مشخصات کتاب

سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15 ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲ 978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳ 978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴ 978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون سپاری

یادداشت:فهرست نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی بن ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه ها

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامه خطبه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

خطبه 91: توصیف خداوند که گویا او را با چشم ببینید(خطبه اشباح)

اشاره

و من خطبة له علیه السلام

تعرف بخطبة الاشباح و هی من جلائل خطبه علیه السّلام

⁽¹⁾ روی مسعدة بن صدقة عن الصادق،جعفر بن محمّد علیهم السّلام أنّه قال:خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام بهذه الخطبة علی منبر الکوفة،و ذلک أنّ رجلا أتاه فقال له:یا أمیر المؤمنین صف لنا ربّنا مثلما نراه عیانا لنزداد له حبّا و به معرفة،فغضب و نادی:

الصلاة جامعة،فاجتمع النّاس حتّی غصّ المسجد بأهله،فصعد المنبر و هو مغضب

متغیّر اللون،فحمد اللّه و أثنی علیه و صلّی علی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله ثمّ قال:...

این خطبه که به خطبه«اشباح»معروف است،از خطبه های درخشان آن حضرت می باشد.

مسعدة بن صدقه از امام صادق علیه السّلام نقل می کند:امیر مؤمنان علیه السّلام این خطبه را بر منبر کوفه به این جهت ایراد کرد که شخصی از امام علیه السّلام خواست،خدا را آن چنان برایش توصیف کند که گویا او را با چشم می بیند،تا بر معرفتش افزوده گردد! امام علیه السّلام از این سخن خشمگین شد و اعلام کرد همه حاضر شوند؛مسجد پر از جمعیّت شد،امام علیه السّلام بر منبر قرار گرفت،در حالی که غضبناک بود و رنگ چهره اش متغیّر؛پس از ستایش خداوند و درود بر پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله چنین فرمود:...

خطبه در یک نگاه

این خطبه از خطبه های بسیار پر ارزش،پر محتوا و فصیح و بلیغ است،که گواه دیگری بر عظمت امیر مؤمنان علیه السّلام و ارتباطش با عالم قدس،و بهره گیری اش از علم بی انتهای الهی است.

«ابن ابی الحدید»در شرح بخشی از این خطبه می گوید:«هنگامی که انسان به این سخنان ربّانی و الفاظ قدسی نگاه می کند،فصاحت عرب در نظرش رنگ می بازد و نسبت سخنان فصحای عرب به این خطبه،همچون

نسبت خاک است به طلای ناب؛و اگر فرض کنیم عرب توانایی برآوردن الفاظ فصیحی شبیه این الفاظ را داشته باشد،کجا می تواند محتوایی این چنین بیاورد؛عرب جاهلی(که در فصاحت معروف است)و حتّی صحابه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به این معانی عمیق آسمانی پی نمی بردند،تا بخواهند از آن سخن بگویند».

سپس«ابن ابی الحدید»بعد از تجلیل فراوان از این خطبه،می افزاید:«سوگند یاد می کنم!که اگر انسان آگاه و دانا در این سخن دقّت کند،اندامش به لرزه در می آید و قلبش تکان می خورد و عظمت خداوند را با تمام وجود خود احساس می کند و گویی از کثرت شوق،هوش از سرش می پرد و روحش می خواهد از بدن پرواز کند». ⁽¹⁾

به هر حال،این خطبه دارای چند بخش است که هر کدام دیگری را تکمیل می کند:

در بخش اوّل،قسمتی از اوصاف پروردگار جهت آماده کردن افکار برای پذیرش حقایق بعد از آن،آمده است.

در بخش دوّم،به سؤال پرسش کننده ای که از اوصاف پروردگار پرسیده بود پاسخ می گوید و معیار را در اسما و صفات پروردگار،قرآن مجید قرار می دهد و به او توصیه می کند که مخصوصا در این بحث،از آیات قرآن جدا نشود.

در بخش سوّم،به عدم احاطه علمی انسان به کنه ذات و صفات خدا اشاره می فرماید.

در بخش چهارم،از تدبیر خداوند در جهان خلقت-که آینه ای است برای تجلّی ذات و صفات او-بحث می فرماید.

در بخش پنجم،سخن از آفرینش آسمان های با عظمت است،که جلوه گاه عظمت خدا است.

در بخش ششم،از آفرینش فرشتگان و صفات و ویژگی آنها سخن می گوید.

در بخش هفتم،توجّه شنوندگان را از عالم بالا به جهان پایین معطوف می دارد و از آفرینش زمین سخن به میان می آورد.

در بخش هشتم،به آفرینش آدم علیه السّلام و بعثت انبیا و ارسال رسل اشاره شده است.

در بخش نهم،از علم خداوند به غیوب و آگاهی او بر تمام اسرار وجود انسان و اعمال و نیّات و افکار و اسرار نهفته در درون سینه او،سخن می گوید.

و بالأخره در دهمین و آخرین بخش،با دعاهای بسیار پر معنا و پر محتوا،خطبه را به پایان می برد و از مجموع این بخش ها،معجون حیات بخشی برای تلطیف روح انسان و سیر او در مسیر قرب الی اللّه و اصلاح فکر و اعمال انسان ساخته و در اختیار همگان می گذارد ⁽¹⁾.

در مورد علّت نامگذاری این خطبه به عنوان«أشباح»میان محقّقان گفتگو است.

بعضی گفته اند،«اشباح»کنایه از فرشتگان است و از آنجا که بخش مهمّی از این خطبه،در مورد فرشتگان سخن می گوید به خطبه«اشباح»نامگذاری شده است.

بعضی احتمال داده اند که کلمه«اشباح»در این خطبه وجود داشته و چون«سیّد رضی»عادت بر این دارد که از خطبه گلچین می کند،و تمام آن

را نقل نمی کند این بخش از خطبه را انداخته است و آن جمله،احتمالا این بوده است:«و کیف یوصف بالأشباح و ینعت بالألسن الفصاح؛چگونه ممکن است خداوند به اشباح و اجسام توصیف شود و چگونه ممکن است زبان های فصیح و گویا قدرت،بر بیان وصف او داشته باشند».(این جمله را مرحوم«صدوق»در کتاب«توحید»در خطبه ای که شباهت با قسمتی از خطبه اشباح دارد،آورده است). ⁽¹⁾

احتمال دیگر در این نامگذاری این است که،چون خطبه طولانی بوده و یکی از معانی اصلی«شبح»گسترش و وسعت و امتداد چیزی است، ⁽²⁾به این نام،نامیده شده است.

در اینجا این سؤال پیش می آید که در مقدّمه خطبه خواندیم،حضرت از سؤال شخص سائل،درباره صفات خدا غضبناک شد و مردم را دعوت به اجتماع کرد و این خطبه جامع را برای همه ایراد فرمود؛این غضب و خشم،مولود چه بود؟ در پاسخ این سؤال نکاتی به نظر می رسد؛از جمله اینکه:لحن این سؤال نشان می دهد که گویا او انتظار داشت خداوند صفاتی همچون صفات مخلوقین داشته باشد؛چون تعبیر به«رؤیت»کرد،چیزی که متناسب عقیده مجسّمه(یعنی آنهایی که به جسمیّت خدا قائلند)بود.

دیگر اینکه،شاید خشم و غضب حضرت از این نظر بود که چرا با گذشتن این همه مدّت از طلوع اسلام،هنوز بعضی از مسلمانان آگاهی کافی از صفات پروردگار ندارند!

یا اینکه!،چرا مخالفان بیست و پنج سال آن حضرت را خانه نشین کردند و نگذاشتند بیشتر به تعلیم و تربیت مردم بپردازد و آنها را به معارف اسلام آشنا سازد.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الّذی لا یفره المنع و الجمود،و لا یکدیه الإعطاء و الجود؛إذ کلّ معط منتقص سواه،و کلّ مانع مذموم ما خلاه؛و هو المنّان بفوائد النّعم،و عوائد المزید و القسم؛عیاله الخلائق،ضمن أرزاقهم،و قدّر أقواتهم،و نهج سبیل الرّاغبین إلیه،و الطّالبین ما لدیه،و لیس بما سئل بأجود منه بما لم یسأل.الأوّل الّذی لم یکن له قبل فیکون شیء قبله،و الآخر الّذی لیس له بعد فیکون شیء بعده،و الرّادع أناسیّ الأبصار عن أن تناله أو تدرکه،ما اختلف علیه دهر فیختلف منه الحال،و لا کان فی مکان فیجوز علیه الانتقال.و لو وهب ما تنفّست عنه معادن الجبال،و ضحکت عنه أصداف البحار،من فلزّ الّجین و العقیان،و نثارة الدّرّ و حصید المرجان،ما أثّر ذلک فی جوده،و لا أنفد سعة ما عنده،و لکان عنده من ذخائر الأنعام ما لا تنفده مطالب الأنام،لأنّه الجواد الّذی لا یغیضه سؤال السّائلین و لا یبخله إلحاح الملحّین.

ترجمه

حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که باز داشتن و امساک چیزی بر دارایی اش نمی افزاید،و سخاوت و بخشش او را فقیر نمی سازد؛چرا که هر بخشنده ای غیر از او دارایی اش نقصان می یابد،و هر کس جز او،دست از عطا و بخشش باز دارد، مذموم شمرده می شود.اوست بخشنده انواع نعمت ها و افزون کننده درآمدها و بهره ها.همه بندگان جیره خوار اویند،و روزی همه آنها را تضمین کرده،و قوت آنها را معین ساخته است

و راه را به علاقه مندان خود،و جویندگان آنچه نزد اوست، نشان داده است.چنان نیست که سخاوت او در آنجا که از وی چیزی بخواهند، بیشتر از موقعی باشد که از او نخواهند.او آغازی است که قبل ندارد،تا پیش از او چیزی باشد،و پایانی است که بعد ندارد،تا بعد از او وجودی باشد(بلکه از ازل تا ابد بوده و خواهد بود).

مردمک چشم ها را،از مشاهده و درک ذاتش باز داشته است(نه چشم ظاهر او را می بیند،و نه چشم باطن به کنه ذاتش می رسد).زمانی بر آن نگذشته تا حالش دگرگون شود،و در مکانی نبوده که جا به جایی برای او تصوّر شود.اگر آنچه از درون سینه معادن کوهها بیرون می ریزد،یا از دهان صدف های دریا خارج می شود:از نقره خالص و طلای ناب و دانه های درّ و شاخه های مرجان(و در یک کلمه،تمام ذخایر جهان)را ببخشد،در جود و سخایش کمترین اثری نمی گذارد،و از وسعت نعمت هایش نمی کاهد؛آن قدر نزد او از ذخایر نعمت ها است،که تقاضاهای مردم آن را از میان نمی برد؛چرا که او سخاوتمندی است که پاسخ گویی به تقاضای سائلان، چیزی از او نمی کاهد،و اصرار اصرارکنندگان،او را به بخل وانمی دارد.

شرح و تفسیر: جود و بخشش بی انتهای او

همان گونه که در مقدّمه خطبه آمد،انگیزه ایراد این خطبه از سوی امام علیه السّلام این بود که شخصی از آن حضرت،توصیف خداوند را خواست؛توصیفی که به منزله عیان و مشاهده باشد و از آنجا که این سخن،بوی اعتقاد به جسمیّت خداوند،یا لا اقلّ داشتن اوصاف ممکنات می دهد،امام،سخت خشمگین شد و چهره اش دگرگون گشت و برای اصلاح این

گونه طرز فکرها و هدایت به صراط مستقیم در اوصاف الهی،این خطبه را ایراد فرمود.

به همین دلیل،خطبه از دقیق ترین اوصاف پروردگار-که بیانگر جدایی او از اوصاف همه مخلوقات و تفاوت او با آنهاست-آغاز شده است.

نخست می فرماید:«حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که بازداشتن و امساک،چیزی بر دارایی او نمی افزاید،و سخاوت و بخشش،او را فقیر نمی سازد».

(الحمد للّه الّذی لا یفره ⁽¹⁾المنع و الجمود،و لا یکدیه ⁽²⁾الإعطاء و الجود) .

سپس به دلیل آن پرداخته،می فرماید:«چون هر بخشنده ای غیر از او،داراییش نقصان می یابد و هر کس جز او،دست از عطا و بخشش باز دارد،مذموم شمرده می شود» (إذ کلّ معط منتقص سواه،و کلّ مانع مذموم ما خلاه) .

می دانیم یکی از ارکان اصلی معرفت صفات پروردگار این است که بدانیم او وجودی است از هر نظر بی نهایت و هیچ گونه محدودیتی در ذات و صفات او نیست؛ بدیهی است که نامحدود،هر چه از او بردارند،باز هم نامحدود است؛یعنی کاستی در آن راه نمی یابد.به این ترتیب،اگر به هر انسانی به اندازه این جهان مادّه ببخشد، باز هم کمترین کاستی در خزاین نعمت های او پدید نمی آید.و نیز به همین دلیل اگر چیزی را از کسی باز دارد،به یقین جای نکوهش نیست؛چون در ذات بی نهایت، بخل تصوّر نمی شود!حتما دلیل و حکمتی داشته است.

به تعبیر دیگر:بخشش و منع او بر حسب لیاقت ها و استعدادها و شایستگی هاست و از این رو،جایی برای گفتگو و چون چرا باقی نمی ماند.

در حدیث قدسی می خوانیم:«یا عبادی!لو أنّ أوّلکم و آخرکم و انسکم و جنّکم،قاموا فی صعید واحد،فسألونی فأعطیت کلّ إنسان مسألته ما نقص ذلک ممّا عندی شیئا إلاّ کما ینقص المخیط إذا دخل البحر؛ای بندگان من!اگر اوّلین و آخرین شما، انسانها و پریان،همه در میدان وسیعی بایستند و از من تقاضای(زیادی)کنند و به هر کس آنچه بخواهد بدهم،همه اینها چیزی از خزاین من کم نمی کند،مگر به آن مقدار که سوزن را وارد دریا کنند و بیرون آورند؛(بدیهی است چیزی از آب دریا بر سوزن نمی ماند جز رطوبت فوق العاده ناچیز،و این مثالی است برای کمترین نقصان در برابر بزرگترین منبع؛و در واقع حتّی از این هم کمتر است.یا به تعبیر بهتر:هیچ کاستی در خزاین نامتناهی او پیدا نمی شود)» ⁽¹⁾و در حدیث قدسی دیگر می خوانیم که خداوند می فرماید:«إنّ من عبادی من لا یصلحه إلاّ الفاقة،و لو أغنیته لأفسده ذلک؛بعضی از بندگان من هستند که صلاح آنها در آن است که نیازمند باشند و اگر آنانرا غنی سازم، فاسد می شوند» ⁽²⁾. سپس در ادامه این سخن،به اوصاف دیگری که در ارتباط با همین جود و عطای الهی است پرداخته،چنین می فرماید:«اوست بخشنده انواع نعمت ها و افزون کننده درآمدها و بهره ها». (و هو المنّان بفوائد النّعم،و عوائد المزید و القسم) .

از آنجا که توجّه به نعمت های الهی،بر اساس این واقعیت که وجدان انسان،شکر منعم را لازم می شمرد و توجّه بندگان را به او معطوف

می دارد،امام علیه السّلام در آغاز این خطبه به سراغ این معنا می رود،تا دل های شنوندگان را برای پذیرش بحث های آینده آماده سازد.

تعبیر به«منّان»(از ماده«منّ»)به معنای بسیار بخشنده است و«فوائد النّعم» مفهوم وسیعی دارد که هر گونه نعمت مادّی و معنوی را شامل می شود.در اینکه چه تفاوتی میان این جمله و جمله«عوائد المزید و القسم»می باشد؟چند احتمال وجود دارد؛نخست اینکه،تعبیر اوّل اشاره به ضروریّات زندگی است و تعبیر دوم اشاره است به مسائل رفاهی و آنچه مایه آرامش و آسایش و لذّت و نشاط می گردد.

یا اینکه تعبیر اوّل اشاره به نعمت های فردی است و تعبیر دوم(با توجّه به تعبیر «القسم»که از مادّه قسمت است)اشاره به بهره های اجتماعی است.

یا اینکه«فوائد النّعم»اشاره به روزی هایی است که به هر حال به سراغ انسان می آید،مانند:آب و هوا و نور آفتاب و روزی های ناخواسته و بی تلاش؛و تعبیر به «عوائد المزید و القسم»ناظر به روزی هایی است که با تلاش و کوشش و مدیریّت صحیح و درایت و هوشیاری نصیب انسان می شود.این احتمال وجود دارد که دو تعبیر فوق اشاره به همه این تفسیرها باشد.

در توصیف بعد و ادامه همین مطلب،می افزاید:«همه بندگان،جیره خوار اویند، و روزی همه آنها را تضمین کرده،و قوت آنها را معیّن ساخته است». عیاله الخلائق،ضمن أرزاقهم،و قدّر أقواتهم) .

تعبیر به«عیال»از یک سو،اشاره به محبّت و عنایت پروردگار نسبت به بندگان است،و از سوی دیگر مقدّمه ای است برای بیان تضمین ارزاق آنها؛چرا که هر کس در برابر عیال و اهل بیت خود،احساس مسئولیّت می کند.امکان ندارد خداوند بنده ای را بیافریند،ولی روزی او را مقدّر نساخته باشد و اگر می بینیم در جهان امروز و دیروز،جمعی از گرسنگی جان می بازند،

به دلیل مظالم و افزون طلبی هایی است که ظالمان و ستمگران دارند و بهره دیگران را،غاصبانه به خود اختصاص می دهند.و گاه نیز به دلیل عدم تلاش و کوشش و به کار نبستن مدیریّت صحیح است؛و گر نه این سفره گسترده الهی،پاسخگوی نیازهای همه انسانها تا پایان جهان است.

سپس به نعمت های معنوی پرداخته،می فرماید:«خداوند راه را به علاقه مندان خود،و جویندگان آنچه نزد اوست،نشان داده است،(تا هر کس طالب او و عاشق اوست،در این راه گام نهد و به جوار قرب او بشتابد)». (و نهج سبیل الرّاغبین إلیه،و الطّالبین ما لدیه) .

به این ترتیب،تمام اسباب سعادت انسانها را در جنبه های مادّی و معنوی، فراهم ساخته است و راه را از چاه نشان داده،بی آنکه کسی را اجبار به پیمودن،یا ترک سلوک این راه کند؛این انسانها هستند که با تصمیم و اراده خویش،از این منابع نعمت،می توانند بهره بگیرند.

در آخرین جمله در رابطه با همین نعمت ها به یکی دیگر از اوصاف خاصّ حضرتش می پردازد و می فرماید:«چنان نیست که سخاوت خداوند در آنجا که از وی چیزی بخواهند بیشتر از موقعی باشد که از او نخواهند» (و لیس بما سئل بأجود منه بما لم یسأل) .

این تعبیر اشاره لطیفی به این حقیقت است که جود و بخشش خداوند بر اساس لیاقت ها و شایستگی هاست،نه بر حسب اصرارها و تقاضاها و اگر دعا یکی از اسباب نعمت های الهی است،به خاطر آن است که دعا کننده اگر شرایط دعا را فراهم سازد، شایستگی و لیاقتش فزون می گردد؛چرا که دعای صحیح،انسان را به توبه و انابه و اصلاح خویشتن و ذکر خدا وامی دارد،که هر کدام سبب شایستگی بیشتری می شود.

«ابن ابی الحدید»در تفسیر جمله«و لیس ما سئل بأجود...»می گوید:«در آن معنای لطیفی نهفته شده،زیرا این از ویژگی های بشر است که وقتی

مورد درخواست قرار بگیرند و به آنها اصرار کنند،بیشتر اقدام به بخشش می کنند و اگر کسی سؤال نکند،یا کمتر می بخشند،(و یا اصلا نمی بخشند)ولی جود و سخای الهی عام و فراگیر است و در همه حال شامل حال بندگان می شود،(چه درخواست کنند و چه نکنند.هر چند دعا و ذکر خدا و توجّه به ذات پاک او،شایستگی بیشتری برای عطا به انسان می دهد)». ⁽¹⁾

اضافه بر این،انسانها به خاطر نیاز و نقصانشان نسبت به چیزهایی که مورد احتیاج آنهاست،کمتر سخاوت به خرج می دهند،تا چیزهایی که به آن نیاز ندارند؛ ولی از آنجا که نیاز و نقصان در ذات پاک خداوند راه ندارد،این تفاوت نیز در آنجا بی مفهوم است.

در ادامه این اوصاف که مربوط به صفات افعال و رزق و روزی بود،امام علیه السّلام اشاره به چهار وصف از صفات ذات او می کند؛نخست می فرماید:«او آغازی است که قبل ندارد تا پیش از او چیزی باشد،و پایانی است که بعد ندارد تا بعد از او وجودی باشد (او از ازل تا ابد بوده و خواهد بود)». (الأوّل الّذی لم یکن له قبل فیکون شیء قبله،و الآخر الّذی لیس له بعد فیکون شیء بعده) .

می دانیم اساس و پایه اصلی در معرفت ذات و صفات خداوند،مسأله نامحدود بودن اوست؛او کمال مطلق است و وجودی است نامتناهی از هر جهت؛و به همین دلیل همیشه بوده و همیشه خواهد بود.

در عالم ممکنات،ممکن است چیزی اوّل باشد نسبت به آنچه بعد از آن می آید و در عین حال،قبل از آن نیز اشیایی باشند؛چرا که آغاز و انجام بودن در ممکنات، یک امر نسبی است؛تنها ذات پاک خداست که نه چیزی قبل از آن بوده و نه چیزی بعد از آن خواهد بود.بدیهی است اوّلیّت

خداوند و آخر بودن او به معنای اوّل و آخر زمانی نیست!چرا که زمان از حرکت موجودات بوجود می آید(زمان مقدار حرکت است؛)و می دانیم در ذات او حرکت و تغییر امکان پذیر نیست،چرا که حرکت یا به سوی کمال است و یا به سوی نقصان؛او کمال مطلق است و نقصانی در او راه ندارد.

و در سوّمین وصف می فرماید:«مردمک چشمها را از مشاهده و درک ذاتش باز داشته است(نه چشم ظاهر او را می بیند و نه چشم باطن به کنه ذاتش می رسد)» ( و الرّادع أناسیّ ⁽¹⁾الأبصار عن أن تناله أو تدرکه) .

نه چشم ظاهر او را می بیند،چرا که جسم نیست و مکان و جهت ندارد و نه چشم باطن کنه ذاتش را مشاهده می کند،چرا که محدود،توان دیدن نامحدود را ندارد.

بنا بر این،تعبیر به«رادع»(باز دارنده)به این معنا نیست که حجابی ایجاد کرده؛بلکه کنایه از این است که ذات او برتر و بالاتر از این است که با چشم ظاهر یا باطن دیده شود.

قرآن مجید نیز می فرماید: «لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ» ؛چشمها او را نمی بیند و او چشمها را می بیند». ⁽²⁾

و هنگامی که بنی اسرائیل تقاضای مشاهده او را کردند،به موسی فرمود:«نگاهی به کوه کن،اگر در برابر جلوه ذات من پا بر جا ماند مرا خواهی دید،ولی کوه در برابر تجلّی حق چنان از هم متلاشی شد که همه

بنی اسرائیل به خاک افتادند و هنگامی که به حال نخست بازگشتند اعتراف کردند که ذات پاک او برتر از آن است که انسان آن را ببیند.» ⁽¹⁾در چهارمین و پنجمین وصف که مکمّل اوصاف پیشین است می افزاید:«زمانی بر او نگذشته تا حالش دگرگون گردد،و در مکانی نبوده که جا به جایی برای او تصوّر شود». (ما اختلف علیه دهر فیختلف منه الحال،و لا کان فی مکان فیجوز علیه الإنتقال) .

در واقع این دو وصف اشاره به نفی زمان و مکان و عوارض آنها از ذات پاک خداوند است؛ذاتی که بی نهایت است حرکتی در آن تصوّر نمی شود و به همین دلیل تحت سیطره زمان واقع نخواهد شد و نیز به همین دلیل حالات مختلف و حرکت به سوی کمال یا نقصان در آن راه ندارد؛او جسم نیست،تا مکان بخواهد؛محدود نیست،تا جای معیّنی داشته باشد و به همین دلیل،جا به جایی برای او متصوّر نیست.

بار دیگر امام علیه السّلام به وصف جود و بخشش خداوند باز می گردد و سخن از دریای بی کران جود و سخایش می گوید تا حسّ شکرگزاری بندگان را برانگیزد و به ذات پاکش امیدوار سازد و به معرفت صفات جلال و جمالش رهنمون گردد.می فرماید:

«اگر آن چه از درون سینه معادن کوهها بیرون می ریزد یا از دهان صدفهای دریا خارج می شود،از نقره خالص و طلای ناب و دانه های درّ و شاخه های مرجان(و در یک کلمه تمام ذخایر جهان)را ببخشد،در جود و سخایش کمترین اثری نمی گذارد و از وسعت نعمت هایش نمی کاهد و آنقدر نزد او از ذخایر نعمتهاست که تقاضاهای مردم آن را از میان نمی برد؛چرا که او سخاوتمندی است که پاسخ گویی به درخواست سائلان چیزی از او کم نمی کند؛و اصرار اصرارکنندگان او را به بخل وا نمی دارد». (و لو وهب ما تنفّست عنه معادن الجبال،و

ضحکت عنه أصداف البحار،من فلزّ اللّجین ⁽¹⁾و العقیان، ⁽²⁾و نثارة ⁽³⁾الدّرّ،و حصید المرجان،ما أثّر ذلک فی جوده،و لا أنفد سعة ما عنده،و لکان عنده من ذخائر الأنعام،ما لا تنفده مطالب الأنام،لأنّه الجواد الّذی لا یغیضه ⁽⁴⁾سؤال السّائلین،و لا یبخله إلحاح الملحّین) .

تعبیری از این زیباتر و رساتر درباره جود و سخای خداوند متعال و گسترش دامنه نعمت های او پیدا نمی شود،که اگر تمام معادن و ذخایر گرانبهای دنیا را که در عمق کوهها و دل دریاها و خزاین انسانها وجود دارد،یکجا به یک نفر ببخشد،سر سوزنی در گنجینه مواهب او اثر نمی گذارد!چرا که با یک فرمان«کن»به مصداق «فیکون»هزاران هزار امثال آن در عرصه هستی ظاهر می شود و نیز به همین دلیل است که درخواست های مکرّر و اصرارهای اصرار کنندگان،او را به بخل وانمی دارد و در خشم و غضب فرو نمی برد؛کسانی از تقاضاهای مکرّر ناراحت می شوند،که منابعشان محدود است و با بخشش کاستی می گیرد و سرانجام پایان می یابد و به همین دلیل اگر دست حاجت می بریم،باید نزد خداوندی ببریم که کریم است و بخشنده و جواد و رحیم.

تعبیر به«تنفّس»درباره معادن کوهها،اشاره لطیفی است به بیرون افکندن معادن از درون آنها به سبب ریزشها،زلزله ها و شکاف هایی که بر اثر

گذشت زمان در آنها پیدا می شود.و تعبیر به«ضحک»(خنده)درباره صدف ها اشاره به شکاف هایی است که در دهانه آنها پیدا می شود و لؤلؤهای غلتان از آن بیرون می ریزد؛همان گونه که انسان های زیبا،به هنگام خندیدن،دندانهای همچون مرواریدشان نمایان می گردد،صدف های دریا نیز وقتی می خندند دانه های لؤلؤ در آنها آشکار می شود و بیرون می ریزد.

نکته:گستردگی نعمت های خداوند

این بخش از کلام مولا نکات جالبی را در برگرفته که همه آنها ناظر به وسعت نعمت های پروردگار و جوشش چشمه های فیض ازلی اوست؛تا از این طریق امام علیه السّلام وجدان شنوندگان را تحریک کرده،و آنها را از طریق وجوب شکر منعم-که یک حکم بدیهی عقلی است-برای معرفت ذات و صفات او-تا آنجا که در حوصله بشر است-بسیج کند.

در یکجا می فرماید:هر چه می خواهید،از او بخواهید،جود و بخشش،هر قدر زیاد باشد از خزانه نعمت و رحمت او چیزی نمی کاهد.

در جایی دیگر می گوید:او بقدری سخاوتمند و بخشنده است که حتّی اگر کسی از او درخواستی هم نکند،ولی وی را نیازمند و لایق بداند،به او می بخشد و مشمول عنایاتش می کند.

همان گونه که در دعای معروف ماه رجب نیز می خوانیم:«یا من یعطی من سئله،یا من یعطی من لم یسئله و من لم یعرفه،تحنّا منه و رحمة؛ای کسی که هر کس از او درخواستی کند به او می بخشد و حتّی کسی را که درخواستی نکرده و او را هم نمی شناسد،از عطا و بخشش خویش محروم نمی سازد» ⁽¹⁾.

در جای دیگر،با عباراتی بسیار زیبا و دلنشین این حقیقت را بر ملا می سازد که اگر تمام گنجهای صحرا و دریا و همه ثروتهای موجود روی زمین و زیر زمین را به کسی ببخشد،کمترین اثری در جود و بخشش او نمی گذارد و از دامنه آن نمی کاهد و نیز تکرار سؤال و درخواست و الحاح و اصرار در گسترش عطا و سخای او اثری ندارد؛در حالی که انسانها هر قدر سخیّ و بخشنده باشند،در مقابل تمام این امور آسیب پذیرند و دلیل آن یک چیز است و آن اینکه امکانات و عطایای همه محدود است و عطا و نعمت های خدا همچون ذات پاک او نامحدود.

بخش دوّم

اشاره

فانظر أیّها السّائل:فما دلّک القرآن علیه من صفته فائتمّ به و استضیء بنور هدایته،و ما کلّفک الشّیطان علمه ممّا لیس فی الکتاب علیک فرضه،و لا فی سنّة النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و أئمّة الهدی أثره،فکل علمه إلی اللّه سبحانه،فإنّ ذلک منتهی حقّ اللّه علیک.و اعلم أنّ الرّاسخین فی العلم هم الّذین أغناهم عن اقتحام السّدد المضروبة دون الغیوب،الإقرار بجملة ما جهلوا تفسیره من الغیب المحجوب،فمدح اللّه-تعالی-اعترافهم بالعجز عن تناول ما لم یحیطوا به علما،و سمّی ترکهم التّعمّق فیما لم یکلّفهم البحث عن کنهه رسوخا،فاقتصر علی ذلک،و لا تقدّر عظمة اللّه سبحانه علی قدر عقلک فتکون من الهالکین.

ترجمه

ای کسی که از صفات خدا سؤال کردی!درست بنگر آنچه را قرآن از صفات او بیان کرده است از آن پیروی کن و از نور هدایتش روشنایی بگیر و آنچه را شیطان فرا گرفتنش را به تو تکلیف می کند-از اموری که در کتاب خدا بر تو واجب نشده و اثری از آن در سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه هدی نیامده است-علمش را به خداوند واگذار کن؛که این نهایت حق خدا بر توست.و بدان راسخان و استواران در علم،آنها هستند که خداوند آنان را به خاطر اقرار اجمالی به تمام آنچه از آنها پوشیده است و تفسیر آن را نمی دانند،از فرو رفتن در عمق اسرار نهانی بی نیاز ساخته و از این جهت که به عجز خویش در برابر آنچه از تفسیرش ناتوانند اعتراف

دارند خداوند آنها را ستوده و ترک بحث و تعمّق در آنچه پروردگار بر عهده آنان نگذاشته است را رسوخ در علم نامیده(و آنان را راسخان و ثابت قدمان در دانش خوانده است؛)به همین مقدار قناعت کن و عظمت خداوند سبحان را با مقیاس عقل خود،اندازه مگیر که از هالکان خواهی بود.

شرح و تفسیر: ببین خداوند چگونه خود را معرّفی کرده

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام به یک قاعده کلّی و یک اصل مهم و جاودانی در فهم صفات خداوند اشاره فرموده،که اگر همه مطابق آن حرکت کنند،اختلافات مربوط به صفات خداوند برطرف خواهد شد؛می فرماید:«ای کسی که از صفات خدا سؤال کردی!درست بنگر،آنچه را قرآن از صفات او بیان کرده از آن پیروی کن،و از نور هدایتش روشنایی بگیر،و آنچه را شیطان،فرا گرفتنش را به تو تکلیف می کند از اموری که در کتاب خدا بر تو واجب نشده و اثری از آن در سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمّه هدی نیامده است،علمش را به خداوند واگذار،که این نهایت حقّ خدا بر تو است!» (فانظر أیّها السّائل!فما دلّک القرآن علیه من صفته فائتمّ به،و استضیء بنور هدایته، و ما کلّفک الشّیطان علمه ممّا لیس فی الکتاب علیک فرضه،و لا فی سنّة النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و أئمّة الهدی أثره؛فکل علمه إلی اللّه سبحانه،فإنّ ذلک منتهی حقّ اللّه علیک) در واقع،امام علیه السّلام وظیفه همگان را در برابر معرفت صفات خدا روشن ساخته و آن اینکه باید صفات او را در پرتو هدایت های قرآن و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمّه معصومین علیهم السّلام فرا گرفت و استبداد به رأی و تکیه بر افکار محدود انسانی در خصوص این مسأله به

هیچ وجه مجاز نیست و جزو وسوسه های شیطانی محسوب می شود؛چرا؟

زیرا از یک سو،صفات خدا،مانند ذاتش نامحدود است و افکار انسان ها همواره محدود است و از سوی دیگر،آشنایی انسانها و سر و کارشان همیشه با مخلوقات است و هنگامی که به سراغ صفات خدا می روند خطر سقوط در پرتگاه تشبیه- تشبیه او به مخلوقات و صفات آنها-وجود دارد و به همین دلیل بسیاری از کسانی که این اصل اساسی(رجوع به قرآن و وحی و کلمات معصومین علیهم السّلام)را فراموش کرده اند،غالبا گرفتار انحرافات سختی شده و برای خدا صفات مخلوقین قائل شده اند.

و از سوی دیگر،همان گونه که قرآن می گوید:«هیچ چیز همانند خدا نیست» «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ» ⁽¹⁾و همان گونه که در جای دیگر فرموده:«انسان ها احاطه علمی به او پیدا نمی کنند» و لا یحیطون به علما ⁽²⁾با این حال،چه کسی می تواند جرأت کند که با این فکر قاصر بشری،به سراغ معرفت کنه ذات و صفات او برود،جز این که به معرفت اجمالی قناعت نماید و آن را هم از مبدء وحی و عصمت بگیرد،که خطایی در آن راه ندارد.خداوند خودش باید خود را معرّفی کند و اولیاء اللّه-که به مبدأ وحی ارتباط دارند-باید پرده از راز صفات او بردارند؛آن هم به آن مقدار که استعداد بشر توان آن را دارد.

در اینجا این سؤال پیش می آید که آیا صفات خدا توقیفی است؟یعنی بیان وصفی برای او،تنها در صورتی جایز است که در کتاب و سنّت وارد شده باشد؟

در پاسخ می گوییم:آری!این عقیده بسیاری از محقّقان و بزرگان علما است که در بحث صفات خدا باید با احتیاط گام برداشت و تنها در پرتو نور افکن های وحی و سخنان معصومین علیهم السّلام پیش رفت.

به تعبیر دیگر:راه معرفت صفات خدا از گذرگاه مستقیمی عبور می کند که در دو طرفش،دو پرتگاه عظیم است!پرتگاه تعطیل و پرتگاه تشبیه؛توضیح این که:

در بحث معرفت صفات خداوند،مانند بسیاری از مباحث دیگر،افراط و تفریطهایی واقع شده است.گروهی صفات خدا را به صفات مخلوقین و با مقایسه به خویشتن تشبیه کرده اند؛صفات خدا را زاید بر ذات او دانسته(همان گونه که علم و قدرت و سایر صفات ما زاید بر ذات ما است.روزی عالم نبوده و بعد عالم شده ایم، روزی قوی نبوده و بعد قوی شده ایم).و بسیاری دیگر از صفاتی که آمیخته با انواع نقص ها است،برای آن ذات مقدّس قائل شده اند و تا آنجا پیش رفته اند که برای خدا،جسم و زمان و مکان و جهت و حتّی دست و پا و موهای مجعّد و امثال آن قائل شده اند.

گروه دیگری،در جهت مخالف این افکار تا آنجا پیش رفته اند که قایل به تعطیل معرفت صفات شده اند و گفته اند ما چیزی از صفات خدا را نمی دانیم و درک نمی کنیم.مبادا اگر به سراغ معرفت صفات او بروند،گرفتار اشتباهات گروه اوّل شوند و در پرتگاه تشبیه سقوط کنند.

این دو گروه،یعنی قائلین به تعطیل معرفت و قائلین به تشبیه،هر دو در خطا و اشتباهند!چرا که در پرتو نور وحی و کلمات معصومین علیهم السّلام گام برنداشته اند؛لذا در تاریکی جهل به بیراهه رفته اند و اگر به توصیه امیر مؤمنان علی علیه السّلام عمل می کردند نه قائل به تعطیل بودند و نه قائل به تشبیه؛بلکه به معرفت اجمالی-که در جمله های بعد در این خطبه آمده است-قناعت می کردند و برای این که از هر گونه خطا مصون بمانند

گوش جان به آیات قرآن و کلمات معصومین علیهم السّلام بسپارند و تنها به اوصافی ایمان داشته باشند که در این بیانات آمده و چیزی از عقل خود بر آن نیفزایند که پای عقل در این وادی لنگ است.یا به تعبیر دقیق تر،عقل بی کمک وحی و بدون هدایت های آن در شرح صفات خدا ناتوان است و این وادی را بی خضر راه طی نتوان کرد که ظلمات است و باید از خطر گمراهی ترسید:

طیّ این مرحله بی همرهی خضر مکن ظلمات است بترس از خطر گمراهی!

قابل توجّه این که،در مورد آنچه در قرآن آمده امام علیه السّلام تعبیر به«فرض»نموده و در مورد سنّت معصومین علیهم السّلام تعبیر به«اثر»کرده است.این تفاوت در تعبیر شاید اشاره به این حقیقت باشد که در باب صفات خدا،شناخت آنچه در قرآن آمده لازم و واجب است و آنچه از معصومین علیهم السّلام رسیده،شرح و تفسیر و بیانی است بر آنچه در قرآن آمده است.

سپس امام علیه السلام در ادامه این سخن،به نکته بسیار مهمی اشاره کرده،می فرماید:

«و بدان راسخان و استواران در علم آنها هستند که خداوند آنان را به خاطر اقرار اجمالی به تمام آنچه از آنها پوشیده است و تفسیر آن را نمی دانند،از فرو رفتن در (عمق)اسرار نهانی بی نیاز ساخته؛و از این جهت که به عجز خویش در برابر آنچه از تفسیرش ناتوانند اعتراف دارند،خداوند آنها را ستوده،و ترک بحث و تعمّق را در آنچه پروردگار بر عهده آنان نگذاشته است«رسوخ در علم»نامیده(و آنان را راسخان و ثابت قدمان در دانش خوانده است)».

(و اعلم أنّ الرّاسخین فی العلم هم الّذین أغناهم عن اقتحام السّدد المضروبة دون الغیوب،الإقرار بجملة ما جهلوا تفسیره من الغیب المحجوب،فمدح اللّه تعالی

اعترافهم بالعجز عن تناول ما لم یحیطوا به علما،و سمّی ترکهم التّعمّق فیما لم یکلّفهم البحث عن کنهه رسوخا) .

سپس می افزاید:«به همین مقدار قناعت کن و عظمت خداوند سبحان را با مقیاس عقل خود اندازه مگیر که از هالکان خواهی بود». (فاقتصر علی ذلک،و لا تقدّر عظمة اللّه سبحانه علی قدر عقلک فتکون من الهالکین) .

در حقیقت امام علیه السّلام در اینجا به آن کس که درباره صفات خدا سؤال کرده بود،هشدار می دهد که کنه صفات خدا-همچون کنه ذات خدا-برای هیچ انسانی شناخته شده نیست؛چرا که او و صفاتش نامحدود است و ما هر کس باشیم و در هر حدّی از علم،محدودیم و محدود به کنه و حقیقت ذات و صفات نامحدود نمی رسد.

بنابر این،تنها راه این است که در این گونه موارد به معرفت اجمالی قناعت شود؛ یعنی از آثار خدا-که در سراسر جهان آفرینش وجود دارد-می شود پی به اصل وجود او ببریم،بی آنکه ادّعای معرفت کنه ذات کنیم و از نظام عجیب و شگفت آوری که بر جهان آفرینش و موجودات متنوّع آن حاکم است،اجمالا پی به علم و قدرت و سایر صفات او ببریم،بی آنکه کنه علم و قدرت و صفات او را دریابیم.

خوب است در اینجا مثالی از جهان مخلوقات بزنیم؛ما وجود ذات و صفات بسیاری از موجودات جهان آفرینش را می دانیم،در حالی که کنه و حقیقت آن را نمی دانیم؛می دانیم زمان و مکان وجود دارد و همیشه در آن زندگی می کنیم،امّا حقیقت زمان و مکان چیست؟مطلبی است که فلاسفه بزرگ از درک آن حیران مانده اند و نظرات متفاوتی ابداع کرده اند؛ما می دانیم نیروی جاذبه وجود دارد و آثار آن را می بینیم،امّا هیچ کس نمی داند حقیقت جاذبه چیست؟آیا امواج مخصوصی است؟یا پدیده مجهول دیگری است که از فاصله های دور اثر می کند؟

از این روشن تر:ما همه چیز را با عقلمان درک می کنیم؛امّا حقیقت عقل چیست؟پاسخ روشنی ندارد!جایی که در عالم ممکنات و پدیده های عالم آفرینش، ما به علم اجمالی قناعت می کنیم و در بسیاری از موارد علم تفصیلی نداریم،چه جای تعجّب که ذات و صفات خداوند واجب الوجود را اجمالا بشناسیم،ولی تفصیلا ندانیم.

روشن است اصرار بر درک کنه ذات و صفات و تعمّق در آن،یا حیرت انسان را بیشتر می کند و یا به گمراهی و افتادن در پرتگاه تشبیه(تشبیه به مخلوقات) می کشاند و منظور امام علیه السّلام از جمله«فتکون من الهالکین»همین هلاکت معنوی است.

نکته: آیا راسخان در علم تفسیر متشابهات را می دانند؟

در اینجا سؤالی مطرح می شود و آن اینکه مطابق آنچه در این فراز از خطبه آمده است،امام علیه السّلام می فرماید:راسخان در علم نیز از فهم کنه صفات خدا عاجزند و به عجز خود اعتراف دارند و این اعتراف نشانه رسوخ و استواری آنها در علم است و می دانیم این سخن اشاره به آیه 7 سوره آل عمران است که می فرماید: «وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا» و به این ترتیب مفهوم آیه چنین می شود که:تأویل آیات متشابه قرآن را فقط خدا می داند و راسخان در علم در برابر آن اظهار عجز می کنند.یعنی-به اصطلاح-جمله «و الرّاسخون...»جمله استینافیه است.

ولی از سویی در روایات زیادی که از ائمّه معصومین نقل شده و-شاید بالغ بر سی روایت بشود آمده است که«راسخان در علم»ماییم!یعنی از تأویل آیات متشابه با خبریم و به این ترتیب «الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» در آیه،عطف به«اللّه»خواهد شد.

سؤال این است که این تضاد را که بین این خطبه از نهج البلاغه و آن همه از روایات است،چگونه حلّ کنیم و به تعبیر دیگر:آیا راسخان در علم-به هر معنی که آن را تفسیر کنیم-بر متشابهات قرآن و اسرار صفات خداوند آشنایی و آگاهی دارند؟یا آنکه قناعت آنها به همان علم اجمالی و عدم غور و تعمّق در ماورای آن، سبب شده که عنوان«راسخان در علم»بر آنها اطلاق شود؟ از یک سو،روایات بی شماری نظر اوّل را تأیید می کند و صرف نظر کردن از این همه روایات بسیار دشوار است و از سوی دیگر،خطبه بالا با صراحت نظر دوم را دنبال می کند،و این چیزی است که بسیاری از محقّقان و متفکّران در مسائل اسلامی را حیران ساخته است.

ولی با دقّت بیشتر می توان در میان هر دو جمع کرد و تضاد را برطرف نمود،نه از یک راه،بلکه از دو راه:

نخست اینکه بگوییم:«راسخان در علم»هر قدر والامقام باشند حتّی امامان معصوم،ذاتا از معانی متشابهات قرآن و اسرار صفات حق آگاهی ندارند؛آنچه می دانند به تعلیم الهی و وحی یا الهام غیبی است،همان گونه که در بحث علم غیب و شفاعت،درباره آیات نفی کننده علم غیب از آن بزرگواران و آیات اثبات کننده علم غیب برای آنها گفته شده است که ذاتا چیزی از غیب نمی دانند بلکه آنچه می دانند به تعلیم الهی است؛همچنین ذاتا قادر به شفاعت نیستند،امّا با اذن پروردگار حقّ شفاعت پیدا می کنند.

دیگر اینکه:متشابهات و اسرار پیچیده معارف دینی بر دو گونه است؛بخشی از آن را«راسخان در علم»می دانند(مانند تفسیر بسیاری از آیات متشابه قرآن)در حالی که درک بخش دیگری از تفسیر آیات قرآن که مربوط به ذات و صفات پروردگار است،به طور تفصیلی برای هیچ انسانی

ممکن نیست آنچه انسانها از آن درک می کنند،همان معرفت و علم اجمالی است که در بالا با ذکر مثالهایی کاملا تبیین شد.

به تعبیر دیگر:متشابهات،بر دو گونه است؛بخشی از آن را معصومین و راسخان در علم می دانند و بخشی دیگری را که مربوط به کنه ذات و صفات خداست هیچ کس نمی داند و روایات مزبور مربوط به بخش اوّل است و خطبه مورد بحث،مربوط به بخش دوّم.

نتیجه اینکه:«واو»در آیه شریفه،واو عاطفه است و مفاد آیه چنین می شود که خدا و راسخان در علم،تفسیر متشابهات را می دانند ولی جمله «یَقُولُونَ آمَنّا بِهِ کُلٌّ» «مِنْ عِنْدِ رَبِّنا» جمله ای است جداگانه که ناظر به مسایلی مانند کنه ذات و صفات خدا،یا زمان قیامت و امثال آن است. ⁽¹⁾

از اینجا روشن می شود اینکه در میان بزرگان علما معروف است که صفات خدا توقیفی است-یعنی هیچ نامی را نمی توان بر خدا نهاد،جز نام هایی که در کتاب و سنّت وارد شده-اشاره به همین معنا است،زیرا اگر میدان نامگذاری پروردگار به روی افکار مردم که دائما با صفات ممکنات سر و کار دارند،صفاتی که همه جا آمیخته با نقایص است،سبب می شود که برای خداوند متعال نام هایی برگزینند که شایسته ذات او نباشد.به همین دلیل،دستور داده شده در این راه پر خوف و خطر، تنها در پرتو کتاب و سنّت حرکت کنند.

لذا امام علیه السّلام در تعبیر بسیار جالبی که ذیل فراز بالا دارد،به سؤال کننده از صفات خدا فرمود:به همین مقدار قناعت کن و عظمت خداوند را با عقل خود اندازه گیری نکن که(در پرتگاه شرک و تشبیه خواهی افتاد و)از هلاک شوندگان خواهی بود!

بخش سوم

اشاره

هو القادر الّذی إذا ارتمت الأوهآم،لتدرک منقطع قدرته.و حاول الفکر المبرّأ من خطرات الوساوس أن یقع علیه فی عمیقات غیوب ملکوته،و تولّهت القلوب إلیه،لتجری فی کیفیّة صفاته،و غمضت مداخل العقول فی حیث لا تبلغه الصّفات لتناول علم ذاته،ردعها و هی تجوب مهاوی سدف الغیوب،متخلّصة إلیه-سبحانه-فرجعت إذ جبهت معترفة بأنّه لا ینال بجور الاعتساف کنه معرفته،و لا تخطر ببال أولی الرّویّات خاطرة من تقدیر جلال عزّته.

ترجمه

او خداوند توانایی است که اگر نیروی اوهام و اندیشه ها برای درک گستره قدرتش بکار افتد و افکار بلند مبرّای از وسوسه ها،برای فهم عمیق غیب ملکوتش به جولان در آید و قلب های مملوّ از عشق به او،برای پی بردن به کیفیّات صفاتش به کوشش پردازد و عقل های پر توان،با دقّت و باریک بینی هر چه بیشتر،برای درک ذات پاکش-در آنجایی که توصیفات بشری به آن نمی رسد-گام بردارد،دست ردّ بر سینه همه آنها می گذارد و همه را به عقب می راند،در حالی که در تاریکی های غیب، برای خلاصی خویش به خداوند سبحان پناه می برند(و از گرفتار شدن در دام شرک و تشیبه بیمناکند.)سپس باز می گردند و اعتراف می کنند که هرگز با تلاش و کوشش نمی توان به کنه ذات و صفات او رسید و با فکر و عقل نارسای

بشر نتوان او را درک کرد و اندازه عظمت و عزّتش به فکر اندیشمندان خطور نمی کند.

شرح و تفسیر: ای برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم!

امام علیه السّلام در این فراز،برای تبیین هر چه بیشتر حقیقتی که در فراز قبل،درباره نارسایی عقل انسانها از درک کنه صفات خدا آمده بود،تعبیرات عمیق تر و گویاتری دارد و ضمن یک قضیّه شرطیّه-که با چهار شرط معطوف به هم و دو جزای شرط آمده است-این حقیقت را کاملا برملا ساخته که هر انسانی،هر قدر عمیق فکر کند و از طریق عقل و شهود برای رسیدن به کنه صفات خدا تلاش نماید،هرگز به جایی نمی رسد و نباید هم برسد؛چرا که او ذاتی است فوق«ما لا یتناهی بما لا یتناهی؛بی نهایت بالاتر از بی نهایت»و عقول انسانی از هر نظر متناهی و محدود است، می فرماید:

«او خداوند توانایی است که اگر نیروی اوهام و اندیشه ها برای درک گستره قدرتش به کار افتد،و افکار بلند مبرّای از وسوسه ها برای فهم عمیق غیب ملکوتش به جولان درآید،و قلب های مملوّ از عشق به او برای پی بردن به کیفیّات صفاتش به کوشش پردازد و عقل های پر توان،با دقّت و باریک بینی هر چه بیشتر برای درک ذات پاکش-در آنجایی که توصیفات بشری به آن نمی رسد-گام بردارد،دست ردّ بر سینه همه آنها می گذارد،و همه را به عقب می راند،در حالی که در تاریکی های غیب برای خلاص خویش به خداوند سبحان پناه می برند؛(و از گرفتار شدن در دام شرک و تشبیه بیمناکند). (هو القادر الّذی إذا ارتمت ⁽¹⁾الأوهام،لتدرک منقطع

⁽¹⁾قدرته.و حاول الفکر المبرّأ من خطرات الوساوس أن یقع علیه فی عمیقات غیوب ملکوته،و تولّهت ⁽²⁾القلوب إلیه،لتجری فی کیفیّة صفاته،و غمضت مداخل العقول فی حیث لا تبلغه الصّفات لتناول علم ذاته،ردعها و هی تجوب ⁽³⁾مهاوی ⁽⁴⁾سدف ⁽⁵⁾الغیوب، متخلّصة إلیه سبحانه) . در واقع امام علیه السّلام در اینجا به چهار عامل جستجوگر برای تلاش در طریق شناخت کنه صفات اشاره می فرماید؛نخست افکار عادی تصفیه نشده،سپس افکار پاک از هر گونه وسوسه،و بعد از آن،قلب های آکنده از عشق به خدا که در مسیر شهود پیش می روند،و سرانجام عقول باریک بین و دقیق،که از طرق استدلالی و نظری مسایل را دنبال می کنند و می فرماید:هیچ یک از اینها قادر به درک کنه صفات و ذات او نیستند و آنقدر آن ذات و صفات،نور خیره کننده دارد که چشم های عقول را از کار می اندازد و پویندگان این راه را به عقب می راند.به گفته شاعر:

«فیک یا أعجوبة الکون غدا الفکر کلیلا أنت حیّرت ذوی اللّبّ و بلبلت العقولا

کلّما قدّم فکری فیک شبرا،فرّ میلا ناکصا یخبط فی عمیاء لا یهدی سبیلا»

«در تو ای اعجوبه عالم هستی(ای خدای بزرگ)فکر،خسته و وامانده شده»! «تو صاحبان اندیشه را حیران ساخته ای و عقل ها را به هم ریخته ای»! «هر زمان فکر من یک وجب به تو نزدیک می شود،یک میل فرار می کند»! «آری به عقب برمی گردد و در تاریکی ها غرق می شود و راهی به پیش پیدا نمی کند»!

به گفته شاعر فارسی زبان:

ملکا ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی نروم جز به همان ره که توأم راهنمایی

نتوان وصف تو گفتن،که تو در وصف نگنجی نتوان شبه تو جستن،که تو در وهم نیایی

همه درگاه تو جویم،همه از فضل تو پویم همه توحید تو گویم،که به توحید سزایی

بری از رنج و گدازی،بری از درد و نیازی بری از بیم و امیدی،بری از چون و چرایی

تو حکیمی،تو عظیمی،تو کریمی،تو رحیمی تو نماینده فضلی،تو سزاوار ثنایی

همه عزّی و جلالی،همه علمی و یقینی همه نوری و سروری،همه جودی و جزایی

سپس در تکمیل این بحث می افزاید:«این عقل ها و وهم ها و دل ها و افکار چون به جایی نمی رسد)باز می گردند و اعتراف می کنند که هرگز با تلاش و کوشش،نمی توان به کنه ذات و صفات او رسید،و با فکر و عقل نارسای بشر،نتوان او را درک کرد،و اندازه عظمت

و عزّتش به فکر اندیشمندان خطور نمی کند!» (فرجعت إذ جبهت ⁽¹⁾معترفة بأنّه لا ینال بجور الإعتساف ⁽²⁾کنه معرفته،و لا تخطر ببال أولی الرّویّات ⁽³⁾خاطرة من تقدیر جلال عزّته) .

تعبیر به«إرتمت الأوهام»اشاره به سرعت حرکات افکار عادی مردم،برای کشف عمق و گستره صفات خداست.

تعبیر«حاول الفکر المبرّا...»اشاره به اندیشه های اندیشمندانی است که روح و جان خود را از وسوسه های شیاطین پاک کرده و آئینه قلب آنها،آنقدر درخشان شده که حقایق را به خوبی منعکس می کند.

تعبیر به«تولّهت القلوب إلیه...»اشاره به تلاش و کوشش هایی است که در طریق معرفة اللّه و شناخت ذات و صفات پروردگار،از سوی مشتاقان و عاشقان،از طریق دل انجام می گیرد.

و تعبیر«و غمضت مداخل العقول...»اشاره به عقل های توانایی است که دقیق ترین و باریک ترین طرق استدلال های نظری را دریافته اند.

امام علیه السّلام می فرماید:اگر انسانها از این طرق چهارگانه وارد بشوند،هر چند بسیاری از حقایق را می توانند درک کنند؛ولی کنه ذات و حقیقت صفات او،با هیچ یک از این ها قابل درک نیست و این عالی ترین بیانی است که می توان درباره عجز بشر از درک کنه ذات و صفات ذکر کرد.

البتّه این حالت،نه به خاطر خفای ذات و صفات اوست بلکه از شدّت ظهور است؛هیچ کس نمی تواند با چشم خود به طور دقیق تمام

ریزکاریهای سطح خورشید را ببیند؛و این،نه به خاطر تاریکی آن،بلکه بر اثر شدّت نورانیّت آن است؛ آنجا که خورشید-که ستاره متوسّطی از میلیونها ستاره در کهکشان ماست-این چنین باشد وضع ذات بی مثال حق روشن است.و به تعبیر دیگر:انسان هر چه نزدیکتر می شود،آن چنان غرق نور و عظمت او می گردد که به عجز و ناتوانی خود، بیشتر اعتراف می کند!

ولی این بدان معنا نیست که ما قایل به تعطیل ذات و صفات باشیم و بگوییم،ما مطلقا نمی توانیم خدا را بشناسیم؛بلکه آنقدر آثار علم و قدرت،و ذات و صفات او، جهان هستی را پر کرده که همه جا او را می بینیم و همه جا ندای تسبیح او را می شنویم؛هر چند علم ما یک علم اجمالی است،نه تفصیلی.

بخش چهارم

اشاره

الّذی ابتدع الخلق علی غیر مثال امتثله،و لا مقدار احتذی علیه،من خالق معبود کان قبله،و أرانا من ملکوت قدرته،و عجائب ما نطقت به آثار حکمته،و اعتراف الحاجة من الخلق إلی أن یقیمها بمساک قوّته،ما دلّنا باضطرار قیام الحجّة له علی معرفته،فظهرت البدائع الّتی أحدثتها آثار صنعته،و أعلام حکمته،فصار کلّ ما خلق حجّة له و دلیلا علیه؛و إن کان خلقا صامتا،فحجّته بالتّدبیر ناطقة،و دلالته علی المبدع قائمة.

ترجمه

او خدایی است که موجودات را از کتم عدم بوجود آورده،بی آنکه از نقشه قبلی دیگری اقتباس کند،یا در آفرینش از آفریدگاری پیش از خود،سرمشق بگیرد،و آنقدر از ملکوت قدرت خود و شگفتی هایی که آثار حکمتش از آن سخن می گوید و از نیاز موجودات به قدرت بر پا دارنده ای خبر می دهد،به ما نشان داده که ما را بی اختیار به معرفت و شناخت او دعوت می کند.بدین ترتیب،ابداعاتی را آثار صنع او و نشانه های حکمتش بوجود آورده،که هر یک از مخلوقاتش حجّت و دلیلی بر وجود او هستند؛هر چند به ظاهر مخلوقی خاموشند،ولی(با زبان بی زبانی،امّا با صراحت و وضوح)از تدبیر او سخن می گویند و همواره گواه بر آفریدگارند.

شرح و تفسیر: همه از تدبیر او سخن می گویند

از آن جا که در فرازهای گذشته امام علیه السّلام مردم را از تعمّق در کنه ذات و صفات خدا بر حذر داشت،چرا که با عقل هیچ انسانی قابل درک نیست؛در این بخش از خطبه،گویا برای اینکه تصوّر نشود راه معرفة اللّه بسته است طرق شناخت ذات و صفات پروردگار را به صورت اجمالی بیان می کند و آن را بی شمار و برتر از حدّ و مقدار ذکر می کند.می فرماید:«او خدایی است که موجودات را از کتم عدم به وجود آورده،بی آن که از نقشه قبلی دیگری اقتباس کند،یا در آفرینش از آفریدگاری پیش از خود،سرمشق بگیرد».

(الّذی ابتدع الخلق علی غیر مثال امتثله و لا مقدار احتذی علیه،من خالق معبود کان قبله) .

این چند جمله هم اشاره به ازلیّت ذات پاک خدا است و هم این که مخلوقاتش بدون هیچ سابقه ای به وجود آمده؛آفرینش نو و بی نظیر به تمام معنا.

مسأله«ابداع»(آفرینش بی سابقه)از مسائل بسیار مهم است.اهمیّت آن هنگامی روشن می شود که ما بدانیم تمام اختراعات و ابتکارات بشر،دنباله روی از اموری است که در جهان آفرینش وجود دارد.گاه برای کار خود،از یک پدیده این جهان الهام می گیرد و گاه پدیده های مختلف را به هم ترکیب و تلفیق می کند؛درست مانند نقّاش چیره دستی که گاه عین صورت اشیاء را بر صفحه کاغذ منعکس می کند و گاه چند شیء را به هم ترکیب کرده،از آن صورتی می سازد.به یقین اگر پدیده های گوناگون این جهان نبودند هیچ نقّاشی قدرت بر هیچ نقشی نداشت و هیچ مخترعی نمی توانست دست به اختراعی بزند.ولی کار خداوند از همه اینها جدا

است؛هر چه دارد ابداع و ابتکار بی سابقه است و این تنها مخصوص ذات پاک او است.

شبیه همین معنای بدیع در خطبه اوّل«نهج البلاغه»به صورت دیگری بیان شده است؛آنجا که می فرماید:(أنشأ الخلق إنشاءا،و ابتدأه ابتداءا...).

سپس در ادامه و توضیح این سخن چنین می فرماید:«آن قدر از ملکوت قدرت خود و شگفتی هایی-که آثار حکمتش از آن سخن می گوید و از نیاز موجودات به قدرت بر پا دارنده ای خبر می دهد-به ما نشان داده که ما را بی اختیار به معرفت و شناخت او دعوت می کند». (و أرانا من ملکوت قدرته،و عجائب ما نطقت به آثار حکمته،و اعتراف الحاجة من الخلق إلی أن یقیمها بمساک قوّته،ما دلّنا باضطرار قیام الحجّة له علی معرفته) .

به تعبیر دیگر:از سویی،خداوند آثار قدرتش را در پهنه جهان هستی که از همه موجودات آشکار و نمایان است،به همگان نشان داده؛و از سوی دیگر،نظم پیچیده و حساب شده ای که بر آنها حاکم است،نشان می دهد که نگهداری آنها نیاز به علم و قدرت بی پایان و ربوبیّت و تدبیر فوق العاده دارد.بنابر این،هم در ایجاد،و هم در بقا،بیانگر آن مبدأ بزرگ علم و قدرت است و لحظه به لحظه و ذرّه به ذرّه وجود آنها، حکایت از آن ذات پاک می کند؛به گونه ای که هر انسانی را وادار به اعتراف می سازد و چراغ معرفتش را در درون دلها بر می افروزد.

در ادامه این سخن می افزاید:«بدین ترتیب،ابداعاتی را آثار صنع او و نشانه های حکمتش به وجود آورده که هر یک از مخلوقاتش حجّت و دلیلی بر وجود او هستند؛ هر چند به ظاهر مخلوقی خاموشند،ولی(با زبان بی زبانی،امّا با صراحت و وضوح)از تدبیر او سخن می گویند و همواره گواه بر آفریدگارند». (فظهرت البدائع الّتی أحدثتها آثار صنعته،و أعلام حکمته،

فصار کلّ ما خلق حجّة له،و دلیلا علیه؛إن کان خلقا صامتا،فحجّته بالتّدبیر ناطقة،و دلالته علی المبدع قائمة) . ⁽¹⁾

آری!،در سرتاسر عالم،زمزمه علم و قدرت اوست و از جبین تمام موجودات،نور توحید می درخشد.و غلغله حمد و تسبیح موجودات فضای عالم را پر کرده و آنگونه که قرآن می گوید: «سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ» ؛ما آیات و نشانه های خود را در سراسر جهان و در وجود خود آنها(انسانها)به آنان نشان می دهیم،تا آشکار گردد که او حقّ است» ⁽²⁾و به گفته شاعر فارسی زبان:

هر گیاهی که از زمین روید وحده لا شریک له گوید.

به گفته شاعر دیگری(ابو العتاهیه)که به زبان تازی سروده:

«فیا عجبا کیف یعصی الإله أم کیف یجحده الجاحد

و فی کلّ شیء له آیة تدلّ علی أنّه واحد»

«راستی شگفت است!چگونه معصیت پروردگار می شود؛یا چگونه منکران،او را انکار می کنند!حال آن که در هر چیزی نشانه اوست؛نشانه ای که دلالت بر یکتایی او می کند». ⁽³⁾

آری،بر هر چه بنگریم نشانه عظمت او در آن دیده می شود و به هر موجودی گوش فرا دهیم با زبان حال،مدح و ثنای حق می گوید و برای پی بردن به ذات پاک او،بی نهایت دلیل و برهان داریم:به عدد برگهای درختان،قطره های باران،ذرّات اتم ها،سلول های بدن انسانها،به عدد ستاره های آسمانها،کهکشانها و به عدد تمام ذرّات این جهان.

جمله«ما دلّنا باضطرار قیام الحجّة»به این معنا نیست که ما به حکم اجبار، اعتراف به وجود مقدّس او می کنیم؛بلکه به این معناست که آنقدر دلایل وجود او آشکار و هویداست که جایی برای انکار باقی نمی ماند.مثل اینکه کسی را در محکمه ای حاضر کنند،فیلم ها و نوارها و شهود فراوان و قراین گوناگون بر کارهای او گواهی دهد،به گونه ای که هیچ جای انکار برای او باقی نماند؛در اینجا تعبیر می کنیم:«او مجبور به اقرار شد»!و این نه به معنای تحت فشار قرار دادن از طریق تهدید و شکنجه است؛بلکه به این معناست که مسئله آنقدر روشن است،که جایی برای انکار باقی نمانده است.

جمله«فحجّته بالتّدبیر ناطقة،و دلالته علی المبدع قائمة»اشاره به این معناست که:تدبیر جهان هستی،دلیلی بر علم و قدرت بی پایان اوست و تنوّع موجودات این جهان که پر از ابداعات شگفت انگیز است،گواه دیگری بر آن علم و قدرت بی پایان است.

بخش پنجم

اشاره

فأشهد أنّ من شبّهک بتباین أعضاء خلقک،و تلاحم حقاق مفاصلهم المحتجبة لتدبیر حکمتک،لم یعقد غیب ضمیره علی معرفتک،و لم یباشر قلبه الیقین بأنّه لا ندّلک،و کأنّه لم یسمع تبرّؤ التّابعین من المتبوعین إذ یقولون: «تَاللّهِ إِنْ کُنّا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعالَمِینَ» !کذب العادلون بک،إذ شبّهوک بأصنامهم،و نحلوک حلیة المخلوقین بأوهامهم، و جزّأوک تجزئة المجسّمات بخواطرهم،و قدّروک علی الخلقة المختلفة القوی،بقرائح عقولهم.

ترجمه

من گواهی می دهم آن کس که تو را به مخلوقاتت تشبیه کرده و برای تو همانند آنها اعضای مختلف و مفاصل به هم پیوسته-که به حکمتت در لابه لای عضلات پنهان گشته اند-قائل شود،هرگز در اعماق ضمیر خود تو را نشناخته و یقین به این حقیقت،که برای تو شبیه و نظیری نیست،در درون جانش قرار نگرفته است و گویا سخن تابعان را از رهبران گمراه خود(در قیامت)بیزاری می جویند نشنیده است! آن روز که می گویند:«به خدا سوگند ما در گمراهی آشکار بودیم که شما را با پروردگار جهانیان برابر می شمردیم».دروغ گفتند آنان که برای تو همتایی قائل شدند و تو را به بتهای خود تشبیه نمودند و لباس و زینت مخلوقین را با اوهام و خیالات خود بر تو پوشانیدند و تو را همچون اجسام،با پندارهای خود تجزیه

کردند(و اجزایی همچون دست و پا،برای تو قائل شدند)و با سلیقه های منحطّ خود،تو را به مخلوقی که قوای گوناگون دارد،مقایسه نمودند.

شرح و تفسیر: تو بی نظیر و بی همتایی!

در این فراز،بار دیگر امام علیه السّلام به بیان صفات پروردگار باز می گردد و نسبت به قرار گرفتن در پرتگاه تشبیه هشدار می دهد؛شاید به این دلیل که ممکن است گرفتن دلایل وجود خداوند از جهان خلقت و جستجوی آثار عظمت او در جای جای جهان آفرینش،انسان را وسوسه کند که برای او صفاتی همچون صفات مخلوقات قائل شود و تا سر حدّ قبول جسمیّت برای خداوند،سقوط کند.

لذا امام علیه السّلام روی به درگاه خدا آورده،چنین عرض می کند:«(خداوندا)گواهی می دهم آن کس که تو را به مخلوقاتت تشبیه کرده،و برای تو همانند آنها اعضای مختلف،و مفاصل به هم پیوسته-که به حکمتت در لابلای عضلات پنهان گشته است-قائل شود،هرگز در اعماق ضمیر خود تو را نشناخته،و یقین به این حقیقت که برای تو شبیه و نظیری نیست در درون جانش قرار نگرفته است؛و گویا سخن تابعان را که از رهبران گمراه خود(در قیامت)بیزاری می جویند،نشنیده است!آن روز که می گویند:به خدا سوگند!ما در گمراهی آشکار بودیم که شما را با پروردگار جهانیان برابر می شمردیم». ⁽¹⁾(فأشهد أنّ من شبّهک بتباین أعضاء خلقک،و تلاحم ⁽²⁾حقاق ⁽³⁾مفاصلهم المحتجبة لتدبیر حکمتک،لم یعقد غیب ضمیره

علی معرفتک،و لم یباشر قلبه الیقین بأنّه لا ندّلک،و کأنّه لم یسمع تبرّؤ التّابعین من المتبوعین إذ یقولون: «تَاللّهِ إِنْ کُنّا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعالَمِینَ» ).

این جمله ها اشاره روشنی به گمراهی گروه«مجسّمه»یا«مشبّهه»و شرک و کفر آنهاست،که برای خدا جسم و اعضای پیکر و دست و پا و چشم و گوش قایل بودند و به خاطر گرفتار شدن در وادی تشبیه،ذات پاک پروردگار را تا سر حدّ یک مخلوق ضعیف و ناتوان و فانی و ناپایدار تنزّل داده بودند،که قرآن از آن-در همان آیه بالا که در لابه لای کلام امام آمده است-به«ضلال مبین»(گمراهی آشکار)تعبیر کرده است.

جمله «من شبّهک بتباین أعضاء خلقک» اشاره به این است که آن کس که دارای جسم است،جسم او ترکیبی از اعضای مختلف است،که هر کدام ابزار کاری محسوب می شود.و تعبیر به:«تلاحم حقاق مفاصلهم»اشاره به پیوندهایی است که در میان اعضا وجود دارد.بنابر این،اعضای یک پیکر،هم از یکدیگر جدا هستند و هم به هم پیوسته اند.و این یکی از حکمت های خداوند در آفرینش مخلوقات است؛ که اگر اعضای مختلف نداشته باشند،کارایی آنها محدود می شود و اگر از هم گسسته باشند،همکاری آنها غیر ممکن می شود.در ضمن خداوند منّان به حکمت خود، ارتباط اعضا را در زیر طبقات گوشت پنهان ساخته،تا در برابر حوادث مختلف آسیب پذیر نباشند.و این،جز در عالم مخلوقات،تصوّر نمی شود و خداوند منزّه از اجزا و اعضا و نیاز به جسم است.

امام علیه السّلام می فرماید:این گونه افراد نادان،در واقع گرفتار سه انحرافند:نخست اینکه،خدا را به درستی نشناختند و دیگر اینکه:به توحید او قائل نیستند و سوم اینکه به آیات صریح قرآن گوش فرا نداده و از

تعلیمات این کتاب آسمانی بیگانه اند و به همین دلیل در«ضلال مبین»گرفتارند. ولی در قیامت که حجابها کنار می رود و حقایق،آفتابی می شود؛به زودی به اشتباه خود،پی می برند و رهبران گمراه و پیروانشان از یکدیگر بیزاری می جویند و اظهار ندامت و پشیمانی و شرمساری می کنند؛امّا چه سود که وقت آن گذشته است.

این همان چیزی است که در فراز بالا به روشنی به آن اشاره شده است.

قابل توجّه اینکه،امام علیه السّلام در فرازهای گذشته روی سخن را به مردم کرده بود، ولی در اینجا روی سخن به درگاه پروردگار نموده؛و این به خاطر آن است که اهمیّت مطلب را گوشزد کند!زیرا مخاطب هر قدر بزرگتر باشد،سخن را سنجیده تر باید گفت.آن هم سخنی که از سوز دل برخاسته است.

سپس در ادامه این سخن به گروه دیگری از منحرفین-یعنی مشرکان و بت پرستان،که آنها نیز گروهی از«مشبّهه»محسوب می شوند-اشاره کرده، می فرماید:«دروغ گفتند!آنان که برای تو همتایی قائل شدند و تو را به بت های خود تشبیه نمودند،و لباس و زینت مخلوقین را با اوهام و خیالات خود بر تو پوشانیدند، و تو را همچون اجسام با پندارهای خود تجزیه کردند،(و اجزایی همچون دست و پا و چشم و گوش برای تو قائل شدند؛)و با سلیقه های منحط خود،تو را به مخلوقی که قوای گوناگون دارد،مقایسه کردند».( کذب العادلون ⁽¹⁾،بک،إذ شبّهوک بأصنامهم،و نحلوک ⁽²⁾

حلیة المخلوقین بأوهامهم،و جزّأوک تجزئة المجسّمات،بخواطرهم،و قدّروک علی الخلقة المختلفة القوی بقرائح ⁽¹⁾عقولهم) .

امام علیه السّلام با این تعبیرات محکم و قاطع-که در چهار صورت بیان شده-انواع و اقسام شرک و تشبیه خداوند متعال به مخلوقات را نفی می کند و همگان را از گرفتار شدن در وادی شرک،بر حذر می دارد!و مرز توحید موحّدان را با شرک مشرکان مشخّص می سازد:

در جمله اوّل،تشبیه به بت ها را نفی می کند.

در جمله دوّم،زینت و آرایشی همچون زینت مخلوقات را برای خدا باطل می شمرد(مثل تعبیری که بعضی از افراد بسیار نادان و ساده لوح درباره خدا داشتند،که او را به صورت نوجوانی زیبا روی،با موهای مجعّد می پنداشتند).

و در جمله سوم،وجود اجزا و اعضایی همچون دست و پا را برای او منتفی می داند.

و در جمله چهارم،اعتقاد به نیروهای مختلف،مانند بینایی و شنوایی و بویایی (همچون مخلوقات)را بی اساس معرّفی می کند و به این ترتیب،از زوایای مختلف، پندارهای شرک آلود را در هم می کوبد.

نکته: مجسّمه کیانند؟

«مجسّمه»(به کسر سین)به کسانی گفته می شود که برای خدا جسم قائل هستند و حتّی تصریح می کنند دست و پا و گوش و چشم دارد و گاه به آنها«مشبّهه»(به کسر باء)نیز گفته می شود؛به جهت اینکه خدا را به مخلوقات مادّی تشبیه می کنند.

این اعتقاد از دیر ایّام در میان افراد بشر بوده و انسانهایی که بر اثر کوتاهی فکر نمی توانستند چیزی را ماورای طبیعت مادی تصوّر کنند و تمام انسشان با مادّیات و اجسام بوده است خدا را همچون اجسام مادّی و یا همچون خودشان می پنداشتند.

اعتقاد به معبودهایی همچون:ماه و خورشید و ستارگان و اجسام دیگری مانند آنها نیز،از همین جا سر چشمه می گرفت.

تاریخ یهود نشان می دهد که آنها سخت به مسأله جسمیّت خدا معتقد بودند؛تا آنجا که پیامبرشان حضرت موسی علیه السّلام را سخت در فشار قرار دادند،که خدا را به آنها نشان دهد!و داستان کوه«طور»و صاعقه و از میان رفتن جمعی از«بنی اسرائیل»در این زمینه معروف است.

قبل از این ماجرا یعنی بعد از آن که بنی اسرائیل از نیل نجات یافتند نزد موسی آمدند و تقاضای ساختن بت برای پرستش کردند!و حتّی بعد از داستان صاعقه نیز بیدار نشدند و هنگامی که«سامری»گوساله را به عنوان«معبود»برای آنها ساخت،به سرعت جذب بسوی آن شدند و اکثریّت«بنی اسرائیل»به پرستش آن تن در دادند که موسی بعد از بازگشت از کوه«طور»سخت بر آشفت و آنها را کیفر سختی داد.

در تاریخ مسیحیّت نیز،اعتقاد به تثلیث(خدایان سه گانه:اب و ابن و روح القدس)نشانه روشنی از اعتقاد به جسمیّت پروردگار است زیرا با صراحت حضرت مسیح را فرزند خدا و یکی از خدایان سه گانه می دانند،در حالی که مسیح انسانی بود مانند سایر انسانها.

هنگامی که قرآن مجید بر قلب پاک پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نازل شد،خط بطلان بر عقائد باطل از جمله اعتقاد به تجسّم و تشبیه کشید و آیاتی همچون: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ» ؛هیچ چیز مانند خدا نیست» ⁽¹⁾و «لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ» ؛چشم ها او را نمی بیند» ⁽²⁾و آیه «لَنْ تَرانِی» ⁽³⁾خطاب به موسی«هرگز مرا نخواهی دید»و آیاتی همچون: «وَ هُوَ مَعَکُمْ» «أَیْنَ ما کُنْتُمْ» ؛او با شماست هر جا باشید» ⁽⁴⁾و آیه «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ» ؛ما به انسانها از رگ گردن(یا رگ قلب)او نزدیکتریم» ⁽⁵⁾و آیه «فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ» ؛به هر سو بنگرید خدا در آنجاست» ⁽⁶⁾شواهد گویایی بر نفی جسمیّت از خدا است.

ولی متأسّفانه افکار التقاطی از سوی ملّت های بت پرست و یهود و نصاری و مجوس که وارد اسلام شد،به داخل عقاید گروهی از مسلمین ساده لوح و ناآگاه نفوذ کرد و جمعیّتی به نام«مجسّمه»یا«مشبّهه»پیدا شدند.

شاید تعبیرات کنایی که در بعضی از آیات قرآن آمده مانند: «یَدُ اللّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ» ؛ دست خدا بالای دست های آنهاست» ⁽⁷⁾و «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» ؛خداوند بر عرش،سلطه دارد» ⁽⁸⁾بهانه ای به افراد منحرف و کوته فکر داد که به سوی این مذهب شرک آلود گام بردارند؛در حالی که مسلّم است«ید»در این گونه موارد به معنای قدرت و«إستوی»به معنای سلطه و سیطره

است،نه به معنای جلوس و استقرار بر چیزی؛و این تعبیرات کنایی قبل از قرآن و بعد از نزول آن نیز همیشه در ادبیّات اقوام مختلف وجود داشت،مثلا می گوئیم:«از دست فلان کس کاری ساخته نیست!» یعنی قدرت بر این کار ندارد و یا واژه«إستوی»را در مورد سلطه یک پادشاه بر یک کشور به کار می برند.

دلایل عقلی و منطقی نیز به روشنی هر گونه جسمیّت را از خداوند نفی می کند؛ چرا که هر جسمی محدود است و زمان و مکان و اجزائی دارد؛بنابر این،از جهات مختلف نیازمند است و می دانیم نیاز و محدودیّت در ذات پاک خدا راه ندارد.

از آن مهم تر اینکه همه اجسام در معرض تغییرات و حتّی زوال هستند و معلوم است که گرد و غبار تغییر و زوال بر دامان کبریایی اش نمی نشیند.

با این مدارک روشن،باز متأسّفانه-همان گونه که در بالا اشاره شد-عقیده منحطّ به جسمیت،دامان جمعی از مسلمانان نادان و بی خبر را گرفت و آنقدر در این مسیر ظلمانی پیش رفتند که مطابق نقل«محقّق دوانی»گروهی از آنها عقیده دارند که خداوند ترکیبی از گوشت و خون است و بعضی از آنها معتقدند که نوری نقره گون و شفّاف از او می درخشد و قامت او هفت وجب با وجب های خود اوست و بعضی از آنها معتقدند که او به صورت انسان نوجوان زیبا و دارای مویی مجعّد است.

«علاّمه حلّی»در کتاب«منهاج الکرامه»داستانی از بعضی از«مجسّمه»نقل می کند که شنیدنی است؛می گوید:«یکی از بزرگان آنها،روزی از کنار مرد نفت فروشی می گذشت که نوجوان زیبارویی با موهای مجعّد و پیچ خورده از آنجا عبور کرد،آن عالم سخت به قیافه نوجوان خیره شد و پیوسته به او نگاه می کرد!مرد نفت فروش که آدم بی بند و باری بود.تصوّر کرد آن مرد نظر سویی نسبت به نوجوان دارد،شب هنگام نزد او آمد

و گفت:من امروز دیدم که تو سخت به او نگاه می کنی اگر بخواهی می توانم او را در اختیار تو قرار دهم!آن مرد برآشفت و با تندی به او گفت:من کرارا به این نوجوان نگاه کردم چون مذهب من بر این است که خداوند گاه از آسمان به همین صورت به زمین نازل می شود.گفتم:نکند او خدای من باشد!مرد نفت فروش نخست ناراحت شد و گفت:من با این شغلی که دارم بسیار بر تو-با آن زهدی که داری و این عقیده کثیف-ترجیح دارم! ⁽¹⁾

بخش ششم

اشاره

و أشهد أنّ من ساواک بشیء من خلقک فقد عدل بک،و العادل بک کافر بما تنزّلت به محکمات آیاتک،و نطقت عنه شواهد حجج بیّناتک،و إنّک أنت اللّه الّذی لم تتناه فی العقول،فتکون فی مهبّ فکرها مکیّفا،و لا فی رویّات خواطرها فتکون محدودا مصرّفا.

ترجمه

و گواهی می دهم آنانکه تو را با چیزی از مخلوقات مساوی شمردند همتایی برای تو قائل شده اند،و آن کس که برای تو همتایی قائل شود،نسبت به آنچه آیات محکمات تو آورده و شواهد«دلایل آشکار»تو از آن سخن می گوید:کافر شده است! تو همان خدایی هستی که عقل ها به تو احاطه نمی یابد،تا در مسیر وزش افکار در کیفیّت خاصی قرار گیری!و در خاطره ها و اندیشه ها جای نمی گیری،تا محدود و قابل تغییر باشی!

شرح و تفسیر

فراتر از احاطه عقلها

امام علیه السّلام در این فراز بار دیگر به مسأله انحراف مشرکان و اهل تشبیه باز می گردد و شهادتی دیگر در پیشگاه خداوند نسبت به انحراف آنها می دهد،تا مخاطبین بشنوند و در دام تشبیه گرفتار نشوند.

می فرماید:«و گواهی می دهم آنان که تو را با چیزی از مخلوقاتت مساوی شمردند،همتایی برای تو قائل شده اند و آن کس که برای تو

همتایی قائل شود نسبت به آنچه«آیات محکمات»تو آورده و شواهد«دلائل آشکار»تو از آن سخن می گوید،کافر شده است!». (و أشهد أنّ من ساواک بشیء من خلقک فقد عدل بک،و العادل بک کافر بما تنزّلت به محکمات آیاتک،و نطقت عنه شواهد حجج بیّناتک) .

به نظر می رسد این شهادتی که امام علیه السّلام در این فراز،درباره انحراف مشرکان داده،با شهادتی که در فراز قبل بود،متفاوت و ناظر به دو گروه باشد؛شهادت جمله های پیشین مربوط به بت پرستانی است که خدا را تشبیه به بت ها می کردند و بت ها را در مقام ربوبیّت قرار می دادند یعنی حاجات خود را از آنها می طلبیدند و به همین دلیل،آنها را پرستش می کردند؛ولی آنچه در این فراز آمده،ناظر به کسانی است که برای خدا همتایی در جمیع جهات قرار می دادند؛همچون«وثنیّین»(دو گانه پرستان)،که معتقد به خدای خیر و خدای شرّ بودند و مسیحیان که قائل به«تثلیث» (خدایان سه گانه)بودند و آنها را«اب»و«ابن»و«روح القدس»می نامیدند.امام علیه السّلام آنها را کافر به محکمات آیات و حجّتهای بیّنات دانسته است.

ممکن است تعبیر به«آیات محکمات»و«حجج بیّنات»هر دو اشاره به آیاتی بوده باشد که به صراحت،هر گونه همتایی را برای خداوند نفی می کند،مانند «قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً» ،بگو آیا شما به آن کس که زمین را در دو روز(دو دوران)آفرید،کافر می شوید و برای او همتایانی قرار می دهید!». ⁽¹⁾و آیه «فَلا تَجْعَلُوا لِلّهِ أَنْداداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ» ؛برای خداوند همتایانی قرار ندهید در حالی که می دانید(این سخن اشتباه محض است)». ⁽²⁾

این احتمال نیز وجود دارد که«آیات محکمات»اشاره به آیات توحیدی صریح قرآن مجید باشد و«حجج بیّنات»اشاره باشد به دلائل عقلی که هر گونه شبیه و مانند و همتایی را برای خدا نفی می کند.

جمله های بعد گواه بر همین احتمال است؛آنجا که می گوید:«تو همان خدایی هستی که عقل ها به تو احاطه نمی یابد،تا در مسیر وزش افکار،در کیفیت خاصّی قرار گیری!و در خاطره ها و اندیشه ها،جای نمی گیری،تا محدود و قابل تغییر باشی!» (و أنّک أنت اللّه الّذی لم تتناه فی العقول،فتکون فی مهبّ ⁽¹⁾فکرها مکیّفا،و لا فی رویّات خواطرها فتکون محدودا مصرّفا) .

امام علیه السّلام در جمله اوّل،اشاره به عدم درک عقل ها نسبت به کنه ذات و صفات خدا می کند که در آغاز این خطبه نیز،با عبارات دیگری به آن اشاره شده بود و می فرماید:اگر عقل قادر به درک تو بود،باید کیفیّت خاصّی در ذات پاک تو باشد؛ ولی از آنجا که بالاتر از کیفیّت می باشی و هستی محض و خالصی؛عقل قادر به درک کنه ذات و صفاتت نیست.

در جمله دوم،به عدم احاطه اندیشه ها به ذات پاک او اشاره می کند،چرا که اگر اندیشه به او احاطه یابد،حتما باید محدود باشد که هر چیز که محدود باشد،در معرض تغییرات زمانی و مکانی و جهات دیگر قرار می گیرد.

بخش هفتم

اشاره

و منها:قدّر ما خلق فأحکم تقدیره،و دبّره فألطف تدبیره،و وجّهه لوجهته فلم یتعدّ حدود منزلته،و لم یقصر دون الإنتهاء إلی غایته،و لم یستصعب إذ أمر بالمضیّ علی إرادته،فکیف و إنّما صدرت الأمور عن مشیئته؟

ترجمه

آنچه را آفریده به درستی اندازه گیری نموده،و به خوبی تدبیر کرده،و در مسیر خودش قرار داده است.لذا هیچ موجودی از حدّ خود تجاوز نکرده،و پیش از رسیدن به هدف،باز نمی ایستد،و به هنگامی که به آن فرمان داده شد،که مطابق اراده پروردگار حرکت کن سرپیچی ننمود؛چگونه ممکن است سرپیچی کند،حال آنکه همه چیز از اراده او سرچشمه گرفته است؟!

شرح و تفسیر: همه چیز از اراده او سرچشمه می گیرد!

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام بار دیگر به جهان آفرینش و تدبیر الهی در خلقت و نظم و ادامه آن باز می گردد و از این نظم و تدبیر به عنوان آینه ای برای نشان دادن جلال و جمال پروردگار بهره می گیرد.می فرماید:«آنچه آفریده به درستی اندازه گیری نموده است و به خوبی تدبیر کرده و در مسیر

خودش قرار داده است». (قدّر ما خلق فأحکم تقدیره،و دبّره فألطف تدبیره،و وجّهه لوجهته) .

به این ترتیب،مراحل سه گانه«تقدیر»و«تدبیر»و«توجیه»را بیان فرموده است.

«تقدیر»مقام اندازه گیری خلقت موجودات است و«تدبیر»به راه انداختن آنها در مسیر تعیین شده است و«توجیه»فراهم ساختن اسباب حرکت در این مسیر برای رسیدن به مقصد نهایی است و تمام این مراحل طبق حساب دقیق و برنامه منظّمی است،به گونه ای که در همه جهان هستی هیچ موجودی نه در آغاز آفرینش و نه در مسیر حرکت خود به سوی هدف،بی برنامه نیست.

به همین جهت بلافاصله می افزاید:«هیچ موجودی از حدّ و منزلت خود تجاوز نکرده و قبل از رسیدن به هدف کوتاهی ننموده است،و به هنگامی که به آن فرمان داده شد که مطابق اراده پروردگار حرکت کند،سرپیچی نمود؛چگونه ممکن است سرپیچی کند،حال آن که همه چیز از اراده او سرچشمه گرفته است؟!». (فلم یتعدّ حدود منزلته،و لم یقصر دون الإنتهاء إلی غایته،و لم یستصعب إذ أمر بالمضیّ علی إرادته،فکیف و إنّما صدرت الأمور عن مشیئته؟) در حقیقت این سخن،اشاره به آن است که تصوّر نشود حرکات موجودات زمینی و آسمانی و پیمودن مراحل وجود در جهان گیاهان و حیوانات و انسان و کواکب آسمان بی حساب است.همه در حرکات خود سر بر فرمان او دارند و برنامه ای را که از پیش برای آنها تعیین کرده،اجرا می کنند و هیچ تخلّفی از برنامه های تعیین شده ندارند و به این ترتیب،جهان هستی مجموعه ای است از نظم دقیق و حرکات و جریان های برنامه ریزی شده.

در آیات قرآن مجید نیز،به این مراتب و مراحل سه گانه اشاره شده است.در سوره یس آیات 38 تا 40 می فرماید: «وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتّی عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ لاَ الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها أَنْ» «تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لاَ اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ» ؛و خورشید که پیوسته به سوی قرارگاهش در حرکت است،(آیتی دیگر از آیات خدا است)این تقدیر و اندازه گیری خداوند قادر دانا است.و برای ماه منزلگاه هایی قرار دادیم(هنگامی که این منازل را طی کرد)سرانجام به صورت شاخه کهنه قوسی شکل و زرد رنگ خرما در می آید.نه خورشید را سزاست که به ماه رسد و نه شب بر روز پیشی می گیرد و هر کدام در مسیر خود شناورند».

آیات فراوان دیگری نیز در قرآن است که به این حقیقت اشاره می کند.

در اینجا به دو نکته باید توجّه داشت:نخست این که،آنچه در جمله های بالا درباره امر و فرمان و پیروی موجودات از فرمان الهی آمده،همه اشاره به اوامر تکوینیّه الهی،یا به تعبیری دیگر:اشاره به قوانینی است که خداوند برای جهان هستی تعیین کرده و همه موجودات را در چنبر این قوانین قرار داده است به گونه ای که تخلّف از این قوانین برای آنها غیر ممکن است.

دیگر این که،این سخن هرگز به معنای مجبور بودن انسان در افعال خویش نیست!چرا که خداوند صفت اختیار و آزادی اراده را به عنوان یک قانون از قوانین عالم هستی برای انسان قرار داده است و هرگز انسان نمی تواند این صفت را از خود سلب کند و به تعبیر دیگر:آزادی او هم به فرمان خدا است.

بخش هشتم

اشاره

المنشیء أصناف الأشیاء بلا رویّة فکر آل إلیها،و لا قریحة غریزة أضمر علیها،و لا تجربه أفادها من حوادث الدّهور،و لا شریک أعانه علی ابتداع عجائب الأمور،فتمّ خلقه بأمره،و أذعن لطاعته،و أجاب إلی دعوته، لم یعترض دونه ریث المبطیء،و لا أناة المتلکّیء،فأقام من الأشیاء أودها،و نهج حدودها،و لاءم بقدرته بین متضادّها،و وصل أسباب قرائنها،و فرّقها أجناسا مختلفات فی الحدود و الأقدار،و الغرائز و الهیئات،بدایا خلائق أحکم صنعها،و فطرها علی ما أراد و ابتدعها!

ترجمه

او کسی است که موجودات مختلف را بدون نیاز به تفکّر و اندیشه ای که به دست آورده باشد و بدون غریزه ای که در درون نهان کند و بی نیاز از تجربه حوادث زمان های گذشته،و بدون کمک شریک و همتایی که او را در آفرینش موجودات شگفت انگیز یاری دهد،آفرید.و این سان آفرینش موجودات به فرمان او کامل شد، همه سر بر فرمانش نهادند و دعوتش را اجابت کردند،بی آن که در برابرش سستی کنند یا در اطاعت امرش درنگ نمایند؛بدین گونه،موجودات را بی هیچ کژی بر پا داشت و راهی را که باید بپیمایند معیّن فرمود.با قدرت خویش در میان اشیای متضاد الفت ایجاد کرد و آنها را که با یکدیگر همگون بودند،پیوند داد،و موجودات جهان را به انواع مختلف از نظر حدود و اندازه ها،و غرایز و اشکال و هیأت های گوناگون تقسیم نمود.اینها مخلوقات شگفت انگیزی

است که آفرینش آنها را استوار نمود،و با حکمت قرین ساخت و آن سان که می خواست ایجاد و ابداع فرمود.

شرح و تفسیر: راز و رمز آفرینش

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،به چگونگی آفرینش موجودات می پردازد و می فرماید:«خداوند کسی است که موجودات مختلف را بدون نیاز به تفکّر و اندیشه ای که به دست آورده باشد،و بدون غریزه ای که در درون،نهان داشته باشد، و بی نیاز از تجربه حوادث زمانهای گذشته،و بدون کمک شریک و همتایی که او را در آفرینش موجودات شگفت انگیز یاری کرده باشد،آفرید».

(المنشیء أصناف الأشیاء بلا رویّة فکر آل إلیها،و لا قریحة غریزة أضمر علیها،و لا تجربة أفادها من ⁽¹⁾حوادث الدّهور،و لا شریک أعانه علی ابتداع عجائب الأمور) .

در واقع،مبدأ علم و دانش و آگاهی به حقایق برای ما انسان ها یکی از چهار چیز است:یا تفکّر و اندیشه است،یا الهام های درونی است که غریزه نامیده می شود.یا تجربه ای است که از تکرار کاری برای انسان حاصل می شود و یا کمکی است از همفکر و همتایی از برون که با آگاهی های خود انسان را یاری می دهد و بر انجام کار بدیعی کمک می کند.

از آنجا که خداوند عالم،بر همه چیز آگاه و همه حقایق نزد او حاضر است و چیزی از دایره علم بی پایان او خارج نیست،در آفرینش خود هیچ گاه نیازی به این امور چهارگانه ندارد.فکر و اندیشه برای کسی سودمند است که معلوماتی دارد و مجهولاتی؛و می خواهد از معلومات به مجهولات پی برد و الهام غریزی،از آن کسانی است که حقیقتی از نظر آنها پنهان است و به یاری این الهام آشکار می شود.

تجربه و تکرار عمل برای پی بردن به نتیجه کارها،مربوط به کسی است که از نتایج بی خبر است و کمک گرفتن از افکار دیگران مخصوص کسانی است که نارسایی و ناتوانی دارند؛ولی آن ذات پاکی که از همه این امور مبرّا است،چه نیازی به اینها دارد؟ این تعبیرات در ضمن می تواند،ما بندگان ناآگاه را برای پیدا کردن منابع شناخت و معرفت کمک کند و بدانیم از این منابع چهارگانه،می توانیم برای حلّ مشکلات کمک بگیریم،که سخت در زندگی به همه آنها نیازمندیم.

سپس امام علیه السّلام به نکته دیگری در همین مورد اشاره کرده،حاکمیّت قوانین آفرینش را بر همه موجودات قطعی می شمرد و همه را سر بر فرمانش معرّفی می کند؛می فرماید:«به این ترتیب،آفرینش موجودات به فرمان او کامل شد،همه سر بر فرمانش نهادند،و دعوتش را(طبق قوانین تکوین)اجابت کردند،بی آن که در برابرش سستی کنند یا در اطاعت امرش درنگ نمایند». (فتمّ خلقه بأمره و أذعن لطاعته،و أجاب إلی دعوته،لم یعترض دونه ریث ⁽¹⁾المبطیء،و لا أناة ⁽²⁾المتلکّیء ⁽³⁾) .

این موضوع،هم اشاره ای است به قدرت پروردگار و هم نظام متین و دقیق آفرینش،که همه موجودات از قوانین معیّنی پیروی می کنند و سر بر فرمان آن هستند.نه بر این قوانین پیشی می گیرند و نه از آن عقب می افتند.قرآن مجید در این باره می گوید: «ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ» ؛سپس به آفرینش آسمان پرداخت در حالی که به صورت دود بود به آن و به زمین دستور داد:به وجود آیید(و شکل گیرید)خواه از روی اطاعت و خواه اکراه،آنها گفتند ما از روی اطاعت می آییم(و شکل می گیریم)» ⁽¹⁾.

اضافه بر این،پیامی برای همه انسانها دارد،که هماهنگ با جهان آفرینش،پیرو قوانین الهی باشند؛نه بر آن پیشی بگیرند و نه از آن عقب بمانند،تا به سر منزل مقصود برسند و سعادت را در آغوش گیرند.

در آخرین بخش از این فراز،به پنج نکته درباره نظام آفرینش و اسرار جهان خلقت،اشاره می کند که شایان دقّت و تأمّل است.

نخست می فرماید:«بدین گونه،موجودات را بی هیچ کژی بر پا داشت».( فأقام من الأشیاء أودها) ⁽²⁾.

سپس می افزاید:«و راهی را که باید بپیمایند،معیّن فرمود». (و نهج حدودها) .

آنگاه می گوید:«با قدرتش در میان اشیای متضادّ،الفت ایجاد کرد». (و لاءم بقدرته بین متضادّها) .

سپس می فرماید:«و آنها را که با یکدیگر همگون بودند،پیوند داد». (و وصل أسباب قرائنها) .

و سرانجام می فرماید:«و موجودات جهان را به انواع مختلف،از نظر حدود، اندازه ها،غرائز،و اشکال و هیئت های گوناگون تقسیم نمود». (و فرّقها أجناسا مختلفات فی الحدود و الأقدار،و الغرائز و الهیئات) .

بدین ترتیب،نظام آفرینش از هر نظر کامل شد و با تنوّع و کثرتی که در انواع و اجناس آن است همه با هم،تحت یک برنامه و قانون واحد،انجام وظیفه می کنند.

حتّی اشیای متضاد،با یکدیگر همکاری دارند و از جمع میان ضدّین نتایج عالی برمی خیزند!اشباه و نظایر به هم می پیوندند و مجموعه کاملی را به وجود می آورند و تنوّع عجیبی که در میان موجودات از نظر حدود و اندازه ها و غرایز و هیئت ها وجود دارد،مجموعه بدیع و شگفت انگیزی ایجاد کرده،که عالی ترین دلیل بر قدرت خالق و علم بی پایان اوست.

جمعی از«مفسّران نهج البلاغه»«قرائن»را در عبارت فوق به معنای نفوس آدمی گرفته اند،که خداوند آنها را با بدن ها که در ظاهر با هم متضادّند-یکی از عالم مادّه و دیگری از عالم مجرّدات است-پیوند داده است.

گرچه یکی از معانی«قرینه»(که جمع آن قرائن است)،در لغت،«نفس انسانی» شمرده شده؛ولی دلیلی ندارد که جمله فوق را محدود به نفوس انسانی کنیم؛بلکه هدف،بیان جمع میان اضداد و وصل قرینه ها و همگون ها در سرتاسر جهان آفرینش است که وجود انسان یکی از مصادیق آن می باشد و اصولا اطلاق«قرینه»به نفس انسان،به خاطر مقرون بودن آن با بدن انسان است.

امام علیه السّلام در پایان این سخن،در یک نتیجه گیری روشن می فرماید:«اینها مخلوقات شگفت انگیزی است که خداوند آفرینش آنها را استوار و توأم با حکمت ساخت و آن سان که می خواست ایجاد و ابداع فرمود». (بدایا خلائق أحکم صنعها،و فطرها علی ما أراد و ابتدعها) ! ⁽¹⁾.

نکته: روشن ترین راه خداشناسی

تاکید امام بر این نکته که به کنه ذات خدا نیندیشید!بلکه در جهان آفرینش و خلقت او تفکّر کنید،یک اصل اساسی در بحث های مربوط به معرفة اللّه است.چرا که اوّلی انسان را به سوی شرک و تشبیه می برد و دومی به سوی ایمان و توحید؛ توحیدی آمیخته با عشق و محبت و اخلاص.

دلایل و براهین دیگر خداشناسی،مانند:برهان وجوب و امکان،غنا و فقر که بر محور دور و تسلسل و مانند آن دور می زند،دلایل خشکی هستند که معرفت می آورند،ولی عشق و محبّت و اخلاص در آن نیست؛ولی دقّت در نظام آفرینش موجودات،سرچشمه فیّاض عشق و محبّت است.

هنگامی که به عظمت آسمان ها،و ستاره ها،که تنها در کهکشان ما میلیاردها از آن وجود دارد-در حالی که به گفته دانشمندان بیش از یک میلیارد کهکشان در این جهان موجودات است-می اندیشیم.

و هنگامی که در جهان فوق العاده کوچک سلول های بدن انسان،که ساختمان هر کدام به اندازه یک شهر صنعتی اسرار آمیز است،دقّت می کنیم؛ و هنگامی که در تنوّع عجیب گیاهان و حیوانات،فکر می کنیم و در گفته دانشمندان که می گویند:هنوز میلیون ها نوع گیاه و حیوان در اعماق جنگل ها و دریاها وجود دارد که بشر آنها را ندیده و نشناخته است،باریک می شویم و می دانیم که این تنوع و تکثّر عجیب،همه و همه به دو موجود ساده به نام«آب»و«خاک»باز می گردد.

و هنگامی که ظرافت گل ها،لطافت گلبرگها،نظم بی نظیر گردش خون در مویرگ ها،جهان اسرارآمیز روح و فکر و مغز و اعصاب،فکر می کنیم و می دانیم اینها تنها گوشه ای از شگفتی های جهان آفرینش است،بی اختیار با قافله جهان هستی که همه تسبیح گویان به سوی ذات پاکش در حرکتند،همصدا می شویم و زمزمه « «سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا» » ⁽¹⁾و نغمه« «رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً» » ⁽²⁾سر می دهیم؛ در حالی که قلب ما سرشار از عشق و محبّت به خداوند و ایمان،به قدرت و عظمت او می باشد.

تعبیراتی که امام علیه السّلام در خطبه بالا ذکر فرموده،اشارات بر معنایی به این حقایق است.

بخش نهم

اشاره

و نظم بلا تعلیق رهوات فرجها،و لاحم صدوع انفراجها،و وشّج بینها و بین أزواجها،و ذلّل للهابطین بأمره،و الصّاعدین بأعمال خلقه،حزونة معراجها،و ناداها بعد إذ هی دخان،فالتحمت(فالتجمت)عری أشراجها، و فتق بعد الارتتاق صوامت أبوابها،و أقام رصدا،من الشّهب الثّواقب علی نقابها،و أمسکها من أن تمور،فی خرق الهواء بأیده و أمرها أن تقف مستسلمة لأمره.

ترجمه

(خداوند)فاصله های وسیع و گشوده(کرات آسمانی)را بی آنکه بر چیزی تکیه داشته باشند،تنظیم نمود و شکاف های میان(هر کدام از آنها)را پیوند داد،آنها و نظائر آنها را به یکدیگر مربوط ساخت،و مشکل فرود آمدن فرشتگان را برای ابلاغ فرمان او،و بالا بردن اعمال مخلوقات را به آسمان،آسان نمود.به آسمانها در حالی که به صورت دود بودند،فرمان داد(فرمانی تکوینی برای پیمودن مراحل خلقت و تکامل).در این هنگام،میان بخش های مختلف آن ارتباط برقرار گشت(و به صورت توده عظیمی در آمدند).سپس آسمانها را از هم جدا ساخت و درهای بسته آنها را باز گشود،و نگهبانانی از شهاب های ثاقب بر هر راهی گماشت(تا مانع نفوذ شیاطین به آسمانها گردد)و آنها را با دست قدرتش بی آن که گرفتار حرکات ناموزون گردند (در فضا)نگاهداشت و به آنها فرمان داد که تسلیم امر او بوده باشند(و از قوانین آفرینش پیروی کنند).

شرح و تفسیر: آفرینش آسمانها

امام علیه السّلام در فراز گذشته از این خطبه،به کلیّاتی از تدبیر جهان آفرینش و قوانین حاکم بر آن و تنوّع و کثرت موجودات اشاره فرمود و در این بخش و بخش های آینده،به جزئیات آن اشاره می فرماید و بحثهای بسیار عمیق و پر معنایی را درباره آفرینش آسمانها،فرشتگان،زمین و جهان پایین،آدم چگونگی آفرینش او و انواع روزی هایی که در اختیار انسانها قرار داده،مطرح می سازد.

نخست به سراغ آفرینش آسمان ها می رود و می فرماید:«خداوند فاصله های وسیع و گشوده(کرات آسمانی)را بی آنکه بر چیزی تکیه داشته باشد نظام بخشید و شکاف های میان(هر کدام از کرات)را به هم پیوند داد». (و نظم بلا تعلیق رهوات ⁽¹⁾فرجها،و لاحم ⁽²⁾صدوع ⁽³⁾انفراجها) .

در واقع امام علیه السّلام در جمله اوّل به همان چیزی اشاره فرموده که در قرآن مجید دو بار به آن اشاره شده است.می فرماید: «اللّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ

بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها» ؛ خداوند همان کس است که آسمان را با ستونی نامرئی بر پا داشت». ⁽¹⁾

امروز هم همه دانشمندان فلکی تصریح می کنند که کرات آسمانها از هم جدا است و تعادل و نیروی جاذبه و دافعه هر کدام را در جایگاه خود قرار داده است.

و جمله دوم،اشاره به پیوند اجزاء هر کره نسبت به خود می باشد.بنابر این،در میان دو جمله بالا هیچ گونه تضادّی نیست.آنجا که می فرماید:فاصله ها را بی آنکه بر چیزی تکیه داشته باشند نظام بخشید و در جمله بعد می گوید:شکافها را به هم پیوند داده است.چرا که یکی ناظر به کلّ و دیگری ناظر به اجزاء است(وحدت ضمیرها مشکلی در اینجا ایجاد نمی کند،چرا که هر دو به آسمانها بر می گردد،یکی به مجموعه و دیگری به اجزاء).(دقّت کنید!).

در جمله سوم،به رابطه در میان کرات آسمانی که با هم قرین هستند اشاره می فرماید:و می گوید:«خداوند آنها و نظایر آنها را به یکدیگر مربوط ساخت.» (و وشّج ⁽²⁾بینها و بین أزواجها) .

این تعبیر ممکن است اشاره به منظومه های عالم بالا بوده باشد که مجموعه هایی را تشکیل می دهند که از کرات شبیه به یکدیگر تشکیل شده اند و به این ترتیب،در این کلام کوتاه و پر معنا،هم اشاره به نظمی

شده است که بر هر یک از کرات حاکم است و هم اشاره به منظومه ها و مجموعه عالم بالا. ⁽¹⁾

در چهارمین جمله اشاره به طرق صعود و نزول فرشتگان به آسمانها کرده، می فرماید:«مشکل فرود آمدن فرشتگان را برای ابلاغ فرمان او،و بالا بردن اعمال مخلوقات را به آسمان آسان نمود». (و ذلّل للهابطین بأمره،و الصّاعدین بأعمال خلقه،حزونة ⁽²⁾معراجها) . آیا فرشتگان،وجود مادّی هستند و صعود و نزولی نسبت به آسمانها دارند یا اینکه منظور از این صعود و نزول،صعود و نزول معنوی است؟«مفسّران نهج البلاغه» تفسیرهای متفاوتی در این زمینه دارند.آنچه موافق ظاهر جمله های بالا و بسیاری از روایات و حتّی آیات قرآن مجید است،این است که آنها وجودات نوریّه ای هستند که در عین لطافت،جنبه جسمانی نیز دارند؛هر چند به خاطر همان لطافت،برای ما قابل مشاهده نباشند و در این صورت صعود و نزول،و رفت و آمد برای آنها تصوّر می شود.

به خواست خداوند در فراز آینده همین خطبه که پیرامون ملائکه بحث می کند، سخنان بیشتری در این زمینه خواهیم داشت.

سؤال دیگری که در اینجا مطرح می شود این است که مگر خداوند مکانی در آسمانها دارد که فرشتگان پیام او را از آسمان بالا به زمین می آورند و اعمال بندگان را از زمین نزد او به سوی آسمانها می برند؟به

یقین،چنین چیزی درباره خداوند که ما فوق عالم مادّه است و زمان و مکان و اجزایی برای او تصوّر نمی شود،امکان پذیر نیست!پس چگونه فرشتگان از نزد او پیام می آورند و اعمال بندگان نزد او می برند؟ با توجّه به یک نکته دقیق،پاسخ این سؤال روشن می شود و آن اینکه درست است زمین و آسمان همه از مخلوقات خداست،ولی مراکزی در این جهان مادّه وجود دارد که محل تابش انوار الهی یا به تعبیر دیگر،دارای قداست خاصّی است.

همان گونه که در روی زمین هم،همه جا شبیه هم نیست؛مثلا موسی بن عمران علیه السّلام برای گرفتن پیام خدا به کوه طور می رود و پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله در آغاز به غار حرا می رفت؛در حالی که هیچ یک از آنها نزدیک تر به خدا از دیگری نبود،ولی قداست محل سبب می شود که در مکانهایی همچون طور و حرا و مسجد الحرام و مانند آن انوار الهیّه،بیشتر باشد.

در مورد فرشتگان نیز چنین است که در جهان بالا،مراکز قدسی وجود دارد که فرشتگان در آن مراکز مقدّس،پیام الهی را درک می کنند و پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نیز در معراج به همان مراکز،بلکه بالاتر از آن رسید و مشمول عنایات بیشتری گردید و اعمال نیک بندگان نیز در آن مراکز قدس،به ودیعت سپرده می شود و تا روز بازپسین نگهداری خواهد شد.

سپس امام علیه السّلام آنچه را در جمله های قبل به اجمال بازگو فرمود به تفصیل بیان می کند و در ضمن پنج جمله،مراحل آفرینش آسمانها را شرح می دهد.نخست می فرماید:«به آسمانها در حالی که به صورت دود بود،فرمان داد(فرمانی تکوینی، برای پیمودن مراحل خلقت و تکامل). (و ناداها بعد إذ هی دخان) .

این جمله،در حقیقت اشاره به نخستین مرحله آفرینش جهان است که در قرآن مجید نیز در آیه 11 سوره«فصّلت»آمده است: «ثُمَّ اسْتَوی إِلَی

السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ» ؛ سپس به تدبیر آسمان پرداخت،در حالی که به صورت دود بود». ⁽¹⁾

این همان چیزی است که دانش امروز نیز آن را تأیید می کند و می گوید:تمام جهان در آغاز به صورت توده بسیار عظیمی از گاز بود.

در جمله دوّم می افزاید:«سپس(خلقت وارد مرحله تازه ای شد)و در این هنگام، بخش های مختلف آن پیوند برقرار گشت». (فالتحمت عری أشراجها) .

با توجه به اینکه«إلتحام»به معنای به هم پیوستن و«عری»جمع«عروه»به معنای دستگیره و«أشراج»جمع«شرج»به معنای شکاف است،مفهوم جمله بالا این می شود که:خداوند آن توده عظیم دود مانند را،فشرده ساخت.شکافها را برطرف ساخت و اطراف آن را به هم پیوند داد،گویی این شکافها همچون جعبه هایی است که دستگیره های آن را برای محفوظ ماندن به هم می بندند و مرتبط می سازند.

این جمله نیز با دانش امروز که خبر از فشردگی توده گازی شکل-به سبب جاذبه درونی می دهد-هماهنگ است.

در جمله سوم می افزاید:«سپس آسمانها را از هم جدا ساخت و درهای بسته آنها را باز گشود(و در میان آنها فاصله انداخت)». (و فتق بعد الارتتاق صوامت أبوابها) .

این تعبیر،ممکن است اشاره به نظرات دانشمندان روز باشد که معتقدند توده گازی شکل نخستین،بر اثر یک انفجار عظیمی که در درونش رخ داد،متلاشی شد و ستارگان و کهکشانها به وجود آمدند.و طبق فرضیه دیگر،

به خاطر حرکت دورانی شدید و نیروی گریز از مرکز،بخشهایی از آن،یکی پس از دیگری جدا شدند و در این فضای بیکران از یکدیگر فاصله گرفتند و کرات آسمان به این ترتیب ساخته شد.

قرآن مجید نیز می فرماید: «أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما» ؛آیا کافران ندیدند که آسمانها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آنها را از یکدیگر باز کردیم». ⁽¹⁾⁽²⁾

در چهارمین جمله اشاره به آفرینش شهاب های آسمانی می کند(که به صورت یک خط نورانی در آسمان به چشم می خورد و سپس خاموش می شود).و می فرماید:«و نگهبانانی از شهاب های ثاقب(پر نور)بر هر راهی گماشت» (و أقام رصدا من الشّهب الثّواقب علی نقابها) .

توجّه داشته باشید که«رصد»(بر وزن صدف)در اصل معنای مصدری دارد و به معنای آمادگی برای مراقبت از چیزی است.و بر فاعل نیز اطلاق می شود و در مفرد و جمع هر دو به کار می رود.و«نقاب»جمع«نقب»به معنای راه،یا فاصله میان دو چیز است.بنابر این،مفهوم جمله بالا این می شود که خداوند شهاب هایی بر طرق آسمانها گماشته(تا از نفوذ شیاطین به آسمانها جلوگیری کند).

این همان چیزی است که در آیات متعددی از قرآن مجید به آن اشاره شده است.از جمله در سوره«صافّات»آیه 8 تا 10 می خوانیم: «لا یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلی وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جانِبٍ دُحُوراً وَ لَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ

إِلاّ مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ» ؛آنها(شیاطین)نمی توانند به سخنان فرشتگان عالم بالا گوش فرا دهند.و(هر گاه چنین قصدی را داشته باشند)از هر سو هدف تیرها قرار می گیرند.آنها به شدّت عقب رانده می شوند و برای آنان عذاب دائم است.مگر آن کس که برای لحظه ای کوتاه جهت استراق سمع،به آسمان نزدیک شود که شهاب ثاقب او را دنبال می کند.» از این آیات و آیات دیگر اجمالا استفاده می شود که اخبار مهمّ این جهان،در جهان بالا،در میان فرشتگان که از سوی خدا مأمور اداره عالم هستند،گفتگو می شود و گاه شیاطین برای استراق سمع به آسمان ها نزدیک می شوند؛ولی شهابها آنها را از آسمانها به طرف پایین می رانند.

درست است که شهاب از نظر علم امروز،چیزی جز سنگهای به ظاهر سرگردان که به جوّ کره زمین نزدیک می شوند و بر اثر تصادم با آن آتش می گیرند نمی باشد؛ ولی هیچ مانعی ندارد که شهابها مأموریت پاسداری از فضای آسمان را در برابر شیاطین داشته باشند؛هر چند نه شیطان برای ما قابل مشاهده است و نه حرکات شهب برای ما دقیقا معلوم می باشد(شرح بیشتر را درباره این مسئله مهم،در تفسیر نمونه،جلد 19،ذیل آیات بالا مطالعه فرمایید!).

در چهارمین و پنجمین جمله،به مطلب مهمّ دیگری در رابطه با نظام کواکب آسمان اشاره کرده،می فرماید:«آنها را با دست قدرتش از اینکه گرفتار حرکات ناموزون گردند(در میان فضا)نگاهداشت،و به آنها فرمان

داد که تسلیم امر او(و قوانین آفرینش)بوده باشند!» (و أمسکها من أن تمور، ⁽¹⁾فی خرق الهواء بأیده ⁽²⁾و أمرها أن تقف مستسلمة لأمره) .

این تعبیر هماهنگی روشنی با علم روز دارد که می گوید:ستارگان آسمان و منظومه ها و مجموعه های آن،تحت تأثیر نیروی جاذبه،که متناسب با جرم آنهاست،و نیروی دافعه،که بر اثر حرکت و نیروی گریز از مرکز در آنها پیدا می شود، در مدارهای خود در حرکتند؛بی آنکه تکیه بر جایی داشته باشند و کمترین انحرافی از مدار خود پیدا کنند.

به تعبیر دیگر:تعادل دقیق نیروی جاذبه و دافعه،به آنها اجازه نمی دهد که نه از هم دور شوند و در فضای بیکران سرگردان بمانند و نه به هم نزدیک شوند و به صورت توده واحدی در آیند.تعبیر به«تمور»(حرکت ناموزون پیدا کند)و«خرق الهواء»(فضای گسترده)به روشنی حکایت از این مطلب می کند.ولی بعضی از مفسّران پیشین نهج البلاغه که در حال و هوای«هیئت بطلمیوسی»زندگی می کردند و قائل به افلاک نه گانه پوست پیازی بودند،در تفسیر این جمله ها گرفتار مشکل شده اند و پاره ای از الفاظ بالا را بر معانی مجازی حمل کرده اند،در حالی که بر

اساس هیئت امروز،تفسیر آنها بسیار روشن است.

جمله«أمرها»و«لأمره»در واقع اشاره به دو معناست؛«امر»در آغاز جمله اخیر، اشاره به فرمان تکوینی خدا و آفرینش است و«امر»در پایان

جمله،اشاره به قوانین آفرینش است.یعنی خدا آنها را آن گونه آفریده است که تسلیم این قوانین باشند.

نکته: ویژگی های آسمانها

امام علیه السّلام در این فراز تصویر جامع و گویایی از آفرینش شگفت انگیز آسمانها کرده است:

از یک سو،اشاره به آغاز آفرینش آنها می کند که همه چیز به صورت توده عظیم دود مانندی به هم پیوسته بود.

از سوی دیگر،به انفجار نخستین که در آن توده عظیم واقع شد،و ستاره ها و کهکشانها از یکدیگر جدا شدند،اشاره سربسته ای می فرماید.

از سوی سوم،به معلّق بودن کواکب آسمان،در این فضای بی کران که نشانه ای از عظمت و قدرت پروردگار است اشاره می فرماید:

از سوی چهارم،به حرکات منظّم و خالی از هر گونه ناموزونی در کرات آسمان که در مدارهای خود در گردشند(که نتیجه موازنه دو نیروی جاذبه و دافعه است)، اشاره روشنی دارد.

از سوی پنجم،حرکت فرشتگان را در جهان بالا و مراکز قدس و نزول آنها به زمین برای ابلاغ فرمان حق و صعود آنها به آسمان،برای بردن اعمال بندگان،یادآور می شود.

و از سوی ششم،به رانده شدن شیاطین از صعود به آسمانها،به وسیله شهابها می پردازد،که هر کدام از آنها در جای خود شرح مفصّلی دارد؛ولی امام علیه السّلام در عباراتی کوتاه و پر معنا و اندیشه برانگیز،همه را بیان فرموده است.

فراموش نکنیم که اینها همه در زمانی بوده که فقط«هیئت بطلیموس»و افلاک تو در توی پوست پیازی در مورد ساختمان آسمان بر محافل علمی

حکم فرما بود،و باید تصدیق کرد که بیان این حقایق در چنان فضایی در حدّ اعجاز است و نشانه روشنی است که علم آن حضرت از غیر منابع عادّی سرچشمه می گرفته است. ⁽¹⁾

بخش دهم

اشاره

و جعل شمسها آیة مبصرة لنهارها،و قمرها آیة ممحوّة من لیلها،و أجراهما فی مناقل مجراهما،و قدّر سیرهما فی مدارج درجهما،لیمیّز بین اللّیل و النّهار بهما،و لیعلم عدد السّنین و الحساب بمقادیرهما،ثمّ علّق فی جوّها فلکها،و ناط بها زینتها،من خفیّات دراریّها و مصابیح کواکبها، و رمی مسترقی السّمع بثواقب شهبها،و أجراها علی أذلال تسخیرها من ثبات ثابتها،و مسیر سائرها،و هبوطها و صعودها،و نحوسها و سعودها.

ترجمه

خداوند خورشید را نشانه روشنی بخش روز،و ماه را نوری محو و کم رنگ برای (زدودن شدّت تیرگی)شب ها قرار داد و آنها را در مسیرهایشان به حرکت درآورد؛و مقدار سیر آنها را در مراحلی که باید بپیمایند معیّن فرمود،تا شب و روز را بدین وسیله از هم جدا سازد و عدد سال ها و زمان معلوم گردد.سپس در فضای آسمان ها، فلک ها(مدارات کواکب)را آفرید،و آنچه زینت بخش آن بود از ستارگان مخفی و کم نور و ستارگان پر نور در آن جایگزین ساخت،و استراق سمع کنندگان را با شهاب های ثاقب تیر باران نمود،و همه آسمانها را به تسخیر خود در آورد،و ستارگان ثوابت و سیّار و هبوط کننده و صعود کننده و نحس و سعد آنها را به جریان انداخت.

شرح و تفسیر: آفرینش خورشید و ماه و ستارگان و شهاب ها

امام علیه السّلام در این فراز،به آفرینش خورشید و ماه و ستارگان و فلسفه وجودی آنها اشاره کرده و با بیانی زیبا،فواید و برکات این کواکب آسمانی را شرح می دهد.

می فرماید:«خداوند،خورشید را نشانه روشنی بخش روز قرار داد(و تمام برکاتی که از روشنایی روز عاید می شود به واسطه آن است)». (و جعل شمسها آیة مبصرة لنهارها) .

«و ماه را نوری محو و کم رنگ برای(زدودن شدت تیرگی)شبها قرار داد» (و قمرها آیة ممحوّة من لیلیها) .

در تفسیر این جمله،«مفسّران نهج البلاغه»راههای گوناگونی رفته اند؛گاه گفته اند:

«ممحوّه»(محو شده)به شبهای محاق(شبهای ظلمانی آخر ماه)اشاره دارد.و گاه گفته اند:اشاره به کلف ها(نقطه های تاریکی روی ماه)می باشد.و گاه در تفسیر آن گفته اند:که منظور کم رنگ شدن تدریجی ماه بعد از شب نیمه است.

ولی به نظر می رسد تمام این ها بی راهه است و منظور از«ممحوّه»(محو شده) همان کم رنگ بودن نور ماه،نسبت به نور خورشید است که خداوند این نور کم رنگ را برای کاستن مختصری از ظلمت شب(به گونه ای که شب،فلسفه خودش را از دست ندهد و زمان آسایش و آرامش باشد)قرار داده است.

به هر حال،این تعبیر هماهنگ با آیات قرآن است که هم شب و روز از آیات خدا می شمرد و هم خورشید و ماه را: «وَ مِنْ آیاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ» . ⁽¹⁾

برکات روشنایی آفتاب و نورافشانی آن بر صحنه زندگی بشر-که مایه هر گونه جنبش و حرکت و تلاش برای زندگی است-بر کسی پوشیده نیست.همان گونه که نور کم رنگ و لطیف و آرام بخش ماه در شبهای

ظلمانی که سبب حلّ بسیاری از مشکلات زندگی بشر می شود و به هنگام ضرورت،راه خود را در پرتو آن،در شهر و بیابان پیدا می کند و در عین حال،چنان قوی نیست که اجازه فعّالیت های روز را به انسان دهد و به ناچار به استراحت می پردازد،نیز از نعمتهای بزرگ خداوند است.

سپس امام علیه السّلام به حالات ماه و خورشید و فلسفه وجودی آنها می پردازد و می فرماید:«خداوند آنها را در مسیرهایشان به حرکت درآورد.و مقدار سیر آنها را در مراحلی که باید بپیمایند معیّن فرمود،تا شب و روز را به این وسیله،از هم جدا سازد و عدد سالها و حساب زمان(برای نظم زندگی انسانها)معلوم گردد». (و أجراهما فی مناقل ⁽¹⁾مجراهما،و قدّر سیرهما فی مدارج درجهما،لیمیّز بین اللّیل و النّهار بهما،و لیعلم عدد السّنین و الحساب بمقادیرهما) .

این همان چیزی است که در قرآن مجید نیز با اشاره روشنی بیان شده؛ می فرماید: «هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ» ؛او کسی است که خورشید را روشنایی و ماه را نور قرار داد و برای آن منزلگاههایی مقدّر کرد تا عدد سالها و حساب(کارها)را بدانید». ⁽²⁾

جدا شدن شب از روز به وسیله آفتاب و ماه،معلوم است و«مدارج»خورشید و ماه با توجّه به آنچه تجربه ها نشان می دهد و دانشمندان فلکی با دقّت حساب کرده اند،نیز معلوم می شود؛دایره ای را که زمین به گرد خورشید می گردد و در 365 روز کامل می شود،در نظر ما زمینیان،چنان به نظر می رسد که این دایره مربوط به حرکت خورشید به دور زمین است؛در حالی که در واقع،خورشید در مرکز قرار گرفته و زمین به دور آن می چرخد،همان گونه که حرکت زمین به دور خود،که سبب پیدایش شب

و روز است و در 24 ساعت کامل می شود،در نظر ما به صورت حرکت خورشید به دور زمین احساس می شود.علّت این گونه احساس ها این است که ما زمین را ثابت می پنداریم و تمام کواکب آسمان را به دور خود در حرکت می بینیم.

ماه نیز یک حرکت انتقالی به دور زمین دارد که در 29 روز و چند ساعت کامل می شود و تغییر شکل ظاهر ماه در نظر ما به جهت همین حرکت دورانی به دور زمین است.میلیونها سال خورشید و ماه و کره زمین در مدار و مسیر خود بدون کمترین تغییر،حرکت دارند و ما انسانها می توانیم حساب سال و ماه را دقیقا تعیین کنیم.به خصوص اینکه در حرکت دورانی زمین به دور خورشید،در هر ماه آن را در کنار یکی از صورتهای فلکی می بینیم و برجهای دوازده گانه ماه های خورشیدی در همین جا شکل می گیرد.

سپس به سراغ سایر ستارگان آسمان می رود و می فرماید:«خداوند در فضای آسمانها،فلک ها(مدارات کواکب)را آفرید و آنچه زینت بخش آن بود،از ستارگان مخفی و کم نور،و ستارگان پر فروغ،در آن جایگزین ساخت». (ثمّ علّق فی جوّها فلکها،و ناط ⁽¹⁾بها زینتها،من خفیّات دراریها، ⁽²⁾و مصابیح کواکبها) .

در اینجا امام علیه السّلام به دو قسم از کواکب آسمان اشاره فرموده:نخست،ستارگان کوچکند که امام از آنها تعبیر به مرواریدهای پنهان کرده و دیگر،ستارگان فروزان و پر نور که از آنها تعبیر به چراغها(مصابیح)فرموده است.می دانیم تقسیم بندی ستارگان به کوچک و بزرگ،یا ریز و درشت،

از دیدگاه ماست و گرنه بسیاری از این ستارگان کوچک،از نظر حجم،فوق العاده بزرگ و حتّی از خورشید ما،که یکی از کواکب متوسّط آسمان محسوب می شود،بزرگترند!امّا به جهت بعد مسافت به چشم ما کوچک می آیند و به عکس،ستارگان درشتی هستند(مانند ستاره زهره)که جزو سیّارات منظومه شمسی است و به جهت نزدیک بودنش درخشندگی فوق العاده ای دارد در حالی که سیّاره کوچکی است.به هر حال،این ستارگان آسمان،شب را چنان زیبا و دل انگیز می کنند که گذشته از عظمت آفرینش آنها،زیبایی شان نیز خیره کننده است.

البتّه ستارگان در عالم خود،جهان مستقلّی را تشکیل می دهند و به گفته دانشمندان،بسیاری از آنها ممکن است مسکونی بوده باشند و موجودات زنده ای داشته باشند،که حیات آنها برای ما غیر قابل تصوّر است؛ولی با این حال،نقش آنها در زندگی ما تنها زیبایی آسمان شب نیست،بلکه به وسیله آنها می توان در بیابان و دریا،راه را به سوی مقصد پیدا کرد. «وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ» . ⁽¹⁾

از این گذشته،ممکن است مجموعه کواکب و ستارگان در این آسمان پهناور،به جهت تأثیرات جاذبه روی یکدیگر،نگاهدارنده و ضامن بقای مجموعه باشند.

سپس اشاره به یکی دیگر از پدیده های شگفت انگیز آسمان،یعنی«شهاب ها» کرده،می فرماید:«و استراق سمع کنندگان را با شهابهای ثاقب تیرباران نمود».

(و رمی مسترقی ⁽²⁾السّمع بثواقب شهبهآ) .

درباره شهاب ها در فراز قبل به اندازه کافی سخن گفتیم و مرجعی را برای مطالعه بیشتر معرّفی نمودیم و به نظر می رسد تکرار در این فراز،به جهت آن باشد که گاهی شهاب ها از دید ناظران زمینی به صورت ستاره متحرکی در می آیند.از این روست که امام علیه السّلام در کنار تقسیم ستارگان به آن نیز اشاره فرموده است.

سپس به شرح حالات ستارگان و حالات دقیق آنها می پردازد و می فرماید:«آنها را به تسخیر خود در آورد،و ستارگان ثوابت و سیّار،و هبوط کننده،و صعود کننده،و نحس و سعد آنها را به جریان انداخت».

(و أجراها علی أذلال، ⁽¹⁾تسخیرها من ثبات ثابتها،و مسیر سائرها،و هبوطها و صعودها،و نحوسها و سعودها) .

درباره ستارگان ثوابت و سیّار و هبوط و صعود،و چگونگی نحس و سعد آنها،در بخش نکته ها بحث خواهیم کرد.

نکته ها

ستارگان ثابت و سیّار

1-می دانیم ستارگانی که در آسمان می بینیم از یک نظر به دو گونه تقسیم می شوند:«ثابت»و«سیّار»و ستارگان ثوابت مجموعه هایی هستند که وضع خود را در آسمان تغییر نمی دهند؛از یک طرف طلوع می کنند و در طرف دیگر غروب،بی آنکه تغییری در فواصل آنها دیده شود(البتّه آنها در واقع حرکت دارند،ولی چون بسیار از ما دورند،حرکات آنها تأثیری در فواصل آنها نمی گذارد).

ستارگان سیّار چند ستاره هستند که در مجموعه منظومه شمسی گرد آفتاب می گردند و چون فاصله آنها با کره زمین نسبت به اجرام آسمانی،

بسیار کم است، حرکات آنها در آسمان کاملا معلوم است و دائما محلّ خود را نسبت به ما تغییر می دهند.

حالات ستارگان

2-برای ستارگان و کواکب آسمان حالات دیگری نیز وجود دارد و آن«هبوط»و«صعود»است.یعنی چنان به نظر می رسد که یک ستاره،یا یک مجموعه به طرف بالا حرکت می کند که نامش صعود است و گاه به پایین حرکت می کند،که نامش هبوط است.روشن ترین مثال آن خورشید است که از اوّل زمستان شروع به اوج گیری در مدار خود می کند و هر روز در محل بالاتری در آسمان دیده می شود تا اوّل تابستان که به نهایت اوج خود می رسد و کاملا در آسمان،بالا دیده می شود و گاه درست بالای سر،و سپس از آغاز تابستان هبوط آن شروع می شود و در اوّل زمستان به پایین ترین نقطه در افق می رسد(البته این تغییرات در حقیقت مربوط به خورشید نیست بلکه مربوط به تغییر وضع زمین در حرکت مداری خود به دور خورشید و انحراف محور زمین نسبت به سطح مدار،به مقدار 23 درجه می باشد).

این تعبیرات نشان می دهد که امام علیه السّلام دقیقا به مسائل فلکی احاطه داشته و در اشارات پر معنایی بسیاری از مطالب را بیان فرموده است.

سعد و نحس ستارگان

3-در مورد سعد و نحس ستارگان که در فراز بالا آمده است اگر بخواهیم به ظاهر ابتدایی آن بنگریم اشاره به اعتقادی است که جمعی از منجّمان قدیم درباره ستارگان داشتند؛بعضی از آنها را نحس می دانستند و طلوع یا تغییر حالات آنها را سبب حوادث بدی در زندگی عمومی مردم و

یا زندگی خصوصی بعضی از افراد می پنداشتند(چون برای هر انسانی ستاره ای قائل بودند)و به عکس،طلوع یا تغییر حالات بعضی دیگر را نشانه بروز سعادت و خوشبختی برای جامعه انسانی و یا افراد خاصّی تصور می کردند؛در حالی که می دانیم اسلام تأثیر ستارگان را در سرنوشت انسانها نفی می کند و آن را نوعی شرک می شمرد.

در خطبه 79 که در جلد سوم شرح آن گذشت خواندیم که امیر مؤمنان علی علیه السّلام در برابر منجمّی که در مورد جنگ نهروان پیشگویی منفی می کرد،سخت بر آشفت و پیشگویی های او را که بر اساس تأثیر ستارگان در سرنوشت انسانها بود،نوعی تکذیب قرآن و بیگانگی از خداوند شمرد و در پایان خطبه،مردم را از این بخش از علم نجوم که سخن از رابطه سرنوشت انسانها با ستارگان و تأثیر آنها در زندگی بشر می گوید نهی فرمود.

در احادیث متعددی که از سایر معصومین علیهم السّلام به ما رسیده،نیز این بخش از علم نجوم شدیدا مورد نکوهش واقع شده و منجّم،همردیف کاهن و ساحر و کافر شمرده شده است.از جمله در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می خوانیم:«من صدّق کاهنا أو منجّما فهو کافر بما أنزل علی محمّد»کسی که کاهن یا منجّمی را تصدیق کند به چیزی که بر محمّد صلّی اللّه علیه و آله نازل شده کفر ورزیده است». ⁽¹⁾

و احادیث فراوان دیگر.

شکّی نیست که منجّمان قدیم در مورد ارتباط ستارگان با سرنوشت انسانها عقاید مختلفی داشتند که در شرح خطبه 79 به طور کامل بیان گردید و می توان گفت که این روایات ناظر به کسانی است که تدبیر این جهان را

به دست ستارگان می پنداشتند و نوعی الوهیّت برای آنها قایل بودند.ولی اگر کسی بگوید ستارگان فقط دلالت بر وقوع چنین حوادثی(به فرمان خدا)دارند.چنین سخنی کفر نیست؛ ولی دلیلی بر اثبات این دلالت وجود ندارد.آنها عوالمی برای خود دارند همان گونه که کره زمین و ساکنانش برای خود عالمی دارند؛هیچ گونه دلیل علمی تاکنون چنین رابطه ای را اثبات نکرده است،که مثلا طلوع و غروب فلان ستاره،یا تقارن فلان ستاره با ستاره دیگر،بر بروز جنگها یا صلح و آرامش مؤثّر باشد؛در عین حال نمی توان این گونه دلالت ها را به طور قطع نفی کرد،حتّی اگر از غیر معصومی شنیده شود.آنچه در بعضی روایات آمده است که مثلا هنگامی که قمر در عقرب است-یعنی کره ماه مقابل صورت فلکی عقرب قرار گیرد-ازدواج کردن مکروه است،چیزی نیست که ما بتوانیم آن را انکار کنیم.

از اینجا روشن می شود که سعد و نحسی که در این بخش از خطبه بالا آمده، ممکن است اشاره به چنین اموری باشد.

این احتمال نیز وجود دارد که چگونگی قرار گرفتن بعضی از کواکب آسمان- مخصوصا سیّارات منظومه شمسی-در مدارات خود،در مقایسه با یکدیگر،ممکن است تأثیرات طبیعی در کره زمین داشته باشد؛مثلا می دانیم جزر و مدّ دریاها بر اثر تأثیر جاذبه کره ماه است و هرگاه کره ماه و خورشید در یک سو قرار گیرند(مانند اوائل و اواخر ماه)این جاذبه قوی تر و حتّی ممکن است روی پوسته زمین هم تأثیر بگذارد و سبب شکستگی ها و زلزله هایی شود و به عکس ممکن است بارندگی های قابل ملاحظه ای بر اثر تأثیر کرات آسمانی روی کره زمین و مانند آن صورت گیرد.

بنابر این،سعد و نحس ستارگان می تواند اشاره ای به این تأثیر خاصّ طبیعی باشد.

بخش یازدهم

اشاره

ثمّ خلق سبحانه لإسکان سمواته،و عمارة الصّفیح الأعلی من ملکوته، خلقا بدیعا من ملائکته،و ملأ بهم فروج فجاجها،و حشابهم فتوق أجوائها، و بین فجوات تلک الفروج زجل المسبّحین منهم فی حظائر القدس،و سترات الحجب،و سرادقات المجد،و وراء ذلک الرّجیج الّذی تستکّ منه الأسماع سبحات نور تردع الأبصار عن بلوغها،فتقف خاسئة علی حدودها.

ترجمه

سپس خداوند سبحان برای سکونت در آسمانها و آباد ساختن آنها(با عبادت و نیایش)در بالاترین صفحه ملکوت خود،مخلوقاتی بدیع از فرشتگان آفرید؛تمام فواصل آسمان را با آنها پر کرد و فضای میان آن را از وجود فرشتگان،مالا مال ساخت.(به گونه ای که)صدای تسبیح آنها،فاصله های آسمانها را پر کرده و در بارگاه قدس و درون حجابها و سراپرده های مجد و عظمت،طنین انداز است،و در ماورای زلزله و غوغای تسبیح آنان-که گوشها از آن کر می شود-شعاع های خیره کننده نور، چشمها را از دیدن باز می دارد و در محدوده خود متوقّف می سازد.

شرح و تفسیر: آفرینش فرشتگان

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام به آفرینش فرشتگان و مسئولیت های مختلفی که بر عهده دارند می پردازد و با عباراتی بسیار زیبا و دلنشین-که به گفته«ابن ابی الحدید»آنچنان فصیح و بلیغ است که فصاحت عرب را به فراموشی می سپارد و نه تنها از نظر الفاظ که از نظر معانی هم چنان پر محتوا و آسمانی است که عقل در آن حیران می ماند-این موضوع را شرح می دهد.

می فرماید:«سپس خداوند سبحان،برای سکونت در آسمانها و آباد ساختن آن (با عبادت و نیایش)در بالاترین صفحه ملکوت خود،مخلوقاتی بدیع از فرشتگان آفرید؛تمام فواصل آسمان را با آنها پر کرد و فضای میان آن را از وجود فرشتگان، مالا مال ساخت». (ثمّ خلق سبحانه لإسکان سمواته،و عمارة الصّفیح ⁽¹⁾الأعلی من ملکوته،خلقا بدیعا من ملائکته،و ملأ بهم فروج فجاجها،و حشا بهم فتوق ⁽²⁾أجوائها ⁽³⁾) .

تعبیر به«ثمّ»می تواند اشاره به این باشد که آفرینش فرشتگان بعد از آفرینش زمین و موجودات زمینی باشد و ممکن است به عنوان تأخیر در بیان و نه تأخیر در زمان ذکر باشد احتمال دوم-با توجّه به روایاتی که آفرینش فرشتگان را قبل از آفرینش موجودات زمینی ذکر کرده است و با

توجه به خطبه اوّل نهج البلاغه که شرح آن گذشت-مناسب تر به نظر می رسد.

سپس می افزاید:«(هم اکنون)صدای تسبیح تسبیح گویان آنها،فاصله های آسمان را پر کرده و در بارگاه قدس و درون حجابها و سراپرده های مجد و عظمت، طنین انداز است». (و بین فجوات ⁽¹⁾تلک الفروج زجل ⁽²⁾المسبّحین منهم فی حظائر ⁽³⁾القدس،و سترات الحجب،و سرادقات ⁽⁴⁾المجد) .

ولی این بدان معنا نیست که این فرشتگان مقرّب توانسته اند به اوج معرفت پروردگار برسند؛بلکه همانگونه که امام علیه السّلام به دنبال این سخن می افزاید:«در ماورای زلزله و غوغای تسبیح آنان-که گوشها از آن کر می شود-شعاع های خیره کننده نور،چشمها را از دیدن باز می دارد و

در محدوده خود متوقف می سازد». (و وراء ذلک الرّجیج، ⁽¹⁾الّذی تستکّ، ⁽²⁾منه الأسماع سبحات، ⁽³⁾نور تردع الأبصار عن بلوغها،فتقف خاسئة ⁽⁴⁾علی حدودها) .

بدیهی است مفهوم این سخن آن نیست که خداوند متعال،محلّی در آسمانها دارد که با انوار فوق العاده شدید،از هر سو احاطه شده است؛بلکه منظور این است که مراکز مقدّسی در این جهان هستی وجود دارد که حتّی فرشتگان از مشاهده آن عاجزند؛یا اینکه تعبیرات فوق کنایه از آن است که فرشتگان الهی با آن همه قرب و عظمت و غرق عبادت و تسبیح بودن نیز،قادر به درک کنه ذات و صفات خدا نیستند و عظمت پروردگار را جز به مقدار توان خود درک نمی کنند.

به تعبیر دیگر اگر این جمله ها را بر ظاهرشان حمل و تفسیر کنیم نشان می دهد که در آسمانها مراکزی است که از قداست و نورانیّت بیشتری برخوردار است(در روایاتی نیز به این معنا اشاره شده است) ⁽⁵⁾.

همانگونه که در روی زمین نیز مراکزی همچون کعبه و بیت المقدّس وجود دارد که همواره مورد احترام بوده،بی آنکه محلّی برای ذات پاک خدا باشد.

و اگر بر معنای کنایی حمل و تفسیر شود،دلیل بر این است که فرشتگان با تمام عظمتی که دارند در مقام قرب پروردگار،به جایی می رسند که از آن فراتر نمی روند؛ بلکه عظمت و نور پروردگار،آنها را از گذشتن از آن مرز مانع می گردد.

بخش دوازدهم

اشاره

و أنشأهم علی صور مختلفات،و أقدار متفاوتات،(أولی أجنحة)تسبّح جلال عزّته،لا ینتحلون ما ظهر فی الخلق من صنعه،و لا یدّعون أنّهم یخلقون شیئا معه ممّا انفرد به، «بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» جعلهم اللّه فیما هنالک أهل الأمانة علی وحیه،و حمّلهم إلی المرسلین و دائع أمره و نهیه،و عصمهم من ریب الشّبهات،فما منهم زائغ عن سبیل مرضاته،و أمدّهم بفوائد المعونة،و أشعر قلوبهم تواضع إخبات السّکینة،و فتح لهم أبوابا ذللا إلی تماجیده،و نصب لهم منارا واضحة علی أعلام توحیده.

ترجمه

آنها را به صورتهای مختلف و اندازه های گوناگون آفرید،«در حالی که دارای بالهای متعددی هستند»(و از نظر قدرت،یکسان نمی باشند).همواره تسبیح جلال و عزّت او می گویند و هرگز اسرار شگفت انگیز آفرینش مخلوقات را به خود نسبت نمی دهند و ادّعا نمی کنند که در آفرینش چیزی با او شرکت دارند،«بلکه آنها بندگان گرامی او هستند که هیچ گاه در سخن بر او پیشی نمی گیرند و به فرمان او(بی هیچ کم و کاست)عمل می کنند».گروهی از آنها را امین وحی خود قرار داد،و به آنها برای رساندن ودایع امر و نهیش به پیامبران مأموریت داد،و از تردید و شبهات مصونیّت بخشید،به گونه ای که هیچ کدام از آنان از راه رضای حقّ منحرف نمی شوند.آنان را از یاری خویش بهره مند ساخت(تا وظیفه ابلاغ

وحی را به خوبی انجام دهند)و قلب آنان را با تواضع و خشوع و سکینه و آرامش قرین نمود(تا در انجام این وظیفه خطیر گرفتار خطا نشوند)و درهای سهل و آسانی را برای مدح و تمجید(و نیایش) خویش به روی آنها گشود(تا از این طریق مصونیّت بیشتری به آنها ببخشد)و چراغ های روشنی جهت راهیابی به نشانه های توحیدش برای آنان نصب نمود.

شرح و تفسیر: مأموریتهای فرشتگان

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام به بیان صور مختلف فرشتگان و تقسیم مسئولیتهای آنها و قسمتی از ویژگیهای دیگر آنان پرداخته،چنین می فرماید:

«آنها را به صورتهای مختلف و اندازه های گوناگون آفرید،در حالی که دارای بال و پرهای متعددی هستند(و از نظر قدرت یکسان نمی باشند.)و همواره تسبیح جلال و عزّت او می گویند». (و أنشأهم علی صور مختلفات،و أقدار متفاوتات،«أولی أجنحة»تسبّح جلال عزّته ⁽¹⁾) .

بعضی از مفسّران نهج البلاغه این تعبیرات را بر ظاهر آن حمل کرده اند و گفته اند:فرشتگان اشکال مختلفی دارند و اندازه های آنها با هم متفاوت است و به راستی دارای بال و پرند و همواره تسبیح خدا می گویند.در حالی که بعضی دیگر این تعبیرات را کنایه از تفاوت مقامات فرشتگان و میزان قوّت و قدرت آنها دانسته اند و از آنجایی که بال برای پرندگان وسیله پرواز در آسمان است و چگونگی بال ها قدرتهای متفاوتی برای پرواز به

آنها می دهد،این تعبیر را در مورد فرشتگان اشاره به تفاوت آنان از حیث قوّت و قدرت در انجام وظائف الهی دانسته اند.

درست است که ما وظیفه داریم تمام الفاظ را که در قرآن مجید و تعبیرات معصومین علیهم السّلام به کار گرفته شده،بر معانی حقیقی حمل کنیم و کنایه و مجاز جز با وجود قراین روشن میسّر نیست،ولی با توجّه به تعبیراتی که در ادامه این خطبه درباره اوصاف فرشتگان آمده بعید به نظر می رسد که بتوان آنها را بر معنای ظاهری حمل کرد؛مانند:(و منهم من قد خرقت أقدامهم تخوم الأرض السّفلی...)و همچنین تعبیراتی که در خطبه های گذشته درباره فرشتگان آمده بود؛مانند آنچه در خطبه اوّل درباره فرشتگان آمده:(و منهم الثّابتة فی الأرضین السّفلی أقدامهم،و المارقة من السّماء العلیا أعناقهم...)«گروهی از آنان(از آن قدر عظیم و بزرگند که)پاهایشان در طبقات پایین زمین،ثابت و گردنهایشان از آسمان بالا،گذشته است...» ⁽¹⁾.این تعبیرات می تواند قرینه خوبی باشد بر اینکه اینگونه اوصاف جنبه کنایی و معنوی دارد نه ظاهری و مادّی.

سپس در ادامه این سخن،به برخی از ویژگی های فرشتگان اشاره می کند و می فرماید:«آنها هرگز،اسرار شگفت انگیز آفرینش مخلوقات را به خود نسبت نمی دهند(هر چند خود به فرمان خدا واسطه در خلق باشند)و هیچ گاه ادّعا نمی کنند که در آفرینش چیزی،با او شرکت دارند». (لا ینتحلون ⁽²⁾ما ظهر فی الخلق من صنعه،و لا یدّعون أنّهم یخلقون شیئا معه ممّا انفرد به) . بلافاصله از همان تعبیری که قرآن در مورد تسلیم مطلق فرشتگان در برابر اراده خدا بیان کرده، استفاده می کند و می فرماید:«بلکه آنها

بندگان گرامی(خدا)هستند که هیچگاه در سخن بر او پیشی نمی گیرند و به فرمان او(بی هیچ کم و کاست)عمل می کنند». «بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» ⁽¹⁾.

آری،آنها چشم بر امر،و گوش بر فرمان حقّ دارند و جز به اراده و مشیت او کاری نمی کنند و این نخستین ویژگی فرشتگان است که در این خطبه به آن اشاره شده است و مقام عصمت و مصون بودن آنها را از گناه و خطا بیان می دارد و در واقع بر تمام ادّعاهای مشرکان عرب و غیر آنها که برای فرشتگان مقام ربوبیّت و الوهیّت قائل بودند،خطّ بطلان می کشد،و آنها را در حدّ بندگان مطیع و سر بر فرمان حقّ معرفی می نماید که نه آفریدگارند و نه شریک آفریدگار در امر آفرینش.

سپس به وظیفه دیگری از وظایف آنها به عنوان حاملان وحی اشاره کرده،چنین می فرماید:«(گروهی از)آنان را امین وحی خود قرار داده و به آنها برای رساندن ودایع امر و نهیش به پیامبران مأموریت داده و از تردید و شبهات مصونیّت بخشیده است به گونه ای که هیچ کدام از آنها از راه رضای حقّ منحرف نمی شوند». (جعلهم اللّه فیما هنالک أهل الأمانة علی وحیه،و حمّلهم إلی المرسلین ودائغ أمره و نهیه، و عصمهم من ریب الشّبهات.فما منهم زائغ ⁽²⁾عن سبیل مرضاته) .

گرچه در این عبارت رساندن پیام وحی الهی را به همه فرشتگان نسبت داده، ولی به یقین منظور از آن،گروهی از آنهاست همانگونه که قرآن مجید

می فرماید:«اللّهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلائِکَةِ رُسُلاً» ؛خداوند از فرشتگان رسولانی(به سوی پیامبران)بر می گزیند». ⁽¹⁾

و خود آن حضرت در خطبه اوّل نهج البلاغه نیز به این معنا تصریح فرموده، می فرماید:«و منهم أمناء علی وحیه،و ألسنة إلی رسله؛گروهی از آنها امنای وحی خدا و زبان(گویای حق)به سوی پیامبران او هستند».و این تعبیر معمول است که کارهای مهمّی که از گروه خاصّی از یک مجموعه سر می زند،به عنوان برنامه ای از همه آن مجموعه تلقّی می شود.

به هر حال،این تعبیر نشان می دهد که فرشتگان در ابلاغ وحی،نهایت دقّت و امانت را دارند بی آنکه کوچک ترین کم و زیادی در آن رخ دهد.

در واقع امام علیه السّلام در دو جمله اخیر اشاره به معصوم بودن فرشتگان از خطا و گناه فرموده است؛جمله اوّل اشاره به مصونیّت از شبهه و شکّ و خطاست و جمله دوم اشاره به معصوم بودن از گناه و مخالفت فرمان خدا می باشد.

در ادامه این سخن،امام علیه السّلام ضمن چهار جمله،عنایات خداوند را نسبت به فرشتگان وحی برای انجام صحیح مأموریت دشوارشان بیان می کند.

نخست می فرماید:«آنان را از یاری خویش بهره مند ساخته(تا وظیفه سنگین ابلاغ وحی را به خوبی انجام دهند)». (و أمدّهم بفوائد المعونة) و در دومین جمله می فرماید:«قلب آنان را با تواضع و خشوع و سکینه و آرامش قرین ساخته(تا در انجام این وظیفه خطیر گرفتار خطا نشوند)». (و أشعر قلوبهم تواضع إخبات السّکینة) . ⁽²⁾

و در سومین جمله می افزاید:«و درهای سهل و آسانی را برای مدح و تمجید(و نیایش)خویش به روی آنها گشوده(تا از این طریق مصونیّت بیشتری به آنان ببخشد)». (و فتح لهم أبوابا ذللا ⁽¹⁾إلی تماجیده ⁽²⁾) .

و در جمله چهارم می فرماید:«و چراغ های روشنی،جهت راهیابی به نشانه های توحیدش برای آنها نصب نموده است(تا در پرتو انوار الهی و درک بیشتر از حقیقت توحید برای انجام وظیفه ابلاغ وحی آماده تر گردند)». (و نصب لهم منارا واضحة علی أعلام توحیده) .

در مجموع،در این بخش از خطبه امام علیه السّلام ضمن بر شمردن اشکال و صورتهای مختلف فرشتگان و تفاوت توانایی های آنها،به یکی از مهمترین وظایف گروهی از آنها،یعنی ابلاغ وحی و صفات این گروه ابلاغ کننده،اشاره فرموده است.

نکته: چرا فرشتگان واسطه وحی اند؟

می دانیم وحی از طرق مختلف صورت می گرفته است:گاه توسط فرشته بوده که به عنوان پیک پروردگار عمل می کرده،مانند نزول وحی بر پیامبر اسلام به وسیله جبرئیل،و گاه از طریق شنیدن امواج صوتی که به قدرت خدا در فضا ایجاد می شده، مانند نزول وحی بر موسی علیه السّلام از این طریق.در داستان معراج نیز این گونه وحی -طبق روایات-بر پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نازل شده است و گاه از طریق الهام به قلب صورت می گرفته است،همانگونه که برای پیامبر اسلام در پاره ای از مواقع صورت پذیرفته است.

اکنون این سؤال پیش می آید:با توجّه به امکان وحی از طریق ایجاد امواج صوتی یا الهام به قلب،چه ضرورتی دارد که فرشتگان واسطه وحی باشند؟ در جواب این سؤال مهم می توان گفت:نزول فرشته،دارای مزایایی است:

1-از آنجا که فرشتگان موجودات مجرّدی هستند و بشر-هر کس باشد-جنبه مادّی و جسمانی و روحانی هر دو دارد تحمّل و دریافت وحی از طریق وساطت فرشتگان برای انبیا سهل تر و آسان تر است،در حالی که از طریق مستقیم سنگین و مشکل تر است.

2-نزول فرشته،وحی را به صورت مطمئن تر در می آورد و از این گذشته رسمیّت و اهمیّت بیشتری دارد،چرا که خداوند فرشته بزرگی را مأمور ابلاغ وحی ساخته است و جالب اینکه در بعضی از روایات آمده است که به هنگام نزول بعضی از سوره های قرآن،گروهی از فرشتگان(گاه هفتاد هزار نفر)جبرئیل را همراهی می کردند تا اهمیّت موضوع بر همگان آشکارتر شود و به یقین،این مزایا در الهام به قلب،یا شنیدن امواج صوتی نیست،هر چند آنها نیز در جای خود مزایای دیگری دارند.

بخش سیزدهم

اشاره

لم تثقلهم موصرات الآثام،و لم ترتحلهم عقب اللّیالی و الأیّام،و لم ترم الشّکوک بنوازعها،عزیمة إیمانهم،و لم تعترک الظّنون علی معاقد یقینهم، و لا قدحت قادحة الإحن فیما بینهم،و لا سلبتهم الحیرة ما لاق من معرفته بضمائرهم،و ما سکن من عظمته و هیبة جلالته فی أثناء صدورهم،و لم تطمع فیهم الوساوس فتقترع برینها علی فکرهم.

ترجمه

سنگینی گناهان هرگز فرشتگان را ناتوان و درمانده نساخته(چرا که آنها هرگز گناه نمی کنند.)و رفت و آمد شب و روز آنان را به سوی مرگ کوچ نداده است(تا ضعف و پیری بر آنها چیره شود.) تیرهای شک و شبهه،ایمان پر عزم آنان را هدف قرار نداده،و گمان و تردید بر پایگاه یقین آنان راه نیافته(و آنها را متزلزل نساخته است).هیچ چیز آتش کینه و حسد را در میان آنها بر نیافروخته(تا ضعف و فتوری در کار آنها راه یابد.)و هرگز حیرت و سرگردانی آنان را از معرفتی که در باطن دارند و آنچه از عظمت و هیبت و جلال الهی در درون سینه هایشان نهفته است،جدا نساخته،و(سرانجام)وسوسه ها در وجودشان راه نیافته،تا شک و تردید ناشی از آن بر افکارشان چیره شود.

شرح و تفسیر: اوصاف فرشتگان

امام علیه السّلام در این فراز،در ادامه بیان اوصاف فرشتگان-مخصوصا وصف عصمت و مصونیّت از خطا و گناه-بیاناتی در تکمیل این اوصاف،ذکر فرموده و ضمن هفت جمله کوتاه و پر معنا،تمام زوایای آن را روشن ساخته است.

نخست می فرماید:«سنگینی گناهان هرگز آنان را ناتوان و درمانده نساخته است (چرا که فرشتگان اصلا گناه نمی کنند)». (لم تثقلهم موصرات ⁽¹⁾الآثام) .

اشاره به اینکه معمولا گناه،انسان را در مسیر اطاعت خدا سنگین بار و ناتوان می سازد و از آنجا که آنها هرگز مرتکب گناهی نمی شوند،سبکبارند و همیشه برای اطاعت آماده اند و اینکه بعضی از شارحان احتمال داده اند که منظور این است گناهان مردم آنها را در کارشان دلسرد نمی سازد،بسیار بعید به نظر می رسد،چون با سایر جمله های این بخش از خطبه هماهنگی ندارد.

و در دومین جمله می فرماید:«رفت و آمد شب و روز،آنها را به سوی مرگ کوچ نداده است(تا ضعف بر آنها چیره شود،بنابر این،همواره آماده اطاعت فرمان الهی هستند)». (و لم ترتحلهم عقب ⁽²⁾اللّیالی و الأیّام) .

این احتمال نیز وجود دارد که منظور،انتقال از حیات به مرگ نباشد؛بلکه انتقال از اطاعت به معصیت باشد.یعنی طول زمان هرگز آنها را خسته نمی کند و از اطاعت پروردگار دور نمی سازد.

در سومین جمله می افزاید:«تیرهای شک و تردید ایمان پر عزم آنان را هدف قرار نداده است». (و لم ترم الشّکوک بنوازعها ⁽¹⁾عزیمة إیمانهم) .

در جمله چهارم می افزاید:«و گمانها بر پایگاه یقین آنان راه نیافته(و آنها را متزلزل نساخته است)». (و لم تعترک ⁽²⁾الظّنون علی معاقد یقینهم) .

در پنجمین جمله می فرماید:«هیچ عاملی آتش کینه و حسد را در میان آنها بر نیفروخته(تا ضعف و فتوری در کار آنها راه یابد،بنابر این،همه فرشتگان به صورت هماهنگ و بی هیچ گونه اختلافی در انجام فرمانهای الهی عمل می کنند)». (و لا قدحت قادحة الإحن ⁽³⁾فیما بینهم) .

در ششمین جمله در توصیف این فرشتگان اضافه می فرماید:«هرگز حیرت و سرگردانی آنان را از معرفتی که در باطن دارند و آنچه از عظمت و هیبت و جلال الهی در درون سینه هایشان نهفته اند جدا نساخته است». (و لا سلبتهم الحیرة ما لاق من معرفته بضمائرهم،و ما سکن عن عظمته و هیبة جلالته فی أثناء صدورهم) .

این عبارت ممکن است اشاره به این باشد که ایمان و معرفت آنها نسبت به خداوند و صفات جمال و جلال او به قدری قوی است که هرگز اوهام و حیرت ناشی از آن اوهام در آن نفوذ نخواهد کرد،و چیزی از آن نخواهد

کاست؛در حالی که در انسانها چنین نیست،گاه افراد مؤمن در برابر صحنه هایی قرار می گیرند که سبب حیرت و سرگردانی و تزلزل پایه های ایمان آنها می شود.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از حیرت،همان عدم دسترسی به کنه ذات و صفات او باشد که هرگز آنها را از درک اجمالی ذات و صفات باز نمی دارد و همچون پاره ای از انسانها که بر اثر عدم درک کنه ذات راه تعطیل صفات را پیش گرفته اند، نیستند.

سرانجام در هفتمین و آخرین توصیف می فرماید:«وسوسه ها در وجود آنها راه پیدا نکرده،تا شک و تردید ناشی از آن،بر فکرشان چیره شود». (و لم تطمع فیهم الوساوس فتقترع ⁽¹⁾برینها، ⁽²⁾علی فکرهم) .

آنچه از مجموعه صفات بالا استفاده می شود این است که فرشتگان وحی، کمترین اشتباه و خطا و شک و تردید و سستی و تقصیر در وجودشان راه ندارد؛بلکه امانت در وحی الهی را کاملا رعایت می کنند و از طرق روشنی که برای آنها قرار داده شده است در نخستین فرصت به انبیا ابلاغ می نمایند.

در ضمن این کلام شریف پیامی برای همه انسانها-مخصوصا مبلّغان دینی و نویسندگان اسلامی-دارد که برای ابلاغ صحیح دعوت انبیا به مردم،نهایت دقّت، امانت،ایمان،استقامت و دوری از هر گونه وسوسه و شک و تردید و حقد و حسد لازم است.

بخش چهاردهم

اشاره

و منهم من هو فی خلق الغمام الدّلّح،و فی عظم الجبال الشّمّخ،و فی قترة الظّلام الأیهم،و منهم من قد خرقت أقدامهم تخوم الأرض السّفلی،فهی کرایات بیض قد نفذت فی مخارق الهواء،و تحتها ریح هفّافة تحبسها علی حیث انتهت من الحدود المتناهیة،قد استفرغتهم أشغال عبادته،و وصلت حقائق الإیمان بینهم و بین معرفته،و قطعهم الإیقان به إلی الوله إلیه،و لم تجاوز رغباتهم ما عنده إلی ما عند غیره.

ترجمه

گروهی از آنها در درون ابرهای پر آب و بر فراز کوههای عظیم و مرتفع و در پوشش تاریکی های شدید قرار دارند و گروهی دیگر از آنها قدمهایشان تا قعر زمین پایین رفته و(قامت آنها)همچون پرچم های سفیدی دل هوا را شکافته و در زیر آن بادهایی است که با سرعت و نظم حرکت می کند و آنها را در مرزهای معیّنی نگه می دارد؛اشتغال به عبادت پروردگار،تمام وجودشان را پر کرده است،و حقیقت ایمان میان آنان و معرفت خدا پیوند داده،و یقین به پروردگار،آنها را تا سر حدّ عشق به او پیش برده است،و به جهت علاقه ای که به آنچه نزد خداست دارند به چیزی نزد غیر او نمی اندیشند.

شرح و تفسیر: فرشتگانی که تدبیر امور جهان می کنند

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام بعد از شرح حال فرشتگان وحی،به شرح حال اصناف دیگری از فرشتگان الهی می پردازد و می فرماید:«گروهی از آنها در درون ابرهای پر آب و بر فراز کوه های عظیم و مرتفع و در پوشش تاریکی های شدید قرار دارند». (و منهم من هو فی خلق الغمام الدّلّح، ⁽¹⁾و فی عظام الجبال الشّمّخ، ⁽²⁾و فی قترة ⁽³⁾الظّلام الأیهم ⁽⁴⁾) .

«دلّح»جمع«دالح»به معنای ابرهای پر آب است و«شمّخ»جمع«شامخ»به معنای مرتفع و«قتره»در اینجا به معنای خفا،و مخفی گاه و«أیهم»به معنای شب های فوق العاده تاریک است و به نظر می رسد که منظور امام علیه السّلام اشاره به فرشتگانی است که مأمور بر ابرهای باران زا و کوه های بلند و تاریکی ها هستند که هر کدام در تدبیر این جهان-به فرمان پروردگار-سهمی دارند همان ها که قرآن مجید در آیه 5 سوره«نازعات»به عنوان «فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً» از آنان تعبیر کرده است.

این احتمال نیز داده شده که:این گروه از فرشتگان نقشی در آفرینش آن ابرها و کوه ها و تاریکی ها دارند و در هر صورت مأموریت آنها یک

مأموریت تکوینی است.بر خلاف گروه فرشتگان وحی،که مأموریت تشریعی دارند.

سپس به معرّفی گروه دیگری از فرشتگان پرداخته،چنین می فرماید:«گروهی دیگر از آنها قدم هایشان تا قعر زمین پایین رفته و(قامت آنها)همچون پرچم های سفیدی دل هوا را شکافته و در زیر آن بادهایی است که با سرعت و نظم حرکت می کند و آنها را در مرزهای معیّنی نگه می دارد». (و منهم من قد خرقت أقدامهم تخوم ⁽¹⁾الأرض السّفلی،فهی کرایات بیض قد نفذت فی مخارق ⁽²⁾الهواء،و تحتها ریح هفّافة، ⁽³⁾تحبسها علی حیث انتهت من الحدود المتناهیة) .

تعبیر بالا شبیه چیزی است که در«خطبه اوّل»نهج البلاغه آمده که می فرماید:

«و منهم الثّابتة فی الأرضین السّفلی أقدامهم،و المارقة من السّماء العلیا أعنآقهم؛ گروهی از آنها(به قدری عظیم هستند که)پاهایشان در طبقات پایین زمین ثابت و گردنهایشان از آسمان بالا گذشته است».

بدیهی است این تعبیرات،اشارات و کنایاتی است نسبت به این گروه از فرشتگان بلند پایه و والا مقام که ما تنها شبحی از آن را درک می کنیم؛چرا که اطلاع زیادی از آفرینش آنها نداریم.تنها برای شخصی مانند علی علیه

السّلام و سایر معصومان علیهم السّلام که حجابهای جهان غیبت بر دیده آنان نیفتاده،درک حقیقت این تعبیرات به طور کامل ممکن است و ما باید به همین علم اجمالی خود در این زمینه قناعت کنیم.

در ادامه این سخن،ضمن چهار جمله،توصیف کاملی از وضع این فرشتگان بزرگ و والاقدر می کند.می فرماید:«اشتغال به عبادت پروردگار،تمام وجود آنها را پر کرده و حقیقت ایمان،میان آنان و معرفت او پیوند داده و یقین به پروردگار آنها را تا سر حدّ عشق به او پیش برده و(به همین دلیل)به خاطر علاقه ای که به آنچه نزد خداست دارند به چیزی که نزد غیر اوست نمی اندیشند».

(قد استفرغتهم أشغال عبادته،و وصلت حقائق الإیمان بینهم و بین معرفته،و قطعهم الإیقان به إلی الوله ⁽¹⁾إلیه،و لم تجاوز رغباتهم ما عنده إلی ما عند غیره) .

این تعبیرات چهارگانه به یقین با یکدیگر در ارتباطند؛اشتغال به عبادت پروردگار،سبب تقویت ایمان هر چه بیشتر می شود و قوّت ایمان،سرانجام به عشق منتهی می گردد و هنگامی که عشق او وجود انسان،یا فرشته را پر کند،به غیر او نمی اندیشد و جز آنچه نزد اوست نمی طلبد.

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می خوانیم که از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله چنین نقل می کند:

«أفضل النّاس من عشق العبادة فعانقها،و أحبّها بقلبه،و باشرها بجسده،و تفرّغ لها؛ فهو لا یبالی علی ما أصبح من الدّنیا علی عسر،أم علی یسر؛برترین مردم کسی است که عاشق عبادت و بندگی باشد و آن را در آغوش گیرد و با قلبش آن را دوست داشته باشد و با تمام جسد آن را

لمس کند و یکباره به آن پردازد؛چنین کسی اعتنایی به وضع دنیای خود ندارد که آیا در زحمت است یا راحت». ⁽¹⁾

ناگفته پیداست که نه عبادت فرشتگان آنها را از مأموریت هایشان در تدبیر جهان -به امر خدا-باز می دارد و نه عبادت اولیاء اللّه آنها را از تدبیر دین و دنیا و وظائف فردی و اجتماعی مانع می شود.چرا که آنها همه اینها را به عشق او بجا می آورند و در مسیر اطاعت فرمان اوست.

بخش پانزدهم

اشاره

قد ذاقوا حلاوة معرفته،و شربوا بالکأس الرّویّة من محبّته،و تمکّنت من سویداء قلوبهم و شیجة خیفته،فحنوا بطول الطّاعة اعتدال ظهورهم، و لم ینفذ طول الرّغبة إلیه مادّة تضرّعهم،و لا أطلق عنهم عظیم الزّلفة ربق خشوعهم،و لم یتولّهم الإعجاب فیستکثروا ما سلف منهم و لا ترکت لهم استکانة الإجلال نصیبا فی تعظیم حسناتهم،و لم تجر الفترات فیهم علی طول دؤبهم،و لم تغض رغباتهم فیخالفوا عن رجاء ربّهم،و لم تجفّ لطول المناجاة أسلات ألسنتهم،و لا ملکتهم الأشغال فتنقطع بهمس الجؤار،إلیه أصواتهم،و لم تختلف فی مقاوم الطّاعة مناکبهم،و لم یثنوا إلی راحة التّقصیر فی أمره رقابهم،و لا تعدو علی عزیمة جدّهم بلادة الغفلات،و لا تنتضل فی هممهم خدائع الشّهوات.

ترجمه

آنها شیرینی معرفت خدا را چشیده و از جام محبتّش سیراب شده اند،و(در عین حال)خوف او در اعماق جانشان جایگزین شده است؛قامتشان از کثرت اطاعت خم شده و رغبت فراوان آنها به عبادت پروردگار،هرگز حال تضرّع و نشاط عبادت را در آنها از بین نبرده،و مقام برجسته آنان طوق خشوع را از گردنشان باز نکرده است؛خودبینی و عجب آنها را فرا نگرفته،تا اعمال گذشته خود را بسیار بشمرند،خضوع و کوچکی در برابر ذات با عظمتش،جایی برای بزرگ شمردن حسنات برای آنان باقی نگذارده است و با اینکه پیوسته مشغول عبادتند فتور و سستی به آنها دست نمی دهد و ادامه

این کار از رغبتشان نمی کاهد،تا از امید به پروردگار خود روی برتابند.مناجاتهای طولانی زبان آنان را خشک و ناتوان نساخته و اشتغال به غیر خداوند،آنها را تحت سلطه خود نیاورده،تا ندای بلند آنان را(در مقام تضرّع و تسبیح)کوتاه سازد،در مقام اطاعت و بندگی همچنان دوش به دوش ایستاده اند؛و راحت طلبی،آنان را به کوتاهی در انجام فرمانش وا نداشته و کودنی غفلت ها بر تلاش و عزم راسخ آنها چیره نگردیده،و تیرهای فریب شهوات، همّت های آنها را هدف قرار نداده است!.

شرح و تفسیر: صفات والای فرشتگان

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام به شرح بیشتری از صفات فرشتگان و مقام معرفت و عشق آنان به پروردگار و مراتب عبادت و خشوع و خضوع آنها می پردازد و در واقع به طور عمده به سه وصف از اوصاف آنها که به شکل های مختلف و تعبیرات بسیار زیبا بیان شده،اشاره می کند:نخست مقام والای معرفت فرشتگان است که گویی همواره مست معارف و عشق و محبّت او هستند؛و سپس اطاعت مستمر که زاییده این معرفت است؛و سرانجام عدم ملال و کلال و خستگی و دلسردی و عجب در استمرار این اطاعت همیشگی.

آری!آنها کانونی هستند از علم و معرفت و عشق و محبّت،و سرمشقی از عبادت و اطاعت مستمر و خستگی ناپذیر.

گویی امام علیه السّلام با این سخنان مردم را به پیوستن به آنان و سرمشق گرفتن از آنها دعوت می کند که چگونه راه و رسم معرفت و حضور و خلوص و بندگی مستمر را در پیش گیرند.

می فرماید:«آنها شیرینی معرفتش را چشیده و از جام محبّتش سیراب شده اند، و(در عین حال)خوف او در اعماق جانشان جایگزین شده است». (قد ذاقوا حلاوة معرفته،و شربوا بالکأس الرّویّة ⁽¹⁾من محبّته،و تمکّنت من سویداء ⁽²⁾قلوبهم وشیجة ⁽³⁾خیفته) .

تعبیر به:«چشیدن شیرینی معرفت و سیراب شدن از جام سرشار محبت»نشان می دهد که معرفت و عشق پروردگار را با تمام وجود خود درک کرده اند و در اعماق هستی آنها نفوذ کرده؛و تعبیر به«تمکّنت...»نشان می دهد که خوف پروردگار نیز در اعماق دلهای آنها ریشه دوانده و این خوف و رجا تمام نیروهایشان را در مسیر اطاعت پروردگار به کار انداخته است؛چرا که محبّت و امیدواری بی خوف،انسان را به غفلت و غرور وامی دارد و خوف بدون امیدواری و محبّت،او را به ناامیدی و یأس و سکون می کشاند.

به همین دلیل،به دنبال این اوصاف می فرماید:«لذا قامتشان از کثرت اطاعت و عبادت خم شده است».( فحنوا ⁽⁴⁾بطول الطّاعة اعتدال ظهورهم) .

اشاره به اینکه آنها دائما در برابر پروردگار کمال خضوع و تسلیم را دارند.

«ولی با این حال،رغبت فراوان آنها به عبادت او،حال تضرّع و نشاط آنها را از بین نبرده است(و هرگز ملال و کلالی به آنها دست نمی دهد)». (و لم ینفد طول الرّغبة إلیه مادّة تضرّعهم).

نه همچون افراد بی معرفت و تهی از عشق و محبّت و خوف و رجاء،که با اندک عبادتی خسته و دلسرد و بی میل و رغبت می شوند! سپس در ادامه این سخن به نکته مهم دیگری پرداخته،می فرماید:«مقام برجسته آنان(نزد پروردگار)طوق خشوع را از گردنشان باز نکرده و خودبینی و عجب،آنها را فرا نگرفته است،تا اعمال گذشته خود را بسیار بشمرند!(و در خود فرو روند)و خضوع و کوچکی در برابر ذات با عظمتش،جائی برای بزرگ شمردن حسنات خود باقی نگذارده است».

(و لا أطلق عنهم عظیم الزّلفة ⁽¹⁾ربق ⁽²⁾خشوعهم،و لم یتولّهم الإعجاب فیستکثروا ما سلف منهم و لا ترکت لهم استکانة ⁽³⁾الإجلال نصیبا فی تعظیم حسناتهم) .

نکته لطیفی که در این سخن نهفته شده است و بعضی از شارحان نهج البلاغه به آن اشاره کرده اند این است که آنهایی که به سلاطین و شاهان و شخصیتهای انسانی -که ظاهرا بزرگ و با عظمتند-نزدیک می شوند به زودی در می یابند که آنها هر قدر ظاهرا بزرگ و قدرتمند باشند،قدرتشان محدود و پایان پذیر است و نزدیکان آنها می توانند روزی

به همان قدرت یا بیش از آن برسند.همین معنا سبب می شود که از خضوع و تواضع و طاعت آنها به سرعت کاسته شود و اگر در ظاهر مجبور به تعظیم باشند،در باطن عظمتی برای آنها قائل نیستند.

ولی فرشتگان هر قدر در مسیر قرب پروردگار پیش می روند جلوه های تازه ای از عظمت بی پایان او را می بینند و از اوصاف جمال و جلالش چهره های جدیدی می نگرند؛به همین دلیل،روز به روز بر عشق و خضوع و خشوع آنها افزوده می شود و جایی برای اعجاب و بزرگ شمردن حسنات توسّط آنان باقی نمی گذارد،بلکه همواره خود را در این راه مقصّرتر می بینند.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن،از این حقیقت پرده بر می دارد که فرشتگان الهی هرگز از عبادت پروردگار خسته نمی شوند و سستی در آنها راه نمی یابد و هیچ مانعی آنان را از ادامه این راه باز نمی دارد،بلکه همواره با شوق و شعف و با عشق و اراده و تصمیم به کار خویش ادامه می دهند؛همان گونه که انسان ها از تنفّس کردن و استفاده از هوای آزاد در تمام عمرشان-اگر هزاران سال هم ادامه یابد-خسته نخواهند شد.در بیان این مطلب،امام علیه السّلام هشت جمله زیبا بیان فرموده که این مسأله را از زوایای مختلف مورد توجّه قرار می دهد.

نخست می فرماید:«با آن که پیوسته مشغول عبادتند فتور و سستی به آنها دست نمی دهد.» (و لم تجر الفترات فیهم علی طول دؤبهم) . ⁽¹⁾

همان گونه که قرآن مجید در توصیف فرشتگان می فرماید:« «یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ لا یَفْتُرُونَ» ؛پیوسته در طول شب و روز تسبیح خدا می گویند و فتور و سستی به آنها دست نمی دهد.» ⁽²⁾

در جمله دوم می فرماید:«و(ادامه این کار)از رغبتشان نکاسته تا از امید به پروردگار خود روی برتابند». (و لم تغض ⁽¹⁾رغباتهم فیخالفوا عن رجاء ربّهم) .

چرا که شوق و عشق آنها به کمال،دائمی است و علم آنها به عظمت پروردگار همواره رو به افزایش است.بنابر این،دلیلی ندارد که از عبادت او غافل شوند،یا از امید آنان چیزی کاسته گردد.

در سومین جمله می افزاید:«مناجات های طولانی،زبان آنان را خشک و ناتوان نساخته». (و لم تجفّ لطول المناجاة أسلات ⁽²⁾ألسنتهم) .

البتّه فرشتگان،دهان و زبانی همچون ما ندارند که بر اثر کثرت ذکر و مناجات، رطوبت آن کم شود و به خشکی گراید؛بلکه این تعبیر کنایه لطیفی است از عدم ضعف و سستی و خستگی آنها در مقام تسبیح و نیایش پروردگار! در چهارمین جمله می فرماید:«اشتغال به غیر خداوند آنها را تحت سلطه خود نیاورده،تا ندای بلند آنان را(در مقام تضرّع و تسبیح)کوتاه سازد!» (و لا ملکتهم الأشغال فتنقطع بهمس ⁽³⁾الجؤار، ⁽⁴⁾إلیه أصواتهم) .

در حقیقت آنها جز عبادت و اطاعت و بندگی کار دیگری ندارند و این کار جزو ذات،وجود و عشق و ایمان آنها است و هرگز چنین امری

نمی تواند خستگی و ملال بیافریند!همان گونه که یک قلب سالم از ادامه کار به مدّت هفتاد سال نیز احساس خستگی نمی کند و افراد سالم،اصلا وجود قلب را در درون سینه خود احساس نمی کنند.

در پنجمین جمله می افزاید:«و در مقام عبادت و بندگی،همچنان دوش به دوش ایستاده اند». (و لم تختلف فی مقاوم ⁽¹⁾الطّاعة مناکبهم) .

در ششمین جمله می فرماید:«راحت طلبی،آنان را به کوتاهی در انجام فرمانش وانداشته». (و لم یثنوا ⁽²⁾إلی راحة التّقصیر فی أمره رقابهم) .

همچنان گردن ها را برافراشته و آماده اطاعت فرمانند.

و بالاخره در هفتمین و هشتمین جمله چنین می فرماید:«کودنی غفلت ها بر تلاش و عزم راسخ آنها چیره نمی شود و تیرهای فریب شهوات،همت های آنها را هدف قرار نمی دهد». (و لا تعدو علی عزیمة جدّهم بلادة الغفلات،و لا تنتضل ⁽³⁾فی هممهم خدائع الشّهوات) .

اساسا وجود آنها کانون شهوت و غفلت نیست که گرفتار این سرنوشت خطرناک شوند و ایمان و عشقشان به پروردگار آنقدر قوی و نیرومند است که هرگز در طریق طاعت،خسته نمی شوند.

نکته: انسان ها و فرشتگان

در یک جمع بندی کوتاه،هدف امام علیه السّلام این است که حال فرشتگان الهی را در طریق طاعت و بندگی مشخّص کند و با تعبیراتی آمیخته با کنایات و تشبیهاتی توأم با انواع تعبیرات زیبا و دقیق،ابعاد این موضوع را نشان دهد و در واقع درسی برای همه انسان ها باشد که اگر انسان به مقام قرب الهی راه یابد و حلاوت معرفت او را با ذائقه جان بچشد و از جام عشق او سیراب گردد هرگز در مسیر بندگی و طاعت پروردگار،احساس خستگی نمی کند بلکه هر چه پیش تر می رود جدّی تر و مصمّم تر می شود و شتاب بیشتری به خود می گیرد.به گفته شاعر:

ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم

ای بی خبر ز لذّت شرب مدام ما!

هرگز نمیرد آن که دلش زنده شده به عشق

ثبت است بر جریده عالم دوام ما!

در حالات پیشوایان بزرگ و رهبران طریق هدایت نیز،نکته هایی می بینیم که به خوبی نشان می دهد که انسان ها نیز می توانند در این جهات همانند فرشتگان باشند،بلکه بر آنها پیشی گیرند!چرا که اگر فرشتگان دارای چنین صفاتی هستند از شهوت و غفلت و هوا و هوس های نفسانی دورند؛اگر انسان چنین گردد به یقین بر آنها برتری دارد.

درباره امام زین العابدین علی بن الحسین علیه السّلام می خوانیم چهل سال چنان شب زنده دار بود که نماز صبح را با وضوی نماز مغرب به جا می آورد:«إنّه علیه السّلام صلّی أربعین سنة صلاة الصّبح بوضوء المغرب». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام باقر علیه السّلام می خوانیم که درباره عبادات امام علی علیه السّلام فرمود:«ما أطاق أحد عمله و إن کان علیّ بن الحسین لینظر فی الکتاب من کتب علیّ فیضرب به الأرض و یقول من یطیق هذا؟؛هیچ کس توانایی انجام عبادات علی علیه السّلام را ندارد(پدرم)علیّ بن الحسین علیه

السّلام در بعضی از کتابهای علی علیه السّلام(که شرح عبادات او در آن بود)نظر می کرد و ناگهان کتاب را بر زمین می گذاشت و می فرمود چه کس توان چنین عبادتی دارد؟!». ⁽¹⁾

بخش شانزدهم

اشاره

قد اتّخذوا ذا العرش ذخیرة لیوم فاقتهم،و یمّموه عند انقطاع الخلق إلی المخلوقین برغبتهم،لا یقطعون أمد غایة عبادته و لا یرجع بهم الاستهتار بلزوم طاعته،إلاّ إلی موادّ من قلوبهم غیر منقطعة من رجائه و مخافته،لم تنقطع أسباب الشّفقة منهم،فینوا فی جدّهم،و لم تاسرهم الأطماع فیؤثروا و شیک السّعی علی اجتهادهم.لم یستعظموا مآ مضی من أعمالهم،و لو استعظموا ذلک لنسخ الرّجاء منهم شفقات و جلهم،و لم یختلفوا فی ربّهم باستحواذ الشّیطان علیهم.و لم یفرّقهم سوء التّقاطع، و لا تولاّهم غلّ التّحاسد،و لا تشعّبتهم مصارف الرّیب،و لا اقتسمتهم أخیاف الهمم،فهم أسراء إیمان لم یفکّهم من ربقته زیغ و لا عدول و لا ونی و لا فتور،و لیس فی أطباق السّماء موضع إهاب إلاّ و علیه ملک ساجد،أو ساع حافد،یزدادون علی طول الطّاعة بربّهم علما،و تزداد عزّة ربّهم فی قلوبهم عظما.

ترجمه

آنها(فرشتگان عشق به)خداوندی را که صاحب عرش است ذخیره روز بی نوایی خود قرار داده و در آن هنگام که دیگران به مخلوقات می اندیشند آنها تمام توجّه خود را به خالق معطوف ساخته اند.آنها هیچ گاه عبادت او را پایان نمی دهند(چرا که)علاقه آنها به لزوم عبادت پروردگار از رجا و خوف او-که هرگز از دل آنها برکنده نمی شود-سرچشمه می گیرد،و هرگز اسباب خوف پروردگار از آنها قطع نشده تا در تلاش و کوشش خود

سستی کند و طمع ها آنها را اسیر چنگال خود نساخته تا سرعت سعی(در امور دنیا)را بر کوشش خود(در کار آخرت و طاعت پروردگار)مقدّم دارند.آنها اعمال گذشته خود را بزرگ نشمرده که اگر بزرگ می شمردند امیدواری (بیش از حدّ)خوفشان را از بین می برد،آنها درباره پروردگارشان هرگز بر اثر وسوسه های شیاطین گرفتار اختلاف نشده،و برخوردهای بد،آنان را از هم جدا نساخته و حسادت های درونی،آنان را از هم دور ننموده است،عوامل شک و تردید، آنها را پراکنده نکرده،و افکار متفرقه،جمع آنها را از هم جدا نساخته است،آنها همیشه پای بند ایمانی هستند که هرگز طوق آن را به سبب شک و تردید،و عدول از حق،و سستی و خستگی،از گردن خویش بر نمی دارند،در تمام آسمان ها به قدر جای پوست حیوانی نتوان یافت که فرشته ای در آنجا به سجده نیفتاده باشد،یا ملکی تلاشگر و سریع و چابک مشغول به کار نباشد،فرشتگانی که طاعت فراوان پیوسته،بر یقین و معرفتشان نسبت به پروردگار می افزاید و عزت خداوند را در قلوبشان فزونی می بخشد!

شرح و تفسیر: باز صفات والای دیگری از فرشتگان

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام به سراغ اوصاف دیگری از فرشتگان می رود(و گویی به آدمیان توصیه می کند که اگر می خواهید به شکل فرشتگان در آیید و راه قرب الی اللّه را ادامه دهید باید این اوصاف را برای خود فراهم سازید.)نخست به مقام توحید افعالی آنها و توجّه خاصّ آنان به خداوند یکتا و صرف نظر کردن از غیر او اشاره کرده می فرماید،:

«آنها(عشق به)خداوندی را که صاحب عرش است،ذخیره روز بی نوایی خود قرار داده،و در آن هنگام که خلق به مخلوقات می اندیشند

آنها تمام توجّه خود را متوجّه خالق ساخته اند». (قد اتّخذوا ذا العرش ذخیرة لیوم فاقتهم،و یمّموه ⁽¹⁾عند انقطاع الخلق إلی المخلوقین برغبتهم) .

«ذالعرش»یکی از اوصاف خداست که دلالت بر نهایت عظمت ذات او دارد؛ چرا که عرش برترین موجود جهان خلقت است و این وصف از آیه شریفه «ذُو الْعَرْشِ یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ لِیُنْذِرَ یَوْمَ التَّلاقِ» ؛او صاحب عرش است و روح(مقدّس)را به فرمانش بر هر کس از بندگانش که بخواهد القا می کند تا همه را از روز ملاقات(روز رستاخیز)بیم دهد». ⁽²⁾

آری،آنها جز به خدا دل نبسته اند و جز او را مبدء خیر و برکت و نجات،در این عالم نمی شناسند و انسان های با ایمان تا همین طریق را در مسیر معرفة اللّه نپویند به جایی نمی رسند.

تعبیر به«ذخیرة لیوم فاقتهم»نشان می دهد که فرشتگان نیز در روز قیامت حساب و کتاب و پاداش و جزایی دارند.

سپس می افزاید:«آنها هیچگاه عبادت او را پایان نمی دهند(چرا که)علاقه آنها به لزوم عبادت پروردگار،از رجاء و خوف روز افزون او-که هرگز از دل آنها برکنده نمی شود-سرچشمه می گیرد». (لا یقطعون أمد غایة عبادته و لا یرجع بهم الإستهتار ⁽³⁾بلزوم طاعته،إلاّ إلی موادّ ⁽⁴⁾من قلوبهم غیر منقطعة من رجائه و مخافته) .

آری،آنها انگیزه های اطاعت و بندگی را از سرچشمه ای می گیرند که فناناپذیر است و آن سرچشمه،همان خوف و رجاء در برابر پروردگار است که نتیجه معرفت و شناخت آنها نسبت به خداست؛این عرفان ابدی و آن خوف و رجاء جاودانه،همواره آنها را در این مسیر به راه می اندازد.

لذا در جمله بعد تأکید می کند که:«هرگز اسباب خوف پروردگار،از آنها قطع نشده تا در تلاش و کوشش خود سستی کنند» (لم تنقطع أسباب الشّفقة منهم، فینوا ⁽¹⁾فی جدّهم) .

سپس این سخن را با جمله دیگری تکمیل می فرماید و آن اینکه:«طمع ها آنها را اسیر چنگال خود نکرده،تا سرعت سعی(در امور دنیا)را بر کوشش خود(در کار آخرت و طاعت پروردگار)مقدّم دارند». (و لم تأسرهم الأطماع فیؤثروا وشیک ⁽²⁾السّعی علی اجتهادهم) .

آری،آنچه انسان را در طریق بندگی حق سست می کند اسارت در چنگال هوس ها و طمع هاست که نیروهای خلاّق را به خود جذب کرده و از اطاعت خدا دور می سازد.

در توصیفی دیگر درباره فرشتگان می فرماید:«آنها اعمال گذشته خود را بزرگ نشمرده اند که اگر بزرگ می شمردند امیدواری(بیش از حدّ)آنها خوفشان را از بین می برد».

(لم یستعظموا ما مضی من أعمالهم،و لو استعظموا ذلک لنسخ الرّجاء منهم شفقات وجلهم) .

این،درس دیگری است برای همه انسانها تا همیشه اعمال خویش را در پیشگاه خدا کوچک بشمرند،که اگر بزرگ بشمرند سبب دلبستگی و امیدواری به آن می شود و آنان را در اعمال آینده،سست می سازد و خوف از خدا را-که یکی از عوامل مهمّ حرکت به سوی کمال است-از میان می برد.گذشته از این،ما چه هستیم که اعمال ما چیزی باشد که لایق درگاه او باشد.

در بعضی از صفات گذشته سخن از عدم اعجاب ملائکه نسبت به خود و اعمال خویش بود و در اینجا سخن از تأثیر اعجاب در غلبه یافتن رجا بر خوف است که رهروان راه حق را از راه باز می دارد!چرا که طبیعی است هرگاه کسی اعمال خود را در پیشگاه خدا بزرگ بشمرد،حالت طلبکاری در خود احساس می کند و شخصی که خود را طلبکار می داند اعمالی را که انجام داده کافی می شمرد و از پیمودن راه تکامل باز می ماند.

سپس در ادامه این اوصاف به بخش مهمّ دیگری از اوصاف فرشتگان می پردازد که انسانها سخت به آن نیازمندند و آن عدم اختلاف آنها با یکدیگر در مورد پروردگار است و از آنجا که اختلاف گاهی بر اثر وسوسه های شیطانی است و گاه ناشی از رذایل اخلاقی درونی،امام علیه السّلام آن را به صورت پنج توصیف درباره فرشتگان بیان می فرماید:

نخست به عوامل برونی اشاره کرده،می فرماید:«آنها درباره پروردگارشان هرگز بر اثر وسوسه های شیاطین گرفتار اختلافی نشده اند». (و لم یختلفوا فی ربّهم باستحواذ الشّیطان علیهم) .

این سخن پیام روشنی برای همه انسانها دارد که سرچشمه اختلاف ادیان و مذاهب پیش از هر چیز،وسوسه های شیطان است!چرا که اختلاف-به

خصوص اگر عقیدتی باشد-سرچشمه انواع جنگ ها و جدال ها و نابسامانی ها خواهد بود و سرنوشت و سعادت انسان را تباه می کند.

در توصیفات بعدی،اشاره به عوامل درونی و رذایل اخلاقی که سبب اختلاف می گردد فرموده،می افزاید:«برخوردهای بد،آنان را از هم جدا نساخته.و حسادت های درونی آنان را از هم دور ننموده؛و عوامل شکّ و تردید،آنها را پراکنده نکرده؛و افکار متفّرقه،جمع آنها را تقسیم ننموده است». (و لم یفرّقهم سوء التّقاطع،و لا تولاّهم غلّ التّحاسد،و لا تشعّبتهم مصارف الرّیب،و لا اقتسمتهم أخیاف ⁽¹⁾الهمم) .

بی شک قسمت عمده عوامل اختلاف با دقّت در این سخن کوتاه تبیین شده است:

اگر افراد نسبت به یکدیگر برخورد خوب و مؤدّبانه داشته باشند و با سخنان محبّت آمیز با هم برخورد کنند،جلو بسیاری از اختلافات که ناشی از سوء برخوردهاست،گرفته می شود و اگر نسبت به یکدیگر در درون دل حسد نپرورانند، عامل مهم دیگری ریشه کن می شود و اگر شک و تردیدها را در مسائل مختلف از خود دور سازند و با علم و آگاهی از مسائلی که پیرامون آنها می گذرد،گام بردارند،به یقین اختلافات کمتر می شود.

و اگر اختلاف اندیشه ها و تفاوت ذوق ها و سلیقه ها را تحمّل کنند باز هم جدایی ها کاهش می یابد؛چرا که خداوند انسانها را گوناگون آفریده و اگر هر کدام بخواهند سلیقه خود را بر دیگری تحمیل کنند-به یقین-حتّی دو نفر هم نمی تواند با هم زندگی مشترک و بی دغدغه ای داشته باشند.

درست است که فرشتگان دارای شهواتی که ویژه آدمیان است،نیستند،و بسیاری از عوامل گناه در آنها وجود ندارد،ولی به هر حال دارای اختیار و عقل و شعور و حبّ ذاتند و قدرت بر عصیان و نافرمانی دارند؛ولی عرفان آنها نسبت به پروردگار مانع از گناه می گردد؛چرا که هرگاه گناه و عصیان بر آنها غیر ممکن بود،در خور این همه مدح و تمجید و الگو شدن برای انسانها نبودند!بنابر این،اگر انسانها نیز به آن پایه از کمال و معرفت برسند،می توانند خود را در برابر عوامل گناه و شهوات،مهار کنند.

در پایان این سخن،در یک نتیجه گیری فشرده و گویا می فرماید:«آنها پای بند ایمانی هستند که هرگز طوق آن را به سبب شک و تردید،عدول از حق،و سستی و خستگی از گردن خویش بر نمی دارند!» (فهم أسراء إیمان لم یفکّهم من ربقته زیغ ⁽¹⁾و لا عدول و لا ونی ⁽²⁾و لا فتور) .

تعبیر به«أسراء»(اسیران)و تعبیر به«ربقه»(طنابی که حلقه های متعدّد دارد) اشاره به التزام و پای بندی محکم آنها به ایمان است؛چنان در دریای معرفت پروردگار فرو رفته اند و تسلیم در برابر ذات پاک او هستند که گویی گردنهایشان را محکم با طناب ایمان بسته اند و هیچ عاملی نمی تواند این طوق و طناب را از گردن آنها بردارد و اگر انسانها نیز همین گونه تسلیم فرمان حق و پای بند به ایمان باشند،هرگز عوامل گناه به وجود آنها راه نمی یابد.

امام علیه السّلام در پایان این بخش به نکته دیگری پرداخته،از کثرت وجود فرشتگان و عظمت معرفت آنان سخن می گوید و سخن خود را در شرح اوصاف آنها به همین جا پایان می دهد و می فرماید:«در تمام آسمانها به قدر جای پوست حیوانی نتوان یافت جز اینکه فرشته ای در آنجا به

سجده افتاده،یا ملکی تلاشگر و سریع و چابک، مشغول کار است؛فرشتگانی که طاعت فراوان آنها بر یقین و معرفتشان نسبت به پروردگار می افزاید و عزّت خداوند را در قلوبشان فزونی می بخشد». (و لیس فی أطباق السّماء موضع إهاب ⁽¹⁾إلاّ و علیه ملک ساجد،أو ساع حافد، ⁽²⁾یزدادون علی طول الطّاعة بربّهم علما،و تزداد عزّة ربّهم فی قلوبهم عظما) .

این تعبیر از یک سو نشان می دهد که عدد فرشتگان الهی تا چه حد زیاد و گسترده است،به گونه ای که تمام آسمانها را پر کرده اند؛اعم از فرشتگانی که مأموریّت هایی در اداره عالم بر عهده آنها گذارده شده،و فرشتگانی که کارشان پیوسته عبادت و بندگی خداست.

از سوی دیگر هر دو گروه به خاطر طول اطاعت پروردگار روز به روز بر علم و معرفتشان افزوده می شود و به عظمت پروردگار آشناتر می شوند.

و این درس دیگری است برای انسانها که بدانند تقوا و اطاعت،سبب فزونی علم و معرفت و آشنایی بیشتر به صفات جمال و جلال پروردگار است و در واقع این دو در هم تأثیر متقابل دارند؛معرفت بیشتر،سبب طاعت فزونتر می گردد و طاعت بیشتر،سبب علم و عرفان عمیق تر می شود! در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می خوانیم که شخصی از آن حضرت پرسید:آیا فرشتگان بیشترند یا انسانها؟امام در جواب فرمود:«و الّذی نفسی بیده!لعدد ملائکة اللّه فی السّموات أکثر من عدد التّراب فی الأرض؛و ما فی السّماء من موضع قدم إلاّ و فیها ملک یسبّحه و یقدّسه؛قسم به کسی که جانم در دست اوست!عدد فرشتگان خدا در آسمانها،بیشتر است از

عدد ذرّات خاک در زمین و در تمام آسمانها به اندازه جای پایی نیست مگر اینکه در آنجا فرشته ای تسبیح و تقدیس خدا می گوید». ⁽¹⁾

نکته: باز هم انسانها و فرشتگان

در این خطبه امام علیه السّلام صفات فرشتگان را به صورت بسیار گسترده بیان فرموده است؛به همین هدف مهمی را در این بیان تعقیب می کند که تمام ریزه کاری ها را شرح می دهد.به نظر می رسد که هدف اصلی امام علیه السّلام دو چیز است:نخست،همان مطلبی است که خطبه برای آن ایراد شده و آن معرفت صفات الهی،به دور از هر گونه تفکّر شرک آمیز است؛نه آلوده تشبیه شدن و نه آلوده تعطیل گشتن.

دیگر اینکه،منظور این بوده که انسانها را به سوی صفات فرشتگان سوق دهد؛ فرشتگانی که پیوسته به کار خود مشغولند؛همواره متواضع،خاضع و سر بر فرمانند؛ نه از کار خود خسته می شوند و نه سستی و فتور در آنها راه می یابد؛نه گرفتار کینه و حسد هستند و نه اختلاف و پراکندگی؛نه اعمال خود را بزرگ می شمرند و نه یأس و نومیدی در آنها راه می یابد؛جز به خدا نمی اندیشند و جز در مسیر طاعت او گام برنمی دارند.

درست است که آفرینش انسان با آنها بسیار متفاوت است،بر آنها عقل حکومت می کند و بر آدمیان عقل و شهوت.ولی همان گونه که این معجون حیوانی و عقلانی -یعنی انسان-ممکن است تا سر حدّ حیوانات درنده بلکه پست تر از آن،سقوط کند «بَلْ هُمْ أَضَلُّ» .همین طور استعداد آن را دارد تا به اوج افتخار

فرشتگان برسد بلکه در این پرواز ملکوتی خود،از آنها بالاتر رود و به جایی رسد که«جز به خدا نبیند».و به همین دلیل،فرشتگان می توانند در جهاتی الگویی برای انسانها شوند.

از سوی دیگر،آگاهی از حضور فرشتگان در سرتاسر جهان-به گونه ای که حتّی یک قدم از این جهان پهناور از وجود آنها خالی نیست-نشانه مهمّی از حضور تدبیر پروردگار در سرتاسر جهان هستی است و در این امر،یک نکته تربیتی مهمّی است که بر آگاهان پوشیده نمی باشد!

و باز از سوی دیگر،این اوصاف،این پیام مهم را نیز برای انسانها دارد که اگر گاه به نماز می ایستند،یا با خدای خود راز و نیاز می کنند و یا حتّی در دل شب به عبادت او برمی خیزند،از اعمال خود مغرور نشوند و آن را زیاد نشمرند و این فکر شیطانی در مغز آنها ظاهر نگردد که نیازی به عبادت آنها بوده است؛چه اینکه ذات بی نیاز،به فرض محال که عبادتی از بندگان می طلبید،آن قدر فرشته دارد که از ازل تا ابد در سجده و قیام و عبادتند.

به راستی،دقّت در اوصافی که امیر مؤمنان علی علیه السّلام در این خطبه درباره فرشتگان بیان فرموده،انسان را در عالمی از نور و عرفان فرو می برد و به کوچکی اعمال و طاعاتش در پیشگاه خداوند واقف می سازد و راز و رمز قرب او را آشکار می کند و نشان می دهد که نه فرشتگان بی دلیل در جوار قرب خدا جای دارند و نه انسان بدون تلاش و عشق به پروردگار و اطاعت عاشقانه،به جایی می رسد:

طفیل هستی عشقند آدمی و پری ارادتی بنما تا سعادتی ببری!

بکوش خواجه و از عشق بی نصیب مباش که بنده را نخرد کس به عیب بی هنری!

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می خوانیم که یکی از یارانش به نام«عبد اللّه بن سنان» از او پرسید:

«آیا فرشتگان برترند یا بنی آدم؟»فرمود:«امیر مؤمنان علی علیه السّلام چنین فرمود:«إنّ اللّه رکّب فی الملائکة عقلا بلا شهوة،و رکّب فی البهائم شهوة بلا عقل،و رکّب فی بنی آدم کلتیهما،فمن غلب عقله شهوته فهو خیر من الملائکة و من غلب شهوته عقله فهو شر من البهائم؛خداوند در فرشتگان عقل بدون شهوت قرار داد و در بهایم(چهارپایان) شهوت بدون عقل،ولی در انسانها هر دو را با هم ترکیب کرد؛پس آن کس که عقلش بر شهوتش غلبه کند،از فرشتگان بهتر است و آن کس که شهوتش بر عقلش پیشی گیرد،از بهایم بدتر». ⁽¹⁾

البتّه این حدیث بدان معنا نیست که فرشتگان از خود اختیاری ندارند و یا اینکه عوامل گناه و نافرمانی در آنها نمی تواند وجود داشته باشد،زیرا نبودن شهوت،به معنای نبودن بخشی از عوامل گناه است،نه تمام آن.

بخش هفدهم

اشاره

کبس الأرض علی مور أمواج مستفحلة،و لجج بحار زاخرة،تلتطم أواذیّ أمواجها،و تصطفق متقاذفات أثباجها،و ترغو زبدا کالفحول عند هیاجها،فخضع جماح الماء المتلاطم لثقل حملها،و سکن هیج ارتمائه إذ وطئته بکلکلها،و ذلّ مستخذیا،إذ تمعّکت علیه بکواهلها،فأصبح بعد اصطخاب أمواجه،ساجیا مقهورا،و فی حکمة الذّلّ منقادا أسیرا،و سکنت الأرض مدحوّة فی لجّة تیّاره،و ردّت من نخوة بأوه و اعتلائه،و شموخ أنفه و سموّ غلوائه،و کعمته علی کظّة جریته،فهمد بعد نزقاته،و لبد بعد زیفان و ثباته.

ترجمه

زمین را بر روی امواج پر هیجان و دریاهای مملو از آب قرار داد،امواجی که قسمتهای بالای آن متلاطم بود و پیوسته به هم می خورد،و لایه ای از کف-همانند کفهای دهان شتر به هنگام مستی-بر روی آنها پدید آمد(سپس)قسمتهای سرکش آب پر تلاطم بر اثر سنگینی خضوع نمود،و هیجان آن به سبب تماس با سینه زمین فرو نشست،و کاملا تسلیم و رام شد؛چرا که زمین بر آن می غلتید و به این ترتیب آبها بعد از آن همه سر و صدا که بر اثر امواج خروشان پیدا شده بود،آرام شد و همچون اسب افسار شده ای اسیر و رام گشت و زمین نیز آرام شد و(خشکیها) از دل امواج تدریجا ظاهر و گسترده گشت،آب را از کبر و غرور و هیجان بی حدّ باز داشت و از شدّت حرکاتش کاست و بعد از آن همه جوش و خروش

(کاملا)آرام شد و پس از آن همه جست و خیز متکبّرانه،به جای خود ایستاد.

شرح و تفسیر: ظاهر شدن خشکی ها و آرام شدن دریاها

در خطبه اوّل«نهج البلاغه»خواندیم که امام علیه السّلام هنگام شرح آفرینش زمین فرمود:«خداوند نخست آبی جاری ساخت که امواجی متلاطم و متراکم داشت و آن را بر پشت تندبادی شدید،سوار کرد؛سپس به وسیله باد و طوفان شدید،امواج آب را به هم زد تا کف هایی بر روی آب نمایان شد و از آن کف های عظیم،آسمانها(و زمین)را آفرید».

در این بخش از خطبه مورد بحث نیز،اشاره به مطلبی همانند آن می کند:با تعبیرات تازه و جالب! نخست می فرماید:«زمین را بر روی امواج پر هیجان و دریاهای مملو از آب قرار داد» (کبس ⁽¹⁾الأرض علی مور ⁽²⁾أمواج مستفحلة، ⁽³⁾و لجج بحار زاخرة ⁽⁴⁾) .

«امواجی که قسمتهای بالای آن متلاطم بود و پیوسته به هم می خورد و لایه ای از کف-همانند کفهای دهان شتر-به هنگام مستی،بر روی آنها پدید آمد!» (تلتطم أواذیّ ⁽⁵⁾أمواجها،و تصطفق ⁽⁶⁾متقاذفات ⁽⁷⁾أثباجها، ⁽⁸⁾و ترغو ⁽⁹⁾زبدا کالفحول عند هیاجها) .

البته تعبیراتی مانند موج،دریا و کف و امثال آن برای اموری که قبل از آفرینش این جهان وجود داشت یعنی در آن زمانی که نه آبی بود نه دریا نه کف ها و نه حتّی شب و روز،تشبیهاتی است که می تواند شبحی از آن جریان ها را در برابر ما مجسّم سازد.

این تعبیرات ممکن است اشاره به موادّ مذابی باشد که در آغاز آفرینش وجود داشت و پیوسته بر اثر انفجارات عظیم متلاطم بود و به هم می خورد و بخشهایی از موادّ آن،شبیه کف های عظیم،بر روی این مواد مذاب بسیار گسترده،نمایان گشت که با حرکات دورانی و یا بر اثر انفجارهای درونی که هیچ کس جز خدا نمی داند،به فضا پرتاب شد و زمین و کواکب و سیّارات را به وجود آورد.

سپس امام علیه السّلام به مرحله دیگری از مراحل پیدایش جهان اشاره کرده،می فرماید:

«قسمتهای سرکش آب پرتلاطم،بر اثر سنگینی،خضوع نموده و هیجان آن بر اثر تماس با سینه زمین فرو نشست و کاملا تسلیم و رام شد؛چرا که زمین با پشت،بر آن می غلتید». (فخضع جماح ⁽¹⁾الماء

المتلاطم لثقل حملها،و سکن هیج ارتمائه إذ و طئته بکلکلها، ⁽¹⁾و ذلّ مستخذیا إذ تمعّکت ⁽²⁾علیه بکواهلها ⁽³⁾) .

«و به این ترتیب آبها بعد از آن همه سر و صدا که بر اثر امواج خروشان پیدا شده بود،ساکن و آرام شد و همچون اسب افسار شده ای اسیر و رام گشت!». (فأصبح بعد اصطخاب ⁽⁴⁾أمواجه،ساجیا ⁽⁵⁾مقهورا،و فی حکمته ⁽⁶⁾الذّل منقادا أسیرا) .

از این تعبیرات چنین استفاده می شود که پیدایش زمین(و کرات دیگر آسمانی) بر روی مادّه مذاب نخستین،تدریجا سبب آرامش آن گردید و شور و هیجانش فرو نشست.

این احتمال نیز وجود دارد که این تعبیرات اشاره به باران های سیلابی آغاز پیدایش کره زمین باشد که اقیانوس های بسیار متلاطمی را تشکیل داد،ولی امواج خروشان آن تدریجا تحت تأثیر جاذبه زمین فرو نشست و آرامشی نسبی در سطح اقیانوس ها پیدا شد و خشکی ها تدریجا از زیر

آب،سر بر آورد،چه آنکه در جمله های بعد می افزاید:«زمین آرام شد و خشکی های آن،از دل امواج تدریجا ظاهر و گسترده گشت و آب را از کبر و غرور و نشاط بی حد،باز داشت و از شدّت حرکاتش کاست،و بعد از آن همه جوش و خروش ساکن شد و پس از آن همه جست و خیز متکبّرانه،به جای خود ایستاد». (و سکنت الأرض مدحوّة ⁽¹⁾فی لجّة تیّاره،و ردّت من نخوة بأوه ⁽²⁾و اعتلائه،و شموخ ⁽³⁾أنفه و سموّ غلوائه ⁽⁴⁾و کعمته ⁽⁵⁾علی کظّة ⁽⁶⁾جریته، ⁽⁷⁾فهمد ⁽⁸⁾بعد نزقاته، ⁽⁹⁾و لبد ⁽¹⁰⁾بعد زیفان ⁽¹¹⁾وثباته ⁽¹²⁾) .

به این ترتیب،طوفانهای نخستین فرو نشست و باران های سیلابی قطع شد و امواج خروشان دریاها بعد از آن همه جست و خیز آرام گرفت و کره

زمین آماده برای پذیرش حیات و پیمودن مراحل آمادگی برای این موضوع شد،همانگونه که امام علیه السّلام در فراز بعد به آن اشاره خواهد فرمود.

بعضی از شارحان«نهج البلاغه»از تعبیرات بالا چنین استفاده کرده اند که آفرینش آب در فضا پیش از پیدایش کره زمین بوده؛ولی همانگونه که در بالا اشاره شد تعبیر به آب ممکن است اشاره به موادّ مذاب سیّالی بوده باشد که قبل از پیدایش آسمان و زمین وجود داشت و از درون آن،سیّارات و کرات و از جمله کره زمین به وجود آمد.

بخش هیجدهم

اشاره

فلمّا سکن هیج الماء من تحت أکنافها،و حمل شواهق الجبال الشّمّخ البذّخ علی أکتافها،فجّر ینابیع العیون من عرانین أنوفها،و فرّقها فی سهوب بیدها و أخادیدها،و عدّل حرکاتها بالرّسیات من جلامیدها،و ذوات الشّناخیب الشّمّ من صیاخیدها،فسکنت من المیدان لرسوب الجبال فی قطع أدیمها،و تغلغلها متسرّبة فی جوبات خیاشیمها،و رکوبها أعناق سهول الأرضین و جراثیمها،و فسح بین الجوّ و بینها،و أعدّ الهواء متنسّما لساکنها،و أخرج إلیها أهلها علی تمام مرافقها.

ترجمه

هنگامی که هیجان آب در اطراف زمین فرو نشست،و زمین کوه های سخت و مرتفع را بر دوش خود حمل کرد،چشمه های آب را از بینی کوه ها جاری ساخت؛و آن را در دشت های گسترده و گودال ها(و بستر رودخانه ها)پراکنده و جاری نمود و حرکات زمین را با صخره های عظیم و قلّه های بلند و استوار کوه ها تعدیل کرد،و بدین ترتیب،لرزشهای زمین به جهت نفوذ کوه ها در سطح آن و فرو رفتن ریشه های آن در اعماق زمین و سوار شدن آن ها بر گردن دشت ها و اعماق آن از لرزش و اضطراب باز ایستاد و خداوند میان زمین و جوّ فاصله افکند،نسیم هوا را برای ساکنان زمین آماده ساخت و تمام نیازمندی ها و وسایل زندگی را برای اهل آن فراهم نمود.

شرح و تفسیر: ظاهر شدن کوهها و چشمه ها

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه-که بعد از شرح پیدایش زمین بیان فرموده- اشاره به مسأله پیدایش چشمه ها و آثار مهم کوه ها در آرامش زمین و زمینیان کرده است و در واقع مهم ترین اسباب حیات و زندگی را در زمین برشمرده که اوّل«آب» است و دوم«آرامش».می فرماید:«هنگامی که هیجان آب در اطراف زمین فرو نشست،و زمین کوه های سخت و مرتفع را بر دوش خود حمل کرد،چشمه های آب را از بینی کوه ها جاری ساخت؛و آن را در دشت های گسترده و گودال ها(و بستر رودخانه ها)پراکنده و جاری نمود». (فلمّا سکن هیج الماء من تحت أکنافها،و حمل شواهق ⁽¹⁾الجبال الشّمّخ ⁽²⁾البذّخ ⁽³⁾علی أکتافها،فجّر ینابیع العیون من عرانین ⁽⁴⁾أنوفها، و فرّقها فی سهوب ⁽⁵⁾بیدها ⁽⁶⁾و أخادیدها ⁽⁷⁾) .

این تعبیر نشان می دهد که نخست کوه ها بر صفحه زمین آشکار شدند و سپس چشمه ها؛این سخن با مطالعات زمین شناسی هماهنگ است که نخست پوسته زمین بر اثر سرد شدن،چین خوردگی هایی پیدا کرد و در این چین خوردگی ها حفره های عظیمی بود که آب آسمان را در خود جای می داد و سپس از گوشه ای به صورت چشمه ها جاری می شد.

تعبیر به«عرانین أنوفها»که به معنای قسمت های بالای بینی است،در اینجا کنایه زیبایی است از قله های کوهها؛و اساسا تشبیه برآمدگی کوه ها به بینی تشبیه جالبی است که نشان می دهد چنان نیست که درون کوه ها پر باشد،بلکه قسمت های خالی در آن فراوان است که گاه به صورت غارهای نمایان در می آید و گاه غارهای بزرگ و مخفی و به هر حال،منابع ذخیره آب ها است.

و از آنجا که چین خوردگی های زمین و کوه ها به صورت پراکنده است،به طور طبیعی آب چشمه ها در دشت ها و بیابان های مختلف و دامنه کوه ها تقسیم می شود و همه آنها از آب بهره مند می گردند.

سپس به آرامش زمین و تعدیل حرکات آن به وسیله کوه ها اشاره کرده، می فرماید:«حرکات زمین را با صخره های عظیم و قلّه های بلند و محکم کوهها تعدیل نمود». (و عدّل حرکاتها بالرّاسیات ⁽¹⁾من جلامیدها، ⁽²⁾و ذوات الشّناخیب ⁽³⁾الشّمّ ⁽⁴⁾من صیاخیدها ⁽⁵⁾) .

و بدین ترتیب حرکات زمین به جهت نفوذ کوهها در سطح آن و فرو رفتن ریشه های آن در اعماق زمین و سوار شدن آنها بر گردن دشت ها و عمق زمین از لرزش باز ایستاد. (فسکنت من المیدان ⁽⁶⁾لرسوب الجبال فی قطع

أدیمها ⁽¹⁾،و تغلغلها ⁽²⁾متسرّبة ⁽³⁾فی جوبات ⁽⁴⁾خیاشیمها ⁽⁵⁾،و رکوبها أعناق سهول الأرضین و جراثیمها ⁽⁶⁾) .

آنچه امام علیه السّلام در این بخش از خطبه بیان فرموده،همان است که از طریق علوم طبیعی ثابت شده است؛زیرا ریشه های کوهها در زمین فرو رفته و در بسیاری از مناطق زمین،از زیر به هم پیوسته اند و همچون شبکه ای اطراف زمین را گرفته و در برابر فشار درونی زمین که از موادّ مذاب آن برمی خیزد،مقاومت می کند و جلوی بسیاری از زلزله ها را می گیرد.

این همان چیزی است که در قرآن مجید بارها به آن اشاره شده و گاه کوهها را به منزله میخهای زمین شمرده «وَ الْجِبالَ أَوْتاداً» ⁽⁷⁾و گاه می فرماید:«در زمین کوههایی افکندیم تا جلو حرکات ناموزون آن را بگیرد». «وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ» . ⁽⁸⁾

البتّه کوهها فواید فراوان دیگری نیز دارد؛از جمله ذخیره آبهاست که گاه در درون آنها به صورت چشمه ها خارج می شود و گاه در بیرون به صورت ذخیره های فراوان برف است که تدریجا آب شده و نهرها را

تشکیل می دهد و فوائد بسیار دیگری که در جلد اوّل،در شرح خطبه اوّل،صفحه 79 به آن اشاره کرده ایم.

سپس به امور مهمّ دیگری برای آماده کردن زمین جهت زندگی انسانها اشاره کرده،چنین می فرماید:«خداوند میان زمین و جوّ فاصله افکند،و نسیم هوا را برای ساکنان زمین آماده ساخت و تمام نیازمندیها و وسایل زندگی را برای اهل آن فراهم نمود». (و فسح بین الجوّ و بینها،و أعدّ الهواء متنسّما ⁽¹⁾لساکنها،و أخرج إلیها أهلها علی تمام مرافقها ⁽²⁾) .

در این عبارت به ارکان اصلی حیات و زندگی انسان و حیوانات اشاره شده است که از همه مهم تر،هوا،یا به تعبیر دیگر اکسیژن هواست که اگر چند دقیقه از انسان قطع شود مرگ به سراغ او خواهد آمد؛ولی خداوند متعال آن را چنان فراوان آفریده و همه جا را از آن پر کرده که بدون کمترین زحمت،هوایی که بزرگترین نعمت است،در همه جا به طور یکسان در اختیار فقیر و غنی،کوچک و بزرگ،پیر و جوان و توانا و ناتوان قرار داد.

آن گاه در یک اشاره اجمالی تمام آنچه را برای زندگی انسان و حیوانات لازم بود، در عبارت کوتاهی بیان فرموده و تحت عنوان«مرافق»(نیازمندی ها)به همه اشاره می کند.

در اینکه منظور از«جوّ»در اینجا چیست که خداوند میان آن و زمین فاصله افکنده؟بعضی گفته اند:منظور فضاست و از آنجا که فضا،در واقع

جسم یا مادّه نیست،تعبیر به ایجاد فاصله بین آن و زمین،مناسب به نظر نمی رسد.

ممکن است،منظور از«جوّ»طبقات ما فوق هوا باشد،مانند لایه«ازن»که اگر فاصله آن با زمین کم بود و قشر هوا نازک می شد،جوابگوی نیازهای تنفّسی انسان نبود.

به علاوه سایر شرایط زندگی انسان و تمام جانداران در زمین به هم می خورد.

نکته: اسرار آفرینش کوه ها!

خداوند حکیم به مقتضای علم و قدرتش تمام وسایل زندگی انسان را پیش از آفرینش او بر صفحه زمین فراهم کرده است که به قسمتی از آن در خطبه بالا اشاره شده است؛از جمله آرامش زمین که اگر پیوسته در حالت لرزش بود زندگی بشر بر روی آن امکان نداشت و دیگر پیدایش هواست به گونه ای که به صورت گسترده این مادّه حیاتی،در سفر و حضر،در خانه و بیرون خانه،در خواب و بیداری،همراه و همدم او باشد.

و نیز پیدایش چشمه ها و آبها که در همه جا در اختیار انسان بوده باشد و همچنین بارش بارانهای حیات بخش که تمام نقاط مرتفع و بلندیها را سیراب و قابل استفاده می کند و در بخش آینده این خطبه به آن اشاره می شود.

همچنین پیدایش کوهها که نقش بسیار مؤثّری در حیات انسانها دارد و به یقین می توان گفت:«بدون آنها حیات انسانی بر صفحه زمین در مخاطره قرار خواهد گرفت»زیرا:

از یک سو،عامل موثّری برای پیشگیری لرزش زمین بر اثر فشار درونی است.

و از سوی دوم عامل مؤثّری است برای پیشگیری از ناآرامی زمین بر اثر فشار برونی که برخاسته از جاذبه خورشید و ماه و جزر و مدّ حاصل از آن است.

و از سوی سوّم پناهگاهی است در مقابل طوفانهایی که همه چیز انسان را دست خوش تزلزل می سازد.

و از سوی چهارم وسیله ای است برای متوقّف ساختن ابرها و نزول بارانها.

و از سوی پنجم عاملی است برای ذخیره کردن آبها به صورت برفهای متراکم در سطح برونی به گونه ای که در طول سال تدریجا آب شود و مورد بهره برداری قرار گیرد.

و از سوی ششم محلی است برای ذخیره آبهای درونی که در حفره های عظیم داخل آنها نهفته می شود و به صورت چشمه ها بر دشت ها جاری می گردد.

و از سوی هفتم مانع برخورد شدید هوا بر قشر جامد زمین است؛زیرا کوهها پنجه در هوا افکنده و جوّ را همراه خود به گردش در می آورد که اگر صفحه زمین

صاف یا صیقلی بود،لغزش هوا بر سطح آن مشکلات زیادی به بار می آورد.

و از سوی هشتم کوهها و چین خوردگی های زمین،سطح قابل استفاده زمین را عملا بیشتر می کند و در بعضی از نقاط به چندین برابر می رساند و با توجه به اختلاف درجه حرارت در بالا و وسط و دامنه کوه ها،محیط را برای پرورش انواع مختلفی از گیاهان و محصولات فراهم می سازد.

و از سوی نهم کوهها مرکز معادن عظیمی است که در زندگی انسانها نقش مهمّی دارد.

و از سوی دهم بخش مهمّی از مصالح ساختمانی بناهای مهم و محکم از سنگهای کوهها تأمین می شود.

و فوائد دیگر که ما در اینجا فقط به بخشی از آن،آن هم فهرست وار اشاره کرده ایم.

به همین دلیل قرآن مجید بارها به مسئله آفرینش کوهها به عنوان یک نعمت بزرگ الهی اشاره کرده و فواید مختلف آن را بر می شمرد و از جمله می فرماید: «وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ وَ أَنْهاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ» ،خداوند کسی است که زمین را گسترد و در آن کوهها و نهرهایی قرار داد و از تمام میوه ها دو جفت آفرید». ⁽¹⁾

بخش نوزدهم

اشاره

ثمّ لم یدع جرز الأرض الّتی تقصر میاه العیون عن روابیها،و لا تجد جداول الأنهار ذریعة إلی بلوغها،حتّی أنشأ لها ناشئة سحاب تحیی مواتها،و تستخرج نباتها ألّف غمامها بعد افتراق لمعه،و تباین قزعه، حتّی إذا تمخّضت لجّة المزن فیه،و التمع برقه فی کففه،و لم ینم و میضه فی کنهور ربابه،و متراکم سحابه،أرسله سحّا متدارکا،قد أسفّ هیدبه، تمریه الجنوب درر أهاضیبه،و دفع شآبیبه.فلمّا ألقت السّحاب برک بوانیها،و بعاع ما استقلّت به من العبء المحمول علیها،أخرج به من هوامد الأرض النّبات،و من زعر الجبال الأعشاب،فهی تبهج بزینة ریاضها و تزدهی بما ألبسته من ریط،أزاهیرها،و حلیة ما سمطت به من ناضر أنوارها،و جعل ذلک بلاغا للأنام،و رزقا للأنعام،و خرق الفجاج فی آفاقها،و أقام المنار للسّالکین علی جوادّ طرقها.

ترجمه

سپس خداوند هیچ یک از بلندی های زمین را که آب چشمه ها به نقاط مرتفع آن نمی رسد و جدول های نهرها به آن راه ندارد،به حال خود وانگذاشت؛بلکه(برای آبیاری آنها)ابرهایی آفرید تا قسمتهای مرده زمین را زنده کند و گیاهان آن را برویاند.خداوند قطعات درخشنده و پراکنده و جدای ابرها را به هم پیوست و دریاهایی از آب که در ابرها نهفته بود سخت به حرکت در آمد(و آماده نزول شد؛)

برق،در اطراف آن درخشیدن گرفت و از درخشندگی آن،در ابرهای سفید کوه پیکر و متراکم چیزی

کاسته نشد؛(و همچنان ادامه یافت)این در حالی بود که ابرها(از شدّت سنگینی)به زمین نزدیک شده بودند؛در این هنگام باد جنوب،باران را همچون شیری از پستان حیوان بدوشید و به شدّت بر زمین فرو ریخت هنگامی که ابرها سینه بر زمین نهادند و آبهای فراوان سنگینی را که بر دوش داشتند،فرو ریختند،خداوند به وسیله آن از زمین های خشک و بی گیاه،نباتات فراوانی رویانید و از دامنه کوههای کم گیاه،سبزه بسیار خارج ساخت و زمین به زیور باغهایش غرق نشاط و شادی شد و با لباس نازک گلبرگها که بر خود پوشیده بود به ناز آمد،و از زینت و زیوری که از گردنبند گل های گوناگون یافته بود در وجد و شادی فرو رفت!و همه اینها را غذا و توشه انسانها،و روزی چهارپایان قرار داد،در اطراف زمین(و در میان کوهها)درّه ها و راههای وسیعی شکافت و نشانه ها-برای آنان که بخواهند از شاهراه های وسیعش بگذرند-قرار داد.

شرح و تفسیر: ابرهای باران زا و حیات زمین های مرده

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به یکی دیگر از مهم ترین نعمت های الهی که بدون آن حیات و زندگی بر صفحه زمین غیر ممکن است اشاره می فرماید و با تعبیراتی بسیار زیبا و جالب و روح پرور آن را شرح می دهد؛می گوید:«سپس خداوند هیچ یک از بلندی های زمین را که آب چشمه ها به نقاط مرتفع آن نمی رسد،و جدولهای نهرها به آن راه ندارد،به حال خود وانگذاشت؛بلکه(برای آبیاری آنها)ابرهایی آفرید تا قسمت های مرده آن را زنده کند و گیاهان آن را برویاند». (ثمّ لم یدع جرز ⁽¹⁾

الأرض الّتی تقصر میاه العیون عن روابیها، ⁽¹⁾و لا تجد جداول الأنهار ذریعة إلی بلوغها،حتّی أنشأ لها ناشئة سحاب تحیی مواتها،و تستخرج نباتها) .

جالب اینکه امام علیه السّلام به اقسام سه گانه آبیاری ها در این بحث کوتاه اشاره کرده:

آبیاری هایی که به طور طبیعی به وسیله چشمه های پر آب صورت می گیرد و آبیاری هایی که از طریق کشیدن جدولهای مختلف و هدایت آب نهرهای طبیعی،از طریق این جدولها،به مناطقی که آب از دسترس آن بیرون است،صورت می گیرد و آبیاری از طریق باران که از همه مهم تر است؛چرا که در زمین مناطقی وجود دارد که جز به وسیله آب باران آبیاری نمی شود و این مناطق بسیار زیاد است؛اگر ابرها مأموریّت آبیاری این مناطق را نداشتند.قسمت عمده روی زمین خشک و مرده بود.اضافه بر این،شکّی نیست که نهرها و چشمه ها نیز از آب باران مایه می گیرند که «اگر باران به کوهستان نبارد بسالی دجله گردد،خشک رودی».

به هر حال،خداوند این مأموریت مهم را بر دوش ابرها نهاده است.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن شرح این مطلب را به زیباترین وجهی بیان فرموده است.می گوید:«خداوند قطعات درخشنده و پراکنده و جدای ابرها را به هم پیوست، تا دریاهایی از آب که در ابرها نهفته بود،سخت به حرکت درآمد(و آماده نزول شد) و برق در اطرافش درخشیدن گرفت و از درخشندگی آن در ابرهای سفید کوه پیکر و متراکم،چیزی کاسته نشد(و همچنان ادامه یافت)در حالی که(از شدّت سنگینی) به زمین نزدیک شده بود.در این هنگام،باد جنوب باران را همچون شیری از پستان حیوان

بدوشید و به شدّت بر زمین فرو ریخت». (ألّف غمامها بعد افتراق لمعه، ⁽¹⁾و تباین قزعه، ⁽²⁾حتّی إذا تمخّضت ⁽³⁾لجّة المزن ⁽⁴⁾فیه و التمع برقه فی کففه، ⁽⁵⁾و لم ینم و میضه ⁽⁶⁾فی کنهور ⁽⁷⁾ربابه، ⁽⁸⁾و متراکم سحابه،أرسله سحّا ⁽⁹⁾متدارکا،قد أسفّ ⁽¹⁰⁾هیدبه، ⁽¹¹⁾تمریه ⁽¹²⁾الجنوب درر ⁽¹³⁾أهاضیبه، ⁽¹⁴⁾و دفع شآبیبه ⁽¹⁵⁾) .

در این تعبیرات زیبا،نکات علمی مهمّی نهفته است؛نخست اشاره به مأموریّت بادها می کند که قطعات پراکنده ابر را که از دریاها برخاسته اند به هم می پیوندد تا بارانی گسترده و سیراب کننده به وجود آید.

سپس به تراکم و فشار ابرها بر یکدیگر که آنها را آماده نزول باران می کند و آن گاه به نقش جرقّه های برق،در یاری ابرها و کمک کردن برای ریزش باران دارد،اشاره می کند؛زیرا می دانیم برق ها که بر اثر الکتریسته مثبت و منفی ابرها به وجود می آید مقدار زیادی از هوای اطراف را جذب می کند و از فشار هوا می کاهد و در شرایط جوّی کم فشار،ابر آماده باران می شود.

در ادامه اشاره به نقش بادها می کند که همچون انگشتانی که شیر را از پستان می دوشد باران را از ابر جدا می سازد و در همه جا پخش می کند.

همه اینها نشان می دهد که خداوند حکیم برای آبیاری زمین های بلند و خشک تمام مقدّمات لازم را فراهم ساخته و تدبیری عالی مقرّر فرموده است.

تعبیر به:«دوشیدن ابرها بوسیله بادها»،نشان می دهد که بادها نقش مهمی در ریزش باران دارند و در واقع چنین است؛زیرا از یک سو،فضا را خنک تر می کنند و از سوی دیگر از فشار جوّ می کاهند که هر دو عاملی است برای فرو ریختن باران از ابرها.

تکیه بر باد جنوب(بادهایی که از جنوب به سمت شمال می وزد)به خاطر آن است که بیشترین رطوبت و ابر به وسیله آن منتقل می شود.

سپس در ادامه این سخن،از آثار حیات بخش باران در سرتاسر زمین و برکات و فواید آن سخن می گوید و می فرماید:«هنگامی که ابرها سینه بر زمین نهادند،و آبهای فراوان(سنگینی)را که بر دوش داشتند فرو گذاردند خداوند به وسیله آن از زمین های خشک و بی گیاه،نباتات فراوانی رویانید

و از دامنه کوههای کم گیاه،سبزه بسیار خارج ساخت». (فلمّا ألقت السّحاب برک ⁽¹⁾بوانیها ⁽²⁾و بعاع ⁽³⁾ما أستقلّت ⁽⁴⁾به من

العبء ⁽⁵⁾المحمول علیها،أخرج به من هوامد ⁽⁶⁾الأرض النّبات،و من زعر ⁽⁷⁾الجبال الأعشاب) .

تعبیرات زیبای بالا چنین نشان می دهد که گویی ابرها باردار هستند و به هنگام نزول بارانهای سنگین،بار خود را بر زمین می نهند.همان باری که سرچشمه حیات و زندگی و زیبایی و برکت است؛نه تنها در دشت های بی آب و علف که در دامنه و قلّه کوهها-که آبیاری آن به دست انسانها بسیار دشوار است-گیاهان و درختان فراوان می روید و منبع برکات و منافع مختلفی برای انسانها می شود.

در ادامه این سخن امام علیه السّلام زیبایی های جهان طبیعت را که زاییده نزول بارانهاست به تصویر کشیده،چنین می فرماید:«پس زمین به زیور باغهایش غرق نشاط و شادی شد،و با لباس نازک گلبرگها که بر خود پوشیده به ناز آمد،و از زینت و زیوری که از گردن بندگل های گوناگون

یافته بود،در وجد و شادی فرو رفت!» «فهی تبهج ⁽¹⁾بزینة ریاضها،و تزدهی ⁽²⁾بما ألبسته من ریط ⁽³⁾أزاهیرها، ⁽⁴⁾و حلیة ما سمطت ⁽⁵⁾به من ناضر ⁽⁶⁾أنوارها ⁽⁷⁾) .

ناگفته پیداست که زیبایی های جهان طبیعت در آرامش روح و رفع خستگی و ایجاد قدرت و نیرو برای فعالیّت حیات،نقش مهمی دارد؛بنابر این،تنها سخن از زیبایی نیست،هر چند زیبایی ها نشانه ای از جمال و جلال خالق است؛بلکه این زیبایی ها یکی از عوامل بقای حیات و ادامه زندگی انسان ها است و حتّی به گفته دانشمندان:در نشاط حیوانات نیز بسیار مؤثّر است و بخش مهمّی از زیبایی های طبیعت آن ها را در برنامه های مختلف فعّال می کند.

در پایان این بخش می فرماید:«همه اینها را غذا و توشه انسانها،و روزی برای چهارپایان قرار داد». (و جعل ذلک بلاغا ⁽⁸⁾للأنام،و رزقا للأنعام) .

انسانها نه تنها برای تغذیه از مواهب جهان طبیعت بهره می گیرند،بلکه لباس و مسکن و مرکب آنها و در یک کلام:«همه نیازمندی های آنها»از این طریق تأمین می شود.همانگونه که قرآن مجید می فرماید: «أَنّا صَبَبْنَا

الْماءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنا فِیها حَبًّا وَ عِنَباً وَ قَضْباً وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً وَ حَدائِقَ غُلْباً وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنعامِکُم» ؛ما آب فراوانی از آسمان فرو ریختیم.سپس زمین را از هم شکافتیم،و در آن دانه های فراوان رویاندیم،و انگور و سبزی بسیار،و زیتون و نخل فراوان،و باغهای پر درخت،و میوه و چراگاه؛تا وسیله ای برای بهره گیری شما و چهارپایانتان باشد». ⁽¹⁾

آری!انسان نه تنها از گیاهان و میوه ها تغذیه می کند و از الیاف مختلف،لباس و فرش برای خود می سازد؛بلکه از چوبها خانه می سازد و از الیاف،خیمه بر پا می کند و از حیواناتی که از گیاهان تغذیه می کنند فراورده های مختلفی برای انواع نیازمندی های زندگی خود تهیّه می بیند.

در آخرین جمله این بخش به مسئله مهمّ دیگری که خداوند برای زندگی انسانها در روی زمین آفریده است اشاره کرده،چنین می فرماید:«در اطراف زمین(و در میان کوهها)درّه ها و راههای وسیعی شکافت،و نشانه هایی برای آنان که بخواهند از شاه راههای وسیعش بگذرند برپا نمود». (و خرق الفجاج ⁽²⁾فی آفاقها و أقام المنار للسّالکین علی جوادّ ⁽³⁾طرقها) .

با مختصر دقّتی بر صفحه زمین و جای جای این کره خاکی روشن می شود که خداوند به وسیله کوهها هرگز سدّ معبر نفرموده و قطعات و بخش های زمین را از هم جدا نساخته؛بلکه همه جا و در همه حال شکافها و جادّه هایی در لابلای آن به وجود آورده که تمام روی زمین را به هم می پیوندد.کمتر کسی توجّه دارد که اگر این جاده ها وجود نداشت و کوههای طولانی به یکدیگر متّصل بودند و دیوار بلندی که مانع عبور

انسانها و حیوانات است،به وجود می آوردند و زمین را به بخش های پراکنده و نامربوطی تقسیم می کردند،چه بلایی بر سر انسانها می آمد و چه محرومیت هایی پیدا می کردند.

قرآن مجید هم می فرماید: «وَ جَعَلْنا فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِهِمْ وَ جَعَلْنا فِیها فِجاجاً سُبُلاً لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ» ؛و در زمین کوههای ثابت و پا بر جایی قرار دادیم تا انسانها نلرزاند و در آن دژها و راههایی قرار دادیم تا هدایت شوند.» ⁽¹⁾نه تنها به وسیله جاده ها سر تا سر زمین را پیوند داد بلکه علامات و نشانه های طبیعی بر سر جاده ها نصب کرد تا از گم کردن راه در امان بمانند،(کوهها را به اشکال مختلف و رنگهای گوناگون و درّه ها را به همین وضع آفرید تا بهترین راهنما باشد).

در قرآن می خوانیم: «وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِیبُ سُودٌ» ؛

و از کوهها نیز(به لطف پروردگار)جاده هایی آفریده شد،سفید و سرخ و به رنگ های مختلف و گاه به رنگ کاملا سیاه». ⁽²⁾

نکته: گسترش قاعده لطف،در تکوین و تشریع

همیشه مدیران حکیم و مدبّر برای رسیدن به مقاصد خود،تمام مقدّمات را از پیش فراهم می سازند؛خواه در عالم تشریع و تکلیف باشد،یا در عالم عینیّت و واقعیت ها.خداوند عالم که حکمت و تدبیر او از هر کس برتر و بالاتر است،در جهان تکلیف تمام زمینه های اطاعت را فراهم کرده:به انسانها عقل و هوش داده،فطرت پاک مرحمت فرموده،پیامبران و کتب آسمانی فرستاده است تا همه بندگان بتوانند راه طاعت را در پیش گیرند و

این همان چیزی است که در«علم کلام»به عنوان «لطف»از آن یاد می شود.

در عالم آفرینش،پیش از آن که انسان قدم به عرصه حیات بگذارد تمام وسایل زندگی او را فراهم ساخت؛سطح کره زمین را آرام ساخت و از حرکات ناموزونش به وسیله کوهها و غیر آن جلوگیری نمود،چشمه ها و نهرهای پر آب که مایه حیات بود آفرید،ابرها را مأموریت آبیاری نقاط مرتفع بخشید،انواع گیاهان که برای تغذیه انسانها و حیواناتی که در خدمت انسانند لازم بود،به وجود آورد و جاده ها در وسط کوهها برای عبور و مرور انسانها و ارتباط اجتماعات بشری فراهم نمود و حتّی برای تلطیف روح آدمی زمین را به انواع زیورها از گلها و شکوفه ها آراست.

آری معنای حکمت و تدبیر و ربوبیّت همین است و این همان چیزی است که مولا امیر مؤمنان علی علیه السّلام در این بخش از خطبه به آن اشاره فرموده است که از یک سو،انسان را به علم و قدرت و حکمت خدا آشنا می سازد و معرفت الهی را به او می آموزد و از سوی دیگر،حسّ شکرگزاری او را-که خمیر مایه اطاعت و بندگی است-در او تحریک می کند.این همان چیزی است که در جای جای آیات قرآن به چشم می خورد و خداوند به هر مناسبتی از آن سخن می گوید از جمله در سوره نحل،بعد از ذکر آفرینش آسمانها و زمین و چهارپایان و نزول باران از آسمان و پرورش درختان و زراعت و انواع میوه ها و گردش خورشید و ماه و خلقت دریاها با نعمت های بی شمارش می فرماید: «وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ» ؛خداوند در زمین کوههای ثابت و محکمی افکند تا لرزش آن را در برابر شما بگیرد و نهرهایی آفرید و راههایی ایجاد کرد تا هدایت شوید و

(نیز)علاماتی(در کوهها و جاده ها)قرار داد و(حتّی برای شب)به وسیله ستارگان هدایت می شوند». ⁽¹⁾

بخش بیستم

اشاره

فلمّا مهد أرضه،و أنفذ أمره،اختار آدم،علیه السّلام،خیرة من خلقه،و جعله أوّل جبلّته،و أسکنه جنّته،و أرغد فیها أکله،و أوعز إلیه فیما نهاه عنه،و أعلمه أنّ فی الإقدام علیه التّعرّض لمعصیته،و المخاطرة بمنزلته؛ فأقدم علی ما نهاه عنه-موافاة لسابق علمه-فأهبطه بعد التّوبة لیعمر أرضه بنسله،و لیقیم الحجّة به علی عباده،و لم یخلهم بعد أن قبضه،ممّا یؤکّد علیهم حجّة ربوبیّته،و یصل بینهم و بین معرفته،بل تعاهدهم بالحجج علی ألسن الخیرة من أنبیائه،و متحمّلی ودائع رسالاته،قرنا فقرنا؛حتّی تمّت بنبیّنا محمّد صلّی اللّه علیه و آله حجّته،و بلغ المقطع عذره و نذره.

ترجمه

هنگامی که(خداوند)زمین را آماده ساخت و فرمان خویش را(در تمام جهات) نافذ کرد،آدم را از میان تمام مخلوقاتش برگزید،و او را نخستین و برترین آفریده، خویش قرار داد؛او را در بهشت خود ساکن کرد و غذاهای فراوان و گوارا را در اختیارش نهاد و(در عین حال)قبلا از آنچه ممنوعش کرده بود وی را بر حذر داشت،و آگاهش ساخت که اقدام بر آن(و تناول از درخت ممنوع)سبب عصیان و نافرمانی او خواهد بود و مقام و منزلتش را به خطر خواهد افکند!ولی آدم اقدام بر آن چیزی که از آن نهی شده بود کرد و علم خداوند درباره او به وقوع پیوست؛به همین جهت،او را پس از توبه از بهشت فرو فرستاد تا با کمک نسل خود زمین را آباد سازد و حجّت

را بر بندگانش اقامه کند؛و بعد از مرگ آدم،بندگان را از حجّت بر ربوبیّتش خالی نگذاشت و میان فرزندان آدم و معرفت خویش پیوندی برقرار ساخت و قرن به قرن،حجت ها و دلیل ها را بر زبان پیامبران برگزیده و حاملان ودایع رسالت خویش برای آنها اقامه نمود،سرانجام به وسیله پیامبر ما محمّد صلّی اللّه علیه و آله حجتش تمام شد(و سلسله پیامبران ختم گردید)و بیان احکام و انذار و(بشارت) به آخر رسید.

شرح و تفسیر: آفرینش آدم و بعثت پیامبران

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام به مسأله آفرینش آدم بعد از مهیّا شدن زمین در تمام جهات می پردازد و می فرماید:«هنگامی که خداوند زمین خود را آماده ساخت و فرمان خویش را(در تمام جهات)نافذ کرد،آدم را از میان تمام آفریده ها برگزید و او را نخستین و برترین خلق خویش قرار داد!» (فلمّا مهد أرضه،و أنفذ أمره،اختار آدم،علیه السّلام،خیرة من خلقه،و جعله أوّل جبلّته) . ⁽¹⁾

تعبیر به«أوّل جبلّته»(نخستین مخلوق خود)ممکن است اشاره به نخستین انسان از نظر ترتیب زمانی باشد،و یا نخستین مخلوق از نظر موقعیّت و مقام،و یا هر دو.

سپس می افزاید:«خداوند او را در بهشت خود جای داد و غذاهای فراوان و گوارا در اختیارش نهاد و(در عین حال)پیشاپیش از آنچه ممنوعش کرده بود وی را بر حذر داشت،و آگاهش ساخت که اقدام بر آن

(تناول از درخت ممنوع)سبب نافرمانی او خواهد بود و مقام و منزلتش را به خطر می افکند!». (و أسکنه جنّته،و أرغد فیها أکله،و أوعز ⁽¹⁾إلیه فیما نهاه عنه،و أعلمه أنّ فی الإقدام علیه التّعرّض لمعصیته،و المخاطرة بمنزلته) .

آری،خداوند آدم علیه السّلام را در بهشت زمین(باغی بسیار خرّم و سرسبز و پر از میوه ها از باغ های روی زمین)جای داد و جمله«فلمّا مهد أرضه»گواه روشن این معناست.

سپس گفتنی ها را به آدم گفت و امر و نهی خویش را به عنوان نخستین تکلیف برای آدم بیان کرد و از عاقبت شوم نافرمانی او را با خبر ساخت.

گرچه در این عبارت تصریح به شجره منهیّه(درخت ممنوع)نشده،ولی به طور اشاره بیان گردیده است و این همان چیزی است که در آیات متعدّدی از قرآن مجید دیده می شود.از جمله می فرماید:« «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً» ؛پیش از این از آدم پیمان گرفته بودیم،امّا او فراموش کرد و عزم استواری برای او نیافتیم». ⁽²⁾

در جای دیگر می فرماید: «وَ قُلْنا یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظّالِمِینَ» ؛و گفتیم:ای آدم!تو با همسرت در بهشت سکونت کن و از نعمت های آن از هر جا می خواهید گوارا بخورید؛ولی نزدیک این درخت نشوید که از ستمگران خواهید شد!» ⁽³⁾سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن می افزاید:«امّا آدم اقدام بر آن چیزی که از آن نهی شده بود کرد،و علم خداوند درباره او به وقوع پیوست». (فأقدم علی ما نهاه عنه- موافاة لسابق علمه-) .

ممکن است در ابتدا چنین به نظر رسد،که تعبیر«موافاة لسابق علمه»نشان می دهد که آدم مجبور بود راه نافرمانی را بپیماید،چرا که در علم خداوند این معنا گذشته بود(و این همان شبهه معروف طرفداران جبر در مسأله علم ازلی خداوند است).

ولی همانگونه که در بحث جبر و تفویض به طور مشروح گفته ایم؛هرگز علم ازلی سبب اجبار بر عمل نمی شود!چرا که خداوند می دانسته،آدم از روی اختیار اقدام به چنین کاری می کند؛درست مثل اینکه استادی بداند فلان شاگرد او،به خاطر کوتاهی در درس و بحث،آخر سال رفوزه می شود.به یقین این علم و آگاهی،شاگرد او را مجبور بر این کار نمی کند.چرا که او می داند،شاگردش با علم و اختیار خود راه خطا می رود؛به خاطر تنبلی و تن پروری و یا به هر دلیل دیگر. ⁽¹⁾و به همین دلیل، بعد از این کار مورد مؤاخذه قرار گرفت و به او گفته شد:« «أَ لَمْ أَنْهَکُما عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُما إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُما عَدُوٌّ مُبِینٌ» ؛آیا شما را(تو و همسرت را)از آن درخت نهی نکردم و نگفتم شیطان دشمن آشکار شماست» ⁽²⁾.

اگر آدم واقعا مجبور بود،چگونه خداوند حکیم او را بر چیزی که اختیار نداشته مؤاخذه می کند و نیز چرا آدم از کرده خود پشیمان می شود و توبه می نماید و چرا خداوند حکیم او را به خاطر این کار از بهشت خارج می کند؟تمام اینها دلیل بر آن است که علم ازلی خداوند،هیچ گونه تضادّی با اختیار آدم و دیگران نداشته و ندارد.

سپس در ادامه این سخن می افزاید:«خداوند او را بعد از توبه از بهشت فرو فرستاد تا با کمک نسل خود،زمین را آباد سازد،و حجّت را بر

بندگانش،اقامه کند».

( فأهبطه ⁽¹⁾بعد التّوبة لیعمر أرضه بنسله،و لیقیم الحجّة به علی عباده) .

با توجه به عبارت گذشته،که می فرمود:خداوند آدم را در زمین جای داد، استفاده می شود که منظور از هبوط و نزول آدم،هبوط و نزول مکانی نیست؛بلکه مقامی است؛یعنی خداوند آدم را از آن مقام والایی که داشت به خاطر این ترک اولی تنزّل داد.

تعبیر به عمران و آبادسازی به وسیله آدم و نسل او نشان می دهد که باید هدف همه انسانها عمران و آبادی زمین باشد،نه تخریب آن به وسیله جنگها و اختلافات ویرانگر و یا تنبلی و سستی و بیکاری و یا حتّی تخریب محیط زیست!و جالب اینکه این عمران و آبادی بعد از توبه صورت گرفته و تا انسان از خطاهای خود توبه نکند توفیق این عمران و آبادی دست نمی دهد.در قرآن مجید نیز می خوانیم:« «هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ» ؛اوست که شما را از زمین آفرید و آبادی آن را به شما واگذاشت؛پس از او آمرزش بطلبید سپس به سوی او باز گردید(و به عمران و آبادی زمین بپردازید)» ⁽²⁾در ضمن از جمله«فأهبطه بعد التّوبة»به خوبی استفاده می شود که هبوط آدم بعد از توبه صورت گرفته است.

نکته دیگری که در عبارت فوق به چشم می خورد و بارها در آیات قرآن به آن اشاره شده،مسئله اتمام حجّت بر بندگان است.گرچه خداوند به انسانها عقل داده است،ولی به آن اکتفا نفرموده؛بلکه با فرستادن پیامبران و نزول کتابهای آسمانی و ابلاغ مبلّغان الهی-که در هر عصر و زمان

صورت می گرفته-حجّت را بر بندگانش تمام کرد،همانگونه که در ادامه این سخن می فرماید:

«بعد از مرگ آدم،بندگان را از حجّت بر ربوبیّتش خالی نگذاشت و میان فرزندان آدم و معرفت خویش پیوندی برقرار ساخت و قرن به قرن،حجّت ها و دلیل ها را بر زبان پیامبران برگزیده و حاملان ودایع رسالت خویش برای آنها اقامه نمود،تا اینکه به وسیله پیامبر ما محمّد صلّی اللّه علیه و آله حجّتش تمام شد(و سلسله پیامبران ختم گردید)و بیان احکام و انذار(و بشارت)به آخر رسید». (و لم یخلهم بعد أن قبضه،ممّا یؤکّد علیهم حجّة ربوبیّته،و یصل بینهم و بین معرفته،بل تعاهدهم بالحجج علی ألسن الخیرة من أنبیائه،و متحمّلی ودائع رسالاته،قرنا ⁽¹⁾فقرنا؛حتّی تمّت بنبیّنا محمّد صلّی اللّه علیه و آله حجّته،و بلغ المقطع ⁽²⁾عذره و نذره ⁽³⁾) .

از بعضی از آیات قرآن استفاده می شود که توبه قبلا بوده و از بعضی استفاده می شود که توبه بعد صورت گرفته است و جمع میان آنها کاملا ممکن است،که آدم علیه السّلام توبه از خطای خود را مکرّر انجام داد:هم قبل از هبوط و هم بعد از هبوط؛و بسیار می شود که انسان خطایی مرتکب می شود و سالیان دراز هر زمان به یادش می آید،استغفار می کند.

جمله «لم یخلهم بعد أن قبضه» نشان می دهد که آدم یکی از پیامبران الهی و از حجّت های او بوده است و بعد از رحلت او،خدا پیامبران دیگری در هر زمان فرستاد و همچنان ادامه یافت تا به خاتم انبیا رسید. ⁽¹⁾

در اینجا این سؤال پیش می آید که اگر اتمام حجّت در هر عصر و زمان لازم است چرا با ظهور پیامبر اسلام،سلسله پیامبران پایان گرفت و آن حضرت خاتم انبیاء بود؟

پاسخ این سؤال با توجّه به یک نکته روشن می شود و آن اینکه خداوند آخرین دستورات و کامل ترین قوانین را بر پیامبر اسلام نازل کرد و اصول جامع و ضوابط متینی را مقرّر داشت که دانشمندان هر قوم و هر ملّت در سایه آن می توانند راه خود را به سوی خدا و طریق خویش را به سعادت بازیابند به خصوص اینکه اوصیای آن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تا دامنه قیامت خواهند بود.

(شرح بیشتر پیرامون این سخن را در بحث«خاتمیت»در جلد هشتم از تفسیر «پیام قرآن»مطالعه کنید!).

بخش بیست و یکم

اشاره

و قدّر الأرزاق فکثّرها و قلّلها،و قسّمها علی الضّیق و السّعة فعدل فیها لیبتلی من أراد بمیسورها و معسورها،و لیختبر بذلک الشّکر و الصّبر من غنیّها و فقیرها.ثمّ قرن بسعتها عقابیل فاقتها،و بسلامتها طوارق آفاتها،و بفرج أفراحها غصص أتراحها،و خلق الآجال فأطالها و قصّرها،و قدّمها و أخّرها،و وصل بالموت أسبابها،و جعله خالجا لأشطانها،و قاطعا لمرائر أقرانها.

ترجمه

خداوند روزی ها را مقدّر کرد و اندازه گیری فرمود؛گاه آن را زیاد و گاه کم نمود، گاه با تنگی و گاه با وسعت روزی را تقسیم کرد و(در عین حال)عدالت را در آن رعایت فرمود،و هدف از آن تقسیم،این بود که هر کس را بخواهد با وسعت روزی یا تنگی آن بیازماید و به وسیله آن،شکر و صبر غنی و فقیر را آزمایش کند.سپس روزی وسیع را با فقر و بیچارگی در آمیخت،تندرستی را با حوادث دردناک توأم ساخت،و شادی و سرور را با غصّه و اندوه قرین کرد.سرآمد عمر را آفرید؛آن را گاه طولانی و گاه کوتاه قرار داد و گاه مقدّم و گاه موخّر داشت و سرانجام مرگ را با عوامل پایان عمر پیوند داد و با آن،رشته های طولانی حیات را درهم پیچید و پیوندهای محکم زندگی(توانمندان)را قطع کرد.

شرح و تفسیر: روزی،وسیله بزرگ آزمایش انسان

در ادامه بحث های گذشته پیرامون اتمام حجت از سوی پروردگار به وسیله فرستادن پیامبران و نزول کتب آسمانی و دلایل قوی و روشن،امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به دو وسیله آزمون الهی نسبت به بندگان در مراحل مختلف تکلیف اشاره می کند.

نخست می فرماید:«خداوند روزی ها را مقدّر کرد و اندازه گیری فرمود؛گاه آن را زیاد و گاه کم نمود؛گاه با تنگی و گاه با وسعت،روزی(بندگان)را تقسیم کرد». (و قدّر الأرزاق فکثّرها و قلّلها،و قسّمها علی الضّیق و السّعة) .

و از آنجا که ممکن است این چنین توّهم شود که تفاوت گذاشتن میان بندگان،با عدالت سازگار نیست در جمله بعد می افزاید:«خداوند ارزاق را به طور عادلانه تقسیم کرد». (فعدل فیها) .

اشاره به این که عدالت به معنای مساوات و برابری نیست؛بلکه عدالت آن است که به هر کس آنچه مصلحت او است بدهند چنان که در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آمده است که فرمود:خداوند می فرماید:«إنّ من عبادی المؤمنین من لا یصلحه إلاّ الفاقة و لو أغنیته لأفسده ذلک،و إنّ من عبادی من لا یصلحه إلاّ الصّحّة و لو أمرضته لأفسده ذلک...؛بعضی از بندگان با ایمان من هستند که جز تنگدستی آنها را اصلاح نمی کند و اگر آنها را غنی سازم موجب فسادشان می شود و بعضی از بندگان من هستند که جز سلامت(و غنا)آنها را اصلاح نمی کند و اگر آنها را بیمار(و فقیر)کنم موجب فسادشان می شود؛(بنابر این به هر یک آنچه سبب صلاح حالشان می شود می دهم)». ⁽¹⁾

سپس در این زمینه شرح بیشتری می دهد؛می فرماید:«هدف از آن تقسیم این بوده است که هر که را بخواهد به وسعت روزی،یا تنگی آن بیازماید(و به تعبیر دیگر:)به وسیله آن،شکر و صبر غنی و فقیر را امتحان کند». (لیبتلی من أراد بمیسورها و معسورها،و لیختبر بذلک الشّکر و الصّبر من غنیّها و فقیرها) .

ممکن است این تفاوت در اشخاص مختلف باشد؛گروهی از نعمت فراوان بهره گیرند تا در میدان آزمایش نشان دهند که آیا شکر این همه نعمت را به جا می آورند و بخشی از ثروت خداداد را در اختیار محرومان قرار می دهند و آنچه را دارند در جای خود مصرف می کنند،یا به عکس،فزونی ثروت آنها را از خدا و خلق بیگانه می کند و در غرور و غفلت فرو می برد؛یا این که تنگی روزی،صبر و استقامت آنها را درهم می شکند و آنان را به حرام و ناشکری و اعتراض بر پروردگار وادار می سازد.

حتّی در یک انسان ممکن است هر دو حالت واقع شود:گاه غنی و بی نیاز،و گاه فقیر و تنگدست؛و هر کدام از این دو،میدان آزمون الهی است،میدان آزمون شکر و صبر و عدم استقامت و بی تابی.

در ادامه این سخن،به این نکته اشاره می کند که فقر و غنا و سلامتی و بیماری، چنان از هم جدا نیستند که انسان بتواند بر یکی تکیه کند؛بلکه چنان به هم نزدیک یا آمیخته اند که بر هیچ یک نمی توان اعتماد کرد؛می فرماید:«سپس روزی وسیع را با باقی مانده فقر و بیچارگی در آمیخت،و تندرستی را با حوادث دردناک توأم ساخت،و شادی و سرور را با غصّه و اندوه قرین کرد». (ثمّ قرن بسعتها عقابیل فاقتها، و بسلامتها طوارق آفاتها،و بفرج أفراحها غصص أتراحها) ⁽¹⁾.

تا هیچ کس در حال غنا و سلامت و شادی و سرور مغرور نگردد و همگان بدانند این امور همیشه و همه جا و در مورد هر کس در معرض زوال و نابودی و تبدیل به ضدّ است و به گفته شاعر:

بر مال و جمال خویشتن غرّه مشو کان را به شبی برند و این را به تبی!

با توجّه به اینکه«عقابیل»جمع«عقبوله»(بر وزن جرثومه)به معنای بقایای بیماری و مشکلات و آثاری که از«تب»به صورت«تبخال»بر لبها باقی می ماند،می باشد؛ تعبیر بالا نشان می دهد که مشکلات و گرفتاری ها و آثار و بقایای آن،همواره در کنار خوشی ها و راحتی ها قرار دارد و هرگز از آن جدا نمی شود و جمله«بفرج أفراحها غصص أتراحها»تأکید دیگری بر این معنا است؛چرا که«أتراح»جمع«ترح»(بر وزن فرح)به معنای غم و اندوه است؛در نتیجه امام علیه السّلام می فرماید:«شادی ها با اندوه ها آمیخته و غصّه ها در کنار شادمانی نشسته است».

دومین نکته ای که از امام علیه السّلام در ادامه این سخن بیان می فرماید،زمان دار بودن زندگی است،که بالأخره پایانی دارد و دیر یا زود به پایان می رسد و چیزی که برای هیچ کس از آن گریزی نیست،مرگ است.می فرماید:«سرآمد زندگی و پایان عمر را آفرید،آن را گاه طولانی و گاه کوتاه قرار داد،و گاه مقدّم و گاه مؤخّر داشت». (و خلق الآجال فأطالها و قصّرها،و قدّمها و أخّرها) .

«سرانجام مرگ را با عوامل پایان عمر،پیوند داد؛(و بیماری ها را بهانه هایی برای سرآمد زندگی مقرّر داشت.)و با آن رشته های طولانی حیات را درهم پیچید،و پیوندهای محکم زندگی(توانمندان و اقویا)را با

آن قطع کرد!» (و وصل بالموت أسبابها،و جعله خالجا ⁽¹⁾لأشطانها ⁽²⁾،و قاطعا لمرائر ⁽³⁾أقرانها) .

امام علیه السّلام در این عبارت کوتاه به نکته های فراوانی اشاره فرموده،از جمله این که بعضی به طور طبیعی عمر طولانی دارند و بعضی عمر کوتاه و در عین حال،گاهی همان عمر طولانی بر اثر اعمال بی رویه،یا انواع گناهان کوتاه می شود و گاه آن عمر کوتاه به خاطر رعایت مسایل مربوط به تندرستی و یا بر اثر اعمال و کارهای نیک طولانی می شود.همچنین به این نکته اشاره فرموده که برای مرگ اسباب فراوانی است؛اگر انسان بتواند از بعضی بگریزد،در چنگال دیگری گرفتار خواهد شد و حتّی نیرومندترین نیرومندان از مرگ در امان نیست!بنابر این،هیچکس نباید به سلامتی و تندرستی و جوانی و نیرومندی مغرور گردد و هر کس در هر سن و سال و در هر شرایطی باید با اعمال صالحه آماده سفر آخرت باشد. ⁽⁴⁾

بعضی از«شارحان نهج البلاغه»این احتمال را نیز داده اند که مراد از تقدیم و تأخیر،این است که خداوند طبق مصالحی بعضی را در زمان های گذشته آفریده و زمان آنها را مقدّم داشته و بعضی را در زمان های بعد آفریده است،ولی معنای اوّل مناسبتر و آموزنده تر است.

نکته: آیا روزی هر کس مقدّر است؟

نه تنها از عبارت بالا،بلکه از بسیاری از آیات قرآن و روایات مقدّر بودن روزی استفاده می شود و در منابع مختلف می بینیم که وسعت و فراخی روزی یا تنگی و ضیق آن،به اراده و مشیّت خداوند نسبت داده شده است،تا بندگان خود را بیازماید.

به تعبیر دیگر:به هر کس آنچه مصلحتش بوده است داده و برای هر کس آنچه

مایه صلاح حالش بوده مقرّر فرموده.این تعبیرات سؤالات متعدّدی بر می انگیزد.

نخست اینکه:اگر چنین است پس تلاش و کوشش،برای رزق و روزی چه مفهومی می تواند داشته باشد؟ دیگر اینکه:این گونه برداشت ها سبب رکود فعّالیت های اجتماعی و عقب ماندگی جامعه می گردد؛جامعه ای که باید پر نشاط و پر امید به فعّالیت های گسترده بپردازد و در میدان رقابت از جوامع غیر مسلمان عقب نماند.

قرآن مجید می فرماید:« «نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ» ؛ما معیشیت و(روزی)آنها در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم و بعضی را بر بعضی برتری دادیم». ⁽¹⁾

ولی پاسخ این سؤال ها در روایات اسلامی آمده است که هر گاه کنار هم چیده شود،ابهامی باقی نمی ماند.

از یک سو،در همین نهج البلاغه و کلمات مولا می خوانیم:«إنّ الرّزق رزقان:رزق تطلبه،و رزق یطلبک،فإن أنت لم تأته أتاک؛روزی بر دو گونه

است:قسمتی از آن،تو باید به دنبالش بروی و قسمتی از آن،او به دنبال تو می آید به گونه ای که اگر به سراغش نروی به سراغ تو خواهد آمد». ⁽¹⁾

واقعیت نیز چنین است که قسمت مهمّی از روزی چیزی است که انسان باید در راه آن تلاش و کوشش کند و تمام هوش و استعداد و توان خود را به کار گیرد و بدون اینها هرگز به آن نخواهد رسید؛ولی بخش دیگری روزی های ناخواسته است که به سراغ انسان می آید و به او نشان می دهد که اگر چه تلاش و کوشش یک اصل مهم است،امّا رازقیّت خدا منحصر به آن نیست و در همه حال باید به او دل بست و همه چیز را از او دانست.

در روایت دیگری می خوانیم:«از جمله دعاهایی که مستجاب نمی شود،دعای انسان سالمی است که در خانه نشسته و دست از تلاش و کوشش برداشته و عرضه می دارد:خدایا به من روزی ده!(فرشتگان الهی)به او می گویند:این دعای تو مستجاب نیست.برخیز و تلاش کن».امام صادق علیه السّلام می فرماید:«أربع لا یستجاب لهم دعاء:الرّجل جالس فی بیته،یقول:یا ربّ ارزقنی!فیقول له:ألم آمرک بالطّلب». ⁽²⁾

از سوی دیگر،تقدیرات الهی در بسیاری از موارد هماهنگ با تدبیرات ما است؛ یعنی خداوند مقدّر کرده آنها که تلاش و کوشش می کنند سهم بیشتری داشته باشند و آنها که سست و تنبل اند سهم کمتر.این هماهنگی تقدیر و تدبیر،پاسخ روشنی به کسانی می دهد که به بهانه تقدیر از تدبیر سرباز می زنند و تن به تنبلی می دهند.

از سوی سوم،بی شک استعداد جسمانی و فکری همه انسان ها یکسان نیست و افراد بشر از نظر هوش و استعداد و مدیریّت اقتصادی و توان جسمی برای کار کردن بسیار تفاوت دارند و همین،سرچشمه تفاوت

بهره های آنها در این قسمت می شود؛ آن کس که این تفاوت ها را مقدّر کرده،طبعا تفاوت های روزی را نیز مقدّر فرموده است و انتظار یکسان بودن همه انسانها از نظر روح و جسم،انتظار بسیار بی جایی است؛مانند انتظار مساوی بودن همه اعضای بدن و تمام استخوان ها و عضلات؛چرا که در مجموعه بدن،هر عضوی مأموریتی دارد و توان او به اندازه مأموریت اوست و مجموعه جهان انسانیّت نیز،همانند یک بدن است با تفاوت ها در جهات مختلف و طبعا با تفاوت در بهره های روزی.

نتیجه اینکه:آنچه در خطبه بالا درباره تقدیر ارزاق آمده،می تواند اشاره ای به تمام آنچه در سه نکته بالا گفتیم بوده باشد و این چیزی بر خلاف عدالت نیست؛ بلکه عین عدالت و حکمت است.

بخش بیست و دوّم

اشاره

عالم السّرّ من ضمائر المضمرین،و نجوی المتخافتین،و خواطر رجم الظّنون،و عقد عزیمات الیقین،و مسارق إیماض الجفون،و ما ضمنته أکنان القلوب،و غیابات الغیوب،و ما أصغت لاستراقه مصائخ الأسماع، و مصائف الذّرّ،و مشاتی الهوامّ،و رجع الحنین من المولهات،و همس الأقدام،و منفسح الثّمرة من ولائج غلف الأکمام،و منقمع الوحوش من غیران الجبال و أودیتها و مختباء البعوض بین سوق الأشجار و ألحیتها، و مغرز الأوراق من الأفنان،و محطّ الأمشاج من مسارب الأصلاب،و ناشئة الغیوم و متلاحمها،و درور قطر السّحاب فی متراکمها،و ما تسفی، الأعاصیر بذیولها،و تعفو الأمطار بسیولها،و عوم بنات الأرض فی کثبان الرّمال.

ترجمه

خداوند از اسرار پنهانی رازداران آگاه است،و از نجوای آنان که آهسته سخن می گویند با خبر است،از آنچه به اذهان از طریق ظنّ و گمان،می گذرد،و از تصمیماتی که به یقین می پیوندد،آگاهی دارد.

برق نگاه های خیانت آمیز چشم ها را که از لابه لای پلک ها خارج می شود،می بیند و از آنچه در نهانگاه دلها قرار دارد و آنچه در پشت پرده های ظلمانی غیب پوشیده و پنهان است و از آنچه که پرده های گوشها مخفیانه می شنود،آگاه است،او از درون لانه های تابستانی مورچه گان و

خانه های زمستانی حشرات،و آهنگ اندوه بار زنان غم دیده،و صدای آهسته گامها،آگاهی دارد.

و نیز از جایگاه پرورش میوه ها در درون غلاف شکوفه ها،و از مخفی گاههای وحوش در درون غارهای کوهها و اعماق درّه ها،و از نهانگاه پشه ها در میان ساقه ها و پوستهای درختان،و از محل پیوستگی برگها و شاخه ها و از جای حرکت نطفه ها از صلت(پدران)و آمیزش با نطفه(مادران)در درون رحم ها مطلع است.او از ابرهای رقیقی که(در آسمان)پیدا می شود،سپس به هم پیوسته،و متراکم می گردد و نیز از ریزش قطرات باران از ابرهای متراکم و آنچه گردبادها با دامن خویش از روی زمین بر می گیرند و باران ها با سیلاب خود آن را فرو می نشانند و محو می کنند و از فرو رفتن جانوران زمین،در میان تپه های شن(در همه جا و در هر زمان و در هر حال)به خوبی آگاه است!

شرح و تفسیر: او از همه چیز آگاه است

با دقّت در بخش های مختلف این خطبه عجیب،روشن می شود که امام علیه السّلام یک مسیر بسیار حساب شده را در«معرفة اللّه»و سپس شناخت این جهان و بعد از آن، معرفت انسان و تربیت او پیموده است؛با بیانی که دقیقا خواننده را در مراحل مختلف این مسیر طولانی رهبری می کند و به سر منزل مقصود،یعنی پرورش یک انسان کامل می رساند.

در فصل گذشته،بعد از بیان آفرینش زمین و منابع حیاتی آن و سپس آفرینش آدم و سرگذشت عبرت انگیز او در بهشت و سپس انتقال به زمین،پیرامون تقسیم ارزاق و تعیین آجال و سرآمد عمرها سخنان دقیق و بیدادگری فرمود.

برای تکمیل این مباحث،در این بخش از خطبه،سخن از علم خداوند درباره همه چیز و همه کس،در همه جا و در همه زمان و اسرار درون و برون می گوید و با تعبیرات بسیار دقیق و ظریف و لطیف،انگشت روی جزئیّات آن می گذارد؛به گونه ای که انسان با تمام وجود خود احساس می کند که همه عالم محضر خداست و تمام حرکات و سکناتش،در حضور او انجام می شود؛همان احساسی که مهمترین پایه تربیت و سوق به خوبی ها و جدایی از بدی هاست.

می فرماید:«خداوند از اسرار پنهانی رازداران،آگاه است و از نجوای آنان که آهسته سخن می گویند با خبر است و به آنچه به اذهان به واسطه گمان خطور می کند و از تصمیماتی که به یقین می پیوندد،آگاهی دارد». (عالم السّرّ من ضمائر المضمرین،و نجوی المتخافتین،و خواطر رجم الظّنون،و عقد عزیمات الیقین) .

در واقع،آنچه به ذهن می آید،گاهی واقعیّت هاست و گاه اوهام و پندارها؛گاهی تصمیم و اراده قطعی است و گاه شک و تردید؛گاه از درون وجود انسان می جوشد و گاه از طریق سخنان محرمانه این و آن به او منتقل شده؛خدا از تمام اینها آگاه و با خبر است.

سپس می افزاید:«خداوند برق نگاه های خیانت آمیز چشم ها را که از لابه لای پلک ها خارج می شود می بیند و از آنچه در نهان گاه دلها قرار دارد و آنچه در پشت پرده های ظلمانی غیب پوشیده و پنهان است و از آنچه پرده گوش ها مخفیانه می شنود،آگاه است». (و مسارق ⁽¹⁾إیماض ⁽²⁾

الجفون، ⁽¹⁾و ما ضمنته أکنان القلوب،و غیابات الغیوب،و ما أصغت لاستراقه مصائخ ⁽²⁾الأسماع) . با توجه به اینکه مهمترین منابع علم انسان قلب(عقل)و چشم و گوش است؛ همانگونه که در قرآن مجید آمده است:« «وَ اللّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» ؛خداوند شما را از شکم مادران بیرون فرستاد در حالی که چیزی نمی دانستید و برای شما گوش و چشم و دل قرار داد تا(آگاه شوید و)شکر نعمت های او را بجا آورید» ⁽³⁾.و خداوند به تمام این منابع احاطه دارد؛بنابر این،از تمام اسرار درون انسان ها با خبر است.

سپس از اسرار درون انسان گذشته،به سراغ کوچکترین موجودات جهان می رود؛ می فرماید:«خداوند از درون لانه های تابستانی مورچگان،و خانه های زمستانی حشرات،و آهنگ اندوهبار زنان غمدیده،و صدای

آهسته گامها آگاهی دارد». (و مصائف ⁽¹⁾الذّرّ،و مشاتی ⁽²⁾الهوامّ ⁽³⁾،و رجع الحنین ⁽⁴⁾من المولهات ⁽⁵⁾،و همس ⁽⁶⁾الأقدام) .

تکیه بر خانه های تابستانی مورچگان،از این نظر است که در تابستان کانون پر جوش و خروشی است که انسان را به یاد یک جامعه فعّال و پر تلاش-که با نظم و تدبیر خاصّی اداره می شود-می اندازد و تکیه بر خانه های زمستانی حشرات،شاید از این نظر است که آنها در زمستان در خواب عمیقی فرو می روند و گاه چندین ماه طول می کشد،که به«خواب زمستانی»معروف است؛خانه های آنها در این فصل، شبیه گورستانی است خاموش،در حالی که در واقع مرکز تجمع زندگان است.

تکیه بر ناله های اندوهبار زنان غمدیده و صدای آهسته قدم ها از این نظر است که هر کدام را صدای خاصّی است و بیانگر واقعیت جداگانه ای.یکی از سوز و درد درونی حکایت می کند و دیگری از مخفی کاری و احتیاط؛یعنی خداوند هم از مراکز پر ازدحام با خبر است و هم از مکان های خاموش.

در ادامه این سخن،باز انگشت روی امور دیگری از امور لطیف و ظریف و مخفی و پنهان گذارده و شمول علم بی پایان پروردگار را نسبت به آن،با تعبیراتی بسیار جالب و زیبا روشن می سازد.می فرماید:«خداوند از جایگاه پرورش میوه ها در درون غلاف شکوفه ها،و از مخفی گاههای وحوش در درون غارهای کوه ها و اعماق درّه ها و از نهانگاه پشه ها در میان ساقه ها و پوستهای درختان،و از محلّ پیوستگی برگها به شاخه ها و از جای حرکت نطفه ها از صلب(پدران)و آمیزش با نطفه(مادران)در درون رحم ها مطّلع است». (و منفسح ⁽¹⁾الثّمرة من ولائج ⁽²⁾غلف ⁽³⁾الأکمام ⁽⁴⁾،و منقمع ⁽⁵⁾الوحوش من غیران ⁽⁶⁾الجبال و أودیتها،و مختباء البعوض بین سوق ⁽⁷⁾الأشجار و ألحیتها ⁽⁸⁾،و مغرز ⁽⁹⁾الأوراق من الأفنان ⁽¹⁰⁾،و محطّ الأمشاج ⁽¹¹⁾

من مسارب ⁽¹⁾الأصلاب) .

تعبیر به«منفسح»که به معنای جایگاه وسیع است،اشاره به این نکته می کند که خداوند برای پرورش میوه ها در درون شکوفه ها جایگاه وسیعی آفریده که اجازه می دهد به میوه،از نقطه کوچکی شروع کند و گسترش پیدا کند تا زمانی که تمام آن محل را پر کند.

تعبیر به«منقمع الوحوش»نشان می دهد که حیوانات بیابان،برای محفوظ ماندن از حمله حیوانات دیگر به غارها و درّه ها پناه می برند و به هنگام لزوم برای شکار کردن یا سایر حوائج بیرون می آیند.

تعبیر به«مختباء البعوض»اشاره به زندگی بسیاری حشرات در درون ساقه و پوست درختان است که هم آنها را از حوادث مختلف حفظ می کند و هم محلّی برای تغذیه آنان است.

تعبیر به «مغرز الأوراق...» نه اشاره به برگها است و نه شاخه ها؛بلکه اشاره به محلّ خاصی است که برگ به شاخه می چسبد و ریشه های آن در درون شاخه فرو می رود و آن را در برابر وزش بادها و طوفان ها حفظ می کند و مسیر آب و غذا برای برگ محسوب می شود.

و تعبیر به «محطّ الأمشاج...» اشاره به این است که نطفه مرد از غدّه هایی که در درون وجود او است به حرکت در می آید و هنگامی که به رحم می ریزد با نطفه زن ترکیب می شود و در قرارگاه خود جهت پرورش و تبدیل به یک انسان کامل قرار می گیرد.خداوند تمام این مسیر و چگونگی ترکیب و محل نزول آن را دقیقا می داند و نیز ممکن است«أمشاج»اشاره به ترکیب نطفه مرد از چند آب مختلف باشد که در علم امروز ثابت شده

است و هر یک از این آبها به اندازه معیّن برای هدف خاصّی با دیگری ترکیب می گردد و نطفه مرد را تشکیل می دهد،سپس به سوی قرارگاه رحم حرکت می کند.

اگر انسان به تعداد میوه های درختان و عدد وحوش بیابان و پشه ها و برگ های درختان و نطفه های مردان و زنان و جزئیّات آنها فکر کند-که چه رقم شگفت انگیزی را تشکیل می دهد-و توجّه داشته باشد که خداوند از تمام این جزئیّات با خبر است،آنگاه احساس می کند که در هر جا و در هر زمان و در همه حال،از اعمال و نیّات او به خوبی آگاه است.

سپس به سراغ بخش دیگری از ریزه کاری های جهان آفرینش و حوادث حساب شده و موجودات مختلف آن می رود و چنین می افزاید:«خداوند از ابرهای رقیقی که (در آسمان)پیدا می شود سپس به هم پیوسته،متراکم می گردد و نیز از ریزش قطرات باران از ابرهای متراکم و آنچه گردبادها با دامان خویش از روی زمین بر می گیرند و بارانها با سیلاب خود آن را فرو می نشانند و محو می کنند و از فرو رفتن جانوران زمین در میان تپّه های شن،(در همه جا و هر زمان و در هر حال)به خوبی آگاه است!». (و ناشئة الغیوم و متلاحمها،و درور قطر السّحاب فی متراکمها،و ما تسفی، ⁽¹⁾الأعاصیر ⁽²⁾بذیولها،و تعفو ⁽³⁾الأمطار بسیولها،و عوم ⁽⁴⁾بنات الأرض فی کثبان ⁽⁵⁾الرّمال) .

آری!او که از تمام دقایق عالم هستی و از جزئیّات مخلوقات جاندار و بی جان در زمین و آسمان،در هر شرایط و در هر حالت،آگاه است؛و از پیدایش و گسترش و جا به جایی و حرکات آنها،دقیقا با خبر است؛چگونه ممکن است از اعماق نیّات من بی خبر باشد؟!

نکته: تنوّع عجیب موجودات!

با اینکه در این بخش از خطبه،سخن از علم وسیع خداوند به همه اشیاء و تمامی موجودات است،ولی در ضمن اشاره به نکته مهمّ دیگری نیز شده است و آن تنوّع عجیب موجودات می باشد،از مسایل فکری و ذهنی انسان گرفته،تا اجزای مختلف چشم و گوش،و موجودات کوچک و بزرگ عالم؛مورچگان و خانه های تابستانی آنها،حشرات و لانه های زمستانی آنها،شکوفه های درختان،پرورش میوه ها،برگها و گل برگها،وحوش بیابان که در غارها و درّه ها زندگی می کنند، پشه هایی که در لابه لای ساقه ها و پوست درختان لانه می گزینند،چگونگی تشکیل نطفه آدمی از ترکیب نطفه های مرد و زن،پیدایش ابرها و تراکم آنها،و فرو ریختن دانه های باران از درون آن،وزش بادها و طوفانها و گردبادها،جاری شدن سیل ها از کوهسارها،و فرو رفتن حشرات میان تپّه های شن و امثال آن،که در بخش آینده خواهد آمد؛خلاصه اموری که هر یک نشانه تازه ای از علم و قدرت و خلاقیّت خداست و هر قدر انسان در آنها بیشتر بیندیشد به عظمت و علم او،آشناتر می شود و با گوش هوش،زمزمه تسبیح و حمد این موجودات را می شنود و غلغله آنها را که در سراسر جهان طنین انداز است احساس

می کند؛چیزی که نامحرمان قدرت درک آن را ندارند و تنها برای کسانی که از جمادی به سوی جان جان رفته اند آشکار است.آری:

از جمادی سوی جان جان شوید غلغل تسبیح عالم بشنوید

فاش تسبیح جمادات آیدت وسوسه تأویلها بزدایدت

بخش بیست و سوم

اشاره

و مستقرّ ذوات الأجنحة بذرا شناخیب الجبال،و تغزید ذوات المنطق فی دیاجیر الأوکار،و ما أوعبته الأصداف،و حضنت علیه أمواج البحار،و ما غشیته سدفة لیل،أو ذرّ علیه شارق نهار،و ما اعتقبت علیه أطباق الدّیاجیر،و سبحات النّور؛و أثر کلّ خطوة،و حسّ کلّ حرکة،و رجع کلّ کلمة،و تحریک کلّ شفة،و مستقرّ کلّ نسمة،و مثقال کلّ ذرّة،و هماهم کلّ نفس هامّة،و ما علیها من ثمر شجرة،أو ساقط ورقة؛أو قرارة نطفة،أو نقاعة دم و مضغة،أو ناشئة خلق و سلالة؛لم یلحقه فی ذلک کلفة،و لا اعترضته فی حفظ ما ابتدع من خلقه عارضة،و لا اعتورته فی تنفیذ الأمور و تدابیر المخلوقین ملالة و لا فترة،بل نفذهم علمه،و أحصاهم عدده،و وسعهم عدله،و غمرهم فضله،مع تقصیرهم عن کنه ما هو أهله.

ترجمه

خداوند،از جایگاه پرندگان در قلّه بلند کوهها،و از نغمه مرغان خواننده در آشیانه های تاریک،با خبر است.همچنین از لؤلؤهایی که در دل صدف ها پنهان شده و امواج دریا آنها را در دامن خویش پرورش داده است،و آنچه تاریکی شب آن را فرا گرفته،یا خورشید به آن نور افشانده،و آنچه ظلمت ها و امواج نور یکی بعد از دیگری آن را در بر می گیرد،و اثر هر گام و احساس هر گونه حرکت و آهنگ هر سخن،و جنبش هر لب،و جایگاه هر انسان،و وزن هر مورچه،و ناله هر صاحب اندوه،و

میوه هایی که بر شاخسار درختان قرار گرفته،و برگ هایی که روی زمین ریخته،و قرارگاه هر نطفه ها،یا جمع شدن خون،و مضغه یا پرورش یافتن انسان و سایر مخلوقات(آری!)از همه اینها به خوبی آگاه است،و هیچ گونه مشقّتی برای او در این علم و آگاهی وجود ندارد.بلکه در حفظ و نگهداری آنچه از مخلوقات ابداع کرده،نیز مشکلی برای او رخ نداده،و در تنفیذ امور و تدبیر موجودات نیز ملالت و فتوری بر او عارض نشده است.بلکه علمش در همه آنها نافذ و احصای او همه را شامل شده،و عدالتش همه را در بر گرفته است و با اینکه آنها در آنچه شایسته مقام اوست تقصیر دارند،فضل و رحمتش شامل حال همه آنهاست!.

شرح و تفسیر

گستردگی علم الهی

امام علیه السّلام در این بخش همچنان بحثهای گسترده سابق را پیرامون علم خداوند به تمام جزئیّات عالم هستی ادامه می دهد و با تعبیراتی بسیار جذّاب و الفاظی شیرین و گویا پرده از علم خداوند به تمام ریزه کاری های این عالم بر می دارد و چنان با موشکافی این بحث را دنبال می کند که در هیچ سخنی مانند آن دیده نشده است و با مطالعه آن،انسان به یقین باور می کند که این گفتار کسی است که با جهان ماورای طبیعت ارتباط دارد و علم و دانش او از سرچشمه علم الهی می جوشد.

نخست به سراغ پرندگان آسمان می رود می فرماید:«خداوند از جایگاه بالداران در قلّه بلند کوهها و از نغمه مرغان خواننده در آشیانه های تاریک

با خبر است». (و مستقرّ ذوات الأجنحة بذرا ⁽¹⁾شناخیب ⁽²⁾الجبال،و تغرید ⁽³⁾ذوات المنطق فی دیاجیر ⁽⁴⁾الأوکار ⁽⁵⁾) .

می دانیم هر یک از پرندگان لانه ای مخصوص و متناسب با خویش می سازد که با هم بسیار متفاوتند و نیز می دانیم نغمه های مرغان انواع و اقسامی دارد که هر کدام بیانگر مطلبی است؛آری خداوند از تمام جزئیات آنها آگاهی دارد.

سپس به اعماق دریاها گام می نهد و از صدف ها و لؤلؤها و امواج سخن می گوید؛ می فرماید:«خداوند از لؤلؤهایی که در دل صدف ها پنهان است،و امواج دریا آنها را در دامن خویش پرورش داده،آگاهی دارد». (و ما أوعبته ⁽⁶⁾الأصداف،و حضنت علیه أمواج البحار) .

آنگاه به نظام نور و ظلمت در جهان آفرینش و زندگی انسان ها پرداخته، می افزاید:«خدا از آنچه تاریکی شب آن را فرا گرفته و یا خورشید به آن نور افشانده و آنچه ظلمت ها و امواج نور،یکی بعد از دیگری آن را در بر

می گیرد،با خبر است». (و ما غشیته سدفة ⁽¹⁾لیل،أو ذرّ ⁽²⁾علیه شارق نهار،و ما اعتقبت علیه أطباق الدّیاجیر،و سبحات ⁽³⁾النّور) .

و از آنجا به سراغ حرکات مختلف انسان می رود و می افزاید:«او از اثر هر گام،و احساس هر گونه حرکت،و آهنگ هر سخن،و جنبش هر لب،و جایگاه هر انسانی آگاه است». (و أثر کلّ خطوة،و حسّ کلّ حرکة،و رجع کلّ کلمة،و تحریک کلّ شفة،و مستقرّ کلّ نسمة) .

سپس به سراغ کوچکترین ذرّات و مخفی ترین صداها می رود؛می فرماید:«از وزن هر مورچه،و ناله هر صاحب اندوه و غمی اطلاع دارد». (و مثقال کلّ ذرّة،و هماهم ⁽⁴⁾کلّ نفس هامّة ⁽⁵⁾) .

و از آنجا توجّه خود را به درختان و میوه ها و انسان ها و نطفه ها که شباهت زیادی با هم دارند،معطوف می دارد و می فرماید:«او آنچه از میوه ها بر شاخه های درختان قرار گرفته و برگ هایی که روی زمین ریخته می شود،و قرارگاه نطفه،یا جمع شدن خون و مضغه ها یا پرورش یافتن انسان و سایر مخلوقات و مبدء آفرینش آنها،آری!از همه اینها و تمام جزئیّات آن و اسرار درون و برون آنها،به خوبی آگاه است». (و ما علیها من

ثمر شجرة،أو ساقط ورقة،أو قرارة نطفة،أو نقاعة ⁽¹⁾دم و مضغة،أو ناشئة خلق و سلالة) .

در قسمت پایانی این بخش از خطبه،امام علیه السّلام به نکته مهمّی اشاره می فرماید و آن اینکه ممکن است با توجّه به گستردگی فوق العاده اموری که امام علیه السّلام در این خطبه به آن اشاره فرموده،که تمام ذرّات زمین و آسمان و موجودات جاندار و بی جان،همه و همه را شامل می شود،به گونه ای که هیچ کس با هیچ وسیله ای نمی تواند آن را در حساب آورد و بر آن احاطه پیدا کند؛آری با این گستردگی، ممکن است این سؤال پیش آید که آیا علم خداوند به این امور مشکلی برای ذات پاکش ایجاد نمی کند؟زیرا انسانها برای احاطه به بخش بسیار بسیار کوچکی از حوادث و اسرار این جهان،گرفتار مشقّت و دردسر می شوند.

ولی امام علیه السّلام با صراحت می فرماید:«هیچ گونه مشقّتی برای خداوند در این زمینه وجود ندارد(نه تنها در علم و آگاهی بر آنها،بلکه)در حفظ و نگهداری آنچه از مخلوقات ابداع کرده،مشکلی برای او رخ نداده؛(اضافه بر این)در تنفیذ امور و تدبیر موجودات نیز،ملالت و فتوری بر او عارض نشده است». (لم یلحقه فی ذلک کلفة،و لا اعترضته فی حفظ ما ابتدع من خلقه عارضة،و لا اعتورته ⁽²⁾فی تنفیذ الأمور و تدابیر المخلوقین ملالة و لا فترة) .

«بلکه علمش در آنها نفوذ یافته و شمارش او همه را شامل شده،و عدالتش همه را در بر گرفته است،و با اینکه آنها در آنچه شایسته مقام

اوست تقصیر و کوتاهی دارند فضل و رحمتش شامل حال همه آنهاست». (بل نفذهم علمه،و أحصاهم عدده، و وسعهم عدله،و غمرهم فضله،مع تقصیرهم عن کنه ما هو أهله) .

امام علیه السّلام در جمله های پر معنای بالا،بر چند نکته تأکید می کند؛نخست این که:

احاطه علمی خداوند به تمام جزئیّات عالم هستی هیچ مشکلی برای او ندارد؛(چرا که علم خداوند،علم حضوری است نه علم حصولی،آن گونه که شرحش در نکات خواهد آمد).

دیگر این که:علاوه بر احاطه علمی،حافظ تمام آنها است که چیزی برتر از علم است؛این حفظ و نگهداری نیز مشکلی برای آن ذات مقدّس ایجاد نمی کند؛(چرا که همه وابسته به وجود او هستند).

و دیگر این که:علاوه بر آگاهی و نگهداری،مدیر و مدبّر آنها است و در مسیر کمال،آنها را رهبری و راهنمایی می کند؛این نیز،فتور و ملالتی برای آن ذات پاک ندارد و بی آن که در انتظار معرفت و شکر خلایق باشد،فضل او همه را شامل شده و عدل او همه را فرا گرفته است.

آری علمش بی پایان،قدرتش بی انتها و فضلش نامحدود است و از او جز این انتظار نمی رود.

نکته ها

1-وسعت عجیب علم او!

بیاناتی که مولا امیر مؤمنان علی علیه السّلام در این بخش از خطبه درباره وسعت علم پروردگار فرموده و جزئیّات عجیبی را مورد دقّت قرار داده،انسان را به یاد آیه شریفه سوره«لقمان»می اندازد که می فرماید:« «وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ» ؛اگر تمام درختان روی زمین(برای نوشتن کلمات خدا)قلم

شوند و دریا برای آن مرکّب گردد و هفت دریا به آن افزوده شود تا کلمات الهی(معلومات خدا)را بنویسند(قلم ها و دریاها تمام می شوند،ولی)کلمات خداوند تمام نمی شود؛چرا که خدا قادر و حکیم است» ⁽¹⁾اگر به این نکته توجّه کنیم که آنچه را مولا امیر مؤمنان علیه السّلام بیان فرموده،غالبا مربوط به کره زمین و مخلوقات آن است؛حال آنکه در این فضای عظیم آسمان ها، ممکن است میلیونها،یا میلیاردها کرات آسمانی با عجایب و شگفتیهای زیادی باشد که خداوند به تمام جزئیّات آنها آگاهی دارد و نیز اگر به این نکته توجه کنیم که این جهان،میلیاردها سال قبل از ما بوده و معلوم نیست تا کی ادامه خواهد یافت؛اگر حوادثی را که در این زمان فوق العاده طولانی روی می دهد،بر آنچه گفته شد بیافزاییم سر از اعداد و ارقامی در می آورد که هیچ کس قادر به بیان آن نیست و جز خدا آن را نمی داند.

ولی نباید فراموش کرد که هدف امام علیه السّلام از بیان این حقایق و دقایق،از یک سو، افزایش معرفة اللّه در شنوندگان است و از سوی دیگر،تربیت نفوس انسانی به خاطر حضور در محضر خداوند در همه حال و آگاهی او از جزئیّات اعمال و نیّات انسان می باشد.

شاهد این سخن همان جمله های پر معنایی است که امام علیه السّلام در خطبه 198 بیان فرمود:«یعلم عجیج الوحوش فی القلوات،و معاصی العباد فی الخلوات،و اختلاف النّینان فی البحار الغامرات،و تلاطم الماء بالرّیاح العاصفات؛خداوند ناله و فریاد حیوانات وحشی را در بیابانها،و گناه و معاصی بندگان را در خلوتگاهها،و آمد و شد ماهیان را در اقیانوس های ژرف،و تلاطم امواج آب بر اثر وزش تند بادها را می داند».

2-علم خداوند به تمام جزئیّات

جمعی از فلاسفه پیشین اعتقاد داشتند که خداوند نمی تواند عالم به جزئیّات و ریزه کاری های این عالم باشد؛او فقط یک علم کلی و جامع دارد.آنها می گفتند:

جزئیّات متعدّد و متکثّرند و موجودات متعدّد در ذات پاک او-که از جمیع جهات واحد است-راه ندارد.

این سخن یک اشتباه بزرگ است و از اینجا ناشی شده که علم خدا را-به اصطلاح-«علم حصولی»می دانستند و چنین می پنداشتند که عکس و صورت های موجودات خارجیّه به ذات پاک او منتقل می شود؛در حالی که همه ما امروز می دانیم که علم خداوند به موجودات از طریق انتقال عکس و صورت ذهنی آنها -مانند انسانها-نیست؛بلکه علم او«علم حضوری»است.یعنی همه جا حاضر است و همه موجودات،نزد او حضور دارند و او به همه آنها احاطه دارد،بی آنکه احتیاج به عکس و نقشی باشد؛درست شبیه حضور صورت های ذهنی انسان در برابر روح او؛ زیرا صورتهای ذهنی،ذاتا در روح انسان ها حاضرند نه عکس و نقش آنها؛و احاطه انسان بر آنها نوعی احاطه حضوری است.

تأکید امام علیه السّلام در این خطبه بر علم خداوند به تمام جزئیّات هستی،خط بطلان بر اعتقاد بعضی از فلاسفه،در زمینه نفی خدا به جزئیّات،می کشد و نشان می دهد که او بر همه چیز،اعم از کلّی و جزیی و حتّی کوچکترین جزئیّات،احاطه دارد.

3-سخن جالبی از ابن ابی الحدید،در شرح این خطبه

هنگامی که این عالم مشهور در«شرح نهج البلاغه»خود به این بخش از خطبه می رسد-که درباره وسعت علم بی پایان خدا به زیباترین بیانی

سخن می گوید-در شگفتی عمیقی فرو می رود و می گوید:«اگر«نضر بن کنانه»(جدّ اعلای عرب)این کلمات فصیح و بلیغ را می شنید درباره گوینده آن همان می گفت که«ابن جریح»در مورد یکی از فصحای بزرگ عرب«اسماعیل بن بلبل»گفت که خلاصه اش چنین است:

بعضی گفتند اسماعیل از شیبان است،من به آنان گفتم چنین نیست،به جانم سوگند!قبیله شیبان از اوست.» اشاره به اینکه آن قبیله هر افتخاری دارند،از او نشأت می گیرد،و چه بسیارند پدرانی که از فرزندان شریف خود،کسب مقام و برتری می کنند،همانگونه که طایفه «عدنان»از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کسب شرف کرد.

سپس می افزاید:«نه تنها قبیله«عدنان»و«قحطان»به وجود علی علیه السّلام مباهات می کند بلکه چشم«ابراهیم خلیل علیه السّلام»نیز به وجود او روشن می شود و می گوید:او پایه های توحیدی را که من نهادم مستحکم ساخت و خداوند از دودمان من فرزندی آفرید که علم توحید را گسترش بی نظیری داد؛بلکه اگر این سخن(بخش هایی از خطبه که مربوط به علم خداوند است)را«ارسطاطالیس»که عقیده به نفی علم خدا به جزئیّات داشت،می شنید،قلبش لرزان می شد و مو بر بدنش راست می گشت و فکرش در اضطراب فرو می رفت،و من کلامی را شبیه این کلام نمی بینم،مگر سخن خداوند،که کلام علی علیه السّلام هم از کلام خدا سرچشمه گرفته و شعله ای از آن آتش فروزان است و شرح و تفسیری از آیات خداوند است». ⁽¹⁾

بخش بیست و چهارم

اشاره

الّلهمّ أنت أهل الوصف الجمیل،و التّعداد الکثیر،إن تؤمّل فخیر مأمول، و إن ترج فخیر مرجوّ.الّلهمّ و قد بسطت لی فیما لا أمدح به غیرک،و لا أثنی به علی أحد سواک،و لا أوجّهه إلی معادن الخیبة و مواضع الرّیبة،و عدلت بلسانی عن مدائح الآدمیّین؛و الثّناء علی المربوبین المخلوقین.الّلهمّ و لکلّ مثن علی من أثنی علیه مثوبة من جزاء،أو عارفة من عطاء؛و قد رجوتک دلیلا علی ذخائر الرّحمة و کنوز المغفرة.الّلهمّ و هذا مقام من أفردک بالتّوحید الّذی هو لک،و لم یر مستحقّا لهذه المحامد و الممادح غیرک؛و بی فاقة إلیک لا یجبر مسکنتها إلاّ فضلک،و لا ینعش من خلّتها إلاّ منّک وجودک،فهب لنا فی المقام رضاک،و أغننا عن مدّ الأیدی إلی سواک؛ «إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» .

ترجمه

خداوندا!تو داری اوصاف جمال و صفات کمال فراوان هستی؛اگر به تو آرزومندیم به خاطر آن است که تو بهترین آرزوی مایی.و اگر به تو امیدواریم تو بهترین امید ما هستی؛بار الها!تو به من توان دادی که به مدحی بپردازم که غیر تو را با آن مدح نمی گویم،و به ثنایی روی آورم که بر غیر تو نمی خوانم؛و روی سخنم را به کسانی که کانون نومیدی و شک و تردید هستند،متوجّه نمی سازم،تو زبانم را (در پرتو معرفتت)از مدح و ستایش انسان ها و ثناخوانی مخلوقات بازداشتی.

خداوندا!هر ثناخوانی؛از

سوی کسی که ثنایش را می گوید،پاداش و عطایی دارد(به همین دلیل)من امیدوارم که مرا به سوی ذخایر رحمت و گنج های مغفرت رهنمون گردی،خداوندا!این وضع کسی است که تو را در توحید خاصّ خودت یکتا شمرده،و غیر تو را لایق این ستایش ها،و ثناها نمی داند.(خداوندا!)من به تو نیاز دارم.نیازی که جز فضل تو نمی تواند آن را برطرف سازد؛و پریشانم،پریشانی و فقری که جز بخشش تو نمی تواند آن را برطرف سازد.حال که چنین است،رضای خود را در این موقعیّت به ما عطا کن و دست نیاز ما را از دامن غیر خود کوتاه گردان«که تو بر هر چیز توانایی».

شرح و تفسیر: تو امید منی،تو پناه منی!

فراموش نکرده ایم که امام علیه السّلام این خطبه بسیار جامع و مفصّل را در پاسخ کسی بیان فرمود که تقاضای بحثی درباره صفات خدا نموده بود و امام علیه السّلام نخست با دقیق ترین و ظریف ترین عبارات،صفات خداوند را اعم از صفات جمال و کمال،شرح می دهد،سپس به سراغ صفات فعل او می رود،از آفرینش فرشتگان و زمین و آسمان و آنگاه خلقت انسان و انواع نعمت هایی که به او بخشیده و سرانجام از علم خداوند به همه جزئیّات و کلیّات جهان هستی،سخن می گوید.

سپس در این بخش از خطبه که بخش پایانی آن است،رو به درگاه خدا می آورد و با دعای پر معنایی که بحث های این خطبه را تکمیل می کند آن را پایان می دهد.

در این بخش،نخست خداوند را به بهترین صفات توصیف می کند؛توصیفی که برای غیر او جایز نیست و نشانه ای از توحید در مقام دعا است می فرماید:

«خداوندا!تو دارای اوصاف جمال و صفات کمال فراوان هستی». (الّلهمّ أنت أهل الوصف الجمیل،و التّعداد ⁽¹⁾الکثیر) .

آری تمام صفات نیک در ذات پاکت جمع است،«تو کریمی،تو رحیمی،تو نماینده فضلی،تو سزاوار ثنایی».و به همین دلیل:«اگر به تو آرزومندیم به خاطر آن است که تو بهترین آرزوی مایی و اگر به تو امیدواریم تو بهترین مایه امید و رجایی» (إن تؤمّل فخیر مأمول،و إن ترج فخیر مرجوّ) .

سپس می افزاید:«بارالها!تو به من،توان دادی که به مدحی بپردازم که غیر تو را با آن،مدح نمی گویم و به ثنایی روی آورم که بر غیر تو نمی خوانم و روی سخنم را به کسانی که کانون نومیدی و محلّ تردید هستند،متوجه نمی سازم؛(آری)تو زبانم را از مدح و ستایش انسان ها و ثناخوانی مخلوقات(در پرتو معرفت و ایمان به ذات پاکت)باز داشته ای». (الّلهمّ و قد بسطت لی فیما لا أمدح به غیرک،و لا أثنی به علی أحد سواک،و لا أوجّهه إلی معادن الخیبة و مواضع الرّیبة،و عدلت بلسانی عن مدائح الآدمیّین؛و الثّناء علی المربوبین المخلوقین) .

جالب اینکه امام علیه السّلام مدح و ستایش پروردگار را با شکر می آمیزد و از اینکه خداوند،توفیق عنایت کرده که زبانش به مدح و ثنای انسانها و مخلوقات-در برابر خالق-به گردش در نیاید،اظهار مسرّت می کند و چه کاری از این بهتر که انسان چشم بر عالم اسباب ببندد و در ماورای آن تنها ذات«مسبّب الأسباب»را ببیند و تمام حمد و ثنای خود را به پیشگاه او نثار کند.

سپس در یک نتیجه گیری زیبا و دلنشین به پیشگاه خدا چنین عرضه می دارد:

«خداوندا!هر ثناخوانی از سوی کسی که ثنایش را می گوید پاداش و عطایی دارد و من امیدوارم که مرا به سوی ذخایر رحمت و گنج های مغفرت،رهنمون کردی».

(الّلهمّ و لکلّ مثن علی من أثنی علیه مثوبة من جزاء أو عارفة من عطاء؛و قد رجوتک دلیلا علی ذخائر الرّحمة و کنوز المغفرة) .

این تعبیر ممکن است به معنای تقاضای رحمت عظیم و مغفرت گسترده خدا باشد،یا به معنای تقاضای استعداد و توفیق کسب شایستگی ها برای وصول به آنها بوده باشد.

فرق میان«جزاء»و«عارفه»ممکن است این باشد که«جزاء»به عنوان پاداش عمل است و«عارفه»به معنای فضل و رحمت الهی-اضافه بر پاداش-است و از آنجا که خداوند به فضل و عطا معروف است،تعبیر به«عارفه»شده است.(در واقع «عارفه»در اینجا به معنای معروف است).

سپس می افزاید:«خداوندا!این وضع کسی است که تو را در توحید خاصّ خودت، یکتا شمرده و غیر تو را مستحقّ این ستایش ها و مدح ها نمی داند.(خداوندا!)من به تو نیاز دارم،نیازی که جز فضل تو نمی تواند آن را برطرف سازد و پریشانم،پریشانی و فقری که جز بخشش،وجود تو نمی تواند آن را برطرف سازد». (الّلهمّ و هذا مقام من أفردک بالتّوحید الّذی هو لک،و لم یر مستحقّا لهذه المحامد و الممادح غیرک؛و بی فاقة إلیک لا یجبر مسکنتها إلاّ فضلک،و لا ینعش ⁽¹⁾من خلّتها ⁽²⁾إلاّ منّک وجودک) .

در واقع امام علیه السّلام می خواهد این حقیقت را بازگو کند که من تنها ثنای تو می گویم و تنها به تو امید بسته ام و حلاّل مشکلات من تنها تویی!که این همان حقیقت توحید صفات و توحید افعالی است.

سرانجام با دو دعای بسیار جامع و پر معنا،این خطبه عظیم و بی نظیر را پایان می بخشد؛عرضه می دارد:«حال که چنین است رضای خود را در این موقعیت به ما عطا کن و دست نیاز ما را از دامان غیر خود کوتاه گردان!«که تو بر هر چیز توانایی».

(فهب لنا فی هذا المقام رضاک،و أغننا عن مدّ الأیدی إلی سواک؛«إنّک علی کلّ شیء قدیر) .

چقدر جالب است بزرگ مردی که در میدان فصاحت و بلاغت و بیان دقیق ترین نکته های توحید و شرح معارف الهیّه،این گونه می درخشد و داد سخن می دهد؛در پایان،بی آنکه گرد و غبار خود بزرگ بینی بر دامانش بنشیند،با نهایت تواضع و فروتنی دست به درگاه خدا بر می دارد و با تمام وجود خویش،رضای او را می طلبد و غیر او را به فراموشی می سپرد.

نکته: اعجاز بیان!

همان گونه که قرآن مجید بزرگترین معجزه جاویدان پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله است، بعضی از خطبه های نهج البلاغه به راستی در حدّ اعجاز است!یعنی تنها از امام معصومی ممکن است صادر شود و انسان های دیگر قدرت مقابله با آن را ندارند.از جمله همین خطبه«اشباح»است که اکنون در پایان شرح و تفسیر خطبه،می توانیم با آگاهی بیشتری از آن سخن بگوییم.

از نظر فصاحت و بلاغت،تعبیرات به قدری شیرین و در عین ایجاز،گویا و در عین گویایی،عمیق و در عین عمق،روح پرور است که قلب و جان انسان را لبریز از نور و معنویّت آمیخته با شعف و شادی می کند و گویی با خود به پرواز در می آورد و در ملکوت اعلی جای می دهد.

از نظر احاطه ادبی بر لغات عرب،آنقدر عجیب است که هیچکس-هر چند سالیان دراز با لغات و فرهنگ نامه های عرب سر و کار داشته باشد-نمی تواند بدون مراجعه به منابع اصلی لغت،به مفاهیم آن کاملا آگاهی یابد.

از نظر محتوا،آنچنان ژرف و عمیق است که انسان تصوّر نمی کند درباره صفات خدا و معارف الهیّه سخنی بالاتر از آن پیدا شود.اینجاست که انسان به یاد کلمات مولا علیه السّلام در خطبه«شقشقیّه»(خطبه 3)می افتد که فرمود:«ینحدر عنّی السّیل،و لا یرقی إلیّ الطّیر؛چشمه های(علم و دانش)از دامان کوهسار وجودم،جاری است و مرغان(دور پرواز اندیشه ها)به افکار بلند من راه نتوانند یافت».

از نظر آثار تربیتی،هنگامی که نعمت های خدا را با تمام ریزه کاری هایش توصیف می کند،چنان حسّ شکرگزاری را در انسان زنده می نماید،که خود را در پیشگاه بخشنده این نعمت ها به خاطر قصور در شکرگزاری شرمنده می بیند و هنگامی که از علم بی پایان خدا و حضور پروردگار در تمام صحنه هستی سخن می گوید،انسان به خوبی احساس می کند که معنای این جمله«عالم محضر خداست و در محضر عصیان نکنید»یعنی چه! دعاهای عرفانی پایان خطبه،و تواضع و فروتنی فوق العاده امام علیه السّلام بعد از بیان آن همه نکات علمی و عرفانی و تربیتی،یک درس مهم برای هر انسان بیداری است که هرگز گرفتار غرور و خودبینی نشود و همه

چیز را از خدا بداند و هرگاه دست حاجت می برد به آستان مقدّس او دست برد که«کریم است و رحیم است و غفور است و ودود !».

خطبه 92: وقتی کرد که مردم بعد از قتل عثمان می خواستند با امام بیعت کنند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

لمّا أراده الناس علی البیعة بعد قتل عثمان

⁽¹⁾ این سخن را امام وقتی ایراد کرد که مردم بعد از قتل عثمان،می خواستند با او بیعت کنند(و او می خواست با این سخن هم به مردم اتمام حجّت کند و هم بی اعتنایی خود را به مقام،ثابت نماید).

خطبه در یک نگاه

یکی از شارحان معروف نهج البلاغه(مرحوم علاّمه خویی)می نویسد:«از روایات استفاده می شود که سبب ایراد این خطبه آن بود که خلفای پیشین سنّت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را در تقسیم عادلانه بیت المال و رعایت مواسات بین مردم،تغییر دادند؛ عرب را بر عجم و موالی را بر بردگان و بزرگان قبیله را بر افراد عادی مقدّم داشتند.

هنگامی که عثمان به حکومت رسید،این معنا تشدید شد؛او خویشاوندان خود را از بنی امیّه بر سایر مردم برتری بخشید(مقامات و پست های حکومت را بین آنها تقسیم کرد و اموال عظیمی از بیت المال را در اختیار آنها گذاشت)؛سال ها این رسم در میان آنان رواج داشت و بسیاری از مردم به آن خو گرفته بودند و سیره رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به فراموشی سپرده شده بود.

هنگامی که بعد از کشته شدن عثمان،همگان دست بیعت را به سوی علی علیه السّلام دراز کردند،بزرگان قبایل و افراد سرشناس از آن حضرت انتظار داشتند که به همان شیوه خلفا عمل کند در حالی که امام علیه السّلام تنها سیره پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را ملاک می دانست؛ناچار با این سخنان با آنها اتمام حجّت کرد و با صراحت اعلام داشت که اگر رشته خلافت را به دست گیرد مطابق خواسته آنها عمل نخواهد کرد». ⁽¹⁾

در ضمن،بی اعتنایی خود را به خلافت و مقامات ظاهری کاملا نشان داد و در آغاز،دست رد به سینه طالبان بیعت زد تا هیچ کس تصوّر نکند،پذیرش بیعت مردم از سوی امام علیه السّلام به خاطر علاقه او به خلافت بوده است.

دعونی و التمسوا غیری؛فإنّا مستقبلون أمرا له وجوه و ألوان؛لا تقوم له القلوب،و لا تثبت علیه العقول.و إنّ الآفاق قد أغامت،و المحجّة قد تنکّرت.و اعلموا أنّی إن أجبتکم رکبت بکم ما أعلم،و لم أصغ إلی قول القائل و عتب العاتب،و إن ترکتمونی فأنا کأحدکم؛و لعلّی أسمعکم و أطوعکم لمن و لّیتموه أمرکم،و أنا لکم وزیرا،خیر لکم منّی أمیرا!

ترجمه

مرا رها کنید و دیگری را بطلبید!چرا که ما به استقبال چیزی می رویم که چهره ها و رنگ های گوناگون دارد و دلها نسبت به آن استوار و عقل ها بر آن ثابت نمی ماند(چون قبول زمامداری در این شرایط بسیار مشکل و طاقت فرساست)؛ ابرهای تیره و تار،افق ها را پوشانیده و راه مستقیم حق(در این فضای ظلمانی) ناشناخته است.بدانید اگر من دعوت شما را بپذیرم مطابق آنچه خود،می دانم(با اصول حق و عدالت)با شما رفتار خواهم کرد و هرگز به سخن این و آن و سرزنش سرزنش کنندگان،گوش نخواهم داد!و اگر مرا رها کنید همچون یکی از شما خواهم بود(و با عدم وجود یارو یاور،مسئولیّتی نخواهم داشت)بلکه شاید از شما شنواتر و مطیع تر،نسب به رئیس حکومت و والیان امر(در حفظ کیان اسلام و منافع مردم) بوده باشم و من برای شما وزیر و مشاور باشم بهتر از آن است که امیر و رهبر باشم (چرا که اگر امیر باشم و با من مخالفت کنید کافر می شوید،ولی اگر دیگری به جای من باشد چنین نیست).

شرح و تفسیر: مرا رها کنید و به دنبال دیگری بروید!

شارحان«نهج البلاغه»بحث های فراوانی پیرامون این خطبه کرده اند و بیشتر به اشکالاتی که مربوط به مسئله امامت است،پرداخته اند؛حتّی بسیاری از آنها شرح خطبه را رها کرده،مستقیما به سراغ پاسخ اشکالات رفته اند؛ولی بهتر این است که ما نخست به تفسیر خطبه بپردازیم و در پایان به سراغ سؤال و جوابهایی که پیرامون این خطبه مطرح شده است،برویم.

امام علیه السّلام در برابر کسانی که دست بیعت به سوی او دراز کرده اند و از هر طرف هجوم آورده اند و گمانشان این بوده که امام هم برنامه تبعیض های ناروا در تقسیم بیت المال و مقام ها و پست ها را انجام خواهد داد،می فرماید:«مرا رها نمائید و دیگری را طلب کنید!» (دعونی و التمسوا غیری) .

سپس به بیان دلیل این مطلب پرداخته،می فرماید:«زیرا ما به استقبال چیزی می رویم که چهره ها و رنگ های گوناگونی دارد؛و دلها نسبت به آن استوار و عقل ها بر آن ثابت نمی ماند!» (فإنّا مستقبلون أمرا له وجوه و ألوان؛لا تقوم له القلوب،و لا تثبت علیه العقول) .

اشاره به اینکه مردم بر اثر کارهای ناروای خلفا-مخصوصا عثمان-اتّحاد نخستین را از دست داده اند و هر کس برای خود نظری دارد و آن را دنبال می کند و بسیاری از آنها همچون شکارچیان در هر جا دنبال شکاری از اموال و مقامات دنیا هستند و با این اختلاف و تشتّت،باز گرداندن مردم به وحدت عصر رسول اللّه کار بسیار مشکل و پیچیده ای است و انتظارات آنها حدّ و مرزی ندارد.

سپس در ادامه این سخن،دور نمای تاریک آینده را با واقع بینی دقیقی ترسیم می کند و می فرماید:«ابرهای تیره و تار افق ها را پوشانیده و راه مستقیم حق(در این فضای ظلمانی)ناشناخته است».

(و إنّ الآفاق قد أغامت ⁽¹⁾،و المحجّة ⁽²⁾قد تنکّرت) .

چرا که هوا و هوس های شیطانی و زرق و برق فریبنده دنیا چنان فضای افکار و قضاوت جامعه را تیره و تار کرده که اجازه نمی دهد راه صحیح را از چاه بشناسد و از پرتگاههایی که در مسیر آنهاست،بپرهیزد و به گفته دانشمند مصری محمّد عبده:

«طمعهایی که در بسیاری از مردم در عهد عثمان به خاطر بخششهای بی دریغ از بیت المال و انواع تبعیضهای ناروا حاصل شده بود،به آسانی به آنها اجازه نمی داد که بعدا با دیگران مساوات داشته باشند و هرگاه عدل علی علیه السّلام به سراغ آنها می آمد، از آن می گریختند و به سراغ بر پا ساختن فتنه ها می رفتند تا به مقصود خود برسند و این در اغلب رؤسا و سردمداران قوم وجود داشت و امام بر سر دو راهی قرار داشت؛ اگر همان امتیازات را به آنها می داد مرتکب ظلم عظیم و مخالفت با شرع شریف می شد(و اگر تسلیم آنها نمی شد فتنه گری ها آغاز می گشت)و از سوی دیگر،توده مردم که بر ضدّ مظالم عثمان به پا خاسته بودند،خواهان عدل و داد بودند و می بینیم که آنچه را علی علیه

السّلام پیش بینی می کرد،بعد از قبول بیعت مردم رخ داد(و فریاد مخالفت دنیا پرستان از هر سو بلند شد)». ⁽¹⁾

سپس در تأکید بیشتری نسبت به این موضوع،که اگر من زمام امور را بدست گیرم روش های نادرست پیشین را ادامه نخواهم داد؛بلکه همچون زمان پیامبر اکرم به سراغ حقّ و عدالت خواهم رفت،می افزاید:«بدانید اگر من دعوت شما را بپذیرم، مطابق آنچه خود می دانم(از اصول حق و عدالت)با شما رفتار خواهم کرد و هرگز به سخن این و آن و سرزنش سرزنش کنندگان گوش نخواهم داد!» (و اعلموا أنّی إن أجبتکم رکبت بکم ما أعلم،و لم أصغ إلی قول القائل و عتب ⁽²⁾العاتب) .

اشاره به اینکه من می دانم مصلحت اندیشان دنیا طلب،در آینده به من خواهند گفت که اجرای حق و عدالت امر حکومت را بر من مشکل می کند و مخالفت ها را برمی انگیزد؛اصول سیاست مداری ایجاب می کند که همان ناهنجاری های سابق را ادامه دهم؛بیت المال را به زورمندان ببخشم و مناصب و پست ها را در اختیار گردنکشان قرار دهم هر چند به قیمت پایمال شدن حقوق توده مردم باشد؛درست همان کاری که اسلام و همه ادیان آسمانی برای نفی آن آمده اند: «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ» ؛ ⁽³⁾ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها کتاب(آسمانی)و میزان(شناسایی حق از باطل و قوانینی عادلانه)نازل کردیم،تا مردم قیام به عدالت کنند».

سپس برای اتمام حجّت و اثبات بی اعتنایی خود به مقام های ظاهری می افزاید:

«اگر مرا رها کنید همچون یکی از شما خواهم بود(و با عدم

وجود یار و یاور مسئولیّتی نخواهم داشت)بلکه شاید از شما شنواتر و مطیع تر نسبت به رئیس حکومت و والیان امر(در حفظ کیان اسلام و منافع مردم)بوده باشم» (و إن ترکتمونی فأنا کأحدکم؛و لعلّی أسمعکم و أطوعکم لمن ولّیتموه أمرکم) .

این تعبیر نشان می دهد که امام علیه السّلام در عالمی غیر از عالم مصلحت گرایان دنیا پرست و سیاست پیشه،سیر می کرد و هرگز حکومت را به عنوان یک طعمه شیرین و لذیذ نمی دانست؛بلکه وظیفه ای سنگین و مقدّمه ای برای احیای ارزش های اسلامی می شمرد،که بدون آن،حکومت به اندازه آب بینی حیوانی هم ارزش ندارد.

در پایان روی سخنش را به همان گروه دنیا پرست و زیادت خواه و سیاست باز کرده،می فرماید:«من برای شما وزیر و مشاور باشم،بهتر از آن است که امیر و رهبر باشم». (و أنا لکم وزیرا،خیر لکم منّی أمیرا) .

چرا که اگر امیر باشم شما هرگز نمی توانید به خود کامگی ها و غصب حقوق محرومان ادامه دهید،ولی در مشاورت با من بهره هایی از حق خواهید برد،بی آنکه مسئول اعمال شما باشم.

تاریخ با صراحت می گوید تمام پیش بینی های امام علیه السّلام در این کلام شریف به وقوع پیوست.و بر خلاف آنچه برخی از کوته نظران می اندیشند،امام علیه السّلام کاملا از شرایط سخت دوران حکومت خود آگاه بود و تمام واکنش های مخالفان را پیش بینی می کرد؛هرگز غافلگیر نشد و چیزی بر خلاف آنچه گفته بود روی نداد،ولی او پیرو مکتبی بود که می گفت:احیای ارزش ها،هر چند به قیمت قربانی شدن خود انسان باشد،بر هر چیز مقدّم است؛نه مکتب های دنیای مادّی که می گویند:برای حفظ حکومت می توان ارزش ها را قربانی کرد!

او به گفته خود عمل کرد؛حتّی حاضر نشد به برادرش«عقیل»سهم مختصری، اضافه بر آنچه حقّ او بود،از بیت المال بدهد.

او بر خلاف خلیفه پیشین،کمترین چیزی برای خود نیاندوخت و روزی خطاب به مردم فرمود:«دخلت بلادکم بأشمالی هذه و رحلتی،و راحلتی،هاهی فإن أنا خرجت من بلادکم بغیر ما دخلت فإنّنی من الخائنین؛من به سرزمین شما وارد شدم با این لباس و این اثاث مختصر و این مرکب؛و اگر از سرزمین شما به غیر از این خارج شوم(و چیزی از بیت المال مسلمین را با خود ببرم)؛از خائنانم!» ⁽¹⁾بر خلاف آنچه معمول سیاستمداران امروز است،که به هنگام انتخابات وعده های فریبنده ای به مردم می دهند و برای جلب آرا به هر کار خلافی دست می زنند،امام علیه السّلام اهداف واقعی خود را کاملا روشن ساخت و از مسائلی که در ذائقه بسیاری تلخ بود،خبر داد و برای اینکه کمترین شائبه اغفال در کار نباشد،مردم را از طوفان های آینده آگاه نمود؛این کاری است که در برنامه هیچ یک از زمامداران دنیای مادّی در طول تاریخ،سابقه نداشته است.

نکته ها

1-چرا فرمود دست از من بردارید؟

شارحان«نهج البلاغه»و دیگر اندیشمندان اسلام درباره این کلام امیر مؤمنان سخنان بسیاری گفته اند؛گروهی آن را دلیل بر عدم وجود نصّ بر مسئله امامت و ولایت پنداشته اند و گروهی در مقابل به دفاع برخاسته اند و جمعی از-به اصطلاح- روشنفکران عصر ما،آن را دلیل بر اصالت رأی مردم در حکومت گرفته اند و همچنین...

ولی برای اینکه در اینجا بیراهه نرویم بهتر است قبل از قضاوت درباره متن خطبه،به شرایط زمانی و مکانی و سایر مقدّماتی که فضای اصلی خطبه را تشکیل می دهد،توجّه کنیم.از جمله:

الف)این سخن در زمانی از امام صادر شد که«عثمان»بر اثر حیف و میل در بیت المال و مسلّط ساختن بنی امیّه بر جان و مال مردم و بروز اغتشاش در مناطق مختلف،به قتل رسیده بود و مردم برای بیعت،به سوی امام هجوم آورده بودند.

مردمی که سران آنها به امتیازات بی دلیل زمان عثمان خو گرفته بودند،انتظار داشتند امام هم بیت المال مسلمین را مطابق میل آنها تقسیم کند و سیاستمدارانشان انتظار داشتند که در برابر بیعت با امیر مؤمنان علیه السّلام،پست های مهمّ فرمانداری و استانداری کشور وسیع اسلام،در اختیار آنها گذاشته شود.

بسیاری از توده مردم نیز از ارزش های اسلامی فاصله گرفته و به خاطر وفور غنایم جنگی،آلوده زرق و برق دنیا شده بودند؛افکار جاهلی در میان آنها خودنمایی می کرد و زندگی عصر پیامبر-به خاطر بی توجّهی خلفا-به فراموشی سپرده شده بود.

به همین دلیل،امام خود را بر سر دو راهی می دید:تسلیم نشدن در برابر بیعت مردم در آن شرایط بحرانی،یا تن دادن به بیعت و استقبال از طوفانها و بحرانها و امواج سهمگین اجتماعی.

ب)امام کسی نبود که مانند سیاستمداران دنیا طلب،طرح واقعی خود را برای حکومت اسلام پنهان سازد و با نشان در باغ سبز و فریبکاری،آنها را به بیعت بشکاند و بعد از نشستن بر تخت قدرت،طرح اصلی خود را آشکار سازد!او هرگز به این گونه فریبکاری ها تن در نمی داد و مایل بود

همه چیز را قبلا به طور آشکار با مردم در میان بگذارد و مشکلات بیعتشان را برای آنها بیان کند.

بدیهی است برای کسی که از دیدگاه ارزش های الهی به حکومت می نگرد،دلیلی ندارد که خود را با فریبکاری و به هر قیمت ممکن،به قدرت برساند.

ج)بی شک امام لایق ترین فرد،نه تنها در آن زمان،بلکه در زمان های قبل از آن نیز برای حکومت بود؛نه تنها امام چنین عقیده ای را درباره خود داشت و می فرمود:

«إنّه لیعلم أنّ محلّی منها محلّ القطب من الرّحا؛رقیب من هم به یقین می داند که جایگاه من از خلافت جایگاه محور سنگ آسیا نسبت به آن است،(که هرگز ممکن نیست سنگ بدون آن گردش کند). ⁽¹⁾

و نیز هنگامی که به مسئله شورای شش نفری عمر اشاره می کند که او را در کنار پنج نفر قرار داده بودند؛می فرماید:«متی اعترض الرّیب فیّ مع الأوّل منهم،حتّی صرت أقرن إلی هذه النّظائر؛کدام زمان بود که در مقایسه من با نخستین آنان(ابو بکر) شک و تردید وجود داشته باشد،تا چه رسد به اینکه مرا هم سنگ امثال اینها قرار دهند». ⁽²⁾

و در جای دیگر هنگامی که مردم می خواستند بعد از عثمان با او بیعت کنند،با صراحت می گوید:«و لقد علمتم أنّی أحقّ النّاس بها من غیری؛همه شما به خوبی می دانید من از همه کس به خلافت شایسته ترم». ⁽³⁾

حتّی رقبای او،با صراحت شایسته تر بودن او را قبول داشتند(هر چند در عالم سیاست این شایستگی ها از طرف رقیبان در عمل فراموش می شود!)از جمله«عمر» به هنگام انتخاب شورای شش نفری به علی علیه

السّلام گفت:«تو از همه شایسته تری اگر شوخ طبع نبودی!»سپس افزود:«أما و اللّه لئن ولّیتهم لتحملنّهم علی الحقّ الواضع و المحجّة البیضاء؛به خدا سوگند!اگر زمام حکومت را تو در دست بگیری مردم را در مسیر حقّ واضح،و راه روشن قرار خواهی داد». ⁽¹⁾

«ابو بکر»هنگامی که به خلافت رسید-طبق نقل بسیاری از روایات-عدم صلاحیّت خویش را برای خلافت بیان کرد.به گفته«طبری»چنین گفت:«أیّها النّاس! فإنّی ولّیت علیکم و لست بخیرکم؛مردم من والی شما شده ام در حالی که بهترین شما نیستم». ⁽²⁾

و حتّی در بعضی از این روایات آمده است که ابو بکر گفت:«أقیلونی!فلست بخیرکم و علیّ فیکم؛مرا رها سازید،من بهترین شما نیستم در حالی که علی در میان شماست». ⁽³⁾با توجه به آنچه در بالا آمد که همه از محکمات تاریخ و حدیث محسوب می شود -و طبعا جمله های متشابهی ماند خطبه بالا را باید در پرتو آن تفسیر کرد-شکّی باقی نمی ماند که امام علیه السّلام در این خطبه می خواهد،عدم علاقه خود را به مسأله خلافت روشن سازد و نهایت تواضع خویش را در این امر نشان دهد و هم به مردمی که اصرار در بیعت با او داشتند،بگوید که اگر من قدرت را بدست گیرم برنامه ام دنبال روی از روش های نادرست پیشین نیست؛بلکه چاره ای جز این ندارم که شما را به راه حق باز گردانم و ارزش های عصر پیامبر را زنده کنم؛هر چند