو⁽¹⁾أولی بأن ینحدر فی فتق الأربیة لأنه مخلی عنه غیر مربوط و لا متعلق بما یأتی الأمعاء من الماساریقا فإنه لیس یأتیه منها شی‌ء و یتصل بهذا المعاء من أسفل معاء یسمی قولون و هو غلیظ صفیق و کلما یبعد عنه یمیل إلی الیمین متلاحقة القرب من الکبد ثم ینعطف إلی الیسار منحدرا فإذا حاذی جانب الیسار انعطف ثانیا إلی الیمین و إلی خلف حتی یحاذی فقرة القطن و هناک یتصل بمعاء آخر یسمی بالمستقیم و هو عند مروره فی الجانب الأیسر بالطحال مضیق و لذلک ورم الطحال یمنع خروج الریح ما لم یغمز علیه.

و هذا المعاء یجتمع فیه الثفل لتدرج إلی الاندفاع لیستصفی الماساریقا ما عسی یبقی فیها من جوهر الغذاء و فیه یعرض القولنج فی الأکثر و منه اشتق اسمه و المعاء المستقیم المتصل بأسفله ینحدر علی الاستقامة لیکون اندفاع الثفل أسهل و هو آخر الأمعاء و طرفه هو الدبر و علیه العضلة المانعة من خروج الثفل حتی تطلقه الإرادة و خلق واسعا یقرب سعته من سعة المعدة لیکون للثفل مکان یجتمع فیه کما یجتمع البول فی المثانة و لا یحوج کل ساعة إلی القیام و لیس یتحرک شی‌ء من الأمعاء إلا طرفاها و هما المری‌ء و المقعدة و تأتی الأمعاء کلها أوردة و شرایین و عصب أکثر من عصب الکبد لحاجتها إلی حس کثیر.

و أما الکبد فهو لحم أحمر مثل دم جامد لیس یحیطه عصب بل غشاء عصبی یجلله یتولد من عصب صغیر و هو یربط الکبد بغیرها من الأحشاء و بالغشاء المجلل للمعدة و المعاء و یربطها أیضا بالحجاب برباط قوی و بأضلاع الخلف برباطات دقاق و

هی موضوعة فی الجانب الأیمن تحت الضلوع العالیة من ضلوع الخلف و شکلها هلالی حدبته تلی الحجاب لئلا یضیق علیه مجال حرکته و تقعیره یلی

المعدة لیتهندم علی تحدبها و یأتیها من هناک شریان صغیر یتفرق فیها ینفذ فیه الروح إلیها و یحفظ حرارتها و یعدلها بالنبض و جعل مسلکه إلی مقعرها لأن حدبتها تروح بحرکة الحجاب و لها زوائد أربعة أو خمسة یحتوی بها علی المعدة کما یحتوی الکف علی المقبوض بالأصابع.

و شأنها أن تمتص الکیلوس من المعدة و الأمعاء و تجذبه إلی نفسها فی العروق المسماة بماساریقا و لیس فی داخلها فضاء یجتمع فیه الکیلوس لکنه یتفرق فی الشعب التی فیها من العرقین النابتین منها یسمی أحدهما الباب و الآخر الأجوف.

و بیان ذلک أن الباب ینبت من تقعیرها و ینقسم أقساما ثم تنقسم تلک الأقسام إلی أقسام کثیرة جدا و یأتی منها أقسام یسیرة إلی قعر المعدة و الاثنی عشری و أقسام کثیرة إلی المعاء الصائم ثم إلی سائر الأمعاء حتی یبلغ المعاء المستقیم و فیها ینجذب الغذاء إلی الکبد فلا یزال کلما انجذب یصیر من الأضیق إلی الأوسع حتی یجتمع فی الباب ثم الباب ینقسم أیضا فی داخل الکبد إلی أقسام فی دقة الشعر و یتفرق ما انجذب من الغذاء فیها و یطبخه لحم الکبد حتی یصیر دما.

و الأجوف ینبت من حدبتها و هو عرق عظیم منه ینبت جمیع العروق التی فی البدن و أصله ینقسم فی الکبد إلی أقسام فی دقة الشعر تلتقی مع الأقسام المنقسمة فیها من الباب فیرتفع الدم من تلک الأقسام إلیها ثم یجتمع من أدقها إلی أوسعها حتی یحصل جملة الدم کله فی الأجوف ثم یتفرق منه فی البدن فی شعبة الخارجة و هو إذا طلع من الکبد لم یمر کثیرا حتی ینقسم قسمین.

أحدهما و هو الأعظم یأخذ إلی أسفل البدن یسقی جمیع الأعضاء التی هناک و الثانی یأخذ إلی الأعلی لیسقی الأعضاء العالیة و هذا القسم تمر حتی یلاصق الحجاب و ینقسم من هناک عرقان یتفرقان فی الحجاب لیغذواه ثم ینفذان الحجاب فإذا نفذاه انقسمت منهما عروق دقیقة و اتصلت بالغشاء الذی یقسم الصدر بنصفین و بغلاف القلب و بالغدة التی تسمی التوثة⁽¹⁾

و تفرقت فیها.

ثم تنشعب منه شعبة عظیمة تتصل بالأذن الیمنی من أذنی القلب و تنقسم ثلاثة أقسام أحدها یدخل إلی التجویف الأیمن من تجویفی القلب و هو أعظم هذه الأقسام و هو الورید الشریانی و الثانی یستدیر حول القلب من ظاهره و ینبث فیه کله و الثالث یتصل بالناحیة السفلی من الصدر و یغذو ما هناک من الأجسام‌⁽¹⁾و إذا جاوز القلب مر علی استقامة إلی أن یحاذی الترقوتین و ینقسم منه فی مسلکه هذا شعب صغار من کل جانب تسقی ما یحاذیها و یقرب منها و یخرج منها شعب إلی خارج فیسقی العضل

الخارج المحاذی لتلک الأعضاء الداخلة و عند محاذاته للإبط یخرج إلی خارج شعبة عظیمة تأتی الید من ناحیة الإبط و هو القسم الباسلیق.

فإذا حاذی من الترقوة الوسط منها موضع اللبة انقسم قسمین فصار أحدهما إلی ناحیة الیمین و الآخر إلی ناحیة الشمال و انقسم کل واحد من هذین القسمین إلی قسمین یسقی أحد القسمین الکتف و جاء إلی الید من الجانب الوحشی و هو العرق المسمی بالقیفال و انقسم الباقی قسمین فی کل جانب فمر أحدهما غائرا مصعدا فی العنق حتی یدخل القحف و یسقی ما هناک من أعضاء الدماغ و الأغشیة و فی مروره فی العنق إلی أن یدخل الدماغ تنشعب منه شعب صغار تسقی ما فی العنق من الأعضاء و یسمی هذا القسم الوداج الغائر و أما الثانی فیمر مصعدا فی الظاهر حتی ینقسم فی الوجه و الرأس و العنق و الأنف و یسقی جمیع هذه الأعضاء و هو الوداج الظاهر و ینشعب من العرق الکتفی فی مروره بالعضد شعب صغار تسقی ظاهر العضد و تنشعب من الإبطی شعب تسقی باطنه.

و إذا قارب العرق الکتفی و العرق الإبطی مفصل المرفق انقسما فأخذ انقسام‌⁽²⁾

العرق الکتفی یمازج قسما من العرق الإبطی و یتحد به فیکون منهما عند المرفق العرق المسمی بالأکحل و القسم الثانی من أقسام العرق الکتفی یمتد فی ظاهر الساعد و یرکب بعد ذلک الزند الأعلی و هذا القسم حبل الذراع و قسم من العرق الإبطی و هو الأصغر مکانا یمر فی الجانب الداخل من الساعد حتی یبلغ رأس الزند الأسفل و یکون من بعض شعبه العرق الذی بین الخنصر و البنصر المسمی بالأسیلم.

و أما القسم الذی یأخذ إلی أسافل البدن فإنه یرکب فقار الظهر آخذا إلی أسفل و تتشعب منه أولا شعب تأتی لفائف الکلی و أغشیتها و الأجسام التی تقرب منها فتسقیها ثم تنشعب منه شعبتان عظیمتان تدخلان تجویف الکلی ثم شعبتان تصیران إلی الأنثیین ثم تنشعب منه عند کل فقرة عرقان یمران فی الجانبین و یسقیان الأعضاء القریبة منها ما کان منها داخلا کالرحم و المثانة و ما کان منها خارجا کمراق البطن و الخاصرتین حتی إذا بلغ آخر الفقار انقسم قسمین و أخذ أحدهما إلی الرجل الیمنی و الأخری إلی الیسری.

و تشعبت منه شعب تسقی عضل الفخذین منها غائرة تسقی العضل الغائرة و منها ظاهرة تسقی العضل الظاهرة حتی إذا بلغ مشاش مثنی الرکبة انقسم ثلاثة أقسام فمر قسم منها فی الوسط و سقی بشعب له جمیع عضل الساق الداخل و الخارج و مر قسم فی الجانب الداخل من الساق حتی یظهر عند الکعب الداخل و هو الصافن و القسم الآخر یمر فی الجانب الظاهر من الساق و هو غائر إلی ناحیة الکعب الخارج و هو عرق النسا و ینشعب من کل واحد من هذین عند بلوغه القدم شعب متفرقة فی القدم فتکون الشعب التی فی القدم فی ناحیة الخنصر و البنصر من شعب عرق النسا و التی فی الإبهام من شعب الصافن.

و أما المرارة فهی کیس عصبانی‌⁽¹⁾

یعلق من الکبد إلی ناحیة المعدة موضوعة علی أعظم زوائدها و هی ذات طبقة واحدة منتسجة من أصناف اللیف الثلاثة و لها منفذان أحدهما متصل بتقعیر الکبد و به تنجذب المرة الصفراء إلیها و الآخر

یتشعب فیتصل بالأمعاء العلیا و بأسفل المعدة و به تندفع أجزاء من الصفراء إلیها لغسلها عن الفضول و تنبیهها علی الحاجة و النهوض للتبرز کما مر و لیست المرارة لبعض الحیوانات کالإبل لأن معاءه مر جدا کأنه مفرغة للمرة و لذلک لا تأکلها الکلاب ما لم تضطر جوعا و کذلک الفرس و البغل.

و أما الطحال فهو عضو لحمی مستطیل علی شکل اللسان متصل بالمعدة من یسارها إلی خلف حیث الصلب مهندما مقعره علی محدب المعدة مرتبطا بها بعرق یصل بینهما و یوثقه شعب کثیرة العدد صغیرة المقادیر تتشعب من الصفاق و تتصل به و تتفرق فیه و حدبته تلی الأضلاع تستند بأغشیتها لأنه لیس متعلقا بها برباطات کثیرة قویة بل بقلیلة لیفیة.

و من هذا الجانب تأتیه العروق الساکنة و الضاربة الکثیرة لتسخنه و یقاوم برد السوداء المندفعة إلیه و یهضمها و لحمیته متخلخل لیسهل قبوله الفضول السوداویة و له عنق یتصل بمقعر الکبد حیث یتصل عنق المرارة به ینجذب‌⁽¹⁾السوداء من الکبد و عنق آخر ینبت من باطنه متصل بفم المعدة به یدفع السوداء إلیها و یغشیه غشاء نبت من الصفاق کما مر و شأنه أن یکون مفرغة للسوداء الطبیعی کما دریت و لیس لبعض الحیوانات و الذی للجوارح منها صغیر.

و أما الکلیتان فکل واحدة منهما مثل نصف دائرة محدبها یلی الصلب لتسهل الانحناء إلی قدام و لحمها لحم ملزز⁽²⁾

لیکون قوی الجوهر غیر سریع الانفعال عما ینجذب إلیها من المائیة الحادة التی یصحبها خلط حاد و لیقدر علی إمساک المائیة ریثما یتمیز عنها الدم لیغتذی به و لیقدر الإنسان بسبب قدرة الکلیة علی هذا الإمساک علی إمساک البول إلی وقت اختیاره و لیمنع عن نشف غیر الرقیق و جذبه و لتدورک بتلزیزه ما وجب من صغر حجمه و فی باطن کل واحد منهما تجویف یجتمع فیه ما یتحلل إلیها لتمیز قوتها الغاذیة الدمویة من المائیة و تصرفها إلی غذائها ثم

یرسل المائیة إلی المثانة و لکل منهما عنق متصل بالأجوف من الکبد لیجذب المائیة و آخر متصل بالمثانة لیرسل مائیته إلیها و وضعت الیمنی أرفع من الیسری لیکون أقرب من الکبد.

و إنما جعلت زوجا لکثرة المائیة و تضییق المکان علی الکبد و الأعور و الطحال و القولون إن جعلت واحدة فی أحد الجانبین و کان مع ذلک لا یستوی القامة بل تکون مائلة إلی جهتها أو علی المعدة و الأمعاء إن جعلت فی الوسط و کان مع ذلک یمنع

الانحناء إلی قدام علی أن کل عضو من الحیوان خلق زوجا و الذی لا یری زوجا فهو ذو شقین کما یظهر بالتأمل فیما مر و قد قال سبحانه وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ‌⁽¹⁾و أما المثانة فهی عصبانیة مخلوقة من عصب الرباط لیکون أشد قوة و وثاقة و مع القوة قابلة للتمدد و هی ککیس بلوطی الشکل طرفاه أضیق و وسطه أوسع مبطن بغشاء منتسج من الأصناف الثلاثة و اللیف لیقوم بإتمام الأفعال الثلاثة⁽²⁾و هی‌⁽³⁾

ذات طبقتین و البطانة ضعف الظهارة عمقا و غلظا لأنها هی الملامسة للمائیة الحادة و هی القائمة بالأفعال الثلاثة⁽⁴⁾و الظهارة وقایة لها لئلا تنفسخ عند ارتکازها و تمددها و هی موضوعة بین الدرز و العانة و شأنها أن تکون وعاء للبول و مقبضة له إلی أن یخرج دفعة واحدة بالاختیار و الإرادة فیستغنی الإنسان بذلک عن مواصلة الإدرار کالمعاء للثفل.

و البول یأتیها من منفذی الکلیتین کما مر و المنفذان إذا بلغا إلیها خرقا إحدی طبقتیها و مرا فیما بین الطبقتین فی طولهما ثم یغوصان فی الطبقة الباطنة مفجرین إیاه إلی تجویف المثانة إلیها حتی إذا امتلأت و ارتکزت انطبقت البطانة

علی الظهارة مندفعة إلیها من الباطن کأنهما طبقة واحدة لا منفذ بینهما و لها عنق دفاع للماء إلی القضیب معوج کثیرة التعاویج‌⁽¹⁾و لأجلها لا یندفع الماء بالتمام دفعة و خصوصا فی الذکران فإنه فیهم ذو ثلاث تعاویج و فی الإناث ذو تعویج واحد لقرب مثانتهن من أرحامهن و علی فمه عضلة تضمه و تمنع خروج البول حتی تطلقه الإرادة المرخیة لها.

أما الثدی فمرکب من شرایین و عروق و عصب یحتشی ما بینها نوع من اللحم غددی أبیض طبیعته اللین‌⁽²⁾

خلقه الله لیکون المحیل و المولد للبن و هذه الشرایین و العروق تنقسم فی الثدی إلی أقسام دقاق و تستدیر و تلتف لفائف کثیرة و یحتوی علیها ذلک اللحم الذی هو مولد اللبن فیحیل ما فی تجویفها من الدم حتی یصیر لبنا بتشبیهه إیاه بطبیعته کما یحیل لحم الکبد ما یجتذب من المعدة و الأمعاء حتی یصیر دما بتشبیهه إیاه.

**[ترجمه]اما سینه هفت استخوان دارد به شماره دنده‌های آن که بدان پیوست است، و آنها استخوانهای نرم و محکمی هستند و به دنبال آنها غضروف پهنی وجود دارد مانند خنجر که آن را خنجری گویند، و درون آنها خالی است تا سبک باشند و حرکت آنها آسان باشد و بخار آن خارج شود و در آن نماند و استحکام آنها به بندهای آنها است تا تحت فشار نباشند و دل را بفشارند، و غضروف خنجری سپر دهانه معده است.

و اما ترقوه استخوانی است که به دو سوی بالای قفسه سینه دراز است و کوژ از بیرون و تودار از درون یک سرش به قفسه سینه است و سر دیگر به سر شانه و استخوان شانه بدان متصل شود و هر دو به استخوان بازو و سر دیگرش پهن است و در درونش رگهای بالارونده که به مغز نفوذ کنند و اعصابی که پایین می‌آینداز آن و ترقوه نگهبان هر دو است.

اما شانه استخوانی است که لبه بیرونی آن گرد مانند و نازک و سخت و بر آن گودی کم عمقی است که طرف بازو در آن درآید و دو نوک دارد که نگذارند بازو کنده شود یکی در بالا از طرف پس که آن را «منقار کلاغ» می‌نامند و رشته پیوند آن با ترقوه است. و دیگری در زیر و از درون و پیوسته به سوی لبه درونی پهن شود که بیشتر در برگیرد تا برسد به غضروف گردی که بدان پیوسته. و بر پشتش برآمدگی سه گوشی است به نام «عیر کتف» که پایین آن به سوی بیرون است و زاویه‌اش به سوی درون تا سطح پشت آن به کندن پوست یا آزار از برخورد مختل نشود، و آن چون دندانه مهره‌ها برای نگهداری آفریده شده است، و همانا شانه برای این خلق شده است که بازو بدان آویزد و به سینه نچسبد و حرکت دستها روان باشد و گیر نکنند، و سپر دومی باشد برای اعضاء میان سینه و به جای دندانه و بال مهره‌ها باشد.

اما بازو استخوان گردی است چون نی که میان تهی است و پر است از مغز، طرف بیرون آن کوژ است و درونش فرو رفته تا ماهیچه‌ها و اعصاب و رگها را نهان سازد و برای زیر بغل گرفتن هر چیز آماده باشد و دستها به هم جفت شوند، طرف بالای ان که کوژ است به درون گودی کتف درآید و بندی نرم دارد که بسیار محکم است و به چهار رشته بسته است و چون نرم است در معرض از جا کندن است، و آن را نرم ساختند تا در هر سو بچرخد و این چرخش نیاز نیست بسیار باشد و از پاره شدن رشته‌ها و از جا کندن آنها و بلکه خود بازو نگرانی باشد بلکه بیشتر آرام است و دست حرکت دارد. و اما سر پایینی آن دو دندانه بهم چسبیده در آن ترکیب شده:

و آنکه در سوی درون است درازتر و باریکتر است و با استخوان دیگر مفصلی ندارد و چیزی بدان بسته نیست ولی نگهدار رگها و اعصابی است که به دست می‌آید و آنکه در سوی بیرون است متمم بند آرنج است، و میان این دو دندانه شکاف گردی وجود دارد مانند شکاف چرخک دستی. و در پایانش دو گودی وجود دارد از پیش و پس به نام دو عتبه، آنکه در پیش است ساده و نرم و بی‌پرده است و دیگری که بزرگتر است به سوی پایین می‌رود و شکاف آن گرد نیست ولی چون دیوار راستا است که وقتی سر استخوان ساعد به جانب بیرون حرکت کند و بدان رسد می‌ایستد.

اما ساعد از دو استخوان است که به درازا بهم چسبیدند و آنها را زندین خوانند، و بالایی که پهلوی انگشت بزرگ است نازکتر است زیرا باربر دیگری است و آن را زند اعلی می‌نامند و پایینی که پهلوی انگشت کوچک است ضخیم‌تر است چون بار بر آن است و زند اسفل نام دارد، و همه آنها با هم را دست می‌نامند، و به وسیله زند اعلی ساعد حرکت می‌کند و پیچ می‌خورد و راستا ایستد از این رو کج است زیرا از درون آغاز شود و به بیرون می‌رسد تا آماده حرکت پیچدار باشد .

و با زند پایین ساعد باز و بسته شود. و از این رو راستا است تا بهتر کار کند، و میانه هر دو باریک است چون نیازی به ضخامت ندارد و ماهیچه ضخیمی در آنها نیست، و دو سوی هر دو ضخیم هستند چون نیاز به رشته‌های بست و بند فراوان دارند و در برابر برخوردها و تصادمات سخت به خاطر حرکت مفاصل و گوشت و ماهیچه‌های آنها.

و در طرف زند اعلی گودی مستقیمی است که لقمه‌ای از سر بیرونی بازو در آن است و با رشته‌ها بدان بسته شده است و با چرخیدن آن در این گودی خم و راست می‌شود.

و اما زند پایین دو دندانه دارد که میانه آنها زائده‌ای است راست رخنه سر بازو و از آنها بند آرنج تشکیل می‌شود، و چون زائده آن به پس و زیر حرکت کند دست گشاده شود، و چون حزّ دیوار مانند از گودی که زائده را دارد پهن شود دست را از باز شدن بیش از حد باز دارد و بازو و ساعد راستا بایستند و چون یکی از دو زائده بر دیگری بچرخد به پیش و فراز دست بسته گردد تا آنجا که ساعد به بازو بچسبد و دو سر هر دو زند از زیر همراه شوند و چون یک چیز شوند و در آنها گودی پهن مشترکی وجود دارد که بیشتر آن در زند پایین است، و آنچه از گودی جدا شود کوژ و نرم بماند تا از آفات دور باشد.

اما مچ دست و کف دست، مچ دست از هشت استخوان گرد که در دو رده به رشته آمدند ترکیب شده است و همه استخوانهای سخت بدون مغز گنبد شکل باشند به وضعی که از همراهی آنها شکل شایان مچ دست پدید آید.

و کف دست متشکل از چهار استخوان است که متصل به استخوانهای مچ دست است با رشته‌های استوار، رده بالای مچ که کنار ساعد است سه استخوان بند استوارند، استخوانهای آن نازکتر هستند و سر آنها که پهلوی ساعد است باز نازکتر است و هموارتر و چسبیده‌تر که گویا یکی هستند و سر آنها که پهلوی رده پایینی است پهنتر و کم پیوست‌تر و رده پایینی چهار استخوان است به تعداد استخوانهای کف دست که بدانها پیوسته‌اند، و استخوان هشتم در صف‌بندی مچ نیست بلکه نگهبان عصب کنار کف دست است.

استخوانهای کف دست در سوی مچ به هم نزدیک هستند تا خوب به استخوانهایش بچسبند و خرده خرده در سوی انگشتان از هم گشاده شوند تا خوب باستخوانهای گشاده و جدای انگشتان پیوندند، مچ با ساعد دو بند دارد یکی تا گشاده و بسته گردد که بزرگتر است و از جا گرفتن استخوانهای مچ در گودی مشترک دو سوی استخوانهای زند پدید گردد و دیگری برای پیچیدن است و از جا گرفتن دندانه سر زند پایینی انگشت کوچک در گودی سر استخوان مچ که برابر آن است پدید شود و کودی بر دندانه بچرخد و مچ و هر چه بدان پیوست است بپیچد.

و بند مچ با مشت از گودی سر استخوانهای مچ است که دندانه‌هائی از استخوانهای مشت پوشیده با غضروف از آنها بیرون آمده است. و همه این استخوانها بندهای استوار و به هم بسته دارند تا چون مشت چیزی در خود جا دهد و نگهدارد و از هم نپاشند تا اگر پوست کف دست را بکنند آنها را ببینی به هم چسبیده‌اند گر چه زیبائی ندارند و با اینکه استوارند به آسانی بسته شوند، و در همه استخوانهای مچ و مشت فرورفتگی است از سوی کف دست تا به وسیله آن بتواند چیزهای گرد و روان را در خود گیرد.

اما انگشتان هر کدام سه استخوان دارند به نام سلامیات که پایین‌ترین آنها بزرگتر است و بالاتر کم‌کم نازکتر و خردتر می‌شوند تا نسبت بین بار و حامل آن نیکو باشد، استخوانها گرد هستند تا دور از آسیب باشند، و سختند و تو پر و میان‌تهی، درون گود و گوژپشت تا بهتر بگیرند و نگهدارند و بکشند.

انگشت میانی درازتر است و پس از آن بنصر [انگشت کنار انگشت میانی] و پس از آن سبابه و سپس خنصر [انگشت کوچک] تا در گرفتن سر آنها برابر باشد و رخنه نباشد و در درون مشت ژرف باشند و چیز گرد را قبضه کنند.

و همه استخوانهاشان با دندانه و گودی درون هم هستند و میانشان رطوبت چسبانی وجود دارد تا پیوسته‌تر بمانند و بر اثر حرکت خشک نشوند و بندهایشان رشته‌های استوار دارند و تا پرده غضروفی به هم برخورند و رخنه‌هاشان را استخوانهای ریزی پر کنند تا خوب محکم باشند و آنها را سمسمانیه می‌نامند، درونشان گوشتی است تا در برخورد بدان چه برگیرند آرامش داشته باشند و از بیرون کم گوشتند تا سنگین نباشند و چون گرد شوند ابزار ستیز کوبنده‌ای هستند و گوشتین باشند تا خوب بهم بچسبند.

و انگشتان بی‌استخوان آفریده نشدند تا سست و ناتوان نباشند چون رعشه داران، با اینکه بی‌استخوان هم حرکت‌پذیر بودند مانند بسیاری از کرمها و ماهیها، و از یک استخوان نشدند تا کارشان دشوار باشد مانند سرما زده‌ها.

و به سه استخوان بس کردند زیرا اگر بیش بودند و حرکت بیش داشتند دچار سستی می‌شدند در ضبط آنچه نیاز به فزونی ضبط دارد و اگر از دو تا بودند محکمتر بودند ولی کم حرکت‌تر و کفایت نمی‌کردند، و نیاز به هر گونه حرکت بیشتر از نیاز به استواری است. و آنها را در بر هم کوژ و یا فرو رفته نساخت تا اینکه هنگام نیاز چون یک شیء باشند و سود بزرگی دهند، و برای انگشت و بزرگ و خرد کوژی از سوی برون ساخته تا هنگام گره کردن مشت گرد باشند و دور از آفت، و انگشت بزرگ را به مشت نچسبانده تا دوری میان او و انگشتان دیگر کم نباشد و برابر چهار انگشت دیگر باشد:

و چون چهار انگشت چیز خردی را در خود گرفتند و انگشت شست به آنها کمک کرد و آن را فرو گرفت در ضبط آن با آن چهار نیروی برابر دارد. و برای آنکه انگشت بزرگ برای هر چه در مشت گیرند چون سر بند شیشه باشد، و اگر جز در جای خود بود بی‌فایده بود، و اگر به جای انگشت کوچک بود دو دست نمی‌توانست چیزی را کاملا در خود بگیرند و بدتر از آن این بود که در پشت یا درون مشت باشد.

اما ناخن استخوانی است نرم و پیوسته در حال رشد زیرا مانند دندان همیشه سائیده شود، و همانا برای آن هستند که پشتیبان انگشتان باشند تا بر نگردند و فشار نکشند هنگام چسبیدن به چیزی و سست شوند و انگشت بتواند چیزهای خرد را بردارد و بخارد و بتکاند و بسا سلاح باشد و این سود در جز آدمی روشنتر است، و گرد است تا برخی چیزها را ببرد و بشکافد، و نرم است تا در آرام باشد و نشکند.

اما هیئت سینه، و بیان آن این است که همه از گلوگاه تا لگن خاصره به دو بخش قابل تقسیم است، بخش بالا ریه و دل را دارد و بخش پائین معده، روده‌ها، طحال و کبد و زهره و کلیه‌ها و مثانه و رحم، و میان این دو حفره عضوی بنام حجاب فاصله است که پرده‌ی دل گویند و از سر سینه خیزد و یک طرف بگذرد تا به مهره‌های پشت در کنار مهره دوازدهم و پرده‌ای شود میان بخش بالا و پائین.

و همان بخش بالا هم به وسیله پرده‌ای که از میان گذرد و به مهرهای پشت بچسبد دو بخش گردد، و این تهیگاه بالا را همه سینه گویند و از بالای گلوگاه است تا پرده شکم که از عرض آن را بخش کند.

و همانا سینه برای نفس کشیدن آفریده شده است، چون در تنفس ریه باز و بسته شود فرو رود و برآید تا هوای پاک به ریه رساند و این یکی از اجزاء تنفس است که هوا را جذب می‌کند. پس سینه منقبض می‌شود و به این دلیل هواء خارج می‌شود و این جزء دوم تنفس است.

و هوای سوخته را برآرد برای خنک کردن دل و تعدیل حرارت آن و کمک به روح حیوانی چون هوا مرکب آن است و آن را می‌کشاند مانند آب که خوراک را می‌کشاند. و هوائی که استنشاق می‌شود از مجاری میان ریه و قلب به قلب می‌رسد و چون داغ و سوخته شد نیاز دارد که برآید و تازه شود و سینه و ریه بسته می‌شوند و باز می‌شوند و هوای تازه فرو می‌آید چون مشک که باد آتش را میزند و با باز شدن پر از هوا می‌شود و با بسته شدن، هوا را برون میدهد.

اما ریه، مجاری آن در پایان دهان است که بیان شد و چون زیر گلو رسد دو بخش شود و هر بخشی به چند بخش و بافته تقسیم می‌شود و اطرافش پر از گوشت سفید نرم سوراخ سوراخ مانند هواکش است و غذای آن خونی است بسیار لطیف و رقیق که مجرای ریه و رخنه‌های میان پره‌های آن و پره‌های رگهای آن را پر کند و جزء گردن پخش شده و رگهای زیرش گردد .

و گوشتی که اطرافش پر کرده تن ریه است و نیمی در حفره راست سینه و نیمی در سمت چپ آن قرار گرفته است و در هر بخش سینه دو شقه دارد تا تنفس دو ابزار داشته باشد و اگر به یکی آسیب رسد با دیگری انجام شود مانند دو چشم و از یک پرده پی دار پوشیده شده است تا آن را نگاه دارد و به اندازه‌ای حس به آن بخشد.

و گوشتش سوراخ سوراخ است تا بیش از نیاز قلب هوا بگیرد تا چون جاندار زیر آب رود یا سخن دنباله‌دار او مانع از تنفس باشد یا نخواهد در هوای بد بو نفس کشد یا هوای دودی یا گردی، هوائی باشد که دل از آن بهره گیرد، و هم کمکی باشد برای دفع هوای دودی و برای دمیدن.

و سفیدی گوشت آن بر اثر هوای بسیار است که به خون آن غلبه دارد و تیره تیره بسیار دارد برای آنکه به یکی آفت رسد از دیگری بهره برد و ماهی ریه ندارد و از راه گوش تنفس می‌کند.

اما گردنه ریه از غضروف بسیاری است که روی هم چیده شده است و با رشته‌ها به هم بسته‌اند برخی یک دائره کامل باشند که درون ریه هستند و برخی نیم دایره که کنار مری هستند و در فضای گلو به آن چسبیده‌اند و میان هر دو تا از آنها رخنه‌ای وجود دارد که دو پرده فرا گیرد بر آنها آنان را پوشانده و همه رخنه میانه را پر کرده و میان دو سوی آنها را از درون و برون پیوسته و غضروف باشند تا بسته نشوند و سختی آن سبب ایجاد سخن یا کمک آن باشد.

و تعداد آنها زیاد است تا آفت نگیرند و پرده دارند تا در هنگام فرو بردن هوا و نفس کشیدن باز و بسته شوند، زیرا همان پرده است که باز و بسته تواند شد نه غضروف. و سوی کاستش با پرده به مری چسبیده تا هنگام فرو دادن لقمه جمع شود زیرا مری نیاز به کشش و توسعه دارد و از آن سوی پرده باز شود اندازه‌ای از فضای گردنه ریه را بگیرد و لقمه به آسانی فرو رود و حفره قصبه ریه به مری کمک می‌کند هنگام بلعیدن، و پرده درونی سخت‌تر و نرمتر تا با ناگواریها و دمهای بد و دودی که از دل برآید ایستادگی کند و از فشار سخن نرم نشود .

در درون شش بخشهای فراوان دارد تا هوا پر در آن در آید و برای قلب ذخیره گردد، و فایده آن در آماده کردن هوا برای دل چون کبد است در آماده کردن غذاء برای همه تن، و دهانه آن تنگ است تا هوا کم‌کم به قلب رسد و خون در آن نفوذ نکند تا خونریزی پدید آید.

اما قلب از گوشت و عصب و غضروف است، و اورده و شرایین از آن خارج می شوند و رشته‌ها که بدان وابسته‌اند و پرده‌ای کلفت بدان پوشیده که نگاهش دارد و به آن نچسبد جز در پایین تا هنگام باز شدن بدان فشار نیاورد، گوشتش سخت است و ضخیم و از سه نوع بافته است لیف گوشتی دراز و کشنده و لیف گوشتی پهن دفع‌کننده و لیف گوشتی یک طرفه تا حرکت و کار چند کند و زود اثر پذیر نباشد و دور از آفت باشد، شکل آن صنوبری است قاعده‌اش در بالا است که شرایین از آن خارج می‌شوند و پهن است تا به اندازه باشد و غضروف آن پایه محکم آن است و چون پی آن به حساب می‌آید.

سه حفره دارد که بطون نام دارند دو حفره بزرگ و یک حفره کوچک در میانه به نام دهلیز، گوشه راست جایگاه خون ساخته و مانند جوهر آن است و حفره چپ جایگاه روح و خون رقیق و همچنین سخت‌تر است تا آنچه در آن است بخار و عرق نشود چون یکی لطیف است و دیگری رقیق، به خلاف گوشه راست و میانه سوراخی است میان هر دو که با بسط و قبض قلب باز و بسته شود و به وسیله آن دو نوع خون به هم آمیزند و معتدل شوند، و نسبت آن به دو گوشه چون بطن میانه دو قسمت جلو و دنبال مغز است.

گوشه راست دو دهنه دارد که از یکی رگهای کبد در آن آمده و خون کبد را در آن کشند و دیگری به ریه پیوسته و آن ورید شریانی است، چپ هم دو دهانه دارد یکی شریان بزرگی که همه شرایین از آن خارج می‌شوند و دوم دهانه‌ای که به ریه پیوسته است و از آن هوای ریه به قلب می‌رسد و آن شریان وریدی است و دو برآمدگی دارد چون دو گوش که خون و هوا را بپذیرند از سوراخها و رگها و آنها را به قلب رسانند و جرمشان از گوشت دل نازک‌تر است و حرکت پذیرترند و با نازکی سختند تا دور از آسیب باشند.

همانا قلب را در سینه نهادند چون میانه تن است و سازگارتر و اندکی به سمت چپ قرار گرفته است تا از کبد دور باشد و دو عضو گرم در یک جا نباشند و تا جانب چپ برابر شود زیرا طحال در این سمت است و خود گرمای زیادی ندارد و تا اینکه کبد و رگها میان تهی آن جای وسیع داشته باشند، و جای بیشتر برای کبد بهتر از آن است برای طحال، چون کبد اشرف است.

و ریه قلب را بپوشاند تا استخوانهای سینه از جلو بدان برنخورند و آن در جای محکمی است و جوهرش درد و ورم نپذیرد، و بزرگی و کوچکی آن در اغلب انسانها باعث شجاعت یا ترسو بودن انسانها است که نشانه قوت زندگی و ناتوانی آن است و اگر بر خلاف آن یافت شود برای این است که نسبت به تن حرارت آن کم و یا زیاد است‌ - . شیخ در قانون گفته است: و قلب بزرگ جانور بیتاب و ترسویی مانند خرگوش برای کمی حرارت قلب است که در چیز بزرگی پخش شود و خوب گرمش نکند و قلب کوچکی که دلیر است به سبب حرارتی بیشتری است که در آن است، اما بیشتر دلیرها قلب بزرگی دارند.

اما شرایین که رگهای زننده‌اند، از حفره سمت چپ دل خارج می‌شوند که بیان شد چون گوشه راست به کبد نزدیک است و کارش کشیدن غذا و به کار بردن آن است، و از آن دو شریان بزرگ برآیند که یکی کوچکتر است و آن شریان وریدی پیوسته به ریه است و دیگری

بزرگتر که چون برآید دو تیره شود یکی به حفره راست قلب رود که کوچکتر است و دیگری گرد دل بچرخد چنانچه باید و درون آن رود و در آن پخش شود.

پس باقی رگهای خارج شده از حفره سمت چپ قلب بعد از این دو تیره دو بخش شوند یکی به پائین بدن می‌رود و دیگری به بالا و دومی دو بخش می‌گردد به دو سو به اعضا نزدیک خود می‌پیوندد و حرارت غریزی به آنها می‌رساند تا در زیر شانه که رگی از آن به طرف دست می‌رود و در آن آنگونه که خواهد آمد پخش گردد.

و تیره‌های کوچک از آن به ماهیچه‌های بیرون و درون بازو می‌پیوندند ولی در درون قرار گرفته است و ژرف تا چون به آرنج رسد بالا آید و نبض در اکثر بدن‌های انسان‌ها اینجا پدید گردد. و رگ زیر شانه بدان چسبیده است تا چون اندکی از آرنج پایینتر آید شود باز عمیقتر رود و تیره‌هایی مانند مو از آن بیرون شود و به ماهیچه ساعد برسند تا مسافتی از ساعد را بپیماید و باز دو بخش شود یکی به مچ می‌رود که نبض دارد و بالا می‌گذرد و همان است که پزشکان با آن نبض را اندازه می‌گیرند و حال بیمار را از آن باز می‌رسند. و دیگری از مچ بزند پایینتر بگذرد که کوچکتر است، و هر دو در کف دست پخش شوند و بسا در کف دست نبض آنها ظاهر شود.

و چون بخشی از این رگ بالا به بالای سینه برسد دو قسمت گردد و هر قسمت خود به دو قسمت دیگر تقسیم می‌گردد و یکی از این دو قسمت از رگ زننده عروق کبد بگذرد و بالا رود تا وارد کاسه سر شود، و در گذر خود به اعضاء عمیق آنجا پیوندد و چون به کاسه سر برسد به طور شگفت‌انگیزی تقسیم شود و به صورت یک توری در بستر مغز درآید که یاد شد. و پس از تشکیل این توری دو رگ برابر شود مانند حال پیش از تقسیم و هر دو در حریم مغز درآیند و در آن تقسیم شوند.

و بخش کوچکتر این دو به ظاهر صورت و سر آید و در آنجا به اعضاء صورت پخش شود مانند رگ زننده‌ای که بیانش خواهد آمد، و زدن این بخش در پشت گوش است. و اما زدن دو رگ زننده زیر گلو از بخش بزرگ مجاور این رگ عمیقی است، و این دو شریان را شریان‌های سبات نامند.

و اما بخشی که به پائین تنه فرو آید سوار بر مهره‌های پشت شود و از مهره پنجم که در کنار قلب است آغاز کند و به سمت پایین رود و در برابر هر مهره از آن تیره‌ها به راست و چپ بروند و به اعضاء مجاور خود پیوندند، نخست تیره آن به ریه آید و سپس تیره‌هائی به ماهیچه‌های میان دنده‌ها و سپس دو تیره به پرده شکم آیند و سپس تیره‌ها به معده و طحال و چربی نازک گرد شکمبه و روده‌ها و کلیه و رحم، و تیره‌ها برایند تا به ماهیچه‌های مجاور این اعضاء گرایند. و چون به مهره پایانی رسد دو بخش شود و هر کدام به سوی یکی از دو پا گراید، و در آنها پخش شوند مانند رگهای کبد جز اینکه در عمق باشند و زدن آنها نزد دو بند ران و نزد پاشنه زیر دو کعب درونی و در پشت پا نزدیک زه بزرگ روی پا ظاهر می‌شود.

اما مری و معده، مری از یک جوهر گوشتی و چند طبقه پرده تشکیل شده است که تیره‌هائی از اورده و شرایین و تیره‌هائی از عصب گرد آنها است و جزء گوشتی آن که روشن است و طبقه درونیش لیفهای دراز دارد که با آنها جذب کند و بیرونیش لیفهای پهن که غذای بلعیده را به معده اندازد و فشار دهند، و قی به همان تنها انجام شود که دشوار باشد.

و محل آن پشت حنجره مجاور مهره‌های گردن، و جفت عصب پایین آمده از مغز با آن پیچیده‌اند و پایین آیند، و چون از مهره چهارم پشت بگذرد که آنها را مهره‌های سینه نامند اندکی به سمت راست پیچد تا جای رگ برآمده از قلب را باز کند، سپس در کنار مهره‌های دیگر فرود آید تا چون به حجاب شکم رسد حفره‌اش باز گردد و در آنجا رشته‌ها آن را فرا گیرند تا مزاحم رگ بزرگی نباشد که بر آن گذرد و هنگام بلعیدن آن را نفشارد. و چون از حجاب گذشت کم‌کم باز شود و در آنجا دهانه معده نامیده شود و پیوسته باز شود تا معده به شکل گرد کامل گردد جز آنچه از آن به استخوان پشت برخورد که هموار است تا بخوبی بدان برخورد و پایین آن پهن است و باز که جای خوراک است.

و آن دو طبقه دارد و درونیش لیف دراز دارد که بیشتر کار آن جذب است و لیفهای یک طرف هم با آنها آمیخته تا در نگهداری کمکش کنند و پیوسته به پرده مری و پرده درونی دهان است بلکه همه یک پرده‌اند و نیروی هاضمه در آن است چنانچه گذشت و طبقه برونی لیفهای پهن دارد که یک وری در آنها نیست چون تنها ابزار فشار و دفع است .

و از عصب مغز تیره‌ای در آن آید که حس بدان دهد و از این رو بوهای بد را بالا نفرستد، و شرکت میان معده و مغز با این عصب است و به وسیله آن است که آدمی سردی نوشیدنی را دریابد و شهوت در خود یابد و چون معده از خوراک تهی ماند گرسنه شود و به دنبال خوراک رود، و همانا همه اعضاء مانند دهانه معده گرسنگی را در نیابند و اگر چنین بود آدمی یک ساعت تاب گرسنگی نداشت و همه اعضاء داغ گرسنگی داشتند.

و به جلو معده رگ بزرگی پیوسته است در همه درازایش و تیره‌های بسیار بدان روانه کند و شریانی به همراه آن و مانند آن تیره تیره شود و همه آنها به پرده صفاق تکیه دارند و بر آن بافته‌اند. و از آن جمله است عصب نازک گرد معده و پیوسته رطوبتی چسبناک و چرب به آن ترشح کنند که اعصاب آن کامل گردد، و فایده آن این است که از جلو به حرارت معده کمک کند چنانچه کبد از سوی راست بالا و طحال از سوی چپ پائین و گوشت پشت از پس بدان کمک کنند، و بالای عصب پرده صفاق است و بالای آن مراق و بالای آن ماهیچه‌های شکم و به خاطر وجود این اعضا معده حرارت کاملی بدست آورد که غذا را هضم کند با اینکه گوشت خودش هم حرارت غریزی دارد، چون خدمتکار همه تن است در طلب غذاء و هضم آن و باید بدان خاطر نیرو داشته باشد.

و پرده صفاق پرده‌ای است که همه اعضاء درون را فراگرفته است و یک سویش به سمت صلب است و سوی دیگرش بالای حجاب شکم و از پائین به انتهای مثانه و بیضه‌ها پیوندد و در آنجا در بر دو بند ران دو سوراخ دارد که مجرای عروق و آویزه‌ها هستند و چون گشاد شوند رودها از آن فرو ریزند و آن را فتق نامند، و سود این پرده صفاق نگهداری اعضاء درونی است تا وضع و حرکت و کار آنها پریشان نشوند و آنها را به یکدیگر و به پشت بسته دارد تا اجتماعشان استوار باشد و تا پرده باشد میان روده‌ها و ماهیچه‌های مراق و جز آن منافع دیگری نیز دارد.

اما روده‌ها، همه دو طبقه‌اند و پوسته درونی ماده چسبانی دارد به منزله محکم سازی که با عصبی که بر آن است «صهروج امعاء» نام دارد یعنی ساروج روده‌ها که آن را نگهدارد، و همه با رشته‌هائی به پشت چسبیده‌اند که آنها را نگهدارد جز یکی بنام اعور که آزاد است، و شش تیره‌اند، سه باریک که بالا هستند و سه ضخیم که در زیر قرار گرفته‌اند و نخست از باریکها روده پیوسته به انتهای معده است که «اثنی عشری» نام دارد چون درازیش در هر انسان دوازده انگشت بهم چسبیده خود او است.

و دهانه‌اش که به انتهای معده متصل است «بواب» نام دارد، زیرا چون معده پر شود بسته گردد تا خوراک و نوشیدنی هضم نشده از آن خارج نشود و سپس باز شود تا آنچه در معده ته‌نشین شده به روده‌ها برود و همانطور که مری خوراک را از بالا به معده کشد این روده‌ها اضافات آن را از زیر بیرون دهند، و روده از مری تنگ‌تر و کم گرماتر است چون آن فرو کشنده خوراک جویده است و این فرو کشنده غذای هضم شده آمیخته به آب. و نیز آنچه در روده‌ها ریزد به همراه سنگینی معده است که پر می‌شود و حرکات برخی مردم که به دفع آن کمک می‌کند، و تنگ شده تا بسته و نگهدار باشد تا پخت خوراک و هضم آن کامل گردد، و آن از معده به پائین مستقیم است و پیچیدگی دیگران را ندارد تا دفع آسان باشد و زود خالی شود و مزاحم آنچه در راست و چپ است نباشد.

و دنبالش روده‌ای است به نام صائم چون بیشتر خالی است برای آنکه کیلوسی که در آن کشیده شود به زودی به کبد رود، و نیز خلط صفرا که از زهره برای شستشوی روده‌ها می‌آید نخست به این روده ریزد و آن را به نیروی پاک‌کننده و گزنده‌اش بشوید و تهی سازد و روده بلند پیچیده و مدوری به صائم پیوندد به نام دقیق و سود درازی روده و پیچش آنها این است که غذا زود از آنها جدا نشود تا جانور پیوسته نیاز بخوردن و قضای حاجت داشته باشد، و کیلوس کشیده در روده در آنها بماند تا هضم آن کامل شود و جوهرش از رگهای ماساریقا که بدین روده‌های پیچیده پیوستند خوب به کبد کشیده شود.

و وسعت همه این سه قسم روده به اندازه وسعت بواب است، و هضم در آنها بیش از آن است، گر چه آن هضم نیست چنانچه خالی از رگهای ماساریقا و مکنده است که بدان متصل هستند، و اولین آنها روده اعور است که به زیر دقاق پیوندد، و چون کیسه ای است که جز یک گذرگاه ندارد که مدفوعات را بدان از بالا گیرد و از همان به زیر بدهد، و به سوی عقب نهاده است و اندکی به راست گرائیده و فایده آن این است که انبار مدفوع است تا هر آن نیاز به بیرون رفتن نباشد، و تا از حرارت کبد پس از هضم معده هضم دیگر یابد.

و نسبت این روده به روده‌های زیر آن مانند معده است به روده‌های دقاق که بالای آن است و از این رو گرایش به راست دارد تا نزدیک کبد باشد و هضم را کامل کند و سپس آن را به روده‌های دیگر دهد که ماساریقا از آنها می‌مکد، و همانا برایش یک دهانه بس است چون مانند معده در طول پستان نیست بلکه به یک طرف کشیده شده است. و از فوائد یک دهانه بودن آن این است که مجمع فضولی است که اگر در روده‌های دیگر ریزند دفعشان دشوار باشد و نگرانی پدید آمدن قولنج است، زیرا مجتمع را آسانتر می‌شود از متفرق دفع کرد و نیز او جایگاه آن چیزی است که ناچار باید در روده‌ها تولید شود از کرمها که کمتر تنی از آنها تهی است و در شمار کم آنها فوایدی است اگر کوچک باشند. در این روده است که ته نشین بو گیرد و گند شود، و از آن است که بیشتر مرض فتق به وجود آید، زیرا آزاد است و بسته نیست و مربوط به رگهای، ماساریقا نیست زیرا چیزی از آنها بدو نیاید.

و از زیر روده‌ای به این روده می‌پیوندد به نام قولون که ضخیم است و صاف و هر چه از آن دور شود به راست گراید و به نزدیک کبد رسد و آنگاه به چپ پیچد به سراشیبی تا چون برابر جانب چپ شود باز به راست برگردد و به سوی پشت تا مجاور مهره قطن و در آنجا به روده دیگر به نام مستقیم پیوندد، و آن در گذرش بسوی چپ در برابر طحال تنگ است، و از این رو ورم طحال مانع بر آمدن بادی است که فضاری بر آن نیست.

و در این روده است که ته‌نشین فراهم شود برای دفع شدن کم‌کم تا ماساریقا ته مانده جوهر غذا را از آن بکشد، و در آن است که بیشتر قولنج رخ دهد، و از همان نامش باز گرفته شده، و روده مستقیم که به ته آن متصل است راستا سرازیر شود تا دفع مدفوع آسانتر باشد و آن پایان روده‌ها است که سرش مقعد است، و ماهیچه غده‌دار مانع از خروج فضله تا نخواهند در آن ست و به اندازه معده بزرگ است تا جای جمع شدن مدفوع داشته باشد مانند وقتی که ادرار در مثانه جمع می‌شود، و هر ساعت نیاز به قیام نباشد، و هیچ کدام روده‌ها حرکت ندارند جز دو طرف آنها که معده و مقعد است، و به همه روده‌ها اورده و شرایین و عصب باشند و آید بیش از عصب کبد چون نیاز به حس بسیار دارند.

اما کبد گوشتی است سرخ چون خون خشک که عصب دور آن را نگرفته است بلکه پرده عصب را که از اعصاب کوچک درست شده آن را پوشانیده و همان است که کبد را به اعضای درونی دیگر و به پرده پوشاننده معده و روده‌ها مربوط سازد و با رشته‌ای محکم به حجابش بندد و به دنده‌های پشت با رشته‌های نازک و آن در پهلوی راست است زیر دنده‌های بلند از دنده‌های پشت و به شکل هلال است و کوژش به سمت حجاب است تا مجال حرکت بر آن تنگ نسازد و گودی آن مجاور معده است تا بر کوژ معده بخوابد و از آنجا شریان کوچکی بدان آید و در آن پخش شود و روح از آن در وی روان گردد و حرارتش را نگهدارد و با ضربان آن را آراسته کند، و راه به عمقش گشاید زیرا کوژش از حرکت حجاب روح گیرد. و آن را چهار یا پنج زائده است که با آنها معده را مانند مشتی که با انگشتان بگیرد برگرفته است.

و کار آن این است که کیلوس را از معده و روده بمکد و به خود کشد در رگهائی به نام ماساریقا و در درونش فضائی نیست که کیلوس در آن گرد آید ولی در تیره‌های آن پراکنده شود از دو رگی که از آن بر آمدند که یکی را باب و دیگری را اجوف نامند.

به این بیان که باب از عمق آن روید و چند قسمت شود و هر قسمت قسمت‌هایی دارد بسیار و قسمت‌هایی کمی از آن به عمق معده و روده اثنی عشری آیند و بخشهای بسیار به روده صائم و به روده دیگر تا به روده راستا رسند و در آنها غذا به کبد کشیده شود و پیوسته از تنگ به باز کشیده شود تا در باب گرد آید و از آنجا در درون کبد پخش شود به قسمت‌هایی که به باریکی مو باشند، و همه در آن پخش شوند و گوشت کبد آنها را بپزد تا تبدیل به خون شوند.

و اجوف از کوژش روئیده و آن شاه رگی است که همه رگهای تن از آن خارج می‌شوند و ریشه‌اش در کبد مانند مو پخش شده است و با قسمت‌های موئین باب به هم متصل می‌شوند و خون آماده را از آنها برگیرند و از باریکتر به پهنتر رسد تا همه خون در شاهرگ اجوف گرد آید و آنگه از تیره‌هایش در همه تن پخش شود و چون شاهرگ اندکی از کبد برآید دو بخش شود:

بزرگتر به پائین تن آید و همه اعضا آنجا را سیراب کند و دومی به بالا کشد تا اعضای بالا را سیراب کند. و این بخش گذر کند تا به حجاب چسبد و از آنجا دو رگ شود که در حجاب پخش شوند و آن را غذا دهند و در آن درآیند و رگها باریک شوند و به پرده‌ای که سینه را دو نیم کند پیوندند و روکش دل و به غده‌ای بنام توثه و در آن پخش شوند.

سپس از آن تیره بزرگی به گوشه راست دل کشیده است و به سه قسمت تقسیم شود: یکی به حفره راست از دو حفره دل درآید که از همه بزرگتر است و آن را ورید شریانی نامند، دوم از بیرون مدور قلب بچرخد و در همه آن پهن شود و سوم به ناحیه پایینی سینه پیوندد و هر چه در آنجا است غذا دهد و چون در کنار دل آمد راستا بگذرد تا برابر گلوگاه و در این راهش تیره‌های کوچکی از هر سو پخش شوند آنچه برابرشان باشد سیراب کنند و نزدیک آنها روند و از آنها تیره‌ها بیرون برآیند و ماهیچه‌های بیرون این اعضاء را بنوشانند، و چون برابر زیر شانه رسد تیره‌ای بزرگ از آن به دست برآید از از سوی زیر شانه و این بخش باسلیق نام دارد.

و چون برابر ترقوه و جای بالای سینه رسد دو بخش شود یکی به راست و دیگری به چپ و هر کدام دو بخش شوند یک بخش شانه را سیراب کند و از سوی بیرون به دست آید و آن را قیفال گویند، و باقی در هر سود دو بخش شود. و یکی از عمق به گردن برآید تا به درون کاسه سر رسد و آنچه از اعضاء مغز و پرده است در آنجا سیراب کند و در گذر او به گردن تا به درون مغز تیره‌های خردی از آن پخش شوند که اعضاء گردن را سیراب کنند و این پخش را وداج غائر می‌نامند. و دومی از ظاهر بالا رود تا بر چهره و سر و گردن و بینی پخش شود و همه این اعضا را بنوشاند و آن وداج ظاهر نام دارد، و از رگ شانه در گذرش به بازو تیره‌های کوچکی پخش شوند که ظاهر بازو را سیراب کنند و از رگ زیر شانه شاخه‌هایی جدا شوند که درون آن را بنوشانند.

و چون رگ شانه و رگ زیر شانه در بند آرنج به هم نزدیک شوند، پخش گردند و بخشهائی از رگ شانه با بخشهائی از دیگری بیامیزند و یکی شوند و در نزد آرنج رگ اکحل را پدید کنند. و بخش دوم از رگ روی شانه در ظاهر ساعد کشیده و بر زند بالا نشیند و که حبل الذراع نام دارد و بخشی از رگ زیر شانه که جای کوچکتری دارد از درون ساعد بگذرد تا بسر زند پایین رسد و از برخی تیره‌هاش رگی است میان خنصر و بنصر بنام اسیلم.

و آن بخش که به پائین تن می‌آید بر مهره‌های پشت سوار است و به سمت پایین می‌آید و در آغاز از آن تیره‌ها به پیچشهای کلیه‌ها و پرده‌هاشان و اجسامی که در مجاور آنها هستند می‌آیند و آنها را سیراب می‌کنند سپس از آن دو تیره بزرگ درون حفره کلیه‌ها ها درمی‌آیند و دو تیره‌ها به بیضه‌ها کشند، و از آن در نزد هر مهره دو رگ جدا شوند که اعضاء مجاور آن را سیراب کنند چه آنها که در درون هستند مانند رحم و مثانه یا آنها که بیرون قرار گرفته‌اند چون مراق شکم و دو بیضه تا چون به آخرین مهره رسد دو بخش شود یکی به پای راست آید و دیگری به پای چپ.

و از آن تیره‌ها پخش شوند که ماهیچه‌های دوران را سیراب کنند، برخی در عمق ماهیچه ژرفا را سیراب کند و برخی در بیرون ماهیچه ظاهر را. و چون به بند تاشونده زانو رسد سه بخش می‌شود یک بخش از میانه می‌گذرد و با تیره‌های خود همه ماهیچه‌های درون و بیرون ساق را نوشاند، و بخشی در درون ساق باشد تا در نزد کعب پدید شود در درون صافن. و بخش سوم در طرف ظاهر ساق باشد که در ژرف ناحیه کعب برونی است و آن عرق النساء است، و از هر کدام این دو تیره چون به قدم رسند تیره‌هائی در قدم پراکنده شوند و تیره که در سمت دو انگشت کوچک پا هستند از تیره‌های عرق النساء باشند و آنها که در انگشت بزرگ هستند از تیره‌های صافن باشند.

اما زهره کیسه‌ای است از عصب آویزان از کبد به سوی معده روی بزرگترین پره کبد و آن یک طبقه است و از سه نوع لیف بافته شده و دو سوراخ دارد یکی در عمق کبد است و بدان خلط صفرا را به خود کشد و دیگری پخش شود و به روده‌های بالا و به تک معده پیوندد و تکه‌هائی از صفرا را بدانها ریزد تا آنها را از فضول شستشو کند و آنها را برای قضای حاجت برانگیزد چنانچه گذشت. و برخی جانوران مانند شتر زهره ندارند چون روده آنها خود تلخ است و گویا صفرا تولید کند و از این رو سگ آنها را نمی‌خورد مگر بسیار گرسنه باشد و اسب و استر هم چنین باشند.

اما طحال عضوی است گوشتی و دراز مانند زبان که به سمت چپ تا پشت معده که استخوان پشت است چسبیده و روی معده خوابیده و عمق آن بر کوژ معده است و با رگی بدان متصل است، و تیره‌های ریزی که از صفاق پخش شده و بدان پیوسته‌اند آن را استوار سازند و در آن پخش شوند، و کوژش مجاور دنده‌ها است و به پرده آنها تکیه دارد، زیرا به رشته‌های محکمی به آن وابسته نیست بلکه به رشته‌ای اندکی نرم.

و از این سو رگهای آرام و زننده بسیاری بدان می‌آیند تا آن را گرم کنند و با سردی سودا که بدان ریزد مقابله کنند و آن را هضم کنند. و گوشتش سوراخ سوراخ است تا به آسانی فضله سودا را بپذیرد و گردنی دارد که به عمق کبد پیوسته است آنجا که گردن زهره است و با آن سوداء را از کبد به خود کشد و گردن دیگری که از درونش برآید و به دهانه معده چسبد و سوداء را بدان ریزد، و پرده‌ای که از صفاق روئیده آن را پوشیده چنانچه گذشت، و کارش این است که سوداء طبیعی را بیرون دهد آنچنان که بیان شد، برخی جانوران آن را ندارند و در پرنده‌های شکاری گوشتخوار کوچک است .

اما کلیه‌ها هر کدام چون نیم دایره هستند و کوژشان مجاور استخوان پشت است تا به آسانی به جلو خم شوند و گوشتشان سخت و چسبنده است تا نیرومند باشد و زود اثر نپذیرد از آنچه بدو کشیده شود از آب تندی که خلط تندی دارد و تا بتواند آن آب را نگهدارد و خونش را که غذای او است بکشد و آدمی برای آن بتواند ادرار خود را نگهدارد تا هنگامی که خواهد و تا مانع باشد از چکیدن ناصاف و کشیدن آن و تا کوچکی حجمش با سختی و چسبندگیش جبران شود. و در درون هر کدام حفره‌ای است که آنچه بدان تحلیل شود در آن گرد آید تا نیروی خونخوارش غذای خود را از آن بگیرد و آب آن را به مثانه برساند و هر کدام را گردنی است پیوسته به حفره کبد تا آب را از آن بکشد و دیگری پیوسته به مثانه تا آب خالص را بدان بریزد؛ و کلیه راست بالاتر از چپ است تا نزدیکتر به کبد باشد.

همانا کلیه‌ها جفت قرار داده شده‌اند چون آب بسیار است و جا بر کبد و روده اعور و طحال و قولون تنگ می‌شد اگر یکی بود و در یکسو و با این حال راستا نبود و بسوی آنها می‌گرائید و اگر در میان بود جا را بر معده و روده‌ها تنگ میکرد و از خم شدن به‌جلو باز می‌ماند، به‌علاوه هر عضو جاندار جفت است و آن هم که یکی است در پهلو است چنانچه از تامل در آنچه گذشت روشن است، و خدا هم فرمود: «و از هر چه جفت ساختیم شاید یادآور شوید» - . الذاریات/ ۴۹ - .

اما مثانه از رشته‌های عصب است تا نیرومند و محکم و کشدار باشد، و چون کیسه بلوطی شکل است که دو طرفش تنگ و میانش باز است و آسترش پرده‌ای است که از سه گونه لیف ساخته و بافته شده (یعنی دراز و پهن و یک طرفه) تا هر سه کار را کند (بکشد، بدهد، نگهدارد) و دو پوست است وآسترش دو برابر پوسته روی آن است در عمق و کلفتی چون با آب تند برخورد و هر سه کار را همان کند، و رویه نگهدار آن است تا چون بیرون کشیده شود پاره نشود، و میان درز و زهار جا دارد، و کارش این است که ظرف ادرار باشد و آن را نگهدارد تا یکباره به خواستن بیرون داده شود و آدمی بی‌نیاز باشد که پیوسته ادرار کند مانند روده که نگهدار مدفوع است.

و ادرار از دو سوراخ دو قلوه بدان ریزد چنانچه گذشت. و دو مجرا چون به مثانه رسند پوسته رو را بشکافند و میان دو پوسته تا همه درازا گذر کنند آنگاه به پوسته درونی درآیند و آن را به حفره مثانه بشکافند تا چون پر شد و بر جا شد آستر به رویه بچسبد و چون یک پوسته شوند که میان آنها منفذی نباشد. و گردنی دارد که آب را بجهاند به قضیب و کج است و پیچ بسیار دارد و از این رو همه آب یکباره بیرون نریزد به خصوص در مردان که سه پیچ دارد و در زنان یک پیچ چون مثانه آنها به رحم نزدیک است، و بر دهانه آن ماهیچه‌ای قرار دارد که آن را ببندد و ادرار را باز دارد تا به خواست جاندار آن را آزاد و رها کند.

اما پستان از شریان و رگ و عصب ترکیب شده که میان آنها را گوشتی غده‌دار و سفید و نرم پر کرده است و خدا آن را آفریده تا زاینده و شیرده باشد، و شریانها و رگهای پستان قسمت‌هایی دارند که نازک هستند و بچرخند و به هم پیچند و آن گوشت شیرزا آنها را در بر گیرد و خونی که در درون آنها است بدل به شیر کند که در منش به مانند آن است آنچنان که گوشت کبد آنچه را از معده کشد خونی کند مانند خودش .

**[ترجمه]

الفصل السادس فی تشریح آلات التناسل.

أما الأنثیان فجوهرهما لحم غددی أبیض مثل لحم الثدی یحیل الدم النضیج الأحمر اللطیف المنجذب إلیه کأنها فضلة الهضم الرابع فی البدن کله منیا أبیض بسبب ما یتخضخض فیه هوائیة الروح و انجذاب تلک المادة إلیهما فی شعب عروق ساکنة و نابضة کثیرة الفوهات کثیرة التعاویج و الالتفافات و مجری تلک العروق الصفاق و ینزل منه مجریان شبه البرنجین ثم یتشعبان‌⁽³⁾

فیکون

منهما الطبقة الداخلة عن کیس البیضتین ثم یصیر من هناک فیهما فیستحکم استحالته و یکمل نوعه و یصیر منیا تاما و یصیر فی مجریین یفیضان إلی القضیب.

و بسبب کثرة شعب العروق التی یأتیها صار الإخصاء الذی فی صورة قطع عرق واحد کأنه قطع من کل عضو عرق لکثرة الفوهات التی تظهر هناک و لهذا یوجد الخصیان تذهب قواهم و تسترخی مفاصلهم و یظهر ذلک فی مشیهم و جمیع حرکاتهم و فی عقولهم و أصواتهم.

و أما القضیب فهو عضو مؤلف من رباطات و أعصاب و عضلات و عروق ضاربة و غیر ضاربة یتخللها لحم قلیل و أصله جسم رباطی ینبت من عظم العانة کثیر التجاویف واسعها تکون فی الأکثر منطبقة و تحته و فوقه شرایین کثیرة واسعة فوق ما یلیق به و تأتیه أعصاب من فقار العجز و إن کانت لیست غائصة فی جوهره و له ثلاث مجاری للبول و المنی و الوذی و الإنعاظ یکون بامتلاء تجاویفه من ریح غلیظة و امتلاء عروقه من الدم و الإنزال یکون عند ما تمتد⁽¹⁾

و تنتصب الأوعیة التی فیها المنی و تهیج لقذف ما فیها لکثرته أو للدغه و أحد الأسباب الداعیة إلی ذلک احتکاک الکمرة⁽²⁾و تدغدغها من الجسم المصاک لها فإن ذلک یدعو إلی تمدد أوعیة المنی و قذف ما فیها و قوة الانتشار و ریحه ینبعث من القلب و کذا قوة الشهوة ینبعث منه بمشارکة الکلیة و الأصل هو القلب.

و أما الرحم فهو للإناث بمنزلة القضیب للرجال فهو آلة تولیدهن کما أن القضیب آلة تناسلهم و فی الخلقة تشاکله إلا أن إحداهما تامة بارزة و الأخری ناقصة محتبسة فی الباطن و کأن الرحم مقلوب القضیب أو قالبه و فی داخله طوق مستدیر عصبی فی وسطه و علیه زوائد و خلق ذا عروق کثیرة لیکون هناک عدة للجنین و یکون أیضا للعضل الطمثی منافذ کثیرة و هو موضوع فیما بین المثانة و المعاء المستقیم إلا أنه یفضل علی المثانة إلی ناحیة فوق کما تفضل هی علیه بعنقها من تحت و هو یشغل ما بین قرب السرة إلی آخر منفذ الفرج و هو رقبته و طوله ما بین ست أصابع إلی أحد عشر و یطول و یقصر بالجماع و ترکه و یتشکل مقداره بشکل مقدار من

یعتاد مجامعتها و یقرب من ذلک طول الرحم و ربما مس المعاء العلیا و هی مربوط بالصلب برباطات کثیرة قویة إلی ناحیة السرة و المثانة و العظم العریض لکنها سلسة.

و جعل من جوهر عصبی له أن یتمدد و یتسع علی الاشتمال و أن یتقلص و یجتمع عند الاستغناء و لن تستتم تجویفه إلا مع استتمام النمو کالثدی لا یستتم حجمها إلا مع ذلک لأنه یکون قبل ذلک معطلا و هو یغلظ و یثخن کأنه یسمن فی وقت الطمث

ثم إذا طهر ذبل و خلق ذا طبقتین باطنتهما أقرب إلی أن تکون عرقیة و خشونتها⁽¹⁾لذلک و فوهات هذه العروق هی التی تنقر فی الرحم و تسمی نقر الرحم و بها تتصل أغشیة الجنین و منها یسیل الطمث و منها یعتدل الجنین و ظاهرتهما أقرب إلی أن تکون عصبیة و هی ساذجة واحدة و الداخلة کالمنقسمة قسمین متجاورتین لا کملتحمتین.

و لرحم الإنسان تجویفان و لغیره بعدد الأثداء و ینتهیان إلی مجری محاذ لفم الفرج الخارج فیه یبلغ المنی و یقذف الطمث و یلد الجنین و یکون فی حال العلوق فی غایة الضیق لا یکاد یدخله طرف میل ثم یتسع بإذن الله فیخرج منه الجنین.

و قبل افتضاض البکر تکون فی رقبة الرحم أغشیة تنتسج من عروق و رباطات رقیقة جدا یهتکها الافتضاض و من النساء من رقبة رحمها إلی الیمین و منهن من هی منها إلی الیسار و هی من عضلة اللحم کأنها غضروفیة و کأنها غصن علی غصن یزیدها السمن و الحمل صلابة و للرحم زائدتان تسمیان قرنی الرحم و هما الأنثیان للنساء و هما کما فی الرجال إلا أنهما باطنتان و أصغر و أشد تفرطحا یخص کل واحد منهما غشاء عصبی لا یجمعهما کیس واحد و کما أن أوعیة المنی فی الرجال بینهما و بین المستفرغ من أصل القضیب کذلک للنساء بینهما و بین المقذف إلی داخل

الرحم إلا أنها فیهن متصلة بهما لقربهما بها فی اللین و لم یحتج إلی تصلیبهما و تصلیب غشائهما.

قال فی القانون کما أن للرجال أوعیة المنی بین البیضتین و بین المستفرغ من أصل القضیب کذلک للنساء أوعیة المنی بین الخصیتین و بین المقذف إلی داخل الرحم لکن الذی للرجال یبتدئ من البیضة و یرفع إلی فوق و یندس فی النقرة التی تنحط منها علاقة البیضة محرزة موثقة ثم ینشأ هابطا منفرجا متعرجا متوربا ذا التفافات یتم فیما بینها نضج المنی حتی یعود و یفضی إلی المجری الذی فی الذکر من أصله من الجانبین و بالقرب منه ما یفضی إلیه أیضا طرف عنق المثانة و هو طویل فی الرجال قصیر فی النساء.

فأما فی النساء فیمیل من البیضتین إلی الخاصرتین کالقرنین مقومتین شاخصتین إلی الحالبین یتصل طرفاها بالأربیتین و یتوتران عند الجماع فیستویان عنق الرحم للقبول بأن یجذباه إلی جانبین فیتوسع و ینفتح و یبلع المنی و یختلفان فی أن أوعیة المنی فی النساء تتصل بالبیضتین و ینفذ فی الزائدتین القرنیتین شی‌ء ینفذ من کل بیضة یقذف المنی إلی الوعاء و یسمیان قاذفی المنی.

و إنما اتصلت أوعیة المنی فی النساء بالبیضتین لأن أوعیة المنی فیهن قریبة فی اللین من البیضتین و لم یحتج إلی تصلیبهما و تصلیب غشائهما لأنهما فی کن و لا یحتاج إلی درق بعید و أما فی الرجال فلم یحسن وصلهما بالبیضتین و لم یخلط بهما و لو فعل ذلک لکانتا تؤذیانها إذا توترتا بصلابتهما بل جعل بینهما واسطة تسمی أقندیدوس انتهی.

**[ترجمه]اما مثانه‌ها مایه‌شان گوشت غده‌دار سفیدی است مانند گوشت پستان که خون پخته سرخ لطیف کشیده در خود را که فزونی هضم چهارم است تبدیل می‌کند به منی که سفید است، برای آنکه هوای روح بسیار در آنها می‌خزد، و کشش این مایه در آنها به وسیله رگهای آرام و زننده‌ای است که دهانه ها و پیچ و خم‌های بسیار دارند، و مجرای آنها پرده صفاق است، و از آن دو مجرای برنجی فرود آید و قسمت شوند و طبقه درونی کیسه بیضه‌ها را بسازند و از آنجا است که در آنها آید و خوب مستحیل گردد و نوعش کامل شود و منی درست شود و در دو مجری ریزد و آن را به قضیب دهند.

و به علت زیادی تیره‌های رگها در اینجا است که بریدن بیضه‌ها که به ظاهر بریدن یک رگ است گویا بریدن هر رگی از هر عضوی است چون دهانه‌های بسیار در آنجا پدید می‌آید، و از این رو کسانی که بیضه‌هایشان بریده است را بینی که همه نیروهاشان از دست رفته و همه مفاصلشان سست شده و اثر آن در راه رفتن و همه حرکات و فهم و رخسار و سخن گفتن آنان نیز ظاهر می‌شود.

اما آلت مردانه (قضیب) عضوی است که از رشته‌ها و عصب‌ها و ماهیچه‌ها و رگهای زننده و آرام که میان آنها گوشت کمی وجود دارد فراهم شده و مایه‌اش جسمی است رشته مانند که از استخوان زهار روییده و حفره بسیار و وسیع دارد که بیشتر روی هم هستند و زیر و روی آنها شریانهای بسیاری است گشاده بیش از آنچه آن را سزد و عصب‌هایی از مهره‌های عجز بدان آید و گر چه در جوهرش فرود ندارند و سه سوراخ دارد برای ادرار، و منی، و وذی. و نعوذ آن به این است که حفره‌اش از بادی غلیظ و رگهایش از خون پر شوند، و انزال زمانی است که کشیده شود و اوعیه منی بر خیزند و به هیجان آیند تا آنچه در آنها است برای فراوانی یا شهوت بپرانند، و یکی از اسباب داعیه آن سایش سر آلت است و خارش آن از جسمی که با آن ارتباط دارد زیرا که آن باعث کشش اوعیه منی شود و پراندن آنچه در آنها است و قوت انتشار، بادش از قلب برانگیزد، و نیروی شهوت هم از آن است با همکاری کلیه و اصل همان قلب است.

اما رحم از آن زنان است و چون قضیب است برای مردان، و آن ابزار زایش آنها است چنانچه قضیب ابزار تولید مثل مردان است و در خلقت هم مانند آن است جز اینکه یکی کامل است و بیرون و آشکار و دیگری ناقص است و در درون، و انگار رحم یک قضیب وارونه است یا قالب آن است و در درونش طوقی از عصب وجود دارد که مدور است و دندانه‌دار، و رگهای بسیار دارد تا آماده باشد برای جنین. و ماهیچه حیض هم سوراخ بسیار دارد و آن میانه مثانه است و روده راستا جز اینکه مثانه اندازه‌ای بالا رود آنچنان که گردن مثانه زیر آن فرو آید و از زیر ناف تا آخر سوراخ فرج را فرا گیرد که همان گردن آن است و درازایش از شش انگشت است تا یازده، و به وسیله جماع و بی‌جماعی دراز و کوتاه شود، و اندازه آلت مجامعت را به خود گیرد و درازی رحم هم نزدیک به آنست و بسا به روده‌های بالا رسد، و آن با رشته‌های بسیار محکم به پشت بسته است تا ناف و مثانه و استخوان پهن ولی نرم است.

و از مایه عصب است که کش دارد و با فرا گرفتن گشاد می‌شود و به هم میرود و جمع می‌شود چون نیازی نباشد. و حفره آن کامل نمی‌شود مگر با کامل شدن نمو جنین مانند پستان که حجم آن به کمال نرسد جز با آن، زیرا پیش از آن بیکار است و هنگام حیض ستبر و ضخیم می‌شود که گویا فربه شده و چون پاک شود لاغر می‌گردد، و دو پوست است و درونی آن بسا که از رگ باشد و برای آن است که زبر است، و دهانه این رگها درون رحم هستند و آنها را نقر رحم نامند و پرده جنین بدانها پیوندد و از آنها خون حیض روان شود و جنین استوار گردد، و بیرون هر دو پوست بسا که عصب مانند است و یکپارچه ساده است، و درونی دو بخش کنار هم هستند نه چسبیده به هم .

رحم آدمی دو حفره دارد و از جز او به شمار پستانها، و هر دو به سوراخی رسند برابر دهانه بیرون فرج که منی از آن بدو رسد و خون حیض از آن بریزد و نوزاد از آن بیرون آید، و در هنگام بارداری چنان تنگ است که سر میل بسا در آن نرود، و آنگاه به فرمان خدا گشاد گردد تا نوزاد از آن برآید.

و پیش از دریدن پرده دوشیزگی در گردنه رحم پرده‌ای قرار دارد که از رگها و رشته‌های بسیار نازک بافته است و با دخول پاره شوند. برخی زنها گردن رحمشان به سمت راست است و برخی به سمت چپ و آن از ماهیچه‌ای گوشتی است و غضروف مانند، و گویا شاخه شاخه روی هم است، فربهی و آبستنی آن را سفت می‌کند، رحم دو برآمدگی دارد که آنها را دو شاخ رحم خوانند و چون دو بیضه مرد باشند جز اینکه در درون قرار دارند و کوچکتر و پهن‌ترند، هر کدام در یک پوسته‌ای از عصب است برای خود و در یک کیسه نیستند. و چنان که اوعیه منی در مردان میان دو بیضه و ریزشگاه در انتهای آلت است در زنها میان دو تخم و ریزشگاه درون رحم است جز اینکه در آنها متصل به دو تخم است چون در نرمی به هم مانند و نیازی به سختی آنها و خوراک نیست.

در قانون گفته است آنچنان که در مردها اوعیه منی میانه دو بیضه و ریزشگاه آن در انتهای آلت است همچنان در زنها اوعیه منی میان دو تخم و ریزشگاه در درون رحم است ولی آنچه برای مردها است از بیضه آغاز شود و بالا رود و در گودی که آویزه بیضه از آن فرود آید درافتد و مستحکم گردد سپس گشاده و کج و یک طرفی فرود آید با پیچها که منی میان آنها پخته شود و برگردد به مجرای آلت مردی از هر دو سوی انتهای آن و نزدیک آن گردن مثانه است که در مردان کشیده است و در زنها کوتاه.

و اما در زنان از دو تخم به لگن خاصره مایل است مانند دو شاخ ایستاده و متوجه به دو پستان و دو سرشان به درون متصل است و هنگام جماع زه گیرند و مساوی شوند با گردن رحم تا پذیرا شود برای اینکه آن را به دو سو کشند تا باز شود و منی را ببلعد، و از این رو اختلاف دارند که اوعیه منی در زنها پیوستند به دو تخم و هر چه در هر کدام از دو تخم نفوذ کند در دو برآمدگی شاخ مانند هم نفوذ کند و منی را بطرف خود پرت کند و آنها را پرتاب کن منی می‌نامند.

و همانا اوعیه منی در زنان به دو تخم متصل است بدان دلیل که اوعیه منی در آنها به نرمی دو تخم است و نیازی به سختی خود آنها و پوشش آنها نیست، زیرا در درون قرار دارند و نیاز به سپر ندارند، ولی در مردها اتصال آنها به بیضه‌ها نیکو نیست و با آن آمیخته نیستند و اگر چنین بود دو تخم هنگام زه کشیدن آنها را با سختی خود آزار می‌دادند، بلکه میان آنها واسطه‌ای است به نام اقندیدوس – پایان. .

**[ترجمه]

الفصل السابع فی تشریح سائر من أسافل البدن

أما هیئة الخاصرة و العانة و الورک فبیانها أن عند العجز عظمین کبیرین یمنة و یسرة یتصلان فی الوسط من قدام بمفصل موثق و هما کالأساس لجمیع العظام الفوقانیة و الحامل الناقل للسفلانیة و کل واحد منهما ینقسم إلی أربعة أجزاء فالذی یلی الجانب الوحشی یسمی الحرقفة و عظم الخاصرة و الذی یلی الخلف یسمی عظم الورک و الذی یلی الأسفل یسمی حق الفخذ لأن فیه التقعیر الذی یدخل فیه رأس الفخذ المحدب و قد وضع علیه أعضاء شریفة مثل المثانة و الرحم و أوعیة المنی من الذکران و المقعدة و السرة.

و أما الفخذ فله عظم هو أعظم عظم فی البدن لأنه حامل لما فوقه و ناقل لما تحته و قبب طرفه العالی لیتهندم فی حق الورک و هو محدب إلی الوحشی و قدام مقعر إلی الإنسی و خلف فإنه لو وضع علی استقامة و موازاة للحق لحدث نوع من الفحج‌⁽¹⁾کما یعرض لمن خلقته تلک و لم یحسن وقایته للعضل الکبار و العصب و العروق و لم یحدث من الجملة شی‌ء مستقیم و لم یحسن هیئة الجلوس ثم لو لم یرد ثانیا إلی الجهة الإنسیة لعرض فحج من نوع آخر و لم یکن للقوام واسطة عنها و إلیها المیل فلم یعتدل.

و فی طرفه الأسفل زائدتان تتهندمان فی نقرتین فی رأس عظم الساق و قد وثقتا برباط ملتف و رباط فی الغور و رباطین من الجانبین قویین فهندم مقدمهما بالرضفة و هی عین الرکبة و هو عظم عریض فی الاستدارة فیه غضروفیة فائدته مقاومة

ما یتوقی عن الجثو و جلسة التعلق من الانتهاک و الانخلاع فهو دعامة للمفصل و جعل موضعه إلی قدام لأن أکثر ما یلحقه من عنف الانعطاف یکون إلی قدام إذ لیس له إلی خلف انعطاف عنف و أما إلی الجانبین فانعطافه شی‌ء یسیر بل جعل انعطافه إلی قدام و هناک یلحقه العنف عند النهوض و الجثو و ما أشبه ذلک.

و أما الساق فهو کالساعد مؤلف من عظمین أحدهما أکبر و أطول و هو الإنسی و یسمی القصبة الکبری و الثانی أصغر و أقصر لا یلاقی الفخذ بل یقصر دونه إلا أنه من أسفل ینتهی إلی حیث ینتهی إلیه الأکبر و یسمی القصبة الصغری و هی متبرئة عن الکبری فی الوسط بینهما فرجة قلیلة و للساق تحدب إلی الوحشی ثم عند الطرف الأسفل تحدب آخر إلی الإنسی لیحسن به القوام و یعتدل و القصبة الکبری و هی الساق بالحقیقة قد خلقت أصغر من الفخذ و ذلک أنه لما اجتمع لها موجبا الزیادة فی الکبر و هو الثبات و حمل ما فوقه و الزیادة فی الصغر و هو الخفة للحرکة و کان الموجب الثانی أولی بالغرض المقصود فی الساق فخلق أصغر و الموجب الأول أولی بالغرض المقصود فی الفخذ فخلق أعظم.

و أعطی الساق قدرا معتدلا حتی لو زید عظما عرض من عسر الحرکة ما یعرض لصاحب داء الفیل و الدوالی و لو انتقص عرض من الضعف و عسر الحرکة و العجز عن حمل ما فوقه ما یعرض لدقاق السوق فی الخلقة و مع هذا کله فقد دعم و قوی بالقصبة الصغری و للقصبة الصغری منافع أخری مثل ستر العصب و العروق بینهما و مشارکة القصبة الکبری فی مفصل القدم لیتأکد و یقوی مفصل الانثناء و الانبساط.

و أما القدم فمؤلفة من ستة و عشرین عظما کعب به یکمل المفصل مع الساق و عقب به عمدة الثبات و هو أعظمها و زورقی به الأخمص و أربعة عظام للرسغ بها یتصل بالمشط و واحد منها عظم نردی کالمسدس موضوع إلی الجانب الوحشی و به یحسن ثبات ذلک الجانب علی الأرض و خمسة عظام للمشط بعدد الأصابع فی صف واحد و أربعة عشر سلامیات الأصابع لکل منها ثلاثة سوی الإبهام فإن له اثنین.

أما الکعب فإن الإنسانی منه أشد تکعیبا من کعوب سائر الحیوانات و کأنه أشرف عظام القدم النافعة فی الحرکة کما أن العقب أشرف عظام الرجل النافعة فی الثبات و هو موضوع بین الطرفین النابتین من قصبتی الساق یحتویان علیه بمقعرهما من جوانبه و یدخل طرفاه فی العقب فی نقرتین دخول رکز و هو واسطة بین الساق و العقب به یحسن اتصالهما و یتوثق المفصل بینهما و یؤمن علیه الاضطراب و هو موضوع فی الوسط بالحقیقة و یرتبط به العظم الزورقی من قدام ارتباطا مفصلیا و هذا الزورقی متصل بالعقب من خلف و من قدام بثلاثة من عظام الرسغ و من الجانب الوحشی بالعظم النردی.

و أما العقب فهو موضوع تحت الکعب صلب مستدیر إلی خلف لیقاوم المصاکات و الآفات مملس الأسفل لیحسن استواء الوطء و انطباق القدم علی المستقر عند القیام و خلق مثلثا إلی الاستطالة یدق یسیرا یسیرا حتی ینتهی فیضمحل عند الأخمص إلی الوحشی لیکون تقعیر الأخمص متدرجا من خلف إلی متوسطة.

و أما الرسغ فیخالف رسغ الکف بأنه صف واحد و ذاک صفان و عظامه أقل عددا و ذلک لأن الحاجة فی الکف إلی الحرکة و الاشتمال أکثر و فی القدم إلی الوثاقة أشد و خلق شکل القدم مطاولا إلی قدام لیعین علی الانتصاب بالاعتماد علیه و خلق له أخمص من الجانب الإنسی لیکون میل القدم عند الانتصاب و خصوصا لدی المشی إلی الجهة المضادة لجهة الرجل المشیلة للنقل فیعتدل القوام و لیکون الوطء علی الأشیاء المدورة و الناتئة مهندما من غیر ألم و لیحسن اشتمال القدم علی ما یشبه الدرج و لیکون بعض أجزائها متجافیة عن الأرض فیکون المشی أخف و العدو أسهل و لمثل هذه المنافع خلقت من عظام کثیرة و إنها بذلک تحتوی علی الموطوء علیه کالکف علی المقبوض إیضاح فی القاموس الزرفین بالضم و بالکسر حلقة للباب أو عام معرب و قد زرفن صدغیه جعلهما کالزرفین و قال الجوهری الزرد مثل السرد و هو مداخل حلق الدروع بعضها فی بعض و الزرد بالتحریک الدروع المزرودة

و الزراد صانعها انتهی فشبهوا اتصال بطون الدماغ بعضها ببعض و تداخلها بالدروع و نسجها.

قال فی القانون للدماغ فی طوله ثلاثة بطون و إن کان کل بطن فی عرضه ذا جزءین و الجزء المقدم محسوس الانفصال إلی جزءین یمنة و یسرة و هذا الجزء یعین علی الاستنشاق و علی نفض الفضل بالعطاس و علی توزیع أکثر الروح الحساس و علی أفعال القوی المتصورة من قوی الإدراک الباطن.

و أما البطن المؤخر فهو أیضا عظیم لأنه یملأ تجویف عضو عظیم و لأنه مبدأ شی‌ء عظیم أعنی النخاع و منه یتوزع أکثر الروح المتحرکة و هناک أفعال القوة الحافظة لکنه أصغر من المقدم بل کل واحد من بطنی المقدم و مع ذلک فإنه یتصغر تصغرا مدرجا إلی النخاع و یتکاثف تکاثفا إلی الصلابة.

فأما البطن الوسط فإنه کمنفذ من الجزء المقدم إلی الجزء المؤخر کدهلیز مضروب بینهما و قد عظم لذلک و طول لأنه مؤد من عظیم إلی عظیم و به یتصل الروح المقدم بالروح المؤخر و یتأدی أیضا الأشباح المتذکرة و یتسقف مبدأ هذا البطن الأوسط بسقف کری الباطن کالأزج‌⁽¹⁾

و یسمی به لیکون منفذا و مع ذلک مبتعدا بتدویره عن الآفات و قویا علی حمل ما یعتمد علیه من الحجاب المدرج.

و هناک یجتمع بطنا الدماغ المقدمان اجتماعا یتراءیان للمؤخر فی هذا المنفذ و ذلک الموضع یسمی مجمع البطنین و هذا المنفذ نفسه بطن و لما کان منفذا یؤدی التصور إلی الحفظ کان أحسن موضع للفکر و التخیل علی ما علمت و یستدل علی أن هذه البطون مواضع قوی تصدر عنها هذه الأفعال من جهة ما یعرض لها من الآفات فیبطل مع آفة کل جزء فعله أو یدخله خلافه.

و الغشاء الرقیق یستبطن بعضه فیغشی بطون الدماغ إلی القمحدوة⁽²⁾التی

عند الطاق و أما ما وراء ذلک فصلابته تکفیه تغشیة الحجاب إیاه فأما التزرید الذی فی بطون الدماغ فلیکون للروح النفسانی نفوذ فی جوهر الدماغ کما فی بطونه إذ لیس فی کل وقت تکون البطون متسعة منفتحة أو الروح قلیلا بحیث یسع البطون فقط و لأن الروح إنما تکمل استحالة عن المزاج الذی للقلب إلی المزاج الذی للدماغ بأن ینطبخ فیه انطباخا یأخذ به من مزاجه و هو أول مما یتأدی‌⁽¹⁾إلی الدماغ یتأدی إلی بطنه الأول لینطبخ فیه ثم ینفذ إلی البطن الأوسط فیزداد فیه انطباخا ثم یتم انطباخه فی البطن المؤخر و الانطباخ الفاضل إنما یکون بممازجة و مخالطة و نفوذ فی أجزاء الطابخ کحال الغذاء فی الکبد.

لکن زرد المقدم أکثر أفرادا من زرد المؤخر لأن نسبة الزرد إلی الزرد کنسبة العضو إلی العضو بالتقریب و السبب المصغر للمؤخر من المقدم‌⁽²⁾موجود فی الزرد و بین هذا البطن و بین البطن المؤخر و من تحتهما مکان هو متوزع العرقین العظیمین الصاعدین إلی الدماغ اللذین سنذکرهما إلی شعبهما التی ینتسج منها المشیمة من تحت الدماغ.

و قد عمدت تلک الشعب بجرم من جنس الغدد یملأ ما بینها و یدعمها کالحال فی سائر المتوزعات العرقیة فإن من شأن الخلإ الذی یقع بینها أن یملأ أیضا بلحم غددی و هذه الغدة تتشکل بشکل الشعب المذکورة علی هیئة التوزع الموصوف فکما أن التشعب أو التوزع المذکور یبتدئ من ضیق و یتفرع إلی سعة توجبها الانبساط کذلک صارت هذه الغدة صنوبریة رأسها یلی مبدأ التوزع من فوق و تذهب متوجهة نحو غایتها إلی أن یتم تدلی الشعب و یکون هناک منتسج علی مثال المنتسج فی المشیمة فیستقر فیه.

فالجزء من الدماغ المشتمل علی هذا البطن الأوسط عامة و أجزاؤه التی هی من فوق دوری الشکل مزردة من زرد موضوعة فی طوله مربوطة بعضها ببعض

لیکون له أن یتمدد و أن یتقلص کالدود و باطن فوقه مغشی بالغشاء الذی یستبطن الدماغ إلی حد المؤخر و هو مرکب علی زائدتین من الدماغ مستدیرتین إحاطة الطول کالفخذین یقربان إلی التماس و یتباعدان إلی الانفراج ترکیبا بأربطة تسمی وترات لئلا یزول عنها لتکون الدودة إذا تمددت و ضاق عرضها ضغطت هاتین الزائدتین إلی الاجتماع فینسد المجری و إذا تقلصت إلی القصر و ازدادت عرضا تباعدت إلی الافتراق فانفتح المجری.

و ما یلی منه مؤخر الدماغ أدق و إلی التحدب ما هو⁽¹⁾

و یتهندم فی مؤخر الدماغ کالوالج منه فی مولج و مقدمه أوسع من مؤخره علی الهیئة التی یحتملها الدماغ و الزائدتان المذکورتان تسمیان القبتین و لا تزرید فیهما البتة بل ملساوان لیکون شدهما و انطباقهما أشد و لتکون إجابتهما إلی التحریک بسبب حرکة شی‌ء آخر أشبه بإجابة الشی‌ء الواحد.

و لدفع فضول الدماغ مجریان أحدهما فی البطن المقدم عند الحد المشترک بینه و بین الذی بعده و الآخر فی البطن الأوسط و لیس للبطن المؤخر مجری مفرد و ذلک لأنه موضوع فی الطرف صغیر أیضا بالقیاس إلی المقدم لا یحتمل ثقبا و یکفیه و الأوسط مجری مشترک بینهما و خصوصا و قد جعل مخرجا للنخاع یتحلل بعض فضوله و یندفع من جهته.

و هذان المجریان إذا ابتدءا من البطنین و نفذا فی الدماغ نفسه توربا نحو الالتقاء عند منفذ واحد عمیق مبدؤه الحجاب الرقیق و آخره و هو أسفله عند الحجاب الصلب و هو مضیق کالقمع‌⁽²⁾

یبتدئ من سعة مستدیرة إلی مضیق و لذلک یسمی قمعا و یسمی

أیضا مستنقعا فإذا نفذ فی الغشاء الصلب لاقی هناک مجری فی غدة کأنها کرة مغمورة من جانبین متقابلین من فوق و أسفل و هی بین الغشاء الصلب و بین

مجری الحنک ثم تجده هناک المنافذ التی فی مشاشیة المصفاة من أعلی الحنک انتهی.

و فی القاموس الأزج محرکة ضرب من الأبنیة و فی المصباح الأزج بیت یبنی طولا و یقال الأزج السقف و قال القمحدوة فعللوة بفتح الفاء و العین و سکون اللام الأولی و ضم الثانیة هی ما خلف الرأس و هو مؤخر القذال و الجمع قماحد و فی القاموس القمع بالکسر و بالفتح و کعنب ما التزق بأسفل التمرة و البسرة و نحوهما.

و قال الجوهری الصدی الذی یجیبک بمثل صوتک فی الجبال و غیرها یقال أصم الله صداه أی أهلکه لأن الرجل إذا مات لم یسمع الصدی منه شیئا فیجیبه و قال الفیروزآبادی الرضاب کغراب الریق المرشوف أو قطع الریق فی الفم و قال الصردان عرقان یستبطنان اللسان و قال المجرفة کمکنسة المکسحة و قال شی‌ء مهندم مصلح علی مقدار و له هندام معرب أندام.

و الدغدغة الزعزعة و الصفق الضرب و صفق الباب رده أو أغلقه و فتحه ضد و الریح الأشجار حرکتها و الصفوق الصخرة الملساء المرتفعة و قال الغلصمة اللحم بین الرأس و العنق أو العجرة علی ملتقی اللهاة و المری‌ء أو رأس الحلقوم بشواربه و حرقدته أو أصل اللسان و قال العیر العظم الناتئ وسطها و قال الکزاز کغراب و رمان داء من شدة البرد أو الرعدة منها.

و قال الأربیة کأثفیة أصل الفخذ أو ما بین أعلاه و أوسطه و قال المری‌ء کأمیر مجری الطعام و الشراب و هو رأس المعدة و الکرش اللاصق بالحلقوم و قال الصفاق ککتاب الجلد الأسفل تحت الجلد الذی علیه الشعر أو ما بین الجلد و المصران و جلد البطن کله و قال الثرب شحم رقیق یغشی الکرش و الأمعاء و قال مراق البطن ما رق منه و لان جمع مرق أو لا واحد لها و قال رصه ألصق بعضه ببعض و ضم کرصصه.

و فی القاموس رصه ألزق و قال الصاروج النورة و أخلاطها معرب

و صرج الحوض تصریجا.

و قال المصهرج المعمول بالصاروج و الارتکاز الاستقرار و الاعتماد و قال نبض العرق ینبض نبضا و نبضانا تحرک و البربخ علی ما ذکره الأطباء ما یعمل من السفال و یوضع فی مجری الماء و یقال له بالفارسیة گنگ و الکمرة محرکة رأس الذکر و المفرطح العریض و یقال توتر العصب و العنق إذا اشتد.

و فی القاموس الحرقفة عظم الحجبة أی رأس الورک و قال القبب دقة الخصر و ضمور البطن قب بطنه و قبب و سرة مقبوبة و مقببة ضامرة و قال الحق بالضم رأس الورک الذی فیه عظم الفخذ و قال فحج فی مشیته کمنع تدانی صدور قدمیه و تباعد عقباه و قال الإنسی الأیسر من کل شی‌ء و من القوس ما أقبل علیک منها و الوحشی الجانب الأیمن من کل شی‌ء أو الأیسر و من القوس ظهرها و قال الرضف عظام فی الرکبة کالأصابع المضمومة قد أخذ بعضها بعضا و هی من الفرس ما بین الکراع و الذراع واحدتها رضفة و تحرک.

**[ترجمه]اما شکل لگن خاصره، زهار و ران، پس بیان آن این است که در نزد پس ران دو استخوان بزرگ است در راست و چپ که از میانه در جلو بند محکمی دارند و مانند پایه هستند برای همه استخوانهای بالا تنه و حامل و ناقل استخوانهای پائین تنه و هر کدام چهار تکه دارند، آنکه در سوی بیرون است «حرقفه» نام دارد و استخوان خاصره، و آنکه در پس است ورک نام دارد، و آنکه در فرود است، حق الفخذ (حقه ران) نام دارد زیرا گودی سر گرد ران در آن است، و اندام شریفی در آن قرار داده شدند مانند مثانه، رحم، اوعیه منی مردان و مقعده و ناف.

و اما ران استخوانی دارد که بزرگتر استخوان تن است، زیرا حامل هر چیزی است که در بالا قرار دارد و ناقل هر آنچه در زیر است و سر بالای آن گنبدی ست تا در حقه ورک جا کند و جفت شود و از طرف بیرون و جلو کوژ است و از طرف درون و پس گود و ژرف، زیرا اگر راستا بود و مجاور حقه قرار گرفته بود یک نوع کج روی پدید می‌کرد چنانچه در کسی که چنان آفریده شده رخ دهد، و خوب ماهیچه‌های بزرگ را نگهداری نمی‌کرد و نه عصب و رگها را و خلاصه چیز راستا پدید نمی‌شد، و نشست شکل خوبی نداشت، و اگر باز بر گشت به درون نداشت نوع دیگر از کج روی به بار می‌آورد، و وسیله استواری نبود و بدان گرائیده میشد و تعادل از دست می‌رفت.

و در سر پایینی آن دو دندانه است که در دو گودی سر استخوان ساق جای گیرند و البته محکم بسته شده‌اند برشته‌های پیچیده و رشته‌های ژرفنای و دو رشته محکم از دو سو و جلو هر دو جفت است با استخوان سر زانو که پهن است و گرد و مانند غضروف و فایده آن مقاومت در برابر هر ناسازی است هنگام زانو زدن و کپ افتادن روی دو زانو، و ستونی است برای بند زانو و در جلو است برای آنکه هر تا شدن رنج آوری از طرف جلو می‌باشد زیرا تا شدن فشاری از طرف پشت ندارد، و آنجا است که هنگام برخاستن و زانو زدن و مانند آن فشار برمی‌دارد.

اما ساق مانند ساعد مرکب از دو استخوان است که یکی بزرگتر و درازتر است و آن درونی است که آن را «قصبه کبری» نامند، و دومی کوچکتر و کوتاه‌تر است و با استخوان ران برخورد ندارد و پیش از رسیدن بآن تمام می‌شود و از پائین سرش با سر بزرگتر برابر است و آن را «قصبه صغری» نامند و در میانه از بزرگتر جدا است و فاصله اندکی میان آنها است، ساق کوژی به سوی بیرون دارد و کوژ دیگر در پایین آن به سوی درون، تا به وسیله آن به استواری و اعتدال آید و قصبه کبری که خود ساق است کوچکتر از استخوان ران است که برای تحمل بالای خود باید بزرگتر باشد و کوچکی به منظور سبکی است که در ساق باید منظور شود و درشتی برای ران سزاوارتر است.

و ساق اندازه معتدلی دارد زیرا اگر بزرگتر شود حرکت دشوار گردد آن گونه که برای کسی که دچار به بیماری داء الفیل و دوالی است رخ می‌دهد، و اگر کاسته شود ناتوانی و دشواری حرکت آورد چنانچه در کسانی است که به طور مادرزاد ساق نازکی دارند است و با این به وسیله قصبه صغری ستون بندی شده و قصبه صغری فواید دیگری هم دارد چون پوشیدن عصب رگهای میانه و همکاری با قصبه کبری در بند پا که محکم باشد و نیروی خم شدن و باز شدن داشته باشد.

اما قدم از بیست و شش استخوان ترکیب شده: یک قاب که بند آن را با ساق استوار سازد، پاشنه که پایداری آورد و بزرگترین آنها است، استخوان زورقی که کف پا است، چهار استخوان در مچ پا که به شانه پا پیوستند و یکی از آنها استخوان نرد مانندی است مانند شش گوش در طرف بیرون که آن سوی پا بوسیله آن خوب بر زمین استوار شود، و پنج استخوان برای شانه پا که به تعداد انگشتهای هستند در یک رده و سلامیات انگشتانند هر کدام سه عدد جز انگشت بزرک که دو تا دارد.

اما کعب در انسان برآمده‌تر است از جانداران دیگر، و با ارزش‌ترین استخوان پا است برای حرکت، مانند پاشنه برای پایداری، و آن میان دو سر برآمده از پایین ساق است که با فرورفتگی خود از همه سو آن را فرا دارند، و دو طرف آن در دو گودی استخوان پاشنه است که در آن کوبیده‌اند و میانجی میان ساق است و پاشنه که به وسیله آن خوب به هم پیوسته‌اند و بند آنها محکم است و از پریشانی آسوده کرده و در میانه واقع است و استخوان زورقی از جلو بدان پیوسته و بندی دارد با آن و این زورقی از پشت به پاشنه متصل است و از پیش به سه استخوان از استخوانهای مچ پا و از بیرون استخوان نردی.

اما پاشنه زیر کعب قرار گرفته و سخت است و گرد از پشت تا در برابر برخورد و آفت ایستادگی کند پایین آن نرم است تا به خوبی گام زنند و هنگام برخاستن پا بر جا ماند سه گوشی دراز که به تدریج باریک شود و نزد کفه بیرونی پا به پایان رسد تا گودی کف پا تا میانش به تدریج باشد.

اما مچ پا با مچ دست متفاوت است زیرا این یک رده است و آن دو رده بود، و استخوانهای آن از آن کمترند زیرا نیاز به حرکت دارند و کار در دست بیش است، و در پا نیاز به استحکام بیش است، شکل پا از جلو دراز است تا بشود راست ایستاد، و کف آن برآمده است و میان تهی تا وقت ایستادن و به ویژه راه رفتن به سوئی مخالف پا که به جلو کشیده می‌شود گراید، و استواری درست برآید، و گام نهادن بر چیزهای گرد و برآمده بر جا افتد بی‌درد و آزار، و تا پا مانند نردبان باشد و برخی از آن جدا از زمین بماند تا راه رفتن و دویدن آسانتر باشد، برای همین از استخوانهای بسیار آفریده شده است و بدین خاطر است که زیر پا را در خود گیرد بمانند مشت که چیزی را در خود گیرد.

ایضاح: در قانون آمده است: مغز به درازا سه بطن دارد و گر چه هر درونی در پهنا دو تکه است، و تکه پیشین به خوبی جدا است از دو تکه راست و چپ و یاور بالا کشیدن هوا و ریختن فضول است با عطسه و اثر بخش است در پخش بیشتر روح حساس و کارهای نیروهای صورتگر قوانین ادراک باطنی.

و اما بطن آخرین نیز بزرگ است چون حفره عضو بزرگی را پر کند و مایه چیز با ارزشی است که نخاع باشد و بیشتر روح جنبش از آن پخش شود، و کارهای نیروی حافظه در آن انجام شوند ولی کوچکتر از بخش پیشین است و بلکه از هر دو بطن جلو، و با این حال کم‌کم به سوی مغز حرام کوچک شود و در هم رود و سخت گردد.

اما بطن میانه مانند منفذی است میان تکه جلو و تکه واپس و به مانند دهلیزی در میان آنها است، از این رو بزرگ است و دراز چون از بزرگی به بزرگی می‌کشاند و بدان روح جلو به روح واپس می‌رسد، و نمونه‌های یاد شده را نیز می‌رساند و این درونی میانه سقفی دارد از تو کروی است مانند دالان، و بدان نامیده شده تا سوراخی شمرده شود، و با این به وسیله مدور بودنش از آفت دور باشد و برای برداشتن پرده پله پله که روی آن است نیرومند باشد.

و در اینجا دو تکه جلو مغز فراهم آیند و به دیدرس دنباله آن رسند از این سوراخ، و اینجا را مجمع البطنین می‌نامند. و این سوراخ هم خودش بطنی است، و چون جایی است که صورتها را به حافظه می‌رساند بهترین جای اندیشه و تخیل است آنچنان که من فهمیدم، و دلیل اینکه این بطون جای نیروهائی است که این کارها را کنند این است که چون آفتی بدانها رسد کار مربوط بدان تکه باطل شود یا برعکس گردد.

و پرده نازکی به درون مغز درآید تا به بطون مغز و برابر گوشها و اما جز آن که خود سفت است نیاز به پرده ندارد. و اما رگه رگه بودن بطون مغز برای این است که روح نفسانی در مایه مغز نفوذ کند آنچنان که در بطونش نفوذ می‌کند، زیرا در هر زمانی بطون مغز گشاده و باز نیستند یا روح کم است و جز برای بطون رسا نیست، و تا آنکه روح مزاج دل را به مزاج مغز خوب عوض کند و در آن خوب پخته شود و به مزاج آن درآید، و آن در نخستین کشش به مغز در بطن جلو در آید تا در آن پخته شود و به بطن میانه رود و پخت بیشتری یابد و در بطن آخر پخت آن کامل گردد و پخت دیگر و بیش همانا به در آمیختن و نفوذ در تکه‌های پزنده است مانند خوراک در کبد.

اما رگه‌های بطن جلو بیش از رگه‌های پشت است چون رگه‌ها تقریبا به نسبت خود عضو هستند ، و علت کمتر بودن رگه‌های پشت از جلو هم موجود است، و میان این بطن و بطن مؤخر و آنچه زیر آنها است جایی است که محل پخش دو رگ بزرگ بالا آمده به مغز است که البته آنها را یاد آوری کنیم با تیره‌هاشان که توری زیر مغز از آنها بافته می‌شود.

و این تیره‌ها با جرمی غدّه‌ای پشتیبانی می‌شوند که میانه آنها را پر کرده و آنها را محکم کرده چون پخشهای رگ مآب دیگر که خلاء میان آنها نیز با گوشت غدّه دار پر می‌شود. و این غدّه‌ها هم شکل تیره‌های نامبرده است به همان هیئت پخشی که وصف شد و چنانچه تیره شدن و پخش نامبرده از تنگی آغاز شود به باز شدگی پایان یابد که مایه پهن شدن آن است همچنین این غده صنوبری سرش از بالا آغاز گشودگی کند و به سوی هدف خود رود تا آویزانی تیره کامل گردد و در آنجا یک بافته زهدانی پدید گردد و در آن جای گیرند.

آن تکه از مغز که این بطن را دارد همه، و تکه‌های بالای آن کروی هستند و رگه رگه در درازای آن متصل به هم تا بتواند کش آورد و بسته شود به مانند کرم، و بطن بالایی پرده‌ای دارد که داخل مغز است تا مرز دنباله آن و مرکب است از دو دندانه مغزی گرد در محیط طول به مانند دو استخوان ران که در برخوردن نزدیک هستند و چون دور شوند باز هستند با ترکیب با رشته‌هائی به نام وترات تا از آن به در نشوند، تا چون این کرمک کش برداشت و پهنایش تنگ شد این دو دندانه به هم نزدیک شوند و مجرا باز شود.

و چون به خود کشید و پهناش فزود آن سوراخ باز شود، و آنچه از آن پهلوی دنباله مغز است نازکتر است، و کوژدار، و در دنباله مغز جای گیرد مانند اینکه فرو رفته، و جلوی آن پهن‌تر است از دنباله‌اش تا شکلی که مغز آن را پذیرد، و آن دو دندانه را «قبتین» نامند. و البته رگه رگه نیستند بلکه نرم و هموار هستند، تا بست و جفت شدن آنها محکمتر باشد، و پذیرائی آنها برای حرکت چون یک چیز باشد، و برای دفع فضول مغز دو سوراخ وجود دارد یکی در درون جلو در مرز میان آن و واپس آن، و دیگری در بطن میانه، و برای بطن دنبال مجرای جدائی نیست، چون در یک سو است و کوچک است نسبت به جلویی و سوراخ پذیر نیست و با میانی یک سوراخ پشت آنها است، به ویژه که بر آوردگاه نخاع است و برخی فضولش تحلیل رود و با آن دفع شود، و این دو سوراخ چون از دو بطن آغاز شوند و در خود مغز فرو شوند برای برخورد به هم کج شوند و یک سوراخ عمیق گردند که آغازش حجاب نازک است و پایانش که مجاور آن است پرده کلفتی است که تنگ شده مانند قیف و از پهنائی گرد به تنگنائی رسد و از این رو آن را هم «قیف» خوانند و هم «مستنقع»، و چون در پرده سخت درآید آنجا به سوراخی رسد در غدّه‌ای مانند کره‌ای که در دو طرف فرو رفته است برابر هم از بالا و پائین که میان پرده سخت و میان چانه است، در آنجا به سوراخهائی آبکش مانند برخوری در بالای چانه. پایان..

در قاموس است که الازج از ابنیه است و در مصباح آمده است که الازج خانه ای است که طولا ساخته می شود و گفته شده است که الازج سقف است. قمحدوده آن چیزی است که پشت سر است و موخر قذال است و جمع آن قماحد است. در قاموس آمده است که قمع چیزی است که از پایین خرما و مانند آن می چکد.

جوهری گفته است الصدی مانند صدایی است که در کوه و مانند آن به تو پاسخ می دهد. اینکه گفته است خدا صدای او را خاموش کرد به معنای این است که او را هلاک کرد. زیرا هنگامی که کسی می میرد صدای صدی را نمی شنود.

و فیروز آبادی گفته است الرضاب – مانند غراب – بزاقی است که در دهان خشک شده است و صردان رگ هایی هستند که در زبان هستند. و گفته مجرفه – مانند مجرفه – مکسحه است و گفته شی منهدم به مقدار اشاره دارد و هندام معرب اندام است.

و دغدغه زعزعه است و صفق ضربه است و صفق الباب به معنی این است که رد کرد یا آن را بست. و باد درختان همان حرکت آنها است و صفوق صخره ای مرتفع است و غلصمه گوشتی بین سر و گردن است یا تکه ای بالای مری یا بالای حلق است یا خود زبان. و عیر استخوانی است در وسط آن و کزار مرضی است از شدت سرما.

و گفت اربیه اصل ران است یا بین بالا و وسط آن. و مری مجرای آب و غذا است و بالای معده است و وصل به حلقوم است. و گفت صفاق – مانند کتاب – پوستی است زیر پوستی که مو بر آن روییده است یا بین پوست و امعا و احشا و یا پوست کل شکم است. و گفت مراق شکمی است که مارق از آن است و جمع آن مرق است و گفت پشته ها بعضی به بعض دیگر وصل می شوند.

و در قاموس است که گفت صاروج نوره و اخلاط آن است که معرب شده. و گفت مصهرج با صروج معمول است و ارتکاز یعنی استقرار و اعتماد. و اینکه گفته نبض العرق ینبض نبضا و نبضانا به این معنی است که حرکت می کند همان طور که اطبا گفته اند در مجرای آب جاری می شود و به فارسی به آن گنگ می گویند. و کمره بالای ذکر است. مفرطح یعنی عریض و و هنگامی که عصب و گردن شدید شوند می گویند توتر.

در قاموس است که حرقفه استخوانی است حجبه است یا بالای ورک است. و گفته حق – با ضمه – بالای ورک است که در آن استخوان فخذ است و گفت فحج در رفتن خود – مانند منع . در صور قدمیه است و عقب آن دور است. و گفت انسی از هر چیزی ساده تر است و از قوس آن چه بر تو قبول شده از آن است. و وحشی جانب ایمن است از هر جا, یا ساده تر, و از قوس ظاهر می شود. و گفت رضف استخوانی است در رکبه مانند انگشتان که بعضی بعض دیگر را گرفته اند. و آن ازفرسی است که بین کراع و ذراع است. مفرد آن رضفه است و حرکت میکند.

**[ترجمه]

أقول

ما فی کتب الطب لعله علی المجاز و الزورق السفینة الصغیرة.

**[ترجمه]آنچه در کتب طب است ممکن است بر سبیل مجاز باشد. و زورق سفینه کوچک است.

**[ترجمه]

فذلکة

اعلم أن عظام الرأس أحد عشر و عظام الوجه ستة عشر و الأسنان اثنان و ثلاثون و فقرات العنق و الظهر و العجز و العصعص ثلاثون و عظام الترقوة اثنان و الکتفان اثنان و قلة الکتف اثنان و العظام الأصلیة للیدین ستون سوی العظام الصغیرة فی المواصل المسماة بالسمسمانیة و الأضلاع من الجانبین أربعة و عشرون و عظام الصدر سبعة و عظام الخاصرة اثنتان و عظام الرجلین ستون.

فالمجموع مائتان و ثمانیة و أربعون سوی السمسمانیة و معها مائتان و أربعة و ستون لأنها فی کل ید و رجل أربعة⁽¹⁾

و عدد العضلات علی ما ذکره جالینوس خمسمائة و تسعة و عشرون و علی ما ذکرها أبو القاسم بن أبی صادق خمسمائة و ثمانیة عشر.

و الأعصاب علی المشهور ثمانیة و عشرون زوجا و واحد فرد فیکون سبعة و خمسین.

و أما الشریانات النابضة المنشعبة من القلب و الأوردة الساکنة المنبعثة من الکبد فقد مر مجملا أصولهما و کیفیة انشعابهما و لا یحصر شعبهما عدد مضبوط لیمکن ذکرها و قد مر فی الأخبار أن الجمیع ثلاثمائة و ستون نصفها متحرکة و نصفها ساکنة.

و أقول إنما بسطنا الکلام فی هذا الباب لمدخلیتها فی معرفة الحکیم الکریم الوهاب و لطفه و کرمه و حکمه و نعمه فی جمیع الأبواب و هی أفضل فنون الطب و الحکمة و أدقهما و أشرفهما و الله الموفق للصواب.

**[ترجمه]بدان که استخوانهای سر یازده عددند، و استخوانهای چهره شانزده، دندانها سی و دو مهره‌های پشت و گردن و دنبال و عصعص سی، استخوانهای گلوگاه دو استخوانهای شانه‌ها دو استخوانهای اصلی دو دست شصت به جز استخوانها خرد بندها بنام سمسمانیه، دنده‌های هر دو طرف بیست و چهار استخوانهای سینه هفت استخوانهای خاصره دو، استخوانهای دو پا شصت.

و جمع همه دویست و چهل و هشت جز خرده‌ها سمسمانیه و با آنها دویست و شصت و چهار عدد خواهد بود، چون در هر دست و هر پا چهار باشند، شماره ماهیچه‌ها بنقل از جالینوس پانصد و بیست و نه، و چنانچه أبو القاسم بن ابی صادق گفته: پانصد و هشت عدد، اعصاب بنا بر مشهور بیست و هشت جفت و یک تک که می‌شوند پنجاه و هفت عدد.

و اما شریانها که از قلب برایند و رگهای آرام که از کبد درآیند بطور خلاصه ریشه آنها و وضع پخش شدن آنها گذشت، و تیره‌های آنها به شمار نیامده تا بتوان گفت، و در اخبار گذشت که همه سیصد و شصت باشند نیمی آرام و نیمی جنبنده.

و گویم: همانا در این باب بسط سخن دادیم زیرا در شناخت خدای حکیم و کریم و بخشایشگر و در فهم لطف و کرم و حکمت و نعمتش در همه ابواب اثر دارد، و تشریح بهترین فن پزشکی است و حکمت، و از همه آنها دقیق‌تر و با ارزش‌تر است و اللَّه الموفق للصواب .

**[ترجمه]

باب 49 نادر فی علة اختلاف صور المخلوقات و علة السودان و الترک و الصقالبة

روایات

«1»

الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الطَّالَقَانِیِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ⁽¹⁾

جلیل القدر، عظیم المنزلة، له تصانیف کثیرة، و کان زیدیا جارودیا، الا أنّه روی جمیع کتب أصحابنا و صنف لهم. سمعت جماعة یحکون أنّه قال: أحفظ مائة و عشرین ألف حدیثا بأسانیدها، و أذاکر بثلاثمائة ألف حدیث.

الْحَافِظِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِمَ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْخَلْقَ عَلَی أَنْوَاعٍ شَتَّی وَ لَمْ یَخْلُقْهُ نَوْعاً وَاحِداً فَقَالَ لِئَلَّا یَقَعَ فِی الْأَوْهَامِ أَنَّهُ عَاجِزٌ وَ لَا یَقَعُ

صُورَةٌ فِی وَهْمِ مُلْحِدٍ إِلَّا وَ قَدْ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهَا خَلْقاً لِئَلَّا یَقُولَ قَائِلٌ هَلْ یَقْدِرُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَخْلُقَ صُورَةَ کَذَا وَ کَذَا لِأَنَّهُ لَا یَقُولُ مِنْ ذَلِکَ

شَیْئاً إِلَّا وَ هُوَ مَوْجُودٌ فِی خَلْقِهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَیَعْلَمُ بِالنَّظَرِ إِلَی أَنْوَاعِ خَلْقِهِ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ⁽¹⁾.

**[ترجمه]از امام هشتم علیه السّلام سوال شد: چرا خدا عزّ و جلّ خلق را چند گونه آفریده و یک نواخت نیافریده؟

فرمود: تا در اوهام نیفتد که او درمانده است، و هیچ صورتی در وهم خدا نشناسی در نیاید جز آنکه به نمونه آن آفریده‌ای دارد تا کسی نگوید آیا خدا عزّ و جلّ میتواند چنین و چنان صورتی بسازد و چون هر چه را گوید خدا تبارک و تعالی موجودی نظیر آن آفریده، و با اندیشه در انواع آفریده‌هاش دانسته شود که او به هر چیز توانا است.

**[ترجمه]

«2»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیَّ علیه السلام یَقُولُ: عَاشَ نُوحٌ علیه السلام أَلْفَیْنِ وَ خَمْسَمِائَةِ سَنَةٍ وَ کَانَ یَوْماً فِی السَّفِینَةِ نَائِماً فَهَبَّتْ رِیحٌ فَکَشَفَتْ عَوْرَتَهُ-⁽²⁾فَضَحِکَ حَامٌ وَ یَافِثُ فَزَجَرَهُمَا سَامٌ وَ نَهَاهُمَا عَنِ الضَّحِکِ وَ کَانَ کُلَّمَا غَطَّی سَامٌ شَیْئاً تَکْشِفُهُ الرِّیحُ کَشَفَهُ حَامٌ وَ یَافِثُ فَانْتَبَهَ نُوحٌ علیه السلام فَرَآهُمْ وَ هُمْ یَضْحَکُونَ فَقَالَ مَا هَذَا فَأَخْبَرَهُ سَامٌ بِمَا کَانَ فَرَفَعَ نُوحٌ علیه السلام یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ یَدْعُو وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ غَیِّرْ مَاءَ صُلْبِ حَامٍ حَتَّی لَا یُولَدَ لَهُ إِلَّا السُّودَانُ اللَّهُمَّ غَیِّرْ مَاءَ صُلْبِ یَافِثَ فَغَیَّرَ اللَّهُ مَاءَ صُلْبَیْهِمَا فَجَمِیعُ السُّودَانِ حَیْثُ کَانُوا مِنْ حَامٍ وَ جَمِیعُ التُّرْکِ وَ الصَّقَالِبَةِ وَ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ وَ الصِّینِ مِنْ یَافِثَ حَیْثُ کَانُوا وَ جَمِیعُ الْبِیضِ سِوَاهُمْ مِنْ سَامٍ وَ قَالَ نُوحٌ لِحَامٍ وَ یَافِثَ جُعِلَ‌⁽³⁾

ذُرِّیَّتُکُمَا خَوَلًا لِذُرِّیَةِ سَامٍ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ لِأَنَّهُ بَرَّ بِی وَ عَقَقْتُمَانِی فَلَا زَالَتْ سِمَةُ عُقُوقِکُمَا لِی فِی ذُرِّیَّتِکُمَا ظَاهِرَةً وَ سِمَةُ الْبِرِّ بِی فِی ذُرِّیَّةِ سَامٍ ظَاهِرَةً مَا بَقِیَتِ الدُّنْیَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امام علی بن محمد عسکری علیه السّلام فرمود: نوح علیه السلام دو هزار و پانصد سال زیست و روزی در کشتی خواب بود و باد وزید و عورتش ظاهر شد و حام و یافث خندیدند و سام آنها را تشر زد و از خنده باز داشت، و هر چه را سام می‌پوشید که باد فاش کرده بود حام و یافث آن را پدیدار می‌کردند.

نوح علیه السّلام بیدار شد و دید میخندند، فرمود: چه شده است؟ سام آنچه شده بود به او گزارش داد، نوح دست به آسمان برداشت و دعا کرد و گفت: بار خدایا نسل سام را دیگرگون ساز تا جز سیاهان فرزند نیاورد، بار خدایا نسل یافث را دگرگون ساز، و خدا نسل آنها را دگرگون ساخت، و همه سیاهان هر جا باشند از حامند، و همه ترک و صقالبه و یأجوج و مأجوج و چین هر جا باشند از یافث، و سفید پوستان همه از سام و نوح به حام و یافث فرمود: نژاد شما دو نفر تا قیامت بردگان فرزندان سام هستند زیرا او به من نیکی کرد و شما ناسپاسی کردید، و پیوسته نشانه ناسپاسی شما در نژادتان روشن خواهد بود، و نشانه خوش رفتاری در نژاد سام تا دنیا پابرجا است روشن است.

**[ترجمه]

بیان

تکشفه الریح الجملة صفة شیئا و فی القاموس السَّقْلَب جیل من الناس و هو سقلبیّ و الجمع سقالبة و قال الصقالبة جیل تتاخم بلادهم بلاد الخزر بین بلغر و قسطنطینیة و قال الخول محرکة ما أعطاک الله من النعم و العبید و الإماء و غیرهم من الحاشیة للواحد و الجمع و الذکر و الأنثی.

**[ترجمه]در قاموس گفته: صقالبه گروهی باشند که وطنشان هم مرز خزر است میان بلغار و قسطنطینیه. و خول گفت خداوند از نعمتها و بندگان و بردگان و دیگر چیزها به تو عطا نفرموده است از فرد و جمع و مذکر و مونث.

**[ترجمه]

«3»

الْعِلَلُ،: فِی خَبَرِ یَزِیدَ بْنِ سَلَّامٍ أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَنَّ آدَمَ خُلِقَ مِنَ الطِّینِ کُلِّهِ أَوْ مِنْ طِینٍ وَاحِدٍ قَالَ بَلْ مِنَ الطِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ خُلِقَ مِنْ طِینٍ وَاحِدٍ لَمَا

عَرَفَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ کَانُوا عَلَی صُورَةٍ وَاحِدَةٍ قَالَ فَلَهُمْ فِی الدُّنْیَا مِثْلٌ قَالَ التُّرَابُ فِیهِ أَبْیَضُ وَ فِیهِ أَخْضَرُ وَ فِیهِ أَشْقَرُ وَ فِیهِ أَغْبَرُ وَ فِیهِ أَحْمَرُ وَ فِیهِ أَزْرَقُ وَ فِیهِ عَذْبٌ وَ فِیهِ مِلْحٌ وَ فِیهِ خَشِنٌ وَ فِیهِ لَیِّنٌ وَ فِیهِ أَصْهَبُ فَلِذَلِکَ صَارَ النَّاسُ فِیهِمْ لَیِّنٌ وَ فِیهِمْ خَشِنٌ وَ فِیهِمْ أَبْیَضُ وَ فِیهِمْ أَصْفَرُ وَ أَحْمَرُ وَ أَصْهَبُ وَ أَسْوَدُ عَلَی أَلْوَانِ التُّرَابِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]یزید بن سلام از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله پرسید خدا آدم را از همه خاکها آفرید یا از یک خاک؟ فرمود: آری از همه خاکها، و اگر از یک خاک بود مردم همدیگر را نمی‌شناختند، و یک صورت داشتند، گفت: در دنیا نمونه‌ای دارند؟ فرمود: خاک سپید دارد، و سبز، سرخ، و تیره و سرخ و آبی، شیرین دارد و شور، زبر و نرم و شیری، و از این رو است که در مردم نرم هست و زبر، سفید پوست و زرد پوست و سرخ پوست و گندم گون و سیاه، به همه رنگهای خاک.

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی الأشقر من الدواب الأحمر فی مُغرة⁽²⁾و من الناس من تعلو بیاضه حمرة و قال الصهب محرکة حمرة أو شقرة فی الشعر کالصهبة بالضم و الأصهب بعیر لیس بشدید البیاض و شعر یخالط بیاضه حمرة.

**[ترجمه]فیروز آبادی گفته است اشقر از احشام قرمز است و از مردم برخی سفید را ترجیح می دهند. و گفت صهب قرمزی در مو است مانند صهبه با ضمه. و اصهب بعیر سفیدیش شدید نیست, و مو سفیدی اش با قرمزی مخلوط می شود .

**[ترجمه]

أبواب الطب و معالجة الأمراض و خواص الأدویة

باب50 أنه لم سمی الطبیب طبیبا و ما ورد فی عمل الطب و الرجوع إلی الطبیب

الأخبار

«1»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ بِإِسْنَادِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ یُسَمَّی الطَّبِیبُ الْمُعَالِجَ فَقَالَ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ یَا رَبِّ مِمَّنِ الدَّاءُ قَالَ مِنِّی قَالَ فَمِمَّنِ الدَّوَاءُ قَالَ مِنِّی قَالَ فَمَا یَصْنَعُ النَّاسُ بِالْمُعَالِجِ قَالَ یَطِیبُ بِذَلِکَ أَنْفُسُهُمْ فَسُمِّیَ الطَّبِیبَ لِذَلِکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل: به سندش تا امام ششم علیه السّلام که طبیب را درمانگر می‌نامیدند موسی بن عمران فرمود: پروردگارا درد از کیست؟ فرمود از من، گفت دارو از کیست؟ فرمود: از من، گفت پس مردم درمانگر برای چه می‌خواهند؟ فرمود: برای دلخوشی و از این رو او را طبیب نامیدند. - . علل ۲: ۳۱۶ -

**[ترجمه]

«2»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی الْحَلَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ یَا رَبِّ مِنْ أَیْنَ الدَّاءُ قَالَ مِنِّی قَالَ فَالشِّفَاءُ قَالَ مِنِّی قَالَ فَمَا یَصْنَعُ عِبَادُکَ بِالْمُعَالِجِ قَالَ یَطِیبُ بِأَنْفُسِهِمْ فَیَوْمَئِذٍ سُمِّیَ الْمُعَالِجُ الطَّبِیبَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندش از امام ششم علیه السّلام نقل شده است که موسی بن عمران فرمود: پروردگارا درد از کیست؟ فرمود از من، گفت دارو از کیست؟ فرمود: از من، گفت پس مردم درمانگر برای چه می‌خواهند؟ فرمود: برای دلخوشی و از این رو او را طبیب نامیدند. - . روضه الکافی: ۸۸ -

**[ترجمه]

بیان

یطیب بأنفسهم فی بعض النسخ بالباء الموحّدة و فی بعضها بالیاء المثنّاة من تحت قال الفیروزآبادی طبّ تأنّی للأمور و تلطّف أی إنما سمّوا بالطبیب لرفعهم الهمّ عن النفوس المرضی بالرفق و لطف التدبیر و لیس شفاء الأبدان منهم.

و أما علی الثانی فلیس المراد أن مبدأ اشتقاق الطبیب الطیب و التطییب فإن

أحدهما من المضاعف و الآخر من المعتل.

بل المراد أن تسمیتهم بالطبیب لیست لتداوی الأبدان عن الأمراض بل لتداوی النفوس عن الهموم و الأحزان فتطیب بذلک قال الفیروزآبادی الطبّ مثلّثة الفاء علاج الجسم و النفس.

**[ترجمه]«یطبب انفسهم» [که در متن عربی آمده است] در برخی نسخ با «ب» آمده است و در برخی با «ی» مثنی. فیروزآبادی گفته طب یعنی در کار آرامی کرد و نرمش نمود و پزشکان را طبیب نامیدند چون دلخوشی بیمار هستند و درمان از آنها نیست.

منظور این نیست که طبیب از طیب باز گرفته است زیرا یکی مضاعف است و دیگری معتل .

بلکه مقصود این است که نام طبیب برای این نیست که تن را از بیماری درمان کند بلکه برای درمان دل است از اندوه و غم و خوش کردن آن. فیروز آبادی گفت که طب علاج جسم و نفس است.

**[ترجمه]

«3»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام أَ رَأَیْتَ إِنِ احْتَجْتُ إِلَی طَبِیبٍ وَ هُوَ نَصْرَانِیٌّ أُسَلِّمُ عَلَیْهِ وَ أَدْعُو لَهُ قَالَ نَعَمْ لِأَنَّهُ لَا یَنْفَعُهُ دُعَاؤُکَ‌⁽¹⁾.

العلل، عن أبیه عن سعد بن عبد الله عن الهیثم بن أبی مسروق النهدی عن ابن محبوب: مثله‌⁽²⁾

السرائر، نقلا من کتاب السیاری عنه علیه السلام: مثله

**[ترجمه]قرب الاسناد: به سندی از عبد الرحمن بن حجاج که به امام هفتم علیه السّلام گفتم: بفرمائید اگر نیازمند پزشک ترسا شدم به او درود گویم و دعا کنم؟ فرمود: آری زیرا دعای تو برای او سودمند نیست. - . قرب الاسناد: ۱۷۵ -

در علل - . علل ۲: ۲۸۲ - و در سرائر مانند این نقل شده است.

**[ترجمه]

بیان

یدل علی جواز العمل بقول الطبیب الذمی و الرجوع إلیه و التسلیم علیه و الدعاء و لعل الأخیرین محمولان علی الضرورة بل الجمیع و لو کان فیجب أن لا یکون علی جهة الموادّة للنهی عنها

وَ قَدْ رَوَی الْکُلَیْنِیُّ فِی الْمُوَثَّقِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا تَبْدَءُوا أَهْلَ الْکِتَابِ بِالتَّسْلِیمِ وَ إِذَا سَلَّمُوا عَلَیْکُمْ فَقُولُوا وَ عَلَیْکُمْ‌⁽³⁾.

و روی هذا الخبر أیضا عن محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد.

**[ترجمه]دلالت دارد به جواز عمل به گفته طبیب ذمی و مراجعه به او و سلام بدو و دعای بر او، و شاید دو مورد اخیر در صورت ضرورت است بلکه همه و نباید این کار دوستانه انجام شود چون از آن نهی شده، و کلینی - [3]. کافی ۲: ۶۴۹ - به روایت موثق از امیر المؤمنین علیه السّلام آورده که سلام به اهل کتاب ندهید و اگر به شما سلام دادند در جواب بگوئید «و علیکم».

و این خبر به سند دیگر هم روایت شده.

**[ترجمه]

«4»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ علیهما السلام وَ هُوَ یَقُولُ: ادْفَعُوا مُعَالَجَةَ الْأَطِبَّاءِ مَا انْدَفَعَ الْمُدَاوَاةُ⁽⁴⁾

عَنْکُمْ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْبِنَاءِ قَلِیلُهُ یَجُرُّ إِلَی کَثِیرِهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل: از امام هفتم علیه السّلام نقل شده که فرمود: تا می‌توانید مراجعه به پزشک را از خود دور دارید چون مانند ساختمان است که کمش به بیش کشاند. - . علل ۲: ۱۵۱ -

**[ترجمه]

بیان

أی الشروع فی المداواة لقلیل الداء یوجب زیادة المرض و الاحتیاج إلی دواء أعظم.

**[ترجمه]یعنی مراجعه به پزشک در دردی اندک باعث به وجود آمدن دردی بزرگتر و درمانی بیشتر است.

**[ترجمه]

«5»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ سَهْلٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ ظَهَرَتْ صِحَّتُهُ عَلَی سُقْمِهِ فَیُعَالِجُ نَفْسَهُ بِشَیْ‌ءٍ فَمَاتَ فَأَنَا إِلَی اللَّهِ بَرِی‌ءٌ مِنْهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: از امام ششم علیه السّلام نقل شده است که هر که سلامتش به بیماری بچربد و با چیزی خود را درمان کند و بمیرد من به خدا از او بیزارم. - . خصال: ۱۳ -

**[ترجمه]

بیان

ظاهره حرمة التداوی بدون شدة المرض و الحاجة الشدیدة إلیه لکن الخبر ضعیف فیمکن الحمل علی الکراهة لمعارضة إطلاق بعض الأخبار و إن کان الأحوط العمل به.

**[ترجمه]ظاهرش حرمت درمانی است تا بیماری سخت نباشد و ناچار نشوند ولی خبر ضعیف است و بسا عمل به کراهت شود برای اطلاق برخی اخبار و احوط مراعات آن است.

**[ترجمه]

«6»

طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْعَلَوِیِّ الْمُوسَوِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ یَعْنِی أَبَاهُ. عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا علیه السلام یُحَدِّثُ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلَ یُونُسُ بْنُ یَعْقُوبَ الرَّجُلَ الصَّادِقَ یَعْنِی جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ الرَّجُلُ یَکْتَوِی‌⁽²⁾بِالنَّارِ وَ رُبَّمَا قُتِلَ وَ رُبَّمَا تَخَلَّصَ قَالَ قَدِ اکْتَوَی رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَائِمٌ عَلَی رَأْسِهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]طب الائمه: به سندی از امام ششم علیه السّلام پرسش شده یا ابن رسول اللَّه، مردی خود را داغ میکند برای درمان و بسا بمیرد و بسا بهبود یابد فرمود: در عهد رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله یکی از اصحابش را داغ کردند و آن حضرت بالای سرش بود. - . طب‌الائمه: ۵۳ -

**[ترجمه]

«7»

وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام هَلْ یُعَالَجُ بِالْکَیِّ قَالَ نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی جَعَلَ فِی الدَّوَاءِ بَرَکَةً وَ شِفَاءً وَ خَیْراً کَثِیراً وَ مَا عَلَی الرَّجُلِ أَنْ یَتَدَاوَی وَ إِنْ لَا بَأْسَ بِهِ.

**[ترجمه]طب الائمه: به سندش از محمّد بن مسلم که از امام پنجم علیه السّلام پرسیدم آیا با داغ درمان شود؟ فرمود: آری، خدا تعالی در دارو برکت، درمان و خیر بسیار نهاده، و باکی نیست که مرد تندرست خود را درمان کند، و داغ کردن باکی ندارد.

**[ترجمه]

بیان

و إن لا بأس به الظاهر أنه بالکسر للوصل أی و إن کان غیر مضطرّ إلی التداوی أو مخفّفة فالضمیر راجع إلی مصدر یتداوی أو الواو للحال فیرجع إلی الأول و فی بعض النسخ و لا بأس به و هو أظهر.

**[ترجمه]و إن لا بأس به الظاهر أنه بالکسر للوصل أی و إن کان غیر مضطرّ إلی التداوی أو مخفّفة فالضمیر راجع إلی مصدر یتداوی أو الواو للحال فیرجع إلی الأول و فی بعض النسخ و لا بأس به و هو أظهر.

ص: 64

**[ترجمه]

«8»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْیَمَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ الْأَشْهَلِیِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِی خَیْثَمَةَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ ظَهَرَتْ صِحَّتُهُ عَلَی سُقْمِهِ فَشَرِبَ الدَّوَاءَ فَقَدْ أَعَانَ عَلَی نَفْسِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امام ششم علیه السّلام نقل شده است که هر که تندرستی او به بیماری می‌چربد و دارو بنوشد به مرگ خود کمک کرده است. - . المصدر: ۶۱ -

**[ترجمه]

«9»

وَ مِنْهُ، عَنْ مَرْزُوقِ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّائِیِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام: عَنِ الرَّجُلِ یُدَاوِیهِ النَّصْرَانِیُّ وَ الْیَهُودِیُّ وَ یَتَّخِذُ لَهُ الْأَدْوِیَةَ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ إِنَّمَا الشِّفَاءُ بِیَدِ اللَّهِ تَعَالَی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]از امام پنجم علیه السّلام سوال شده از مردی که ترسا و یهودی او را درمان کنند و برای او دارو فراهم سازند؟ فرمود باکی ندارد، همانا درمان به دست خدا تعالی است.

**[ترجمه]

بیان

قال ابن إدریس رحمه الله فی السرائر قد ورد الأمر عن رسول الله صلی الله علیه و آله و وردت الأخبار عن الأئمة من ذریته علیهم السلام بالتداوی

فَقَالُوا⁽³⁾: تَدَاوَوْا فَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ دَاءً إِلَّا أَنْزَلَ مَعَهُ دَوَاءً إِلَّا السَّامَ فَإِنَّهُ لَا دَوَاءَ لَهُ‌⁽⁴⁾.

یعنی الموت و یجب علی الطبیب أن یتقی الله سبحانه فیما یفعله بالمریض و ینصح فیه و لا بأس بمداواة الیهودی و النصرانی للمسلمین عند الحاجة إلی ذلک و إذا أصاب المرأة علة فی جسدها و اضطرّت إلی مداواة الرجال لها کان جائزا.

و قال الشهید رحمه الله فی الدروس یجوز المعالجة بالطبیب الکتابی و قدح‌⁽⁵⁾العین عند نزول الماء.

و قال العلامة قدس سره فی المنتهی یجوز الاستیجار للختان و خفض الجواری و المداواة و قطع السلع و أخذ الأجرة علیه لا نعلم فیه خلافا لأنه فعل مأذون فیه شرعا یحتاج إلیه و یضطرّ إلی فعله فجاز الاستیجار علیه کسائر الأفعال المباحة و کذا عقد الاستیجار للکحل سواء کان الکحل من العلیل أو الطبیب و قال بعض الجمهور إن شرط علی الطبیب لم یجز.

**[ترجمه]ابن ادریس. ره. در سرائر گفته: فرمان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله است و در اخبار امامان ذریه او علیهم السّلام به مداوای درد، فرمودند: مداوا کنید که خدا دردی نداده جز اینکه دوائی برایش عطا فرموده جز مرگ که درمانی ندارد، بر پزشک باید از خدای سبحانه در آنچه با بیمار کند بترسد و برایش خیر خواهی کند و درمان جستن از پزشک یهود و ترسا برای مسلمانان باکی ندارد در صورت نیاز به آن و چون تن زن بیمار شود و ناچار شود به مداوای مرد برایش روا است.

شهید. ره. در دروس گفته: معالجه نزد اهل کتاب رواست و گرفتن آب چشم هم .

علامه. ره. در منتهی گفته: جائز است برای ختنه و بریدن دختران مزدور گرفت و برای درمان درد و بریدن ریشه‌ای که در تن درآید، و در مزد گرفتن بر آنها خلافی ندیدم زیرا کاری است که شرع اجازه داده و بدان نیاز است و ضرورت و مزدور گرفتن بر آنها مانند کارهای مباح دیگر جائز است و همچنین عقد اجاره برای سرمه‌کشیدن خواه سرمه از خود بیمار باشد یا از پزشک و برخی از عامه گفتند اگر قرار بندد با پزشک روا نیست.

**[ترجمه]

«10»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَشْرَبُ الدَّوَاءَ وَ رُبَّمَا قَتَلَهُ وَ رُبَّمَا یَسْلَمُ مِنْهُ وَ مَا یَسْلَمُ أَکْثَرُ قَالَ فَقَالَ أَنْزَلَ اللَّهُ الدَّاءَ وَ أَنْزَلَ الشِّفَاءَ وَ مَا خَلَقَ اللَّهُ دَاءً إِلَّا جَعَلَ لَهُ دَوَاءً فَاشْرَبْ وَ سَمِّ اللَّهَ تَعَالَی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]طب: به سندش از یونس بن یعقوب که از امام ششم علیه السّلام پرسیدم، مردی دواء نوشد و بسا او را بکشد و بیشتر او را تندرست کند، فرمود خدا درد داده و شفا داده، و هیچ دردی نیافریده جز اینکه داروئی برای آن نهاده بنوش و نام خدا تعالی ببر. - . المصدر:۶۳ -

**[ترجمه]

«11»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی الْمَرْأَةِ أَوِ الرَّجُلِ‌⁽²⁾

یَذْهَبُ بَصَرُهُ فَتَأْتِیهِ‌⁽³⁾الْأَطِبَّاءُ فَیَقُولُونَ نُدَاوِیکَ شَهْراً أَوْ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً مُسْتَلْقِیاً کَذَلِکَ یُصَلِّی فَرَجَعْتُ إِلَیْهِ لَهُ فَقَالَ مَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام پنجم علیه السّلام نقل می‌کند که دو زن یا مرد که چشم خود را از دست دادند و پزشکان آیند و گویندش، در مدت یک ماه یا چهل روز درمانت می‌کنیم که به پشت خوابیده باشی، و همچنان نماز خوانده، و بدو مراجعه کردم و فرمود: «هر که بیچاره شد حرجی بر او نیست» - . تفسیر عیاشی ۱: ۷۴ -

**[ترجمه]

«12»

الْمَکَارِمُ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: تَدَاوَوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یُنْزِلْ دَاءً إِلَّا وَ أَنْزَلَ لَهُ شِفَاءً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مکارم: آمده است پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: مداوا کنید که خدا دردی نداده جز که برای آن درمانی نهاده است. - . المکارم: ۴۱۸ -

**[ترجمه]

«13»

وَ رُوِیَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله قَالَ: اثْنَانِ عَلِیلَانِ صَحِیحٌ مُحْتَمٍ وَ عَلِیلٌ مُخَلِّطٌ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]و از آن حضرت صلی اللَّه علیه و آله و سلم نقل شده است که دو کس بیمارند: تندرستی که پرهیز کند و بیماری که هر چیز خورد.

**[ترجمه]

«14»

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: تَجَنَّبِ الدَّوَاءَ مَا احْتَمَلَ بَدَنُکَ الدَّاءَ فَإِذَا لَمْ یَحْتَمِلِ الدَّاءَ فَالدَّوَاءُ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]و حضرتش صلی اللَّه علیه و آله فرمود تا تنت تاب درد دارد از دارو بپرهیز و چون بی تاب شد دارو به کار بر.

**[ترجمه]

«15»

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ نَبِیّاً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ مَرِضَ فَقَالَ لَا أَتَدَاوَی حَتَّی یَکُونَ الَّذِی أَمْرَضَنِی هُوَ الَّذِی یَشْفِینِی فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ لَا أَشْفِیکَ حَتَّی تَتَدَاوَی فَإِنَّ الشِّفَاءَ مِنِّی‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]از امام ششم علیه السّلام است که پیامبری بیمار شد و گفت: درمان نکنم تا همان که بیمارم کرده درمان کند، خدا تعالی به او وحی کرد، شفایت ندهم تا مداوا کنی، زیرا شفاء از من است - . مکارم ۴۱۹ و بر ان افزود که دوا از من است و مدا کرد و شفا یافت. - .

**[ترجمه]

«16»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَخِیهِ الْعَلَاءِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْحَسَنِ الْمُتَطَبِّبِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام

إِنِّی رَجُلٌ مِنَ الْعَرَبِ وَ لِی بِالطِّبِّ بَصَرٌ وَ طِبِّی طِبٌّ عَرَبِیٌّ وَ لَسْتُ آخُذُ عَلَیْهِ صَفَداً فَقَالَ لَا بَأْسَ قُلْتُ إِنَّا نَبُطُّ الْجُرْحَ وَ نَکْوِی بِالنَّارِ قَالَ لَا بَأْسَ قُلْتُ وَ نَسْقِی هَذِهِ السَّمُومَ الإسمحیقون وَ الْغَارِیقُونَ قَالَ لَا بَأْسَ قُلْتُ إِنَّهُ رُبَّمَا مَاتَ قَالَ وَ إِنْ مَاتَ قُلْتُ نَسْقِی عَلَیْهِ النَّبِیذَ قَالَ لَیْسَ فِی الْحَرَامِ‌⁽¹⁾

شِفَاءٌ قَدِ اشْتَکَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ بِکَ ذَاتُ الْجَنْبِ فَقَالَ أَنَا أَکْرَمُ عَلَی اللَّهِ مِنْ أَنْ یَبْتَلِیَنِی بِذَاتِ الْجَنْبِ قَالَ فَأَمَرَ فَلُدَّ بِصَبِرٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی - . روضه الکافی: ۱۹۳.۱۹۴ - از اسماعیل بن حسن پزشک نقل شده است که به امام ششم علیه السّلام گفتم من مرد عربی هستم و پزشکی می‌دانم، و طبم عربی است و مزد هم نمی‌گیرم، فرمود باکی ندارد، گفتم: ما زخم را می‌شکافیم، با آتش داغ میکنیم، فرمود: باکی ندارد، گفتم: داروی زهر ناک چون اسمحیقون یا غاریقون بکار بریم، فرمود: باکی ندارد، گفتم: بسا بیمار بمیرد، فرمود: گرچه بمیرد گفتم: روی آن شراب بنوشانیم، فرمود: شفا در حرام نیست، رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله بیمار شد و عایشه به او گفت تو ذات الجنب داری، فرمود: من نزد خدا ارجمندترم از آنکه مرا گرفتار ذات الجنب کند، گفت فرمود: داروی صبر در دهانش ریختند.

**[ترجمه]

بیان

قال فی القاموس الصفد محرّکة العطاء و قال بطّ الجرح و الصرّة شقّه.

و أقول الإسمحیقون لم أجده فی کتب اللغة و لا الطبّ و الذی وجدته فی کتب الطب هو إصطمخیقون ذکروا أنه حبّ مسهل للسوداء و البلغم و کأنه کان کذا فصحّف قوله لیس فی الحرام شفاء یدل علی عدم جواز التداوی بالحرام مطلقا کما هو ظاهر أکثر الأخبار و هو خلاف المشهور و حملوا علی ما إذا لم یضطرّ إلیه و لا اضطرار إلیه.

و قوله قد اشتکی لعله استشهاد للتداوی بالدواء المرّ أنا أکرم علی الله کأنه لاستلزم هذا المرض اختلال العقل و تشویش الدماغ غالبا و قال الفیروزآبادی اللدود کصبور ما یصبّ بالمسعط من الدواء فی أحد شقّی الفم و قد لدّه لدّا و لدودا و لدّه إیاه و ألدّه و لدّ فهو ملدود.

**[ترجمه]در قاموس گفته است: الصفد – محرک – عطا است, و گفت: زخم و خراش را بشکاف: برش بزن.

و من گویم: «اسمحیقون» را در کتب لغت و طب نیافتم، اما در کتب طب اصمطخیقون آمده که دانه‌ای است مسهل برای سوداء و بلغم و شاید همین بوده و اشتباه ضبط شده، این که می‌گوید شفا در حرام نیست دلالت بر این دارد که مداوا به حرام مطلقا جائز نیست چنانچه ظاهر بیشتر اخبار است و آن خلاف مشهور است، و حمل شده به صورت عدم اضطرار و انحصار.

و نقل درد پیغمبر را گواه مداوای به داروهای تلخ آورده و اینکه فرموده از ذات الجنب بر کنارم برای این است که این بیماری مایه پریشانی خرد و مغز است غالبا.

**[ترجمه]

«17»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الرَّجُلُ یَشْرَبُ الدَّوَاءَ وَ یَقْطَعُ الْعِرْقَ وَ رُبَّمَا انْتَفَعَ بِهِ وَ رُبَّمَا قَتَلَهُ قَالَ یَقْطَعُ وَ یَشْرَبُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]روضه کافی: از یونس بن یعقوب نقل شده که به امام ششم علیه السّلام گفتم: کسی دارو نوشد و رگ برّد و بسا از آن سود برد و بسا هم او را بکشد، فرمود: ببرد و بنوشد. - . روضه الکافی: ۱۹۴ -

**[ترجمه]

«18»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عُثْمَانَ الْأَحْوَلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: لَیْسَ مِنْ دَوَاءٍ إِلَّا وَ هُوَ یُهَیِّجُ دَاءً وَ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ فِی الْبَدَنِ أَنْفَعَ مِنْ إِمْسَاکِ الْیَدِ إِلَّا عَمَّا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]از همان نقل شده که ابو الحسن علیه السّلام می‌فرمود: هیچ دارو نباشد جز آنکه دردی را انگیزد، و برای تن سودمندتر نباشد از دست باز داشتن از هر چه نیازی بدان نیست. - . المصدر: ۲۷۳ -

**[ترجمه]

بیان

إلا و هو أی نفسه أو معالجته إلا عما یحتاج إلیه من الأکل بأن یحتمی عن الأشیاء المضرّة و لا یأکل أزید من الشبع أو من المعالجة أو منهما.

**[ترجمه]«جز آنکه» یعنی خودش یا معالجه‌اش [دردی انگیزد] «نیازی بدان نیست» برای قوت که از هر چه زیان دارد بپرهیزد و بعد از سیری نخورد، و داروی بی‌ضرورت ننوشد.

**[ترجمه]

«19»

النهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: امْشِ بِدَائِکَ مَا مَشَی بِکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: با درد برو تا با تو می‌رود. - . نهج البلاغه ۲: ۱۴۳ -

**[ترجمه]

«20»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَدَاوَوْا فَإِنَّ الَّذِی أَنْزَلَ الدَّاءَ أَنْزَلَ الدَّوَاءَ.

**[ترجمه]دعوات راوندی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: مداوا کنید، زیرا آنکه درد داده دارو هم داده.

**[ترجمه]

«21»

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ دَاءٍ إِلَّا أَنْزَلَ لَهُ شِفَاءً.

**[ترجمه]و فرمود پیامبر صلی اللَّه علیه و آله: خدا دردی نداده مگر اینکه برای آن داروئی داده است.

**[ترجمه]

«22»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ إِسْحَاقَ قَالَ: کَانَ لِیَ ابْنٌ وَ کَانَ تُصِیبُهُ الْحَصَاةُ فَقِیلَ لِی لَیْسَ لَهُ عِلَاجٌ إِلَّا أَنْ تَبُطَّهُ فَبَطَطْتُهُ فَمَاتَ فَقَالَتِ الشِّیعَةُ شَرِکْتَ فِی دَمِ ابْنِکَ قَالَ فَکَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ صَاحِبِ الْعَسْکَرِ فَوَقَّعَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَا أَحْمَدُ لَیْسَ عَلَیْکَ فِیمَا فَعَلْتَ شَیْ‌ءٌ إِنَّمَا الْتَمَسْتَ الدَّوَاءَ وَ کَانَ أَجَلُهُ فِیمَا فَعَلْتَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندی از حمدان بن اسحاق نقل شده است که گفت پسری داشتم و سنگ مثانه داشت به من گفتند درمانی ندارد جز اینکه آن را بشکافی و آن را شکافتم و مرد، شیعه گفتند: در خون پسرت شریکی آن را به امام دهم علیه السّلام نوشتم و او نگاشت: ای احمد در آنچه کردی بر تو گناهی نیست همانا تو درمان خواستی و مرگش در آن بوده که تو کردی. - . الکافی ۶: ۵۳ -

**[ترجمه]

«23»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَلَوِیِّ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرِیضِ یُکْوَی أَوْ یَسْتَرْقِی قَالَ لَا بَأْسَ إِذَا اسْتَرْقَی بِمَا یَعْرِفُهُ.

**[ترجمه]قرب الاسناد: به سندش از علی بن جعفر که از برادرم امام هفتم علیه السّلام پرسیدم از بیمار که او را داغ کنند یا برایش دعا بگیرند و بر او وردی بخوانند؟ فرمود گناه ندارد هر گاه ورد خوانده شود به آنچه بفهمد.

**[ترجمه]

توضیح

فی القاموس کواه یکویه کیّا أحرق جلده بحدیدة و نحوها و قال الرقیة بالضم العوذة و الجمع رقی و رقاه رقیا و رقیا و رقیة فهو رقاء نفث فی عوذته انتهی قوله علیه السلام بما یعرفه أی بما یعرف معناه من القرآن و الأدعیة و الأذکار لا بما لا یعرفه من الأسماء السریانیة و العربیة

و الهندیة و أمثالها کالمناطر المعروفة فی الهند إذ لعلها یکون کفرا و هذیانا.

أو المعنی ما یعرف حسنه بخبر أو أثر ورد فیه و الأول أظهر و الأحوط أن لا یکون معه نفث لا سیما إذا کان فی عقدة و تمام القول فیه فی کتاب الدعاء.

قال فی النهایة قد تکرر ذکر الرقیة و الرقی و الرقی و الاسترقاء فی الحدیث و الرقیة العوذة التی یرقی بها صاحب الآفة کالحمّی و الصرع و غیر ذلک من الآفات.

و قد جاء فی بعض الأحادیث جوازها و فی بعضها النهی عنها فمن الجواز قوله استرقوا لها فإن بها النظرة أی اطلبوا لها من یرقیها و من النهی قوله لا یسترقون و لا یکتوون و الأحادیث فی القسمین کثیرة و وجه الجمع بینهما أن الرقی یکره منها ما کان بغیر اللسان العربی و بغیر أسماء الله تعالی و صفاته و کلامه فی کتبه المنزلة و أن یعتقد أن الرقیا نافعة لا محالة فیتکل علیها و إیاه

أراد بقوله ما توکل من استرقی و لا یکره منها ما کان فی خلاف ذلک کالتعوّذ بالقرآن و أسماء الله تعالی و الرقی المرویة و لذلک قال للذی رقی بالقرآن و أخذ علیه أجرا من أخذه برقیة باطل فقد أخذت برقیة حق.

وَ کَقَوْلِهِ فِی حَدِیثِ جَابِرٍ أَنَّهُ صلی الله علیه و آله قَالَ: اعْرِضُوهَا عَلَیَّ فَعَرَضْنَاهَا فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهَا إِنَّمَا هِیَ مَوَاثِیقُ.

کأنه خاف أن یقع فیها شی‌ء مما کانوا یتلفظون به و یعتقدونه من الشرک فی الجاهلیة و ما کان بغیر اللسان العربی مما لا یعرف له ترجمة و لا یمکن الوقوف علیه فلا یجوز استعماله

فَأَمَّا⁽¹⁾

قَوْلُهُ: لَا رُقْیَةَ إِلَّا مِنْ عَیْنٍ أَوْ حُمَةٍ.

فمعناه لا رقیة أولی و أنفع‌⁽²⁾

من أحدهما هذا کما قیل لا فتی إلا علی و قد أمر صلی الله علیه و آله غیر واحد من أصحابه بالرقیة و سمع بجماعة یرقّون فلم ینکر علیهم.

وَ أَمَّا الْحَدِیثُ الْآخَرُ: فِی صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ الَّذِینَ یَدْخُلُونَهَا بِغَیْرِ حِسَابٍ هُمُ الَّذِینَ لَا یَسْتَرِقُونَ وَ لَا یَکْتَوُونَ وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ.

فهذا من صفة الأولیاء المعرضین عن أسباب الدنیا لا یلتفتون إلی شی‌ء من علائقها و تلک درجة الخواصّ لا یبلغها غیرهم فأما العوام فمرخص لهم فی التداوی و المعالجات و من صبر علی البلاء و انتظر الفرج من الله تعالی بالدعاء کان من جملة الخواصّ و الأولیاء و من لم یصبر رخص له فی الرقیة و العلاج و الدواء⁽¹⁾انتهی.

و عدّ الشهید قدس سره من المحرمات الأقسام و العزائم بما لا یفهم معناه و یضرّ بالغیر فعله.

**[ترجمه]در قاموس آمده است: کواه یکوسه کیا: پوستش را با آهن یا مانند آن بسوزان و گفته است: الرقیه – با ضمه – تعویذ است و جمع آن رقی است. و رقاه رقیا و رقیا و رقیه رقاء است: دور انداختن تعویذ این که می‌فرماید به آنچه بفهمد یعنی معنایش را بداند از قرآن و دعاء و ذکر نه بدان چه نفهمد از نامهای سریانی و عربی و هندی و مانند آنها چون منطرهای هندی، زیرا بسا که کفر و هذیان است، یا مقصود این است که خوبی آن را بداند به وسیله خبری یا روایتی که در باره آن وارد است، و نخست روشن‌تر است، و احوط این است که با آن دمیدن نباشد خصوص در گره، و تمام سخن در این باره در کتاب دعاء است.

در نهایه می‌گوید: رقیه و رُقی و رَقی و استرقا چندین بار در حدیث ذکر شده و آن تعویذی است که آفت زده را با آن افسون کنند چون تب دار و غشی و آفتهای دیگر:

در برخی احادیث جواز آن رسیده و در برخی نهی از آن. جواز در این روایت است که «افسونش سازید که نظرش کردند» یعنی برایش بخواهید کسی که افسونش کند، دلیل نهی این است که «نه رقیه خواهند و نه داغ کنند» و احادیث به هر دو معنا بسیار است و ماحصل این است که رقیه بد آن است که به جز زبان عربی باشد و به جز نامهای خدا تعالی و صفاتش و کلمات کتابهای او که فرو آورده و یا معتقد باشد که رقیه به ناچار سودمند است و بدان اعتماد کند که در حدیث است «توکل ندارد بخدا کسی که رقیه و افسون خواهد» و آنچه به خلاف اینها است بد نیست چون تعویذ از قرآن و نامهای خدا و آنچه روایت شده که فرمود به کسی که از قرآن بیمار را ورد میخواند و مزد می‌گرفت: هر که به ورد باطل مزد گرفته تو به رقیه حق مزد گرفتی.

و مانند فرموده آن حضرت در حدیث جابر که آن نوشته‌ها را به من نشان دهید و آنها را به وی نشان دادیم فرمود گناهی ندارد، همانا مایه اعتمادند، مثل اینکه نگران بوده در آنها چیزی باشد از آنچه می‌گفتند و معتقد بودند در زمان جاهلیت از شرک و بت‌پرستی، و آنچه به زبان جز عرب است و معنایش مفهوم نیست و نمی‌توانش فهمید به کار بردنش روا نیست، و اما اینکه فرموده «رقیه نباشد جز چشم زخم و گزیدگی» مقصود این است که رقیه‌ای سودمندتر و بهتر برای آنها نباشد چنانچه در معنی «لا فتی الّا علی» گفتند. و البته آن حضرت چند تن از اصحابش را فرمود که رقیه دهند، و جمعی را شنید افسون می‌کنند و انکار نکرد .

و اما حدیث دیگر که در وصف اهل بهشت فرموده: اهل بهشت که بی حساب در آن درآیند آنانند که نه رقیه خواهند و نه داغ کنند و به پروردگارشان توکل کنند، این در وصف اولیاء روگردان از اسباب دنیوی است که به چیزی از علائق آن رو نکنند، و آن درجه خواصّ است و دیگران بدان نرسند، و اما عوام در مداوا و درمان رخصت دارند، و هر که بر بلا شکیبا باشد و چشم به راه گشایش از طرف خدا باشد و دعا کند از خواص و اولیاء خداست، و هر که شکیب ندارد به او رخصت رقیه و معالجه و درمان داده شده. پایان..

و شهید. قده. افسونها و عزائم به الفاظی که معناشان مفهوم نیست و به دیگری زیان دارند از محرمات شمرده است.

**[ترجمه]

«24»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا یَتَدَاوَی الْمُسْلِمُ حَتَّی یَغْلِبَ مَرَضُهُ صِحَّتَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده است که: مسلمان مداوا نکند تا بیماری بر صحتش چیره گردد. - . خصال: ۱۶۱ -

**[ترجمه]

«25»

الشِّهَابُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَدَاوَوْا فَإِنَّ الَّذِی أَنْزَلَ الدَّاءَ أَنْزَلَ الدَّوَاءَ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ دَاءٍ إِلَّا أَنْزَلَ لَهُ شِفَاءً.

الضوء، ضوء الشهاب لفظ الإنزال هنا یفید رفعة الفاعل لا الإنزال من فوق إلی أسفل کما قال تعالی وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ⁽³⁾أی کان تکوین ذلک و خلقه و إیجاده برفعة و قوة و الداء المرض و أصله دوء و قد داء یداء داء إذا مرض مثل خاف یخاف و الدواء ما یتعالج به و ربما یکسر فاؤه و هو بمصدر داویته أشبه و الدوی مقصورا أیضا المرض و قد دوی یدوی دوی تقول منه هو یدوی و

یداوی

یَقُولُ صلی الله علیه و آله: تَعَالَجُوا وَ لَا تَتَکَلَّمُوا⁽¹⁾.

فإن الله الذی أمرض قد خلق الأدویة المتعالج بها بلطیف صنعه و جعل بعض الحشائش و الخشب و الصموغ و الأحجار أسبابا للشفاء من العلل و الأدواء فهی تدل علی عظیم قدرته و واسع رحمته.

و هذا الحدیث یدل علی خطاء من ادعی التوکل فی الأمراض و لم یتعالج و وصف صلی الله علیه و آله الشبرم‌⁽²⁾بأنه حارّ یارّ فلو لا أن التعالج بالأدویة صحیح لما وصف الشبرم بذلک و فائدة الحدیث الحثّ علی معالجة الأمراض بالأدویة و راوی الحدیث أبو هریرة.

و قال الشفاء البرء من الداء و قد شفاه الله فهو مصدر سمی‌⁽³⁾

« شفی» ذکره تنبیها علی أنّه لیس بمعنی الدواء.

کما تری یقول کما أن الداء من الله تعالی فکذلک الشفاء منه بخلاف ما یقوله الطبیعیون من أن الداء من الأغذیة و الشفاء من الأدویة و لئن قیل إن الله تعالی قد أجری العادة بأنه یستضر بعض الناس ببعض الأغذیة و فی بعض الأحوال فلعمری إنه لصحیح و لکنه من فعل الله تعالی و إن کان تناول تلک الطعام السبب فی ذلک.

و سئل طبیب العرب الحارث بن کلدة عن إدخال الطعام علی الطعام فقال هو الذی أهلک البریة و أهلک السباع فی البریة فجعل إدخال الطعام علی الطعام الذی لم ینضج فی المعدة و لم ینزل منها داء مهلکا و هذا علی عادة أکثریة أجراها

الله تعالی و قد تنخرم بأصحاب المعد الناریة الملتهبة التی تهضم ما ألقی فیها و کله متعلق بقدرة الله جلت عظمته.

و روی فی سبب هذا الحدیث: أن رجلا جرح علی عهد رسول الله صلی الله علیه و آله فقال ادعوا له الطبیب فقالوا یا رسول الله و هل یغنی الطبیب من شی‌ء فقال نعم ما أنزل الله من داء إلا أنزل له شفاء.

و فائدة الحدیث الحث علی التداوی و التشفی بالمعالجة و مراجعة الطب و أهل العلم بذلک و الممارسة و راوی الحدیث هلال بن یساف‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]الشهاب: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: مداوا کنید زیرا آنکه درد داده دوا هم فرو فرستاده و همو صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود خدا دردی ندهد مگر اینکه شفاء آن را هم بدهد.

الضوء: لفظ انزل اینجا مفید معنای بزرگی فاعل است, زیرا انزال از بالا به پایین است, همان­طور که خدای تعالی فرمود «و انزلنا الحدید - . الحدید/ 25 - »{و

آهن را فروفرستادیم} که به معنای به وجود آوردن آن و خلقتش و ایجاد آن با رفعت و قوت است. و الداء به معنای بیماری است, و اصل آن «دوء» است, و صرف آن داء یداء داء است هنگام بیماری, مانند خاف یخاف. و الدواء آن است که با آن معالجه می­کنند. و چه بسا «فا»ی آن حذف می­شود, و به مصدر «داویته» شبیه تر است. و الدوی – مقصوره – هم به معنای بیماری است, و صرف آن دوی, یدوی, دوی است, که گفته شده «هو یدوی و یداوی» و فرموده است صلی الله علیه و آله و سلم که معالجه کنید و صحبت نکنید, که خداوند کسی است که بیماری می­دهد و داروها را که با آن معالجه می­کنید با طبع لطیف خود خلق کرده است. و برخی علف ها و چوب ها و صمغ ها و سنگ ها را اسباب شفا از بیماری ها وامراض قرار داده است, که دال بر قدرت عظیم او و رحمت واسع اوست.

و این حدیث دال بر خطای کسی است که در امراض خود تنها توکل می­کند و به دنبال معالجه نیست, و ایشان صلی الله علیه و آله شبرم را به اینکه گرم و یار است توصیف فرموده است, و اگر معالجه به داروها صحیح نیست چرا آن را وصف فرموده است. و فایده حدیث تشویق به معالجه با داروها است و راوی حدیث ابوهریره است.

و فرمود: معالجه کنید و سخن نگویید که آن خدا که بیمار کند دارو را هم به لطف صنعش آفریده و برخی گیاهان و چوبها و صمغها و سنگها را وسیله درمان بیماریها و دردها قرار داده، و آنها دلیل قدرت عظیم و رحمت واسع او باشند.

و این حدیث دلیل خطاء کسی است که مدعی صرف توکل است در بیماری و معالجه نمی‌کند. و وصف کرد صلی اللَّه علیه و آله «شبرم» را به اینکه گرم است و اگر معالجه به دارو درست نبود، شبرم را وصف چنانی نمیکرد (شبرم دانه‌ایست چون نخود که آن را بپزند و برای مداوا بخورند. از نهایه) فایده حدیث واداشتن به معالجه بیماری است با دارو و راوی آن ابو هریره است.

و گفته: شفاء بهتر شدن از بیماری است، که می‌گوئی (شفاه اللَّه) و چنانچه نبی می‌فرماید: آنچنان که درد از خدا تعالی است درمان هم از او است به خلاف گفته مادیون که درد از غذاء است و شفا از دواء، و اگر گفته شود: شیوه خدا است که برخی مردم در بعضی احوال از غذائی زیان بینند سخن درستی باشد به جان خودم ولی همان کار خداست تعالی گر چه خوردن آن خوراک سبب آن است.

و از پزشک عرب «حارث بن کلده» پرسیدند از خوردن خوراک روی خوراک گفت همان است که مردم را نابود کند و درنده‌ها را در بیابان از میان برد و خوراک روی خوراکی که هضم نشده درد کشنده‌ای است، و این شیوه بیشترین است که خدا تعالی اجراء کرده، جز آنها که معده‌های آتشین دارند که هر چه در آنها رود هضم کنند و همه به قدرت خدا جلّت عظمته وابسته است.

و در شأن ورود این حدیث روایت شده است: مردی در زمان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله زخم خورد پس ایشان فرمود: برایش پزشکی بیاورید، گفتند: یا رسول اللَّه پزشک سودی دهد؟ فرمود: آری خدا دردی نداده جز آنکه درمانی برایش نهاده، فایده حدیث تشویق به مداوا کردن و درمان‌جوئی از معالجه است و مراجعه به پزشک و دانشمندان طب و راوی حدیث هلال بن یساف است.

**[ترجمه]

«26»

التَّهْذِیبُ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُعَالِجُ الدَّوَاءَ لِلنَّاسِ فَیَأْخُذُ عَلَیْهِ جُعْلًا قَالَ لَا بَأْسَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تهذیب: از محمّد بن مسلم نقل شده است که از امام پنجم پرسیدم از مردی که معالجه درد مردم میکند و مزد می‌گیرد، فرمود: باکی ندارد.

**[ترجمه]

«27»

طِبُّ النَّبِیِّ، قَالَ صلی الله علیه و آله: مَا خَلَقَ اللَّهُ دَاءً إِلَّا وَ خَلَقَ لَهُ دَوَاءً إِلَّا السَّامَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]طب النبی: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدا دردی نیافریده جز که برایش درمانی آفریده جز السام. - . طب النبی: ۱۹ -

**[ترجمه]

بیان

السام الموت أی المرض الذی حتم فیه الموت.

**[ترجمه]السام الموت، یعنی مرضی که به واسطه‌ی آن مرگ حتمی است.

**[ترجمه]

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ

رُوِّینَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَنِ الْأَئِمَّةِ الصَّادِقِینَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ علیهم السلام آثَاراً فِی التَّعَالُجِ وَ التَّدَاوِی وَ مَا یَحِلُّ مِنْ ذَلِکَ وَ مَا یَحْرُمُ وَ فِیمَا جَاءَ عَنْهُمْ علیهم السلام لِمَنْ تَلَقَّاهُ بِالْقَبُولِ وَ أَخَذَهُ بِالتَّصْدِیقِ بَرَکَةً وَ شِفَاءً إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی لَا لِمَنْ لَمْ یُصَدِّقْ فِی ذَلِکَ وَ أَخَذَهُ عَلَی وَجْهِ التَّجْرِبَةِ.

**[ترجمه]از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم و امامان راستگوی خاندانش روایاتی داریم در باره معالجه و مداوا و حلال و حرام آن، و آنچه از آنها رسیده برای کسی که بپذیرد و خوش باور است برکت است و درمان ان شاء اللَّه، نه برای ناباوری که بخواهد آنها را بیازماید.

**[ترجمه]

«28»

وَ قَدْ رُوِّینَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: أَنَّهُ حَضَرَ یَوْماً عِنْدَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ أَمِیرِ الْمَدِینَةِ فَشَکَا مُحَمَّدٌ إِلَیْهِ وَجَعاً یَجِدُهُ فِی جَوْفِهِ فَقَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ رَجُلًا شَکَا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَجَعاً یَجِدُهُ فِی جَوْفِهِ فَقَالَ

خُذْ شَرْبَةَ عَسَلٍ وَ أَلْقِ فِیهَا ثَلَاثَ حَبَّاتِ شُونِیزٍ⁽¹⁾

أَوْ خَمْساً أَوْ سَبْعاً وَ اشْرَبْهُ تَبْرَأْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَفَعَلَ ذَلِکَ الرَّجُلُ فَبَرَأَ فَخُذْ أَنْتَ ذَلِکَ فَاعْتَرَضَ عَلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ کَانَ حَاضِراً فَقَالَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ قَدْ بَلَغَنَا هَذَا وَ فَعَلْنَاهُ فَلَمْ یَنْفَعْنَا فَغَضِبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ قَالَ إِنَّمَا یَنْفَعُ اللَّهُ بِهَذَا أَهْلَ الْإِیمَانِ بِهِ وَ التَّصْدِیقِ لِرَسُولِهِ وَ لَا یَنْتَفِعُ بِهِ أَهْلُ النِّفَاقِ وَ مَنْ أَخَذَهُ عَلَی غَیْرِ تَصْدِیقٍ مِنْهُ لِلرَّسُولِ فَأَطْرَقَ الرَّجُلُ.

**[ترجمه]و از امام صادق روایت است که روزی نزد محمّد بن خالد امیر مدینه حاضر شد، و محمّد از درد دلش به او شکایت کرد، فرمود: به سند پدرانم برایم بازگو شده از علی علیه السّلام که مردی نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از درد درونش شکایت کرد، فرمودش یک شربت عسل برگیر و سه تا سیاه دانه یا پنج یا هفت در آن بیفکن و آن را بنوش و به فرمان خدا خوب می‌شوی، آن مرد چنین کرد و خوب شد تو هم آن را به کار بند، یکی از اهل مدینه که حاضر بود اعتراض کرد که این حدیث به ما رسیده و آن را به کار بستیم و سودی نداشت، امام علیه السّلام خشمگین شد و فرمود: خدا به این وسیله معتقدان به خود و باور داران رسولش را سود بخشد و منافقان و ناباوران رسول صلی اللَّه علیه و آله از آن سود نبرند و آن مرد سر به زیر افکند.

**[ترجمه]

«29»

وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: تَدَاوَوْا فَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ دَاءً إِلَّا أَنْزَلَ مَعَهُ دَوَاءً إِلَّا السَّامَ یَعْنِی الْمَوْتَ فَإِنَّهُ لَا دَوَاءَ لَهُ.

**[ترجمه]و از همان است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: مداوا کنید که خدا دردی نداده جز آنکه با آن درمانی داده مگر مرگ که درمان ندارد .

**[ترجمه]

«30»

وَ عَنْهُ علیه السلام: إِنَّ قَوْماً مِنَ الْأَنْصَارِ قَالُوا لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لَنَا جَاراً اشْتَکَی بَطْنَهُ أَ فَتَأْذَنُ لَنَا أَنْ نُدَاوِیَهُ قَالَ بِمَا ذَا تُدَاوُونَهُ قَالُوا یَهُودِیٌّ هَاهُنَا یُعَالِجُ مِنْ هَذِهِ الْعِلَّةِ قَالَ بِمَا ذَا قَالُوا بِشَقِّ الْبَطْنِ فَیَسْتَخْرِجُ مِنْهُ شَیْئاً فَکَرِهَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَعَاوَدُوهُ مَرَّتَیْنِ أَوْ ثَلَاثاً فَقَالَ افْعَلُوا مَا شِئْتُمْ فَدَعَوُا الْیَهُودِیَّ فَشَقَّ بَطْنَهُ وَ نَزَعَ مِنْهُ رَجْرَجاً کَثِیراً ثُمَّ غَسَلَ بَطْنَهُ ثُمَّ خَاطَهُ وَ دَاوَاهُ فَصَحَّ وَ أُخْبِرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ إِنَّ الَّذِی خَلَقَ الْأَدْوَاءَ جَعَلَ لَهَا دَوَاءً وَ إِنَّ خَیْرَ الدَّوَاءِ الْحِجَامَةُ وَ الْفِصَادُ وَ الْحَبَّةُ السَّوْدَاءُ یَعْنِی الشُّونِیزَ.

**[ترجمه]و از او است علیه السّلام که گروهی از انصار به وی گفتند یا رسول اللَّه راستی ما را همسایه‌ای است که دلش درد کند به ما اجازه میدهی او را مداوا کنیم؟ فرمود: با چه او را مداوا کنید؟ گفتند: یک یهودی اینجا است که این درد را مداوا کند، فرمود: با چه؟ گفتند شکمش را می‌شکافد و چیزی از آن بیرون می‌آورد، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آن را بد شمرد، دوباره و سه باره به آن حضرت باز گفتند فرمود: هر کار خواهید بکنید، و آن یهودی را خواستند و شکمش را شکافت و چرک و پلیدی بسیاری از آن برآورد و آن را شست و دوخت و مداوا کرد و خوب شد، و به پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم گزارش شد و فرمود: راستی آنکه دردها را آفرید برایشان درمانی نهاده و بهترین درمان حجامت است و رگ زدن و سیاه دانه – یعنی شونیز..

**[ترجمه]

بیان

رجرجا کذا فی النسخ و لعل المراد القیح و نحوها مجازا قال فی القاموس الرجرجة بکسرتین بقیة الماء فی الحوض و الجماعة الکثیرة فی الحرب و البزاق و کفلفل نبت انتهی.

و لا یبعد أن یکون أصله رجزا یعنی القذر و الفصد بالفتح و الفصاد بالکسر شقّ العرق.

**[ترجمه]رجرجه در نسخ آمده است, و شاید مراد آن چرک و امثال آن به طریق مجازی است. در قاموس آمده است که رجرجه به کسر باقی مانده آب در حوض و جماعت بسیار در جنگ و بزاق است, و مانند فلفل نبت است – پایان..

**[ترجمه]

«31»

الدَّعَائِمُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یُدَاوِیهِ الْیَهُودِیُّ وَ النَّصْرَانِیُّ قَالَ لَا بَأْسَ إِنَّمَا الشِّفَاءُ بِیَدِ اللَّهِ.

**[ترجمه]دعائم: که از امام صادق علیه السّلام سوال شد از کسی که یهودی یا ترسا او را مداوا کنند فرمود: باکی ندارد همانا درمان به دست خداوند است.

**[ترجمه]

«32»

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ المَرْأَةِ تُصِیبُهَا الْعِلَلُ فِی جَسَدِهَا أَ یَصْلُحُ أَنْ یُعَالِجَهَا الرَّجُلُ قَالَ علیه السلام إِذَا اضْطُرَّتْ إِلَی ذَلِکَ فَلَا بَأْسَ.

**[ترجمه]از امام پنجم پرسیدند اگر زنی بیمار شود آیا روا است مردی او را مداوا کند؟ فرمود: اگر ناچار است باکی ندارد.

**[ترجمه]

«33»

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ تَطَبَّبَ فَلْیَتَّقِ اللَّهَ وَ لْیَنْصَحْ وَ لْیَجْتَهِدْ.

**[ترجمه]و از علی علیه السّلام روایت شده است که پزشک باید خدا ترس و خیر خواه و کوشا باشد.

**[ترجمه]

«34»

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ نَهَی عَنِ الْکَیِّ.

**[ترجمه]و از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله است که از داغ کردن نهی کرد.

**[ترجمه]

«35»

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: أَنَّهُ رَخَّصَ فِی الْکَیِّ فِیمَا لَا یُتَخَوَّفُ فِیهِ الْهَلَاکُ وَ لَا یَکُونُ فِیهِ تَشْوِیهٌ.

العقائد، للصدوق قال رضی الله عنه: اعتقادنا فی الأخبار الواردة فی الطبّ أنها علی وجوه منها ما قیل علی هواء مکة و المدینة فلا یجوز⁽¹⁾

استعماله فی سائر الأهویة و منها ما أخبر به العالم علی ما عرف من طبع السائل و لم یعتبر بوصفه إذ کان أعرف بطبعه منه و منها ما دلّسه المخالفون فی الکتب لتقبیح صورة المذهب عند الناس و منها ما وقع فیه سهو من ناقله و منها ما حفظ بعضه و نسی بعضه و ما روی فی العسل أنه شفاء من کل داء فهو صحیح و معناه أنه شفاء من کل داء بارد و ما روی فی الاستنجاء بالماء البارد لصاحب البواسیر فإن ذلک إذا کان بواسیره من الحرارة و ما روی فی الباذنجان من الشفاء فإنه فی وقت إدراک الرطب لمن یأکل الرطب دون غیره من سائر الأوقات فأدویة العلل الصحیحة عن الأئمة علیهم السلام هی الأدعیة و آیات القرآن و سورة علی حسب

مَا وَرَدَتْ بِهِ الْآثَارُ بِالْأَسَانِیدِ الْقَوِیَّةِ وَ الطُّرُقِ الصَّحِیحَةِ فَقَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: کَانَ فِیمَا مَضَی یُسَمَّی الطَّبِیبُ الْمُعَالِجَ فَقَالَ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ یَا رَبِّ مِمَّنِ الدَّاءُ قَالَ مِنِّی قَالَ فَمِمَّنِ الدَّوَاءُ قَالَ مِنِّی قَالَ

فَمَا یَصْنَعُ النَّاسُ‌⁽¹⁾بِالْمُعَالِجِ فَقَالَ تَطِیبُ بِذَلِکَ نُفُوسُهُمْ فَسُمِّیَ الطَّبِیبُ طَبِیباً لِذَلِکَ وَ أَصْلُ الطَّبِیبِ الْمُدَاوِی وَ کَانَ دَاوُدُ علیه السلام تَنْبُتُ فِی مِحْرَابِهِ کُلَّ یَوْمٍ حَشِیشَةٌ فَتَقُولُ خُذْنِی فَإِنِّی أَصْلَحُ لِکَذَا وَ کَذَا فَرَأَی فِی آخِرِ عُمُرِهِ حَشِیشَةً نَبَتَتْ فِی مِحْرَابِهِ فَقَالَ لَهُ مَا اسْمُکِ قَالَتْ أَنَا الْخُرْنُوبَةُ فَقَالَ دَاوُدُ علیه السلام خَرِبَ الْمِحْرَابُ وَ لَمْ یَنْبُتْ فِیهِ شَیْ‌ءٌ بَعْدَ ذَلِکَ.

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مَنْ لَمْ یَشْفِهِ الْحَمْدُ فَلَا شَفَاهُ اللَّهُ.

و قال الشیخ المفید قدس الله روحه فی شرحه علیها الطبّ صحیح و العلم به ثابت و طریقه الوحی و إنما أخذه العلماء به عن الأنبیاء و ذلک أنه لا طریق إلی علم حقیقة الداء إلا بالسمع و لا سبیل إلی معرفة الدواء إلا بالتوفیق فثبت أن طریق ذلک هو السمع عن العالم بالخفیّات تعالی و الإخبار عن الصادقین علیهم السلام مفسّرة

بِقَوْلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْمَعِدَةُ بَیْتُ الْأَدْوَاءِ⁽²⁾وَ الْحِمْیَةُ رَأْسُ الدَّوَاءِ وَ عَوِّدْ کُلَّ بَدَنٍ مَا اعْتَادَ.

و قد ینجع فی بعض أهل البلاد من الدواء من مرض یعرض لهم ما یهلک من استعمله لذلک المرض من غیر أهل تلک البلاد و یصلح لقوم ذوی عادة ما لا یصلح لمن خالفهم فی العادة. و کان الصادقون علیهم السلام یأمرون بعض أصحاب الأمراض باستعمال ما یضرّ بمن کان به المرض فلا یضرّه و ذلک لعلمهم علیهم السلام بانقطاع سبب المرض فإذا استعمل الإنسان ما یستعمله کان مستعملا له مع الصحة من حیث لا یشعر بذلک و کان علمهم بذلک من قبل الله تعالی علی سبیل المعجز لهم و البرهان لتخصیصهم به و خرق العادة بمعناه فظن قوم أن ذلک الاستعمال إذا حصل مع مادة المرض نفع فغلطوا فیه و استضرّوا به و هذا قسم لم یورده أبو جعفر و هو معتمد فی هذا الباب و الوجوه التی ذکرناها من

بعد هی علی ما ذکره و الأحادیث محتملة لما وصفه حسب ما ذکرناه انتهی.

و أقول یحتمل بعضها وجها آخر و هو أن یکون ذکر بعض الأدویة التی لا مناسبة لها بالمرض علی سبیل الافتنان و الامتحان لیمتاز المؤمن المخلص القوی الإیمان من المنتحل أو ضعیف الإیقان فإذا استعمله الأول انتفع به لا لخاصیته و طبعه بل لتوسّله بمن صدر عنه و یقینه و خلوص متابعته کالانتفاع بتربة الحسین علیه السلام‌⁽¹⁾و بالعوذات و الأدعیة.

و یؤید ذلک أنا ألفینا جماعة من الشیعة المخلصین کان مدار علمهم و معالجتهم علی الأخبار المرویة عنهم علیهم السلام و لم یکونوا یرجعون إلی طبیب و کانوا أصح أبدانا و أطول أعمارا من الذین یرجعون إلی الأطباء و المعالجین.

و نظیر ذلک أن الذین لا یبالون بالساعات النجومیة و لا یرجعون إلی أصحابها و لا یعتمدون علیها بل یتوکلون علی ربهم و یستعیذون من الساعات المنحوسة و من شر البلایا و الأعادی بالآیات و الأدعیة أحسن أحوالا و أثری أموالا و أبلغ آمالا من الذین یرجعون فی دقیق الأمور و جلیلها إلی اختیار الساعات و بذلک یستعیذون من الشرور و الآفات کما مر فی باب النجوم و التکلان علی الحی القیوم.

فائدة

رَوَی الْمُخَالِفُونَ عَنْ أَبِی الدَّرْدَاءِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الدَّاءَ وَ الدَّوَاءَ وَ جَعَلَ لِکُلِّ دَاءٍ دَوَاءً فَتَدَاوَوْا وَ لَا تَتَدَاوُوا بِحَرَامٍ.

وَ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ لِکُلِّ دَاءٍ دَوَاءً فَإِذَا أُصِیبَ دَوَاءُ الدَّاءِ بَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی.

وَ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ شَرِیکٍ قَالَ: قَالَتِ الْأَعْرَابُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ لَا نَتَدَاوَی قَالَ نَعَمْ یَا عِبَادَ اللَّهِ تَدَاوَوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ یَضَعْ دَاءً إِلَّا وَضَعَ لَهُ شِفَاءً وَ دَوَاءً إِلَّا دَاءً وَاحِداً قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا هُوَ قَالَ الْهَرَمُ.

وَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:

مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ دَاءٍ إِلَّا أَنْزَلَ لَهُ دَوَاءً وَ فِی حَدِیثِ ابْنِ مَسْعُودٍ بَعْدَ ذَلِکَ عَلِمَهُ مَنْ عَلِمَهُ وَ جَهِلَهُ مَنْ جَهِلَهُ.

أقول:

قال بعضهم المراد بالإنزال إنزال علم ذلک علی لسان الملک للنبی مثلا أو عبر بالإنزال عن التقدیر و فی بعض الأخبار التقیید بالحلال فلا یجوز التداوی بالحرام و فی حدیث جابر الإشارة إلی أن الشفاء متوقف علی الإصابة بإذن الله تعالی و ذلک أن الدواء قد تحصل له مجاوزة الحد فی الکیفیة أم الکمیة فلا ینجع بل ربما أحدث داء آخر و فیها کلها إثبات الأسباب و إن

ذلک لا ینافی التوکل علی الله لمن اعتقد أنها بإذن الله و بتقدیره و أنها لا تنجع بدوائها بل بما قدره الله تعالی فیها و إن الدواء قد ینقلب داء إذا قدر الله تعالی و إلیه الإشارة فی حدیث جابر بإذن الله فمدار ذلک کله علی تقدیر الله و إرادته.

و التداوی لا ینافی التوکل کما لا ینافیه دفع الجوع و العطش بالأکل و الشرب و کذلک تجنب المهلکات و الدعاء لطلب العافیة و رفع المضار و غیر ذلک و یدخل فی عمومه أیضا الداء القاتل الذی اعترف حذاق الأطباء بأن لا دواء له و بالعجز عن مداواته.

و لعل الإشارة فی حدیث ابن مسعود بقوله و جهله من جهله إلی ذلک فتکون باقیة علی عمومها و یحتمل أن یکون فی الخبر حذف تقدیره لم ینزل داء یقبل الدواء إلا أنزل له شفاء و الأول أولی و مما یدخل فی قوله جهله من جهله ما یقع لبعض المرضی أنه یداوی من داء بدواء فیبرأ ثم یعتریه ذلک الداء بعینه فیتداوی بذلک الدواء بعینه فلا ینجع و السبب فی ذلک الجهل بصفة من صفات الدواء فرب مرضین تشابها و یکون أحدهما مرکبا لا ینجع فیه ما ینجع فی الذی لیس مرکبا فیقع الخطاء من هناک و قد یکون متحدا لکن یرید الله أن لا ینجع فلا ینجع و هناک تخضع رقاب الأطباء.

وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّهُ قِیلَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ رَأَیْتَ رُقًی نَسْتَرْقِیهَا وَ دَوَاءً نَتَدَاوَی بِهِ هَلْ یَرُدُّ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ شَیْئاً قَالَ هِیَ مِنْ أَقْدَارِ اللَّهِ تَعَالَی.

و الحاصل أن حصول

الشفاء بالدواء إنما هو کدفع الجوع بالأکل و العطش بالشرب فهو ینجع فی ذلک فی الغالب و قد یتخلف لمانع و الله أعلم.

و استثناء الموت فی بعض الأحادیث واضح و لعل التقدیر إلا داء الموت أی المرض الذی قدّر علی صاحبه الموت و استثناء الهرم فی الروایة الأخری إما لأنه جعله شبیها بالموت و الجامع بینهما نقص الصحة أو لقربه من الموت و إفضائه إلیه و یحتمل أن یکون الاستثناء منقطعا و التقدیر لکن الهرم لا دواء له.

تتمة :

قال بعض المحققین الطبیب الحاذق فی کل شی‌ء و خصّ المعالج به عرفا و الطب نوعان نوع طب جسد و هو المراد هنا و طب قلب و معالجته خاصة بما جاء به رسول الله عن ربه تعالی و أما طب الجسد فمنه ما جاء فی المنقول عنه صلی الله علیه و آله و منه ما جاء عن غیره و غالبه راجع إلی التجربة.

ثم هو نوعان نوع لا یحتاج إلی فکر و نظر بل فطر الله علیه الحیوانات مثل ما یدفع الجوع و العطش و نوع یحتاج إلی الفکر و النظر کدفع ما یحدث فی البدن مما یخرجه عن الاعتدال و هو إما إلی حرارة أو برودة و کل منهما إما إلی رطوبة أو یبوسة أو إلی ما یترکب منهما و الدفع قد یقع من خارج البدن و قد یقع من داخله و هو أعسرهما و الطریق إلی معرفته بتحقیق السبب و العلامة و الطبیب الحاذق هو الذی یسعی فی تفریق ما یضرّ بالبدن جمعه أو عکسه و فی تنقیص ما یضر بالبدن زیادته أو عکسه.

و مدار ذلک علی ثلاثة أشیاء حفظ الصحة و الاحتماء عن المؤذی و استفراغ المادة الفاسدة و قد أشیر إلی الثلاثة فی القرآن فالأول من قوله تعالی فی القرآن فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ⁽¹⁾و ذلک أن السفر مظنة

النصب و هو من مغیّرات الصحّة فإذا وقع فیه الصیام ازداد فأبیح الفطر إبقاء علی الجسد و کذا القول فی المرض و الثانی و هو الحمیة من قوله تعالی وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ‌⁽¹⁾و أنه استنبط منه جواز التیمم عند خوف استعمال الماء البارد و الثالث عن قوله أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ⁽²⁾و أنه أشیر بذلک إلی جواز حلق الرأس الذی منع منه المحرم لاستفراغ الأذی الحاصل من البخار المحتقن فی الرأس.

**[ترجمه]و از امام صادق علیه السّلام نقل است که در داغ کردنی که نگرانی مرگ و زشتی نیست رخصت داد.

در عقائد صدوق است که اعتقاد ما در باره اخبار وارده طب:این است که چند بخش هستند، یکی ویژه هوای مکه و مدینه و به کار بردن در هواهای دیگر روا نیست دوّم امام روی شناسائی طبع پرسنده چیزی گفته، و گزارش خود او را نادیده گرفته چون بهتر از خودش وضع او را می‌دانسته سوّم مخالفان جعل کردند و در کتب شیعه انداختند تا مذهب را نزد مردم زشت کنند چهارم: دچار سهو و اشتباه ناقلان است، پنجم برخی حفظ شده و برخی فراموش شده و نسخه درست به دست نیست.

آنچه در باره عسل رسیده که شفای هر دردی است درست است و مقصود این است که درمان هر درد سردی است.

و آنچه در باره استنجاء به آب سرد رسیده که قاطع بواسیر است البته در آنجا است که بواسیر از حرارت است.

و آنچه در باره بادنجان رسیده که شفاء است مقصود هنگام خرما است برای کسی که خرما میخورد نه در اوقات دیگر، و داروی درست بیماری که از امامان علیهم السّلام است همان دعاها و آیات و سور قرآن مجید است طبق آنچه به اسناد قدرتمند و طرق صحیح روایت شده است.

امام صادق علیه السّلام فرمود: در گذشته پزشک را معالج می‌نامیدند و موسی بن عمران علیه السّلام گفت: پروردگارا، درد از کیست؟ فرمود: از من گفت: درمان از کیست؟ فرمود: از من گفت: پس مردم با معالج چه کار دارند؟ فرمود: به وسیله او دلشان خوش می‌شود، و از آنجا پزشک را طبیب نامیدند و اصل آن مداوا کننده است.

و داود علیه السلام در طاقچه خود همیشه سبزه می­کاشت, و می­گفت مرا بگیرید که من برای فلان و فلان صالح­ترم. و در آخر عمر خود دید که سبزه در طاقچه­اش روییده, از او پرسید نام تو چیست؟ گفت خرنوبه, پس داود علیه السلام گفت طاقچه خراب شد, و دیگر پس از آن چیزی در آن نکاشت.

پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: کسی که حمد او را شفا ندهد درمان ندارد.

و شیخ مفید. قدس الله روحه. در شرح عقائد گفته: طب درست است، و دانش پزشکی پا برجاست و راه آن وحی است، و دانشمندان آن شاگردان پیامبرانند، زیرا دانستن حقیقت دردها راهی ندارد جز شنیدن از انبیاء، و شناخت دارو راهی ندارد جز توفیق از خدا، پس ثابت شد که راه آن دریافت از دانای نهانها است که خدا تعالی است، و اخبار امامان باید تفسیر شود به گفته امیر المؤمنین علیه السّلام که شکمبه خانه دردها است و پرهیز سر داروها است و باید خود را به آنچه شیوه داری بداری.

و بسا مردم برخی بلاد داروئی برای دردی دارند که رخ دهد بدانها که اگر مردم بلاد دیگرش به کار بندند برای درمان همان درد آنها را بکشد، و برای مردمی که بدان عادت دارند شاید و برای آنها که خلاف آن عادت را دارند نشاید.

و امامان علیهم السّلام برخی دردمندان را می‌فرمودند تا آنچه زیان دارد به کار زنند و زیان نمیزد، و این برای آن بوده که می‌دانستند مایه بیماری پایان یافته و به کار بردن آن با تندرستی است که نمی‌دانسته و آن را از سوی خدا می‌دانستند بر سبیل معجزه و برهان امامت خود و خرق عادت، و مردمی گمان بردند که این درمان با وجود مایه بیماری هم مورد دارد، و اشتباه کردند و زیان دیدند از آن و این قسمی است که ابو جعفر صدوق آن را یاد آور نشده با اینکه در این باب مورد اعتماد است، و وجوه دیگری که ما بعد از این یاد کردیم همان است که او یاد کرده و احادیث برای احتمالاتی که او گفته محتمل هستند آنچنان که ما ذکر کردیم.

من گویم :

در برخی وجه دیگری آید از این رو که ذکر برخی داروهای بی‌تناسب برای آزمایش بوده تا مؤمن مخلصِ درستْ ایمان از وابسته و سست عقیده جدا شود، که چون دسته اول آن را به کار برند از آن سود برند نه از اثر طبعی آن بلکه از اثر ایمان به امام و یقین و خلوص در پیروی مانند درمان با تربت امام حسین علیه السّلام و تعویذها و دعاها.

و مؤید آن است که می‌دانیم جمعی از مخلصان شیعه طب و معالجه آنها روی دستور اخبار مرویه از أئمه اطهار علیهم السّلام بوده، و به پزشک رجوعی نداشتند، و تندرست‌تر و درازعمرتر بودند از آنان که به پزشکان مراجعه می‌کردند.

و مانند آن این است که کسانی که به ساعتهای خبرشناسان بی‌اعتنای هستند و بدانها مراجعه ندارند و اعتماد نکنند بلکه کار به خدا واگذارند، و از ساعت نحس و بلا و دشمن به آیات و ادعیه پناه برند حالشان بهتر و ثروتمندترند و بیشتر به آرزوهایشام می‌رسند تا آنان که در خرد و درشت هر کاری به ساعت نجوم و تقویم مراجعه دارند، و آن را پناه شر و آفات میدانند آنچنان که در باب نجوم گذشت و توکل بر حی قیوم باید.

یک فایده:

مخالفین از ابی دردا روایت کردند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود راستی خدا درد و دواء را نازل فرموده و برای هر دردی دوایی ساخته، درمان کنید و به حرام درمان نکنید، و از جابر است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: برای هر دردی دوایی است، و چون دواء برای درد درست باشد به اذن خدا تعالی بهبود یابد و از اسامة بن شریک که گفت اعراب گفتند: یا رسول اللَّه مداوا نکنیم؟ فرمود: چرا ای بندگان خدا، مداوا کنید که خدا دردی ننهاده جز اینکه برایش درمان و دوایی نهاده جز یک درد، گفتند: یا رسول اللَّه، آن چیست؟ فرمود: پیری، و از ابی هریره است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود خدا دردی نداده جز اینکه برایش دارویی نهاده، و در حدیث ابن مسعود دنبالش گفته: دانسته آن را هر که دانسته و ندانسته هر که ندانسته.

من می‌گویم: برخی گفتند مقصود از انزال این است که درمان را به زبان فرشته به پیامبر نازل فرموده یا مقصود تقدیر آن است و در برخی اخبار شرط حلال کرده و مداوا به حرام جائز نیست، و در حدیث جابر اشاره دارد که شفاء موقوف است به درست بودن دارو و اذن خدا تعالی برای آنکه دوا بسا از حد بگذرد و موافق بیماری در نیاید و اثر نکند و بلکه درد دیگر پدید کند، و مقصود همه این است که اسباب اثر دارند و منافات با توکل به خدا ندارند با اعتقاد به اینکه اثر آنها به اذن خدا و تقدیر اوست و شفاء از دارو نیست بلکه از فرمان خداست و بسا بفرمان خدا دارو درد شود و کلمه باذن اللَّه در حدیث جابر اشاره به آن است.

و مداوا با توکل بر خدا منافات ندارد چون خوردن و نوشیدن برای رفع گرسنگی و تشنگی، و همچنان دوری از آنچه هلاک کند، و نه با دعای طلب عافیت، و رفع زیان و جز آن، و درد کشنده را هم که پزشکان بی درمان دانند و خود را از مداوای آن ناتوان خوانند شامل است .

و شاید اینکه در حدیث ابن مسعود است که «ندانسته هر که ندانسته» اشاره به آنست و به عموم خود باقی است، و بسا که مقصود خبر این است که خدا درد دارو پذیری نفرستاده جز آنکه شفا برایش فرو فرستاده و دردهای بی درمان را شامل نیست ولی معنی اول بهتر است که همه را فرا گیرد، و از آنچه در ندانسته درآید این است که بیماری با داروئی مداوا کند و بهتر شود و باز خود همان درد را بگیرد و با همان دارو مداوا کند و بهتر نشود برای اینکه وصف دارو را خوب ندانسته بسا دو بیماری به هم مانند و در یکی بیماری دیگر باشد و آن دارو از این رو اثر نکند و خطا از اینجا است، و بسا همان درد است و خدا نخواسته اثر کند و اینجا است که گردن پزشکان خم می‌شود.

و البته روایت است که گفته شده یا رسول اللَّه بفرما بدانیم وردی که می‌خوانیم یا داروئی که به کار می‌بریم چیزی از قضای خدا را برمی‌گرداند؟ فرمود: خود آنها هم تقدیر خدا تعالی باشند، و حاصل اینکه شفا خواستن با دوا مانند سیری خواستن از خوراک و سیرابی از آب است و بیشتر اثر دارد و بسا برای مانعی از اثر نیفتد و اللَّه اعلم. و جدا کردن مرگ که در برخی اخبار است یعنی درد مرگ بی درمان است یا بیماری که مرگ در آن مقدر است و جدا کردن پیری در روایت دیگر یا برای این است که آن را مانند مرگ نموده که هر دو در ناتندرستی با هم شریک هستند و یا برای آنکه به مرگ نزدیک است و بدان خواهد کشید، و بسا استثناء منقطع است بدین معنی که ولی پیری درمان ندارد.

پایان

برخی محققین گفته‌اند: طبیب استاد هر فنی است، و در عرف به پزشک مخصوص شده، طب دو بخش است طب تن که در اینجا منظور است، و طب روح و دل که درمانش همان است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از پروردگار خود آورده ولی طب تن از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و دیگران نقل شده و بیشتر از روی آزمایش است.

و آن دو نوع است یکی نیاز به اندیشه و بررسی ندارد بلکه خدا آن را سرشت هر جاندار ساخته مانند خوردن و نوشیدن برای رفع درد گرسنگی و تشنگی و دوم نیاز به اندیشه و بررسی دارد چون پدیده‌های تن که اعتدال آن را برهم زنند، و آنها یا گرمی و یا سردی باشند و هر کدام یا با رطوبت است و یا خشکی یا ترکیبی از هر دو، و درمانش گاهی به وسیله‌ای بیرون تن است و گاهی درون آن که دشوارتر است، و راه دانستن آن بررسی از سبب و نشانه است و پزشک ماهر آن است که بکوشد آنچه جمعش با تن زیان دارد یا کم کردن آن از هم جدا کند و بفهمد و همچنان هر چه کم کردنش زیان دارد یا فزودنش.

و مایه همه سه چیز است، بهداشت تن، پرهیز از زیان رساندن به آن و شستن تن از ماده فاسده، و در قرآن به هر سه اشاره شده است. پس اول قول خدا است که در قرآن فرمود: «فمن کان منکم مریضا او علی سفر فعده من ایام اخر - . بقره / 184 - » {[ولی] هر کس از شما بیمار یا در سفر باشد [به همان شماره] تعدادی از روزهای دیگر [را روزه بدارد]} برای آنکه سفر خود رنج آور است و تندرستی را می‌کاهد و روزه نیز به این رنج بیفزاید و روزه خوردن در آن رواست برای بهداشت تن و هم چنین است بیماری. و دوم پرهیز است که خدا فرمود «و لا تقتلوا انفسکم - . نساء / 29 - » { و خودتان را مکشید } که از آن استفاده شده جواز تیمم هنگام ترس از به کار بردن آب سرد برای وضوء یا غسل. و سوم از قول خدای تعالی که فرمود «أو به أذی من رأسه ففدیه - . بقره / ۱۹۶ - » { یا در سر ناراحتیی داشته باشد [و ناچار شود در احرام سر بتراشد] به کفاره [آن باید] روزه‌ای بدارد یا صدقه‌ای دهد یا قربانیی بکند } که دلیل است بر جواز تراشیدن سر برای محرم به خاطر ترس از زیان حبس بخار در سر برای سلامت بدن .

**[ترجمه]

باب 52 التداوی بالحرام

الآیات

البقرة: فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ‌⁽³⁾

المائدة: فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ‌⁽⁴⁾

الأنعام: فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ‌⁽⁵⁾و قال تعالی وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ ما حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ‌⁽⁶⁾

النحل: فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ‌⁽⁷⁾

<meta info="- فمن اضطر غیر باغ و عاد فلا اثم علیه ان الله غفور رحیم - . بقره / ۱۷۳ -

{[ولی] کسی که [برای حفظ جان خود به خوردن آنها] ناچار شود در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد بر او گناهی نیست زیرا خدا آمرزنده و مهربان است}

{ و هر کس دچار گرسنگی شود بی‌آنکه به گناه متمایل باشد [اگر از آنچه منع شده است بخورد] بی تردید خدا آمرزنده مهربان است}

الانعام / ۱۴۵ -

{ پس کسی که بدون سرکشی و زیاده‌خواهی [به خوردن آنها] ناچار گردد قطعا پروردگار تو آمرزنده مهربان است }

{[خدا] آنچه را بر شما حرام کرده جز آنچه بدان ناچار شده‌اید برای شما به تفصیل بیان نموده است }

{[با این همه] هر کس که [به خوردن آنها] ناگزیر شود و سرکش و زیادهخواه نباشد قطعا خدا آمرزنده مهربان است }

**[ترجمه]

تفسیر

تدل هذه الآیات علی جواز الأکل و الشرب من المحرم عند الضرورة إذا لم یکن باغیا أو عادیا و فسر الباغی بوجوه منها الخارج علی إمام زمانه.

و منها الأخذ عن مضطر مثله بأن یکون لمضطر آخر شی‌ء یسد به رمقه فیأخذه

منه و ذلک غیر جائز بل یترک نفسه حتی یموت و لا یمیت الغیر و منها الطالب للذة کما ذهب إلیه جمع من الأصحاب.

و أما العادی فقیل هو الذی یقطع الطریق و قیل هو الذی یتجاوز مقدار الضرورة و قیل الذی یتجاوز مقدار الشبع

وَ فِی بَعْضِ الرِّوَایَاتِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْبَاغِی الَّذِی یَخْرُجُ عَلَی الْإِمَامِ وَ الْعَادِی الَّذِی یَقْطَعُ الطَّرِیقَ لَا تَحِلُّ لَهُمَا الْمَیْتَةُ.

و ستأتی الأخبار فی ذلک و غیره.

و قوله سبحانه غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ أی غیر مائل إلی إثم بأن یأکل زیادة علی الحاجة أو للتلذذ أو غیر متعمد لذلک و لا مستحلّ أو غیر عاص بأن یکون باغیا علی الإمام أو عادیا متجاوزا عن قدر الضرورة أو عما شرع الله بأن یقصد اللذة لا سدّ الرمق و سیأتی تمام القول فی ذلک فی محله إن شاء الله.

و اختلف فیما إذا کانت الضرورة من جهة التداوی هل هی داخلة فی عموم تلک الآیات و هل یجوز التداوی بالحرام عند انحصار الدواء فیه فذهب بعض الأصحاب إلی عدم جواز التداوی بالحرام مطلقا و بعضهم إلی عدم جواز التداوی بالخمر و سائر المسکرات و جواز التداوی بسائر المحرمات و بعضهم إلی جواز التداوی بکل محرم عند انحصار الدواء فیه.

قال المحقق قدس الله روحه فی الشرائع و لو اضطر إلی خمر و بول قدّم البول و لو لم یوجد إلا الخمر قال الشیخ فی المبسوط لا یجوز دفع الضرورة بها و فی النهایة یجوز و هو الأشبه و لا یجوز التداوی بها و لا بشی‌ء من الأنبذة و لا بشی‌ء من الأدویة معها شی‌ء من المسکر أکلا و شربا و یجوز عند الضرورة أن یتداوی بها للعین.

و قال الشهید الثانی رفع الله درجته هذا هو المشهور بین الأصحاب بل ادعی علیه فی الخلاف الإجماع و أطلق ابن البراج جواز التداوی به إذا لم یکن له عنه مندوحة و جعل الأحوط ترکه و کذا أطلق فی الدروس جوازه للعلاج کالتریاق و الأقوی الجواز مع خوف التلف بدونه و تحریمه بدون ذلک و هو اختیار العلامة

فی المختلف و تحمل روایات المنع علی تناول الدواء لطلب العافیة جمعا بین الأدلة انتهی.

و قال الشهید روح الله روحه فی الدروس و یباح تناول المائعات النجسة لضرورة العطش و إن کان خمرا مع تعذر غیره و هل تکون المسکرات سواء أو تکون الخمرة مؤخرة عنها الظاهر نعم للإجماع علی تحریمها بخلافها و لو وجد خمرا و بولا و ماء نجسا فهما أولی من الخمر لعدم السکر بهما و لا فرق بین بوله و بول غیره.

و قال الجعفی یشرب للضرورة بول نفسه لا بول غیره و کذا یجوز التناول للعلاج کالتریاق و الاکتحال بالخمر للضرورة و رواه هارون بن حمزة عن الصادق علیه السلام و تحمل الروایات الواردة بالمنع من الاکتحال به و المداواة علی الاختیار و منع الحسن من استعمال المسکر مطلقا بخلاف استعمال القلیل من السموم المحرمة عند الضرورة لأن تحریم الخمر تعبّد و فی الخلاف لا یجوز التداوی بالخمر مطلقا و لا یجوز شربها للعطش و تبعه ابن إدریس فی أحد قولیه فی التداوی و جوز الشرب للضرورة ثم جوز فی القول الآخر الأمرین.

و قال الشیخ ابن فهد قدس الله سره فی کنز العرفان أما الخمر فیحرم التداوی بها إجماعا بسیطا و مرکبا و أما دفع التلف فقیل بالمنع أیضا و الحق عدمه بل یباح دفعا للتلف و کذا باقی المسکرات نعم لو وجد الخمر و باقی المسکرات أخّر الخمر.

و قال رحمه الله فی المهذب أما التداوی بالخمر أو بشی‌ء من المسکرات أو المحرمات فلا یجوز فیحل تناول الخمر لطلب السلامة فی صورة دفع الهلاک و لا یجوز لطلب الصحة فی دفع الأمراض.

و هل یجوز التداوی به للعین منع منه ابن إدریس و الشیخ فی أحد قولیه

و أجازه فی الآخر و اختاره المحقق و العلامة ثم قال فإن کان مضطرا فلیکتحل به و کذا نقول فی المریض إذا تیقّن التلف لو لا التداوی بها جاز إذا کان لدفع التلف لا لطلب الصحة قاله القاضی و اختاره العلامة و منع الشیخ و ابن إدریس قال القاضی و الأحوط ترکه أما التداوی ببول الإبل فجائز إجماعا و غیرها من الطاهرة علی الأصح انتهی.

و المسألة فی غایة الإشکال و إن کان ظنّ انحصار الدواء فی الحرام بعیدا لا سیما فی خصوص الخمر و المسکرات.

**[ترجمه]این آیات دلالت دارند که خوردن و نوشیدن از حرام برای ناچاری در صورتی که ستمکار و متجاوز نباشد جایز است، و باغی به چند وجه تفسیر شده است: کسی که بر امام زمان خود شورش می‌کند، آن را از ناچاری چون خود به زور بگیرد که چیزی برای سدّ رمق به دست آورده است

و این روا نیست گر چه از گرسنگی بمیرد و دیگری را نکشد و کسی که دنبال لذت است آنگونه که جمعی از اصحاب به آن معتقدند.

و اما در مورد متجاوز گفته شده است: مقصود راهزن است و همچنین کسی که بیش از اندازه رفع ضرورت یا بیش از گرسنگی بخورد، و در برخی روایات است از امام صادق علیه السّلام که فرمود: باغی آن است که به امام شوریده، و عادی راهزن است که مردار بر آنها حلال نیست، و اخبار در این باره و دیگر مسائل خواهد آمد.

و اینکه فرموده غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ یعنی مشتاق گناه نباشد که بیش از نیاز یا برای لذت بخورند و یا تعمد کنند و آن را حلال شمارند، یا مقصود این است که نافرمان بر امام نباشند یا از اندازه نیاز و ناچاری تجاوز نکنند و از آنچه شرع رخصت داده بیرون نروند و لذت نجویند، و سخن کامل در این باره در جای خود بیاید ان شاء اللَّه.

و اگر برای مداوا ناچار شود آیا خوردن آن در این آیه وارد است یا نه و آیا درمان کردن درد با حرام در صورت ناچاری رواست یا نه؟ مورد اختلاف است و برخی اصحاب گفتند مداوای با حرام مطلقا جائز نیست و برخی عدم جواز را در باره می دانسته‌اند و هر خمری و مداوای با حرامهای دیگر را به ضرورت جائز دانسته و برخی مداوای با حرام را مطلقا در صورت ضرورت و نبودن دارویی جز آن جایز شمرده‌ند .

محقق. قدس الله روحه. در شرائع گفته: اگر ناچار است به می یا ادرار، باید ادرار را مقدّم دارد، و اگر جز می دوایی نباشد شیخ در مبسوط منع کرده و در نهایه تجویز کرده و منع درست‌تر است و مداوا با می و هر نوشیدنی مست‌کننده و هر داروی آلوده به مست‌کننده خوردنی باشد یا نوشیدنی جایز نیست و در ناچاری برای درد چشم جایز است.

شهید ثانی. رفع الله درجته. گفته این همان مشهور میان اصحاب است و در خلاف بر آن دعوی اجماع کرده، و ابن برای در ناچاری آن را تجویز کرده و ترکش را احوط دانسته، در دروس هم جواز معالجه را کلی آورده مانند معالجه با تریاک که اقوی جواز است در موقع ترس از مرگ و حرمت آن است بی‌آن، و آن مختار علامه

است در مختلف، و روایات منع حمل شوند بر پیشگیری از مرض برای جمع میان ادله. پایان. .

شهید. روَّح. در دروس گفته: نوشیدن مایع نجسی برای ناچاری از تشنگی مباح است گر چه می باشد در صورت نبودن آن، و آیا همه مست‌کننده‌ها برابرند یا می آخر آنها است؟ ظاهر این است که جز او بر او مقدم است چون حرمت می اجماعی است و حرمت جز آن در حال ضرورت مورد اختلاف است، و اگر می و ادرار و آب نجس دارد این دو مقدم بر می هستند چون مستی نمی‌آورند و فرقی میان ادرار خودش و دیگری نیست.

جعفی گفته: در ضرورت ادرار خود را نوشد نه از دیگری را، و همچنین تناول آن برای معالجه جایز است چون تریاک یا سرمه‌کشیدن با می که هارون بن حمزه آن را از امام صادق علیه السّلام روایت کرده، و روایات منع از ریختن آن را در چشم و مداوا به آن را به حال اختیار باید حمل کرد، و حسن استعمال مسکر را مطلقا منع کرده به خلاف اندکی از زهرهای حرام در صورت ضرورت برای آنکه حرمت می تعبدی است، در خلاف گفته: مداوا با می مطلقا جایز نیست و نه رفع عطش با آن، ابن ادریس هم در یک قولش در باره مداوا از او پیروی کرده، و نوشیدن به ناچاری را تجویز کرده و در قول دیگر هر دو را تجویز کرده است .

شیخ ابن فهد. قدس الله سره. در کنز العرفان: گفته: حرام است مداوا با می به اجماع بسیط و مرکب و اما دفع تلف به وسیله آن قولی است به منع نیز و حق جواز آن است برای حفظ جان و همچنین باشند مسکرات دیگر ولی باقی مسکرات بر خمر مقدم هستند.

در مهذب گفته است:

اما مداوا با می یا مسکرات دیگر یا محرمات جایز نیست، و نوشیدن می برای حفظ جان مباح است ولی برای پیشگیری از بیماری مباح نیست.

و آیا ریختن آن در چشم برای دواء جائز است؟ ابن ادریس و شیخ در قولی منع کردند

و شیخ در قول دیگرش تجویز کرده و محقق و علامه هم آن را اختیار کردند، و اگر ناچار باشد آن را در چشم بریزد، و همچنین بیمار برای حفظ جان به آن مداوا کند برای جلوگیری از تلف نه تحصیل تندرستی قاضی آن را گفته و علامه اختیار کرده و شیخ و ابن ادریس منع کردند، قاضی گفته و احوط ترک آن است، ولی مداوا با ادرار شتر به اجماع جایز است و به ادرارهای پاک دیگر بنا بر اصح. پایان..

مسأله در نهایت اشکال است، و اطمینان بانحصار دواء در حرام و خصوصا در می و مسکرات بعید است.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

الْعِلَلُ وَ الْمَجَالِسُ لِلصَّدُوقِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ⁽¹⁾

عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام لِمَ حَرَّمَ اللَّهُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ الْخَمْرَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ لَمْ یُحَرِّمْ ذَلِکَ عَلَی عِبَادِهِ وَ أَحَلَّ لَهُمْ مَا سِوَی ذَلِکَ مِنْ رَغْبَةٍ فِیمَا أَحَلَّ لَهُمْ وَ لَا زُهْدٍ فِیمَا حَرَّمَ‌⁽²⁾

عَلَیْهِمْ وَ لَکِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ وَ عَلِمَ‌⁽³⁾

مَا تَقُومُ بِهِ أَبْدَانُهُمْ وَ مَا یُصْلِحُهَا⁽⁴⁾

فَأَحَلَّهُ لَهُمْ وَ أَبَاحَهُ وَ عَلِمَ مَا یَضُرُّهُمْ فَنَهَاهُمْ عَنْهُ ثُمَّ أَحَلَّهُ لِلْمُضْطَرِّ فِی الْوَقْتِ الَّذِی لَا یَقُومُ بَدَنُهُ إِلَّا بِهِ فَأَحَلَّهُ لَهُ بِقَدْرِ الْبُلْغَةِ لَا غَیْرِ ذَلِکَ الْخَبَرَ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل و مجالس صدوق: از عذافر نقل شده که به ابی جعفر علیه السّلام گفتم: چرا خدا مردار و خون و گوشت خوک و می را حرام کرده است؟ فرمود: آنها را بر بنده‌اش حرام کرده و جز آنها را حلال، برای رغبت در آنچه حلال کرده و زهد در آنچه حرام کرده ولی خدا عزّ و جلّ مردم را آفریده و دانسته چه چیز مایه زیست تن و بهتر بودن است و آن را براشان حلال کرده و مباح نموده و دانسته آنچه براشان زیان دارد و از آن بازشان داشته و برای ناچار که مایه زیست تن او باشد به اندازه رفع ناچاری حلال کرده نه جز آن –الخبر. - . العلل ۲: ۱۶۹ - .

**[ترجمه]

«2»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ وَ عِدَّةٍ قَالُوا سَمِعْنَا أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: التَّقِیَّةُ فِی کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ اضْطُرَّ إِلَیْهِ ابْنُ آدَمَ فَقَدْ أَحَلَّهُ اللَّهُ لَهُ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]محاسن: از امام پنجم علیه السّلام نقل شده که فرمود: تقیه در هر چیزی است، و هر چه آدمی بدان ناچار شود خدا آن را برایش حلال کرده است - . المحاسن: ۲۵۹ - .

**[ترجمه]

«3»

کِتَابُ الْمَسَائِلِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّوَاءِ هَلْ یَصْلُحُ بِالنَّبِیذِ قَالَ لَا.

**[ترجمه]کتاب المسائل: به سندش از علی بن جعفر از برادرش امام هفتم علیه السّلام که از او پرسیدم دارو با می خرما مجاز است؟ فرمود: نه.

**[ترجمه]

«4»

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ شَیْخٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کُنَّا عِنْدَهُ فَسَأَلَهُ شَیْخٌ فَقَالَ إِنَّ بِی‌⁽¹⁾

وَجَعاً وَ إِنَّمَا⁽²⁾أَشْرَبُ لَهُ النَّبِیذَ وَ وَصَفَهُ لَهُ الشَّیْخُ فَقَالَ مَا یَمْنَعُکَ مِنَ الْمَاءِ الَّذِی جَعَلَ اللَّهُ مِنْهُ کُلَّ شَیْ‌ءٍ حَیٍّ قَالَ لَا یُوَافِقُنِی قَالَ فَمَا یَمْنَعُکَ مِنَ الْعَسَلِ قَالَ اللَّهُ فِیهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ قَالَ لَا أَجِدُهُ قَالَ فَمَا یَمْنَعُکَ مِنَ اللَّبَنِ الَّذِی نَبَتَ مِنْهُ لَحْمُکَ وَ اشْتَدَّ عَظْمُکَ قَالَ لَا یُوَافِقُنِی قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَ تُرِیدُ أَنْ آمُرَکَ بِشُرْبِ الْخَمْرِ لَا وَ اللَّهِ لَا آمُرُکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیاشی: به سندش از یکی بزرگان اصحاب که نقل کرده نزد امام ششم علیه السّلام بودیم و پیرمردی به او گفت: من دردی دارم و برایش می خرما می‌نوشم و آن را برای آن حضرت وصف کرد. فرمود: چه مانعی داری از آب که خدایش هر زنده را از آن ساخته؟ گفت به من سازگار نیست، فرمود: چه مانعی داری از عسل که خدا فرموده «فیه شفاء للناس» - . النحل / ۷۰ - گفت آن را نیابم، فرمود: چه مانعی داری از شیر که گوشتت از آن روئیده و استخوانت از آن سخت شده؟ گفت سازگارم نیست، امام فرمود: می‌خواهی فرمانت دهم به نوشیدن می؟ نه، به خدا سوگند فرمانت نمی‌دهم - . العیاشی ۲: ۲۶۴ - .

**[ترجمه]

«5»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْمُضْطَرُّ لَا یَشْرَبُ الْخَمْرَ فَإِنَّهَا⁽⁴⁾

لَا تَزِیدُهُ إِلَّا شَرّاً وَ لِأَنَّهُ إِنْ شَرِبَهَا قَتَلَتْهُ فَلَا تُشْرَبُ مِنْهَا قَطْرَةٌ.

قَالَ رُوِیَ: لَا تَزِیدُهُ إِلَّا عَطَشاً⁽⁵⁾.

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ: مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ فَلَا تَشْرَبَنَّ مِنْهَا قَطْرَةً⁽⁶⁾.

**[ترجمه]علل: به سندش از امام ششم علیه السّلام که ناچار می ننوشد زیرا جز بدی به او نیفزاید، و چون که اگرش بنوشد او را بکشد، و قطره‌ای از آن ننوشد - . العلل ۲: ۱۶۴ - ،

گفته: و در روایتی است که جز تشنگی برایش نیفزاید.

عیاشی: مانند آن را آورده تا فرموده: البته از آن قطره‌ای ننوشد - . العیاشی ۱: ۷۴ - .

**[ترجمه]

«6»

الْمَکَارِمُ، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: أَلْبَانُ الْبَقَرِ دَوَاءٌ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]مکارم: از امیر المؤمنین علیه السّلام که فرمود: شیر گاو دوا است - . المکارم: ۲۳۰ و در کافی ۶: ۳۳۷ - .

**[ترجمه]

«7»

وَ سُئِلَ علیه السلام عَنْ بَوْلِ الْبَقَرِ یَشْرَبُهُ الرَّجُلُ إِنْ کَانَ مُحْتَاجاً یَتَدَاوَی بِهِ فَلَا بَأْسَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]و پرسیدند از او از ادرار گاو که کسی بنوشد؟ فرمود اگر برای درمان نیاز دارد باکی ندارد.

**[ترجمه]

«8»

وَ عَنِ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: أَبْوَالُ الْإِبِلِ خَیْرٌ مِنْ أَلْبَانِهَا وَ یَجْعَلُ اللَّهُ الشِّفَاءَ فِی أَلْبَانِهَا⁽²⁾.

**[ترجمه]و از جعفری است که شنیدم ابوالحسن علیه السّلام می‌فرمود: ادرار شتر بهتر از شیر آن است و خدا شفا را در شیر آن نهاده است - . المکارم: ۲۲۰ و همچنین در الکافی ۶: ۳۳۸ - .

**[ترجمه]

بیان

اعلم أنه لا خلاف فی نجاسة بول ما لا یؤکل لحمه مما له نفس سائلة سواء کان نجس العین أم لا فیحرم بوله للنجاسة و قد مر خلاف فی بول الطیور و أما الحیوان المحلل ففی تحریم بوله قولان أحدهما و به قال المرتضی و ابن إدریس و المحقق فی

النافع الحل للأصل و کونه طاهرا و عدم دلیل یدل علی تحریمه فیتناول قوله تعالی قُلْ لا أَجِدُ فِی ما أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلی طاعِمٍ یَطْعَمُهُ‌⁽³⁾الآیة.

و الثانی و هو الذی اختاره المحقق فی الشرائع و العلامة و جماعة التحریم عدا بول الإبل للاستخباث فیتناوله وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ‌⁽⁴⁾و لا یلزم من طهارته حله.

و لعل الأول أقوی لأن الظاهر أن المراد بالخبث‌⁽⁵⁾

فی الآیة ما فیه جهة قبح واقعی یظهر لنا ببیان الشارع لا ما تستقذره الطبائع کما سنبینه إن شاء الله فی محله.

و إنما استثنوا بول‌⁽⁶⁾

الإبل لما ثبت عندهم أن النبی صلی الله علیه و آله أمر قوما اعتلوا بالمدینة

أن یشربوا أبوال الإبل فیجوز الاستشفاء بها و بعضهم جوزوا الاستشفاء بسائر الأبوال الطاهرة أیضا و الحاصل أنه علی القول بالتحریم یرجع إلی الخلاف المتقدم و یقید بحال الضرورة و علی القول الآخر یجوز مطلقا و الله یعلم.

**[ترجمه]بدا که ایرادی ندارد که ادرار حیوان حرام گوشت که خون جهنده دارد حرام است خواه نجس العین باشد یا نه پس چون نجس است حرام است، و در ادرار پرنده خلافی گذشت، و اما حیوان حلال گوشت در باره آن دو قول است:

اول اینکه حلال است که سید مرتضی و ابن ادریس و محقق در نافع گفته‌اند، برای اصل و برای اینکه پاک است و دلیلی بر حرمت ندارد و عموم قول خدا تعالی «قل لا اجد فیما اوحی الیّ محرمّا علی طاعم یطعمه - . الانعام / ۱۴۵ - » { بگو در آنچه به من وحی شده است بر خورنده‌ای که آن را می‌خورد هیچ حرامی نمی‌یابم}

و دوم نظر مختار محقق است در شرائع و علامه و جمعی که حرام است مگر ادرار شتر برای آنکه خبیثه است و عموم آیه «و یحرم علیهم الخبائث - . الاعراف / ۱۵۷ - » { و از کار ناپسند باز می‌دارد } شامل آن است و پاکی دلیل حلال بودن نیست.

و شاید قول یکم اقوی است، چون مقصود از خبائث در آیه جهت قبحی است که شارع بیان کند و نفرت طبع نیست آنچنان که در جایش آن را بیان کنیم ان شاء اللَّه. و همانا ادرار شتر را مستثنی کردند برای آنکه ثابت شده رسول خدا به مردمی که در مدینه بیمار شدند

فرمود ادرار شتر بنوشند و درمان با آن تجویز شده و برخی درمان جستن از همه ادرارهای پاک را جایز دانستند و خلاصه بنا بر قول به حرمت خلاف پیش در آنها آید و جوازش به حال ضرورت برگردد و بنا بر قول دیگر مطلقا جایز است و اللَّه یعلم.

**[ترجمه]

«7»

رِجَالُ الْکَشِّیِّ، قَالَ وَجَدْتُ فِی بَعْضِ کُتُبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: کَانَ إِذَا أَصَابَتْهُ هَذِهِ الْأَوْجَاعُ فَإِذَا اشْتَدَّتْ بِهِ شَرِبَ الْحَسْوَ مِنَ النَّبِیذِ فَسَکَنَ عَنْهُ فَدَخَلَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأَخْبَرَهُ بِوَجَعِهِ وَ أَنَّهُ إِذَا شَرِبَ الْحَسْوَ مِنَ النَّبِیذِ سَکَنَ عَنْهُ فَقَالَ لَهُ لَا تَشْرَبْهُ فَلَمَّا أَنْ رَجَعَ إِلَی الْکُوفَةِ هَاجَ بِهِ وَجَعُهُ فَأَقْبَلَ عَلَیْهِ أَهْلُهُ فَلَمْ یَزَالُوا بِهِ حَتَّی شَرِبَ فَسَاعَةً شَرِبَ مِنْهُ سَکَنَ عَنْهُ فَعَادَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأَخْبَرَهُ بِوَجَعِهِ وَ شُرْبِهِ فَقَالَ لَهُ یَا ابْنَ أَبِی یَعْفُورٍ لَا تَشْرَبْ فَإِنَّهُ حَرَامٌ إِنَّمَا هُوَ الشَّیْطَانُ مُوَکَّلٌ بِکَ وَ لَوْ قَدْ یَئِسَ مِنْکَ ذَهَبَ فَلَمَّا أَنْ رَجَعَ إِلَی الْکُوفَةِ هَاجَ بِهِ وَجَعُهُ‌⁽¹⁾أَشَدَّ مَا کَانَ فَأَقْبَلَ أَهْلُهُ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُمْ وَ اللَّهِ‌⁽²⁾

مَا أَذُوقُ مِنْهُ قَطْرَةً أَبَداً فَأَیِسُوا مِنْهُ [أَهْلُهُ] وَ کَانَ یُتَّهَمُ عَلَی شَیْ‌ءٍ وَ لَا یَحْلِفُ فَلَمَّا سَمِعُوا أَیِسُوا مِنْهُ وَ اشْتَدَّ بِهِ الْوَجَعُ أَیَّاماً ثُمَّ أَذْهَبَ اللَّهُ بِهِ عَنْهُ فَمَا عَادَ إِلَیْهِ حَتَّی مَاتَ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]رجال کشی: به سندی تا ابن ابی یعفور که چون به دردی دچار می‌شد و سخت می‌شد جرعه‌ای شراب خرما می‌نوشید و آرام می‌شد، نزد امام صادق علیه السّلام رفت و از درد خود گزارش داد و گفت: وقتی شراب می‌نوشد آرام می‌شود، فرمود نباید بنوشی و چون به کوفه بازگشت دردش شدید شد، پس خانواده‌اش او را وادار به نوشیدن شراب کردند نوشید و آرام شد، و نزد امام ششم علیه السّلام برگشت و از درد و نوشیدن شراب گزارش داد و او فرمود: ای پسر ابی یعفور ننوش زیرا که آن حرام است و شیطان موکل تو است، و اگر از تو نومید شود برود، و چون به کوفه بر گشت دردش سخت‌تر شد و خاندانش به او گفتند که بنوشد و به آنها گفت بخدا قطره‌ای ننوشم هرگز و از او نومید شدند چون به هر چه متهم میشد سوگند نمیخورد، و چون سوگند خورد از او نومید شدند و چند روز درد کشید، و خدا دردش را از میان برد و به او باز نگشت تا مرد رحمة اللَّه علیه - . رجال الکشی: ۲۱۴ - .

**[ترجمه]

بیان

قوله و کان یتهم بیان لعلة یأسهم من شربه و حاصله أنه کان یتهم بالیمین و الامتناع منه بحیث کان إذا اتهم علی أمر عظیم یخاف ضررا عظیما فیه لا یحلف لنفی هذه التهمة عن نفسه فمثل هذا معلوم أنه لا یخالف الیمین و لا یحلف إلا علی ما عزم علیه.

**[ترجمه]این که گفته «کان یتهم» بیان این است که ممکن است از نوشیدن آن سهم می­برد و نتیجه این است که متهم شده بود و یعنی حتی برای دفع تهمت از خود هم سوگند نمی‌خورد و از سوگندش تصمیم او را فهمیدند و ناامید شدند.

**[ترجمه]

«8»

الْخَرَائِجُ، رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ حَبَابَةَ الْوَالِبِیَّةَ مَرَّتْ بِعَلِیٍّ علیه السلام وَ مَعَهَا سَمَکٌ فِیهَا جِرِّیَّةٌ فَقَالَ مَا هَذَا الَّذِی مَعَکِ قَالَتْ سَمَکٌ ابْتَعْتُهُ

لِلْعِیَالِ فَقَالَ نِعْمَ زَادُ الْعِیَالِ السَّمَکُ ثُمَّ قَالَ وَ مَا هَذَا الَّذِی مَعَکِ قَالَتْ أَخِی اعْتَلَّ مِنْ ظَهْرِهِ فَوُصِفَ لَهُ أَکْلُ جِرِّیٍّ فَقَالَ یَا حَبَابَةُ إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَجْعَلِ الشِّفَاءَ فِیمَا حَرَّمَ وَ الَّذِی نَصَبَ الْکَعْبَةَ لَوْ تَشَاءُ أَنْ أُخْبِرَکِ بِاسْمِهَا وَ اسْمِ أَبِیهَا فَضَرَبَتْ بِهَا الْأَرْضَ وَ قَالَتْ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ حَمْلِی هَذَا.

**[ترجمه]خرائج: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که حبابه والبیه به علی علیه السّلام گذشت که یک ماهی به همراه یک مار ماهی با خود داشت ، علی علیه‌السلام به او فرمود: این چیست با تو؟ گفت: یک ماهی

که برای همسرم خریده‌ام فرمود: این دیگر چیست با تو؟ گفت: پشت برادرم درد گرفته و به او گفتند مار ماهی بخورد، فرمود: ای حبابة البته خدا در آنچه حرام فرموده شفا ننهاده، بدان که کعبه را برپا داشته اگر بخواهی نام آن و نام پدرش را به تو گزارش کنم، و آن را به زمین زد و گفت: از خدا آمرزش خواهم برای حمل آن.

**[ترجمه]

«9»

طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مِهْرَانَ الْکُوفِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ الصَّیْقَلِ قَالَ: حَضَرْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَأَلَهُ رَجُلٌ بِهِ الْبَوَاسِیرُ الشَّدِیدُ وَ قَدْ وُصِفَ لَهُ دَوَاءٌ سُکُرُّجَةٌ مِنْ نَبِیذٍ صُلْبٍ لَا یُرِیدُ بِهِ اللَّذَّةَ وَ لَکِنْ یُرِیدُ بِهِ الدَّوَاءَ فَقَالَ لَا وَ لَا جُرْعَةً قُلْتُ لِمَ قَالَ لِأَنَّهُ حَرَامٌ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَجْعَلْ فِی شَیْ‌ءٍ مِمَّا حَرَّمَهُ دَوَاءً وَ لَا شِفَاءً⁽¹⁾.

**[ترجمه]طب الائمه: از صیقل نقل شده است که نزد امام ششم علیه السّلام بودم و مردی به او گفت کسی بواسیر سختی دارد و به او نسخه شربتی دادند که شراب دارد و او قصد کامجوئی ندارد و صرفا قصد درمان دارد؟ فرمود: نه و حتی جرعه‌ای نیز نباید خورد، گفتم چرا؟ فرمود: برای آنکه حرام است و خدا دوا و شفا در حرام ننهاده است - . طب‌الائمه: ۳۲ - .

**[ترجمه]

«10»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُنْعَتُ‌⁽²⁾لَهُ الدَّوَاءُ مِنْ رِیحِ الْبَوَاسِیرِ فَیَشْرَبُهُ بِقَدْرِ سُکُرُّجَةٍ⁽³⁾

مِنْ نَبِیذٍ صُلْبٍ لَیْسَ یُرِیدُ بِهِ اللَّذَّةَ إِنَّمَا⁽⁴⁾

یُرِیدُ بِهِ الدَّوَاءَ فَقَالَ لَا وَ لَا جُرْعَةً وَ قَالَ‌⁽⁵⁾

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَجْعَلْ فِی شَیْ‌ءٍ مِمَّا حَرَّمَ شِفَاءً وَ لَا دَوَاءً⁽⁶⁾.

**[ترجمه]کافی: از عمر بن اذینه نقل شده که به امام ششم علیه السلام نوشتم کسی بواسیر سختی دارد و به او نسخه شربتی دادند که شراب دارد و او قصد کامجوئی ندارد و صرفا قصد درمان دارد؟ فرمود: نه و حتی جرعه‌ای نیز نباید خورد، گفتم چرا؟ فرمود: برای آنکه حرام است و خدا دوا و شفا در حرام ننهاده است - . الکافی ۶: ۴۱۳ - .

**[ترجمه]

«11»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ أَیُّوبَ بْنِ جَرِیرٍ عَنْ أَبِیهِ جَرِیرِ بْنِ أَبِی الْوَرْدِ⁽⁷⁾

عَنْ

زُرْعَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ کَانَ بِهِ دَاءٌ فَأُمِرَ لَهُ بِشُرْبِ الْبَوْلِ فَقَالَ لَا یَشْرَبْهُ قُلْتُ إِنَّهُ مُضْطَرٌّ إِلَی شُرْبِهِ قَالَ فَإِنْ کَانَ یُضْطَرُّ إِلَی شُرْبِهِ وَ لَمْ یَجِدْ دَوَاءً لِدَائِهِ فَلْیَشْرَبْ بَوْلَهُ أَمَّا بَوْلُ غَیْرِهِ فَلَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از سماعه نقل شده که امام صادق علیه السلام به من فرمود: در باره مردی که دردی داشت و به او نوشیدن ادرار را توصیه کرده بودند فرمود که نباید آن را بنوشد گفتم: ناچار است بنوشد، فرمود: اگر چاره‌ای ندارد و دردش دوای دیگری ندارد ادرار خودش را بنوشد نه از دیگری را. - . الطب ۶۱ -

**[ترجمه]

«12»

وَ مِنْهُ، عَنْ حَاتِمِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ النَّضْرِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَرَّجَانِیِّ عَنْ مَالِکِ بْنِ مِسْمَعٍ الْمِسْمَعِیِّ عَنْ قَائِدِ بْنِ طَلْحَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ النَّبِیذِ یُجْعَلُ فِی دَوَاءٍ قَالَ لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَسْتَشْفِیَ بِالْحَرَامِ‌⁽²⁾.

الکافی، عن محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد عن الحسین بن سعید عن النضر بن سوید: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]طب: به سندش از فائد بن طلحه که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم از نوشیدن شراب برای درمان، فرمود: کسی را نشاید که از حرام شفا جوید، کافی: هم مانند آن را به سند خود آورده است.

**[ترجمه]

«13»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ عَنِ الدَّوَاءِ الْخَبِیثِ أَنْ یُتَدَاوَی بِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]طب: روایت شده است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نهی کرده از داروی خبیث برای مداوا - . الطب: ۶۲ - .

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فی الحدیث إنه نهی عن أکل دواء خبیث هو من جهتین إحداهما النجاسة و هو الحرام کالخمر و الأرواث و الأبوال کلها نجسة خبیثة و تناولها حرام إلا ما خصته السنة من أبوال الإبل عند بعضهم و روث ما یؤکل لحمه عند آخرین و الجهة الأخری من طریق الطعم و المذاق و لا ینکر أن یکون کره ذلک لما فیه من المشقة علی الطباع و کراهیة النفوس لها انتهی.

وَ قَالَ فِی شَرْحِ السُّنَّةِ رُوِیَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: نَهَی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَنِ الدَّوَاءِ الْخَبِیثِ.

ثم ذکر الوجهین المتقدمین.

**[ترجمه]در نهایه است که در حدیث نهی شده از خوردن دوای خبیث، و آن از دو راه است یکم از نجاست آن است و حرمت مانند شراب و سرگین و ادرار که همه نجس هستند و خبیث و خوردنشان حرام است جز ادرار شتر که شرع اجازه داده در نظر بعضی و سرگین حیوان حلال گوشت به عقیده دیگران دوم: از راه مزه و چشایی، و دور نیست که آن را بد دارد چون در آن رنج به طبع است و عدم خواستن. پایان..

در شرح السنة گفته: از ابی هریره روایت شده است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از دوای بد نهی کرده، و هر دو وجه پیش را ذکر کرده‌اند.

**[ترجمه]

«14»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْحُرِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام أَیَّامَ قَدِمَ‌⁽⁵⁾مِنَ الْعِرَاقِ فَقَالَ ادْخُلْ عَلَی إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَعْفَرٍ فَإِنَّهُ

شَاکٍ‌⁽¹⁾

وَ انْظُرْ مِمَّا وَجَعُهُ قَالَ فَقُمْتُ مِنْ عِنْدِ الصَّادِقِ علیه السلام وَ دَخَلْتُ عَلَیْهِ فَسَأَلْتُهُ عَنْ وَجَعِهِ الَّذِی یَجِدُهُ فَأَخْبَرَنِی بِهِ فَوَصَفْتُ لَهُ دَوَاءً فِیهِ نَبِیذٌ فَقَالَ‌⁽²⁾

لِی إِسْمَاعِیلُ یَا ابْنَ الْحُرِّ النَّبِیذُ حَرَامٌ وَ إِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ لَا نَسْتَشْفِی بِالْحَرَامِ‌⁽³⁾.

الکافی، عن محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد عن محمد بن خالد و الحسین بن سعید جمیعا عن النضر بن سوید عن الحسین بن عبد الله عن عبد الله بن عبد الحمید عن عمرو عن ابن الحر عنه علیه السلام: مثله‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]طب: از عبد الحمید بن عمر بن حرّ که چون امام صادق علیه السّلام از عراق بازگشت نزد او رفتم و به من فرمود: نزد اسماعیل بن جعفر برو که

بیمار است و ببین چه دردی دارد، می‌گوید نزد او رفتم و از درد او پرسیدم و نسخه دارویی به او دادم که در آن شراب بود، به من فرمود: ای پسر حرّ شراب حرام است و ما خاندانی هستیم که از حرام شفا نمی‌جوییم - . المصدر: ۶۲ - ، کافی:مانند این روایت نقل شده است - . الکافی ۶: ۴۱۴ - .

**[ترجمه]

«15»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ دَوَاءٍ یُعْجَنُ بِالْخَمْرِ لَا یَجُوزُ أَنْ یُعْجَنَ بِغَیْرِهِ إِنَّمَا هُوَ اضْطِرَارٌ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ لَا یَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ یَنْظُرَ إِلَیْهِ فَکَیْفَ یَتَدَاوَی بِهِ وَ إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ شَحْمِ الْخِنْزِیرِ الَّذِی یَقَعُ فِی کَذَا وَ کَذَا لَا یَکْمُلُ إِلَّا بِهِ فَلَا شَفَی اللَّهُ أَحَداً شَفَاهُ خَمْرٌ وَ شَحْمُ خِنْزِیرٍ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از حلبی نقل شده که از امام صادق علیه السلام درباره دارویی که با شراب خمیر می‌شود ، و نشود که جز با آن خمیر شود ، و چاره‌ای از آن نیست سوال کردم ، فرمود: به خدا که روا نیست مسلمان در آن نگاه کند و چگونه با آن مداوا کند؟ همانا مانند چربی خوک است که فلان و فلان دارو با آن کامل می‌شوند و آن دارو جز با آن درست نشود، خدا شفا ندهد به کسی که درمان آن شراب و چربی خوک است - . المصدر ۶۲ - .

**[ترجمه]

بیان

فی کذا و کذا أی من الأدویة لا یکمل أی الدواء.

**[ترجمه]فی کذا و کذا أی من الأدویة لا یکمل أی الدواء.

**[ترجمه]

«16»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَضَّاحٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: دَخَلَتْ أُمُّ خَالِدٍ الْعَبْدِیَّةُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا عِنْدَهُ فَقَالَتْ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّهُ یَعْتَرِینِی قَرَاقِرُ فِی بَطْنِی وَ قَدْ وَصَفَ لِی أَطِبَّاءُ الْعِرَاقِ النَّبِیذَ بِالسَّوِیقِ وَ قَدْ وَقَفْتُ وَ عَرَفْتُ کَرَاهَتَکَ لَهُ فَأَحْبَبْتُ أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ لَهَا وَ مَا یَمْنَعُکِ عَنْ شُرْبِهِ قَالَتْ قَدْ قَلَّدْتُکَ دِینِی فَأَلْقَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ

حِینَ أَلْقَاهُ فَأُخْبِرُهُ أَنَّ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَمَرَنِی وَ نَهَانِی فَقَالَ یَا بَا مُحَمَّدٍ أَ لَا تَسْمَعُ إِلَی هَذِهِ الْمَرْأَةِ وَ هَذِهِ الْمَسَائِلِ لَا وَ اللَّهِ لَا آذَنُ لَکِ فِی قَطْرَةٍ مِنْهُ وَ لَا تَذُوقِی مِنْهُ قَطْرَةً فَإِنَّمَا تَنْدَمِینَ إِذَا بَلَغَتْ نَفْسُکِ هَاهُنَا وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی حَنْجَرَتِهِ یَقُولُهَا ثَلَاثاً أَ فَهِمْتِ قَالَتْ نَعَمْ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا یَبُلُّ الْمِیلَ یُنَجِّسُ حُبّاً مِنْ مَاءٍ یَقُولُهَا ثَلَاثاً⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندی از ابی بصیر نقل شده است که ام خالد عبدیّه نزد امام ششم علیه السّلام آمد و من نزد او بودم، گفت: جانم به فدایت دچار قرقره شکم هستم و پزشکان عراق شراب و قاووت برایم تجویز کرده‌اند، و من می‌دانم شما آن را بد دارید و خواستم آن را از شما بپرسم - . الکافی ۶: ۴۱۳ - .

به او فرمود: چرا از آن دوا نمی‌نوشی؟ گفت: من از شما تقلید کنم در دین خود، و خدا به دلم

انداخته که جعفر بن محمّد به من امر و نهی کند، فرمود: ای ابو محمّد نشنوی از این زن و از این مسائل نه بخدا، من به تو اجازه قطره‌ای از آن را ندهم، یک قطره از آن ننوش که البته وقتی جانت به اینجا رسید. اشاره به گلویش کرد. پشیمان شوی، سه بار به او فرمود: فهمیدی؟ گفت: آری، امام فرمود: آنچه از آن میل را تر کند خمره‌ای از آن را نجس کند، سه بار فرمود آن را.

**[ترجمه]

بیان

کأن أول الحدیث محمول علی التقیة أو علی امتحان السائل المراد بالنجاسة إما المصطلحة أو کنایة عن الحرمة فیدل علی أن الاستهلاک لا ینفع فی رفع الحظر.

**[ترجمه]گویا آغاز حدیث تقیه است، یا برای آزمایش پرسنده است، و مراد از نجاست یا معنی معروف است یا کنایه از حرمت، و دلیل است که هلاک شدن رفع حرمت نکند .

**[ترجمه]

«17»

الْکَافِی، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ أَخْبَرَنِی أَبِی قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنَّ بِی جُعِلْتُ فِدَاکَ أَرْوَاحَ‌⁽²⁾الْبَوَاسِیرِ وَ لَیْسَ یُوَافِقُنِی إِلَّا شُرْبُ النَّبِیذِ قَالَ فَقَالَ لَهُ مَا لَکَ وَ لِمَا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَسُولُهُ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لَهُ ذَلِکَ ثَلَاثاً عَلَیْکَ بِهَذَا الْمَرِیسِ الَّذِی تَمْرُسُهُ بِاللَّیْلِ‌⁽³⁾

وَ تَشْرَبُهُ بِالْغَدَاةِ وَ تَشْرَبُهُ بِالْعَشِیِّ فَقَالَ لَهُ هَذَا یَنْفُخُ الْبَطْنَ قَالَ لَهُ فَأَدُلُّکَ عَلَی مَا هُوَ أَنْفَعُ لَکَ مِنْ هَذَا عَلَیْکَ بِالدُّعَاءِ فَإِنَّهُ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ قَالَ فَقُلْنَا لَهُ فَقَلِیلُهُ وَ کَثِیرُهُ حَرَامٌ فَقَالَ نَعَمْ قَلِیلُهُ وَ کَثِیرُهُ حَرَامٌ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندی از علی بن اسباط نقل شده که پدرم به من گفت: نزد امام ششم علیه السّلام بودم و مردی به او گفت: قربانت، باد بواسیر دارم و جز نوشیدن شراب با من سازگار نیست، به او فرمود: تو را با آنچه خدا و رسولش حرام کردند چه کار؟. تا سه بار فرمود. تو آب خرما بخور که شب آن را در آب بیندازی و بامداد بنوشی و شام، گفت این مایه نفخ شکم است، فرمود: چیز بهتری به تو معرفی کنم، به دعا بچسب که درمان هر دردی است گوید: به او گفتم: کم و بیش آن همه حرام است؟ فرمود: آری کم و بیش آن همه حرام است - . الکافی ۶: ۴۱۳ - .

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری مرس التمر بالماء نقعه و المریس التمر الممروس.

**[ترجمه]قال الجوهری مرس التمر بالماء نقعه و المریس التمر الممروس.

**[ترجمه]

«18»

الْکَافِی، عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ دَوَاءٍ عُجِنَ بِالْخَمْرِ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنْ أَنْظُرَ إِلَیْهِ فَکَیْفَ أَتَدَاوَی بِهِ إِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ شَحْمِ الْخِنْزِیرِ أَوْ لَحْمِ

الْخِنْزِیرِ وَ إِنَّ أُنَاساً لَیَتَدَاوَوْنَ بِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: از حلبی نقل شده که از امام ششم علیه السّلام درباره دارویی که با شراب خمیر می‌شود ، و نشود که جز با آن خمیر شود ، و چاره‌ای از آن نیست سوال کردم ، فرمود: به خدا که روا نیست مسلمان در آن نگاه کند و چگونه با آن مداوا کند؟ همانا مانند چربی خوک یا گوشت خوک است که فلان و فلان دارو با آن کامل می‌شوند و آن دارو جز با آن درست نشود، خدا شفا ندهد به کسی که درمان آن شراب و چربی خوک است - . الکافی ۶: ۴۱۴ - .

**[ترجمه]

«19»

وَ مِنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ دَوَاءٍ عُجِنَ بِخَمْرٍ فَقَالَ مَا أُحِبُّ أَنْ أَنْظُرَ إِلَیْهِ وَ لَا أَشَمَّهُ فَکَیْفَ أَتَدَاوَی بِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]در همان به سندی از حلبی که پرسش شد امام ششم علیه السّلام از داروئی که با شراب خمیر شده، فرمود: دوست ندارم به آن نگاه کنم و حتی آن را بو کنم، چگونه با آن درمان کنم؟

**[ترجمه]

«20»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَنْ دَوَاءٍ عُجِنَ بِالْخَمْرِ یَکْتَحِلُ‌⁽³⁾

مِنْهَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا جَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی‌⁽⁴⁾

حَرَامٍ شِفَاءً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندی از معاویه بن عمار نقل شده است که مردی از امام ششم علیه السّلام پرسید از داروئی که با شراب خمیر شده، می‌توان سرمه کشید؟ فرمود: خدا عزّ و جلّ شفا در حرام ننهاده است - . المصدر ۶: ۴۱۴ - .

**[ترجمه]

«21»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَرْوَکِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنِ اکْتَحَلَ بِمِیلٍ مِنْ مُسْکِرٍ کَحَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِمِیلٍ مِنَ النَّارِ⁽⁶⁾.

ثواب الأعمال، عن أبیه عن محمد بن یحیی عن محمد بن أحمد عن مروک: مثله‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]در همان از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که هر کس یک میل از مسکری به چشم کشد خدا میلی از آتش به چشم او کشد.

در ثواب الاعمال نیز مانند این حدیث نقل شده است .

**[ترجمه]

«22»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْکُحْلِ یَصْلُحُ أَنْ یُعْجَنَ بِالنَّبِیذِ قَالَ لَا.

کتاب المسائل، بإسناده عن علی بن جعفر: مثله- الکافی، عن علی بن محمد بن بندار عن أحمد بن أبی عبد الله عن عدة من أصحابنا عن علی بن أسباط عن علی بن جعفر: مثله‌⁽⁸⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: به سندی از علی بن جعفر که از برادرش علیه السّلام پرسید آیا جایز است که سرمه با شراب خمیر شود؟ فرمود: نه

در کتاب المسائل: به سندی مانند آن را آورده است

در کافی: به سندی آن را نقل کرده است - .[1]

الکافی ۶: ۴۱۴ - .

**[ترجمه]

«23»

التَّهْذِیبُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ شَعِرٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ حَمْزَةَ الْغَنَوِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی رَجُلٍ اشْتَکَی عَیْنَیْهِ فَبُعِثَ لَهُ بِکُحْلٍ یُعْجَنُ بِالْخَمْرِ فَقَالَ هُوَ خَبِیثٌ بِمَنْزِلَةِ الْمَیْتَةِ فَإِنْ کَانَ مُضْطَرّاً فَلْیَکْتَحِلْ بِهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]تهذیب: از امام صادق علیه السّلام پرسش شده است از مردی که چشم درد دارد و سرمه می آلود به او دهند؟ فرمود: خبیث است و چون مردار، و اگر ناچار است از آن به چشم کشد - .التهذیب ۹: ۱۱۴ - .

**[ترجمه]

بیان

قد عرفت أن الأصحاب اختلفوا فی التداوی بالمسکر للعین فالأکثر جوّزوه عند الضرورة للروایة الأخیرة و منع ابن إدریس منه مطلقا لإطلاق النص و الإجماع بتحریمه الشامل لموضع النزاع و بالروایات السابقة و أجیب بأن النص و الإجماع علی تحریمه مختصان بتناوله بالشرب و نحوه و بأن الروایات مع ضعف سندها مطلقة فلا تنافی المقید من الجواز عند الضرورة.

**[ترجمه]دانستی که اصحاب درباره مداوای چشم با مسکر اختلاف دارند، بیشتر آن را در ناچاری جایز می‌دانند به دلیل روایت اخیر، ابن ادریس مطلقا منع کرده به دلیل اطلاق نصّ و اجماع و به روایات پیش و جواب گفتند نص و اجماع در حرمت نوشیدن است و مانند آن و روایات با ضعف سند منافی با مقید نیستند که در ناچاری تجویز کرده.

**[ترجمه]

«24»

الْعُیُونُ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ مِنْ دِینِ أَهْلِ الْبَیْتِ علیهم السلام الْمُضْطَرُّ لَا یَشْرَبُ الْخَمْرَ لِأَنَّهَا تَقْتُلُهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون: به سندی از فضل بن شاذان نقل شده است که امام رضا علیه السّلام در ضمن آنچه برای مأمون نوشت، نوشت از دین اهل بیت است که ناچار می ننوشد که او را می‌کشد - .[3]

العیون ۲: ۱۲۶ - .

**[ترجمه]

«25»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَجْلَحِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنِ التِّرْیَاقِ قَالَ لَیْسَ بِهِ بَأْسٌ قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّهُ یُجْعَلُ فِیهِ لُحُومُ الْأَفَاعِی فَقَالَ لَا تُقَدِّرْهُ عَلَیْنَا⁽³⁾.

**[ترجمه]طب: به سندش نقل شده است که مردی از ابو الحسن علیه السّلام پرسید از تریاق فرمود: ایرادی ندارد گفت: یا ابن رسول اللَّه در آن گوشت افعی نهند فرمود: آن را بر ما پلید مساز - .[4]

الطب: ۶۳ - .

**[ترجمه]

بیان

قوله لا تقدره فی بعض النسخ بصیغة الخطاب و فی بعضها بصیغة الغیبة و فی بعضها بالذال المعجمة و فی بعضها بالمهملة فالنسخ أربع فعلی الخطاب و المعجمة کان المعنی لا تخبر بذلک فیصیر سببا لقذارته عندنا فالکلام إما مبنی علی أنه لا یلزم التجسس و الأصل الحلیة فیما نأخذه من مسلم أو أنه علیه السلام حکم بالحلیة فیما لم یکن مشتملا علیها أو علی أنه لیس بحرام لکن الطبع یستقذره

و هو خلاف المشهور لکن یومئ إلیه بعض الأخبار. و علی الغیبة و الإعجام ظاهره الأخیر أی لیس جعلها فیه سببا لقذارته و حرمته و یمکن حمله و ما مر علی ما إذا لم یکن التداوی بالأکل و الشرب کالطلی و إن کان بعیدا و علی الخطاب و الإهمال ظاهره النهی عن تعلیم ذلک فإنه کان أعرف به فالظاهر الحلیة و یمکن حمله علی أن ما جوزه علیه السلام غیر هذا الصنف و علی الغیبة و الإهمال یمکن فهم الحلیة منه بأن یکون من القدر بمعنی الضیق کقوله تعالی وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ أو المعنی أن الطبیب لا یذکر أجزاءه لنا و یحکم بحلیته و یکفینا ذلک و بالجملة الاستدلال بمثل هذا الحدیث مع جهالة مصنف الکتاب و سنده و تشویش متنه و اختلاف النسخ فیه و کثرة الاحتمالات یشکل الحکم بالحل ببعض المحتملات مع مخالفته للمشهور و سائر الأخبار.

و من الغرائب أنه کان یحکم بعض الأفاضل المعاصرین بحلّ المعاجین المشتملة علی الأجزاء المحرمة متمسکا بما ذکره بعض الحکماء من ذهاب الصور النوعیة للبسائط عند الترکیب و حصول المزاج و فیضان الصورة النوعیة الترکیبیة و کان یلزمه القول بحلیة المرکب من جمیع المحرمات و النجاسات العشرة بل الحکم بطهارتها أیضا و کان هذا مما لم یقل به أحد من المسلمین و لو کانت الأحکام الشرعیة مبتنیة علی المسائل الحکمیة یلزم علی القول بالهیولی الحکم بطهارة الماء النجس بل مطلق المائعات بأخذ قطرة منه أو بصبّه فی إناءین و هل هذا إلا سفسطة لم یقل به أحد.

**[ترجمه]یعنی آن را به ما مگو تا مایه دل چرکینی شود، و مقصود این است که بررسی نباید کرد و اصل بر حلال بودن چیزی است که از دست مسلمانی گرفته شود، یا حکم به حلالی در آن تریاقی است که گوشت افعی ندارد یا مقصود این است که حرام نیست ولی موافق طبع نیست و این خلاف مشهور است ولی برخی اخبار بدان اشاره دارد و گوشت افعی سبب پلیدی آن نیست، و بسا مقصود این است که مداوا به مالیدن به تن باشد و نه به خوردن و نوشیدن و اگر چه بعید است. و بنا به خطاب و غفلت مقصود این است که تو آن را به ما یا دنده که خود بهتر می‌دانیم و ظاهرش حلیت است و بسا مورد حلیت جز این بخش است که گوشت افعی دارد یا مقصود این است که پزشک اجزاء آن را برای ما بیان نکند و حکم به حلال بودنش مانعی ندارد، و خلاصه این حدیث از کتابی است که مؤلف آن ناشناس است و سندش معلوم نیست و متنش پریشان و نسخه‌ها اختلاف دارند و احتمالاتی در آن می‌رود و نمی‌تواند دلیل بر حلال بودن باشد با مخالفت مشهور و اخبار دیگر.

و از غرائب است که یکی از معاصران فاضل معجونهای دارای اجزای حرام را حلال شمرده به اعتماد بر گفته برخی حکما که صورت نوعیه به وسیله ترکیب عوض می‌شود و مزاج و صورت نوعیه دیگری پدید میگردد که حکم حرمت ندارد، و بر او لازم آید که اگر ده عین نجس را ترکیب کنیم که حرامند و نجس، معجونی که از آنها ساخته می‌شود حلال و پاک باشد، و هیچ مسلمانی چنین نمی‌گوید، و اگر پایه احکام شرعیه قواعد حکمت باشد بنا بر قول به هیولا باید گفت آب و هر مایع نجس که قطره‌ای از آن برداشته شود یا در دو ظرف پخش شود پاک می‌شود چون صورت آن عوض می‌شود، و این جز هذیان گوئی نیست و کسی هم نگفته.

**[ترجمه]

«26»

الْکَافِی، فِی الرَّوْضَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا⁽¹⁾

وَ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ یُذْکَرُ فِیهِ الْمُنْکَرَاتُ الَّتِی تَحْدُثُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ رَأَیْتَ أَمْوَالَ ذَوِی الْقُرْبَی تُقْسَمُ فِی

الزُّورِ وَ یُتَقَامَرُ بِهَا وَ تُشْرَبُ بِهَا الْخُمُورُ وَ رَأَیْتَ الْخَمْرَ یُتَدَاوَی بِهَا وَ تُوصَفُ لِلْمَرِیضِ وَ یُسْتَشْفَی بِهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندی از امام صادق علیه السّلام در حدیثی دراز که در آن منکرات پدیدشونده در آخر الزمان را ذکر کرده. و ادامه داده تا فرموده. و می‌بینیم مال ذوی‌القربی به زور و ناحق تقسیم شود، و با آن قمار بازی شود، و می خواری گردد، و می‌بینم که با می دوا کنند و از آن نسخه به بیمار دهند و از آن درمان جویند - روضة الکافی: ۴۱ - .

**[ترجمه]

باب 53 علاج الحمّی و الیرقان و کثرة الدم و بیان علاماتها

الأخبار

«1»

الْمَحَاسِنُ، عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُطَهَّرٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: کُلِ التُّفَّاحَ فَإِنَّهُ یُطْفِئُ الْحَرَارَةَ وَ یُبَرِّدُ الْجَوْفَ وَ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]محاسن: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که سیب بخور برای آنکه حرارت را خاموش کند، شکم را خنک کند و تب را ببرد - .[1]

المحاسن: ۵۵۱ - .

**[ترجمه]

«2»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنِ الْقَنْدِیِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ذُکِرَ لَهُ الْحُمَّی قَالَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ لَا نَتَدَاوَی إِلَّا بِإِفَاضَةِ الْمَاءِ الْبَارِدِ یُصَبُّ عَلَیْنَا وَ أَکْلِ التُّفَّاحِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]و از همان منبع آمده است که امام ششم علیه السلام چون تب را نزد او یاد کردند فرمود به راستی ما خاندانی هستیم که مداوا نکنیم جز با شستن تن با آب خنک و خوردن سیب.

**[ترجمه]

«3»

وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِهِمْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَطْعِمُوا مَحْمُومِیکُمُ التُّفَّاحَ فَمَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَنْفَعَ مِنَ التُّفَّاحِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]و از همان که امام صادق علیه السّلام فرمود: به تب‌دارانتان سیب بخورانید که از آن چیزی سودمندتر نیست.

**[ترجمه]

«4»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ یُونُسَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَوْ یَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِی التُّفَّاحِ مَا دَاوَوْا مَرْضَاهُمْ إِلَّا بِهِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]و از همان که فرمود: اگر مردم اثر سیب را می‌دانستند بیماران خود را جز با آن درمان نمی‌کردند.

**[ترجمه]

«5»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ دُرُسْتَ قَالَ: بَعَثَنِی الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَدَخَلْتُ عَلَیْهِ فِی یَوْمٍ صَائِفٍ‌⁽⁶⁾وَ قُدَّامَهُ طَبَقٌ فِیهِ تُفَّاحٌ أَخْضَرُ فَوَ اللَّهِ إِنْ صَبَرْتُ أَنْ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ تَأْکُلُ

هَذَا وَ النَّاسُ یَکْرَهُونَهُ‌⁽¹⁾قَالَ کَأَنَّهُ لَمْ یَزَلْ یَعْرِفُنِی إِنِّی وُعِکْتُ‌⁽²⁾فِی لَیْلَتِی هَذِهِ فَبَعَثْتُ فَأُتِیتُ بِهِ وَ هَذَا یَقْطَعُ‌⁽³⁾

الْحُمَّی وَ یُسَکِّنُ الْحَرَارَةَ فَقَدِمْتُ فَأَصَبْتُ أَهْلِی مَحْمُومِینَ فَأَطْعَمْتُهُمْ فَأَقْلَعَتْ عَنْهُمْ‌⁽⁴⁾.

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ‌⁽⁵⁾عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ قَالَ: بَعَثَنِی الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِلُطَفٍ فَدَخَلْتُ عَلَیْهِ إِلَی قَوْلِهِ فَأَقْلَعَتِ الْحُمَّی عَنْهُمْ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]و از همان: که درست می‌گوید مفضل بن عمر مرا نزد امام ششم علیه السّلام فرستاد در روزی بسیار گرم، و برابر آن حضرت طبقی از سیب سبز بود، به خدا قسم صبر نکردم و گفتم: قربانت، اینها را می‌خوری با اینکه مردم آن را بد دانند، فرمود:. گویا همیشه مرا می‌شناخته. من امشب تب سختی کردم و فرستادم آن را برایم آوردند که تب را می‌برد و حرارت را آرام میکند، و آمدم دیدم همه خاندانم تبدارند و به آنها خورانیدم و تبشان را ریشه کن کردم .

در کافی: از درست ابن ابی منصور نقل شده که گفت مفضل بن عمر مرا با هدیه‌ای پیش امام صادق علیه السلام برد – که همانطور که آمد – تب آنها را خاموش کرد - .[1]

الکافی ۶ : ۳۵۶ - .

**[ترجمه]

بیان

بلطف بضم اللام و فتح الطاء جمع اللطفة بالضم بمعنی الهدیة کما فی القاموس أو بضم اللام و سکون الطاء أی لطلب لطف و برّ و الأول کأنه أظهر.

و قوله بحوائج فی الخبر الآتی أیضا یحتمل الوجهین فتأمل و إن فی قوله إن صبرت نافیة کأنه لم یزل یعرفنی أی قال ذلک علی وجه الاستئناس و اللطف فی مقابلة سوء أدبی.

و اعلم أن أکثر الأطباء یزعمون أن التفاح بأنواعه مضرّ للحمّی یهیّج لها و قد ألفیت أهل المدینة زادها الله شرفا یستشفون فی حمّیاتهم الحارّة بأکل التفّاح الحامض و صبّ الماء البارد علیهم فی الصیف و یذکرون أنهم ینتفعون بها و أحکام البلاد فی أمثال ذلک مختلفة جدا.

**[ترجمه]«بلطف» به ضمه لام و فتح طاء , جمع آن «لطفه» است با ضمه, به معنی هدیه همان­طور که در قاموس آمده است, یا به ضم لام و سکون طاء به معنی طلب لطف و بر, و معنی اول به نظر روشن تر است.

اینکه گفته گویا همیشه مرا می‌شناخته، یعنی خودمانی با من گفتگو کرد در برابر بی‌ادبی من و بدان که بیشتر پزشکان پندارند سیب هر نوع باشد برای تب زیان دارد و آن را برانگیزد، و من به اهل مدینه برخوردم که در تبهای گرم خود با سیب ترش و ریختن آب سرد به سر و تن درمان می‌جستند و می‌گفتند که از آنها سود می‌برند، و احکام هر سرزمینی در این باره اختلاف دارد جدّا.

**[ترجمه]

«6»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ

دُرُسْتَوَیْهِ الْوَاسِطِیِّ قَالَ: وَجَّهَنِی الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ بِحَوَائِجَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَإِذَا قُدَّامَهُ تُفَّاحٌ أَخْضَرُ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا هَذَا فَقَالَ یَا سُلَیْمَانُ إِنِّی وُعِکْتُ الْبَارِحَةَ فَبَعَثْتُ إِلَی هَذَا لِآکُلَهُ أَسْتَطْفِئُ بِهِ الْحَرَارَةَ وَ یُبَرِّدُ الْجَوْفَ وَ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی: وَ رَوَاهُ أَبُو الْخَزْرَجِ عَنْ سُلَیْمَانَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]محاسن: از سلیمان بن درستویه واسطی نقل شده است می‌گوید مفضل بن عمر مرا نزد امام ششم علیه السّلام فرستاد در روزی بسیار گرم، و برابر آن حضرت طبقی از سیب سبز بود، به خدا قسم صبر نکردم و گفتم: قربانت، اینها چیستند؟، فرمود سلیمان من امشب تب سختی کردم و فرستادم آن را برایم آوردند که تب را می‌برد و حرارت را آرام میکند و شکم را سرد. - المحاسن: ۵۵۲ -

**[ترجمه]

«7»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْمَرْزُبَانِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ خَالِدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ هُوَ مَحْمُومٌ فَدَخَلَتْ عَلَیْهِ مَوْلَاةٌ لَهُ فَقَالَتْ کَیْفَ تَجِدُکَ فَدَیْتُکَ نَفْسِی وَ سَأَلَتْهُ عَنْ حَالِهِ وَ عَلَیْهِ ثَوْبٌ خَلَقٌ قَدْ طَرَحَهُ عَلَی فَخِذَیْهِ فَقَالَتْ لَهُ لَوْ تَدَثَّرْتَ حَتَّی تَعْرَقَ فَقَدْ أَبْرَزْتَ جَسَدَکَ لِلرِّیحِ فَقَالَ اللَّهُمَّ أَوْلَعْتَهُمْ‌⁽²⁾بِخِلَافِ نَبِیِّکَ صلی الله علیه و آله.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْحُمَّی مِنْ فَیْحِ جَهَنَّمَ وَ رُبَّمَا قَالَ مِنْ فَوْرِ جَهَنَّمَ فَأَطْفِئُوهَا بِالْمَاءِ الْبَارِدِ⁽³⁾.

**[ترجمه]طبّ: از عبد اللَّه بن بکیر نقل شده که نزد امام ششم علیه السّلام بودم و تب داشت و کنیزش نزد آن حضرت آمد و گفت: قربانت چطور هستی؟ و حالش را پرسید، جامه کهنه‌ای بر تن آن حضرت بود که آن را روی دو ران خود انداخته بود، کنیز گفت: کاش آن را بر خود میانداختی تا عرق کنی تو تنت را بر آوردی برابر باد، فرمود: بار خدایا آنها را به مخالفت پیغمبرت حریص کردی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرموده: تب تفت دوزخ است، و بسا فرمود: از جوشش دوزخ است و آن را با آب سرد خاموش کنید - الطب: ۴۹ - .

**[ترجمه]

بیان

أولعتهم أی جعلتهم حرصا علی مخالفته بأن ترکتهم حتی اختاروا ذلک و فی بعض النسخ و ألعنهم و علی التقدیرین ضمیر الجمع راجع إلی المخالفین أو الأطباء لأنها کانت أخذت ذلک عنهم و قال فی النهایة فیه شدة الحرّ من فیح جهنم الفیح سطوح الحر و فورانه و یقال بالواو و فاحت القدر تفوح و تفیح إذا غلت و قد أخرجه‌⁽⁴⁾مخرج التشبیه و التمثیل أی کأنه نار جهنم فی حرها.

**[ترجمه]در نسخه‌ای به جای «آنها را حریص کردی»، لعنت کن آنها را آمده و به هر تقدیر مقصود از آنها مخالفین یا پزشکانند که کنیز قول آنها را گرفته در نهایه است که در حدیث است شدت گرما از فیح دوزخ است و فیح شعله کشیدن گرما است و جوشش آن و مقصود تشبیه است یعنی چون آتش دوزخ.

**[ترجمه]

«8»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنِ الْخَضِیبِ بْنِ الْمَرْزُبَانِ الْعَطَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ فَضَالَةَ عَنْ عَلَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْحُمَّی مِنْ فَیْحِ جَهَنَّمَ فَأَطْفِئُوهَا بِالْمَاءِ الْبَارِدِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که تب از نفس دوزخ است و آن را با آب سرد خاموش کنید - الطب: ۴۹.۵۰ - .

**[ترجمه]

«9»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی غَسَّانَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَالِدِ بْنِ نَجِیحٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی

عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ إِذَا حُمَّ بَلَّ ثَوْبَیْنِ یَطْرَحُ عَلَیْهِ أَحَدَهُمَا فَإِذَا جَفَّ طَرَحَ عَلَیْهِ الْآخَرَ.

وَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَا وَجَدْنَا لِلْحُمَّی مِثْلَ الْمَاءِ الْبَارِدِ وَ الدُّعَاءِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]و از همان از محمّد بن مسلم از امام باقر علیه السّلام نقل شده که چون تب می‌کرد دو جامه تر می‌کرد و یکی را بر خود می‌افکند و چون خشک می‌شد دیگری را می‌افکند.

و محمّد بن مسلم گفت شنیدم امام ششم می‌فرمود: ما داروئی برای تب چون آب سرد و دعا نیافتیم.

**[ترجمه]

بیان

الاستشفاء بصبّ الماء البارد علی البدن و ترطیب هواء الموضع الذی فیه المریض برشّ الماء علی الأرض و الجدار و الحشائش و الریاحین و غیر ذلک مما ذکره الأطباء فی الحمّیات الحارّة و المحترقة.

**[ترجمه]استشفاء به ریختن آب خنک بر تن و مرطوب کردن هوا آنجا که بیمار در آن است و دیوار و بته‌ها و گلها و جز آنها را که ذکر شده پزشکان در تبهای گرم و سوزان نسخه کرده‌اند.

**[ترجمه]

«10»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ عَوْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ الشَّحَّامِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَا اخْتَارَ جَدُّنَا صلی الله علیه و آله لِلْحُمَّی إِلَّا وَزْنَ عَشَرَةِ دَرَاهِمِ سُکَّرٍ بِمَاءٍ بَارِدٍ عَلَی الرِّیقِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از ابی اسامه شحام که شنیدم امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: جدّ ما صلی اللَّه علیه و آله برای رفع تب دارویی برنگزیده جز به اندازه ده درهم شکر با آب سرد در ناشتا - . الطب: ۵۰ - .

**[ترجمه]

«11»

الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْخُوزِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأُشْنَانِیِّ الْمُعَدِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مهروبة [مَهْرَوَیْهِ] الْقَزْوِینِیِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ هُوَ مَحْمُومٌ فَأَمَرَهُ بِأَکْلِ الْغُبَیْرَاءِ⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون: به سندی از امام حسین علیه السّلام نقل شده است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به علی بن ابی طالب علیه السّلام وارد شد و او تب داشت، پس رسول خدا او را به خوردن سنجد امر اکرد - . العیون ۲: ۴۳ - .

**[ترجمه]

بیان

قال بعض الأطباء الغبیراء یابس فی آخر الثانیة بارد فی الأولی قبضه و عقله أقل من الزعرور یدفع الصفراء المنصبّة إلی الأحشاء و یقطع کل سیلان و ینفع من السعال الحار و یحبس القی‌ء و ینفع من السجج‌⁽⁴⁾

الصفراوی و یعقل

البطن و ینفع من کثرة البول و قیل إنه یضرّ بالمعدة و الهضم و یصلحه الفانیذ انتهی.

و لا یبعد نفعه فی بعض الحمّیات.

**[ترجمه]یکی از پزشکان گفته است سنجد خشک است در پایان درجه دو سرد است در درجه یک و کمتر از زالزالک قبض دارد، و صفرائی که به درون شکم ریخته را دفع می‌کند، و هر سیلانی را ببندد، و از سرفه گرم جلوگیری می‌کند و استفراغ را بند می‌آورد، و لیزی شکم را که از صفراء باشد درمان می‌کند، و شکم را جمع می‌کند و از فزونی ادرار جلوگیری می‌کند، و گفته‌اند برای معده و هضم غذا زیان دارد، و حلوا آن را اصلاح کند. پایان..

و فایده آن در درمان برخی تب‌ها بعید نیست.

**[ترجمه]

«12»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: عَلَامَاتُ الدَّمِ أَرْبَعَةٌ الْحِکَّةُ وَ الْبَثْرَةُ وَ النُّعَاسُ وَ الدَّوَرَانُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که نشانه‌های خون چهار است: خارش، جوش چرت [حالت خواب و بیداری] و سرگیجه - . الخصال: ۱۱۷ - .

**[ترجمه]

«13»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَیْسَ مِنْ دَاءٍ إِلَّا وَ هُوَ مِنْ دَاخِلِ الْجَوْفِ إِلَّا الْجِرَاحَةُ وَ الْحُمَّی فَإِنَّهُمَا یَرِدَانِ وُرُوداً اکْسِرُوا حَرَّ الْحُمَّی بِالْبَنَفْسَجِ وَ الْمَاءِ الْبَارِدِ فَإِنَّ حَرَّهَا مِنْ فَیْحِ جَهَنَّمَ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: صُبُّوا عَلَی الْمَحْمُومِ الْمَاءَ الْبَارِدَ فِی الصَّیْفِ فَإِنَّهُ یُسَکِّنُ حَرَّهَا⁽³⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: ذِکْرُنَا أَهْلَ الْبَیْتِ شِفَاءٌ مِنَ الْوَعْکِ وَ الْأَسْقَامِ وَ وَسْوَاسِ الرَّیْبِ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: اشْرَبُوا مَاءَ السَّمَاءِ فَإِنَّهُ یُطَهِّرُ الْبَدَنَ وَ یَدْفَعُ الْأَسْقَامَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطانِ وَ لِیَرْبِطَ عَلی قُلُوبِکُمْ وَ یُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]و از همان به سندی از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده که هر دردی از از درون است جز زخم و تب که از بیرون آیند، داغی تب را با بنفشه و آب خنک بشکنید که سوز آن از داغی دوزخ است - . الخصال: ۱۶۱ - .

و فرمود در تابستان به فرد تب دار آب سرد ریزید که سوز آن را بنشاند - . الخصال: ۱۶۳ - .

فرمود: یاد خاندان ما ، درمان تب و دردها و وسوسه و دو دلی است - . الخصال: ۱۶۵ - .

فرمود: آب باران بنوشید که بدن را پاک می‌کند و هر درد را دفع می‌کند و خداوند تبارک و تعالی فرمود: و ینزل علیکم من السماء ماء لیطهرکم به و یذهب عنکم رجز الشیطان و لیربط علی قلوبکم و یثبت به الاقدام - . الانفال / ۱۱ - {و از آسمان بارانی بر شما فرو ریزانید تا شما را با آن پاک گرداند، و وسوسه شیطان را از شما بزداید و دلهایتان را محکم سازد و گامهایتان را بدان استوار دارد} - . الخصال: ۱۷۱ -

**[ترجمه]

بیان

فإنهما یردان ورودا أی بلا مادّة فی الجسد کورود الجراحة من الخارج و الحمّی بسبب هواء بارد أو حارّ بالبنفسج أی بشرب الشراب المعمول منه فإن الأطباء ذکروا لأکثر الحمّیات سیما المحترقة شراب البنفسج أو

استشمامه أیضا فإنهم ذکروا للمحترقة یقرب إلیه من الأزهار النیلوفر و البنفسج.

قوله علیه السلام فإنه یطهر البدن یدل علی أن التطهیر فی الآیة أعم من تطهیر الظاهر و الباطن.

**[ترجمه]«ورود کنند بر تن» یعنی مایه در تن ندارند مانند زخم از برون و تب از هوای سرد یا گرم «با بنفشه» یعنی شربتی که از آن می‌سازند دفع می‌شود زیرا که پزشکان برای اکثر تب ها به ویژه تبهای سوزان نوشیدنی بنفشه را نافع دانسته‌اند و در تب محرقه بو کردن آن را هم توصیه کرده‌اند: نزدیک او نهند گلهای نیلوفر و بنفشه .

**[ترجمه]

«14»

مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْ وَالِدِهِ عَنْ هِلَالِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَفَّارِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَلِیٍّ الدِّعْبِلِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ عَلِیٍّ أَخِی دِعْبِلٍ الْخُزَاعِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: بَلِّلُوا جَوْفَ الْمَحْمُومِ بِالسَّوِیقِ وَ الْعَسَلِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ یُحَوَّلُ مِنْ إِنَاءٍ إِلَی إِنَاءٍ وَ یُسْقَی الْمَحْمُومُ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی الْحَارَّةِ وَ إِنَّمَا عُمِلَ بِالْوَحْیِ.

**[ترجمه]مجالس ابن الشیخ: به سندی از امام سجاد علیه السلام نقل شده است که فرمود: شکم تب دار را با قاووت و عسل سه بار تر کنید، و در ظرفها بگردانید و به تب دار نوشانید که تب داغ را ببرد، و همانا به وحی عمل شده.

**[ترجمه]

بیان

لعله محمول علی الحمّیات البلغمیّة الغالبة فی البلاد الحارّة.

**[ترجمه]شاید مقصود از آن تب های بلغمی است که در بلاد حارّه غالب است.

**[ترجمه]

«15»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ بَشِیرٍ النَّبَّالِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِأَبِی یَا بَشِیرُ بِأَیِّ شَیْ‌ءٍ تُدَاوُونَ مَرْضَاکُمْ قَالَ بِهَذِهِ الْأَدْوِیَةِ الْمِرَارِ قَالَ لَا إِذَا مَرِضَ أَحَدُکُمْ فَخُذِ السُّکَّرَ الْأَبْیَضَ فَدُقَّهُ ثُمَّ صُبَّ عَلَیْهِ الْمَاءَ الْبَارِدَ وَ اسْقِهِ إِیَّاهُ فَإِنَّ الَّذِی جَعَلَ الشِّفَاءَ فِی الْمِرَارِ قَادِرٌ أَنْ یَجْعَلَهُ فِی الْحَلَاوَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]محاسن: به سندی نقل شده است که امام صادق علیه السلام به ابی بشیر گفت: با چه بیماران خود را مداوا می‌کنید؟ گفت: با این داروهای تلخ، فرمود: نه، چون یکی از شماها بیمار شود، شکر سفید بگیر و بکوب و آب سرد بدان اضافه کن و به او بنوشان زیرا آن کس که درمان را در تلخها نهاده می‌تواند در شیرین نیز نهد - . المحاسن: ۵۰۱ - .

**[ترجمه]

بیان

کأن المراد بالسکر الأبیض ما یسمی بالفارسیة بالقند و یحتمل النبات الأبیض و کأنه فی الحمیات البلغمیة.

**[ترجمه]گویا مقصود از شکر سفید همان قند است و چه بسا که منظور نبات سفید باشد و گویا در تبهای بلغمی است.

**[ترجمه]

«16»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکَبَابُ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]محاسن: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که کباب تب را می‌برد - . المحاسن: ۴۶۸ - .

**[ترجمه]

«17»

وَ مِنْهُ‌⁽³⁾،

عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَرِضْتُ سَنَتَیْنِ أَوْ أَکْثَرَ فَأَلْهَمَنِی اللَّهُ الْأَرُزَّ فَأَمَرْتُ بِهِ فعسل [فَغُسِلَ] وَ جُفِّفَ ثُمَّ أُشِمَ

النَّارَ وَ طُحِنَ فَجَعَلْتُ بَعْضَهُ سَفُوفاً وَ بَعْضَهُ حَسْواً⁽¹⁾.

**[ترجمه]و از همان به سندی از امام ششم علیه السّلام نقل شده است که دو سال و بیشتر بیمار شدم و خدا به من برنج را الهام کرد و فرمان دادم شسته شد و خشک شد و بو داده شد با آتش و کوبیده شد، و نیمی سفوف و نیمی شربت شد - . المحاسن: ۵۰۲ - .

**[ترجمه]

بیان

الإشمام کنایة عن تشویته بالنار قلیلا و فی القاموس حسا المرق شربه شیئا بعد شی‌ء کتحسّاه و احتساه و اسم ما یتحسّی الحسیة و الحسا و یمد و الحسوة بالضم الشی‌ء القلیل منه.

**[ترجمه]الإشمام کنایة عن تشویته بالنار قلیلا و فی القاموس حسا المرق شربه شیئا بعد شی‌ء کتحسّاه و احتساه و اسم ما یتحسّی الحسیة و الحسا و یمد و الحسوة بالضم الشی‌ء القلیل منه.

**[ترجمه]

«18»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْبَصَلُ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی‌⁽²⁾.

**[ترجمه]محاسن: به سندی نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود پیاز تب را می‌برد - . المحاسن: ۵۲۲ - .

**[ترجمه]

«19»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ عَوْنٍ عَنْ أَبِی عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ قَالَ سَمِعْتُ الصَّادِقَ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ الْحُمَّی تُضَاعَفُ عَلَی أَوْلَادِ الْأَنْبِیَاءِ⁽³⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از ابی اسامه نقل شده که شنیدم امام صادق علیه السّلام فرمود: تب فرزندان انبیاء دو چندان است. - . الطب: ۵۰ -

**[ترجمه]

بیان

أی الحمّی العارضة لهم أشد من حمی غیرهم.

**[ترجمه]یعنی تب آنها از دیگران سخت‌تر است .

**[ترجمه]

«20»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنِ السَّرِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ السَّرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْأَرْمَنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زَیْنَبَ قَالَ سَمِعْتُ الْبَاقِرَ علیه السلام یَقُولُ: إِخْرَاجُ الْحُمَّی فِی ثَلَاثَةِ أَشْیَاءَ فِی الْقَیْ‌ءِ وَ فِی الْعَرَقِ وَ فِی إِسْهَالِ الْبَطْنِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از محمّد بن اسماعیل بن ابی زینب نقل شده که شنیدم امام باقر علیه السّلام می‌فرمود: بیرون کردن تب از تن به سه چیز است: استفراغ، عرق کردن و اسهال. - . الطب: ۵۰ -

**[ترجمه]

«21»

وَ مِنْهُ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ علیهما السلام وَ قَدِ اشْتَکَی فَجَاءَهُ الْمُتَرَفِّعُونَ بِالْأَدْوِیَةِ یَعْنِی الْأَطِبَّاءَ فَجَعَلُوا یَصِفُونَ لَهُ الْعَجَائِبَ فَقَالَ أَیْنَ یَذْهَبُ بِکُمْ اقْتَصِرُوا عَلَی سَیِّدِ هَذِهِ الْأَدْوِیَةِ الْهَلِیلَجِ وَ الرَّازِیَانَجِ وَ السُّکَّرِ فِی اسْتِقْبَالِ الصَّیْفِ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ فِی کُلِّ شَهْرٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ فِی اسْتِقْبَالِ الشِّتَاءِ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ فِی کُلِّ شَهْرٍ ثَلَاثَةَ مَرَّاتٍ وَ یُجْعَلُ مَوْضِعَ الرَّازِیَانَجِ مَصْطَکَی فَلَا یَمْرَضُ إِلَّا مَرَضَ الْمَوْتِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]و در همان: به همین سند از امام رضا علیه السّلام نقل شده است که موسی بن جعفر علیه السّلام بیمار شد و پزشکان آمدند بالینش و عجائبی برایش وصف کردند و شنیدم فرمود: به کجا می‌روید؟ بر سیّد این داروها اکتفاء کنید که هلیله و رازیانه و شکر است، در سه ماه تابستان ماهی سه بار و در زمستان ماهی سه روز و هر روزی سه بار و به جای رازیانه از مصطکی استفاده کنید و [با این داروها] بیمار نشوید جز به مرض مرگ - . الطب: ۵۰ - .

**[ترجمه]

بیان

و یجعل موضع الرازیانج أی فی الشتاء.

**[ترجمه]«و به جای رازیانه از مصطکی استفاده کنید»، یعنی در زمستان.

**[ترجمه]

«22»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بِسْطَامَ عَنْ کَامِلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ مَا لِی أَرَاکَ شَاحِبَ‌⁽¹⁾

الْوَجْهِ قُلْتُ أَنَا فِی حُمَّی الرِّبْعِ فَقَالَ مِنْ أَیْنَ أَنْتَ عَنِ الْمُبَارَکِ الطَّیِّبِ اسْحَقِ السُّکَّرَ ثُمَّ خُذْهُ بِالْمَاءِ وَ اشْرَبْهُ عَلَی الرِّیقِ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَی الْمَاءِ قَالَ فَفَعَلْتُ فَمَا عَادَتْ إِلَیَّ بَعْدُ⁽²⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از محمّد بن ابراهیم جعفی از پدرش نقل شده است که نزد امام صادق علیه السّلام رفتم به من فرمود: چرا رنگت پریده؟ گفتم تب ربع دارم، فرمود: چرا از داروی مبارک طیب دوری؟، شکر را بسا و به آب بزن و ناشتا که تشنه شوی بنوش گفت: عمل کردم و دیگر تب باز نگشت - . الطب: ۵۱ - .

**[ترجمه]

«23»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْحُمَّی الْغِبِّ الْغَالِبَةِ قَالَ‌⁽³⁾یُؤْخَذُ الْعَسَلُ وَ الشُّونِیزُ وَ یُلْعَقُ مِنْهُ ثَلَاثُ لَعْقَاتٍ فَإِنَّهَا تَنْقَلِعُ وَ هُمَا الْمُبَارَکَانِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِی الْعَسَلِ یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی الْحَبَّةِ السَّوْدَاءِ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا السَّامُ قَالَ الْمَوْتُ قَالَ وَ هَذَانِ لَا یَمِیلَانِ إِلَی الْحَرَارَةِ وَ الْبُرُودَةِ وَ لَا إِلَی الطَّبَائِعِ إِنَّمَا هُمَا شِفَاءٌ حَیْثُ وَقَعَا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]و از همان به سندی از ابی الحسن علیه السّلام که پرسش شد از تب نوبه غالب فرمود: عسل و شونیز را بگیرند و سه قاشق از آن بخورند که بریده شود، و آن دو مبارک باشند. خدای تعالی در باره عسل فرموده «یخرج من بطونها شراب مختلف الوانه فیه شفاء للناس» - . النحل / ۶۹ - {[آن گاه] از درون [شکم] آن، شهدی که به رنگهای گوناگون است بیرون می‌آید. در آن، برای مردم درمانی است} و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم در باره سیاه دانه فرمود - . الطب: ۵۱ - : شفاء هر دردی است جز مرگ، فرمود: این دو نه گرم‌اند و نه سرد و نه دارای طبائع، همانا هر جا بیفتند درمان‌اند.

**[ترجمه]

بیان

لا یمیلان أی لیس تأثیرها بالطبع بل بالخاصیة.

**[ترجمه]مقصود اینست که اثر آنها به طبع نیست بلکه به خاصیت است.

**[ترجمه]

«24»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ علیه السلام قَالَ: خَیْرُ الْأَشْیَاءِ لِحُمَّی الرِّبْعِ أَنْ یُؤْکَلَ فِی یَوْمِهَا الْفَالُوذَجُ الْمَعْمُولُ بِالْعَسَلِ وَ یُکْثِرُ زَعْفَرَانَهُ وَ لَا یُؤْکَلُ فِی یَوْمِهَا غَیْرُهُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امام هادی علیه السّلام که بهترین درمان تب ربع این است که در روز نوبت تب فالوده عسل پر زعفران خورند و در جز آن روز نخورند - . الطب: ۵۱ - .

**[ترجمه]

«25»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُیَسِّرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّ لِلدَّمِ وَ هَیَجَانِهِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ الْبَثْرَةَ فِی الْجَسَدِ وَ الْحِکَّةَ

وَ دَبِیبَ الدَّوَابِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]و از همان به سندی از امام صادق علیه السّلام که هیجان خون سه نشانه دارد جوش در پوست و خارش در تن و

مورچه زدگی.

**[ترجمه]

بیان

البثور و الحکّة غالبهما بمدخلیّة کثرة الدم و إن کانتا من غیره من الأخلاط أیضا و کأن المراد بدبیب الدواب ما یتخیله الإنسان من دبیب نملة أو دابة فی جلده و تسمّیه الأطباء التنمّل.

**[ترجمه]جوش و خارش تن بیشتر از فزونی خون هستند و اگر چه از اخلاط دیگر هم می‌باشند و جنبش جانوران خیال آدمی است که مورچه یا جانور در میان پوست او است و اطباء آن را مورچه‌زدگی نامند.

**[ترجمه]

«26»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ بِسْطَامَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَلَفٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: لَوْ یَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِی التُّفَّاحِ مَا دَاوَوْا مَرْضَاهُمْ إِلَّا بِهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که اگر مردم خاصیت سیب را می‌دانستند بیماران خود را جز با آن درمان نمی‌کردند - . الطب: ۵۳ - .

**[ترجمه]

«27»

وَ مِنْهُ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ علیه السلام عَنْ مَرِیضٍ اشْتَهَی التُّفَّاحَ وَ قَدْ نُهِیَ عَنْهُ أَنْ یَأْکُلَهُ فَقَالَ أَطْعِمُوا مَحْمُومِیکُمُ التُّفَّاحَ فَمَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَنْفَعَ مِنَ التُّفَّاحِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]و از همان به سندش از سماعه نقل شده است که از امام ششم علیه السّلام پرسیدم بیماری سیب می‌خواهد و بر او ممنوع شده که بخورد، فرمود به تبداران خود سیب بخورانید که چیزی برایشان از آن سودمندتر نیست - . المصدر: ۶۳ - .

**[ترجمه]

«28»

وَ مِنْهُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ مِهْرَانَ الْبَلْخِیِّ قَالَ: کُنَّا نَخْتَلِفُ إِلَی الرِّضَا علیه السلام بِخُرَاسَانَ فَشَکَا إِلَیْهِ یَوْماً مِنَ الْأَیَّامِ شَابٌّ مِنَّا الْیَرَقَانَ فَقَالَ خُذْ خِیَارَبَاذْرَنْجٍ فَقَشِّرْهُ ثُمَّ اطْبُخْ قُشُورَهُ بِالْمَاءِ ثُمَّ اشْرَبْهُ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ عَلَی الرِّیقِ کُلَّ یَوْمٍ مِقْدَارَ رِطْلٍ فَأَخْبَرَنَا الشَّابُّ بَعْدَ ذَلِکَ أَنَّهُ عَالَجَ بِهِ صَاحِبَهُ مَرَّتَیْنِ فَبَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]و از همان از مهران بلخی نقل شده است که ما در خراسان نزد امام رضا علیه السّلام رفت و آمد داشتیم یک جوانی از ما روزی از یرقان به آن حضرت شکایت کرد، ایشان فرمود «خیار باذرنج» را بگیر و پوست بکن و پوستش را با آب بپز و سه روز ناشتا روزی یک رطل (91 مثقال) بنوش، و آن جوان پس از آن به ما گزارش داد که یار خود را دو بار با آن مداوا کرده و به فرمان خدا خوب شده است - . المصدر: ۷۲ - .

**[ترجمه]

«29»

الْمَکَارِمُ، عَنْ طِبِّ الْأَئِمَّةِ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّ لِلدَّمِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ الْبَثْرَ فِی الْجَسَدِ وَ الْحِکَّةَ وَ دَبِیبَ الدَّوَابِّ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ النُّعَاسُ وَ کَانَ إِذَا اعْتَلَّ إِنْسَانٌ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ قَالَ انْظُرُوا فِی وَجْهِهِ فَإِنْ قَالُوا أَصْفَرُ قَالَ هُوَ مِنَ الْمِرَّةِ الصَّفْرَاءِ فَیَأْمُرُ بِمَاءٍ فَیُسْقَی وَ إِنْ قَالُوا أَحْمَرُ قَالَ دَمٌ فَیَأْمُرُ بِالْحِجَامَةِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مکارم: از طب الائمه نقل شده که امام صادق علیه السّلام فرمود: برای خون سه نشانه است، جوش در تن، خارش، جنبیدن جانور، و در حدیث دیگر چرت‌زدگی، و چون یکی از اهل خانه بیمار می‌شد می‌فرمود به چهره‌اش نگاه کنید، اگر می‌گفتند: زرد است می‌فرمود: از خلط صفراء است و می‌فرمود آبی باو نوشانند، و اگر می‌گفتند سرخ است، می‌فرمود از خون است و فرمان حجامت می‌داد - . المکارم: ۸۱ - .

**[ترجمه]

«30»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ

بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ دَاءٍ إِلَّا وَ هُوَ شَارِعٌ‌⁽¹⁾إِلَی الْجَسَدِ یَنْظُرُ مَتَی یُؤْمَرُ بِهِ فَیَأْخُذُهُ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی إِلَّا الْحُمَّی فَإِنَّهَا تَرِدُ وُرُوداً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندش از امام ششم علیه السّلام نقل شده است که هیچ دردی نیست مگر راهی به تن دارد و منتظر است کی فرمان یابد و آن را دریابد و در روایت دیگر افزوده جز تب که یک باره وارد می‌شود - . روضه الکافی: ۸۸ - .

**[ترجمه]

بیان

إلا و هو شارع أی له طریق إلیه من قولهم شرعت الباب إلی الطریق أی أنفذته إلیه و لعل المعنی أن أکثر الأدواء لها مادّة فی الجسد تشتدّ ذلک حتی ترد علیه بإذن الله بخلاف الحمّی فإنها قد ترد بغیر مادّة بل بالأسباب الخارجة کتصرّف هواء حارّ أو بارد أو عفن أو سمّیّ.

**[ترجمه]بسا مقصود این است که بیشتر دردها مایه‌ای در تن دارند که خرده خرده آماده می‌شود تا فرمان خدا برسد جز تب که مایه‌ای در تن ندارد و از برون درآید به وسیله تصرف مواد گرم یا سرد یا بوی بد و یا زهرناک.

**[ترجمه]

«31»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی إِنِّی لَمَوْعُوکٌ مُنْذُ سَبْعَةِ أَشْهُرٍ وَ لَقَدْ وُعِکَ ابْنِی اثْنَیْ عَشَرَ شَهْراً وَ هِیَ تَضَاعَفُ عَلَیْنَا أُشْعِرْتُ أَنَّهَا لَا تَأْخُذُ فِی الْجَسَدِ کُلِّهِ وَ رُبَّمَا أَخَذَتْ فِی أَعْلَی الْجَسَدِ وَ لَمْ تَأْخُذْ فِی أَسْفَلِهِ وَ رُبَّمَا أَخَذَتْ فِی أَسْفَلِهِ وَ لَمْ تَأْخُذْ فِی أَعْلَی الْجَسَدِ کُلِّهِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنْ أَذِنْتَ لِی حَدَّثْتُکَ بِحَدِیثٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ جَدِّکَ أَنَّهُ کَانَ إِذَا وُعِکَ اسْتَعَانَ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ فَیَکُونُ لَهُ ثَوْبَانِ ثَوْبٌ فِی الْمَاءِ الْبَارِدِ وَ ثَوْبٌ عَلَی جَسَدِهِ یُرَاوِحُ بَیْنَهُمَا ثُمَّ یُنَادِی حَتَّی یُسْمَعُ صَوْتُهُ عَلَی بَابِ الدَّارِ یَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّدٍ فَقَالَ صَدَقْتَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا وَجَدْتُمْ لِلْحُمَّی عِنْدَکُمْ دَوَاءً فَقَالَ مَا وَجَدْنَا لَهَا عِنْدَنَا دَوَاءً إِلَّا الدُّعَاءَ وَ الْمَاءَ الْبَارِدَ إِنِّی اشْتَکَیْتُ فَأَرْسَلَ إِلَیَّ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بِطَبِیبٍ لَهُ فَجَاءَنِی بِدَوَاءٍ فِیهِ قَیْ‌ءٌ فَأَبَیْتُ أَنْ أَشْرَبَهُ لِأَنِّی إِذَا قُیِّئْتُ زَالَ کُلُّ مَفْصِلٍ مِنِّی‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندی از علی بن ابی حمزه نقل شده که امام هفتم به من فرمود: هفت ماه تب کردم و پسرم دوازده ماه و بر ما دو چندان می‌شد - . روضه الکافی: ۱۰۹ - .

چنان فهمیدم که تب همه تن را نگیرد، بسا بالا بگیرد و پائین تنه را نگیرد و بسا برعکس، گفتم: قربانت اگر اجازه دهی حدیثی از ابی بصیر برایت باز گویم از جدت علیه السّلام که چون تب می‌کرد با آب سرد مداوا می‌کرد و یاری می‌جست، دو جامه داشت یکی در آب سرد بود و یکی بر تنش و نوبه میکرد با آنها، سپس فریاد میزد تا آوازش از دم درب شنیده میشد که ای فاطمه دختر محمّد، گفتم قربانت شما داروئی برای تب ندارید؟ فرمود داروئی برایش نیافتم جز دعاء و آب سرد، من بیمار شدم و محمّد بن ابراهیم یک پزشکی آورد و او دوائی برایم آورد که باعث استفراغ می‌شد، و من ننوشیدم، چون وقتی استفراغ کنم همه بندهای تنم از جا در روند.

شاید مقصود این است که اثر حرارت گاهی در بالا تنه پدید می‌شود و گاهی در پائین، فریاد می‌زد یا فاطمه بنت محمّد برای دادرسی و استغاثه و استشفاء، و «هر بندم در رود» یعنی از ناتوانی نمی‌توانم استفراغ کنم، و روایت دلالت دارد که بیان کیفیت بیماری و اندازه‌اش شکایت بدی نیست.

**[ترجمه]

توضیح

قال الجوهری الوعک الحمّی و قیل ألمها و قد وعکه المرض فهو موعوک قوله علیه السلام أشعرت بصیغة المتکلم علی بناء المجهول من الإفعال أو علی صیغة الخطاب المعلوم مع همزة الاستفهام أی هل أحسست بذلک و لعل

المعنی أن الحرارة قد تظهر آثارها فی أعالی الجسد و قد تظهر فی أسافلها قوله علیه السلام ثم ینادی لعل النداء کان استشفاعا بها صلوات الله علیها للشفاء زال کل مفصل منی أی لا أقدر لکثرة الضعف علی القی‌ء و الخبر یدل علی أن بیان کیفیة المرض و مدته لیس من الشکایة المذمومة.

**[ترجمه]قال الجوهری الوعک الحمّی و قیل ألمها و قد وعکه المرض فهو موعوک قوله علیه السلام أشعرت بصیغة المتکلم علی بناء المجهول من الإفعال أو علی صیغة الخطاب المعلوم مع همزة الاستفهام أی هل أحسست بذلک و لعل

ص: 102

المعنی أن الحرارة قد تظهر آثارها فی أعالی الجسد و قد تظهر فی أسافلها قوله علیه السلام ثم ینادی لعل النداء کان استشفاعا بها صلوات الله علیها للشفاء زال کل مفصل منی أی لا أقدر لکثرة الضعف علی القی‌ء و الخبر یدل علی أن بیان کیفیة المرض و مدته لیس من الشکایة المذمومة.

**[ترجمه]

«32»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْحُمَّی یَخْرُجُ فِی ثَلَاثٍ فِی الْعَرَقِ وَ الْبَطَنِ وَ الْقَیْ‌ءِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندی از امام صادق علیه السّلام که تب با سه چیز از تن به در آید، از عرق کردن و از اسهال و از استفراغ - . المصدر ۸: ۲۷۳ - .

**[ترجمه]

بیان

فی العرق بالتحریک أو بالکسر أی إخراج الدم من العرق یرید به الفصد أو الأعم منه و من الحجامة و الأول أظهر و البطن أی إسهال البطن کما مرّ.

**[ترجمه]در عرق با حرکت و یا کسر عین یعنی خون‌گرفتن از رگ و مقصود رگ زدن است یا اعم از آن و حجامت و اولی روشن تر است، و مقصود از بطن اسهال است.

**[ترجمه]

«33»

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ کَامِلِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْجُعْفِیِّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لِی مَا لِی أَرَاکَ سَاهِمَ الْوَجْهِ فَقُلْتُ إِنَّ بِی حُمَّی الرِّبْعِ قَالَ فَمَا⁽²⁾

یَمْنَعُکَ مِنَ الْمُبَارَکِ الطَّیِّبِ اسْحَقِ السُّکَّرَ ثُمَّ امْخَضْهُ بِالْمَاءِ وَ اشْرَبْهُ عَلَی الرِّیقِ وَ عِنْدَ الْمَسَاءِ قَالَ فَفَعَلْتُ فَمَا عَادَتْ إِلَیَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندش از ابراهیم جعفی نقل شده که نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و به من فرمود: چرا رنگ چهره‌ات پریده و لاغرشده‌ای؟ گفتم تب ربع دارم فرمود چه چیز تورا از مبارک طیب بازداشته است؟ شکر را بکوب و با آب به هم بزن و ناشتا در بام و شام بنوش گفت: عمل کردم و تبم از بین رفت و برنگشت - . روضه الکافی: ۲۶۵ - .

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری السهام بالضم الضمر و التغیر و قد سهم وجهه و سهم أیضا بالضم انتهی.

و السکر معرب شکر و الواحدة بهاء و رطب طیّب و الظاهر هنا الأول بقرینة السحق ثم امخضه أی حرّکه تحریکا شدیدا.

**[ترجمه]جوهری گفته است سهام با ضمه تایید و تغییر است, و در قد سهم وجهه هم سهم با ضمه است – پایان..

**[ترجمه]

«34»

الدَّعَائِمُ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: الْحُمَّی مِنْ فَیْحِ جَهَنَّمَ فَأَطْفِئُوهَا بِالْمَاءِ وَ کَانَ إِذَا وُعِکَ دَعَا بِمَاءٍ فَأَدْخَلَ فِیهِ یَدَهُ.

**[ترجمه]دعائم: از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نقل شده است که فرمود: تب گرمای دوزخ است و آن را با آب خاموش کنید، و هر زمانی تب می‌کرد آب می‌خواست و دست در آن می‌گذاشت.

**[ترجمه]

«35»

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: اعْتَلَّ الْحَسَنُ علیه السلام فَاشْتَدَّ وَجَعُهُ فَاحْتَمَلَتْهُ فَاطِمَةُ علیها السلام فَأَتَتْ بِهِ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مُسْتَغِیثَةً مُسْتَجِیرَةً وَ قَالَتْ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ لِابْنِکَ أَنْ یَشْفِیَهُ وَ وَضَعَتْهُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَقَامَ صلی الله علیه و آله حَتَّی جَلَسَ عِنْدَ رَأْسِهِ ثُمَّ قَالَ یَا فَاطِمَةُ یَا بُنَیَّةِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِی وَهَبَهُ لَکِ وَ هُوَ قَادِرٌ عَلَی أَنْ یَشْفِیَهُ فَهَبَطَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ لَمْ یُنْزِلْ عَلَیْکَ سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا وَ فِیهَا فَاءٌ وَ کُلُّ فَاءٍ مِنْ آفَةٍ مَا خَلَا الْحَمْدَ فَإِنَّهُ لَیْسَ فِیهَا فَاءٌ فَادْعُ قَدَحاً مِنْ مَاءٍ فَاقْرَأْ فِیهِ الْحَمْدَ أَرْبَعِینَ مَرَّةً ثُمَّ صُبَّهُ عَلَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ یَشْفِیهِ فَفَعَلَ ذَلِکَ فَکَأَنَّمَا أُنْشِطَ مِنْ عِقَالٍ.

**[ترجمه]از علی علیه السلام نقل شده است که گفت حسین علیه السلام بیمار شد و بیماریش شدید شد پس فاطمه سلام الله علیها او را پیش پیامبر صلی الله علیه و آله برد در حالی که مدد می طلبید و ناآرام بود و گفت یا رسول الله باید فرزندت را شفا دهی و او را در دستان پیامبر قرار داد. پس رسول خدا برخواست و کنار سر او نشست و فرمود یا فاطمه, دخترم, همانا خداوند کسی است که او را به تو داده است و می­تواند او را شفا دهد. پس جبرئیل نازل شد و گفت ای محمد, خداوند عز و جل سوره­ای نازل نکرده است مگر این­که در آن فاء است و هر فایی از آفت است الا محمد. ظرفی آب بیاور و در آن چهل بار حمد بخوان و سپس آن را به او بنوشان, که خداوند او را شفا خواهد داد. پس این کار را کرد و چنان بود که انگار عقال از او باز کرده اند.

**[ترجمه]

«36»

الشهاب، الْحُمَّی رَائِدُ الْمَوْتِ الْحُمَّی مِنْ فَیْحِ جَهَنَّمَ الْحُمَّی حَظُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ مِنَ النَّارِ.

الضوء، ضوء الشهاب الحمّی عبارة عن التهاب الحرارة علی البدن و هی فعل من حممت الماء أحمّه و أحممته أی أسخنته و الحمیم الماء الحار یقال حمّ الرجل و أحمّه الله و هو محموم و هو شاذ مثل زکم الرجل و أزکمه الله فهو مزکوم و الرائد الذی یتقدم القوم یطلب لهم الماء و الکلأ و فی المثل الرائد لا یکذب أهله و الموت عبارة عن تعطّل الجسد من حلیة الحیاة و هو عند المحققین لیس بذات إنما المرجع فیه إلی النفی یعنی صلی الله علیه و آله أن الحمّی عنوان الموت و رسول الذی قدّمه و ما أقرب وصول المرسل بالمرسل و فیه إعلام أن العاقل ینبغی أن یکون متأهّبا لأمره مستعدّا لشأنه مرتّبا أحواله أحسن الترتیب حتی لا یخترمه الموت

عن أمور متشعّثة و أحوال غیر منتظمة و حسرات غیر مجدیة فالواجب علیه أن یعتقد أن حماه النازلة به هی القالعة له من الأهل و الولد و المعطّلة من القوّة و الجلد و فائدة الحدیث الأمر بالاستشعار من الموت و الحذر منه و التوقع لهجومه و قلة الإخلاد إلی الحیاة الفانیة و الوثوق بها و سوء الظن بأدنی مرض یعتری و حسبان أنه مرض الموت و راوی الحدیث الحسن و تمامه و هی سجن الله فی

الأرض یحبس بها عبده إذا شاء و یرسله.

و قال الفیح تصاعد الحرّ یقال فاحت القدر تفیح إذا غلت و أفحتها أنا یعنی أن الحمّی و شدة توهّجها علی الإنسان مما یحتّ ذنوبه و یخلصه من خبث المعاصی و یکفّر عنه سیئاته فکأنه صلی الله علیه و آله جعل اشتعالها علی بدنه وفاء ما یستحقّه من العذاب علی طریق التشبیه و التمثیل فإذا استوفی عقابه المستحقّ بقی له الثواب الدائم.

و هذا الحدیث قریب المعنی من الذی یلیه و هو متضمّن لتسلیة المؤمن و تصبیره علی مزاولة ما یسوقه الله تعالی إلی بدنه تصفیة له و تطهیرا من الذنوب.

وَ رُوِیَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله: مَنْ حُمَّ ثَلَاثَ سَاعَاتٍ فَصَبَرَ فِیهَا بَاهَی اللَّهُ بِهِ مَلَائِکَتَهُ فَقَالَ مَلَائِکَتِی انْظُرُوا إِلَی عَبْدِی وَ صَبْرِهِ عَلَی بَلَائِی اکْتُبُوا لِعَبْدِی بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ قَالَ فَیُکْتَبُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا کِتَابٌ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ لِعَبْدِهِ فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ إِنِّی قَدْ آمَنْتُکَ عَنْ عَذَابِی وَ أَوْجَبْتُ لَکَ جَنَّتِی فَادْخُلْهَا بِسَلَامٍ.

و عن أبی الدرداء قال ما یسرّنی من وصب لیلة حمر النعم مرض المؤمن تکفیر خطیئته.

و عن الحسن البصری أن الله تعالی یکفّر عن المؤمن خطایاه کلها بحمّی لیلة و فائدة الحدیث الأمر بالتصبّر و الاستسلام لله تعالی فیما یؤدب به من الأمراض و الأسقام و إعلام أنها لا تخلو من التطهیر و التمحیص فضلا عما فیها من الأعواض و فی الصبر علیها من الثواب و راویة الحدیث عائشة و تمامه فأبردوها بالماء.

و قال فی الحدیث الثالث هو قریب المعنی من الذی قبله و الحظّ النصیب و جمعه القلیل أحظّ و الکثیر حظوظ و حظاظ قال.

و لیس الغنی و الفقر من حیلة الفتی***و لکن أحاظ أقسمت و جدود⁽¹⁾.

و أحاظ جمع أحظّ جمع القلّة لحظّ علی قلب إحدی الظاءین یاء من باب قصیت أظفاری و خابَ مَنْ دَسَّاها⁽²⁾فهو إذا جمع جمع القلة و معنی الحدیث أن الله یحطّ عنه أوزاره و یغفر له بما ساقه من المرض إلیه فتصبر علیه و لا یعاقبه بالنار فکأن الحمی کان حظّه من نار جهنم.

وَ رُوِیَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله: مَا مِنْ آدَمِیٍّ إِلَّا وَ لَهُ حَظٌّ مِنَ النَّارِ وَ حَظُّ الْمُؤْمِنِ الْحُمَّی.

و عن مجاهد فی قوله تعالی‌⁽³⁾إِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها کانَ عَلی رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا قال من حمّ من المسلمین فقد وردها و هو حظّ المؤمن منها.

و فائدة الحدیث التسلیة و تطییب القلوب عما یکابده الإنسان من الآلام و الأدواء بما یحط فیها من الأوزار و الأعباء و إعلام أنه مما یقتصر علیه فی عقوبته و توفیة استحقاقه علی التقریب و راوی الحدیث عبد الله بن مسعود و تمام الحدیث و حُمَّی لَیْلَةٍ تُکَفِّرُ خَطَایَا سَنَةٍ مُجَرَّمَةٍ.

و أقول مجرّمة أی تامّة قال فی القاموس حول مجرّم کمعظّم تامّ.

**[ترجمه]الشهاب: تب پیک مرگ است، تب گرمای دوزخ است، تب بهره مؤمن است از دوزخ.

الضوء: تب شعله‌وری تن است و محموم به معنی تبدار از حمّ گرفته شده است و بر خلاف قاعده صرفی است مانند مزکوم از زکام، و مرگ بی‌زندگی شدن تن است و نزد محققان هستی ندارد بلکه نبودن زندگی است و مقصود آگهی است برای آماده بودن کار سرای دیگر تا نابه‌هنگام مرگش در نگیرد و در افسوس بی‌سود دچار شود و باید بداند تب که آمد او را از اهل و فرزند بازستاند و نیرو و چابکی او را ببرد،

سود حدیث در نظر آوردن مرگ است و حذر کردن از آن، و توقع رسیدن آن و بی‌اعتمادی به زندگی جهان گذرا، و بدبینی به کمترین بیماری و پندار آن که بیماری مرگ آور است، راوی حدیث حسن است و دنباله‌اش این است که تب زندان خدا است در زمین که هر گاه خواهد بنده‌اش را در آن کشاند و هر گاه خواهد آزادش کند.

و گفت: فیح برافروختن سوزش است و جوشیدن دیگ، یعنی تب و جوشش آن گناه را از آدمی بریزد و کفاره بزهکاری است و گویا حضرت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرا گرفتن تب تن را پرداخت عذابی دانسته که سزدش از راه نمونه آوردن و مانند کردن، و چون کیفر ضروری را پرداخت ثواب دائم برایش بماند

این حدیث در معنا نزدیک است بدان که در ادامه‌اش آید و برای دلداری دادن بمؤمن و کشاندن او است به تحمل آنچه خدای تعالی به وی رساند برای پاک کردن او از گناه .

و از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله روایت است که هر که سه ساعت تب کند و بر آن شکیبا باشد خدا بر فرشته‌هاش به خاطر او مباهات کند و فرماید: فرشته‌هایم بنگرید به بنده‌ام و شکیبایی او بر بلایم، برای بنده‌ام برات آزادی از دوزخ نویسید، و برایش نوشته شود:

«بنام خداوند بخشاینده مهربان، این نامه‌ای است از خدای عزیز حکیم برائتی است از خدا برای بنده‌اش فلان پسر فلان که من از عذابم آسوده‌ات کردم و بهشتم را بر تو ضروری نمودم، بسلامت در آن درآ».

و از ابی درداء نقل شده است که من از رنج یک شب درد، به شتران سرخ مو شاد نشوم، بیماری مؤمن کفاره گناه او است.

و از حسن بصری نقل شده است که خدا تعالی مؤمن را با تب یک شب کفاره کند و ببخشد

فایده حدیث امر به شکیبائی و پذیرائی از خداست در آنچه از بیماری که وسیله تأدیب است و آگاهی به اینکه هر دردی وسیله پاک شدن از گناه است به علاوه عوض و ثوابی که صبر دارد، راویه حدیث عایشه است و دنبالش این است که خنکش سازید با آب.

و در حدیث سومی که در معنا با آنها که پیش از آن است نزدیک است گفته است ، و حظّ به معنی بهره است و جمع قلیل آن احظّ است و کثیر آن حظوظ، و حظاظ گفته است:

و لیس الغنی و الفقر من حیله الفتی

و لکن احاظ اقسمت وجدود

و «احاظ» جمع قلت حظ است – به قلب یکی از دو «ظ» به «ی» مانند «قصیت اظفاری» و «خاب من دسیها» و آن وقتی است که به جمع قلت جمع بسته شود. معنی حدیث این است که خدا تعالی گناهانش را بریزد، و در برابر بیماری که بدو داده و صبر کرده او را بیامرزد و به دوزخ کیفر نکند و گویا تب همان بهره دوزخ اوست و در حدیث دیگر روایت است که حضرت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود هیچ آدمی نباشد جز که بهره‌ای از دوزخ دارد و بهره مؤمن همان تب است.

و از مجاهد است در تفسیر قول خدا تعالی « ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقضیّا» - . مریم / ۷۱ - {و هیچ کس از شما نیست مگر [اینکه] در آن وارد می‌گردد. این [امر] همواره بر پروردگارت حکمی قطعی است} که هر مسلمانی تب کرد البته واردش شده، و بهره مؤمن از آن همان است، فایده حدیث دلداری و خوش کردن دل است از رنجی که آدمی از دردها و بیماریها می‌کشد به خاطر ریختن گناهان و بارها از او، و آگاهی از اینکه در کیفرش به همان اکتفاء شود و سزایش تقریبا همان است راوی حدیث عبد اللَّه بن مسعود است و دنباله حدیث است تب یک شب کفاره گناه یک سال است تمام.

**[ترجمه]

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ یَحْیَی الْخُزَاعِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ یُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِرَجُلٍ بِأَیِّ شَیْ‌ءٍ تُعَالِجُونَ‌⁽⁴⁾مَحْمُومِیکُمْ قَالَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ بِهَذِهِ الْأَدْوِیَةِ الْمُرَّةِ بَسْفَایَجٍ وَ الْغَافِثِ وَ مَا أَشْبَهَهُ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ الَّذِی

یَقْدِرُ أَنْ یُبْرِئَ بِالْمُرِّ یَقْدِرُ أَنْ یُبْرِئَ بِالْحُلْوِ ثُمَّ قَالَ إِذَا حُمَّ أَحَدُکُمْ فَلْیَأْخُذْ إِنَاءً نَظِیفاً فَیَجْعَلَ فِیهِ سُکَّرَةً وَ نِصْفاً ثُمَّ یَقْرَأَ عَلَیْهِ مَا حَضَرَ مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ یَضَعَهَا تَحْتَ النُّجُومِ وَ یَجْعَلَ عَلَیْهَا حَدِیدَةً فَإِذَا کَانَ فِی الْغَدَاةِ صَبَّ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾الْمَاءَ وَ مَرَسَهُ بِیَدِهِ ثُمَّ شَرِبَهُ فَإِذَا کَانَتِ اللَّیْلَةُ الثَّانِیَةُ زَادَهُ سُکَّرَةً أُخْرَی فَصَارَتْ سُکَّرَتَیْنِ وَ نِصْفاً فَإِذَا کَانَتِ اللَّیْلَةُ الثَّالِثَةُ زَادَهُ سُکَّرَةً أُخْرَی فَصَارَتْ ثَلَاثَ سُکَّرَاتٍ وَ نِصْفاً⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: به سندش که امام صادق علیه السلام به مردی فرمود: با چه تب دارانتان را مداوا می‌کنید؟ گفت اصلحک اللَّه با این داروهای تلخ، با سفائج، غافث، و مانند آن، فرمود: سبحان اللَّه آن کسی که به تلخ درمان می‌کند میتواند به شیرین هم به می‌کند. سپس فرمود: چون یکی از شما تب کرد ظرف پاکی بگیرد و در آن یک حبه و نیم قند بنهد و آنچه از قرآن حاضر داند بدان بخواند و آن را شب در برابر ستارگان نهد و روی آن آهنی نهد، بامداد آب بر آن ریزد و آن را با دست بمالد و بنوشد،

در شب دوم یک حبه دیگر قند بر آن فزاید که دو حبه و نیم شود، و در شب سوّم یکی دیگر که سه حبه و نیم شود - . روضه الکافی: ۲۶۵ - .

**[ترجمه]

بیان

یدلّ علی أنه کان للسکّر مقدار معین و کأنه الذی یصبّونه فی الرجاج و نحوه و ینعقد منه حبّات صغیرة و کبیرة متشابهة و یسمونها فی العرف النبات و یحتمل غیره کما سیأتی فی بابه إن شاء الله تعالی و قال الجوهری مرست التمر و غیره فی الماء إذا نقعته و مرسته بیدک انتهی.

و البسفایج کما ذکره الأطباء عود أغبر إلی السواد و الحمرة الیسیرة دقیق عریض ذو شعب کالدودة الکثیرة الأرجل و فی مذاقه حلاوة مع قبض فتسقی المسکر قال بعضهم إنه ینبت علی شجرة فی الغیاض‌⁽³⁾

و قیل إنه ینبت علی الأحجار حارّ فی الثانیة یابس إلی الثالثة بالغ فی التجفیف یجفف الرطوبات و یسهل منه وزن ثلاثة دراهم من السوداء بلا مغص‌⁽⁴⁾

و بلغما و کیموسا مائیا و نحو ذلک ذکر فی القانون.

و قال الغافث من الحشائش الشاکة و له ورق کورق الشهدانج و زهر کالنیلوفر هو المستعمل أو عصارته حار فی الأولی یابس فی الثانیة لطیف قطّاع جلّاء بلا جذب و لا حرارة ظاهرة و فیه قبض یسیر و عفوصة و مرارة شدیدة کمرارة

الصبر جیّد من ابتداء داء الثعلب و داء الحیة یطلی بشحم عتیق علی القروح العسرة الاندمال.

عصارته نافعة من الجرب و الحکّة إذا شربت بماء الشاهترج و السکنجبین و کذلک زهره نافع لأوجاع الکبد و سددها و یقویها و من صلابة الطحال و أورام الکبد و أورام المعدة حشیشا و عصارة و من سوء القنیة و أعراض الاستسقاء نافع من الحمّیات المزمنة و العتیقة خصوصا عصارته و خصوصا مع عصارة الأفسنتین.

**[ترجمه]دلالت دارد که حبه قند اندازه مشخص داشته و گویا همان است که در شیشه و قالب دیگر ریزند و حبه‌های خرد و درشت مانند از آن ببندد و در عرف آن را نبات خوانند، و بسا جز آن است چنانچه در باب خود آید ان شاء اللَّه. و جوهری گفت خرما و جز آن را له کن و در آب بینداز تا زمانی که خیس بخورد و با دستت له شود – تمام. .

بسفایج چنانچه برخی اطباء گفتند: چوب تیره ای است که به سیاهی و سرخی اندک زند، نازک است و پهن و دندانه‌دار مانند کرم چند پا، مزه شیرین با گرفتگی دارد، و با شکر نوشیده شود، یکی از آنها گفته: بر درخت جنگل و نی‌زار روید، و یکی گفته بر سنگ روید، گرم است به درجه 2 و خشک به درجه 3 و پر اثر در خشک کردن، رطوبات را بخشکاند، و سه درهم (در حدود دو مثقال) آن مسهل است بی‌فشار بر روده‌ها برای سوداء و بلغم و کیموس آبی، و مانند آن در قانون گفته است.

و گفته غافث از گیاهان خاردار است و برگش چون برگ شاهدانه است و گلش چون گل نیلوفر که یا خود آن یا شیره‌اش را به کار برند، گرم است به درجه 1. و خشک به درجه 2. لطیف است و بُرنده است بدون کشش و حرارتی در ظاهر، اندکی کرف است و بدمزه و بسیار تلخ است

چون تلخی صبر برای بیماری داء الثعلب و داء الحیه، [این گیاه را باید] با پیه کهنه بر زخمهای سخت و خوب نشدنی ضماد کنند.

شیره‌اش برای جرب و کچلی و خارش نافع است که با آب شاهتره و سکنجبین بنوشند و گلش برای دردهای کبد و ورم معده خوب است چه بوته آن باشد و چه شیره آن و برای سوء هاضمه و استسقاء خوب است، و برای تبهای پاگیر و کهنه نافع است به خصوص شیره آن، به ویژه با شیره افسنتین.

**[ترجمه]

أقول

سیأتی کثیر من الأخبار فی أبواب الأدویة و الریاحین و الفواکه و الحبوب إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]به زودی بسیاری از اخبار درباره داروها و گلها و دانه‌ها بیاید ان شاء اللَّه تعالی .

**[ترجمه]

باب 54 الحجامة و الحقنة و السعوط و القی‌ء

الأخبار

«1»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الدَّوَاءُ أَرْبَعَةٌ الْحِجَامَةُ وَ السُّعُوطُ وَ الْحُقْنَةُ وَ الْقَیْ‌ءُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که دارو چهار است: حجامت، سعوط - . دارویی است که در بینی کشند.م - ، اماله و استفراغ - . الخصال: ۱۱۷ - .

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی سعطه الدواء کمنعه و نصره و أسعطه إیاه سعطة واحدة و إسعاطة واحدة أدخله فی أنفه فاستعط و السعوط کصبور ذلک الدواء.

**[ترجمه]فیروز آبادی گفته است: سعط بر وزن نصر و منع است و اسعطه به معنای بر کشیدن دواء در بینی است و سعوط بر وزن صبور نام دارویی است که به بینی در می کشند.

**[ترجمه]

«2»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَسَدٍ الْبَصْرِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ مَرَّ بِقَوْمٍ یَحْتَجِمُونَ فَقَالَ مَا کَانَ عَلَیْکُمْ لَوْ أَخَّرْتُمُوهُ لِعَشِیَّةِ الْأَحَدِ فَکَانَ یَکُونُ أَنْزَلَ لِلدَّاءِ⁽²⁾.

المکارم، عنه علیه السلام مرسلا: مثله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی از امام صادق علیه السّلام که گذر کرد به قومی که حجامت می‌کردند فرمود: چه می‌شد شما را اگر به شام یک شنبه عقب می‌انداختید که درد کمتر می‌شد - . المصدر: ۲۶ - .

در مکارم نیز مانند این روایت شده است - . المکارم: ۸۲ - .

**[ترجمه]

«3»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْمَ الِاثْنَیْنِ وَ أَعْطَی الْحَجَّامَ بُرّاً⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی از یونس بن یعقوب نقل شده است که شنیدم امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: روز دوشنبه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله حجامت کرد و گندم به حجامت کننده داد - . الخصال: ۲۷ - .

**[ترجمه]

«4»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ أَوْ أَحَدِهِمَا عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَحْتَجِمُ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی تا امام صادق علیه السّلام نقل شده است که همیشه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روز دوشنبه پس از عصر حجامت می‌کرد - . الخصال: ۲۷ - .

**[ترجمه]

«5»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْحِجَامَةُ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ مِنْ آخِرِ النَّهَارِ تَسُلُّ الدَّاءَ سَلًّا مِنَ الْبَدَنِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی از امام ششم علیه السّلام نقل شده که حجامت آخر روز دوشنبه درد را به خوبی از تن دفع می‌کند - . الخصال: ۲۷ - .

**[ترجمه]

بیان

لا یبعد کون أخبار الإثنین محمولة علی التقیة لکثرة الأخبار الواردة فی شؤمه و یمکن تخصیصها بهذه الأخبار و فیه نکتة و هو أن شؤمه لوقوع مصائب النبی صلی الله علیه و آله و الأئمة علیهم السلام فیه و الاحتجام کأنه مشارکة معهم فی الألم و المصیبة لکن جربنا غالبا أن المحتجم و المفتصد فیه و فی الأربعاء لا ینتفع به.

**[ترجمه]دور نیست اخبار روز دوشنبه از تقیه باشد چون اخبار شوم بودن آن بسیار است و بسا که بدان اخبار تخصیص خورند، و نکته‌ای هم دارد که شومی آن برای مصیبت‌زدگی پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام است در آن روز و حجامت که درد و مصیبتی است خود همدردی با آنها است ولی آزمودیم که حجامت در آن و در چهار شنبه بیشتر سودی ندارد.

**[ترجمه]

«6»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنْ زَکَرِیَّا الْمُؤْمِنِ‌⁽⁵⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رَبَاحٍ الْقَلَّاءِ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا إِبْرَاهِیمَ علیه السلام یَحْتَجِمُ

یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ تَحْتَجِمُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ قَالَ أَقْرَأُ آیَةَ الْکُرْسِیِّ فَإِذَا هَاجَ بِکَ الدَّمُ لَیْلًا کَانَ أَوْ نَهَاراً فَاقْرَأْ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ احْتَجِمْ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی از محمّد بن رباح قلّاء نقل شده است که دیدم امام هفتم علیه السّلام روز جمعه حجامت می‌کرد، گفتم: قربانت روز جمعه حجامت میکنی؟ فرمود: آیة الکرسی میخوانم، چون خونت در شب یا روز به جوش آمد آیة الکرسی بخوان و حجامت کن - . الخصال: ۳۰ - .

**[ترجمه]

«7»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِی الْخَزْرَجِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ أَبِی نَضْرَةَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ احْتَجَمَ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِسَبْعَ عَشْرَةَ أَوْ أَرْبَعَ عَشْرَةَ أَوْ لِإِحْدَی وَ عِشْرِینَ مِنَ الشَّهْرِ کَانَتْ لَهُ شِفَاءَ أَدْوَاءِ السَّنَةِ کُلِّهَا وَ کَانَتْ لِمَا سِوَی ذَلِکَ شِفَاءً مِنْ وَجَعِ الرَّأْسِ وَ الْأَضْرَاسِ وَ الْجُنُونِ وَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نقل شده که هر کس سه شنبه هفدهم یا چهاردهم یا بیست و یکم ماه حجامت کند درمان همه دردهای سال را دارد، و در غیر از آن همان درمان درد سر و دندان و جنون و خوره و پیسی است - . الخصال: ۲۸ - .

**[ترجمه]

بیان

و کانت لما سوی ذلک أی الحجامة فی غیر الأیام الثلاثة لکن فی الثلاثاء أو مطلقا.

**[ترجمه]«در غیر از آن» یعنی حجامت در غیر از آن سه روز، اما یا در سه شنبه یا مطلقا.

**[ترجمه]

«8»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ هُوَ یَحْتَجِمُ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ أَهْلَ الْحَرَمَیْنِ یَرْوُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ مَنِ احْتَجَمَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَأَصَابَهُ بَیَاضٌ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ فَقَالَ کَذَبُوا إِنَّمَا یُصِیبُ ذَلِکَ مَنْ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ فِی طَمْثٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی تا یکی اصحاب ما که نزد امام دهم علیه السّلام رفتم روز چهارشنبه بود و او حجامت می‌کرد، گفتم مردم حرمین از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روایت کنند که فرمود: هر که روز چهار شنبه حجامت کند و پیس شود جز خود را سرزنش نکند فرمود: دروغ گویند، همانا پیسی از تخم در حیض است - . الخصال: ۲۸ - .

**[ترجمه]

«9»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مَرْوَکِ‌⁽⁴⁾

بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُعَتِّبِ بْنِ الْمُبَارَکِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی یَوْمِ‌⁽⁵⁾

خَمِیسٍ وَ هُوَ یَحْتَجِمُ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ تَحْتَجِمُ فِی یَوْمِ الْخَمِیسِ قَالَ نَعَمْ مَنْ کَانَ مِنْکُمْ مُحْتَجِماً فَلْیَحْتَجِمْ فِی یَوْمِ الْخَمِیسِ فَإِنَّ کُلَّ عَشِیَّةِ جُمُعَةٍ یَبْتَدِرُ الدَّمُ فَرَقاً مِنَ الْقِیَامَةِ وَ لَا یَرْجِعُ إِلَی وَکْرِهِ إِلَی غَدَاةِ الْخَمِیسِ ثُمَّ الْتَفَتَ علیه السلام إِلَی غُلَامِهِ زینج

فَقَالَ یَا زینج اشْدُدْ قَصَبَ‌⁽¹⁾الْمَلَازِمِ وَ اجْعَلْ مَصَبَّکَ رَخِیّاً وَ اجْعَلْ شَرْطَکَ زَحْفاً⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندش از معتب بن مبارک که روز پنجشنبه رفتم حضور امام صادق علیه السّلام و حجامت می‌کرد، گفتم: ای پسر رسول خدا روز پنجشنبه حجامت می‌کنی؟ فرمود: آری، هر که روز پنجشنبه که شامگاه جمعه است حجامت کند خونش از ترس قیامت پیش آید و تا بامداد پنجشنبه به آشیانه خود برنگردد، سپس رو به غلامش زنیج کرد

و فرمود: ای زنیج شاخ حجامت را سخت ببند و خون گیرت را نرم دار و تیغت را تیز کن و تند بکش.

**[ترجمه]

بیان

یحتمل أن یکون المراد بالمَلازم المحاجم لأنها تلزم البدن و توضع علیه و بقصبها رأسها الذی یمصّ و شدّه بشد الجلد علیه کما هو الشائع و بالمصب طرفها الواسع الذی یوضع علی الجسد فإن الدم الخارج یصبّ علیه و بکونه رخیّا عدم الاعتماد علیه

کثیرا فیؤلم الجسد و یحتمل أن یکون فی الأصل مصک بتشدید الصاد بدون الباء أی مصّ بالتأنی بدون شدة و إسراع أو یکون مکان رخیا رحبا بالحاء المهملة و الباء الموحدة أی اجعل الظرف الذی تصبّ فیه الدم واسعا مکشوفا لیمکن استعلام کیفیة الدم و اجعل شرطک زحفا أی أسرع فی البضع‌⁽³⁾

و استعمال المشرط و لا یبعد أن یکون فی الکلام تصحیف کثیر.

**[ترجمه]ممکن است مراد از ملازم محاجم باشد, زیرا ملازم بدن است و بر آن قرار داده شده است و به اتکای آن است که سر ایستاده است و کشش آن به کشش پوست است. و اطراف دهان است و خونی که خارج می شود داخل آن می شود و و شل شدن آن باعث شل شدن بدن می شود. و ممکن است در اصل «مصک» باشد با تشدید صاد بدون باء یعنی لمس کردن با تانی و بدون شدت و سرعت. و ممکن است به معنی ظرفی بزرگ باشد که خون در آن قرار می گیرد و می­توان کیفیت خون را مشاهده کرد. و «اجعل ظرطک زحفا» یعنی در بضع شتاب کن و بعید نیست که در کلام تحیف بسیار باشد.

**[ترجمه]

«10»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنِ احْتَجَمَ فِی آخِرِ خَمِیسٍ مِنَ الشَّهْرِ فِی أَوَّلِ النَّهَارِ سُلَّ مِنْهُ الدَّاءُ سَلًّا⁽⁴⁾.

**[ترجمه]طب: امام صادق علیه السلام فرمود هر که آغاز روز پنجشنبه آخر ماه حجامت کند درد به خوبی از او بیرون آید - . روایت در طب‌الائمه یافت نشد - .

**[ترجمه]

«11»

مَعَانِی الْأَخْبَارِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِذَا أَرَدْتَ الْحِجَامَةَ وَ خَرَجَ الدَّمُ مِنْ مَحَاجِمِکَ فَقُلْ قَبْلَ أَنْ تَفْرُغَ وَ یَسِیلَ‌⁽⁵⁾الدَّمُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَعُوذُ بِاللَّهِ الْکَرِیمِ فِی حِجَامَتِی هَذِهِ مِنَ الْعَیْنِ فِی الدَّمِ وَ مِنْ کُلِّ سُوءٍ ثُمَّ قَالَ وَ مَا عَلِمْتَ یَا فُلَانُ أَنَّکَ إِذَا قُلْتَ هَذَا فَقَدْ جَمَعْتَ الْأَشْیَاءَ کُلَّهَا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لَاسْتَکْثَرْتُ

مِنَ الْخَیْرِ وَ ما مَسَّنِیَ السُّوءُ⁽¹⁾یَعْنِی الْفَقْرَ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ⁽²⁾یَعْنِی أَنْ یَدْخُلَ فِی الزِّنَا وَ قَالَ لِمُوسَی علیه السلام أَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ⁽³⁾قَالَ مِنْ غَیْرِ مَرَضٍ‌⁽⁴⁾.

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ سِنْجَابٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِلَی قَوْلِهِ مِنْ غَیْرِ مَرَضٍ ثُمَّ قَالَ وَ اجْمَعْ ذَلِکَ عِنْدَ حِجَامَتِکَ وَ الدَّمُ یَسِیلُ بِهَذِهِ الْعُوذَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ⁽⁵⁾.

المکارم، عن الصادق علیه السلام مرسلا: مثله‌⁽⁶⁾

**[ترجمه]معانی الاخبار: به سندی از امام صادق علیه السّلام که به یکی از یارانش فرمود چون حجامت خواهی و خون از حجامتگاهت برآید پیش از آنکه فارغ شوی و خون سرازیر شود بگو: بسم اللَّه الرحمن الرحیم پناه می‌برم به خدای کریم در این حجامت از چشم زخم در خون و از هر بدی، سپس فرمود: ای فلانی چه دانی که چون این را گفتی البته همه چیز را فراهم کردی، که خدا تبارک و تعالی می‌فرماید - . معانی الاخبار: ۱۷۲ - : «و لو کنت اعلم الغیب لاستکثرت من الخیر و ما مسنی السوء» - . الاعراف / ۱۸۸ - { و اگر غیب می‌دانستم قطعاً خیر بیشتری می‌اندوختم و هرگز به من آسیبی نمی‌رسید}یعنی فقر.

و خداوند عزّ و جلّ فرمود: «و کذلک لنصرف عنه السوء و الفحشاء» - . یوسف / ۲۴ - { چنین [کردیم] تا بدی و زشتکاری را از او بازگردانیم}یعنی از زناکاری،

و به موسی فرمود: «ادخل یدک فی جیبک تخرج البیضاء من غیر سوء» - . النمل / ۱۲ - {و دستت را در گریبانت کن تا سپیدِ بی‌عیب بیرون آید}یعنی بدون بیماری.

طب:به سندی همین روایت را از جابر جعفی از قول امام باقر علیه السلام آورده تا کلمه بدون بیماری، سپس فرموده همه اینها را در حجامت خود جمع کن و خون بدین عوذه مقدم روان گردد - . الطب: ۵۵.۵۶ - .

مکارم: مانند این از امام صادق علیه السّلام نقل شده است - . المکارم: ۸۲ - .

**[ترجمه]

بیان

من العین فی الدم أی إصابة العین فی خروج الدم أو العین بمعنی العیب و ما علمت استفهام تقریر أی اعلم أن قولک من کل سوء یشمل الاستعاذة من جمیع الآفات الدینیة و الدنیویة من الأمراض البدنیة و الأحوال الدینیة ثم استشهد علیه السلام بالآیات التی استعمل السوء فیها بجمیع تلک المعانی.

**[ترجمه]«من العین فی الدم» به معنی صدمه ی چشم در هنگام خروج خون استی یا عین به معنی عیب است. از اینکه فرمود چه دانی؟ مقصود این است که بدان که «از هر بدی» شامل استعاذه از همه آفات دین و دنیا است از بیماریهای تن و احوال دین و از آیات گواه آورد که سوء بهمه این معانی آمده.

**[ترجمه]

«12»

مَعَانِی الْأَخْبَارِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: احْتَجَمَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی رَأْسِهِ وَ بَیْنَ کَتِفَیْهِ وَ فِی قَفَاهُ ثَلَاثاً سَمَّی وَاحِدَةً النَّافِعَةَ وَ الْأُخْرَی الْمُغِیثَةَ وَ الثَّالِثَةَ الْمُنْقِذَةَ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: به سندی تا امام باقر علیه السّلام نقل شده که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم در سر و میان دو شانه و در پشت هر سه حجامت کرده و یکی را سودمند و دیگری را فریادرس و سومی را نجات بخش نامیده - . المعانی: ۲۴۷ - .

**[ترجمه]

«13»

وَ مِنْهُ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِی سَلَمَةَ وَ هُوَ أَبُو خَدِیجَةَ وَ اسْمُهُ سَالِمُ بْنُ مُکْرَمٍ عَنْ أَبِی

عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْحِجَامَةُ عَلَی الرَّأْسِ عَلَی شِبْرٍ مِنْ طَرَفِ الْأَنْفِ وَ فِتْرٍ⁽¹⁾مِنْ بَیْنِ الْحَاجِبَیْنِ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُسَمِّیهَا بِالْمُنْقِذَةِ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ قَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَحْتَجِمُ عَلَی رَأْسِهِ وَ یُسَمِّیهِ الْمُغِیثَةَ أَوْ الْمُنْقِذَةَ.

**[ترجمه]معانی الاخبار: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که محل حجامت در سر یک وجب از سر بینی بالاتر است به اندازه میان سر انگشت بزرگ و سبابه بالای دو ابرو، و رسول خدا آن را نجات بخش می‌نامید و در حدیث دیگر است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در سر حجامت می‌کرد و آن را فریادرس یا نجات بخش می‌نامید.

**[ترجمه]

بیان

فضل حجامة الرأس و منافعها وردت فی روایات الخاصة و العامة و قال بعض الأطباء الحجامة فی وسط الرأس نافعة جدا و قد روی أن النبی صلی الله علیه و آله فعلها.

و قال بعضهم فصد الباسلیق ینفع حرارة الکبد و الطحال و الرئة و من الشوصة و ذات الجنب و سائر الأمراض الدمویة العارضة من أسفل الرکبة إلی الورک و فصد الأکحل ینفع الامتلاء العارض فی جمیع البدن إذا کان دمویا و لا سیما إن کان فسد و فصد القیفال ینفع من علل الرأس و الرقبة إذا کثر الدم أو فسد و فصد الودجین لوجع الطحال و الربو⁽²⁾و وجع الجنبین.

و الحجامة علی الکاهل ینفع من أمراض الرأس و الوجه کالأذنین و العینین و الأسنان و وجه الأنف و الحلق و ینوب عن فصد القیفال و الحجامة تحت الذقن ینفع من وجع الأسنان و الوجه و الحلقوم و ینقی الرأس و الحجامة علی ظهر القدم تنوب عن فصد الصافن و هو عرق تحت الکعب و تنفع من عروق الفخذین و الساقین و انقطاع الطمث و الحکّة العارضة فی الأنثیین و الحجامة علی أسفل الصدر نافعة عن دمامیل الفخذ و جربه و بثوره و من النقرس و البواسیر و داء الفیل و حکّة الظهر و محل ذلک کله إذا کان من دم هائج و صادف وقت الاحتیاج إلیه و الحجامة علی المعدة [المقعدة] ینفع الأمعاء و فساد الحیض.

**[ترجمه]فضیلت حجامت سر و فایده‌اش در روایات خاصه و عامه وارد است، و برخی پزشکان گفته‌اند حجامت میان سر البته سودمند است، و روایت شده که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم آن را انجام می‌داده است.

برخی از آنان گفته‌اند رگ زدن باسلیق برای حرارت کبد و طحال و ریه سودمند است، و هم برای شوصه و سینه پهلو و بیماریهای خونی دیگر که در زیر زانو تا ران رخ دهند و زدن رگ أکحل برای امتلاء و فزونی خون در همه تن خوب است به ویژه اگر فاسد باشد، و زدن رگ قیفال برای بیماری سر و گردن از فزونی خون یا فسادش سودمند است و خون گرفتن از دو رگ زننده زیر گلو برای درد طحال و نفخ شکم و تنگ نفس و درد جنین خوب است.

حجامت بر شانه خوب است برای بیماریهای سر و رو چون گوش و چشم و دندان و بینی و گلو، و به جای رگ زدن قیفال، حجامت زیر چانه خوب است برای درد دندان و چهره و گلو و سر را پاک کند، حجامت بر پشت پاها بجای زدن رگ صافن است که زیر کعب است و خوب است برای رگهای رانها و ساقها و مایه بریدن خون حیض است و خارش تخمها، حجامت زیر سینه خوب است برای دملهای ران و کچلی آن و جوشهای آن و برای درد نقرس و بواسیر و داء الفیل و خارش پشت و محلّ همه آنها هنگام جوشش خون و نیاز به آن است، حجامت بر معده خوب است برای روده‌ها و فساد حیض.

**[ترجمه]

«14»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی بْنَ

جَعْفَرٍ علیهما السلام احْتَجَمَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ هُوَ مَحْمُومٌ فَلَمْ تَتْرُکْهُ الْحُمَّی فَاحْتَجَمَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَتَرَکَتْهُ الْحُمَّی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]خصال: از عبد الرحمن بن عمرو بن اسلم نقل شده است که گفت امام موسی ابن جعفر علیه السلام را دیدم روز چهارشنبه که تب دار بود و حجامت می‌کرد و تبش نبرید و روز جمعه حجامت کرد و تبش برید - . الخصال: ۲۸ - .

**[ترجمه]

«15»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الدَّقَّاقِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الثَّانِی علیه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الْحِجَامَةِ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ لَا تَدُورُ فَکَتَبَ علیه السلام مَنِ احْتَجَمَ فِی یَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ لَا یَدُورُ خِلَافاً عَلَی أَهْلِ الطِّیَرَةِ عُوفِیَ مِنْ کُلِّ آفَةٍ وَ وُقِیَ مِنْ کُلِّ عَاهَةٍ وَ لَمْ تَخْضَرَّ مَحَاجِمُهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی از محمّد بن احمد دقاق نقل شده که به امام هادی علیه السلام نوشتم و پرسیدم از حجامت در روز چهارشنبه آخر ماه پاسخ نوشت هر کس که روز چهارشنبه آخر ماه بر خلاف بدفالان حجامت کند، از هر آفتی عافیت یابد و از هر ناگواری نگهداری شود و حجامتگاههایش سبز و زخم نشوند - . الخصال: ۲۹ - .

**[ترجمه]

«16»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام احْتَجَمَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ بَعْدَ الْعَصْرِ⁽³⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی از حذیفة بن منصور که دیدم امام صادق علیه السّلام پس از عصر چهارشنبه حجامت کرد - المصدر: ۲۹ - .

**[ترجمه]

«17»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: تَوَقَّوُا الْحِجَامَةَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ النُّورَةَ فَإِنَّ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ یَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ وَ فِیهِ خُلِقَتْ جَهَنَّمُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی تا امیر المؤمنین علیه السّلام که از حجامت در روز چهارشنبه و نوره خودداری کنید که روز نحس مستمر است و دوزخ در آن آفریده شده - . الخصال: ۲۹ - .

**[ترجمه]

«18»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ الْحِجَامَةَ تُصَحِّحُ الْبَدَنَ وَ تَشُدُّ الْعَقْلَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]خصال: به سندی تا امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده که حجامت تن را درست و خرد را محکم سازد - . المصدر: ۱۵۶ - .

**[ترجمه]

«19»

وَ قَالَ علیه السلام: الْحُقْنَةُ مِنَ الْأَرْبَعِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ أَفْضَلَ

مَا تَدَاوَیْتُمْ الْحُقْنَةُ وَ هِیَ تُعْظِمُ الْبَطْنَ وَ تُنَقِّی دَاءَ الْجَوْفِ وَ تُقَوِّی الْبَدَنَ اسْتَعِطُوا⁽¹⁾بِالْبَنَفْسَجِ وَ عَلَیْکُمْ بِالْحِجَامَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]و فرمود علیه السّلام اماله از چهار چیز است، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود بهترین درمان شما اماله است که شکم را فربه کند و درد درون را جلو گیرد و تن را نیرو دهد، با بنفشه سعوط کنید، و بر شما باد حجامت کردن.

**[ترجمه]

«20»

وَ قَالَ علیه السلام: تَوَقَّوُا الْحِجَامَةَ وَ النُّورَةَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَإِنَّ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ یَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ وَ فِیهِ خُلِقَتْ جَهَنَّمُ وَ فِی الْجُمُعَةِ سَاعَةٌ لَا یَحْتَجِمُ فِیهَا أَحَدٌ إِلَّا مَاتَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]و فرمود علیه السّلام از حجامت و نوره در چهارشنبه خودداری کنید که روز نحس مستمرّ است و دوزخ در آن آفریده شده، و در جمعه ساعتی است که هر که در آن حجامت کند بمیرد.

**[ترجمه]

بیان

من الأربع کأن الثلاث الأخر الحجامة و السعوط و القی‌ء أو کان أحد الأخیرین العسل أو الکیّ أو الحمأ أو المشی و یشهد لکل منها بعض الأخبار.

و قال فی النهایة فیه أنه شرب الدواء و استعط یقال سعطته و أسعطته فاستعط و الاسم السعوط بالفتح و هو ما یجعل من الدواء فی الأنف انتهی.

و قال ابن حجر السعوط هو أن یستلقی علی ظهره و یجعل بین کتفیه ما یرفعهما لینحدر رأسه و یقطر فی أنفه‌⁽⁴⁾

ماء أو دهن فیه دواء مفرد أو مرکّب لیتمکن بذلک من الوصول إلی دماغه لاستخراج ما فیه من الداء بالعطاس و روی عن ابن عباس أن خیر ما تداویتم به السعوط.

**[ترجمه]از چهار است، گویا سه دیگرش حجامت است و سعوط و استفراغ، یا بجای سه و چهار عسل است یا داغ کردن یا پرهیز یا راه رفتن و برای هر کدام گواهی است در اخبار.

در نهایه است که در حدیث آمده «دارو نوشید و سعوط کرد» یعنی دارو در بینی کشید،

ابن حجر گفته: سعوط این است که به پشت بخوابد و میان دو کتفش چیزی نهد تا برایند و سرش فرو شود و قطره را در بینی چکاند از آب یا روغن که داروی تنها یا چند داروی همراه دارند تا بدین وسیله به مغزش رسد و عطسه درد را بر اورد، و از ابن عباس روایت است که بهترین دارو که درمان کنید سعوط است.

**[ترجمه]

«21»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ،: فِی مَنَاهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ نَهَی عَنِ الْحِجَامَةِ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ.

**[ترجمه]مجالس صدوق: در مناهی پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم که از حجامت در روز چهارشنبه نهی فرموده‌اند.

**[ترجمه]

«22»

الْعِلَلُ وَ الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو الْبَصْرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: یَوْمُ الثَّلَاثَاءِ یَوْمُ حَرْبٍ وَ دَمٍ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل و عیون: به سندی از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده که روز سه شنبه روز جنگ و خونست. - . علل الشرایع ۲: ۲۸۵ و العیون ۱: ۲۴۸ و در آن آمده است\" دوشنبه روز جنگ و خون است -

**[ترجمه]

«23»

الْعُیُونُ، عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَحْمَدَ بْنِ

إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: قَلِّمُوا أَظْفَارَکُمْ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ وَ اسْتَحِمُّوا یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ أَصِیبُوا مِنَ الْحِجَامَةِ حَاجَتَکُمْ یَوْمَ الْخَمِیسِ وَ تَطَیَّبُوا بِأَطْیَبِ طِیبِکُمْ یَوْمَ الْجُمُعَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون: به سندی از سلیمان جعفری نقل شده است که شنیدم امام علی علیه السّلام می‌فرمود: روز سه شنبه ناخنها را بگیرید و روز چهارشنبه به حمام روید، روز پنجشنبه نیاز حجامت خود را برآورید و روز جمعه بهترین عطر خود را به کار برید - . العیون ۱: ۲۷۹ - .

**[ترجمه]

«24»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ مُقَاتِلٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ فِی وَقْتِ الزَّوَالِ عَلَی ظَهْرِ الطَّرِیقِ یَحْتَجِمُ وَ هُوَ مُحْرِمٌ‌⁽²⁾.

قال الصدوق رحمه الله فی هذا الحدیث فوائد أحدها إطلاق الحجامة فی یوم الجمعة عند الضرورة لیعلم أن ما ورد من کراهة ذلک إنما هو فی حالة الاختیار و الثانیة الإطلاق فی الحجامة فی وقت الزوال و الثالثة أنه یجوز للمحرم أن یحتجم إذا اضطرّ و لا یحلق مکان الحجامة و لا قوّة إلا بالله.

**[ترجمه]عیون: به سندی از مقاتل بن مقاتل نقل شده که دیدم امام صادق علیه السّلام روز جمعه هنگام ظهر بر سر راه در حال احرام حجامت می‌کرد - . العیون ۲: ۱۶ - .

صدوق. رحمه الله علیه. گفته: در این حدیث چند فائده است: یکی از آنها تجویز حجامت در روز جمعه برای ناچاری تا دانسته شود که بدی آن در حال اختیار است. دوم تجویز حجامت هنگام زوال ظهر. سوم برای محرم ناچار حجامت رواست، ولی باید محل حجامت را نتراشد و لا قوة الا باللَّه.

**[ترجمه]

«25»

الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِی الْبَابِ السَّابِقِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنْ یَکُنْ فِی شَیْ‌ءٍ شِفَاءٌ فَفِی شَرْطَةِ الْحَجَّامِ أَوْ فِی شَرْبَةِ الْعَسَلِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون: به اسنادی تا رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله که فرمود اگر در چیزی درمانی باشد در نیش حجامت‌گر است و در نوش عسل - . المصدر ۲: ۳۵ - .

جوهری گفته: مشرط تیغ حجّامت است و مشراط مانند آن است. و حجامت کننده با استفاده از آن حجامت خواهد کرد, یعنی قطع خواهد کرد. و در قاموس آمده است شرط وسیله حجامت است .

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری المِشْرَطُ المِبْضَعُ و المِشْرَاطُ مِثْلُهُ و قد شَرَطَ الْحَاجِمُ یَشْرِطُ و یَشْرُطُ إِذَا بزغ أی قطع و فی القاموس الشرط بزغ الحجّام.

**[ترجمه]قال الجوهری المِشْرَطُ المِبْضَعُ و المِشْرَاطُ مِثْلُهُ و قد شَرَطَ الْحَاجِمُ یَشْرِطُ و یَشْرُطُ إِذَا بزغ أی قطع و فی القاموس الشرط بزغ الحجّام.

**[ترجمه]

«26»

مَعَانِی الْأَخْبَارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: نِعْمَ الْعِیدُ⁽⁴⁾

عِیدُ الْحِجَامَةِ یَعْنِی الْعَادَةَ تَجْلُو الْبَصَرَ وَ تَذْهَبُ بِالدَّاءِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: به سندی تا پیامبر صلی اللَّه علیه و آله که چه خوب شیوه‌ای است شیوه حجامت کردن، دیده را روشن کند و درد را ببرد - . المعانی: ۲۴۷ - .

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری العید ما اعتادک من همّ أو غیره.

**[ترجمه]قال الجوهری العید ما اعتادک من همّ أو غیره.

**[ترجمه]

«27»

الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: نَزَلَ جَبْرَئِیلُ بِالسِّوَاکِ وَ الْخِلَالِ وَ الْحِجَامَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]محاسن: نقل شده است که که امام صادق علیه السّلام فرمود مسواک و خلال و حجامت با جبرئیل نازل شد - . المحاسن: ۵۵۸ - .

**[ترجمه]

«28»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: إِذَا أَرَدْتَ الْحِجَامَةَ فَاجْلِسْ بَیْنَ یَدَیِ الْحَجَّامِ وَ أَنْتَ مُتَرَبِّعٌ وَ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَعُوذُ بِاللَّهِ الْکَرِیمِ فِی حِجَامَتِی مِنَ الْعَیْنِ فِی الدَّمِ وَ مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَ أَعْلَالٍ وَ أَمْرَاضٍ وَ أَسْقَامٍ وَ أَوْجَاعٍ وَ أَسْأَلُکَ الْعَافِیَةَ وَ الْمُعَافَاةَ وَ الشِّفَاءَ مِنْ کُلِّ دَاءٍ.

**[ترجمه]فقه الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: چون خواهی حجامت کنی چهار زانو برابر حجامت‌گر بنشین و بگو: «بسم اللَّه الرحمن الرحیم، پناه می‌برم به خدای کریم در این حجامت از چشم زخم در خون، و از هر بدی و علت و بیماری و دردها و امراض، و از تو عافیت و تندرستی و درمان هر درد را خواهم».

**[ترجمه]

«29»

وَ قَدْ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: اقْرَأْ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ احْتَجِمْ أَیَّ یَوْمٍ شِئْتَ وَ تَصَدَّقْ وَ اخْرُجْ أَیَّ یَوْمٍ شِئْتَ.

**[ترجمه]از امام صادق علیه السلام روایت است که آیة الکرسی بخوان و هر روزی خواهی حجامت کن، و صدقه بده و هر روزی خواهی سفر کن.

**[ترجمه]

«30»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنِ ابْنِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمُبَارَکِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: الْحُقْنَةُ هِیَ مِنَ الدَّوَاءِ وَ زَعَمُوا أَنَّهَا تُعْظِمُ الْبَطْنَ وَ قَدْ فَعَلَهَا رِجَالٌ صَالِحُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از سماعه نقل شده است که شنیدم امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: اماله هم از داروها است، و پندارند شکم را بزرگ کند، و نیکانش به کار بستند - . الطب: ۵۴ - .

**[ترجمه]

«31»

وَ مِنْهُ، حَفْصُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی الْحَسَنِ عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: خَیْرُ مَا تَدَاوَیْتُمْ بِهِ الْحِجَامَةُ وَ السُّعُوطُ وَ الْحَمَّامُ وَ الْحُقْنَةُ⁽³⁾.

**[ترجمه]و از همان به سندی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که بهترین دارو حجامت است و سعوط و حمام و اماله.

**[ترجمه]

تَأْیِید

رَوَی الْعَامَّةُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ أَمْثَلَ مَا تَدَاوَیْتُمْ بِهِ الْحِجَامَةُ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ الْخِطَابُ بِذَلِکَ لِأَهْلِ الْحِجَازِ وَ مَنْ کَانَ فِی مَعْنَاهُمْ مِنْ أَهْلِ الْبِلَادِ الْحَارَّةِ لِمَیْلِ الدَّمِ إِلَی سَطْحِ الْبَدَنِ وَ یُؤْخَذُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْخِطَابَ أَیْضاً لِغَیْرِ الشُّیُوخِ لِقِلَّةِ الْحَرَارَةِ فِی أَبْدَانِهِمْ.

وَ عَنِ ابْنِ سِیرِینَ قَالَ: إِذَا بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً لَمْ یَحْتَجِمْ.

قال الطبری و ذلک أنه یصیر من حینئذ فی انتقاص عمره و انحلال من قوی جسده فلا ینبغی أن یزیده وهنا بإخراج الدم انتهی. و هو محمول علی

من لم یتعیّن حاجته إلیه و علی من لم یَعْتَدْ به. و قال ابن سینا فی أرجوزته

و من تعوّدت له الفصادة***فلا یکن یقطع تلک العادة

بل یقلّل ذلک بالتدریج إلی أن ینقطع جملة فی عشر الثمانین.

**[ترجمه]عامه از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله روایت کرده‌اند که فرمود: بهتر داروی شما حجامت است، برخی گفتند خطاب به مردم حجاز است و همگنان آنها از مردم گرمسیر که خونشان به سطح بدن گراید و از این برآید که طرف خطاب جز پیرانند که حرارت بدنشان اندک است، ابن سیرین گفته: چون چهل سالش شد حجامت نکند.

طبری گفته است برای آنکه عمر در کاستی است و تن به کاهش می‌رود و نشاید با ریختن خون سست ترش سازد،. پایان. و مقصودش کسی است که نیاز او به حجامت مشخص نیست و کسی که بدان اعتماد ندارد و ابن سینا در ارجوزه خود گفته است:

هر که را رگ زدن به عادت شد

نبرد عادتش به یکباره.

بلکه آن را خرده خرده کم کند تا در دهه هشتادم عمر به پایان رسد.

**[ترجمه]

«32»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: الدَّوَاءُ أَرْبَعَةٌ الْحِجَامَةُ وَ الطَّلْیُ وَ الْقَیْ‌ءُ وَ الْحُقْنَةُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که دارو چهار است: حجامت، طلی، استفراغ و اماله - . الطب: ۵۵ - .

**[ترجمه]

بیان

المراد بالطلی النورة أو الأعم منه و من طلی الأدویة.

**[ترجمه]مراد از طلی نوره است یا اعم از آن و همین طور طلی ادویه

**[ترجمه]

«33»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عِیسَی بْنِ بَشِیرٍ الْوَاسِطِیِّ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ وَ زُرَارَةَ قَالا قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام: طِبُّ الْعَرَبِ فِی ثَلَاثٍ شَرْطَةِ الْحِجَامَةِ وَ الْحُقْنَةِ وَ آخِرُ الدَّوَاءِ الْکَیُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امام باقر علیه السّلام نقل شده است که طب عرب در سه چیز است تیغ حجامت، اماله و آخرین درمان داغ کردن است - . المصدر: ۵۵ - .

**[ترجمه]

«34»

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: طِبُّ الْعَرَبِ فِی خَمْسَةٍ شَرْطَةِ الْحِجَامَةِ وَ الْحُقْنَةِ وَ السُّعُوطِ وَ الْقَیْ‌ءِ وَ الْحَمَّامِ وَ آخِرُ الدَّوَاءِ الْکَیُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]و از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که طبّ عرب در پنج چیز است: تیغ حجامت، اماله، سعوط، استفراغ، حمام و آخرین درمان داغ کردن است.

**[ترجمه]

«35»

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام: طِبُّ الْعَرَبِ فِی سَبْعَةٍ شَرْطَةِ الْحِجَامَةِ وَ الْحُقْنَةِ وَ الْحَمَّامِ وَ السُّعُوطِ وَ الْقَیْ‌ءِ وَ شَرْبَةِ الْعَسَلِ وَ آخِرُ الدَّوَاءِ الْکَیُّ وَ رُبَّمَا یُزَادُ فِیهِ النُّورَةُ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]و در روایت دیگر از امام باقر علیه السّلام نقل شده است که طب عرب هفت تا است، تیغ حجامت، اماله، سعوط، استفراغ، حمام، شربت عسل و آخرین درمان داغ کردن است؛ و به آن نوره را افزوده است.

**[ترجمه]

«36»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْبُرْسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْأَرْمَنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَأَلَ طَلْحَةُ بْنُ زَیْدٍ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْحِجَامَةِ یَوْمَ السَّبْتِ وَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ حَدَّثْتُهُ بِالْحَدِیثِ الَّذِی تَرْوِیهِ الْعَامَّةُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَنْکَرُوهُ وَ قَالُوا الصَّحِیحُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ إِذَا تَبَیَّغَ بِأَحَدِکُمُ الدَّمُ فَلْیَحْتَجِمْ لَا یَقْتُلْهُ ثُمَّ قَالَ مَا عَلِمْتُ أَحَداً مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَرَی بِهِ بَأْساً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]و از همان به سندی از طلحة بن زید که پرسیدم از امام صادق علیه السلام از حجامت در روز شنبه و چهارشنبه و حدیثی که عامه از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله باز گویند به او گفتم آن را منکر شد و فرمود: آنچه درست است از قول رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله این است که چون خون یکی از شما جوشید باید حجامت کند تا مبادا او را بکشد، سپس فرمود: کسی از خاندان خود را ندانم که در آن عیبی بیند - . المصدر: ۵۶ - .

**[ترجمه]

«37»

وَ رُوِیَ أَیْضاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ أَوَّلَ ثَلَاثَاءَ تَدْخُلُ فِی شَهْرِ آذَارَ

بِالرُّومِیَّةِ الْحِجَامَةُ فِیهِ مَصَحَّةٌ سَنَتَهُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]و نیز از امام ششم علیه السّلام روایت شده است که در نخست سه شنبه ماه آذار رومی حجامت کردن یک سال تندرستی می‌آورد به اذن خدای تعالی - . المصدر: ۵۶ - .

**[ترجمه]

«38»

وَ رُوِیَ أَیْضاً عَنْهُمْ علیهم السلام: أَنَّ الْحِجَامَةَ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِسَبْعَةَ عَشَرَ مِنَ الْهِلَالِ مَصَحَّةٌ سَنَتَهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]و از آنان علیهم السّلام روایت است - ۱: ۱۰۵ . در النهایه «الوجه» - که حجامت روز سه شنبه هفدهم ماه هلالی تندرستی یک سال است.

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فیه لا یتبیّغ بأحدکم الدم فیقتله أی غلبة الدم علی الإنسان یقال تبیّغ به الدم إذا تردد فیه و منه تبیّغ الماء إذا تردّد و تحیّر فی مجراه و یقال فیه تبوّغ بالواو و قیل إنه من المقلوب أی لا یبغی علیه الدم فیقتله من البغی مجاوزة الحدّ و الأول أوجه‌⁽³⁾

انتهی.

و صحّح الأکثر المصحة بفتح المیم و الصاد و قد تکسر الصاد مفعلة من الصحة بمعنی العافیة و یمکن أن یقرأ بکسر المیم اسم آلة و بالضم أیضا اسم فاعل و الأخیر أبعد.

**[ترجمه]در نهایه گفته است «لا یتبیغ باحدکم الدم فیقتله» به معنای غلبه خون بر انسان است و و اینکه می­گوید تبیغ به الدم یعنی اگر در آن حرکت کند. و همین طور است تبیغ الماء اگر در مجرای خود حرکت کند. و گفته شده در آن «تبوغ» است با واو. و گفته شده است از مقلوب است, یعنی خون بر او باقی نمی ماند و او را می کشد به خاطر خارج شدن ازحد. و اولی اوج آن است – پایان.

و اکثر «المصحه» را به فتح میم و صاد تصحیح کرده اند, اما صاد کسره می گیرد و از صحه است به معنی عافیت. و می توان به کسر میم خواند که اسم آلت خواهد بود و یا با ضمه که اسم فاعل خواهد بود و آخری بعید است.

**[ترجمه]

«39»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا اشْتَکَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَجَعاً قَطُّ إِلَّا کَانَ مَفْزَعُهُ إِلَی الْحِجَامَةِ.

وَ قَالَ أَبُو طَیْبَةَ: حَجَمْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَعْطَانِی دِینَاراً وَ شَرِبْتُ دَمَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ شَرِبْتَ‌⁽⁴⁾قُلْتُ نَعَمْ قَالَ وَ مَا حَمَلَکَ عَلَی ذَلِکَ قُلْتُ أَتَبَرَّکُ بِهِ قَالَ أَخَذْتَ أَمَاناً مِنَ الْأَوْجَاعِ وَ الْأَسْقَامِ وَ الْفَقْرِ وَ الْفَاقَةِ وَ اللَّهِ مَا تَمَسُّکَ النَّارُ أَبَداً⁽⁵⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امام باقر علیه السّلام که هرگز رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از دردی ننالید جز اینکه به حجامت مداوا کرد،

ابو طیبه گفته: من رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم را حجامت کردم و یک اشرفی به من داد و خون او را نوشیدم، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: آن را نوشیدی؟ گفتم: آری، فرمود: چه تو را بر آن واداشت؟ گفتم بدان تبرک جستم، فرمود: از همه دردها و بیماریها و فقر و فاقه در امان شدی، به خدا هرگز آتش بتو نرسد - . الطب: ۵۶ -

**[ترجمه]

بیان

أبو طیبة بفتح الطاء و سکون المثناة التحتانیة ثم الباء الموحدة هو من الصحابة و اسمه نافع و کان حجّاما مولی محیّصة بن مسعود الأنصاری کذا ذکره بعض الرجالیین من العامة.

**[ترجمه]ابو طیبه به طاء فتحه دار و یاء ساکن دو نقطه به زیر از صحابه است نامش نافع است، حجامت‌گر بوده مولای محیّصة بن مسعود انصاری است. در یکی از رجال عامه چنین آمده.

**[ترجمه]

«40»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنِ الزُّبَیْرِ بْنِ بَکَّارٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ فُضَیْلٍ الرَّسَّانِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِنْ دَوَاءِ الْأَنْبِیَاءِ الْحِجَامَةُ وَ النُّورَةُ وَ السُّعُوطُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که از داروی پیغمبران است حجامت، نوره و سعوط - . المصدر: ۵۷ - .

**[ترجمه]

«41»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَیْقٍ قَالَ: مَرَّ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام بِقَوْمٍ کَانُوا یَحْتَجِمُونَ قَالَ مَا کَانَ عَلَیْکُمْ لَوْ أَخَّرْتُمُوهُ إِلَی عَشِیَّةِ الْأَحَدِ فَکَانَ أَبْرَأَ لِلدَّاءِ⁽²⁾.

**[ترجمه]و از همان از احمد بن عبد اللَّه بن زریق نقل شده است که امام صادق علیه السّلام به مردمی گذشت که حجامت می‌کردند، فرمود: کاش به شام یک‌شنبه عقب انداخته بودید که درد را بهتر درمان کند - . المصدر: ۵۷ - .

**[ترجمه]

«42»

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: احْتَجِمُوا إِذَا هَاجَ بِکُمُ الدَّمُ فَإِنَّ الدَّمَ رُبَّمَا تَبَیَّغَ بِصَاحِبِهِ فَیَقْتُلُهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]و از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل شده است که چون خون شما جوشید حجامت کنید زیرا بسا خون بجوشد و صاحبش را بکشد - . المصدر: ۵۷ - .

**[ترجمه]

«43»

وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: خَیْرُ مَا تَدَاوَیْتُمْ بِهِ الْحُقْنَةُ وَ السُّعُوطُ وَ الْحِجَامَةُ وَ الْحَمَّامُ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]از امام باقر علیه السلام نقل شده است که بهترین داروی شما اماله، سعوط، حجامت و حمام است - . المصدر: ۵۷ - .

**[ترجمه]

«44»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الْبَاقِرَ علیه السلام یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْحِجَامَةُ فِی الرَّأْسِ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]و از همان به سندی تا رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم نقل شده که حجامت در سر درمان هر دردی است جز مرگ. - . المصدر: ۵۷ -

**[ترجمه]

«45»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْخَضِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْخَرَاذِینِیِ‌⁽⁶⁾عَنْ أَبِی مُحَمَّدِ بْنِ الْبَرْدَعِیِّ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله‌⁽⁷⁾یَحْتَجِمُ ثَلَاثَةً وَاحِدَةٌ مِنْهَا فِی الرَّأْسِ یُسَمِّیهَا الْمُتَقَدِّمَةَ⁽⁸⁾

وَ وَاحِدَةٌ بَیْنَ الْکَتِفَیْنِ یُسَمِّیهَا النَّافِعَةَ وَ وَاحِدَةٌ بَیْنَ الْوَرِکَیْنِ یُسَمِّیهَا الْمُغِیثَةَ⁽⁹⁾.

**[ترجمه]و از همان به سندی از امام صادق علیه السلام که رسول خدا سه نوع حجامت می‌کرد یکی در سر و آن را متقدمه می‌نامید و یکی میان دو شانه و آن را نافعه می نامید، و یکی میان دوران و آن را مغیثه می‌نامید. - . المصدر: ۵۷ -

**[ترجمه]

«46»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی الطَّبَرِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ أَبِی الْحَسَنِ عَنْ أُمِّ أَحْمَدَ⁽¹⁾قَالَتْ قَالَ سَیِّدِی علیه السلام: مَنْ نَظَرَ إِلَی أَوَّلِ مَحْجَمَةٍ مِنْ دَمِهِ أَمِنَ‌⁽²⁾

الْوَاهِنَةَ إِلَی الْحِجَامَةِ الْأُخْرَی فَسَأَلْتُ سَیِّدِی مَا الْوَاهِنَةُ فَقَالَ وَجَعُ الْعُنُقِ.

**[ترجمه]و از همان به سندی از ام احمد نقل شده که آقایم علیه السّلام فرمود هر که در نخست خون شاخ حجامت خود نگاه کند از واهنه در امان است تا حجامت دیگر، من پرسیدم واهنه چیست؟ فرمود: درد گردن.

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فی حدیث عمران بن حصین إن فلانا دخل علیه و فی عضده حلقة من صفر و فی روایة و فی یده خاتم من صفر فقال ما هذا قال هذا من الواهنة قال أما إنها لا تزیدک إلا وهنا الواهنة عرق یأخذ فی المنکب و فی الید کلها فیرقی منها و قیل هو مرض یأخذ فی العضد و ربما علق علیها جنس من الخرز یقال لها خرز الواهنة و هی تأخذ الرجال دون النساء و إنما نهاه عنها لأنه إنما اتخذها علی أنها تعصمه من الألم فکان عنده فی معنی التمائم‌⁽³⁾

المنهی عنها انتهی.

و فی القاموس الواهنة ریح تأخذ فی المنکبین أو فی العضد أو فی الأخدعین‌⁽⁴⁾عند الکبر و القصیراء و فقرة فی القفا و العضد.

و فی بعض النسخ الواهیة بالیاء المثناة التحتانیة و الأول أظهر و یدل علی أنها تطلق علی وجع العنق أیضا أو فسرت به لأنه یلزمها غالبا.

**[ترجمه]در نهایه گفته است در حدیث عمران بن حصین است که کسی نزد او آمد و در بازویش حلقه مس زردی بود. و در روایت دیگر. به دستش انگشتر مسی زرد رنگی بود، فرمود: این چیست؟ گفت از برای واهنه است، فرمود: اما آن برایت جز فزون سستی ندارد، واهنه رگی است در شانه که همه دست را فرا گیرد و از آن رقیه گیرند، و گفته‌اند: مرضی است در بازو، و بسا تکه سفالی بدان آویزند به نام خزر واهنه و آن دچار مرد است نه زن، و او را از آن نهی کرد چون به قصد نگهداری از درد برگرفته بود و در حکم تمائم - . و می‌گوید: تمائم منجوق‌هایی بودند که اعراب برای چشم زخم از آنها استفاده می‌کردند که اسلام آن را باطل کرد - بود نزد او که از آنها نهی شده. پایان.

و در قاموس است که واهنه بادی است که دچار شانه‌ها می‌شود یا بازو یا دو رگ درون گردن و به قصیراء و به یکی از مهره‌های گردن، و در نسخه‌ای است واهیه به یاء دو نقطه به زیر و نخست اظهر است و دلالت دارد که به درد گردن هم گفته شود، یا بدان تفسیر شده برای آنکه ملازم آن است غالبا.

**[ترجمه]

«47»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَامِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَخِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام قَالَ: وَ مَنِ احْتَجَمَ فَنَظَرَ إِلَی أَوَّلِ مَحْجَمَةٍ مِنْ دَمِهِ أَمِنَ مِنَ الرَّمَدِ إِلَی الْحِجَامَةِ الْأُخْرَی‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امام باقر علیه السّلام که هر که به نخست خون حجامت خود نگاه کند از درد چشم تا حجامت دیگر در امان باشد - . الطب: ۵۸ - .

**[ترجمه]

«48»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی زَکَرِیَّا یَحْیَی بْنِ آدَمَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ السَّبِیعِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ: أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ یَغْتَسِلُ مِنَ الْحِجَامَةِ وَ الْحَمَّامِ قَالَ شُعَیْبٌ فَذَکَرْتُهُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ إِذَا احْتَجَمَ هَاجَ بِهِ الدَّمُ وَ تَبَیَّغَ فَاغْتَسَلَ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ لِیُسَکِّنَ‌⁽¹⁾عَنْهُ حَرَارَةَ الدَّمِ وَ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ إِذَا دَخَلَ الْحَمَّامَ هَاجَتْ بِهِ الْحَرَارَةُ صَبَّ عَلَیْهَا الْمَاءَ الْبَارِدَ فَتَسْکُنُ عَنْهُ الْحَرَارَةُ⁽²⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده است که چون حجامت می‌کرد یا حمام می‌رفت غسل می‌کرد. شعیب گوید من آن را به امام صادق علیه السّلام گفتم: فرمود راستش چون پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله حجامت میکرد خونش به جوش می‌آمد و جنبش می‌کرد و با آب سرد غسل می‌کرد تا آرام شود، و چون امیر المؤمنین علیه السّلام به حمام می‌رفت گرما زده می‌شد و آب سرد به خود می‌ریخت تا آرام شود - . الطب: ۵۸ - .

**[ترجمه]

«49»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَارِثِ مِنْ وُلْدِ الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَحْتَجِمُ فِی الْأَخْدَعَیْنِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ عَنِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بِحِجَامَةِ الْکَاهِلِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از امام صادق علیه السلام که پیامبر صلی الله علیه و آله همیشه در اخدعین (دو رگ درون گردن) حجامت می‌کرد و جبرئیل از طرف خدای تبارک و تعالی آمد و حجامت شانه را دستور آورد - . الطب: ۵۸ - .

**[ترجمه]

بیان

فی القاموس الأخدع عرق فی المحجمتین و هو شعبة من الورید و فی المصباح الأخدعان عرقان فی موضع الحجامة و فی النهایة الأخدعان عرقان فی جانب العنق و الکاهل مقدم أعلی الظهر و فی القاموس الکاهل کصاحب الحارک أو مقدم أعلی الظهر مما یلی العنق و هو الثلث الأعلی و فیه ست فقر أو ما بین الکتفین أو موصل العنق فی الصلب.

**[ترجمه]در قاموس آمده است کاهل بر وزن صاحب یک سوم بالای پشت گرده است که شش مهره دارد، و میان دو کتف و بند گردن و پشت را هم گویند .

**[ترجمه]

«50»

الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْبَصْرِیِّ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ أَبُو بَصِیرٍ: سَأَلْتُ الصَّادِقَ علیه السلام عَنِ الْحِجَامَةِ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَقَالَ مَنِ احْتَجَمَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ لَا یَدُورُ خِلَافاً عَلَی أَهْلِ الطِّیَرَةِ عُوفِیَ مِنْ کُلِّ عَاهَةٍ وَ وُقِیَ مِنْ کُلِّ آفَةٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]طب: به سندی از ابو بصیر نقل شده که از امام صادق علیه السّلام در مورد حجامت روز چهارشنبه پرسیدم فرمود: هر که روز چهارشنبه آخر ماه بر خلاف مردم بدبین حجامت کند از هر دردی عافیت یابد و از هر آفتی محفوظ گردد - . الطب: ۵۸ - .

**[ترجمه]

«51»

وَ مِنْهُ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الدَّارِمِیِّ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ احْتَجَمَ فَقَالَ یَا جَارِیَةُ هَلُمِّی ثَلَاثَ