اشارة
سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.
عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.
مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].
مشخصات ظاهری: ج - نمونه.
یادداشت: عربی.
یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].
یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).
یادداشت: کتابنامه.
مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-
موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق
رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح
رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲
شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶
**[ترجمه]
سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.
عنوان قراردادی : بحارالانوار .فارسی .برگزیده
عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.
مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -
مشخصات ظاهری : ج.
شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5
مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).
موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.
شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش
شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر
رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲
شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵
**[ترجمه]
تتمة کتاب السماء و العالم
کلمة المصّحح
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
الحمد للّه ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی رسوله محمّد و عترته الطاهرین.
و بعد فهذا الجزء السادس و الستون من کتاب بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأبرار حسب تجزئتنا لهذا الموسوعة الکبیرة و به تمّ کتاب السماء و العالم أعنی المجلّد الرابع عشر حسب تجزئة العلّامة قابلناه علی طبعة الکمبانیّ المشهورة بطبع أمین الضرب و هکذا علی نصّ المصادر التی استخرجت الأحادیث منها
ثمّ علی نسخة مخطوطة کاملة استلمناها من العلم الحجّة آیة اللّه السیّد شهاب الدین المرعشیّ النجفیّ دامت برکاته و هی نسخة جیّدة نفیسة تاریخ کتابتها 1235 و الکاتب أبو القاسم بن الحسین الرضویّ الموسویّ الخونساریّ قابلنا مطبوعتنا هذه علیها حرفاً بحرف عن الطباعة و اللّه هو الموفّق للصواب.
محمد الباقر البهبودیّ رجب الاصب عام 1393 ه ق
**[ترجمه]بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
الحمد للّه ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی رسوله محمّد و عترته الطاهرین.
و بعد فهذا الجزء السادس و الستون من کتاب بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأبرار حسب تجزئتنا لهذا الموسوعة الکبیرة و به تمّ کتاب السماء و العالم أعنی المجلّد الرابع عشر حسب تجزئة العلّامة قابلناه علی طبعة الکمبانیّ المشهورة بطبع أمین الضرب و هکذا علی نصّ المصادر التی استخرجت الأحادیث منها
ثمّ علی نسخة مخطوطة کاملة استلمناها من العلم الحجّة آیة اللّه السیّد شهاب الدین المرعشیّ النجفیّ دامت برکاته و هی نسخة جیّدة نفیسة تاریخ کتابتها 1235 و الکاتب أبو القاسم بن الحسین الرضویّ الموسویّ الخونساریّ قابلنا مطبوعتنا هذه علیها حرفاً بحرف عن الطباعة و اللّه هو الموفّق للصواب.
محمد الباقر البهبودیّ رجب الاصب عام 1393 ه ق
**[ترجمه]
تتمة أبواب الصید و الذبائح
باب 9 ذبائح الکفار من أهل الکتاب و غیرهم و النصاب و المخالفین
الآیات
المائدة: الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ(1)
فلو کانت الآیة مطلقة تشمل أنواع المطعومات و منها ذبائح أهل الکتاب، لکان قوله تعالی:« وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ» لغوا حشوا فانه لا معنی لان یحکم القرآن علیهم بحلیة ذبائحنا لهم فانهم« لا یُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ» و لذلک لا یأکلون من ذبیحتنا فالتشبث بالآیة علی حلیة ذبایحهم لنا علی غیر محله.
<meta info="- الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ طَعامُ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ - . مائده / 5 -
{امروز چیزهای پاکیزه برای شما حلال شده، و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال، و طعام شما برای آنان حلال است.}
**[ترجمه]
تفسیر
المراد بالیوم الآن لا الیوم المتعارف و الطیبات کل مستطاب من الأطعمة کما فهمه القوم أو کل ما فیه جهة حسن واقعی وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ قیل المراد بالطعام الذبائح و غیرها و قیل مخصوص بالذبائح و
رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ مُخْتَصٌّ بِالْحُبُوبِ وَ مَا لَا یَحْتَاجُ إِلَی التَّذْکِیَةِ.
وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ أی لأهل الکتاب فلا علیکم جناح أن تطعموهم.
قال شیخنا البهائی ره فی رسالته المعمولة لحکم ذبائح أهل الکتاب لا خلاف بین علماء الإسلام فی تحریم ذبائح من عدا الیهود و النصاری و المجوس من أصناف الکفار و إنما الخلاف فی الأصناف الثلاثة لا غیر فذهب جمهور الإمامیة کالشیخ المفید محمد بن محمد بن النعمان و الشیخ أبی جعفر الطوسی و السید المرتضی علم الهدی و أبی
1) 1. المائدة 6 و الظاهر بقرینة قوله تعالی:« وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ» حلبة التعامل معهم و المعنی أن ما یشرونه أهل الکتاب و یجلبونها الی أسواقهم یحل لکم اشتراؤها و ابتیاعها، کما أن ما تشرونه و تجلبونه فی أسواقکم یحل لهم ابتیاعها و شراؤها، و لذلک یتعاملون معکم.
الصلاح و ابن حمزة و ابن إدریس و العلامة جمال الدین و المحقق نجم الدین و الشیخ محمد بن مکی و سائر المتأخرین عطّر الله مضاجعهم إلی أن ذبائحهم محرّمة لا یجوز الأکل منها علی حال من الأحوال سواء ذکر اسم الله تعالی علیها أم لا و وافقهم علی ذلک الحنابلة و ذهب الحنفیة و الشافعیة و المالکیة إلی إباحة ذبائح أهل الکتاب و إن لم یذکر اسم الله علیها و وافقهم الشاذ من علماء الإمامیة کابن أبی عقیل.
و قال محمد بن بابویه طاب ثراه إذا سمعنا الیهودی و النصرانی و المجوسی یذکر اسم الله تعالی عند الذبح فإن ذبیحته تحل لنا و إلا فلا و إلحاق المجوسی بالیهودی و النصرانی لأن لهم شبهة کتاب.
ثم اختلف علماء الأمة فی ذبیحة المسلم إذا ترک التسمیة فذهب الحنابلة و داود الأصفهانی إلی تحریم أکلها سواء ترک التسمیة عمدا أو سهوا و وافقهم صاحب الکشاف مع أنه حنفی الفروع حیث قال من حق ذی البصیرة فی دینه أن لا یأکل مما لم یذکر اسم الله علیه کیف ما کان لما تری فی الآیة من التشدید العظیم هذا کلامه.
و ذهب الشافعیة و المالکیة إلی إباحة أکلها مطلقا و ذهب جماهیر الإمامیة إلی التفصیل بأنه إن ترکها عمدا حرم أکلها و إن ترکها سهوا لم یحرم و هو مذهب الحنفیة فهذه هی المذاهب المشهورة.
ثم قال احتج جمهور الإمامیة علی تحریم ذبائح أهل الکتاب بقوله تعالی وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ(1)و أهل الکتاب لا یذکرون اسم الله علی ذبائحهم فتکون محرمة بنص الکتاب و لو فرض أن النصرانی تلفظ باسم الله عند الذبح فإنما یقصد الإله الذی یعتقد أنه أب المسیح و کذا الیهودی إنما یعنی الإله الذی عزیر ابنه فوجود اللفظ فی الحقیقة کعدمه.
و أما تأویل قوله سبحانه مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ بالمیتة فظاهر البعد و قوله تعالی عقیب ذلک وَ إِنَّ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ إلی قوله سبحانه إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ لا یدل علیه کما سنذکره و أبعد منه تأویل مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ بما ذکر غیر
1) 1. الأنعام: 121.
اسم الله علیه.
و أما وقوع مثل هذا التأویل فی قوله تعالی وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ(1)فإنما هو لعدم استقامة الکلام بدونه بخلاف ما نحن فیه علی أن ارتکابه هنا لا یشفی العلیل لما نقل أن النصاری یذکرون اسم المسیح عند الذبح.
و احتج الإمامیة أیضا بالروایات
عَنْ أَئِمَّةِ أَهْلِ الْبَیْتِ کَمَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ
**[ترجمه]مقصود از امروزه اکنون است و معنای متعارف روز منظور نیست و مراد از طیبات- مطابق نظر مفسران- هر خوراک خوب و گوارا یا هر چه در واقع جهتی از نیکویی در آن است می باشد. در این قسمت از آیه شریفه که فرمود: {و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال است} مراد از طعام اهل کتاب، ذبیحه و غیر آن می باشد و برخی نیز گفته اند مراد از طعام، فقط ذبیحه می باشد و از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که فرمودند: مقصود [از طعام در این آیه شریفه] دانه‌های خوردنی و هر چه که نیاز به تذکیه ندارد می باشد.
خداوند متعال در ادامه آیه شریفه فرموده است: {و طعام شما برای آنان حلال است} یعنی بر اهل کتاب حلال است لذا گناهی متوجه شما نخواهد بود چنانچه از طعام خود به آنها بخورانید .
شیخ بهائی(ره) در رساله ذبیحه اهل کتاب خود گفته است: در مورد حرمت ذبیحه هر گروه از کفار به جز ذبیحه یهود و نصاری و زرتشت ها، میان علمای اسلام اختلاف نطری وجود ندارد و تنها اختلاف بین علما در مورد ذبیحه این سه فرقه[یهود، نصاری، زرتشت ها] است، جمهور علمای امامیه همچون شیخ مفید، شیخ طوسی، سید مرتضی، ابی الصلاح، ابن حمزه، ابن ادریس، علّامه جمال الدین، محقق نجم الدین، شهید اول و دیگر متأخرین از فقهاء – که خداوند مرقد همه آنان را معطر گرداند- گفته اند: ذبیحه آنان حرام است و به هیچ وجه جایز نیست از آن خورده شود، خواه هنگام ذبح، نام خدا بر آن برده شده باشد یا نه. و حنابله هم با این نظر موافقت کرده اند ولی حنفی ها و شافعی ها و مالکی ها معتقدند ذبیحه اهل کتاب مباح است گرچه نام خدا هم بر آن برده نشده باشد. بسیار نادری از علمای امامیه همچون ابن ابی عقیل نیز، این نظر را اتخاذ کرده اند.
شیخ صدوق گفته است: اگر بشنویم یهود و نصاری و زرتشتی ها نام خدا را بر ذبیحه خود برده اند، ذبیحه آنان بر ما حلال خواهد بود و گر نه حلال نیست. و علت اینکه زرتشتی ها را نیز در کنار یهود و نصاری مورد اشاره قرار داده اند این است که در مورد آنها این شبهه وجود دارد که ممکن است دارای کتاب باشند.
فقهاء در مورد ذبیحه مسلمانی که بسم اللَّه نگفته است اختلاف نظر دارند؛ حنابله و داود اصفهانی آن را حرام دانسته اند خواه ترک تسمیه عمدی باشد خواه سهوی. و صاحب کشاف هم که حنفی است با این نظر موافقت کرده است آنجا که گفته است: شایسته است که انسان دیندارِ بینا با مشاهده سخت گیری ای که در آیه شریفه در مورد اجتناب از خوردن ذبیحه ای که نام خدا بر آن برده نشده است صورت گرفته است، در هر حال و در هر صورت از خوردن هر ذبیحه که نام خدا بر آن برده نشده است اجتناب کند.
و علمای شافعی و مالکی، خوردن ذبیحه مسلمان را مطلقا [اعم از اینکه تسمیه صورت گرفته باشد یا نه]مباح می دانند. و جمهور علمای امامیه قائل به تفصیل شده اند به این ترتیب که میان اینکه ترک بسم اللَّه عمدی باشد یا سهوی فرق گذاشته اند و در صورتی که ترک بسم الله سهوی بوده باشد آن را حلال دانسته اند. و اعتقاد حنفی ها هم بر همین است. آن چه بیان شد نظرات مذاهب مشهور بود.
سپس [شیخ بهایی (ره)] گفته است: جمهور امامیه با استناد به این آیه شریفه «وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ - . انعام /121 - » : { و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخورید، چرا که آن قطعاً نافرمانی است} دلیل آورده اند بر حرمت ذبیحه اهل کتاب. چرا که اهل کتاب نام خدا را بر ذبیحه خود نمی برند فلذا بنصّ قرآن، ذبیحه آنها حرام است و اگر هم به فرض، نصرانی، هنگام ذبح، نام خدا ببرد، خدائی را یاد کرده است که آن خدا را پدر مسیح می داند و یهودی نیز نام خدائی را برده که معتقد است آن خدا پدر عزیر است و لذا هیچ کدام در حقیقت نام خدا را نبرده اند.
و اما تاویل این قسمت از آیه شریفه که می فرماید: {و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است} به مردار بعید است و اینکه دنبالش فرموده است: «وَ إِنَّ الشَّیاطینَ لَیُوحُونَ إِلی أَوْلِیائِهِمْ لِیُجادِلُوکُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ - . انعام /121 - »: { و در حقیقت، شیطانها به دوستان خود وسوسه می‌کنند تا با شما ستیزه نمایند. و اگر اطاعتشان کنید قطعاً شما هم مشرکید.} همان طور که اشاره خواهیم کرد بر این ادعا دلالت ندارد و دورتر از آن تفسیرِ {و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است} به آنچه که نام غیر خدا بر آن برده شده است می باشد، اینکه چنین تاویلی در آیه شریفه «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ - . مائده /44 - »: {و کسانی که به موجب آنچه خدا نازل کرده داوری نکرده‌اند، آنان خود کافرانند}واقع شده است این است که آیه شریفه به جز آن، تفسیر درستی ندارد. بخلاف این آیه مورد بحث، و این تفسیر هم ثمری ندارد چون نقل شده است که نصاری بر ذبیحه خود نام مسیح را می برند نه نام خدا را.
امامیه در مورد حرمت ذبیحه اهل کتاب به احادیثی نیز استدلال کرده اند:
**[ترجمه]
الأخبار
«1»
(2) عَنِ الْإِمَامِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ النَّصَارَی أَ تُؤْکَلُ ذَبَائِحُهُمْ فَقَالَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَنْهَی عَنْ ذَبَائِحِهِمْ وَ عَنْ صَیْدِهِمْ وَ عَنْ مُنَاکَحَتِهِمْ.
**[ترجمه]کافی: محمدبن مسلم می گوید از امام باقر علیه السّلام در مورد نصاری سوال کردم که آیا ذبیحه آنها قابل خوردن است؟ حضرت فرمودند: علی علیه السّلام از ذبیحه و شکار و ازدواج با آنان نهی می کرد. - . کافی 6 : 239 ، تهذیب 9 : 65 -
**[ترجمه]
«2»
وَ کَمَا رَوَاهُ إِسْمَاعِیلُ بْنُ جَابِرٍ(3)عَنِ الْإِمَامِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ عِنْدَ جَرَیَانِ ذِکْرِ أَهْلِ الْکِتَابِ لَا تَأْکُلُوا ذَبَائِحَهُمْ.
**[ترجمه]تهذیب: امام صادق علیه السّلام می فرمایند: از ذبیحه اهل کتاب نخورید. - . تهذیب 9 : 63 ، کافی 6 : 240 -
**[ترجمه]
«3»
وَ کَمَا رَوَاهُ سَمَاعَةُ بْنُ مِهْرَانَ(4)عَنِ الْإِمَامِ مُوسَی الْکَاظِمِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ ذَبِیحَةِ الْیَهُودِیِّ وَ النَّصْرَانِیِّ قَالَ لَا تَقْرَبْهُمَا.
**[ترجمه]کافی: سماعة بن مهران می گوید از امام موسی کاظم علیه السّلام در مورد ذبیحه یهود و نصرانی سوال کردم حضرت فرمودند بدان نزدیک مشو. - . کافی 6 : 240، تهذیب 9 : 65 -
**[ترجمه]
«4»
وَ کَمَا رَوَاهُ زَکَرِیَّا بْنُ آدَمَ(5)عَنِ الْإِمَامِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَنْهَاکَ عَنْ ذَبِیحَةِ کُلِّ مَنْ کَانَ عَلَی خِلَافِ الدِّینِ الَّذِی أَنْتَ عَلَیْهِ وَ أَصْحَابُکَ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ.
و الروایات عنهم بذلک کثیرة کما تضمنه کتاب تهذیب الأخبار و کتاب الکافی و غیرهما من کتب الحدیث و الروایات النافیة لها لا تصلح لمعارضتها لأن هذه معتضدة عندنا بالشهرة المقاربة للإجماع.
ثم قال ره احتج الحنفیة و الشافعیة و المالکیة علی إباحة ذبائح الیهود و النصاری بوجوه.
الأول الأصل فی الأشیاء الحل حتی یتبین التحریم و لم یثبت.
الثانی قوله تعالی وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ و الطعام یشمل اللحم و غیره و الآیة ناطقة بجواز أکل ذبائحهم.
و أما التنافی بینهما و بین قوله تعالی وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ(1)فیمکن دفعه بوجهین.
الأول أن یحمل الموصول علی المیتة کما رواه ابن أبی حاتم عن ابن عباس.
(2)و یدل علیه قوله تعالی فی هذه الآیة وَ إِنَّ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ إِلی أَوْلِیائِهِمْ لِیُجادِلُوکُمْ فقد روی فی تفسیرها أن الکفار کانوا یقولون للمسلمین إنکم تزعمون أنکم تعبدون الله فما قتل الله أحق أن تأکلوه مما قتلتموه و وجه التأیید أنهم أرادوا بما قتل الله ما مات حتف أنفه فینبغی حمل الموصول فی صدر الآیة علی ذلک أیضا لیتلاءم أجزاء الکلام و یخرج عن التنافر. الوجه الثانی أن یؤول الصلة بما ذکر غیر اسم الله علیه حیث قال جل ثناؤه قُلْ لا أَجِدُ فِی ما أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلی طاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ(3)الآیة قرینة ظاهرة علی أن المراد به فی تلک الآیة هذا المعنی لا غیر فالواو فی قوله سبحانه وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ واو الحال أی لا تأکلوا مما لم یذکر اسم الله علیه حال کونه فسقا أی أهل به لغیر الله و لا یستقیم کونها للعطف لما یلزم من عطف الخبر علی الإنشاء.
الثالث روی أن النبی صلی الله علیه و آله أکل من الذراع المسموم الذی أهدته إلیه الیهودیة و کان مرض السم یعاوده فی بعض الأوقات إلی أن مات صلی الله علیه و آله من ذلک و أکله من ذلک اللحم یدل علی حل ذبیحة الیهود.
و احتج الحنابلة علی تحریم ذبیحة المسلم إذا ترک التسمیة سواء ترکها عمدا أو سهوا بظاهر الآیة وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ و احتج المالکیة و الشافعیة علی إباحتها مطلقا
بِظَاهِرِ قَوْلِهِ صلی الله علیه و آله: ذَبِیحَةُ الْمُسْلِمِ حَلَالٌ وَ إِنْ لَمْ یَذْکُرِ اسْمَ اللَّهِ(4).
و هذا
الحدیث لم یثبت عند الإمامیة و حمله الحنفیة علی حالة النسیان لا العمد و أورد الشافعیة علیهم أنه علی هذا التقدیر یلزم کون المسلم أسوأ حالا من الیهود و النصاری لأن المسلم التارک التسمیة عمدا لا یجوز أکل ذبیحته و الیهود و النصرانی التارک یجوز أکل ذبیحته و هذا الإیراد لیس بشی‌ء لأن الأمور تعبدیة لا مجال للبحث فیها.
ثم قال ره و الجواب عن الاستدلال بآیة وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ أنه لا ریب أن ظاهرها ینافی ظاهر آیة وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ و لکن رفع التنافی لیس بمنحصر فیما ذکرتم لیتم کلامکم فإن رفعه بما قلنا و نقله محدثونا عن أئمةأهل البیت علیهم السلام بتخصیص الطعام بما عدا اللحوم أولی و أحسن من حملکم و تأویلکم البعید و تخصیص الطعام بالبر و التمر و نحوهما شائع.
وَ فِی حَدِیثِ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ: کُنَّا نَخْرُجُ لِصَدَقَةِ الْفِطْرِ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَاعاً مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعاً مِنْ شَعِیرٍ(1)
احتجم رسول اللّه حجمه أبو طیبة فأمر له بصاعین من طعام، رواه مسلم، فی کتاب المساقاة تحت الرقم 62، و هکذا فی حدیث الشاة المصراة« و ان شاء ردها و صاعا من طعام» رواه البخاری فی کتاب البیوع بالرقم 64 و أبو داود بالرقم 46 و الترمذی بالرقم 29 و الدارمیّ بالرقم 19 و ابن حنبل 2 ص 259 و لفظه« اناء من طعام» 4 ص 314، و مثله حدیث معیشة آل محمّد( ص)« قال رسول اللّه: ما أصبح فی آل محمد[ الا] مد من طعام» رواه ابن ماجة فی کتاب الزهد الباب 10 بالرقم المسلسل 4148، و مثل هذه التعبیرات کثیرة.
.و معلوم أن المراد بالطعام ما قلناه إذ لا یقال صاع من لحم و قد روی عن أئمة أهل البیت علیهم السلام أن المراد بالطعام فی هذه الآیة الحبوب و ما شابهها(2)و روایة ابن أبی حاتم لم تثبت عند کثیر من محدثیکم فکیف عندنا.
و لا دلالة فی قوله تعالی وَ إِنَّ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ إِلی أَوْلِیائِهِمْ الآیة علی أن المراد بما لم یذکر اسم الله علیه المیتة فقط لأنه یشمل فردی ما مات حتف أنفه
و ما ذبح من دون ذکر اسم الله علیه من ذبائح المسلمین و الکفار و حصول الجدال فی الفرد الأول لأن تلبیسهم علی المسلمین و إظهارهم الباطل فی صورة الحق إنما یتمشی فیه فحکی سبحانه جدالهم فیما جادلوا فیه دون ما لم یجادلوا فیه و ذلک لا یوجب تنافر أجزاء الکلام بوجه من الوجوه کما لا یخفی و کذا لا دلالة فی قوله وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ علی تأویل مما لم یذکر اسم الله علیه(1)فإن استعمال الفسق فی الآیة فی غیر معناه الحقیقی حیث أخرجه عن معناه المصدری لوجود الصارف فیها عن حمله علیه لا یدل علی أنه فی آیة أخری محمول علی غیر معناه الحقیقی و الحال أنه لا صارف عن حمله فیها علی معناه الحقیقی.
و الواو فی قوله تعالی وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ لا یتعین کونها للحال کما لا یتعین عود الضمیر إلی الموصول لاحتمال جعل الواو اعتراضیة و احتمال عود الضمیر إلی المصدر المدلول علیه بالفعل کما فی الکشاف و غیره و الواو الاعتراضیة کما تقع فی أثناء الکلام تقع فی آخره أیضا کما قالوه فِی قَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَا سَیِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ لَا فَخْرَ(2).
صرح بذلک فی المطول و غیره أیضا فاحتمال کونها للعطف قائم و أما قولکم یلزم عطف الخبر علی الإنشاء فجوابه أنه من قبیل عطف القصة علی القصة فلا یحتاج فیه إلی تناسب الجملتین فی الخبریة و الإنشائیة.
قال صاحب الکشاف عند تفسیر قوله تعالی وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ(3)و قصة المنافقین عن آخرها معطوفة علی قصة الذین کفروا کما تعطف الجملة علی الجملة انتهی.
1) 1. متعلق بقوله« و کذا لا دلالة» و الضمیر راجع الی کون المراد ممّا لم یذکر اسم اللّه علیه، المیتة. کذا فی هامش المطبوعة.
2) 2. رواه أحمد و الترمذی و ابن ماجة عن أبی سعید الخدریّ، و رواه مسلم و أبو داود عن ابی هریرة من دون زیادة و اللفظ« أنا سید ولد آدم یوم القیامة» راجع کشف الخفاء للعجلونی 1 ر 203.
3) 3. البقرة 8.
و قال صاحب الکشاف أراد أنه لیس من باب عطف جملة علی جملة لتطلب مناسب الثانیة مع السابقة بل من باب ضم الجملة مسوقة إلی أخری.
و قال صاحب الکشاف أیضا عند تفسیر قوله تعالی وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ(1)فإن قلت علام عطف هذا الأمر و لم یسبق أمر و لا نهی لیصح عطفه علیه قلت لیس الذی یعتمد بالعطف هو الأمر حتی یطلب له شاکل من أمر أو نهی یعطف علیه إنما المعتمد بالعطف هو جملة وصف ثواب المؤمنین فهی معطوفة علی جملة وصف عقاب الکافرین کما یقال زید یعاقب بالقید و الإزهاق و بشر عمرا بالعفو و الإطلاق انتهی.
و قال السید فی شرح المفتاح بعد ما قررناه لا یشترط فی عطف القصة علی القصة تناسب الجملتین فی الخبریة و الإنشائیة فلیکن ذلک علی ذکر منک فإنه ینجیک من تکلفات باردة فی مواضع شتی.
و قد یقال فی إبطال کون الواو هنا للحال أن التأکید بإن و الأمر غیر مناسب للجملة لأن الحال بمعنی الظرف کما نص علیه النحاة فالمعنی و الله أعلم و لا تأکلوا مما لم یذکر اسم الله علیه إذا کان فسقا فلیس المقام حینئذ مقام التأکید إذ لیس الغرض النهی عنه فی وقت کون الحکم بکونه فسقا مؤکدا کما هو مقتضی رجوع النفی إلی القید فی نحو ما جاء زید ماشیا و لا تضرب زیدا راکبا و لهذا لم یجعلوا جملة وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ بعد قوله جل شأنه فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ(2)حالیة و إنما حکموا بأنها معترضة بین القسم و جوابه لئلا یلزم ما قلنا هاهنا و عندی فی هذا الکلام نظر إذ لا مانع من تقیید النهی عن کل ما لم یذکر اسم الله علیه بترتیب الحکم المؤکد بکون أکله فسقا و الجملة الحالیة تؤکد کما
ذکره نجم الأئمة الشیخ الرضی و مثل بقولنا لقیته و إن علیه جبة و عد من ذلک قوله تعالی فی بحث الحروف المشبهة بالفعل وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا إِنَّهُمْ(1)هذا و ظنی أن وجه التأکید فی هاتین الجملتین أن کلا منهما کلام برأسه ملقی إلی المؤمنین فهو رائج عندهم متقبل لدیهم کما ذکره صاحب الکشاف عند قوله تعالی وَ إِذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا(2)و أما ما قیل من أن وجه التأکید فی الآیة التی نحن فیها هو أن الکفار منکرون کون أکل ما لم یذکر اسم الله علیه فسقا فلیس بشی‌ء لأن المخاطب بالآیة الکریمة المؤمنون و هم لا ینکرون کون أکل المیتة فسقا و المنکر لذلک هم غیر المخاطبین بها فحینئذ تأکید الکلام الملقی إلی غیر المنکرین لکون غیر المخاطبین منکرین اختراع لا یعرفه أحد من علماء المعانی.
و الجواب عما روی من أکله صلی الله علیه و آله من اللحم الذی أهدته الیهودیة بأن الروایة لم تثبت صحتها عندنا و احتمال علمه صلی الله علیه و آله بشراء تلک الیهودیة ذلک اللحم من جزار مسلم إما بإخبار أحد من الصحابة أو بإلهام و نحوه قائم و التقریب لا یتم بدون بیان انتفائه.
و أما ما اختاره ابن بابویه من إباحة ذبیحة الیهود و النصاری و المجوس إذا سمعنا منهم التسمیة عند الذبح فقد استدل عنه ببعض الروایات و بقوله سبحانه فَکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ بِآیاتِهِ مُؤْمِنِینَ(3)و هذا قد ذکر اسم الله علیه و لیس فی الآیة الکریمة تقیید الذاکر بکونه مسلما فتدخل الأصناف الثلاثة و أما غیرهم من الکفار فهم خارجون بإجماع المسلمین علی تحریم ذبائحهم و لو لا أن قوله هذا مخالف للروایات المتضافرة و عمل جماهیر علمائنا لکان العمل به غیر بعید عن الصواب إن ألحقنا المجوس بأهل الکتاب انتهی کلامه رفع الله مقامه.
و قال الشیخ السدید المفید قدس الله نفسه الزکیة فی رسالة الذبائح اختلف أهل الصلاة فی ذبائح أهل الکتاب فقال جمهور العامة بإباحتها و ذهب نفر من أوائلهم بحظرها و قال جمهور الشیعة بحظرها و ذهب نفر منهم إلی مذهب العامة فی إباحتها و استدل الجمهور من الشیعة علی حظرها بقول الله عز و جل وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ إِنَّ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ إِلی أَوْلِیائِهِمْ لِیُجادِلُوکُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ(1)قالوا فحظر الله سبحانه بتضمن هذه الآیة أکل کل ما لم یذکر علیه اسمه من الذبائح دون ما لم یرده من غیرها الإجماع و الاتفاق فاعتبرنا المعنی بذکر التسمیة أ هو اللفظ بها خاصة أم هو شیء ینضم إلی اللفظ و یقع لأجله علی وجه یتمیز به مما یعمه و إیاه الصیغة من أمثاله فی الکلام فبطل أن یکون المراد هو اللفظ بمجرده لاتفاق الجمیع علی حظر ذبیحة کثر ممن یتلفظ بالاسم علیها کالمرتد و إن سمی تجهلا و المرتد عن أصل من الشریعة مع إقراره بالتسمیة و استعمالها و المشبه لله تعالی بخلقه لفظا و معنی و إن دان بفرضها عند الذبیحة متدینا و الثنویة و الدیصانیة و الصابئین و المجوس.
قلت إن المعنی بذکرها هو الثانی من وقوعها علی وجه یتخصص به من تسمیة من عددناه و أمثالهم فی الضلال فنظرنا فی ذلک فأخرج لنا دلیل الاعتبار أنها تسمیة المتدین بفرضها علی ما تقرر فی شریعة الإسلام مع المعرفة بالمسمی المقصود بذکره عند الذبیحة إلی استباحتها دون من عداه بدلالة حصول الحظر مع التسمیة ممن أنکر وجوب فرضها و تلفظ بها لغرض له دون التدین ممن سمیناه و حصوله أیضا مع تسمیة المتدین بفرضها إذا کان کافرا یجحد أصلا من الشریعة لشبهة عرضت له و إن کان مقرا بسائر ما سوی الأصل علی ما بیناه و حظر ذبیحة المشبه و إن سمی و دان بفرضها کما ذکرناه.
و إذا صح أن المراد بالتسمیة عند الذکاة ما وصفناه من التدین بفرضها علی
1) 1. الأنعام: 121.
شرط ملة الإسلام و المعرفة بمن سماه ثبت حظر ذبائح أهل الکتاب لعدم استحقاقهم من الوصف بما شرحناه و لحوقهم فی المعنی الذی ذکرناه بشرکائهم فی الکفر من المجوس و الصابئین و غیرهما من أصناف المشرکین و الکفار.
**[ترجمه]تهذیب: امام رضا علیه السّلام خطاب به زکریا بن آدم فرمودند: تو را از خوردن ذبیحه هر آن که بر خلاف دینی است که تو و یارانت دارید نهی می کنم مگر در حال ضرورت. - . تهذیب 9 : 70 -
و روایات بسیاری در این باره از ائمه علیهم السلام رسیده است که در کتاب تهذیب و کافی و دیگر کتاب های حدیثی ذکر شده است. و روایات مخالف آنها توان معارضه با آنها را ندارند چرا که آن احادیث به شهرت نزدیک به اجماع مؤیدند.
سپس شیخ بهایی چنین گفت که: حنفیه و شافعیه و مالکیه برای حلال بودن ذبیحه یهود و نصاری چند دلیل آورده اند:
اصل در هر چیزی حلال بودن آن است مادامی که حرمت آن ثابت نشده است که در این مورد حرمت ثابت نشده است.
قول خدای تعالی که فرمود: «وَ طَعامُ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ - . مانده /5 - »{ و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال، و طعام شما برای آنان حلال است.} خوراک گوشت و غیر آن را در بر می گیرد و آیه در مورد جواز خوردن ذبیحه آنان گویا است .
و منافات این سخن با آیه شریفه «وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ - . انعام / 121 - »{ و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخورید،} را به دو وجه می توان رفع کرد:
یکم: بازگشت موصول در این آیه شریفه به مردار باشد، چنانچه از ابن عباس روایت شده است - . در المنثور 3 : 43 - . و اینکه در ادامه آیه شریفه فرموده {و در حقیقت، شیطانها به دوستان خود وسوسه می‌کنند تا با شما ستیزه نمایند} دلیل آن می باشد. چون در تفسیر آن روایت شده که کافران، به مسلمانان می گفتند: شما گمان می کنید که خدا را می پرستید و آنچه را خدا بکشد سزاوارتر است بخورید از آنچه خودتان بکشید. از آن جایی که مقصودشان از آن چه خدا کشته است همان مردار بوده لذا شایسته است که موصول در صدر این آیه شریفه به آن تفسیر شود تا اجزاء گفتار با هم مناسب شوند و منافات از میان برود .
دوّم: بازگشت صله به ذبیحه‌ای باشد که با نام غیر خدا کشته شده است چون خداوند متعال فرموده است: { بگو: در آنچه به من وحی شده است، بر خورنده‌ای که آن را میخورد هیچ حرامی نمی‌یابم، مگر آنکه مردار یا خونِ ریخته یا گوشت خوک باشد که اینها همه پلیدند. یا [قربانیی که] از روی نافرمانی، [به هنگام ذبح] نام غیر خدا بر آن برده شده باشد.} که خود قرینه است بر اینکه مقصود در آن آیه همین معنا است ولا غیر که آن را در این آیه فسق خوانده است.
و واو در این آیه شریفه که فرمود «وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ» واو حالیه است یعنی از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است در حالی که این کار فسق است نخورید یعنی با بردن نام غیر خدا ذبح شده اند و این واو برای عطف نیست چرا که در این صورت لازم می آید خبر بر انشاء عطف شود.
سوم: روایت است که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم از پاچه پخته‌ای که زن یهودیه به ایشان هدیه کرد و زهرناک بود خورد و زهرش در او اثر کرد و گاهی او را دچار بیماری می کرد تا اینکه حضرت صلی اللَّه علیه و آله و سلم از اثر آن درگذشت. و خوردن حضرت از آن گوشت، دلیل حلال بودن ذبیحه یهود می باشد .
و حنابله در مورد حرمت ذبیحه مسلمانی که عمداً یا سهوا بسم اللَّه نگفته است استدلال کرده اند به ظاهر آیه { و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخورید.}
و مالکیه و شافعیه دلیل حلیت مطلق آن را ، ظاهر فرمایش پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم می دانند که: ذبیحه مسلمان حلال است گرچه نام خدا را نبرده باشد. - . در المنثور 3 : 42 -
این حدیث نزد امامیه ثابت نشده است و حنفی ها آن را حمل بر فراموشی کرده اند و نه عمد. و شافعی ها به آنها ایراد گرفته اند که در این صورت، حال مسلمان بدتر از یهود و نصاری خواهد بود زیرا ذبیحه او با ترک عمدی تسمیه حرام است و ذبیحه یهودی و نصرانی در این حالت حلال. و این ایراد وارد نیست زیرا این امور تعبدی است و بحث و اعتراض، وارد نیست.
سپس ایشان[شیخ بهایی] (ره) گفته است: جواب استدلال به آیه { و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال است} اینست که بی‌شک ظاهرش با ظاهر آیه { و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخورید} منافی است، اما رفع تنافی منحصر به آنچه شما گفتید نیست بلکه بهتر است در آیه نخست تخصیص طعام حلال را به غیر گوشتها مانند گندم و خرما که تعبیر از آنها به طعام شایع است بدانیم که محدثین ما نیز از ائمه علیهم السّلام چنین بیان کرده اند.
در حدیث ابی سعید خدری هم آمده که ما زکاة فطره را در عهد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم صاعی از طعام یا صاعی جو می پرداختیم و معلوم است که مقصود از طعام، همان گندم و خرما است که ما گفتیم چرا که صاع گوشت گفته نشده است. و از ائمه اهل بیت علیهم السّلام روایت است که مقصود از طعام در این آیه حبوب و مانند آنها است و روایت ابن ابی حاتم در نزد بسیاری از محدثین خود شما ثابت نشده است چه رسد نزد علماء ما.
و این فرمایش خداوند متعال که{و در حقیقت، شیطانها به دوستان خود وسوسه می‌کنند تا با شما ستیزه نمایند. و اگر اطاعتشان کنید قطعاً شما هم مشرکید} دلالت ندارد که مقصود از { و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است} در آیه شریفه تنها مردار است بلکه هم مردار و هم هر آنچه توسط مسلمانان و کفار، بدون ذکر نام خدا کشته شده است را شامل می شود. و جدال کفار در مورد اول تحقق دارد چرا که باطل را به صورت حق درآوردند و خدای سبحان از باب همراهی با خصم جدال آنان را حکایت می کند و همان طور که روشن است این مایه بی‌ارتباطی گفتار نیست. و تعبیر قرآن کریم از خوردن { آنچه نام خدا بر آن برده نشده است} به فسق، دلالت بر اختصاص مورد، به مردار ندارد. زیرا به کار بردن فسق در این آیه در غیر معنای حقیقی خود، به دلیل وجود صارفی که آن را از معنای اصلی خارج کرده و باعث شده است که نتوان آن را به معنای حقیقی حمل کرد دلالت بر آن ندارد که آن را در آیه دیگری بر معنای غیر حقیقی حمل کنیم در حالی که هیچ صارفی برای حمل آن بر معنای حقیقی وجود ندارد.
و واو در «وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ» اختصاص به حال ندارد همان طور که بازگشت ضمیر به موصول اختصاص ندارد چرا که احتمال دارد واو اعتراضیه باشد و احتمال دارد که ضمیر به مصدری برگردد که فعل بر آن دلالت دارد همان طور که درکشاف و غیر آن گفته شده است. و واو اعتراضیه همان گونه که در وسط کلام واقع می شود، در آخر آن نیز قرار می گیرد همان طور که در فرمایش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز آمده است که: من سرور فرزندان آدم هستم و[لی] مباهاتی بر این بزرگی نیست.
در مطول و غیر آن به این مطلب تصریح شده است و احتمال اینکه واو برای عطف باشد پابرجاست و اما پاسخ این گفته شما که لازم می آید خبر را عطف بر انشاء کنیم، این است که این امر از قبیل عطف قصه به قصه می باشد که در آن نیازی به تناسب دو جمله در خبری و انشائی بودن نیست.
نویسنده کشاف در تفسیر آیه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِر - . بقره / 8 - ِ» { و برخی از مردم می‌گویند: «ما به خدا و روز بازپسین ایمان آورده‌ایم»} گفته است: قصه منافقان از بخش آخرش معطوف بر قصه کافران است همان طور که جمله بر جمله عطف می شود. پایان.
صاحب کشاف گفته است که آن از باب عطف جمله به جمله نیست تا نیازمند تناسب دومی با قبلی باشد بلکه از باب ضمیمه شدن جمله از پس به دیگری است.
و همچنین صاحب کشاف در تفسیر «وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» - . بقره / 25 - { و کسانی را که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند، مژده ده} اگر اشکال شود که این امر بر چه چیزی عطف شده است و حال آنکه پیش از آن نه امری و نه نهیی نبوده است، در پاسخ می گویم: آنچه بر عطف متکی می شود، امر نیست تا اینکه امر یا نهیی جستجو شود و عطف بر آن شود. آنچه که عطف بر آن متکی است عبارت است از جمله ای که وصف ثواب مومنین را بیان می کند که آن [نیز] عطف بر جمله ای است که مشتمل بر وصف جزای کافران است. همان طور که گفته می شود زید با به بند کشیده شدن و از بین رفتن مجازات شد و عمرو را به عفو و آزادی بشارت ده .پایان.
سید در شرح مفتاح گفته است: بعد از آنچه بیان شد در عطف جمله به جمله، تناسب دو جمله در خبریه یا انشائیه بودن شرط نیست و این در یاد شما بماند چرا که آن، شما را از تکلفات دشوار در مواضع مختلف نجات می دهد.
در ابطال این قول که واو در اینجا حالیه است گفته شده است: تاکید با إن و امر، تناسبی با جمله ندارد زیرا همان طور که نحویون تصریح کرده اند حال به معنای ظرف است و معنا اینگونه است - و خداوند داناتر است- و از آنچه نام خداوند بر آن برده نشده است نخورید زمانی که فسق است، در این حال، مقام، مقام تاکید نیست چرا که مقصود، نهی از آن به صورت موکد به دلیل فسق بودن آن در زمان حکم نیست، همان طور که اقتضای رجوع نفی به قید در مثال: زید، با پای پیاده نیامد و زید را در حالی که سواره است نزن، چنین است و به همین خاطر است که جمله «وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِیمٌ - . واقعه / 76 - »{ اگر بدانید، آن سوگندی سخت بزرگ است!} که بعد از جمله «فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ - . واقعه / 75 - »{ نه [چنین است که می‌پندارید]، سوگند به جایگاه‌های [ویژه و فواصل معیّن] ستارگان}آمده است را حالیه در نظر نگرفته اند. و گفته اند که آن معترضه است که بین قسم و جواب آن آمده است تا آنچه گفتیم در اینجا لازم نیاید. و از نظر من ایرادی بر این نظر وارد است. چرا که مانعی وجود ندارد از اینکه با ترتب حکم موکد به اینکه خوردن آن فسق است نهی را از هر آنچه که نام خدا برده نشده است مقید کنیم و همان طور که نجم الائمه شیخ رضی بیان کرده است جمله حالیه تاکید می کند، و به این سخن که «او را ملاقات کردم در حالی که جبه ای(لباس گشادی) بر او بود » مثال زده شده است و این سخن خداوند متعال که می فرماید«وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا إِنَّهُمْ - . فرقان / 20 - » { و پیش از تو پیامبران [خود] را نفرستادیم جز اینکه آنان ..} نیز که در بحث حروف مشبهه بالفعل به کار می رود، از همین سنخ دانسته شده است.
و من گمان می کنم که وجه تاکید در این دو جمله به این گونه است که هر کدام از آن دو جمله، کلام مستقلی است که به مومنین القاء شده است. و این وجه در بین آنها رایج بوده و مورد پذیرش آنهاست، همان طور که صاحب کشاف در مورد این فرمایش خداوند متعال که فرمود«وَ إِذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا - . بقره / 14 - » { و چون با کسانی که ایمان آورده‌اند برخورد کنند، می‌گویند: «ایمان آوردیم» }.
اما این سخن که گفته شده است وجه تاکید در این آیه برای این است که کفار خوردن آنچه را که با نام خدا ذبح نشده بود را فسق نمی دانستند، درست نیست. چرا که مخاطب این آیه کریمه مومنین هستند و حال آنکه ایشان خوردن آنچه را که با نام خدا ذبح نشده است را فسق می دانند و منکر این امر غیر از کسانی هستند که مخاطب این آیه کریمه هستند. در این صورت تاکید کلام برای غیر منکرین به خاطر اینکه غیر مخاطبین، منکر هستند بدعتی است که هیچ کدام از علمای علم معانی آن را نمی پذیرند .
جواب دلیلی که در آن به روایت خوردن پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم از گوشتی که زن یهودیه به هدیه آورد این است که درستی این روایت نزد ما امامیه ثابت نشده است و بر فرض هم که درست باشد احتمال دارد که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم به گزارش مسلمانی یا به الهامی و مانند آن علم داشته است که زن یهودیه آن را از دست مسلمانی خریده است و با این احتمال، استدلال تمام نیست.
و اما ابن بابویه که ذبیحه یهود و نصاری و زرتشت را در صورتی که بشنویم نام خدا را برده اند مباح شمرده است، هم به برخی روایات و هم به آیه «فَکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ - . انعام / 118 - »:{ از آنچه نام خدا [به هنگام ذبح] بر آن برده شده است بخورید.} استناد کرده و گفته است که مراد ذبیحه ایست که نام خدا بر آن برده شده و در آیه شریفه قید نشده است که باید نام برنده مسلمان باشد لذا اطلاق آیه هر سه دسته را فرا می گیرد و کفار دیگر به غیر از این سه دسته، بنا به اجماع مسلمانان مبنی بر حرمت ذبیحه آنها از اطلاق این آیه خارج شده اند.
اگر این گفته ابن بابویه مخالف بسیاری از اخبار شیعه و گفتار جمهور فقهاء شیعه نبود عمل به آن دور از صواب نبود البته در صورتی که زرتشت را اهل کتاب بحساب آوریم. پایان کلام شیخ بهائی.
و شیخ مفید (ره) در رساله ذبائح گفته است: اهل نماز در ذبیحه اهل کتاب اختلاف دارند، جمهور عامه[اهل تسنن]، آن را مباح دانسته و تنی چند از متقدمین ایشان آن را ممنوع دانسته اند. و جمهور علمای شیعه آن را منع کرده اند و چند تن از آنان به مذهب عامه گرویده و معتقد شدند که مباح است. دلیل جمهور شیعه مبنی بر منع ذبیحه اهل کتاب قول خداوند عزّ و جلّ است که فرمود: «وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ إِنَّ الشَّیاطینَ لَیُوحُونَ إِلی أَوْلِیائِهِمْ لِیُجادِلُوکُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ - . انعام / 121 - »{و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخورید، چرا که آن قطعاً نافرمانی است. و در حقیقت، شیطانها به دوستان خود وسوسه می‌کنند تا با شما ستیزه نمایند. و اگر اطاعتشان کنید قطعاً شما هم مشرکید.} علمای شیعه معتقدند خداوند متعال در این آیه از هر ذبیحه که نام خدا بر آن برده نشده منع کرده است به جز آنچه که به اجماع فقهاء رد شده است. و بررسی کردیم که مقصود از بردن نام خدا چیست آیا تنها تلفظ به نام خدا منظور است؟ یا چیزی دیگری هم باید به لفظ ضمیمه شود که با کمک آن از عموم ذکر نام خدا ممتاز و مجزا گردد و صیغه خاص باشد؟ اکتفاء به مجرد ذکر نام خدا باطل است چرا که همه فقهاء بر حرمت ذبیحه برخی افراد که نام خدا را هم می برند اتفاق نظر دارند، مانند مرتد ملحد که از روی جهل نام خدا را بر ذبیحه می برد یا کسی که مرتد از یک اصلی از اصول دین است حتی در صورت اقرار او به تسمیه و ذکر نام خدا بر ذبیحه، یا کسانی که خدا را از جهت لفظ و یا معنی با خلقش شبیه می دانند گرچه معتقد به وجوب تسمیه بر ذبیحه هم باشند، و مانند ثنویه[دوگانه پرستان] و دیصانیه[معتقدان به دو اصل نور و ظلمت] و صابئه[ستاره پرستان و بنا به قولی پیروان حضرت نوح] و زرتشت.
گویم :
مقصود از ذکر نام خدا بر ذبیحه قسم دوم است یعنی ذکر نام خدا به گونه ای متمایز از تسمیه این افراد که برشمردیم و نیز امثال آنان که در گمراهی به سر می برند صورت گیرد. و آن را سنجیدیم و نتیجه این بود که مقصود از تسمیه که شرط در حلیت ذبیحه می باشد اینست که فرد، مطابق شرع اسلام بدان معتقد باشد و خداشناس هم باشد و بقصد مباح شدن ذبیحه نام خدا را ببرد و نه در غیر این صورت. به دلیل اینکه با تسمیه منکر وجوب آن، گرچه وی برای غرض دیگری آن را در حال ذبح بگوید نه اینکه معتقد به وجوب و شرطیت آن باشد، باز هم حرمت محقق است؛ همانند کافری که منکر یکی از اصول دین است و از روی اشتباه نام خدا را برده است و چنانچه بیان کردیم آن را هم واجب می داند و مانند حرمت ذبیحه مشبّهه و گرچه به اصول دیگر معتقد باشد.
چنانچه گفتیم و چون ثابت شد که مقصود از تسمیه در تذکیه، ذکر نام خدا است با اعتقاد بوجوب آن بشرط مسلمان بودن و خداشناسی درست، ثابت می شود که ذبیحه اهل کتاب حرام است زیرا فاقد اوصافی هستند که بیان کردیم و در حقیقت به هم سنخان خود در کفر ملحق می شوند از قبیل زرتشت و صابئه و اصناف دیگر مشرکان و کافران .
اگر کسی بگوید که یهودی ها خداشناس هستند و او را یگانه می دانند و نام او را بر ذبیحه می برند و در نتیجه باید ذبیحه آنها حلال باشد، جواب این است که چنین نیست. یهودی ها، نه خدا را به آن گونه که وصف کردیم می شناسند و نه در حقیقت به یگانگی او معتقدند گرچه آن را به زبان بیان می کنند. برای آن که آن ها به اینکه خداوند متعال حضرت محمّد صلی اللَّه علیه و آله را فرستاده، اعتراف ندارند و منکر ربوبیت و الهیت او هستند زیرا محمّد صلی اللَّه علیه و آله را دروغگو می دانند و نبوّتش را باطل می شمارند و اقرار زبانی به خدا در حال انکار آن حضرت، در حکم خدا نشناسی و جهل به وجود خداست چرا که خداوند متعال فرموده است: «لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ - . مجادله /22 - » { قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند [و] کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کرده‌اند}
و نیز فرموده است: «وَ لَوْ کانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ النَّبِیِّ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیاءَ وَ لکِنَّ کَثیراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ - . مائده /81 - » { و اگر به خدا و پیامبر و آنچه که به سوی او فرود آمده ایمان می‌آوردند، آنان را به دوستی نمی‌گرفتند}و نیز فرموده است: «فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلیماً - . نساء /64 -
»{ ولی چنین نیست، به پروردگارت قَسَم که ایمان نمی‌آورند، مگر آنکه تو را در مورد آنچه میان آنان مایه اختلاف است داور گردانند سپس از حکمی که کرده‌ای در دلهایشان احساس ناراحتی [و تردید] نکنند، و کاملًا سرِ تسلیم فرود آورند.}
و اگر یهود، خداشناس و یگانه پرست بودند البته به پیغمبر اسلام ایمان می‌آوردند و اینکه قرآن از آنها ایمان را نفی کرده است دلیلی است بر بطلان آنچه طرف مقابل پنداشته است .
آنچه که در اعتقاد یهودی ها به خدای عز و جل و یگانه دانستن او مشاهده می شود در مورد کسی که بواسطه شبهه‌ای که دارد شراب را حلال می داند نیز مشاهده می شود و حال آنکه او به نبوت محمّد صلی اللَّه علیه و آله و تدین به آن چه ایشان آورده معترف است در حالی که علماء امت اجماع دارند که ذبیحه او حرام است و معتقدند که وی از عموم { و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخورید} بیرون است و لذا یهود سزاوارتر از او خواهند بود که ذبیحه‌شان حرام باشد چون کفر و گمراهی آن ها دو چندان اوست.
هر آنچه موجب جهل مشبهه به خدای عز و جل شده است همان، موجب جهل یهود و نصاری به خداوند شده است .هر گونه شبهه برای یهود و نصاری در پذیرش اسلام فرض شود به خداشناسی برمی گردد و حال آنکه تصور نمی شود که ایشان خداشناس باشند و خدای فرستنده محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را نپذیرند و بدان کافر باشند با اینکه اگر این شبهه عذر باشد و آنها را خداشناس بدانیم باید کسی هم که معترف به خداست و او را به صورت آدمی تصور می کند ولی اوصاف دیگر خدائی را برایش قائل است را نیز خداشناس دانسته و ذبیحه‌اش را حلال بدانیم با اینکه هیچ مسلمانی بدان معتقد نباشد.
هیچ کدام از اهل کتاب تسمیه را بر ذبیحه واجب نمی دانند و اگر یکی از آنها نام خدا را بر آن برد از عادت آمیزش با مسلمانان است، با اینکه مخالفین ما ذبیحه یهود را از نصاری جدا نمی دانند و در حالی که هیچ شکی نیست که نصاری نسبت به خداوند عز و جل جاهل بوده و شناخت ندارند چرا که به اقانیم سه‌گانه و جوهر و اب و ابن و روح و اتحاد آنها با هم قائل‌اند و اگر ذبیحه نصاری به دلیل اعتقاد به تثلیث حرام باشد ذبیحه یهود هم حرام است چرا که به اجماع، تفاوتی بین آن دو در اباحه و تحریم نیست.
و دلیل دیگر این است که اگر ما یهود و نصاری را خداشناس بدانیم باید هم زرتشت و هم مشرکان قریش و هم هر آن که را که با آنها در اقرار به خدا و اعتقاد به پرستش بت به حساب تقرب به خدا هم آواز است، خداشناس بدانیم و اگر کفر یهود و ترسا مانع از حرمت ذبیحه آنها نیست چون فی الجمله به خدا اعتراف دارند باید کفر اینان هم که برشمردیم مانع نباشد و این خلاف اجماع مسلمانان است و میان آن و آن چه از گفتار مخالفین بیان شد، از نظر علتی که مورد اعتماد ما می باشد تفاوتی نیست.
و دلیل دیگر بر حرمت ذبیحه یهود و اهل کتاب و همه کفار این است که خدا -جلَّ اسمه- تسمیه را شرط مباح شدن ذبیحه ساخته و با شک در آن، ذبیحه را ممنوع کرده است و لذا واجب است که ذبیحه حلال، منحصر باشد به ذبیحه کسی که معترف به واجبات شریعت است نه آنکه آن را دروغ می شمارد و منکر واجبات آن است زیرا امین بر ترک آن از روی تعمد هم نیست چون کافر به آن است و پای بند آن نیست و این در باره حرمت ذبیحه کسانی که از دین اسلام روگردانند روشن است، و نکته دیگر آنکه بر اساس قیاس رایج در مذاهب مخالفین ما باید ذبیحه اهل کتاب حرام باشد زیرا حرمت ذبیحه کفار عرب اجماعی است و علت آن هم کفر آنها است اگرچه بخداوند عزّ و جلّ معترفند و باید ذبیحه اهل کتاب از یهود و نصاری هم حرام باشد چرا که همان گونه که بیان کردیم در کفر با آنان شریکند گر چه اعتراف زبانی به خدا دارند.
و مؤید دیگر این که ما و مخالفین، ذبیحه کسی که تسمیه را فراموش کند مباح می دانیم چون در دل آن را واجب می داند لذا ذبیحه کسی که تسمیه را واجب نمی داند حرام می باشد گرچه آن را به زبان آورد، و چاره ای جز پذیرش آن چه بیان شد وجود ندارد.
**[ترجمه]
سؤال
فإن قال قائل فإن الیهود تعرف الله جل اسمه و تدین بالتوحید و تقربه و تذکر اسمه علی ذبائحها و هذا یوجب الحکم علیها بأنها حلال.
**[ترجمه]اگر بگویند که در باره عموم آیه ای که فرموده است «الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ» - . مائده / 6 - { امروز چیزهای پاکیزه برای شما حلال شده، و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال، و طعام شما برای آنان حلال است. }که در حلیت ذبیحه اهل کتاب صراحت دارد، چه می گویید؟
**[ترجمه]
الجواب
قیل له لیس الأمر علی ما ذکرت لا الیهود من أهل المعرفة بالله عز و جل حسب ما قدرت و لا هی مقرة بالتوحید فی الحقیقة و إن کان تدعی ذلک لأنفسها بدلالة کفرها بمرسل محمد صلی الله علیه و آله و جحدها لربوبیته و إنکارها لإلهیته من حیث اعتقدت کذبه صلی الله علیه و آله و دانت ببطلان نبوته و لیس یصح الإقرار بالله عز و جل فی حالة الإنکار له و لا المعرفة به فی حد الجهل بوجوده و قد قال الله تعالی لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ(1)و قال وَ لَوْ کانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ النَّبِیِّ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیاءَ(2)و قال فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً(3)و لو کانت الیهود عارفة بالله تعالی و له موحدة لکانت به مؤمنة و فی نفی القرآن عنها الإیمان دلیل علی بطلان ما تخیله الخصم.
علی أن ما یظهر الیهود من الإقرار بالله عز اسمه و توحیده قد یظهر من مستحل الخمر بالشبهة و یقترن إلی ذلک بإقراره بنبوة محمد صلی الله علیه و آله و التدین بما جاء به فی الجملة و قد أجمع علماء الأمة علی أن ذبیحة هذا محرمة و أنه خارج من جملة من أباح الله تعالی أکل ذبیحته بالتسمیة فالیهود أولی بأن یکون ذبائحهم محرمة
لزیادتهم علیه فی الکفر و الضلال أضعافا مضاعفة.
مع أنه لا شیء یوجب جهل المشبهة بالله عز و جل إلا و هو موجب جهل الیهود و النصاری بالله و لا معنی یحصل لهم الحکم بالمعرفة مع إنکارهم لإلهیة مرسل محمد صلی الله علیه و آله و کفرهم به إلا و هو یلزم صحة الحکم علی المشبهة بالمعرفة و إن اعتقدوا أن ربهم علی صورة الإنسان بعد أن یصفوه بما سوی ذلک من صفات الله عز و جل و هذا ما لا یذهب إلیه أحد من أهل المعرفة و إن ذهب علمه علی جمیع المقلدة.
علی أنه لیس أحد من أهل الکتاب یوجب التسمیة و لا یراها عند الذبیحة فرضا و إن استعملها منهم إنسان فلعادة مخالطة مع أن مخالفینا لا یفرقون بین ذبائح الیهود و النصاری و لیس فی جهل النصاری بالله عز و جل و عدم معرفتهم به لقولهم بالأقانیم و الجوهر و الأب و الابن و الروح و الاتحاد شک و لا ریب و إذا ثبت حظر ذبائح النصاری بما وصفناه وجب حظر ذبائح الیهود للاتفاق علی أنه لا فرق بینهما فی الإباحة و التحریم.
و شیء آخر و هو أنه متی ثبت للیهود و النصاری بالله عز و جل معرفة وجب بمثل ذلک أن للمجوس بالله تعالی معرفة و لعبدة الأصنام من قریش و من شارکهم فی الإقرار بالله سبحانه و اعتقادهم بعبادة الأصنام القربة إلیه عز اسمه فإن کان کفر الیهود و النصاری لا یمنع من استباحة ذبائحهم لإقرارهم فی الجملة بالله تعالی فکفر من عددناه لا یمنع أیضا من ذلک و هذا خلاف للإجماع و لیس بینه و بین ما ذهب إلیه الخصم فرق مع ما اعتمدنا من الاعتلال.
و مما یدل أیضا علی حظر ذبائح الیهود و أهل الکتاب و جمیع الکفار أن الله جل اسمه جعل التسمیة فی الشریعة شرطا فی استباحة الذبیحة و حظر الاستباحة علی الشک و الریب فوجب اختصاصها بذبیحة الدائن بالشریعة المقر بفرضها دون المکذب بها المنکر لواجباتها إذا کان غیر مأمون علی نبذها و التعمد لترک شروطها لموضع کفره بها و القربة بإفساد أصولها و هذا موضح عن حظر ذبائح کل من رغب عن ملة الإسلام
و شیء آخر و هو أن القیاس المستمر فی السمعیات علی مذاهب خصومنا یوجب حظر ذبائح أهل الکتاب من قبل أن الإجماع حاصل علی حظر ذبائح کفار العرب و کانت العلة فی ذلک کفرهم و إن کانوا مقرین بالله عز و جل فوجب حظر ذبائح الیهود و النصاری لمشارکتهم من ذکرناه فی الکفر و إن کانوا مقرین لفظا بالله جل اسمه علی ما بیناه.
و شیء آخر و هو أنا و جمهور مخالفینا نری إباحة من سها عن ذکر الله من المسلمین لما یعتقد علیه من النیة من فرضها فوجب أن یکون ذبیحة من أبی فرض التسمیة محظورة و إن تلفظ علیها بذکرها و هذا مما لا محیص عنه.
فإن قالوا فما تصنعون فی قول الله عز و جل الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ(1)و هذا صریح فی إباحة ذبائح أهل الکتاب.
قیل له قد ذهب جماعة من أصحابنا إلی أن المعنی فی هذه الآیة من أهل الکتاب من أسلم منهم و انتقل إلی الإیمان دون من أقام علی الکفر و الضلال و ذلک أن المسلمین تجنبوا ذبائحهم بعد الإسلام کما کانوا یتجنبونها قبله فأخبرهم الله تعالی بإباحتها لتغیر أحوالهم عما کانت علیه من الضلال.
قالوا و لیس بمنکر أن یسمیهم الله أهل کتاب و إن دانوا بالإسلام کما سمی أمثالهم من المنتقلین عن الذمة إلی الإسلام حیث یقول وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ خاشِعِینَ لِلَّهِ لا یَشْتَرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِیلًا أُولئِکَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ(2)فأضافهم بالنسبة إلی الکتاب و إن کانوا علی ملة الإسلام فهکذا تسمی من أباح ذبیحته من المنتقلین عما لزمه و إن کانوا علی الحقیقة من أهل الإیمان و الإسلام.
و قال الباقون من أصحابنا إن ذکر طعام أهل الکتاب فی هذه الآیة یختص بحبوبهم و ألبانهم و ما شاکل ذلک دون ذبائحهم بما قدمنا ذکره من الدلائل و شرحناه من البرهان لاستحالة التضاد بین حجج الله تعالی و القرآن و وجوب خصوص الذکر بدلائل الاعتبار و هذا کاف لمن تأمله.
**[ترجمه]چنین پاسخ داده می شود که جمعی از اصحاب آن را به اهل کتابی تفسیر کردند که مسلمان شده و ایمان آورده اند نه آنان که بر کفر و گمراهی باقی مانده‌اند چرا که مسلمانان همان گونه که پیش از مسلمان شدن آنان از ذبیحه شان اجتناب می کردند پس از مسلمان شدنشان هم دوری می کردند و لذا خداوند به مسلمانان خبر داد که ذبیحه آنان پس از اسلام آوردنشان حلال است چون حال آنها دگرگون شده است و دیگر کافر نیستند.
گفتند این بعید نیست که خداوند متعال پس از اسلام آوردن اهل کتاب آنها را اهل کتاب بنامد چنانچه مسلمانان جدید دیگر را نیز تعبیر کرده و فرموده است: { و البته از میان اهل کتاب کسانی هستند که به خدا و بدانچه به سوی شما نازل شده و به آنچه به سوی خودشان فرود آمده ایمان دارند، در حالی که در برابر خدا خاشعند، و آیات خدا را به بهای ناچیزی نمی‌فروشند. اینانند که نزد پروردگارشان پاداش خود را خواهند داشت. آری! خدا زود شمار است.} - . آل عمران / 199 - و خداوند از ایشان به اهل کتاب تعبیر کرده است گرچه به آئین اسلام گرویده اند و از همین رو ذبیحه کسانی که قبلا از اهل کتاب بوده اند و تازه مسلمان شده اند را نیز به ذبیحه اهل کتاب تعبیر کرده است، گرچه مؤمن و مسلمان شده اند.
و دیگران از اصحاب ما معتقدند که مقصود از طعام در این آیه همان دانه‌های خوردنی و شیر و مانند آنها است نه ذبیحه آنها به واسطه دلائلی که گفتیم و برهانی که آوردیم. چون تضاد میان کلام حجج خدا و قرآن محال است و باید با دلائل عبرت پذیر آیه را تخصیص داد، و این برای کسی که اندیشه کند، بس است.
**[ترجمه]
سؤال
فإن قال قائل خبرونی عما ذهبتم إلیه من تحریم ذبائح أهل الکتاب أ هو شیء تأثرونه عن أئمتکم من آل محمد علیهم السلام أم حجتکم فیه ما تقدم لکم من الاعتبار دون السماع الشیاع من جهة النقل و الأخبار.
**[ترجمه]اگر کسی بگوید حرمت ذبیحه اهل کتاب، از ائمه آل محمّد علیهم السّلام به شما رسیده یا به دلیلی که بیان کردید پذیرفته اید؟
**[ترجمه]
جواب
قیل له عمدتنا فی ذلک أقوال أئمتنا الصادقین من آل محمد صلی الله علیه و آله و ما صح عندنا من حکمهم به و إن کان الاعتبار دلیلا قاطعا عند ذوی العقول و الأدیان فإنا لم نصر إلیه من ذلک دون ما ذکرناه من الأثر و وصفناه.
فإن قال فإننی لم أقف من قبل علی شیء ورد من آل محمد علیهم السلام فی هذا الباب فاذکروا جملة من الروایات فیه لأضیف مفهومه إلی ما قد استقر عندی العلم به من دلیل القرآن علی ما رتبتموه من الاستدلال.
قیل له أما إذا آثرت ذلک للبیان فإنا مثبتوه لک و الله الموفق للصواب.
ثم قال أَخْبَرَنِی أَبُو الْقَاسِمِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ وَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ بَابَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَمْرٍو عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ ذَبِیحَةِ الذِّمِّیِّ فَقَالَ لَا تَأْکُلْهَا سَمَّی أَمْ لَمْ یُسَمِ(1).
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ الْأَحْمَسِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ أَصْلَحَکَ اللَّهُ إِنَّ لَنَا جَاراً قَصَّاباً یَجِی‌ءُ بِیَهُودِیٍّ فَیَذْبَحُ لَهُ حَتَّی یَشْتَرِیَ مِنْهُ الْیَهُودُ فَقَالَ لَا تَأْکُلْ ذَبِیحَتَهُ وَ لَا تَشْتَرِ مِنْهُ(2).
أقول
ثم أورد قدس الله روحه جملة من الأخبار من الکافی و غیره مما سیأتی بعضها ثم قال.
فهذا جملة مما ورد عن أئمة آل محمد صلی الله علیه و آله فی تحریم ذبائح أهل الکتاب قد ورد من الطرق الواضحة بالأسانید المشهورة و عن جماعة بمثلهم فی الستر و الدیانة و الثقة و الحفظ و الأمانة یجب العمل و بمثلهم فی العدد یتواتر الخبر و یجب العمل لمن تأمل و نظر و إذا کان هذا هکذا ثبت ما قضینا به من ذبائح أهل الکتاب و الحمد لله فأما تعلق شذاذ أصحابنا فی خلاف مذهبنا بما
رَوَاهُ أَبُو بَصِیرٍ وَ زُرَارَةُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ ذَبِیحَةِ أَهْلِ الْکِتَابِ فَأَطْلَقَهَا.
فإن لذلک وجهین أحدهما التقیة من السلطان و الإشفاق علی شیعته من أهل الظلم و الطغیان إذ القول بتحریمها خلاف ما علیه جماعة الناصبیة و ضد لما یفتی به سلطان الزمان و من قبله من القضاة و الحکام.
و الثانی
مَا رَوَاهُ یُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ ذَبَائِحِ أَهْلِ الْکِتَابِ فَقَالَ لَا بَأْسَ إِذَا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ وَ إِنَّمَا أَعْنِی مِنْهُمْ مَنْ یَکُونُ عَلَی أَمْرِ مُوسَی وَ عِیسَی(1).
فاشترط علیه الاسم و قد بینا أن ذلک لا یکون من کافر لا یعرف المسمی و من سمی فإنه یقصد به إلی غیر الله جل و عز ثم إنه اشترط أیضا فیه اتباع موسی و عیسی و ذلک لا یکون إلا لمن آمن بمحمد صلی الله علیه و آله و اتبع موسی و عیسی علیهما السلام فی القبول منه و الاعتقاد لنبوته و هذا ضد ما توهمه المستضعف من الشذوذ و الله الموفق للصواب انتهی کلامه ضاعف الله إکرامه.
و أقول جملة القول فی ذلک أنه اتفق الأصحاب بل المسلمون علی تحریم ذبیحة غیر أهل الکتاب من أصناف الکفار سواء فی ذلک الوثنی و عابد النار و المرتد و کافر المسلمین کالغلاة و غیرهم.
و اختلف الأصحاب فی حکم ذبیحة أهل الکتاب فذهب الأکثر إلی تحریمها و ذهب جماعة منهم ابن أبی عقیل و ابن جنید و الصدوق ره إلی الحل لکن شرط
1) 1. الکافی ج 6 ص 241 و لفظه« و لکنی أعنی منهم».
الصدوق سماع تسمیتهم علیها و ساوی بینهم و بین المجوس فی ذلک و صرح ابن أبی عقیل بتحریم ذبیحة المجوس و خص الحکم بالیهود و النصاری و لم یقیدهم بکونهم أهل ذمة و کذلک الآخران.
و منشأ الاختلاف اختلاف الروایات فی ذلک و هی کثیرة من الطرفین.
فالمحرمون حملوا أخبار الحل علی التقیة لاشتهاره بین المخالفین و علیه عملهم فی الأعصار و الأمصار و اعترض علیه بأن أحدا من العامة لا یشترط فی حل ذبائحهم أن یسمعهم یذکر اسم الله علیها و الأخبار الصحیحة التی دلت علی حلها علی هذا التقدیر لا یمکن حملها علی التقیة.
و أقول یحتمل أن تکون مماشاة معهم إذ یمکن أن تحصل التقیة بهذا القدر.
و المحللون حملوا أخبار التحریم و المنع علی الکراهة و الصدوق حملها علی عدم سماع التسمیة و قال الشهید الثانی و هذا أیضا راجع إلی حل ذبیحتهم لأن الکلام فی حلها من حیث إن الذابح کتابی لا من حیث إنه سمی أو لم یسم فإن المسلم لو لم یسم لو تؤکل ذبیحته اللهم إلا أن یفرق بأن الکتابی یعتبر سماع تسمیته و المسلم یعتبر فیه عدم العلم بعدم تسمیته و فیه سؤال الفرق فقد صرح فی صحیحة جمیل(1)
اذا غاب فکل.
بأکل ما لم یعلم عدم تسمیتهم کالمسلم انتهی.
و اختلفوا أیضا فی اشتراط إیمان الذابح زیادة علی الإسلام فذهب الأکثر إلی عدم اعتباره و الاکتفاء فی الحل بإظهار الشهادتین علی وجه یتحقق معه الإسلام بشرط أن لا یعتقد ما یخرجه عنه کالناصبی و بالغ القاضی فمنع من ذبیحة غیر أهل الحق و قصر ابن إدریس الحل علی المؤمن و المستضعف الذی لا منا و لا من مخالفینا و استثنی
1) 1. روی الشیخ فی التهذیب 9 ر 68 بالرقم 289 عن الحسین بن سعید عن ابن أبی عمیر عن جمیل و محمّد بن حمران أنهما سألا أبا عبد اللّه علیه السّلام عن ذبائح الیهود و النصاری و المجوس فقال بعضهم: انهم لا یسمون، فقال: فان حضرتموهم فلم یسموا فلا تأکلوا، و قال:
أبو الصلاح من المخالف جاحد النص فمنع من ذبیحته و أجاز العلامة ذباحة المخالف غیر الناصبی مطلقا بشرط اعتقاده وجوب التسمیة و استشکل بعض المتأخرین حکم الناصب لاختلاف الروایات و الظاهر حمل أخبار الجواز علی التقیة أو علی المخالف غیر الناصب و المستضعف فإن إطلاق الناصب علی غیر المستضعف شائع فی عرف الأخبار بل یظهر من کثیر من الروایات أن المخالفین فی حکم المشرکین و الکفار فی جمیع الأحکام لکن أجری الله فی زمان الهدنة حکم المسلمین علیهم فی الدنیا رحمة للشیعة لعلمه باستیلاء المخالفین و احتیاج الشیعة إلی معاشرتهم و مناکحتهم و مؤاکلتهم فإذا ظهر القائم علیه السلام أجری علیهم حکم المشرکین و الکفار فی جمیع الأمور و به یجمع بین کثیر من الأخبار المتعارضة فی هذا الباب و بعد التتبع التام لا یخفی ما ذکرنا علی أولی الألباب.
**[ترجمه]دلیل عمده ما، گفتار ائمه راستگوی ما از خاندان محمّد صلی اللَّه علیه و آله و سلم و حکم آنها در مورد حرمت ذبیحه اهل کتاب می باشد. و گرچه برهانی که آوردیم دلیلی قاطع برای خردمندان و دین داران است ولی ما بی‌آنکه روایت موافق آن باشد به همان اکتفاء نکردیم .
اگر گفته شود، چنین روایاتی در این باره از ائمه آل محمّد علیهم السّلام به ما نرسیده پس مقداری از آنها را بگوئید تا به مفاد دلیل قرآنی افزوده شود در پاسخ می گوییم اکنون که چنین اظهار شد، روایات باب را برایتان ثابت می کنیم و خدا توفیق درستی دهاد.
کافی: از امام صادق علیه السّلام در مورد ذبیحه ذمی سوال شد، حضرت فرمود: از آن مخور بسم اللَّه بگوید یا نگوید. - . کافی 6 : 238 -
کافی: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که مردی به ایشان گفت، اصلحک اللَّه، ما را همسایه قصابی است و یهودی می‌آورد که برایش ذبح کند تا یهود از او گوشت بخرند، امام صادق علیه السلام به وی فرمود: تو از ذبیحه او مخور و از او گوشت نخر. - . کافی 6 : 240 -
گویم : سپس تعدادی روایت از کافی و غیر آن آورده -که برخی از آنها در ادامه خواهند آمد- سپس گفته: این است تعدادی از آنچه از ائمه آل محمّد صلوات اللَّه علیهم با طرقی روشن و اسنادی مشهور که اهل ستر و ثقه و حفظ و امانت از هم نقل کردند در حرمت ذبیحه اهل کتاب رسیده است و عمل به آنها واجب است چون خبرش متواتر است و نزد اهل تامّل و نظر، واجب العمل می باشد. و به این صورت حکم ما در حرمت ذبیحه اهل کتاب ثابت شد و الحمد للَّه.
و تعداد بسیار اندک و نادری از فقهاء شیعه بر خلاف نظر ما و با استناد به روایت ابی بصیر و زراره از امام صادق علیه السلام ذبیحه اهل کتاب را حلال دانسته اند. مطابق این روایت از امام صادق علیه السّلام در مورد ذبیحه اهل کتاب سوال شد و حضرت آن را آزاد دانست. و تفسیر این روایت دو راه دارد:
تقیه از سلطان و ترس از ظلم و ستم اهل ظلم و عدوان بر شیعیان، زیرا قائل بودن به حرمت ذبیحه اهل کتاب خلاف عقیده عده ای از ناصبیان و ضدّ فتوای حاکم وقت و قاضیان و حکام او بوده است .
تفسیر با توجه به روایت نقل شده از معاویه بن وهب که می گوید از امام صادق علیه السلام در مورد ذبائح اهل کتاب سوال کردم و ایشان فرمودند اگر نام خدا را بر آن ببرند اشکالی ندارد و مقصود از اهل کتاب کسانی از آنان هستند که بر روش موسی و عیسی علیهما السّلام باشند. - . کافی 6 : 241 -
در این روایت، حضرت شرط کرد که بر آنها نام خدا را ببرند تا درست باشد، و ما البته بیان کردیم که از کافری که خدا را نمی شناسد تسمیه درست نمی باشد زیرا قصد او غیر از خدای یگانه است و باز هم حضرت شرط کرد که باید پیرو موسی و عیسی باشد و این شرط تنها در کسی وجود دارد که به محمّد صلی اللَّه علیه و آله ایمان آورده و در پذیرش او و اعتقاد به نبوت او پیرو موسی و عیسی علیهما السّلام شده است و این، مغایر دیدگاه اندک معتقدین ناتوان به این نظر است. و اللَّه الموفق للصواب- پایان کلام او- که خدا روز به روز بیشتر گرامیش بدارد-
و من گویم: خلاصه گفتار در این باره این است که فقهاء شیعه بلکه همه مسلمانان اتفاق نظر دارند بر حرمت ذبیحه غیر اهل کتاب از کفار، چه بت پرست باشد و چه آتش پرست و چه مرتد و چه مسلمانی باشد که کافر شده است مانند غلات و غیر آنان.
و اصحاب در باره ذبیحه اهل کتاب اختلاف نظر دارند و بیشتر قائل به حرمت آن هستند. و عده ای همچون ابن عقیل و ابن جنید و شیخ صدوق- ره- آن را حلال می دانند ولی صدوق شرط کرده که باید بسم اللَّه گفتن آنان شنیده شود و آنها را با زرتشتی ها یکی دانسته است و ابن عقیل به حرمت ذبیحه زرتشتی ها تصریح دارد و حلیت را مخصوص یهود و نصاری دانسته و مقید هم نکرده که اهل ذمه باشند و همچنین دو تای دیگر نیز چنین نظری دارند.
و منشأ این اختلاف نظر، اختلاف روایات این مسأله است که از دو طرف بسیارند. قائلین به حرمت، روایات حلال بودن را بر تقیه حمل کرده اند که مشهور میان مخالفین است و در هر عصر و در هر بلدی به آن فتوی داده اند. و بر آنان اعتراض شده است که از هیچ اهل سنتی شنیده نشده است که شنیدن بسم اللَّه را از آنها شرط حلیت ذبیحه آنان دانسته باشد، و اخباری که با این شرط دلالت بر حلال بودن ذبیحه آنان دارند را نمی شود حمل بر تقیه کرد.
گویم :
احتمال دارد که این اندازه برای سازش با آنها باشد و تقیه به همین اندازه حاصل شود.
و آنان که حلال می دانند روایات منع را به کراهت تفسیر می کنند و صدوق، آنها را بر صورت نشنیدن تسمیه آنان حمل کرده است. شهید ثانی- ره- گفته است: این هم به حلال بودن ذبیحه آنها برمی گردد زیرا سخن در این است که اگر ذابح کتابی باشد ذبیحه حلال است یا حرام، نه در این که تسمیه گفته شده است یا نه. زیرا مسلمان هم اگر تسمیه نگوید حرام می باشد. مگر اینکه فرق میان آنها این باشد که در کتابی شنیدن تسمیه او شرط است ولی در مسلمان همان ندانستن ترک تسمیه عمدی او کافی است. و باز جای اعتراض در این تفاوت قائل شدن وجود دارد زیرا در صحیحه جمیل - . تهذیب 9: 68 . در مورد ذبائح یهود و نصاری و زرتشت از امام صادق علیه السلام سوال شد و گفته شد که آنها نام خدا را ذکر نمی کنند. حضرت فرمود: اگر هنگام ذبح حاضر بودید و نام خدا را ذکر نکردند پس از آن نخورید. و فرمود: اگر غایب بود بخور. - تصریح شده است که تا ترک تسمیه آنها را ندانی ذبیحه‌شان حلال است مانند مسلمان- پایان-.
و باز در اینکه آیا علاوه بر اسلام، ایمان ذابح هم شرط است یا نه اختلاف دارند. اکثر فقهاء آن را شرط ندانسته و همان اظهار شهادتین را کافی می دانند به طوری که مسلمان بودن محقق شود بشرط اینکه عقیده منافی اسلام نداشته باشد مانند ناصبی. و قاضی در این زمینه مبالغه کرده و از ذبیحه غیر اهل حق منع کرده است، و ابن ادریس به ذبیحه مؤمن و مستضعفی که نه از ما باشد و نه از مخالفان، اکتفا کرده است. و أبو الصلاح ذبیحه مخالفی که منکر نصّ خلافت است را منع کرده و علامه ذبیحه مخالف غیر ناصبی را مطلقا حلال دانسته است بشرط اینکه معتقد به وجوب تسمیه باشد. و برخی متاخران به دلیل اختلاف روایات، در حکم ناصب اعتراض کرده اند و ظاهر بر این است که باید اخبار جواز را بر تقیه یا بر مخالف غیر ناصب و مستضعف حمل کرد. زیرا در عرف روایات، اطلاق ناصب بر غیر مستضعف شایع است. بلکه از بسیاری از روایات برمی آید که مخالفان، در همه احکام در حکم مشرکین و کفار می باشند ولی خداوند در در این جهان و برای رحمت بر شیعیان، در دوران صلح، حکم مسلمانان را بر آنها جاری کرده چون نسبت به تسلط مخالفان علم داشته و نیاز شیعه به معاشرت با آنها و ازدواج و هم خوری با آنان را می دانسته است و هنگامی که امام موعود علیه السلام ظهور کند حکم مشرکین و کفار را در همه موارد بر آنها جاری می سازد و با این روش، میان بسیاری از اخبار متعارض این باب جمع می شود و پس از بررسی کامل آنچه بیان کردیم بر خردمندان نهان نمی ماند.
**[ترجمه]
«5»
وَ أَقُولُ رَوَی الشَّیْخُ الْمُفِیدُ ره فِی الرِّسَالَةِ الْمَذْکُورَةِ وَ السَّیِّدُ الْمُرْتَضَی فِی جَوَابِ الْمَسَائِلِ الطَّرَابُلُسِیَّاتِ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ مَعَنَا أَبُو بَصِیرٍ وَ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الْجَبَلِ یَسْأَلُونَهُ عَنْ ذَبَائِحِ أَهْلِ الْکِتَابِ فَقَالَ لَهُمْ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَدْ سَمِعْتُمْ مَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ فَقَالُوا لَهُ نُحِبُّ أَنْ تُخْبِرَنَا أَنْتَ فَقَالَ لَا تَأْکُلُوهَا قَالَ فَلَمَّا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِهِ قَالَ لِی أَبُو بَصِیرٍ کُلْهَا فَقَدْ سَمِعْتُهُ وَ أَبَاهُ جَمِیعاً یَأْمُرَانِ بِأَکْلِهَا فَرَجَعْنَا إِلَیْهِ فَقَالَ لِی أَبُو بَصِیرٍ سَلْهُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا تَقُولُ فِی ذَبَائِحِ أَهْلِ الْکِتَابِ فَقَالَ أَ لَیْسَ قَدْ شَهِدْتَنَا الْیَوْمَ بِالْغَدَاةِ وَ سَمِعْتَ قُلْتُ بَلَی قَالَ لَا تَأْکُلْهَا فَقَالَ لِی أَبُو بَصِیرٍ کُلْهَا وَ هُوَ فِی عُنُقِی ثُمَّ قَالَ سَلْهُ ثَانِیَةً فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لِی مِثْلَ مَقَالَتِهِ الْأُولَی لَا تَأْکُلْهَا فَقَالَ لِی أَبُو بَصِیرٍ سَلْهُ ثَالِثَةً فَقُلْتُ لَا أَسْأَلُهُ بَعْدَ مَرَّتَیْنِ.
**[ترجمه]گویم
شیخ مفید(ره)در رساله نام برده و سید مرتضی در جواب مسائل طرابلس از امام صادق علیه السّلام نقل می کنند که از ایشان در مورد ذبیحه اهل کتاب سوال کردند و ایشان در پاسخ فرمودند: شما آنچه را خداوند عزّ و جلّ فرموده شنیده اید. گفتند می خواهیم از زبان شما بشنویم. فرمود از آنها مخورید. [راوی می گوید] و چون از نزد آن حضرت بیرون رفتیم ابو بصیر به من گفت از آن بخور که البته من از او و از پدرش هر دو شنیدم که فرمان خوردن آن را دادند. نزد حضرت برگشتیم و ابو بصیر گفت بپرس. گفتم قربانت شوم چه فرمائی در ذبائح اهل کتاب؟ فرمود آیا امروز نزد ما نبودی و آنچه گفتم نشنیدی؟ گفتم آری. فرمود مخور. ابوبصیر گفت بخور و آن به گردن من باشد. سپس گفت دوباره بپرس و من پرسیدم و حضرت همان گفتار نخست را فرمود که آن را مخور. ابو بصیر گفت بار سوم از او بپرس. گفتم پس از دو بار پرسیدن دیگر نمی پرسم.
**[ترجمه]
بیان
رواه الشیخ فی التهذیب عن الحسین بن سعید بهذا الإسناد(1)و قوله قد
1) 1. رواه فی التهذیب ج 9 ص 66 و الاستبصار ج 4 ص 83، باختلاف یسیر.
سمعتم ما قال الله یحتمل أن یکون إشارة إلی قوله تعالی وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ و یمکن أن یکون إشارة إلی قوله وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ تقیة لمصلحة یقتضی الإلحاح فی السؤال ترک رعایتها.
**[ترجمه]شیخ، این روایت را در تهذیب به همین سند از حسین بن سعید آورده است و این که فرمود: البته شنیدید آنچه خدا فرموده: احتمال دارد که اشاره باشد به آیه «وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ» - . انعام / 121 - { و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخورید}و ممکن است اشاره باشد به آیه «وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ» - . مائده / 5 - { و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال [است]} به خاطر تقیه و مصلحتی که اصرار سوال کننده ترک مراعات آن را اقتضا می کرده است.
**[ترجمه]
«6»
وَ عَنِ الرِّسَالَةِ الْمَذْکُورَةِ وَ الطَّرَابُلُسِیَّاتِ بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُنْذِرِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا قَوْمٌ نَخْتَلِفُ إِلَی الْجَبَلِ وَ الطَّرِیقُ بَعِیدٌ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ الْجَبَلِ فَرَاسِخُ فَنَشْتَرِی الْقَطِیعَ وَ الِاثْنَیْنِ وَ الثَّلَاثَةَ فَیَکُونُ فِی الْقَطِیعِ أَلْفٌ وَ خَمْسُمِائَةٍ وَ أَلْفٌ وَ سِتُّمِائَةٍ وَ أَلْفٌ وَ سَبْعُمِائَةِ شَاةٍ فَتَقَعُ الشَّاةُ وَ الِاثْنَتَانِ وَ الثَّلَاثَةُ فَنَسْأَلُ الرُّعَاةَ الَّذِینَ یَجِیئُونَ بِهَا عَنْ أَدْیَانِهِمْ فَیَقُولُونَ نَصَارَی فَأَیُّ شَیْ‌ءٍ قَوْلُکَ فِی ذَبَائِحِ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی فَقَالَ لِی یَا حُسَیْنُ هِیَ الذَّبِیحَةُ وَ الِاسْمُ لَا یُؤْمَنُ عَلَیْهِ إِلَّا أَهْلُ التَّوْحِیدِ ثُمَّ إِنَّ حَنَاناً لَقِیَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ الْحُسَیْنَ بْنَ مُنْذِرٍ رَوَی عَنْکَ أَنَّکَ قُلْتَ إِنَّ الذَّبِیحَةَ لَا یُؤْمَنُ عَلَیْهَا إِلَّا أَهْلُهَا فَقَالَ علیه السلام إِنَّهُمْ أَحْدَثُوا فِیهَا شَیْئاً قَالَ حَنَانٌ فَسَأَلْتُ نَصْرَانِیّاً فَقُلْتُ أَیَّ شَیْ‌ءٍ تَقُولُونَ إِذَا ذَبَحْتُمْ فَقَالَ نَقُولُ بِاسْمِ الْمَسِیحِ.
تِبْیَانٌ رَوَاهُ فِی الْکَافِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ: إِلَی قَوْلِهِ یَا حُسَیْنُ الذَّبِیحَةُ بِالاسْمِ وَ لَا یُؤْمَنُ عَلَیْهَا إِلَّا أَهْلُ التَّوْحِیدِ(1).
وَ عَنْهُ عَنْ حَنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ الْحُسَیْنَ بْنَ الْمُنْذِرِ إِلَی قَوْلِهِ إِنَّهُمْ أَحْدَثُوا فِیهَا شَیْئاً لَا أَشْتَهِیهِ وَ فِی بَعْضِ النُّسَخِ لَا أُسَمِّیهِ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ(2).
ثم قال فی الرسالة و أخبرنی أبو القاسم جعفر بن محمد عن محمد بن یعقوب عن محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد: بمثل معنی الحدیث الأول.
**[ترجمه]کافی: در رساله نام برده و طرابلسیات به سند پیش از حسین بن منذر آمده است که گفت: به امام صادق علیه السّلام گفتم: ما مردمی هستیم که به کوهستان رفت و آمد می کنیم و راه بین ما و کوهها دور است و فرسنگها است و رمه‌ها می خریم یکی دو تا، سه تا که هر رمه هزار و پانصد، هزار و ششصد و هزارو هفتصد گوسفند است، و یک گوسفند، دو تا یا سه تا که ماند، از شبان هایی که آنها را آورده اند در مورد دینشان می پرسیم و می گویند نصرانی هستیم. شما در باره ذبائح یهود و نصاری چه می فرمائید؟
فرمود: ای حسین این موضوع ذبیحه است و جز در حالتی که ذبح کننده مسلمان باشد نمی شود بر آن اطمینان کرد. سپس حنان امام صادق علیه السّلام را ملاقات کرد و گفت حسین بن منذر از شما روایت کرده که فرمودید بر ذبیحه اطمینان نیست جز اینکه کشنده یگانه پرست باشد و نام خدا را ببرد، فرمود: نصرانی ها بدعتی در باره آن ایجاد کرده اند. حنان می گوید از یک نصرانی پرسیدم که هنگام ذبح چه می گویید، گفت می گوییم به نام مسیح.
در کافی مانند آن آمده است تا آن جا که فرمود: ای حسین ذبیحه به تسمیه باشد و جز از یگانه پرستان اعتماد بر آن نیست. - . کافی 6 : 239 -
و از همان کافی است که حنان می گوید که به امام صادق علیه السّلام گفتم حسین بن منذر.. تا آن جا که فرمود: آنها در آن بدعتی ایجاد کرده اند که آن را نمی خواهم، و در برخی نسخه‌ها است که: نامش را نمی برم تا آخر خبر. - . کافی 6 : 239 -
سپس در رساله نامبرده گفته است مانند حدیث نخست را به سند دیگر روایت دارم.
**[ترجمه]
«7»
الرِّسَالَةُ، وَ الطَّرَابُلُسِیَّاتُ، بِالْإِسْنَادِ الْأَوَّلِ عَنِ الْحُسَیْنِ [بْنِ] سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: اصْطَحَبَ الْمُعَلَّی بْنُ خُنَیْسٍ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِی یَعْفُورٍ فَأَکَلَ أَحَدُهُمَا ذَبِیحَةَ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ امْتَنَعَ الْآخَرُ عَنْ أَکْلِهَا فَلَمَّا اجْتَمَعَا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَخْبَرَاهُ بِذَلِکَ فَقَالَ علیه السلام أَیُّکُمَا الَّذِی أَبَی قَالَ
الْمُعَلَّی أَنَا فَقَالَ أَحْسَنْتَ(1).
**[ترجمه]کافی: در رساله و طرابلسیات به سند خودش از حسین بن عبد اللّه روایت کرده است که: معلی بن خنیس و عبد اللَّه بن یعفور با هم همراه شدند و یکی از ایشان از ذبیحه یهود و نصاری خورد و دیگری نخورد و هنگامی که هر دو نزد امام صادق علیه السلام رفتند به آن حضرت گزارش دادند و ایشان فرمود: کدام یک از شما نخورد؟ معلّی گفت: من فرمود. احسنت. - . کافی 6 : 239 -
**[ترجمه]
«8»
وَ مِنَ الرِّسَالَةِ، وَ الطَّرَابُلُسِیَّاتِ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَثْعَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَتَانِی رَجُلَانِ أَظُنُّهُمَا مِنْ أَهْلِ الْجَبَلِ فَسَأَلَنِی أَحَدُهُمَا عَنِ الذَّبِیحَةِ یَعْنِی ذَبِیحَةَ أَهْلِ الذِّمَّةِ فَقُلْتُ فِی نَفْسِی وَ اللَّهِ لَا أُبَرِّدُ لَکُمَا عَلَی ظَهْرِی لَا تَأْکُلْ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی فَسَأَلْتُ أَنَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ ذَبِیحَةِ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی فَقَالَ لَا تَأْکُلْ.
**[ترجمه]و از همان رساله و طرابلسیات یحی بن خثعمی، از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که فرمود: دو مرد که به گمانم اهل جبل بودند نزد من آمدند و یکی از ایشان از من در باره ذبیحه اهل کتاب پرسید و در دل خود گفتم به خدا سوگند با حکم به حلیت آن گناهتان را گردن نمی گیرم مخور. محمّد بن یحیی گفت من از امام صادق علیه السّلام در مورد ذبیحه یهود و نصاری پرسیدم، فرمود: مخور.
**[ترجمه]
تبیان
هذا الخبر مروی فی التهذیب(2)عن الحسین بن سعید بهذا السند و لیس فیه یعنی ذبیحة أهل الذمة و هو المراد و کأنه من کلام المفید و السید رحمهما الله و فیه لأُبرد [لا بُرْد] لکما علی ظهری و فی بعض النسخ عن ظهری(3)
و الظاهر أن هذا اللفظ یستعمل فی مورد التفریق بأن یکون لزید عند عمرو مال و لعمر و علی زید اجرة أو دین، فرفعا حسابهما فبرد لزید علی عمرو کذا و کذا درهما مثلا ای بقی بعد المحاسبة، و منه قول عمر لابی موسی علی ما فی صحیح البخاریّ« هل یسرک أن اسلامنا مع رسول اللّه و هجرتنا معه و جهادنا معه و عملنا کله معه برد و أن کل عمل عملنا بعده نجونا منه کفافا رأسا برأس؟».
فعلی هذا یکون المعنی: لا و اللّه لا ابقی لکما علی ظهری حقا تراجعانی بعد ذلک و تطلبانه عنی.
و هو من معضلات الأخبار و یمکن أن یوجه بوجوه الأول و هو أظهرها أن یکون المعنی علی نسخة المفید لا أُثبت لکما علی ظهری1) 1. الکافی 6 ر 239 بالرقم 7 التهذیب 9 ر 64 مع اختلاف سیجی‌ء شرحه تحت الرقم 24.
2) 2. التهذیب 9 ر 67.
3) 3. یقال: لا تبرد عن فلان- من باب التضعیف- ای ان ظلمک فلا تشتمه فتنتقص اثمه، و یقال: برد الحق علی فلان: ثبت و وجب، و منه قولهم« لم یبرد منه شیء» و المعنی لم یستقر و لم یثبت، و یقال: ما برد لک علی فلان؟ أی ما ثبت و وجب؟ و برد لی علیه کذا من المال. قاله الجوهریّ.
وزرا بأن أجیبکما موافقا لما سمعتم من فقهاء العامة لعدم الحاجة إلی التقیة فالخطاب بقوله لا تأکل لأحدهما و هو السائل و علی نسخة التهذیب أیضا یستقیم ذلک بأن یقرأ علی صیغة الماضی بأن یکون بمعنی المضارع أو یکون المعنی ما ثبت لکما علیّ حقّ التقیة حتی أجیبکما بما یوافق رأیکما.
قال فی النهایة برد علی فلان حقٌّ أی ثبت انتهی وَ یُؤَیِّدُهُ مَا رَوَاهُ فِی أَوَائِلِ رَوْضَةِ الْکَافِی(1): أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَتَبَ إِلَی رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ ذَهَبَ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَإِنَّمَا أَنْتَ جَامِعٌ لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ إِمَّا رَجُلٌ عَمِلَ فِیهِ بِطَاعَةِ اللَّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِیتَ وَ إِمَّا رَجُلٌ عَمِلَ فِیهِ بِمَعْصِیَةِ اللَّهِ فَشَقِیَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ فَلَیْسَ مِنْ هَذَیْنِ أَحَدٌ أهل [بِأَهْلٍ] أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَی نَفْسِکَ وَ لَا تُبَرِّدَ لَهُ عَلَی ظَهْرِکَ.
الثانی أن یکون برد بهذا المعنی أیضا و یکون المعنی ما ثبت لکما علی ظهری حق الجواب بقولی لا تأکل فیکون لا تأکل فاعلا لقوله برد بتأویل أو المعنی أنه لما کان المقام موضع تقیة لا یلزمنی جوابکما فیکون لا تأکل خطابا لمحمد أو لأحدهما تبرعا بناء علی أنهم مختارون فی بعض الموارد فی البیان و عدمه کما مرت الأخبار الکثیرة فی تأویل قوله سبحانه هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ(2)فیکون سؤال محمد ثانیا لمزید الاطمئنان تأکیدا مع أنه علی ما فی التهذیب یحتمل أن یکون السؤال أولا عن ذبائح النصاب و المخالفین و یمکن توجیه نسخة المفید علی بعض الوجوه بتکلف کما لا یخفی علی المتأمل.
الثالث ما ذکره بعض الأفاضل(3)علی نسخة التهذیب حیث قرأ لأبرد من الإبراد بمعنی التهنی و إزالة التعب یعنی لأتحمل لکما علی ظهری المشقة و أرفعها عنکما فأفتیکما بمر الحق مأخوذ من قولهم عیش بارد أی هنیء و فی النهایة و فی
الحدیث الصوم فی الشتاء الغنیمة الباردة أی لا تعب فیه و لا مشقة و کل محبوب عندهم بارد.
الرابع أن تکون علی ما فی التهذیب لا نافیة للجنس و البرد بضم الباء اسما للثوب المخصوص أی لا برد و لا رداء منکما علی عاتقی و علی ظهری حتی یلزمنی أن أقول ما یوافق رأیکما فیکون کلاما جاریا علی المتعارف بین الناس أی إنی لست من العلماء الذین یأخذون البرود و الأموال من الناس لیفتوهم علی ما یوافق شهواتهم.
الخامس أن یقرأ لا یرد بالیاء المثناة التحتانیة و تشدید الدال کما قرأ به المحدث الأسترآبادی علی نسخة عن و قال کأن المراد لا یرد لکما عن ظهری قول لا تأکل یعنی لا تعملان بقولی فإن المراد بأهل الجبل الأکراد انتهی و یمکن أن یقرأ حینئذ بتخفیف الدال من ورد یرد أی لا یرد لکما علی ظهری وزر بقول خلاف الحق من غیر ضرورة و تقیة.
و یمکن أن یوجه بوجوه أخر أبعد مما ذکرنا لا طائل فی ذکرها و الله یعلم مرادهم علیهم السلام.
**[ترجمه]این خبر در تهذیب - . تهذیب 9 : 67 - به همین سند از حسین بن سعید روایت شده و جمله «یعنی اهل الذمه» در آن نیست و همان مقصود است و گویا این جمله از کلام سید و مفید است و در آن چنین هست که «لأُبرد [لا بُرْد] لکما علی ظهری» و در برخی نسخه ها «عن ظهری» می باشد و این از مشکلات اخبار است و چند توجیه دارد:
وجه اول که روشنتر است این است که یعنی با پاسخ دادن به شما به جوابی موافق آنچه از فقهاء عامه شنیده اید،گناه شما را به گردن نمی گیرم چرا که نیازی به تقیه نبود. و این که فرمود نخور به یکی از آنها که همان سوال کننده بود فرمود. این معنا بنا به نسخه تهذیب هم درست است منوط به اینکه به صیغه ماضی و به معنای مضارع خوانده شود یا به این معنی که من از شما تقیه بگردن ندارم تا موافق رأی شما جواب دهم .
در النهایه آمده است: «برد علی فلان حقٌّ» یعنی ثابت شد. پایان. این مطلب را روایت اول روضه کافی تایید می کند که امیر المؤمنین علیه السلام به یکی از یارانش که نزد معاویه رفت نوشت تو یکی از دو مرد را در برداری یا مردی که مطیع خداست و خوشبخت است به آنچه که تو بدبختی و یا مردی که نافرمان اوامر خداست که بدبخت است به آنچه تو برایش گرد آوری و هیچ کدام را نباید بر خود مقدم داری و گناه او را بگردن بگیری. - . کافی 8 : 72 -
وجه دوم این است که معنا چنین باشد: برای شما حقی بگردن من نیاید که بگویم مخور. که در این صورت «لا تاکل» فاعل برای «برد» می باشد و یا معنا این باشد که چون مقام، مقام تقیه است جواب شما بر من لازم نیست و مخور خطاب به محمّد است یا یکی از آن دو بر وجه تبرّع بنا بر اینکه ایشان در برخی مواد میان بیان حکم و عدم آن مختارند. چنانچه اخبار بسیاری به این معنی در تفسیر قول خداوند متعال«هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ» - . ص / 39 - { این بخشش ماست، [آن را] بی‌شمار ببخش یا نگاه دار}گذشت و پرسش دوم محمّد برای اطمینان بیشتر بوده با تاکید بر اینکه بنا بر نسخه تهذیب، ای بسا که پرسش اول از ذبیحه ناصبیان و مخالفان بوده باشد و توجیه نسخه مفید نیاز به تکلف دارد چنانچه نهان نیست.
وجه سوم گفته یکی از افاضل است. مطابق نسخه تهذیب چنین قرائت شده است که «لأبرد » از «إبراد» به معنی گوارایی و رفع خستگی است. به این معنا که در قبال شما بر گردن خود مشقت را تحمل می کنم و از دوش شما آن را بر می دارم و حقیقت را بشما بیان می کنم. این گفته از این گفتار عرب گرفته شده است «عیش بارد » یعنی زندگی گوارا. در حدیث است که: روزه در زمستان غنیمت گوارایی است یعنی رنج و سختی ندارد، و هر محبوبی نزد عرب گوارا[خنک] تعبیر شود.
وجه چهارم این است که بنا بر نسخه تهذیب لا، نفی جنس باشد و برد بضم باء جامه مخصوص باشد یعنی هیچ بُردی و هیچ ردا [و لباسی] از شما بر دوش من نیست تا مرا مجبور کند که مطابق خواسته شما را بگویم و این یک سخن معمولی میان مردم است، و مقصود این است که من از علماء جیره خوار مردم نیستم تا از آنها لباس و اموال بگیرم و به دلخواه آنها فتوی بدهم.
وجه پنجم این است که «لا یردّ »با یاء دو نقطه و دال مشدد خوانده شود چنانچه محدّث استرآبادی نسخه (عن) را با آن خوانده و گفته: گویا مقصود این است که من گفته مخور را برای شما از دوش خود برنمی دارم به این معنا که شما به گفته من عمل نمی کنید. مراد از اهل جبل، کردها هستند. در این صورت ممکن است با تخفیف دال خوانده شود در این صورت معنا چنین می شود: با گفتن سخن غیر حق که از روی تقیه نیست و ضرورتی ندارد، وزر و وبالی برای شما بر دوش من ایجاد نمی شود.
و می‌شود توجیه‌های دیگری نمود که از آنچه گفته شد دور باورترند و بیان آنها فائده‌ای ندارد و خدا مراد ائمه علیهم السلام را می داند.
[ادامه] روایات:
**[ترجمه]
«9»
الطَّرَابُلُسِیَّاتُ، رَوَی أَبُو بَصِیرٍ وَ زُرَارَةُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ ذَبِیحَةِ أَهْلِ الْکِتَابِ فَأَطْلَقَهَا(1)
و أمّا حدیث زرارة فمروی عن أبی جعفر علیه السّلام فی التهذیب 9 ر 68 بالرقم 22 و ص 69 بالرقم 29، راجعه ان شئت.
.**[ترجمه]تهذیب: در طرابلسیات است که ابو بصیر و زراره روایت کردند که از امام صادق علیه السّلام در مورد ذبیحه اهل کتاب سوال شد و حضرت آنها را آزاد دانست. - . تهذیب 9 : 69 -
**[ترجمه]
«10»
الْهِدَایَةُ،: ذَبِیحَةُ الْیَهُودِ وَ النَّصْرَانِیِّ لَا تُؤْکَلُ إِلَّا إِذَا سَمِعُوهُمْ یَذْکُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا(2).
**[ترجمه]هدایه: ذبیحه یهودی و نصرانی خورده نمی شود مگر اینکه بشنوند که نام خدا را بر آن ببرند. - . هدایه : 79 -
**[ترجمه]
تبیین
قال الشیخ ره فی التهذیب(3)بعد إیراد بعض الأخبار الدالة علی
حلّ ذبائح أهل الکتاب فأول ما فی هذه الأخبار أنها لا تقابل تلک لأنها أکثر و لا یجوز العدول عن الأکثر إلی الأقل لما قد بین فی غیر موضع و لأن من روی هذه الأخبار قد روی أحادیث الحظر التی قدمناها ثم لو سلمت من هذا کله لاحتملت وجهین.
أحدهما أن الإباحة فیها إنما تضمنت حال الضرورة دون حال الاختیار و عند الضرورة تحل المیتة فکیف ذبیحة من خالف الإسلام.
وَ الَّذِی یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَمْزَةَ الْقُمِّیِّ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ آدَمَ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام: إِنِّی أَنْهَاکَ عَنْ ذَبِیحَةِ کُلِّ مَنْ کَانَ عَلَی خِلَافِ مَا أَنْتَ عَلَیْهِ وَ أَصْحَابُکَ إِلَّا فِی وَقْتِ الضَّرُورَةِ إِلَیْهِ.
و الوجه الثانی أن تکون هذه الأخبار وردت للتقیة لأن من خالفنا یجیز أکل ذبیحة من خالف الإسلام من أهل الذمة.
وَ الَّذِی یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ بَشِیرٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عَقِیلَةَ الْحَسَنِ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ کَثِیرٍ الرَّقِّیِّ عَنْ بِشْرِ بْنِ أَبِی غَیْلَانَ الشَّیْبَانِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ ذَبَائِحِ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ النُّصَّابِ قَالَ فَلَوَی شِدْقَهُ وَ قَالَ کُلْهَا إِلَی یَوْمٍ مَا.
انتهی.
**[ترجمه]شیخ در تهذیب - . تهذیب 9 :71-70 - پس از ذکر برخی اخبار که دلالت بر حلال بودن ذبایح اهل کتاب دارند گفته: نخست اعتراض باین اخبار این است که این اخبار در برابر آن همه اخبار حرمت نمی توانند مقابله کنند چون آنها بیشترند و دست کشیدن از زیاد به خاطر کم درست نیست و دیگر اینکه هر کس این اخبار را آورده است اخبار حرمت را هم آورده که پیش تر گفتیم. از اینها که بگذریم اگر همه آنها را هم بپذیریم دو توجیه دارند اول اینکه مقصود از آنها حال ضرورت است نه اختیار و در حال ضرورت مردار هم حلال است تا چه رسد به ذبیحه نامسلمان.
و دلیلش روایت زکریا بن آدم از امام رضا علیه السّلام است که می فرماید: من تو را نهی می کنم از خوردن ذبیحه هر که بر خلاف آن است که تو و یارانت عقیده دارید مگر به هنگام ضرورت.
دوم: اینکه این اخبار از راه تقیه باشند چون موافق عقیده مخالفان است که ذبیحه را حلال می دانند و دلیل آن هم روایت مسند از ابن ابی غیلان‌شیبانیست که می گوید: از امام صادق علیه السّلام در مورد ذبائح یهود و نصاری و ناصبیان سوال کردم و ایشان دهان جمع کرد و فرمود: آن را بخور تا یک روزی. –پایان-
**[ترجمه]
و أقول
کأن مراده بالضرورة ضرورة التقیة و المسالمة فالوجهان متقاربان و یؤیدان ما حققنا سابقا و الخبر الأخیر کالصریح فی ذلک.
**[ترجمه]گویا مقصودش از ضرورت تقیه است و سازش با دشمن و هر دو وجه با هم نزدیکند و هر دو مؤید آن است که در پیش تحقیق کردیم و روایت اخیر گویا صریح در آن است.
**[ترجمه]
«11»
تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ،: قَوْلُهُ وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ قَالَ یَعْنِی الصَّادِقَ علیه السلام عَنَی بِطَعَامِهِمْ هَاهُنَا الْحُبُوبَ وَ الْفَاکِهَةَ غَیْرَ الذَّبَائِحِ الَّتِی یَذْبَحُونَهَا فَإِنَّهُمْ لَا یَذْکُرُونَ اسْمَ اللَّهِ خَالِصاً عَلَی ذَبَائِحِهِمْ ثُمَّ قَالَ وَ اللَّهِ مَا اسْتَحَلُّوا ذَبَائِحَکُمْ فَکَیْفَ تَسْتَحِلُّونَ ذَبَائِحَهُمْ(1).
**[ترجمه]تفسیر قمی: قول خداوند که فرمود: «وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ »{ و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال [است]} امام صادق علیه السّلام فرمود: مقصود از طعام در اینجا حبوب و میوه‌ها است نه ذبائحی که می کشند زیرا آنها نام خدا را خالصانه بر ذبیحه نمی برند. سپس فرمود سوگند به خدا آنها ذبائح شما را حلال نمی دانند پس چگونه شما ذبائح آنها را حلال می دانید؟ - . تفسیر قمی : 151 -
**[ترجمه]
«12»
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَقُولُ: کُلُوا طَعَامَ الْمَجُوسِ کُلَّهُ مَا خَلَا ذَبَائِحَهُمْ فَإِنَّهَا
1) 1. تفسیر القمّیّ: 151 فی آیة المائدة: 6.
لَا تَحِلُّ وَ إِنْ ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهَا(1).
**[ترجمه]قرب الاسناد: از امام پنجم علیه السّلام روایت شده است که فرمود علی علیه السلام همواره می فرمود خوراک زرتشی ها را بخورید جز ذبائحشان که حلال نیستند گرچه نام خدا را بر آن ببرند. - . قرب الاسناد :43 -
**[ترجمه]
«13»
وَ مِنْهُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَأْمُرُ مُنَادِیَهُ بِالْکُوفَةِ أَیَّامَ الْأَضْحَی أَنْ لَا یَذْبَحَ نَسَائِکَکُمْ یَعْنِی نُسُکَکُمُ الْیَهُودُ وَ لَا النَّصَارَی وَ لَا یَذْبَحْهَا إِلَّا الْمُسْلِمُونَ(2).
**[ترجمه]قرب الاسناد: که علی علیه السّلام به جارچی خود در کوفه می فرمود در روز عید قربان جار زند: قربانیهای شما را یهود و نصاری ذبح نکنند و جز مسلمانان، آنها را سر نبرند. - . قرب الاسناد :51 -
**[ترجمه]
بیان
النسائک جمع النسیکة فی القاموس النسک بالضم و بضمتین و کسفینة الذبیحة أو النسک الدم و النسیکة الذبح.
**[ترجمه]در قاموس گفته شده است نسائک جمع نسیکه می باشد. نسک با یک ضمه یا دو ضمه بوده و ذبیحه مثل سفینه است. یا نسک به معنای خون و نسیکه به معنای ذبح است.
**[ترجمه]
«14»
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ ذَبِیحَةِ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی هَلْ تَحِلُّ قَالَ کُلْ مَا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ ذَبَائِحِ نَصَارَی الْعَرَبِ قَالَ لَیْسَ هُمْ بِأَهْلِ کِتَابٍ فَلَا تَحِلُّ ذَبَائِحُهُمْ(3).
**[ترجمه]قرب الاسناد: علی بن جعفر می گوید از برادرم موسی علیه السّلام پرسیدم ذبیحه یهود و نصاری حلال است؟ فرمود: بخور هر چه نام خدا برده شود. و از او در مورد ذبائح مسیحیان عرب پرسیدم فرمود: آنها اهل کتاب نبوده و ذبیحه‌شان حلال نیست. - . قرب الاسناد : 156 -
**[ترجمه]
بَیَان
رَوَی الشَّیْخُ فِی التَّهْذِیبِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ(4)عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَأْکُلْ ذَبِیحَةَ نَصَارَی تَغْلِبَ فَإِنَّهُمْ مُشْرِکُو الْعَرَبِ.
وَ رُوِیَ فِی الصَّحِیحِ(5)عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ ذَبَائِحِ نَصَارَی الْعَرَبِ هَلْ یُؤْکَلُ فَقَالَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَنْهَاهُمْ عَنْ أَکْلِ ذَبَائِحِهِمْ وَ صَیْدِهِمْ.
و التخصیص بنصاری العرب إما لأنهم کانوا صابئین فهم ملاحدة النصاری قال البیضاوی فی قوله تعالی وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ الآیة هم الیهود و النصاری و استثنی علی علیه السلام نصاری بنی تغلب و قال لیسوا علی النصرانیة و لم یأخذوا منها إلا شرب الخمر انتهی أو لأنهم کانوا لا یعملون بشرائط الذمة کما
روی أن عمر ضاعف علیهم العشر و رفع عنهم الجزیة أو لأنهم تنصّروا فی الإسلام فهم مرتدون کما ذکره الشهید الثانی ره و قال الشیخ فی الخلاف إذا قلنا ذبائح أهل الکتاب و من خالف الإسلام لا تجوز فقد دخل فی جملتهم ذبائح نصاری تغلب و وافقنا علی نصاری تغلب الشافعی و قال أبو حنیفة یحلّ ذبائحهم دلیلنا ما قدّمنا من الأدلّة و أیضا فقد قال بتحریم ذبائحهم علیّ علیه السلام و عمر و لا مخالف لهما و عن ابن عباس روایتان انتهی.
و الذی یظهر من کلام الشافعیة فی هذا الباب هو أنهم قالوا فی الکتابیة التی یجوز للمسلم نکاحها بزعمهم لا تخلو أن لا تکون من أولاد بنی إسرائیل أو تکون منهم فإن لم تکن من بنی إسرائیل و کانت من قوم یعلم دخولهم فی ذلک الدین قبل تطرّق التحریف و النسخ إلیه ففی جواز نکاحها قولان بینهم و الأکثر علی الجواز و إن کانت من قوم یعلم دخولهم فی ذلک الدین بعد التحریف و قبل النسخ فإن تمسکوا بالحق و تجنّبوا المحرّف فکما لو دخلوا فیه قبل التحریف و إن دخلوا فی المحرّف ففیه قولان و الأشهر عندهم المنع لکنهم یقرّون علی الجزیة.
و إن کانت من قوم یعلم دخولهم فی ذلک بعد التحریف و النسخ فلا تنکح فالمتهوّدون و المتنصّرون بعد بعثة نبینا صلی الله علیه و آله لا یناکحون و فی المتهوّدین بعد بعثة عیسی علیه السلام المشهور بینهم أنهم لا ینکح منهم و لا یقرّون علی الجزیة أیضا.
و إن کانت من قوم لا یعلم أنهم دخلوا فی هذا الدین قبل التحریف أو بعده أو قبل النسخ أو بعده فیؤخذ نکاحها بالأغلظ و یجوز تقریرهم بالجزیة تغلیبا للحقن قالوا و به حکمت الصحابة فی نصاری العرب و هم بهرا و تنوخ و تغلب و إن کانت إسرائیلیة فالذی أطلقوه جواز نکاحها من غیر نظر إلی آبائها أنهم متی دخلوا فی هذا الدین قبل التحریف أو بعده و أما إذا دخلوا فیه بعد النسخ و بعثة نبینا محمد صلی الله علیه و آله فلا تفارق فیه الإسرائیلیة غیرها.
هذا ما ذکره الشافعیة فی ذلک و إنما أوردته هنا شرحا لکلام الشیخ رحمه الله و توضیحا لما ورد فی الأخبار من نصاری العرب و تغلب و لیظهر لک سبب تخصیص
الحکم بهم و هو إما الوجوه التی ذکروها أو موافقتهم فی ذلک تقیة فتدبر.
**[ترجمه]شیخ در تهذیب - . تهذیب 9 : 65 - از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که ذبیحه مسیحیان تغلب را مخور چرا که آنان مشرکان عربند.
و در روایت صحیح - . تهذیب 9 : 64 - از حلبی آورده شده است که از امام صادق علیه السلام در باره ذبیحه مسیحیان عرب پرسیدم که آیا حلال است؟ فرمود: علی علیه السّلام از خوردن ذبیحه و شکار آنان باز می داشت.
اختصاص حکم به مسیحیان عرب یا برای این است که صابئه بودند و آنها ملحدان نصارا هستند، و بیضاوی در تفسیر قول خداوند متعال که فرمود: «وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ » تا آخر آیه گفته است مراد از آنان یهود و نصاری هستند و علی علیه السّلام نصارای بنی تغلب را از آنها جدا کرده و فرموده آئین مسیح ندارند و جز می خواری از آن بدست نیاورند. . پایان.
و یا برای این است که به شرائط ذمه عمل نمی کردند. چنانچه روایت است که عمر عشر بدهی آنها را دو برابر کرد و جزیه را از آنها برداشت یا برای این است که آنان مسلمان بوده اند و مسیحی شده اند و در حکم مرتد هستند چنانچه شهید ثانی(ره) گفته است و شیخ در خلاف گفته است: هنگامی که می گوئیم ذبائح اهل کتاب و مخالفان اسلام حرام است ذبائح مسیحیان تغلب را هم فراگیرد که شافعی هم در باره آنها با ما موافق است و ابو حنیفه ذبائح آنها را حلال می داند، و دلیل ما همان دلایلی است که پیش تر گفتیم.
و به علاوه علی علیه السّلام و عمر هم ذبیحه آنها را حرام کردند و مخالفی هم ندارند و از ابن عباس دو روایت است. پایان.
آنچه از کلام شافعیه در این باره برمی آید این است که گفته اند زن اهل کتابی که به پندار آنها مسلمان می‌تواند به زنی بگیرد یا از نژاد اسرائیل است یا نه. اگر از نژاد نباشد ولی از آنهایی باشد که می دانی پیش از تحریف و نسخ دین پیرو آن شده اند در مورد جواز نکاح با او نزد آنها دو قول وجود دارد و بیشتر آنها قائل به جواز هستند.
و اگر از آنهایی است که پس از تحریف و پیش از نسخ به آن گرائیده است اگر تمسک به حق جویند و از تحریف شده اجتناب کنند حکم پیش از تحریف دارند و اگر به تحریف شده بگرایند در مورد جواز، دو قول وجود دارد که قول مشهور منع است ولی جزیه آنها پذیرفته شده است .
اگر از آنهایی هستند که پس از تحریف و نسخ به آن دین در آمده اند نکاح با آنها صورت نمی گیرد و کسانی که بعد از بعثت پیامبر ما صلی الله علیه و آله و سلم یهودی و نصرانی شده اند مورد نکاح واقع نمی شوند و در مورد کسانی که بعد از حضرت عیسی علیه السلام یهودی شده اند قول مشهور در بین آن ها منع نکاح با آنان است و جزیه هم از آنها پذیرفته نمی شود.
و اگر حال آنها معلوم نیست که آیا آنها قبل از تحریف یا بعد از آن، قبل از نسخ یا بعد از آن در این دین داخل شده اند، نکاح آنها مورد احتیاط است ولی جزیه آنها پذیرفته است به حکم احتیاط در خون، گفتند: صحابه در باره مسیحیان عرب چنین قضاوت کردند که قبیله بهرا و تنوخ و تغلب بودند و اگر زن اهل کتاب از نژاد اسرائیل باشد نکاحش را مطلقاً جائز دانند بی‌توجه به اینکه پدرانش پیش از تحریف به آن دین گرویده اند یا پس از آن و اما اگر پس از نسخ و بعثت پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم به دین یهود یا مسیح گرائیدند فرقی میان نژاد اسرائیل و جز آن نیست .
آنچه بیان شد گفته شافعیه است و علت اینکه آن را در اینجا آوردم این است که شرح سخن شیخ مفید و توضیح اخبار در باره مسیحیان عرب و تغلب باشد و برای اینکه بر تو روشن شود که دلیل تخصیص حکم به وسیله آنها چیست که یا به خاطر وجوهی است که آورده اند ویا موافقت با آنهاست از باب تقیه. پس تدبر کن!
**[ترجمه]
«15»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ وَ غَیْرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ قَالَ الْحُبُوبُ وَ الْبُقُولُ(1).
**[ترجمه]محاسن: از ابی جارود نقل شده است که گفت از امام باقر علیه السلام در باره قول خدای عزّ و جلّ که می فرماید«وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ» - . مائده / 5 - { و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال } پرسیدم. ایشان فرمود: [مراد] دانه‌ها و سبزی‌ها است. - . محاسن : 454 و 584 -
**[ترجمه]
«16»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَرْوَانَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ طَعَامِ أَهْلِ الْکِتَابِ مَا یَحِلُّ مِنْهُ قَالَ الْحُبُوبُ(2).
و منه عن عثمان بن عیسی عن سماعة عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(3)
**[ترجمه]محاسن: سماعه می گوید که از امام صادق علیه السّلام از طعام حلال اهل کتاب پرسیدم. فرمود: دانه‌ها است، و از همان مانند آن به سند دیگری آمده است. - . محاسن : 445 -
**[ترجمه]
بیان
کان ذکر الحبوب علی المثال و المراد مطلق ما لم یشترط فیه التذکیة.
**[ترجمه]ذکر دانه‌ها از باب نمونه است و مقصود هر آنچه است که تذکیه شرط حلال بودنش نیست.
**[ترجمه]
«17»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ قَالا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَا تَأْکُلْ مِنْ ذَبِیحَةِ الْیَهُودِیِّ وَ لَا تَأْکُلْ فِی آنِیَتِهِمْ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: از ذبیحه یهودی مخور و در ظرف آنها غذا مخور. - . محاسن : 584 -
**[ترجمه]
«18»
الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ قُتَیْبَةَ الْأَعْشَی قَالَ: سَأَلَ الْحَسَنُ بْنُ الْمُنْذِرِ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّ الرَّجُلَ یَبْعَثُ فِی غَنَمِهِ رَجُلًا أَمِیناً یَکُونُ فِیهَا نَصْرَانِیّاً أَوْ یَهُودِیّاً فَتَقَعُ الْعَارِضَةُ فَیَذْبَحُهَا وَ یَبِیعُهَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَا تَأْکُلْهَا وَ لَا تُدْخِلْهَا فِی مَالِکَ فَإِنَّمَا هُوَ الِاسْمُ وَ لَا یُؤْمَنُ عَلَیْهِ إِلَّا الْمُسْلِمُ فَقَالَ رَجُلٌ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا أَسْمَعُ فَأَیْنَ قَوْلُ اللَّهِ وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَانَ أَبِی یَقُولُ إِنَّمَا ذَلِکَ الْحُبُوبُ وَ أَشْبَاهُهُ(5).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حسین بن منذر از امام صادق علیه السّلام پرسید کسی مرد امینی از یهود یا مسیحیان را با گوسفندانش می فرستد و پیشامدی حادث می‌شود و گوسفند را می کشد و می فروشد؟ فرمود نه بخور و نه داخل مال خود کن. همانا نام بردن خدا شرط است و جز مسلمان، امین بر آن[نام بردن خدا] نیست. در حالی که من می شنیدم مردی به آن حضرت گفت پس قول خدا کجا است که «طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ» - . مائده / 5 - { و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال [است] } امام فرمود: پدرم می گفت: مقصود از این طعام حبوب است و مانند آنها. - . تفسیر عیاشی 1 : 295 -
**[ترجمه]
«19»
وَ مِنْهُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ قَالَ الْعَدَسُ وَ الْحُبُوبُ
وَ أَشْبَاهُ ذَلِکَ یَعْنِی مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ(1).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام در مورد آیه«وَ طَعامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ » - . مائده / 5 - { و طعام کسانی که اهل کتابند برای شما حلال، و طعام شما برای آنان حلال است.} سوال شد و حضرت فرمود: [مراد] عدس و حبوب و مانند آن از اهل کتاب است. - . تفسیر عیاشی 1 : 296 -
**[ترجمه]
«20»
وَ مِنْهُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَمَّا الْمَجُوسُ فَلَا فَلَیْسُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ أَمَّا الْیَهُودُ وَ النَّصَارَی فَلَا بَأْسَ إِذَا سَمَّوْا(2).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از عمر بن حنظله در مورد قول خدای تعالی «فَکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ» - . انعام / 118 - { پس از آنچه نام خدا [به هنگام ذبح] بر آن برده شده است بخورید} که زرتشتی ها نه، چون اهل کتاب نیستند و اما یهود و نصاری اگر بسم اللَّه گویند اشکالی ندارد . - . تفسیر عیاشی 1 : 374 -
**[ترجمه]
«21»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ ذَبِیحَةِ الْمَرْأَةِ وَ الْغُلَامِ هَلْ یُؤْکَلُ قَالَ نَعَمْ إِذَا کَانَتِ الْمَرْأَةُ مُسْلِمَةً وَ ذَکَرَتِ اسْمَ اللَّهِ حَلَّتْ ذَبِیحَتُهَا وَ إِذَا کَانَ الْغُلَامُ قَوِیّاً عَلَی الذَّبْحِ وَ ذَکَرَ اسْمَ اللَّهِ حَلَّتْ ذَبِیحَتُهُ وَ إِنْ کَانَ الرَّجُلُ مُسْلِماً فَنَسِیَ أَنْ یُسَمِّیَ فَلَا بَأْسَ بِأَکْلِهِ إِذَا لَمْ تَتَّهِمْهُ(3).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابن سنان می گوید که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم که ذبیحه زن و پسر بچه حلال است؟ فرمود: آری هر گاه زن مسلمان است و نام خدا ببرد ذبیحه‌اش‌حلال است و چون پسر بچه نیروی ذبح دارد و نام خدا ببرد ذبیحه او حلال است و اگر مسلمان تسمیه را فراموش کند، اگر او را متهم ندانی ذبیحه او اشکالی ندارد. - . تفسیر عیاشی 1 : 375 -
**[ترجمه]
بیان
إذا لم تتهمه أی بأنه ترک التسمیة عمدا لعدم اعتقاده وجوبه و ادعی النسیان للمصلحة فیدل علی عدم الاعتماد علی ذبح من لم یوجب التسمیة و کأنه محمول علی الاستحباب.
وَ رَوَی الصَّدُوقُ فِی الْفَقِیهِ(4)بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یَذْبَحُ فَیَنْسَی أَنْ یُسَمِّیَ أَ تُؤْکَلُ ذَبِیحَتُهُ قَالَ نَعَمْ إِنْ کَانَ لَا یُتَّهَمُ وَ یُحْسِنُ الذَّبْحَ قَبْلَ ذَلِکَ وَ لَمْ أَرَ فِی کَلَامِ الْأَصْحَابِ التَّقْیِیدَ بِعَدَمِ التُّهَمَةِ وَ الْأَحْوَطُ رِعَایَتُهُ.
**[ترجمه]او را متهم ندانی یعنی متهم به ترک عمدی آن نباشد برای اینکه آن را واجب نمی داند و از روی مصلحت ادعای فراموشی کند. و دلیل است بر عدم اعتماد بر ذبح کسی که بسم اللَّه را واجب نداند و گویا حمل بر استحباب می شود .
صدوق در کتاب فقیه - . الفقیه 3 : 211 - روایت کرده است: از امام صادق علیه السّلام در باره مردی که سر بریده و بسم اللَّه را فراموش کرده است سوال شد که آیا ذبیحه او حلال است؟ فرمود: آری اگر متهم نباشد و پیش از آن خوب سر برد. و من در کلام اصحاب قید عدم تهمت را ندیدم و احوط رعایت آن است.
**[ترجمه]
«22»
الْعَیَّاشِیُّ عَنْ حُمْرَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: فِی ذَبِیحَةِ النَّاصِبِ وَ الْیَهُودِیِّ قَالَ لَا تَأْکُلْ ذَبِیحَتَهُ حَتَّی تَسْمَعَهُ یَذْکُرُ اسْمَ اللَّهِ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ- وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ(5).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السّلام در باره ذبیحه ناصبی و یهودی می فرماید: مخور تا بشنوی که نام خدا می برد آیا نشنیدی قول خدا را «وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ» - . انعام / 121 - { و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخورید} - . تفسیر عیاشی 1 : 375 -
**[ترجمه]
«23»
السَّرَائِرُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ
قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ سَمِعْتَهُ یُسَمِّی فَکُلْ ذَبِیحَتَهُ(1).
**[ترجمه]مستطرفات سرائر: امام باقر علیه السّلام می فرماید هر کسی را شنیدی بسم اللَّه می گوید ذبیحه او را بخور. - . مستطرفات سرائر : 490 -
**[ترجمه]
«24»
الْکَشِّیُّ، عَنْ حَمْدَوَیْهِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا وَ قَالَ الْعُبَیْدِیُّ حَدَّثَنِی بِهِ أَیْضاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ: أَنَّ ابْنَ أَبِی یَعْفُورٍ وَ مُعَلَّی بْنَ خُنَیْسٍ کَانَا بِالنِّیلِ عَلَی عَهْدِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَاخْتَلَفَا فِی ذَبَائِحِ الْیَهُودِ فَأَکَلَ مُعَلًّی وَ لَمْ یَأْکُلِ ابْنُ أَبِی یَعْفُورٍ فَلَمَّا صَارَا إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَخْبَرَاهُ فَرَضِیَ بِفِعْلِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ وَ خَطَّأَ الْمُعَلَّی فِی أَکْلِهِ إِیَّاهُ(2).
**[ترجمه]رجال کشی: در زمان امام صادق علیه السّلام ابن ابی یعفور و معلّی بن خنیس در نیل بودند و در مورد ذبائح یهود اختلاف نظر پیدا کردند. معلّی خورد و ابن ابی یعفور نخورد و چون نزد امام صادق علیه السّلام آمدند به او گزارش دادند و حضرت کار ابن ابی یعفور را پسندید و معلّی را در خوردن آن خطاکار شمرد. - . رجال کشی : 248 -
**[ترجمه]
بیان
هذا بعکس ما رواه المفید و السید(3)و أحدهما من اشتباه الرواة و فی الکافی و التهذیب فی الروایة المتقدمة لیس ذکر المعلی فی آخر الخبر بل فیهما فقال أیکما الذی أبی فقال أنا قال أحسنت فلا ینافی هذه الروایة.
**[ترجمه]این برعکس روایت مفید و سید است و یکی از آن دو از اشتباه راویان است و در روایت کافی و تهذیب که گذشت نامی از معلّی در آخر خبر نیست بلکه اینچنین است که کدام شما نخورده و او گفت: من و امام فرمود: احسنت. که منافات با این روایت ندارد.
**[ترجمه]
«25»
الْکِفَایَةُ فِی النُّصُوصِ، لِعَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْخَزَّازِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِیٍّ الْعَبْدِیِّ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: یَا یُونُسُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لِلَّهِ وَجْهاً کَالْوُجُوهِ فَقَدْ أَشْرَکَ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لِلَّهِ جَوَارِحَ کَجَوَارِحِ الْمَخْلُوقِینَ فَهُوَ کَافِرٌ بِاللَّهِ فَلَا تَقْبَلُوا شَهَادَتَهُ وَ لَا تَأْکُلُوا ذَبِیحَتَهُ(4).
**[ترجمه]کفایة الاثر: یونس بن ظبیان از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که حضرت به او فرمود: ای یونس هر که پندارد خدا را چهره‌ایست مانند چهره‌ها البته مشرک است و هر که پندارد خدا را اندامی است چون اندام آفریده‌ها کافر است بخدا، گواهیش را نپذیرید و ذبیحه‌اش را مخورید. - . کفایة الاثر : 34 -
**[ترجمه]
«26»
الْخَرَائِجُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی رَوْحٍ قَالَ: خَرَجْتُ إِلَی بَغْدَادَ فِی مَالٍ لِأَبِی الْحَسَنِ الْخَضِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ لِأُوصِلَهُ وَ أَمَرَنِی أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْعَمْرِیِّ فَأَبَی أَنْ یَأْخُذَ الْمَالَ وَ قَالَ صِرْ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ فَإِنَّهُ أَمَرَهُ بِأَنْ یَأْخُذَهُ وَ قَدْ خَرَجَ الَّذِی طَلَبْتَ فَجِئْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ فَأَوْصَلْتُهُ إِلَیْهِ فَأَخْرَجَ إِلَیَّ رُقْعَةً فِیهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ سَاقَ الْکِتَابَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ الْفِرَاءُ مَتَاعُ الْغَنَمِ مَا لَمْ یُذْبَحْ بأرمنیة [بِإِرْمِینِیَةَ] تَذْبَحُهُ النَّصَارَی عَلَی الصَّلِیبِ فَجَائِزٌ لَکَ أَنْ تَلْبَسَهُ إِذَا ذَبَحَهُ أَخٌ لَکَ أَوْ مُخَالِفٌ
تَثِقُ بِهِ(1).
**[ترجمه]الخرایج: احمد بن ابی روح می گوید: به بغداد رفتم تا مالی از ابی الحسن خضر بن محمّد را برسانم و او به من فرمان داده بود آن را به ابی جعفر محمّد بن عثمان عمری بدهم و او مال را نگرفت و گفت نزد ابی جعفر محمّد بن احمد برو به او دستور داده تا آن را بگیرد و کسی که دنبال او هستی خارج شد،من نزد او رفتم و به او رساندم و او کاغذی در آورد که در آن نوشته بود بسم اللَّه الرحمن الرحیم- و نامه را کشانده تا فرموده پوستین پوست گوسفند قابل بهره برداری است به شرطی که در ارمنیه ذبح نشود که مسیحیان آن را بر صلیب ذبح می کنند و اگر که هم کیش تو یا مخالفی که به او وثوق داری آن را ذبح کند جائز است آن را بپوشی. - . الخرایج -
**[ترجمه]
بیان
کأن المراد بقوله علیه السلام تثق به تعتمد علیه فی التسمیة بأن یری وجوبها فیکون مؤیدا لمذهب العلامة ره قال فی الدروس لو ترکها یعنی التسمیة عمدا فهو میتة إذا کان معتقدا لوجوبها و فی غیر المعتقد نظر و ظاهر الأصحاب التحریم و لکنه یشکل بحکمهم بحلّ ذبیحة المخالف علی الإطلاق ما لم یکن ناصبیا و لا ریب أن بعضهم لا یعتقد وجوبها و یحلل الذبیحة و إن ترکها عمدا و لو سمی غیر المعتقد للوجوب فالظاهر الحل و یحتمل عدمه لأنه کغیر القاصد للتسمیة.
**[ترجمه]مراد از اینکه فرمود به آن وثوق داری، اعتماد داشتن در گفتن بسم اللَّه است به این صورت که آن را واجب می داند، و این مؤید مذهب علامه است، در کتاب دروس گفته است اگر عمدا تسمیه را ترک کند در صورتی که عقیده به وجوبش دارد مردار می باشد و اگر عقیده به آن ندارد محل اشکال است و ظاهر کلام فقهاء ما حرمت است ولی به حکم آنان این اشکال وارد است که ایشان ذبیحه مخالف را مطلقا حلال می دانند به شرطی که ناصبی نباشد، و هیچ شکی نیست که برخی از آنها تسمیه را واجب نمی دانند و ذبیحه را حلال می دانند و گرچه عمدا آن را ترک کنند، و اگر کسی که معتقد به وجوب نیست تسمیه گوید ظاهر حلال بودن آن است و احتمال حرام بودن آن نیز می باشد چون وی مانند کسی است که تسمیه را قصد نکرده است.
**[ترجمه]
«27»
الْبَصَائِرُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ شَرِیفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَلِیٍّ الْجَامِعِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّا نَأْکُلُ ذَبَائِحَ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ لَا نَدْرِی یُسَمُّونَ عَلَیْهَا أَمْ لَا فَقَالَ إِذَا سَمِعْتُمْ قَدْ سَمَّوْا فَکُلُوا أَ تَدْرِی مَا یَقُولُونَ عَلَی ذَبَائِحِهِمْ فَقُلْتُ لَا فَقَرَأَ کَأَنَّهُ یُشْبِهُ بِیَهُودِیٍّ قَدْ هَذَّهَا ثُمَّ قَالَ بِهَذَا أُمِرُوا فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنْ رَأَیْتَ أَنْ نَکْتُبَهَا قَالَ اکْتُبْ نوح ایوا ادینوار یلهین مالحوا اشرسوا اورضوا بنوامو ستود عال اسحطوا(2).
**[ترجمه]بصائرالدرجات: عامر بن علی جامعی می گوید، به امام صادق علیه السّلام گفتم: قربانت شوم، ما ذبائح اهل کتاب را می خوریم و نمی دانیم که بر آن نام خدا را برده اند یا نه؟ فرمود چون بشنوید نام خدا می برند بخورید، فرمود: می دانید بر ذبیحه خود چه می گویند؟ گفتم:نه، و چیزی خواند مانند لفظ یهودی که تند خواند سپس فرمود: به این فرمان داده شده اند، گفتم: قربانت من می خواهم آن را بنویسم فرمود: بنویس نوح ایوا داینوار یلهین مالحوا اشرسوا اورضوا بنوامو ستود عال اسحطوا. - . بصائر الدرجات : 333 -
**[ترجمه]
بیان
الهذّ سرعة القراءة بهذا أمروا أی من الله و أقول العبارة العبرانیة هکذا وجدتها فی نسخ البصائر و فیه تصحیفات کثیرة من الرواة لعدم معرفتهم بتلک اللغة و الذی سمعت من بعض المستبصرین العارف بلغتهم و کان من علمائهم أن الدعاء الذی یتلوه الیهود عند الذبح هکذا أوردناه مع شرحه.
باروخ تبارکت أتا أنت أدونای الله ألوهنو إلهنا ملخ هاعولام ملک العالمین أشر الذی قدشانوا قدسنا بمیصوتاو بأوامره وصیوانو و أمرنا عل علی هشحیطا الذبح.
**[ترجمه]«هذّ »یعنی با سرعت خواندن. «بهذا أُمروا» یعنی از خدا فرمان دارند که چنین گویند و من گویم این عبارت بلفظ عبری است و آن را در نسخه‌های بصائر چنین یافتم و از راویان، تصحیف های فراوانی دارد چون این زبان را نمی دانستند و آنچه از برخی افرادی که به زبان آنها آشنا هستند شنیدم و از علمای خودشان بودند این است که دعاء یهود بر ذبیحه چنین است، آن را با شرحش آوردم: باروخ: مبارکی. آتا: تو. ادونای: خدا. الوهنونا: معبودا. ملخ عولام: پروردگار جهانیان. اشر: آنکه. قدسنا: تقدیس کردیم. بمصیوتاو : بفرمانهایش. وصیوانو: و فرمان داد ما را. عل: بر. هشحیطا: ذبح.
**[ترجمه]
«28»
الدَّعَائِمُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام: أَنَّهُ رَخَّصَ فِی طَعَامِ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ غَیْرِهِمْ
مِنَ الْفِرَقِ إِذَا کَانَ الطَّعَامُ لَیْسَ فِیهِ ذَبِیحَةٌ(1).
وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِذَا عُلِمَ ذَلِکَ لَمْ یُؤْکَلْ(2).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: از ابی جعفر بن محمّد علیهما السّلام روایت شده است که در خوردن خوراک اهل کتاب و فرقه‌های دیگر به شرطی که در خوراک، ذبیحه نباشد اجازه داد. - . دعائم الاسلام 1 : 127-126 -
جعفر محمّد بن علی علیه السّلام می فرماید: اگر دانسته شود در آن ذبیحه است مخور.
**[ترجمه]
بیان
ذلک إشارة إلی کون الذبیحة فیه و الأول محمول علی ما إذا لم یعلم ملاقاتهم له برطوبة.
**[ترجمه]این اشاره است به اینکه در آن ذبیحه است و اولی حمل می شود بر زمانی که ملاقات آنها با آن خوراک در حال رطوبت معلوم نیست.
**[ترجمه]
«29»
الدَّعَائِمُ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ ذَبِیحَةِ الْیَهُودِیِّ وَ النَّصْرَانِیِّ وَ الْمَجُوسِیِّ وَ ذَبَائِحِ أَهْلِ الْخِلَافِ فَتَلَا قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ قَالَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُمْ یَذْکُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهِ فَکُلُوهُ وَ مَا لَمْ یَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فَلَا تَأْکُلُوهُ وَ مَنْ کَانَ مُتَّهَماً بِتَرْکِ التَّسْمِیَةِ یَرَی اسْتِحْلَالَ ذَلِکَ لَمْ یَجِبْ أَکْلُ ذَبِیحَتِهِ إِلَّا أَنْ یُشَاهَدَ فِی حِینِ ذَبْحِهَا وَ یَذْبَحُهَا عَلَی السُّنَّةِ وَ یَذْکُرُ اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا فَإِنْ ذَبَحَهَا بِحَیْثُ لَمْ تُشَاهَدْ لَمْ تُؤْکَلْ(3).
وَ رُوِّینَا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: ذَبِیحَةُ الْیَهُودِیِّ وَ النَّصَارَی وَ الْمَجُوسِیِّ وَ ذَبَائِحُ أَهْلِ الْخِلَافِ ذَبِیحَتُهُمْ حَرَامٌ(4).
و الروایة الأولی شاذة لم یعمل علیها.
وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ اللَّحْمِ یُبْتَاعُ فِی الْأَسْوَاقِ وَ لَا یُدْرَی کَیْفَ ذَبَحَهُ الْقَصَّابُونَ فَلَمْ یَرَ بِهِ بَأْساً إِذَا لَمْ یَطَّلِعْ مِنْهُمْ عَلَی الذَّبْحِ بِخِلَافِ السُّنَّةِ(5).
وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ کَرِهَ ذَبَائِحَ نَصَارَی الْعَرَبِ(6).
وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَا یَذْبَحُ أُضْحِیَّةَ الْمُسْلِمِ إِلَّا مُسْلِمٌ وَ یَقُولُ عِنْدَ ذَبْحِهَا بِسْمِ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ- وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیایَ وَ مَماتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ لا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ(7).
**[ترجمه]دعائم: از ابی جعفر علیه السّلام در مورد ذبیحه یهودی و نصرانی و زرتشتی و ذبیحه‌های مخالفان پرسش شد و ایشان خواند قول خداوند عزّ و جلّ را که می فرماید «فَکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ» - . انعام / 118 - { پس، از آنچه نام خدا [به هنگام ذبح] بر آن برده شده است بخورید.}و فرمود: چون شنیدید نام خدا را می برند بخورید و آنچه را نام خدا برده نشده باشد مخورید، و هر که متهم است به ترک تسمیه و آن را واجب نمی داند نباید ذبیحه‌اش را خورد جز آنکه در هنگام ذبح او را ببیند و مطابق سنت ذبح کند و نام خدا را بر آن ببرد و اگر به گونه ای ذبح کند که دیده نشود خورده نمی شود. - . دعائم 2 : 177 -
و روایت داریم از ابی جعفر علیه السّلام که ذبیحه یهودی و نصرانی و زرتشتی و ذبائح مخالفان حرام هستند.
روایت نخست شاذّ است و به آن عمل نمی شود.
از جعفر بن محمّد علیه السّلام در مورد گوشتی که در بازارها می فروشند و نمی دانند قصابها چگونه آن را ذبح کرده اند سوال شد و [ایشان فرمود] در صورت عدم اطلاع بر ذبح آن بر خلاف سنت، اشکالی ندارد. - . دعانم الاسلام 2 : 178-177 -
و از آن حضرت علیه السّلام روایت شده است که از ذبائح مسیحیان عرب کراهت داشت. - . دعانم الاسلام 2 : 178-177 -
علی علیه السّلام می فرماید: قربانی مسلمان را جز مسلمان نکشد و هنگام ذبح آن می گوید: بسم اللَّه و اللَّه اکبر وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً مسلما وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ، إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیایَ وَ مَماتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ، لا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ. - . دعانم الاسلام 2 : 183 -
**[ترجمه]
باب 10 حکم الجنین
روایات
«1»
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ فِی الْجَنِینِ إِذَا أَشْعَرَ فَکُلْ وَ إِلَّا فَلَا تَأْکُلْ(1).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السّلام در مورد جنین فرمود: اگر مو در آورده بخور و گر نه مخور. - . قرب الاسناد : 51 -
**[ترجمه]
«2»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ شَاةٍ یُسْتَخْرَجُ مِنْ بَطْنِهَا وَلَدٌ بَعْدَ مَوْتِهَا هَلْ یَصْلُحُ أَکْلُهُ قَالَ لَا بَأْسَ(2).
**[ترجمه]قرب الاسناد: علی بن جعفر از برادرش موسی علیه السّلام در مورد گوسفندی که پس از مرگش بچه‌ای از شکمش بیرون آید پرسید که آیا می توان آن بچه را خورد؟فرمود: اشکالی ندارد. - . قرب الاسناد : 116 -
**[ترجمه]
«3»
الْعُیُونُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ: فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ ذَکَاةُ الْجَنِینِ ذَکَاةُ أُمِّهِ إِذَا أَشْعَرَ وَ أَوْبَرَ(3).
**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا علیه السّلام به مأمون نوشته بود: تذکیه جنین همان تذکیه مادرش است به شرطی که مو و کرک در آورده باشد. - . عیون اخبار الرضا 2 : 124 -
**[ترجمه]
«4»
التَّفْسِیرُ، قَالَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ(4)قَالَ الْجَنِینُ فِی بَطْنِ أُمِّهِ إِذَا أَوْبَرَ وَ أَشْعَرَ فَذَکَاتُهُ ذَکَاةُ أُمِّهِ فَذَلِکَ الَّذِی عَنَاهُ اللَّهُ(5).
**[ترجمه]تفسیر قمی: قول خدای تعالی که فرمود: «أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ » - . مائده / 1 - {برای شما [گوشت] چارپایان حلال گردیده}[گفته است] جنینی که کرک و مو برآورده تذکیه‌اش تذکیه مادرش است و این است مقصود خداوند [در این آیه] - . تفسیر القمی / 148 -
**[ترجمه]
«5»
الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ قَالَ هُوَ الَّذِی فِی الْبَطْنِ تُذْبَحُ أُمُّهُ فَیَکُونُ فِی بَطْنِهَا(6).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از یکی از دو امام علیهما السلام در مورد آیه «أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ » - . مائده / 1 - {برای شما [گوشت] چارپایان حلال گردیده} نقل کرده است که فرمود: مراد همانی است که مادرش ذبح می شود در حالی که او در شکم مادر است. - . تفسیر عیاشی 1.: 289 -
**[ترجمه]
«6»
وَ مِنْهُ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ
قَالَ هِیَ الْأَجِنَّةُ الَّتِی فِی بُطُونِ الْأَنْعَامِ وَ قَدْ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَأْمُرُ بِبَیْعِ الْأَجِنَّةِ(1).
**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام باقر علیه السّلام در مورد آیه «أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ » - . مائده / 1 - {برای شما [گوشت] چارپایان حلال گردیده} فرموده است مراد از آن جنین هایی است که در شکم چارپایان هستند و امیر المؤمنین علیه السّلام به خرید و فروش جنین ها دستور می داد. - . تفسیر عیاشی 1.: 289 -
**[ترجمه]
«7»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ رَوَی بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ: فِی قَوْلِ اللَّهِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ قَالَ علیه السلام الْجَنِینُ فِی بَطْنِ أُمِّهِ إِذَا أَشْعَرَ وَ أَوْبَرَ فَذَکَاةُ أُمِّهِ ذَکَاتُهُ(2).
**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام در مورد آیه «أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ» - . مائده / 1 -
{برای شما [گوشت] چارپایان حلال گردیده} فرموده است: ذبح مادر جنینی که در شکم مادرش است هنگامی که مو و کرک در آورد، ذبح جنین نیز هست.
**[ترجمه]
«8»
الْمُقْنِعُ،: إِذَا ذَبَحْتَ ذَبِیحَةً فِی بَطْنِهَا وَلَدٌ فَإِنْ کَانَ تَامّاً فَکُلْ فَإِنَّ ذَکَاتَهُ ذَکَاةُ أُمِّهِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ تَامّاً فَلَا تَأْکُلْهُ وَ رُوِیَ إِذَا أَشْعَرَ وَ أَوْبَرَ فَذَکَاتُهُ ذَکَاةُ أُمِّهِ(3).
**[ترجمه]المقنع: در المقنع آمده است هنگامی که ذبیحه را سر بریدی و در شکمش بچه تمامی است آن را بخور که تذکیه‌اش تذکیه مادرش است و اگر آن جنین تمام نیست مخور و روایت است هنگامی که مو و کرک در آورد تذکیه‌اش تذکیه مادرش است. - . المقنع : 139 -
**[ترجمه]
تبیان
قد عرفت سابقا أن المشهور بین المفسرین أن الإضافة فی بهیمة الأنعام إضافة بیان أو الصفة إلی الموصوف و علی ما ورد فی تلک الأخبار بتقدیر من أو اللام و یمکن حملها علی أن المراد أن الجنین أیضا داخل فی الآیة فالغرض بیان الفرد الخفی أو یکون تحدیدا لأول زمان تسمیتها بالبهیمة و حلها فلا ینافی التفسیر المشهور و نسب الطبرسی رحمه الله تفسیر بهیمة الأنعام بالأجنة إلی أبی جعفر و أبی عبد الله علیهما السلام.
و قال البیضاوی معناه البهیمة من الأنعام و هی الأزواج الثمانیة و ألحق بها الظباء و بقر الوحش و قیل هما المراد بالبهیمة و نحوها مما یماثل الأنعام فی الاجترار و عدم الأنیاب و إضافتها إلی الأنعام لملابسة الشبه انتهی.
و أقول الإضافة علی ما فی الخبر أظهر مما ذکره أخیرا بل أولا.
و اعلم أن المقطوع به فی کلام الأصحاب أن تذکیة الأم تکفی لتذکیة الجنین و حله إذا تمت خلقته و أشعر و أوبر و الحکم فی الأخبار مختلف ففی بعضها منوط بتمام الخلقة و فی بعضها بالشعر و الوبر و فی بعضها بالشعر و فی بعضها بتمام الخلقة و الشعر و کان بینها تلازم فیحصل الجمع بین الجمیع کما قال فی
الدروس و من تمام الخلقة الشعر و الوبر انتهی.
و المشهور بین المتأخرین أنه لا فرق بین أن تلجه الروح و عدمه لإطلاق النصوص
وَ قَدْ رَوَی الْعَامَّةُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ سُئِلَ إِنَّا نَذْبَحُ النَّاقَةَ وَ الْبَقَرَةَ وَ الشَّاةَ وَ فِی بَطْنِهَا الْجَنِینُ أَ نُلْقِیهِ أَمْ نَأْکُلُهُ فَقَالَ کُلُوهُ إِنْ شِئْتُمْ فَإِنَّ ذَکَاةَ الْجَنِینِ ذَکَاةُ أُمِّهِ(1).
و شرط جماعة منهم الشیخ و أتباعه و ابن إدریس مع تمامه أن لا تلجه الروح و إلا لم یحل بذکاة أمه و إطلاق الأخبار حجة علیهم مع أن هذا الفرض بعید لأن الروح لا تنفک عن تمام الخلقة غالبا و حمل الأخبار علی هذا الفرض النادر بل غیر المتحقق فی غایة البعد و لا دلیل لهم علی ذلک إلا اشتراط تذکیة الحی مطلقا و الکلیة ممنوعة.
نعم لو خرج من بطنها مستقر الحیاة اعتبر تذکیته کما ذکره الأصحاب و الأحوط بل الأقوی فی غیر مستقر الحیاة أیضا الذبح إذا خرج حیا لما عرفت من عدم الدلیل علی اعتبار استقرار الحیاة.
هذا إذا اتسع الزمان لتذکیته أما لو ضاق عنها ففی حله وجهان من إطلاق الأصحاب وجوب تذکیة مستقر الحیاة أو الحی و من تنزیله منزلة غیر مستقر الحیاة أو غیر الحی لقصور زمان حیاته و دخوله فی عموم الأخبار الدالة علی حله بتذکیة أمه إن لم یدخل مطلق الحی فی عمومها و کأنه أقوی و الأقرب أنه لا تجب المبادرة إلی شق الجوف زائدا علی المعتاد و لو لم تتم خلقته فهو حرام بغیر خلاف.
و لا خلاف أیضا فی تحریم الجنین إذا خرج من بطن المیتة میتة و ما ورد فی
1) 1. راجع صحیح الترمذی کتاب الصید بالرقم 10، سنن أبی داود کتاب الاضاحی 17 سنن ابن ماجة کتاب الذبائح الباب 15 بالرقم المسلسل 3199 سنن الدارمیّ کتاب الاضاحی بالرقم 17، مسند ابن حنبل 3 ر 31 و 39 و 45 و 53، و الراوی أبو سعید الخدریّ، و لفظ المتن لابی داود.
حدیث علی بن جعفر کأنه محمول علی ما إذا أخرج حیا و ذکی أو علی ما إذا کان موت أمه بالتذکیة.
ثم اعلم أن قوله علیه السلام ذکاة الجنین ذکاة أمه مما روته الخاصة و العامة(1)
و اللفظ متفق علیه بین الفریقین و إنما الاختلاف فی تفسیره و معناه.
قال فی النهایة فی الحدیث ذکاة الجنین ذکاة أمه التذکیة الذبح و النحر یقال ذکیت الشاة تذکیة و الاسم الذکاة و المذبوح ذکی و یروی هذا الحدیث بالرفع و النصب فمن رفعه جعله خبر المبتدأ الذی هو ذکاة الجنین فلا یحتاج إلی ذبح مستأنف و من نصب کان التقدیر ذکاة الجنین کذکاة أمه فلما حذف الجار نصب أو علی تقدیر یذکی تذکیة مثل ذکاة أمه فحذف المصدر و صفته و أقام المضاف إلیه مقامه فلا بد عنده من ذبح الجنین إذا خرج حیا و منهم من یرویه بنصب الذکاتین أی ذکاة الجنین ذکاة أمه انتهی.
و قال فی شرح جامع الأصول قیل لم یرو أحد من الصحابة و من بعدهم أنه یحتاج إلی ذبح مستأنف غیر ما روی عن أبی حنیفة(2)و قال الشهید الثانی فی الروضة و الصحیح روایة و فتوی أن ذکاة الثانیة مرفوعة خبرا عن الأولی فتحصر ذکاته فی ذکاتها لوجوب انحصار المبتدأ فی خبره فإنه إما مساو أو أعم و کلاهما یقتضی الحصر و المراد بالذکاة هنا السبب المحلل للحیوان کذکاة السمک و الجراد و امتناع ذکیت الجنین إن صح فهو محمول علی معنی الظاهر و هو فری الأعضاء المخصوصة أو یقال
1) 1. اضف الی ما ذکرناه قبلا: روایة ابن عمر و لفظه« ذکاة الجنین إذا أشعر ذکاة أمه و لکنه یذبح حتّی ینصاب ما فیه من الدم» أخرجه الحاکم فی مستدرکه علی ما فی کشف الخفاء للعجلونی 1 ر 417، و أخرجه البزار و الطبرانی فی الثلاثة علی ما فی مجمع الزوائد 4 ر 35، منتخب کنز العمّال 2 ر 481 بهامش المسند.
2) 2. ذکره عن الخطابی عن ابن المنذر، راجع جامع الأصول 5 ر 263 و لفظه: لم یرو عن أحد من الصحابة و التابعین و سائر العلماء أن الجنین لا یؤکل الا باستئناف الذبح، غیر ما روی عن مذهب أبی حنیفة.
إن إضافة المصادر تخالف إضافة الأفعال للاکتفاء فیها بأدنی ملابسة و لهذا صح لله علی الناس حج البیت و صوم شهر رمضان و لم یصح حج البیت و صیام رمضان بجعلهما فاعلین.
و ربما أعربها بعضهم بالنصب علی المصدر أی ذکاته کذکاة أمه فحذف الجار و نصب مفعولا و حینئذ فیجب تذکیته کتذکیتها و فیه مع التعسف مخالفة لروایة الرفع دون العکس لإمکان کون الجار المحذوف فی أی داخلة فی ذکاة أمه جمعا بین الروایتین مع أنه الموافق لروایة أهل البیت علیهم السلام و هم أدری بما فی البیت.
**[ترجمه]پیش تر دانستنی که مشهور میان مفسّران این است که نوع اضافه در بهیمه الانعام اضافه بیانیه و یا اضافه صفت است بموصوف. و بنا بر این اخبار اضافه به تقدیر من یا لام است، و ممکن است تفسیر اخبار به اینکه جنین هم جزء انعام است و منظور، بیان فرد نهانی است یا منظور این است که اولین زمانی که آغاز نام بهیمه به جاندار اطلاق می شود از زمانی است که جنین تمام شود و حلال بودن آن منافاتی با تفسیر مشهور ندارد. و طبرسی تفسیر بهیمة الانعام به جنین را ، به امام باقر و صادق علیهما السلام نسبت داده است .
بیضاوی گفته است معنایش بی زبان از چهارپایان است که هشت جفت می باشند و آهو و گاو کوهی را هم به آنها ملحق کرده و نیز گفته شده است مقصود از بهیمه آن دو و مانند آنها از هر جانداری هستند که همانند چهارپایان شکمبه دارد و دندان نیش ندارد و اضافه آن به انعام برای شباهت است.پایان.
گویم :
اضافه طبق تفسیر خبرها از آنچه در آخر کلامش بلکه اول آن ذکر کرده است روشنتر است.
و بدان که آنچه در کلام اصحاب قطعی است این است که تذکیه مادر کفایت می کند از تذکیه و حلال شدن جنین هنگامی که آفرینش آن تمام باشد و مو و کرک داشته باشد، و اخبار مختلفند در برخی، حلال بودن منوط است به تمام بودن خلقت و در برخی به مو و کرک هر دو و در برخی به مو و در برخی بتمامی خلقت و مو و بین آنها ملازمه وجود دارد و همه اخبار یک مفهوم دارند چنانچه در دروس گفته است تمامی خلقت به روئیدن مو و کرک است .پایان.
و مشهور میان متاخرین این است که فرقی ندارد که روح در آن وارد شده باشد یا نه چون‌روایات اطلاق دارند.
و در روایات اهل سنت است که از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله سوال شد که ما شتر و گاو و گوسفند سر می بریم در حالی که در شکم آن جنین می باشد آن را دور بیاندازیم یا بخوریم؟ فرمود اگر می خواهید بخورید زیرا تذکیه جنین همان تذکیه مادرش است. - . صحیح ترمذی کتاب صید : ش 10- سنن ابی داود کتاب الاضحی : 17 – سنن ابن ماجة کتاب الذبائح باب 15 : ش 3199 - سنن الدارمیّ کتاب الاضاحی :ش 17، مسند ابن حنبل 3 و 31 : 39 و 45 و 53 -
جمعی چون شیخ و پیروانش و ابن ادریس شرط کرده اند که علاوه برتمامی خلقت جان[روح] هم نداشته باشد در غیراین صورت با تذکیه مادر حلال نمی شود و اطلاق اخبار دلیل رد آنها است با اینکه فرض بی جانی با تمام خلقت بعید است زیرا غالبا جان داشتن از تمامی خلقت جدا نیست و حمل اخبار بر این فرض نادر بلکه ناموجود به نهایت بعید است، و آنها دلیلی بر این شرط ندارند جز اینکه مطلقا تذکیه شرط حلال بودن حیوان زنده است و این کلیت ممنوع است.
آری چنانچه اصحاب گفته اند اگر از شکم مادر زنده بیرون آید و جان در آن مستقر شده باشد باید خودش را سر برید و اگر زنده خارج شود ولی جان در آن مستقر نشده باشد احوط بلکه اقوی ذبح آن است زیرا دانستی که دلیلی بر شرط استقرار حیات در صحت ذبح وجود ندارد.
این در آنجایی است که فرصت تذکیه‌اش باشد و اما اگر فرصت نباشد در حلال بودن آن دو وجه است یکی اینکه اصحاب مطلقا گفتند تذکیه مستقر الحیات و یا حیوان زنده لازم است و دوم اینکه این دیگر حکم زنده را ندارد چون زمان زندگیش کوتاه و ناپایدار است و عموم اخبار «تذکیه مادر او را حلال می کند» این مورد را فرا می گیرد و گرچه مطلق حیّ را فرا نگیرند و گویا این حلال بودن اقوی است و اقرب این است که برای زنده در آوردن جنین لازم نیست در شکافتن شکم ذبیحه بیش از آنچه عادتا نیاز است شتاب کرد و اگر خلقت جنین تمام نباشد بدون هیچ اختلاف نظری حرام است.
و اختلافی هم نیست که اگر جنین از شکم حیوان مردار مرده درآید حرام می باشد، و آنچه در حدیث علی بن جعفر است که اشکالی ندارد بر موردی حمل می شود که زنده در آید و تذکیه شود یا زمانی که مردن مادرش در اثر تذکیه بوده باشد.
و این جمله «تذکیه جنین همان تذکیه مادرش است» را خاصه و عامه روایت کرده اند و لفظ آن مورد اتفاق فریقین است و اختلاف، تنها در تفسیر و معنای آن است.
در نهایه پس از نقل حدیث« تذکیه جنین همان تذکیه مادرش است » گفته است: مراد از تذکیه، ذبح و نحر است. گفته می شود گوسفند را تذکیه کردم، مصدر این فعل تذکیه است و اسم آن ذکاة بوده و مذبوح به معنای ذکی یعنی ذ بح شده می باشد. و این روایت با رفع ذکاة دوم و نصبش وارد شده است و آنکه با رفع خوانده است آن را خبر برای مبتدایی که ذکاه الجنین است قرار داده است و نیازی به ذبح جداگانه جنین نیست. و آنکه با نصب خوانده است چنین در تقدیر گرفته است که ذکاه الجنین کذکاة أمه یعنی ذکات جنین مانند ذکات مادرش است چون که حرف جاره حذف شده است بعدی را نصب داده است یا با تقدیر گرفتن یذکی تذکیه مثل ذکاة امه در نظر گرفته می شود به این معنا که جنین را هم مانند مادرش باید سر برید و در این صورت اگر جنین زنده بیرون آید باید آن را ذبح کرد. و برخی هر دو ذکات را منصوب روایت کرده اند یعنی حساب کن تذکیه جنین را تذکیه مادرش. پایان.
در شرح جامع الاصول گفته است که از هیچ کدام صحابه و آنها که بعدشان بودند روایت نشده که جنین نیاز به تذکیه جداگانه دارد جز از ابی حنیفه. شهید ثانی در روضه گفته است: و آنچه در روایت و هم فتوی درست است این است که ذکات دوم به رفع است تا خبر اولی باشد و معنایش اینست که تذکیه جنین منحصر است به همان تذکیه مادرش چرا که مبتدا منحصر در خبرش است و آن یا مساوی و یا اعم از آن است و هر دو حصر را اقتضا می کند و منظور از تذکیه در اینجا سبب حلال شدن حیوان است مانند تذکیه که در ماهی و ملخ تعبیر شده، و امتناع از تذکیه جنین اگر درست باشد حمل می شود به معنی ظاهر آن که بریدن اعضاء مخصوصه است یا گفته شود که اضافه شدن مصدر از اضافه نسبت به فعل جداست چرا که در آن به کوچکترین همراهی [و هم خوانی]
اکتفا می شود. چنانچه لله علی الناس حج البیت و صوم شهر رمضان بطور اضافه درست است و نسبت حج به بیت یا صوم به رمضان به عنوان فاعل درست نیست.
و ای بسا برخی ذکات دوم را به نصب خوانده اند به این معنی که ذکات جنین هم مانند ذکات مادر او است حرف جار حذف شده است و مفعول نصب داده شده است و لذا تذکیه آن مانند تذکیه مادرش واجب است. و در آن علی رغم تکلف، مخالفت با روایت رفع نیز وجود دارد در حالی که برعکس آن چنین نیست. و ممکن است حرف محذوف را در روایت نصب «فی» تقدیر کرد یعنی ذکات جنین داخل در ذکات مادرش می باشد و به این ترتیب بین روایات می توان جمع کرد و حال آنکه رفع ذکات دوم موافق روایت اهل بیت علیهم السلام است که داناترند بدان چه در بیت است .
**[ترجمه]
«9»
الدَّعَائِمُ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ قَالَ الْجَنِینُ فِی بَطْنِ أُمِّهِ إِذَا أَشْعَرَ وَ أَوْبَرَ فَذَکَاتُهَا ذَکَاتُهُ وَ إِنْ لَمْ یُشْعِرْ وَ لَمْ یُوبِرْ فَلَا یُؤْکَلُ(1).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: از امام صادق علیه السّلام در مورد فرمایش خدای تعالی «أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ » - . مائده / 1 - {برای شما [گوشت] چارپایان حلال گردیده}سوال شد، حضرت فرمود: مراد جنین است هر گاه مو و کرک در آورده باشد که تذکیه آن همان تذکیه مادرش است و اگر مو و کرک در نیاورده نباید خورده شود. - . دعائم الاسلام 2 : 178 -
**[ترجمه]
باب 11 ما یحرم من الذبیحة و ما یکره
روایات
«1»
الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ أَبِی حَامِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ خَالِدٍ الْخَالِدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ صَالِحٍ التَّمِیمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَاتِمٍ الْقَطَّانِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ قَالَ فِی وَصِیَّتِهِ لَهُ یَا عَلِیُّ حَرُمَ مِنَ الشَّاةِ سَبْعَةُ أَشْیَاءَ الدَّمُ وَ الْمَذَاکِیرُ وَ الْمَثَانَةُ وَ النُّخَاعُ وَ الْغُدَدُ وَ الطِّحَالُ وَ الْمَرَارَةُ(2).
**[ترجمه]خصال: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: ای علی از گوسفند هفت چیز حرام شده است: خون، آلات نری، مثانه، نخاع، غدّه‌ها، طحال و کیسه صفرا. - . خصال 2 : 341 -
**[ترجمه]
بیان
قال الجوهری الذکر العوف و الجمع مذاکیر علی غیر قیاس کأنهم فرقوا بین الذکر الذی هو الفحل و بین الذکر الذی هو العضو فی الجمع و قال الأخفش هو من الجمع الذی لیس له واحد مثل العبادید و الأبابیل انتهی.
و أقول کأن الجمع هنا لیس لتعدد الأشخاص بل غلب الذکر علی الخصیتین فجمع بقرینة إفراد قرأنه کلها(1)کما ورد فی خبر عامی فغسل مذاکیره قال الکرمانی فی شرح البخاری إشارة إلی تعمیم غسل الخصیتین و حوالیهما معه و قال فی النهایة فیه أنه کره من الشاة سبعا الدم و المرار و کذا و کذا المرار جمع المرارة و هی التی فی جوف الشاة و غیرها فیها ماء أخضر مر قیل هی لکل حیوان إلا الجمل و قال القتیبی أراد المحدث أن یقول الأمر(2)
و هو المصارین فقال المرار و لیس بشی‌ء.
**[ترجمه]جوهری گفته است که ذَکَر عبارت است از آلات نری و جمع غیر قیاس آن مذاکیر است گو اینکه در جمع بستن میان ذَکَری که منظور از آن حیوان نر است و آلت نری که عضوی از بدن است تفاوت قائل شده اند و اخفش گفته است مذاکیر از جمله جمع هایی است که مفردی ندارد مانند عبادید و ابابیل.
می گویم جمع در اینجا به خاطر تعدد اشخاص نیست بلکه ذَکَر بر خایه ها غلبه دارد پس به قرینه افراد جمع بسته شده است. همان گونه که در روایت اهل سنت آمده است که «پس آلات نری آن را شست.» کرمانی در شرح بخاری گفته است که این عبارت به شستن خایه ها و اطراف آنها به همراه آن اشاره دارد و در نهایه گفته است از گوسفند هفت چیز مکروه شمرده شده است: خون، کیسه صفرا و ... مرار جمع المراره است و آن چیزی است در شکم گوسفند و غیر آن که در آن آب سبز رنگ تلخی وجود دارد گفته شده است که در همه حیوانات به جز شتر وجود دارد. قتیبی گفته است که راوی خواسته است بگوید «الأمر» به معنای محلی که گیاه جویده شده در آن جمع می شود اما به جای امر گفته است مرار. این گفته قتیبی صحیح نیست .
**[ترجمه]
«2»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَنَّهُ مَرَّ بِالْقَصَّابِینَ فَنَهَاهُمْ عَنْ بَیْعِ سَبْعَةِ أَشْیَاءَ مِنَ الشَّاةِ نَهَاهُمْ عَنْ بَیْعِ الدَّمِ وَ الْغُدَدِ وَ آذَانِ الْفُؤَادِ وَ الطِّحَالِ وَ النُّخَاعِ وَ الْخُصَی وَ الْقَضِیبِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْقَصَّابِینَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا الْکَبِدُ وَ الطِّحَالُ إِلَّا سَوَاءٌ فَقَالَ لَهُ کَذَبْتَ یَا لُکَعُ ائْتِنِی بِتَوْرَیْنِ مِنْ مَاءٍ آتِکَ بِخِلَافِ مَا بَیْنَهُمَا فَأَتَی بِکَبِدٍ وَ طِحَالٍ وَ تَوْرَیْنِ مِنْ مَاءٍ فَقَالَ امْرُسْ کُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِی إِنَاءٍ عَلَی حِدَةٍ فَمُرِسَا جَمِیعاً کَمَا أَمَرَ بِهِ فَانْقَبَضَتِ الْکَبِدُ وَ لَمْ یَخْرُجْ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ وَ لَمْ یَنْقَبِضِ الطِّحَالُ وَ خَرَجَ مَا فِیهِ کُلُّهُ وَ کَانَ دَماً کُلُّهُ وَ بَقِیَ جِلْدَةٌ وَ عُرُوقٌ فَقَالَ هَذَا خِلَافُ مَا بَیْنَهُمَا هَذَا لَحْمٌ وَ هَذَا دَمٌ(3).
**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه‌السلام قصابها را از فروش هفت چیز گوسفند منع کرد: خون، غدّه‌ها، گوشه‌های دل، سپرز، طحال، خایه‌ها، قضیب. و قصّابی گفت: یا امیر المؤمنین جگر سیاه و طحال با هم برابرند [و تفاوتی ندارند]، فرمود: ای ناجنس دو کاسه آب برای من بیاور تا تفاوت میان آنها را برای تو روشن کنم و جگر سیاه و یک طحال و دو کاسه آب آورد. حضرت به او فرمود: هر کدام را جداگانه در کاسه آبی مالش بده. قصاب هر دو را مطابق فرمان حضرت مالش داد و جگر سیاه منقبض شد و چیزی از آن خارج نشد ولی طحال منقبض نشد و هر چه درونش بود خارج شد که همه اش خون بود و پوست و رگهایش باقی ماند. حضرت فرمود: این است تفاوت میان آنها، این گوشت است و این خون. - . خصال 2 : 341 -
**[ترجمه]
توضیح
قال الجوهری الخصیة واحدة الخصی و کذلک الخصیة بالکسر و أنکر أبو عبید الکسر قال و سمعت خصیاه و لم یقولوا خصی للواحد و قال الفیروزآبادی
1) 1. لم نقدر علی تحقیق اللفظ و کأنّ فیه سقطا، و المراد أن المذاکیر قد یضاف و یکون المضاف إلیه مفردا و هذا یدلّ علی أن الجمع بالنسبة الی قرینی الذکر کما ورد فی صحیح البخاریّ کتاب الاغسال الباب 5 فی حدیث میمونة، أن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أفرغ الماء علی شماله فغسل مذاکیره، و هکذا ما ورد فی کتاب الدیات الباب 7 من سنن ابی داود و 29 من سنن ابن ماجه فی حدیث العبد قبل جاریة سیده فجب مذاکیره.
2) 2. هو ما یجتمع فیها الفرث و هو اسم جمع کالاعم للجماعة.
3) 3. الخصال 2/ 341.
الخصی و الخصیة بضمهما و کسرهما من أعضاء التناسل و هاتان خصیتان و خصیان و الجمع خصی.
**[ترجمه]جوهری گفته است خصیه مفرد خصی است و خصیه با کسره نیز چنین است و ابو عبید مکسور بودن آن را انکار کرده است. گفت و شنیدم دو خایه و نگفته اند خصی برای مفرد به کار می رود. فیروز آبادی گفته است «الخصی و الخصیه» هر دو با ضمه و کسره از اعضای تناسل بوده و گفته می شود آن دو خایه هستند و جمع آنها خصی می باشد.
**[ترجمه]
«3»
الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یَکْرَهُ أَکْلَ خَمْسَةٍ الطِّحَالِ وَ الْقَضِیبِ وَ الْأُنْثَیَیْنِ وَ الْحَیَاءِ وَ آذَانِ الْقَلْبِ(1).
**[ترجمه]خصال: امام علی علیه السّلام می فرماید: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از خوردن پنج چیز کراهت داشت: طحال، و قضیب و دو خایه و فرج و گوشه‌های دل. - . خصال 1 : 283 -
**[ترجمه]
«4»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا یُؤْکَلُ مِنَ الشَّاةِ عَشَرَةُ أَشْیَاءَ الْفَرْثُ وَ الدَّمُ وَ الطِّحَالُ وَ النُّخَاعُ وَ الْغُدَدُ وَ الْقَضِیبُ وَ الْأُنْثَیَانِ وَ الرَّحِمُ وَ الْحَیَاءُ وَ الْأَوْدَاجُ أَوْ قَالَ الْعُرُوقُ(2).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام می فرماید: ده چیز گوسفند خورده نمی شوند، محتویات داخل شکمبه، خون، طحال، نخاع، غده‌ها، قضیب، دو خایه، زهدان، فرج و رگهای خونین. - . خصال 2 : 433 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الحیاء الفرج من ذوات الخُفّ و الظِّلْف و السباع و قد یقصر انتهی و الظاهر أن المراد به فرج الأنثی و یحتمل شموله لحلقة الدبر من الذکر و الأنثی قال فی المصباح حیاء الشاة ممدود و قال أبو زید الحیاء اسم للدبر من کل أنثی من ذوات الظِّلْف و الخُفّ و غیر ذلک و قال الفارابی فی باب فعاء الحیاء فرج الجاریة و الناقة.
**[ترجمه]در قاموس گفته شده است که مراد از حیاء، فرج حیوانات دارای کف پا و سُم دار و درنده است و گاهی اوقات کوتاه می گردد. پایان. ظاهرا مراد از آن فرج ماده است و احتمالا شامل گردی پشت حیوان نر و ماده هم باشد. در مصباح گفته است فرج گوسفند کشیده است. ابوزید گفته است«الحیاء » اسمی برای پشت هر ماده از دارندگان سم و کف پا و غیره می باشد و فارابی در باب «فعاء» گفته است «الحیاء» به فرج کنیزک و شتر ماده گفته می شود.
**[ترجمه]
«5»
الْخِصَالُ، عَنْ سِتَّةٍ مِنْ مَشَایِخِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ تَمِیمِ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِی مُعَاوِیَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: الطِّحَالُ حَرَامٌ لِأَنَّهُ دَمٌ(3).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: که طحال حرام است چون خون است. - . خصال 2 : 609 -
**[ترجمه]
«6»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا تَأْکُلُوا الطِّحَالَ فَإِنَّهُ بَیْتُ الدَّمِ الْفَاسِدِ وَ اتَّقُوا الْغُدَدَ مِنَ اللَّحْمِ فَإِنَّهُ
یُحَرِّکُ عِرْقَ الْجُذَامِ(1).
**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: طحال را نخورید که خانه خون فاسد است و از غدّه‌های گوشت بپرهیزید که رگ جذام[خوره ]را به جنبش در می آورند. - . خصال 2 : 615 -
**[ترجمه]
«7»
الْعُیُونُ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ: عَنِ الرِّضَا علیه السلام فِیمَا کَتَبَ لِلْمَأْمُونِ یَحْرُمُ الطِّحَالُ فَإِنَّهُ دَمٌ(2).
**[ترجمه]عیون اخبار: امام رضا علیه السّلام در نامه اش به مأمون نوشته بود که طحال حرام است چون خون است. - . عیون اخبارالرضا 2 : 126 -
**[ترجمه]
«8»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْخُوزِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِیِّ وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأُشْنَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْرَوَیْهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْفَرَّاءِ جَمِیعاً عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَا یَأْکُلُ الْکُلْیَتَیْنِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یُحَرِّمَهُمَا لِقُرْبِهِمَا مِنَ الْبَوْلِ(3).
صحیفة الرضا بالإسناد عنه علیه السلام: مثله(4).
**[ترجمه]عیون اخبار: امام رضا علیه السلام از امام علی علیه السّلام نقل می کند که فرمود: پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله قلوه‌ها را نمی خورد بدون اینکه حرامشان بداند چون به [مجرای] بول نزدیکند. - . عیون اخبار الرضا 2 : 40 -
در صحیفه امام رضا علیه السّلام مانند آن آمده است. - . صحیفة الرضا : 25 -
**[ترجمه]
«9»
الْعِلَلُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام: مِثْلَهُ(5).
**[ترجمه]در علل هم مانند آن آمده است. - . علل الشرایع 2 : 249 -
**[ترجمه]
«10»
الْعُیُونُ وَ الْعِلَلُ، بِالْأَسَانِیدِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِی عِلَلِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: حَرَّمَ الطِّحَالَ لِمَا فِیهِ مِنَ الدَّمِ(6).
**[ترجمه]العیون: امام رضا علیه السّلام می فرماید: طحال حرام شد به خاطر خونی که دارد. - . عیون اخبار الرضا 2 : 94 ، العلل 2 : 171 -
**[ترجمه]
«11»
الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْأَصَمِّ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا اشْتَرَی أَحَدُکُمُ اللَّحْمَ فَلْیُخْرِجْ مِنْهُ الْغُدَدَ فَإِنَّهُ یُحَرِّکُ عِرْقَ
الْجُذَامِ(1).
**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السّلام از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل کرده است که فرمود: هنگامی که یکی از شماها گوشت بخرد باید غدّه‌هایش را بیرون آورد زیرا رگ جذام[خوره]را به حرکت در می آورد. - . علل الشرایع 2 : 248 -
**[ترجمه]
«12»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَیْفَ صَارَ الطِّحَالُ حَرَاماً وَ هُوَ مِنَ الذَّبِیحَةِ فَقَالَ إِنَّ إِبْرَاهِیمَ هَبَطَ عَلَیْهِ الْکَبْشُ مِنْ ثَبِیرٍ وَ هُوَ جَبَلٌ بِمَکَّةَ لِیَذْبَحَهُ أَتَاهُ إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهُ أَعْطِنِی نَصِیبِی مِنْ هَذَا الْکَبْشِ قَالَ وَ أَیُّ نَصِیبٍ لَکَ وَ هُوَ قُرْبَانٌ لِرَبِّی وَ فِدَاءٌ لِابْنِی فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ أَنَّ لَهُ فِیهِ نَصِیباً وَ هُوَ الطِّحَالُ لِأَنَّهُ مَجْمَعُ الدَّمِ وَ حُرِّمَ الْخُصْیَتَانِ لِأَنَّهُمَا مَوْضِعٌ لِلنِّکَاحِ وَ مَجْرًی لِلنُّطْفَةِ فَأَعْطَاهُ إِبْرَاهِیمُ الطِّحَالَ وَ الْأُنْثَیَیْنِ وَ هُمَا الْخُصْیَتَانِ قَالَ قُلْتُ فَکَیْفَ حُرِّمَ النُّخَاعُ قَالَ لِأَنَّهُ مَوْضِعُ الْمَاءِ الدَّافِقِ مِنْ کُلِّ ذَکَرٍ وَ أُنْثَی وَ هُوَ الْمُخُّ الطَّوِیلُ الَّذِی یَکُونُ فِی فَقَارِ الظَّهْرِ.
قَالَ أَبَانٌ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یُکْرَهُ مِنَ الذَّبِیحَةِ عَشَرَةُ أَشْیَاءَ مِنْهَا الطِّحَالُ وَ الْأُنْثَیَانِ وَ النُّخَاعُ وَ الدَّمُ وَ الْجِلْدُ وَ الْعَظْمُ وَ الْقَرْنُ وَ الظِّلْفُ وَ الْغُدَدُ وَ الْمَذَاکِیرُ وَ أُطْلِقَ فِی الْمَیْتَةِ عَشَرَةُ أَشْیَاءَ الصُّوفُ وَ الشَّعْرُ وَ الرِّیشُ وَ الْبَیْضَةُ وَ النَّابُ وَ الْقَرْنُ وَ الظِّلْفُ وَ الْإِنْفَحَةُ وَ الْإِهَابُ وَ اللَّبَنُ وَ ذَلِکَ إِذَا کَانَ قَائِماً فِی الضَّرْعِ(2).
**[ترجمه]علل الشرایع: ابان بن عثمان می گوید به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: چرا طحال با اینکه از ذبیحه است حرام شده است. حضرت فرمود: همانا از ثبیر که کوهی است در مکّه، قوچی برای ابراهیم علیه السّلام فرو فرستاده شد تا آن را ذبح کند. و ناگاه شیطان در نزد او آمد و گفت: سهم مرا از این قوچ بده. به او فرمود تو را چه بهره[و سهمی] در آن است حال آنکه این قربانی برای پروردگار من است و فدیه ی پسرم می باشد، خدای عزّ و جلّ به او وحی کرد که او بهره [و سهمی] دارد که طحال است زیرا محل اجتماع خون است، و دو خایه حرام شدند زیرا آن دو جایگاه هم جفتی و [نکاح] و راه نطفه‌اند. و ابراهیم طحال و دو خایه را به او داد. [ابان بن عثمان می] گوید: سوال کردم چگونه نخاع حرام شده است؟ فرمود برای آنکه جای آب جهنده از هر نر و ماده است و آن مخی[مغز استخوانی] است دراز که میان مهره‌های پشت است. ابان می گوید: سپس امام صادق علیه السلام فرمود: ده چیز ذبیحه بد است از جمله طحال و دو خایه و نخاع و خون و پوست و استخوان و شاخ و سُم و غدّه‌ها و آلات نری و از مردار ده چیز آزاد [و حلال] است: پشم، مو، پر، تخم، نیش، شاخ، سم، شیردان و پوست و شیر که در پستان مردار موجود است. - . علل الشرایع : 248 -
**[ترجمه]
بیان
و حرم الخصیتان الظاهر أن حرم زید من النسّاخ و قال فی القاموس الإهاب ککتاب الجلد أو ما لم یدبغ انتهی و أقول ذکر الجلد و القرن و الظلف فی الموضعین إما لبیان أنها لیست محرّمة بل مکروهة و سائرها محرمة فإن الکراهة فی عرف الحدیث أعم من الحرمة و الکراهة و المراد فی الأول کراهة الأکل و فی الثانی جواز الاستعمال و علی التقدیرین الإهاب محمول علی التقیة لذهاب أکثر العامة إلی جواز استعماله بعد الدباغة و إن کان من المیتة و یمکن أن یحمل الإهاب علی جلد الإنفحة کما ستعرف.
**[ترجمه]می گویم: اینکه فرموده است «حرم الخصیتان» ظاهرا «حرم» توسط نسّاخ اضافه شده است. در قاموس گفته است «إهاب» به معنای پوست دباغی نشده است. و می گویم ذکر پوست و شاخ و سم در هر دو جا یا برای بیان این است که اینها حرام نیستند بلکه مکروهند و بقیه حرامند زیرا کراهت در زبان حدیث اعم است از حرمت و کراهت اصطلاحی و مقصود در نخست کراهت خوردن است و در دوم جواز به کار بردن و در هر دو فرض پوست دباغی نشده حمل بر تقیه می شود زیرا بیشتر عامه آن را با دباغی کردن پاک می دانند و در این صورت گرچه از مردار باشد به کار بردن آن را جایز می دانند و ممکن است«إهاب» حمل بر پوست شیردان شود که به زودی آشنا خواهی شد .
**[ترجمه]
«14»
الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ
الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِیِّ عَنْ وَاصِلِ بْنِ سُلَیْمَانَ أَوْ عَنْ دُرُسْتَ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِمَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُحِبُّ الذِّرَاعَ أَکْثَرَ مِنْ حُبِّهِ لِسَائِرِ أَعْضَاءِ الشَّاةِ قَالَ فَقَالَ لِأَنَّ آدَمَ قَرَّبَ قُرْبَاناً عَنِ الْأَنْبِیَاءِ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ فَسَمَّی لِکُلِّ نَبِیٍّ عُضْواً وَ سَمَّی لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الذِّرَاعَ فَمِنْ ثَمَّ کَانَ یُحِبُّ الذِّرَاعَ وَ یَشْتَهِیهَا وَ یُحِبُّهَا وَ یُفَضِّلُهَا(1).
وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یُحِبُّ الذِّرَاعَ لِقُرْبِهَا مِنَ الْمَرْعَی وَ بُعْدِهَا مِنَ الْمَبَالِ(2).
**[ترجمه]علل الشرایع: واصل بن سلیمان می گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم که چرا رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله ذراع [ساعد]را بیش از اعضاء دیگر گوسفند دوست می داشت؟ در پاسخ فرمود: چون آدم برای پیغمبران از نسل خود یک قربانی کشت و برای هر پیغمبری عضوی را نام برد و برای رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله ذراع[ساعد] نام برد از اینجا است که ذراع را دوست داشت و مورد دلخواهش بود و می خواست و بر دیگر اندام برتری میداد. - . علل الشرائع 1 : 128 -
و در حدیث دیگری است که رسول خدا ذراع [ساعد] را دوست می داشت برای اینکه به چراگاه نزدیکتر و از محل ادرار دورتر است. - . علل الشرائع 1 : 128 -
**[ترجمه]
«15»
الْبَصَائِرُ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُحِبُّ الذِّرَاعَ وَ الْکَتِفَ وَ یَکْرَهُ الْوَرِکَ لِقُرْبِهَا مِنَ الْمَبَالِ(3).
**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله ذراع[ساعد] و شانه را دوست داشت و از کفل[بالای ران] بدش می‌آمد که نزدیک محل بول است . - . بصائر الدرجات : 148 -
**[ترجمه]
«16»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مِسْمَعٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اتَّقُوا الْغُدَدَ مِنَ اللَّحْمِ فَلَرُبَّمَا حَرَّکَ عِرْقَ الْجُذَامِ(4).
**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: از غده‌های گوشت بپرهیزید چه بسا رگ جذام [خوره] را بجنبانند. - . المحاسن : 481 -
**[ترجمه]
«17»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: حُرِّمَ مِنَ الشَّاةِ سَبْعَةُ أَشْیَاءَ الدَّمُ وَ الْخُصْیَتَانِ وَ الْقَضِیبُ وَ الْمَثَانَةُ وَ الطِّحَالُ وَ الْغُدَدُ وَ الْمَرَارَةُ(5).
**[ترجمه]المحاسن: ابی الحسن علیه السلام می فرماید: هفت چیز گوسفند حرام است: خون، دو خایه، آلت نری، مثانه، طحال، غده ها و کیسه صفرا. - . المحاسن : 481 -
**[ترجمه]
«18»
وَ مِنْهُ، عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: حُرِّمَ مِنَ الذَّبِیحَةِ سَبْعَةُ أَشْیَاءَ وَ أُحِلَّ مِنَ الْمَیْتَةِ اثْنَتَا عَشْرَةَ شَیْئاً فَأَمَّا مَا یُحَرَّمُ مِنَ الذَّبِیحَةِ فَالدَّمُ وَ الْفَرْثُ وَ الْغُدَدُ وَ الطِّحَالُ وَ الْقَضِیبُ وَ الْأُنْثَیَانِ وَ الرَّحِمُ وَ أَمَّا مَا یُحَلُّ مِنَ الْمَیْتَةِ فَالشَّعْرُ وَ الصُّوفُ وَ الْوَبَرُ وَ النَّابُ وَ الْقَرْنُ وَ الضِّرْسُ وَ الظِّلْفُ وَ الْبَیْضُ وَ الْإِنْفَحَةُ وَ الظُّفُرُ وَ الْمِخْلَبُ وَ الرِّیشُ(6).
**[ترجمه]المحاسن: ابی عبدالله علیه السّلام می فرماید: از گوسفند هفت چیز حرام است و از مردار دوازده چیز حلال است اما آنچه از گوسفند حرام است: خون، سرگین، غده‌ها، طحال، آلت نری، دو خایه و زهدان و اما آنچه از مردار حلال است: مو، پشم، کرک، نیش، شاخ، دندان، سم، تخم، شیردان، ناخن، چنگال و پر. - . المحاسن : 481 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی القاموس المخلب ظفر کل سبع من الماشی و الطائر أو هو لما یصید من الطیر و الظفر لما لا یصید.
**[ترجمه]چنگال، ناخن درنده‌ها است چه راه رونده باشد چه پرنده یا از جانوران شکارچی پرنده. و ناخن متعلق به آنهایی است که شکار نمی کنند .
**[ترجمه]
«19»
طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْبُرْسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْأَرْمَنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِیَّاکُمْ وَ أَکْلَ الْغُدَدِ فَإِنَّهُ یُحَرِّکُ الْجُذَامَ وَ قَالَ عُوفِیَتِ الْیَهُودُ لِتَرْکِهِمْ أَکْلَ الْغُدَدِ(1).
**[ترجمه]طب الائمه: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: مبادا غده‌ها را بخورید که جذام [خوره] را می جنبانند. فرمود تندرستی یهود برای نخوردن غده‌ها است - . طب الائمه : 105 - .
**[ترجمه]
«20»
الْهِدَایَةُ،: لَا یُؤْکَلُ مِنَ الشَّاةِ عَشَرَةُ أَشْیَاءَ الْفَرْثُ وَ الدَّمُ وَ الطِّحَالُ وَ النُّخَاعُ وَ الْغُدَدُ وَ الْقَضِیبُ وَ الْأُنْثَیَانِ وَ الرَّحِمُ وَ الْحَیَاءُ وَ الْأَوْدَاجُ وَ رُوِیَ الْعُرُوقُ(2).
**[ترجمه]الهدایه: از گوسفند ده چیز خورده نمی شود: سرگین، خون، طحال، نخاع، غده‌ها، آلت نری ، دو خایه، زهدان، فرج، رگهای خونین و رگها نیز روایت شده اند. - . الهدایه : 79 -
**[ترجمه]
«21»
الدَّعَائِمُ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ کَرِهَ أَکْلَ الْغُدَدِ وَ مُخَّ الصُّلْبِ وَ الطِّحَالَ وَ الْمَذَاکِیرَ وَ الْقَضِیبَ وَ الْحَیَاءَ وَ دَاخِلَ الْکُلَی(3).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: امام صادق علیه السّلام خوردن غده‌ها و نخاع و طحال و ابزار نری و آلت نری و فرج و درون قلوه‌ها را بد می دانست. - . دعائم الاسلام : 125 -
**[ترجمه]
تنقیح و توضیح
قال العلامة فی المختلف قال الشیخ فی النهایة یحرم من الإبل و البقر و الغنم و غیرها مما یحل أکله و إن کانت مذکاة الدم و الفرث و المرارة و المشیمة و الفرج ظاهره و باطنه و القضیب و الأنثیان و النخاع و العلباء و الغدد و ذات الأشاجع و الحدق و الخرزة تکون فی الدماغ و کذا قال ابن إدریس و زاد فیه المثانة و هو موضع البول و محقنه و شیخنا المفید ره قال لا یؤکل من الأنعام و الوحوش الطحال لأنه مجمع الدم الفاسد و لا یؤکل القضیب و الأنثیان و لم یتعرض لغیرها.
و قال الصدوق و اعلم أن فی الشاة عشرة أشیاء لا تؤکل الفرث و الدم و النخاع و الطحال و الغدد و القضیب و الأنثیان و الرحم و الحیاء و الأوداج و روی العروق و فی حدیث آخر مکان الحیاء الجلد و قال سلار و لا یؤکل الطحال
و لا القضیب و لا الأنثیان و لم یتعرض لغیرها کشیخه المفید.
و قال السید المرتضی مما انفردت به الإمامیة تحریم أکل الطحال و القضیب و الخصیتین و الرحم و المثانة و ابن البراج تابع شیخنا أبا جعفر إلا أنه أسقط الدم لظهوره فإن تحریمه مستفاد من نص القرآن و قال ابن الجنید و یکره من الشاة أکل الطحال و المثانة و الغدد و النخاع و الرحم و القضیب و الأنثیین و لم ینص علی التحریم و إن کان لفظ یکره یستعمل فی التحریم أحیانا و ابن حمزة تابع الشیخ فی النهایة و قال الشیخ فی الخلاف الطحال و القضیب و الخصیتان و الرحم و المثانة و الغدد و العلباء و الخرز یکون فی الدماغ عندنا محرم و لم یتعرض فیه لغیرها و جعل أبو الصلاح النخاع و العروق و المرارة و حبة الحدقة و خرزة الدماغ مکروهة.
و المشهور ما قال الشیخ فی النهایة لاستخباثها فتکون محرمة ثم ذکر بعض الروایات فی ذلک ثم قال و هذه الأخبار لم تثبت عندی صحة رجالها فالأقوی الاقتصار فی التحریم علی الطحال و الدم و القضیب و الفرث و الأنثیین و الفرج و المثانة و المرارة و المشیمة و الکراهة فی الباقی عملا بأصالة الإباحة و بعمومات قُلْ لا أَجِدُ فِی ما أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً(1)أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ(2)فَکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ(3)انتهی.
و قال الشهیدان رفع الله درجتهما فی اللمعة و الروضة یحرم من الذبیحة خمسة عشر شیئا الدم و الطحال بکسر الطاء و القضیب و هو الذکر و الأنثیان و هما البیضتان و الفرث و هو الروث فی جوفها و المثانة بفتح المیم مجمع البول و المرارة بفتح المیم التی تجمع المرة الصفراء بکسرها معلقة مع الکبد کالکیس و المشیمة بفتح المیم بیت الولد و یسمی الغرس بکسر الغین المعجمة و أصلها مفعلة فسکنت
الیاء و الفرج الحیاء ظاهره و باطنه و العلباء بالمهملة المکسورة فاللام الساکنة فالباء الموحدة فالألف الممدودة عصبتان عریضتان ممدودتان من الرقبة إلی عجب الذنب و النخاع مثلث النون الخیط الأبیض فی وسط الظهر ینظم خرز السلسلة فی وسطها و هو الوتین الذی لا قوام للحیوان بدونه.
و الغدد بضم الغین المعجمة التی فی اللحم و تکثر فی الشحم و ذات الأشاجع و هی أصول الأصابع التی تتصل بعصب ظاهر الکف و فی الصحاح جعلها الأشاجع بغیر مضاف و الواحد أشجع و خرزة الدماغ بکسر الدال و هی المخ الکائن فی وسط الدماغ شبه الدودة بقدر الحمصة تقریبا یخالف لونها لونه و هی تمیل إلی الغبرة و الحدق یعنی حبة الحدقة و هو الناظر من العین لا جسم العین کله.
ثم قال الشهید الثانی ره تحریم هذه الأشیاء کلها ذکره الشیخ غیر المثانة فزادها ابن إدریس و تبعه جماعة منهم المصنف و مستند الجمیع غیر واضح لأنه روایات یتلفق من جمیعها ذلک بعض رجالها ضعیف و بعضها مجهول و المتیقن منها تحریم ما دل علیه دلیل خارج کالدم و فی معناه الطحال و تحریمها ظاهر من الآیة و کذا ما استخبث منها کالفرث و الفرج و القضیب و الأنثیین و المثانة و المرارة و المشیمة و تحریم الباقی یحتاج إلی دلیل و الأصل یقتضی عدمه و الروایات یمکن الاستدلال بها علی الکراهة لسهولة خطبها إلا أن یدعی استخباث الجمیع.
و احترز بقوله من الذبیحة من نحو السمک و الجراد فلا یحرم منه شیء من المذکورات للأصل و شمل ذلک کبیر الحیوان المذبوح کالجزور و صغیره کالعصفور و یشکل الحکم بتحریم جمیع ما ذکر مع عدم تمیزه لاستلزامه تحریم جمیع أو أکثره للاشتباه و الأجود اختصاص الحکم بالنعم و نحوها من الحیوان الوحشی دون العصفور و ما أشبهه.
و قالا و یکره أکل الکلی بضم الکاف و قصر الألف جمع کلیة و کلوة بالضم فیهما و الکسر لحن عن ابن السکیت و أذنا القلب و العروق انتهی.
و قال الشهید ره فی شرح الإرشاد لا خلاف فی تحریم الدم و الطحال و القضیب
و الأنثیین و قال بعد إیراد مذهب الصدوق ره قال أهل اللغة الحیاء بالمد رحم الناقة و جمعه أحییة و لعل الصدوق أراد به ظاهر الفرج و بالرحم باطنه و قیل المراد بالرحم المشیمة فی الروایات و لیس ببعید.
ثم إن الخباثة التی ادعوها فی أکثر المذکورات غیر مسلم بل حصل تنفر الطباع فی أکثرها لقول أکثر الأصحاب بحرمتها مع أنک قد عرفت ما أسلفنا من الکلام فی تحریم الخبیث و معناه و مذهب المفید رحمه الله لا تخلو من قوة مع انضمام الدم المسفوح و الفرث و کأنه ترکهما للظهور أو لعدم کونهما من أجزاء الذبیحة لأن الدم یحرم بعد الانفصال و قبل الموت و الأحوط الاجتناب عن الجمیع لا سیما المرارة و الحیاء و المشیمة و الغدد و النخاع.
و أما العروق فلعل المراد بها الأوداج کما ورد فی بعض الأخبار مکانها أو العروق الکبیرة و إلا فیشکل الاحتراز عنها إلا بأن تقطع اللحوم خیوطا کما تفعله الیهود.
و أما الجلد الذی ورد فی بعض الأخبار و مال إلی تحریمه بعض المعاصرین من المحدثین فهو ضعیف لأن قول الصدوق فی حدیث آخر خبر مرسل و یمکن أن یحمل علی جلد الفرج أو علی جلد المیتة أو علی الکراهة.
**[ترجمه]علامه در مختلف [و] شیخ در نهایه گفته است: از شتر و گاو و گوسفند و آنچه غیر از آنها که حلال گوشت است گرچه تذکیه شوند حرام است خون و سرگین و کیسه صفرا و مشیمه[پوسته ای که جنین در آن قرار دارد] و داخل و خارج آلت و آلت نری و دو خایه و نخاع و عصب گردن و غده‌ها و بند انگشتان و حدقه چشم و تکه سنگی که در مغز سر است و ابن ادریس هم این چنین گفته است و بر آنها مثانه را افزوده است که جای نگهداری بول است. و شیخ مفید(ره) گفته است: از چهار پایان و وحوش نباید خورد طحال را زیرا محل اجتماع خون فاسد است و آلت نری و دو خایه را نباید خورد و نام چیزهای دیگر را نبرده است.
صدوق گفته است: بدان که در گوسفند ده چیز قابل خوردن نیست: سرگین، خون، نخاع، طحال، غدّه‌ها، قضیب، دو خایه، زهدان، فرج، و رگهای خونین و رگها نیز روایت شده اند و در حدیث دیگر به جای فرج، پوست است.
سلّار گفته است طحال و قضیب و دو خایه خورده نمی شوند و نام دیگر چیزها را مانند استادش مفید ذکر نکرده است.
سید مرتضی(ره) گفته است از جمله مسائلی که به امامیه اختصاص دارد عبارت است از : حرام دانستن خوردن طحال، آلت نری و دو خایه و زهدان و مثانه. و ابن برّاج از استاد ما شیخ طوسی پیروی کرده است جز اینکه خون را از کلام انداخته است چون حرمت آن روشن است و از نصّ قرآن فهمیده می شود. ابن جنید گفته است خوردن طحال و مثانه و غده‌ها و نخاع و زهدان و آلت نری و دو خایه گوسفند بد است و تصریح به حرمت خوردن آنها نکرده است و گرچه لفظ کراهت گاهی در حرمت به کار می رود. ابن حمزه از شیخ در نهایه پیروی کرده است.
و شیخ در خلاف گفته است: طحال و آلت نری و دو خایه و زهدان و مثانه و غده‌ها و عصب گردن و تکه سنگی که در مغز سر است نزد ما حرام هستند و نام چیزهای دیگر را نبرده است و أبو الصلاح ، نخاع و رگ ها و کیسه صفرا و تخم چشم و تکه سنگی که در مغز سر است را مکروه دانسته است.
و مشهور همان است که شیخ در نهایه گفته است: چون این ها خبیثه‌اند پس حرام هستند. سپس برخی روایات را در این باره ذکر کرده و گفته است صحت رجال این روایات نزد من ثابت نیست و اقوی انحصار حرمت بر طحال، خون، قضیب، سرگین، دو خایه، فرج، مثانه، کیسه صفرا و مشیمه [پوسته ای که جنین در آن قرار دارد] بوده و دیگر چیزها به دلیل اصل اباحه و با توجه به عمومات «قُلْ لا أَجِدُ فِی ما أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً » - . انعام / 145 - { بگو: «در آنچه به من وحی شده است، بر خورنده‌ای که آن را میخورد هیچ حرامی نمی‌یابم} و «أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ» - . مائده / 1 - { برای شما [گوشت] چارپایان حلال گردیده } «فَکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ» - . انعام / 118 - { پس، اگر به آیات او ایمان دارید از آنچه نام خدا [به هنگام ذبح] بر آن برده شده است بخورید} مکروه هستند . پایان.
شهید اول و ثانی(ره) در لمعه و روضه گفته اند: پانزده چیز از ذبیحه حرامند: خون، طحال، قضیب که آلت مردی است، دو خایه که همان دو تخمدان هستند، سرگین که در درونش باشد، مَثانه که جایگاه بول است، مراره که صفراء تلخ در آن جمع می شود و مانند کیسه ای به همراه جگر سیاه آویزان است، مَشیمه پوسته‌ای که نوزاد در شکم میان آن است و غِرس نامیده می شود و اصل آن بر وزن مفعله است که عین در آن ساکن شده است، فرج از بیرون و درون، علباء با عین بی‌نقطه مکسوره و لام ساکنه و باء یک نقطه و الف ممدوده که دوعصب عریض و کشیده شده از گردن تا دم است و نخاع، خط سفیدی میان مهره‌های پشت و آن همان است که جاندار بدون آن هیچ استواری و قوامی ندارد.
و غدّه‌های میان گوشت که در پیه بیشترند، و بندهای انگشتان که به عصب ظاهر مشت پیوسته اند، در صحاح آن را بدون مضاف بیان کرده است و مفرد آن أشجع می باشد. خرزه مغز و آن کرمکی است تقریباً به اندازه نخود که میان مغز قرار دارد و رنگش تیره است و مغایر رنگ مغز است، و حبه حدقه که سیاهی چشم است نه همه چشم.
سپس شهید ثانی(ره) گفته است: حرمت همه این چیزها را شیخ گفته است به جز مثانه که ابن ادریس آن را افزوده است و جمعی که مصنف نیز از آنها است از او پیروی کرده اند و دلیل این همه روشن نیست زیرا همه از روایاتی که بهم پیوست می شوند به دست می آیند و رجال برخی از آنها ضعیف و برخی مجهول می باشد و متیقن از آنها حرمت آن چیزهایی است که دلیل دیگری دارند مانند خون و طحال که در حکم خون است و حرمت هر دو آن ها از ظاهر آیه قرآن به دست می آید. و نیز چنین است در مورد آن چیزهایی که خبیث هستند مانند سرگین و فرج و آلت نری و دو خایه و مثانه و کیسه صفرا و مشیمه[پوسته ای که جنین در آن قرار دارد]، و حرمت چیزهای دیگر نیاز به دلیل دارند و اصل بر عدم حرمت است، و روایات بر کراهت دلالت دارند که کارش آسان است مگر اینکه ادعا شود همه آنها خبیث هستند.
و با آوردن قید ذبیحه، از امثال ماهی و ملخ احتراز کرده است که به حکم اصل اباحه هیچ یک از این ها در آن ها حرام نمی باشند و حیوان، شامل حیوان بزرگ مانند شتر ذبح شده و هم حیوان کوچک مانند گنجشک می باشد ولی حکم به حرمت همه این ها در امثال گنجشک مورد اشکال است، زیرا [این موارد]در آن [حیوان]متمایز نشده اند و به دلیل وقوع اشتباه، مستلزم حرام دانستن همه یا بیشتر آن است. و بهتر این است که حکم حرمت، مخصوص چهارپایان و مانند آنها از وحوش باشد و نه مانند گنجشک و امثال آن.
هر دو [شهید اول و ثانی]معتقدند خوردن قلوه‌ها و دو گوشه دل و رگ ها مکروه است . پایان.
شهید( ره) در شرح ارشاد گفته است: در حرمت خون، طحال، آلت نری، خایه‌ها هیچ اختلافی وجود ندارد و پس از آوردن دیدگاه صدوق(ره) گفته است: اهل لغت، «حیاء» را با مدّ ، زهدان شتر ماده می دانند که جمع آن «أحییه» می باشد و ای بسا که مقصود صدوق از آن بیرون فرج و مقصودش از رحم درون فرج باشد. و گفته شده است که مقصود از رحم در روایات مشیمه[پوسته ای که جنین در آن قرار دارد] می باشد و بعید نیست.
ادعای خبیثه بودن اکثر آنچه ذکر شد پذیرفتنی نیست و نفرت طبع [خوشایند طبع نبودن] بیشتر آن ها به دلیل حکم فقهاء به حرمت آن هاست و نظر ما در مورد حرمت خبیث و معنای آن روشن شد، و دیدگاه مفید با ضمیمه کردن خون ریخته و سرگین، خالی از قوت نیست و گویا وی آنها را به دلیل ظاهر بودن حرمتشان یا برای اینکه اجزاء ذبیحه نمی باشند نام نبرده است زیرا خون پس از جدا شدن از آن و پیش از جان دادن آن حرام است و احوط اجتناب از همه است به ویژه کیسه صفرا و فرج و مشیمه[پوسته ای که جنین در آن قرار دارد] و غدّه‌ها و نخاع.
و اما رگ ها، گویا مقصود از آن ها رگ های خون دار است چنانچه در برخی اخبار بدان تعبیر شده است یا مقصود از آن رگ های درشت است و گر نه حکم به دوری از آن ها مشکل است مگر اینکه همانند یهود، گوشت را رشته رشته ببرند.
و اما پوست که در برخی اخبار آمده است و برخی از محدثان معاصر به حرمتش گرائیده اند ضعیف است چرا که گفته صدوق در خبر دیگری است که حدیثی بی‌سند است و می‌توان آن را به پوست فرج یا پوست مردار یا بر کراهت تفسیر کرد .
**[ترجمه]
«22»
الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی الْأَزْرَقِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام الرَّجُلُ یُعْطِی الْأُضْحِیَّةَ مَنْ یَسْلَخُهَا بِجِلْدِهَا قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا(1)وَ الْجِلْدُ لَا یُؤْکَلُ وَ لَا یُطْعَمُ(2).
**[ترجمه]علل الشرایع: صفوان بن یحیی ازرق می گوید: به امام موسی کاظم علیه السّلام گفتم مردی قربانیش را به دیگری می دهد که پوست آن را بکند. فرمود: ایرادی ندارد، همانا خداوند عزّ و جلّ می فرماید «فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا » - . حج / 28 - { پس، از آنها بخورید و بخورانید }پوست نه خورده شود و نه خورانده شود - . علل الشرایع 2 : 124 - .
**[ترجمه]
بیان
قد یستدل بهذا الخبر علی تحریم الجلد و لا دلالة فیه إذ یحتمل أن یکون المراد عدم جری العادة بأکله لا حرمته و أیضا الجلد الذی یعطی الجزار و هو ما عدا جلد الرأس و الذی یؤکل جلد الرأس و بالجملة بهذا الخبر المجمل
لا یمکن تخصیص الآیات و الأخبار الکثیرة الدالة علی الحلیة.
ثم اعلم أن النسخ التی عندنا عن صفوان بن یحیی الأزرق و الظاهر أنه کان عن صفوان عن یحیی أو صفوان بن یحیی عن یحیی لأنه لم یوصف صفوان و لا أبوه بالأزرق بل صفوان یروی عن یحیی بن عبد الرحمن الأزرق و هو أیضا ثقة و هذه الروایة فی التهذیب وقعت مرارا و یظهر من الفقیه أن صفوان یروی عن یحیی بن حسان الأزرق و هو إن لم یکن موثقا لکن الصدوق ره اعتمد علی کتابه و ذکر طریقه إلیه.
**[ترجمه]گاهی اوقات این حدیث را دلیلی بر حرمت پوست ذکر می کنند در حالی که بر آن دلالتی ندارد زیرا احتمال دارد مقصود این باشد که خوردن پوست معمول نیست نه اینکه حرام است و نیز [ممکن است مقصود]پوستی باشد که به قصاب می دهند و آن غیر از پوست سر است و [حال]آنکه آنچه خورده می شود پوست سر است و خلاصه اینکه با این روایت مجمل نمی‌شود آیات و اخبار بسیاری را که بر حلیت دلالت دارند، تخصیص زد.
بدان که در نسخه‌ها، «صفوان بن یحیی الأزرق» ثبت شده است ولی ظاهر این است که «عن صفوان عن یحیی» بوده یا «عن صفوان بن یحیی عن یحیی» بوده است زیرا برای یحیی و پدرش وصف ازرق ذکر نشده است. بلکه صفوان از یحیی بن عبد الرحمن ازرق روایت کرده است که او هم ثقه است و این روایت بارها در تهذیب آمده، و از فقیه برمی آید که صفوان از یحیی بن حسان ازرق روایت کرده است و او اگر چه موثق نباشد ولی صدوق( ره) به نوشته او اعتماد کرده و طریق خود را به او ذکر کرده است.
**[ترجمه]
«23»
غَیْبَةُ الشَّیْخِ، قَالَ رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الشَّلْمَغَانِیُّ فِی کِتَابِ الْأَوْصِیَاءِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ نُصَیْرٍ خَادِمِ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَمَّا وُلِدَ السَّیِّدُ علیه السلام یَعْنِی الْمَهْدِیَّ تَبَاشَرَ الدَّارُ بِذَلِکَ فَلَمَّا نَشَأَ خَرَجَ إِلَیَّ الْأَمْرُ أَنْ أَبْتَاعَ کُلَّ یَوْمٍ مَعَ اللَّحْمِ قَصَبَ مُخٍّ وَ قِیلَ إِنَّ هَذَا لِمَوْلَانَا الصَّغِیرِ علیه السلام(1).
**[ترجمه]غیبة شیخ الطوسی: حمزة بن نصیر خادم امام عسکری علیه السّلام از پدرش نقل می کند که هنگامی آقا یعنی مهدی علیه السّلام متولد شد خانه امام به آن شادمان شد، هنگامی که رشد کرد به من دستور داده شد که هر روز به همراه گوشت یک قلم با مغز بخرم و گفتند: این از آنِ مولای کوچکمان است. - . غیبه الشیخ الطوسی : 158 -
**[ترجمه]
باب 12 حکم البیوض و خواصها
روایات
«1»
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنْ بَیْضِ طَیْرِ الْمَاءِ فَقَالَ مَا کَانَ مِنْ بَیْضِ طَیْرِ الْمَاءِ مِثْلَ بَیْضِ الدَّجَاجِ عَلَی خِلْقَتِهِ إِحْدَی رَأْسَیْهِ مُفَرْطَحٌ فَکُلْ وَ إِلَّا فَلَا(2).
**[ترجمه]قرب الاسناد: از امام صادق علیه السّلام که در مورد تخم پرنده آبی سوال شد، فرمود هر کدام مانند تخم مرغ خانگی یک سرش پهن است بخور و گر نه مخور. - . قرب الاسناد : 34 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی القاموس فرطحه عرضه و رأس فرطاح و مفرطح کمسرهد عریض و فی بعض النسخ قبل قوله عریض هکذا قال الجوهری و هو سهو و الصواب مفلطح باللام
خلقت لهازمه عزین و رأسه کالقرص فرطح من طحین شعیر قال ابن بری: فلطح باللام قال: و کذلک أنشده الآمدی:
**[ترجمه]در قاموس گفته است که «فرطحه» به معنای عرض آن است و «راس فرطاح و مفرطح» یعنی عریض. در برخی نسخه ها قبل از عریض، این عبارت آمده است «جوهری این چنین گفته است و این اشتباه است و مفلطح با لام صحیح می باشد» پایان.
از روایت پیداست که آنچه جوهری گفته است صحیح می باشد.
میان فقهاء ما اختلافی نیست که تخم، در حلال و حرام بودن، تابع خود حیوان است و اگر اشتباه شود آن تخم که دو سویش برابر نیست حلال است نه آنکه برابر است و اخبار بسیاری هم بر آن دلالت دارند.
و مشهور است که تخم ماهی حلال، حلال است و [تخم ماهی حرام] حرام است. و اگر مشتبه شود آن تخم ماهی که زبر است حلال است و آنکه نرم است حرام می باشد.
و بسیاری از اصحاب این تفصیل را مقید به حال اشتباه نکرده اند و آن را به صورت مطلق ذکر کرده اند و ابن ادریس منکر آن است، در سرائر گفته است: اصحاب ما معتقدند به اینکه هر تخم ماهی ای که زبر است خورده می شود و هر چه نرم و شل است خورده نمی شود. و دلیلی از کتاب و سنت و اجماع بر این گفته وجود ندارد و اختلافی در این وجود ندارد که هر آنچه در شکم ماهی است پاک است و اگر این درست بود ماهی ریزِ نمک سود حلال نبود. پایان. - . السرائر : 369 -
**[ترجمه]
أقول
(3) انتهی و یظهر من الخبر أن الصواب ما قاله الجوهری و لا خلاف
بین الأصحاب فی أن البیوض تابعة للحیوان فی الحل و الحرمة و مع الاشتباه تؤکل ما اختلف طرفاه لا ما اتفق و تدل علیه أخبار کثیرة.
و المشهور أن بیض السمک المحلل حلال و المحرم حرام و مع الاشتباه یؤکل ما کان خشنا لا ما کان أملس و کثیر من الأصحاب لم یقیدوا التفصیل بحال الاشتباه بل أطلقوا و ابن إدریس أنکر ذلک قال فی السرائر قد ذهب أصحابنا إلی أن بیض السمک ما کان منه خشنا فإنه یؤکل و یجتنب الأملس و المنماع و لا دلیل علی صحة هذا القول من کتاب و لا سنة و لا إجماع و لا خلاف أن جمیع ما فی بطن السمک طاهر و لو کان ذلک صحیحا لما حلت الصحناة انتهی(1).
و أقول لم أر روایة تدل علی هذا الاعتبار و الظاهر أن إطباق أکثرهم علیه مستند إلی روایة و التعویل علیه مشکل فما علم أنه مأخوذ من سمک محلل فهو محلل و ما علم أنه من محرم فالظاهر تحریمه و أما المشتبه فقد عرفت حکمه مطلقا و أن ظاهر عموم الآیات و الأخبار حله فالظاهر هنا الحل أیضا لا سیما إذا کان خشنا و الأحوط اجتنابه مطلقا.
قال فی المختلف قال شیخنا المفید و یؤکل من بیض السمک ما کان خشنا و یجتنب منه الأملس و المنماع و قال سلار بیض السمک علی ضربین خشن و أملس فالأول حل و الثانی حرام و کذا قال ابن حمزة ثم ذکر کلام ابن إدریس فقال و المعتمد الإباحة لعموم قوله تعالی أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعامُهُ(2)و لم یبلغنا فی
الأحادیث المعول علیها ما ینافی هذا العموم فوجب المصیر إلیه انتهی.
**[ترجمه]روایتی ندیدم که این تفصیل را داشته باشد و ظاهر این است که اتفاق بیشتر فقهاء بر آن مستند به روایت است و اعتماد بر این ظاهر هم مشکل است و هر تخمی که از ماهی حلال گرفته شود حلال است و اگر از حرام باشد ظاهراً حرام است و اگر مشتبه باشد حکمش را دانستی که ظاهر عموم آیات و اخبار حلال بودن آن را نشان می دهد، به ویژه اگر زِبر[و سخت] باشد و احوط آن است که مطلقا از آن، اجتناب شود.
در مختلف از قول شیخ مفید( ره) آورده است که تخم زِبر ماهی حلال است و [از تخم] نرم و شل باید اجتناب کرد.
و سلّار گفته است: تخم ماهی دو نوع است زِبر و نرم؛ و اولی حلال است و دوّمی حرام. ابن حمزه هم، چنین گفته و سپس کلام ابن ادریس را بیان کرده و گفته است [آنچه] مورد اعتماد است، اباحه می باشد، به دلیل عموم قول خدای تعالی «أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعامُهُ» - . مائده / 96 - { صید دریا و مأکولات آن برای شما حلال شده است و به ما احادیث معتبری که منافی آن باشد نرسیده است و [لذا]باید از آن پیروی کرد. پایان.
**[ترجمه]
و أقول
الظاهر أن حکم الفاضلین بالإباحة فی البیض المحلل لا مطلقا.
**[ترجمه]ظاهر این است که حکم فاضلین به اباحه، در باره تخم حلال است نه مطلقا.
**[ترجمه]
«2»
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ بَیْضٍ أَصَابَهُ رَجُلٌ مِنْ أَجَمَةٍ لَا یَدْرِی بَیْضُ مَا هُوَ هَلْ یَصْلُحُ أَکْلُهُ فَقَالَ إِذَا اخْتَلَفَ رَأْسَاهُ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ کَانَ الرَّأْسَانِ سَوَاءً فَلَا یَحِلُّ أَکْلُهُ(1).
**[ترجمه]قرب الاسناد: علی بن جعفر از برادرش موسی علیه السّلام نقل می کند که : از او در باره تخمی که کسی از نیزار به دست آورده است و نمی داند تخم چیست سوال کردم که آیا خوردن آن صحیح است؟ فرمود: اگر دو سویش نابرابرند اشکالی ندارد و اگر برابرند حرام است. - . قرب الاسناد : 118 -
**[ترجمه]
«3»
الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمُکَارِی عَنْ سَلَمَةَ بَیَّاعِ الْجَوَارِی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَیْضِ أَیُّ شَیْ‌ءٍ یَحْرُمُ مِنْهُ قَالَ کُلُّ مَا لَمْ تَعْرِفْ رَأْسَهُ مِنِ اسْتِهِ فَلَا تَأْکُلْهُ(2).
**[ترجمه]خصال: سلمه کنیز فروش می گوید از امام صادق علیه السّلام پرسیدم کدام تخم حرام است؟ فرمود: هر کدام را که سرش را از تهش نشناسی مخور. - . الخصال 1 : 140 -
**[ترجمه]
«4»
وَ مِنْهُ، بِالسَّنَدِ الْمُتَقَدِّمِ مِرَاراً عَنِ الْأَعْمَشِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: یُؤْکَلُ مِنَ الْبَیْضِ مَا اخْتَلَفَ طَرَفَاهُ وَ لَا یُؤْکَلُ مَا اسْتَوَی طَرَفَاهُ(3).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام می فرماید: تخمی که دو طرف آن برابر نباشد قابل خوردن است و تخمی که دو طرفش برابر باشد خورده نمی شود. - . الخصال : 610 -
**[ترجمه]
«5»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ یَهْزِلْنَ إِدْمَانُ أَکْلِ الْبَیْضِ وَ السَّمَکِ وَ الطَّلْعِ الْخَبَرَ(4).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام می فرماید: سه چیز لاغر می کنند: پیوسته تخم خوردن، ماهی خوردن و گل خرما خوردن. - . الخصال : 155 -
**[ترجمه]
«6»
تُحَفُ الْعُقُولِ، عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: أَمَّا مَا یَجُوزُ أَکْلُهُ مِنَ الْبَیْضِ فَکُلُّ مَا اخْتَلَفَ طَرَفَاهُ فَحَلَالٌ أَکْلُهُ وَ مَا اسْتَوَی طَرَفَاهُ فَحَرَامٌ أَکْلُهُ(5).
**[ترجمه]تحف العقول: امام صادق علیه السّلام می فرماید: تخم حلال آن است که دو سویش نابرابرند و اگر برابر باشند خوردنش حرام است. - . تحف العقول : 338 -
**[ترجمه]
«7»
الْبَصَائِرُ، وَ دَلَائِلُ الطَّبَرِیِّ عَنِ الْهَیْثَمِ النَّهْدِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ بَیْرَمَا قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَوَدَّعْتُهُ وَ خَرَجْتُ حَتَّی بَلَغْتُ الْأَعْوَصَ ثُمَّ ذَکَرْتُ حَاجَةً لِی فَرَجَعْتُ إِلَیْهِ وَ الْبَیْتُ غَاصٌّ بِأَهْلِهِ وَ کُنْتُ أَرَدْتُ أَنْ
أَسْأَلَهُ عَنْ بُیُوضِ دُیُوکِ الْمَاءِ فَقَالَ لِی یابت یَعْنِی الْبَیْضَ وعانامیتا یَعْنِی دُیُوکَ الْمَاءِ بناحل یَعْنِی لَا تَأْکُلْ(1).
**[ترجمه]بصائر الدرجات: راوی می گوید که من نزد امام صادق علیه السّلام بودم و با او وداع کردم و بیرون آمدم تا به اعوص رسیدم و نیازی یادم آمد و نزد او برگشتم و خانه از اهل آن پر شده بود می خواستم در باره تخم خروس آبی از او بپرسم (سخنی فرمود) که یعنی تخم خروس آبی را مخور. - . بصائر الدرجات : 334 -
**[ترجمه]
بیان
یدل علی تحریم دیوک الماء و بیضها و کأنها مما لیست فیه صفات الحل و هو محمول علی الکراهة.
**[ترجمه]دلالت دارد بر حرمت خروس های آبی و تخم آنها، و گویا نشانه‌های حلال بودن را ندارند و حمل بر کراهت می شود.
**[ترجمه]
«8»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَغِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: إِنَّ نَبِیّاً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ شَکَا إِلَی اللَّهِ تَعَالَی قِلَّةَ النَّسْلِ فِی أُمَّتِهِ فَأَمَرَهُ أَنْ یَأْمُرَهُمْ بِأَکْلِ الْبَیْضِ فَفَعَلُوهُ فَکَثُرَ النَّسْلُ فِیهِمْ(2).
**[ترجمه]المحاسن: امام علی علیه السّلام می فرماید: پیغمبری از کم بودن نسل امتش به خدا شکایت کرد و خداوند به او فرمود: که به آن ها دستور دهد تا تخم بخورند، و خوردند و نسلشان فزونی یافت. - . المحاسن
: 481 -
**[ترجمه]
«9»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْکُوفِیِّ وَ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْقَنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: شَکَا نَبِیٌّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ إِلَی رَبِّهِ قِلَّةَ الْوَلَدِ فَأَمَرَهُ بِأَکْلِ الْبَیْضِ(3).
**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: پیغمبری از کمیِ فرزند به خدا شکایت کرد و [خدا] به او فرمود که تخم بخورد. - . المحاسن
: 481 -
**[ترجمه]
«10»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ نَبِیّاً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ شَکَا إِلَی اللَّهِ قِلَّةَ النَّسْلِ فَقَالَ لَهُ کُلِ اللَّحْمَ بِالْبَیْضِ(4).
**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: پیغمبری از کمیِ نسل به خدا شکایت کرد و [خدا] به او فرمود که گوشت و تخم بخورد. - . المحاسن
: 481 -
**[ترجمه]
«11»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ أَبِی حَسَنَةَ الْجَمَّالِ قَالَ: شَکَوْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قِلَّةَ الْوَلَدِ فَقَالَ اسْتَغْفِرِ اللَّهَ وَ کُلِ الْبَیْضَ بِالْبَصَلِ(5).
**[ترجمه]المحاسن: عمر بن ابی حسنه جمّال می گوید به ابی الحسن علیه السّلام از کمیِ فرزند شکایت کردم، فرمود از خداوند آمرزش بخواه و تخم مرغ را با پیاز بخور. - . المحاسن
: 481 -
**[ترجمه]
«12»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: أَکْثِرُوا مِنَ الْبَیْضِ فَإِنَّهُ یَزِیدُ فِی الْوَلَدِ(6).
**[ترجمه]المحاسن: ابو الحسن علیه السّلام می فرماید: بسیار تخم بخورید که فرزند را می افزاید. - . المحاسن
: 481 -
**[ترجمه]
«13»
وَ مِنْهُ، عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ کَامِلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ عَدِمَ الْوَلَدَ فَلْیَأْکُلِ الْبَیْضَ وَ لْیُکْثِرْ مِنْهُ(7).
**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: هر که فرزند ندارد تخم بخورد و بسیار هم بخورد. - . المحاسن
: 481 -
**[ترجمه]
«14»
وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ مُرَازِمٍ قَالَ: ذُکِرَ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْبَیْضُ فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ خَفِیفٌ یَذْهَبُ بِقَرَمِ اللَّحْمِ(8).
**[ترجمه]المحاسن: نزد امام صادق علیه السّلام از تخم سخن گفته شد و ایشان فرمود: آگاه باش! آن سبک است و شهوت گوشت را می برد. - . المحاسن
: 481 -
**[ترجمه]
«15»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ مُرَازِمٍ: مِثْلَهُ
وَ زَادَ فِیهِ وَ لَیْسَتْ لَهُ غَائِلَةُ اللَّحْمِ(1).
**[ترجمه]المحاسن: از مرازم همین روایت نقل شده است و این را افزوده است که: در تخم شرّ و فساد گوشت، نیست. - . المحاسن
: 481 -
**[ترجمه]
بیان
القرم محرکة شدة شهوة اللحم و الغائلة الشر و الفساد.
**[ترجمه]قَرَم به شدت شهوت گوشت گفته می شود و غائله به معنای شر و فساد است.
**[ترجمه]
«16»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ وَ هُوَ عَنْ مُیَسِّرِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مُحُّ الْبَیْضِ خَفِیفٌ وَ الْبَیَاضُ ثَقِیلٌ(2).
**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: که زرده تخم سبک است و سفیده‌اش سنگین. - . المحاسن
: 481 -
**[ترجمه]
بیان
المح فی أکثر النسخ بالحاء المهملة و فی بعضها بالخاء المعجمة و کأنه تصحیف أو علی الاستعارة تشبیها لصفرة البیض بمخ العظم قال فی القاموس فی المهملة المحّ بالضم خالص کل شیء و صفرة البیض کالمحة أو ما فی البیض کله و قال فی المعجمة المخ بالضم نقی العظم و الدماغ و خالص کل شیء.
**[ترجمه]«المحّ» در بیشتر نسخه ها با حاء بی نقطه و در برخی نسخه ها با خاء نقطه دار آمده است و گویا بد نوشته شده است یا از باب استعاره و به خاطر شباهت زردی تخم به مغز استخوان چنین گفته شده است. قاموس در مورد«المُحّ» گفته است: خالص هر چیزی را گویند و زردی تخم یا هر آنچه در تخم است و در مورد «المُخّ» گفته است مغز استخوان و مغز و خالص هر چیزی را گویند.
**[ترجمه]
«17»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ یُوسُفَ بْنِ السُّخْتِ الْبَصْرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ أُنَاساً یَزْعُمُونَ أَنَّ صُفْرَةَ الْبَیْضِ أَخَفُّ مِنَ الْبَیَاضِ فَقَالَ علیه السلام إِلَی مَا یَذْهَبُونَ فِی ذَلِکَ فَقُلْتُ یَزْعُمُونَ أَنَّ الرِّیشَ مِنَ الْبَیَاضِ وَ أَنَّ الْعَظْمَ وَ الْعَصَبَ مِنَ الصُّفْرَةِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَالرِّیشُ أَخَفُّهَا(3).
**[ترجمه]المحاسن: حمران بن اعین می گوید به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: مردمانی می پندارند زرده تخم سبکتر از سفیده‌اش است. حضرت علیه السلام فرمود: از چه رو چنین می گویند؟ گفتم: می پندارند که پَر از سفیده است و استخوان و پی از زرده است. امام فرمود: پس پَر سبکتر از آنها است - . المحاسن
: 481 - .
**[ترجمه]
بیان
یمکن أن یکون الغرض فی هذا الخبر بیان جهلهم بالعلة و إن کان أصل الحکم حقا أو یکون الخبر الأول محمولا علی التقیة و حاصل کلامه علیه السلام أن تعلیلهم یعطی نقیض مدعاهم لأن الریش أخف أجزاء الطیر و الخفیف یحصل من الخفیف فالبیاض أخف.
**[ترجمه]ممکن است منظور این روایت، بیان نادانی آنها به علت باشد گرچه چه اصل قضاوت درست است. یا اینکه خبر نخست حمل بر تقیه شود. و خلاصه فرمایش حضرت علیه السلام این است که علت آنها نقیض مدعایشان است. زیرا پَر سبکترین اجزاء پرنده است و سبک از سبک حاصل می شود پس سفیده سبک تر است.
**[ترجمه]
«18»
فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: یُؤْکَلُ مِنَ الْبَیْضِ مَا اخْتَلَفَ طَرَفَاهُ.
**[ترجمه]امام رضا علیه السّلام فرمود: تخمی حلال است که دو سویش نابرابرند.
**[ترجمه]
«19»
الْخَرَائِجُ، رُوِیَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أُوَدِّعُهُ وَ کُنْتُ حَاجّاً فِی تِلْکَ السَّنَةِ فَخَرَجْتُ ثُمَّ ذَکَرْتُ شَیْئاً أَرَدْتُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْهُ فَرَجَعْتُ إِلَیْهِ وَ مَنْزِلُهُ غَاصٌّ بِالنَّاسِ وَ کَانَ مَا أَسْأَلُهُ عَنْهُ بَیْضَ طَیْرِ الْمَاءِ فَقَالَ لِی مِنْ غَیْرِ سُؤَالٍ لَا تَأْکُلْ بَیْضَ طَیْرِ الْمَاءِ(4).
**[ترجمه]اسماعیل بن مهران می گوید: برای وداع نزد امام صادق علیه السّلام بودم، چون آن سال حاجی بودم و بیرون رفتم و چیزی یادم آمد که می خواستم از او بپرسم و نزد او برگشتم و خانه‌اش از مردم پُر بود و مسأله‌ام از تخم پرنده‌های آبی بود و نپرسیده به من فرمود: تخم پرنده آبی را مخور. - . مراجعه شود به بحار الانوار 47 : 119 -
**[ترجمه]
«20»
الْمَنَاقِبُ،: سُئِلَ الْبَاقِرُ علیه السلام أَنَّهُ وُجِدَ فِی جَزِیرَةٍ بَیْضٌ کَثِیرٌ فَقَالَ کُلْ مَا
اخْتَلَفَ طَرَفَاهُ وَ لَا تَأْکُلْ مَا اسْتَوَی طَرَفَاهُ(1).
**[ترجمه]مناقب آل ابی طالب: از امام باقر علیه السّلام سوال شد که در جزیره‌ای تخم فراوانی یافت شده است. حضرت فرمود: هر چه دو سویش نابرابرند بخور و آنچه دو سویش برابرند، مخور. - . مناقب آل ابی طالب 4 : 204 -
**[ترجمه]
«21»
الْمَکَارِمُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَشْیَمَ قَالَ: شَکَوْتُ إِلَی الرِّضَا علیه السلام قِلَّةَ اسْتِمْرَائِی الطَّعَامَ قَالَ کُلْ مُحَّ الْبَیْضِ فَفَعَلْتُ فَانْتَفَعْتُ بِهِ(2).
وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ عَدِمَ الْوَلَدَ فَلْیَأْکُلِ الْبَیْضَ وَ لْیُکْثِرْ مِنْهُ(3).
وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: إِنَّ نَبِیّاً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ شَکَا إِلَی اللَّهِ تَعَالَی قِلَّةَ النَّسْلِ فِی أُمَّتِهِ فَأَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَأْمُرَهُمْ أَنْ یَأْکُلُوا الْخُبْزَ بِالْبَیْضِ(4).
وَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الْبَیْضِ فِی الْآجَامِ فَقَالَ مَا اسْتَوَی طَرَفَاهُ فَلَا تَأْکُلْ وَ مَا اخْتَلَفَ طَرَفَاهُ فَکُلْ(5).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: علی بن احمد اشیم می گوید: به امام رضا علیه السّلام در مورد اینکه، خوراک، کم به من گوارا است، شکایت کردم. ایشان فرمود: زرده تخم مرغ بخور و خوردم و سود برایم داشت. - . مکارم الاخلاق
: 186 -
مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام می فرماید: هر که فرزند ندارد باید بسیار تخم مرغ بخورد. - . مکارم الاخلاق
: 186 -
مکارم الاخلاق: امام علی علیه السّلام می فرماید: پیغمبری به خدا از کمی نسل امتش شکایت کرد و خدای عزّ و جلّ به او فرمود که به آنها دستور دهد که نان با تخم بخورند. - . مکارم الاخلاق
: 186 -
مکارم الاخلاق: زراره می گوید: از امام باقر علیه السّلام در مورد تخم هایی که در نیزارها است سوال کردم، ایشان فرمودند: هر چه دو سویش برابرند مخور و هر چه نابرابرند بخور. - . مکارم الاخلاق
: 187-188 -
**[ترجمه]
«22»
الْهِدَایَةُ،: کُلْ مِنَ الْبَیْضِ مَا اخْتَلَفَ طَرَفَاهُ وَ لَا تَأْکُلْ مَا اسْتَوَی طَرَفَاهُ(6).
**[ترجمه]الهدایة: هر تخمی که دو سویش نابرابرند بخور و آنچه دو سویش برابرند، مخور. - . الهدایه
: 79 -
**[ترجمه]
«23»
الدَّعَائِمُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: مَا کَانَ مِنَ الْبَیْضِ مُخْتَلِفَ الطَّرَفَیْنِ فَحَلَالٌ أَکْلُهُ وَ مَا اسْتَوَی طَرَفَاهُ فَهُوَ مِنْ بَیْضِ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ(7).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر تخمی که دو سویش نابرابرند خوردنش حلال است و اگر نابرابرند تخم حیوان حرام گوشت هستند. - . دعائم الاسلام 2 : 123 -
**[ترجمه]
باب 13 حکم ما لا تحله الحیاة من المیتة و مما لا یؤکل لحمه
روایات
«1»
الْخِصَالُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: عَشَرَةُ أَشْیَاءَ مِنَ الْمَیْتَةِ ذَکِیَّةٌ الْعَظْمُ وَ الشَّعْرُ وَ الصُّوفُ وَ الرِّیشُ وَ الْقَرْنُ وَ الْحَافِرُ وَ الْبَیْضُ وَ الْإِنْفَحَةُ وَ اللَّبَنُ وَ السِّنُ(8).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: ده چیز از مردار پاک هستند: استخوان، مو، پشم، پَر، شاخ، سم، تخم، شیردان، شیر و دندان. - . الخصال 2 : 434 -
**[ترجمه]
«2»
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ: أَنَّ دِبَاغَةَ الصُّوفِ وَ الشَّعْرِ غَسْلُهُ بِالْمَاءِ وَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ یَکُونُ أَطْهَرَ مِنَ الْمَاءِ(1).
**[ترجمه]قرب الاسناد: جابر بن عبد اللَّه انصاری می گوید: دبّاغی پشم و مو، شستن آنها با آب است و چه چیز پاک‌کننده تر از آب است. - . قرب الاسناد : 51 -
**[ترجمه]
بیان
حمل علی ملاقاتهما المیتة بالرطوبة أو علی الاستحباب.
**[ترجمه]ملاقات آنها با مردار به رطوبت یا بر استحباب حمل شده است.
**[ترجمه]
«3»
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّ عَلِیّاً سُئِلَ عَنْ شَاةٍ مَاتَتْ فَحُلِبَ مِنْهَا لَبَنٌ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام إِنَّ ذَلِکَ الْحَرَامُ مَحْضاً(2).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السلام فرمود: از علی علیه السّلام در مورد گوسفندی که مرده و از آن شیری دوشیده شده است سوال شد، حضرت فرمود همانا این حرام محض است. - . قرب الاسناد : 84 -
**[ترجمه]
«4»
وَ مِنْهُ، عَنِ السِّنْدِیِّ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: لَا بَأْسَ بِمَا یُنْتَفُ مِنَ الطَّیْرِ وَ الدَّجَاجِ یُنْتَفَعُ بِهِ لِلْعَجِینِ وَ أَذْنَابِ الطَّوَاوِیسِ وَ أَعْرَافِ الْخَیْلِ وَ أَذْنَابِهَا(3).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه السّلام فرمود: آنچه از پرنده و مرغ، کنده می شود و برای خمیر از آن سود می برند اشکالی ندارد و دم‌های طاوسان و یال و دم اسبان نیز[اشکالی ندارند] - . قرب الاسناد : 84 -
**[ترجمه]
«5»
وَ مِنْهُ، بِالسَّنَدِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ: غَسْلُ صُوفِ الْمَیِّتِ ذَکَاتُهُ(4).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام علی علیه السّلام فرمود: شستن پشم مردار، تذکیه آن است. - . قرب الاسناد : 94 -
**[ترجمه]
«6»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أُحِلَّ مِنَ الْمَیْتَةِ اثْنَتَا عَشْرَةَ شَیْئاً الشَّعْرُ وَ الصُّوفُ وَ الْوَبَرُ وَ النَّابُ وَ الْقَرْنُ وَ الضِّرْسُ وَ الظِّلْفُ وَ الْبَیْضُ وَ الْإِنْفَحَةُ وَ الظُّفُرُ وَ الْمِخْلَبُ وَ الرِّیشُ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: دوازده چیز مردار حلالند: مو، پشم، کرک، نیش، شاخ، دندان، سم، تخم، شیردان، ناخن، چنگال و پَر. - . المحاسن
: 471 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الوبر محرکة صوف الإبل و الأرانب و نحوهما انتهی و ذکر الضرس بعد الناب تعمیم بعد التخصیص و الظلف هو المشقوق الذی یکون فی أرجل الشاة و البقر و نحوهما انتهی و لعل المراد هنا ما یشمل الحافر و کان التخصیص لأن المراد بالمیتة میتة ما یعتاد أکله من الأنعام و لیس لها حافر و عدم ذکر العظم کأنه لما یتشبث به من أجزاء المیتة و دسوماتها و المخ الذی فیه و بعد خلوه عنها طاهر.
**[ترجمه]در قاموس گفته است که وَبَر، به معنای پشم شتر و خرگوش ها و مانند آن دو است. ذکر کردن دندان پس از نیش، ذکر عام است پس از خاص. و ظِلف سم شکافته شده گوسفند و گاو و مانند آنها است. پایان. و شاید در اینجا شامل سم نشکافته هم بشود و مخصوصا نام بردن از آن برای این است که مراد از مردار مردار مأکول اللحم است که سم نشکافته ندارد و نام نبردن استخوان برای این است که به اجزاء مردار و چربی آن و مغزی که در آن است آلوده است و پس از تهی‌شدنش از آن ها پاک می باشد.
**[ترجمه]
«7»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الثَّنِیَّةِ تَنْفَصِمُ وَ تَسْقُطُ أَ یَصْلُحُ أَنْ یُجْعَلَ مَکَانَهَا سِنُّ شَاةٍ فَقَالَ إِنْ شَاءَ فَلْیَضَعْ مَکَانَهَا سِنّاً بَعْدَ أَنْ تَکُونَ ذَکِیَّةً(1).
**[ترجمه]محاسن: حلبی می گوید از دندان پیش که جدا می شود و می‌افتد سوال کردم که آیا می توان به جای آن دندان گوسفند گذاشت؟، فرمود: اگر خواست، پس از آنکه تذکیه شده است به جای آن دندان گوسفند بگذارد. - . المحاسن
: 644 -
**[ترجمه]
توضیح
الفصم بالفاء و القاف الکسر و الانفصام بهما التکسر و فی بعض النسخ بالأول و فی بعضها بالثانی و کأن التقید بالتذکیة للاستحباب أو المراد بها الطهارة بأن یکون المراد بالسن فی کلامه علیه السلام أعم من سن الشاة(2).
**[ترجمه]فصم به معنای شکستن است و انفصام به معنای شکسته شدن است. در برخی از نسخه ها اولی و در برخی دیگر، دومی ذکر شده است. گویا ذکر کردن شرط تذکیه به خاطر استحباب است و یا مقصود پاکی آن است به اعتبار اینکه دندان در سخن امام علیه السلام اعم از دندان گوسفند باشد.
**[ترجمه]
«8»
الْمَنَاقِبُ،(3)
الْعَیَّاشِیُّ عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِیِّ عَنْ أَبِی الصَّهْبَاءِ قَالَ: قَامَ ابْنُ الْکَوَّاءِ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَ هُوَ عَلَی الْمِنْبَرِ وَ قَالَ إِنِّی وَطِئْتُ دَجَاجَةً مَیْتَةً فَخَرَجَتْ مِنْهَا بَیْضَةٌ فآکُلُهَا قَالَ لَا قَالَ فَإِنِ اسْتَحْضَنْتُهَا فَخَرَجَ مِنْهَا فَرْخٌ آکُلُهُ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَکَیْفَ قَالَ لِأَنَّهُ حَیٌّ خَرَجَ مِنَ الْمَیِّتِ وَ تِلْکَ مَیْتَةٌ خَرَجَتْ مِنْ مَیْتَةٍ(4).
مشارق الأنوار، عن ابن الکواء: مثله
**[ترجمه]مناقب آل ابی طالب: ابن کواء از علی علیه السّلام که بر بالای منبر بود پرسید من یک مرغ خانگی مرده را لگد کردم و از او تخمی برآمد آن را بخورم؟ فرمود: نه، گفت اگر آن را زیر مرغ بگذارم و از آن جوجه‌ای بیرون آید، آن را بخورم؟ فرمود: آری. گفت: چطور؟ فرمود: جوجه زنده‌ایست که از مرده بیرون آمده است و آن تخم، مرده‌ای است که از مرده بیرون آمده است. - . مناقب آل ابی طالب 2 : 376 -
در مشارق الانوار از ابن کواء مانند آن نقل شده است .
**[ترجمه]
بیان
لأنه حی أی استحیل و طهر بالاستحالة و الحدیث عامی و یمکن حمل النهی علی الکراهة أو التقیة.
**[ترجمه]اینکه فرمود«چون زنده است» به این معناست که استحاله شده و پاک شده است و حدیث منقول از اهل سنت است و می‌توان این را بر کراهت یا تقیه حمل نمود.
**[ترجمه]
«9»
الْمَکَارِمُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الْعَاجِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ وَ إِنَّ لِی مِنْهُ لَمُشْطاً(5).
وَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْوَلِیدِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ عِظَامِ الْفِیلِ مَدَاهِنُ وَ أَمْشَاطٌ(6)
قَالَ لَا بَأْسَ(7).
1) 1. المحاسن 644.
2) 2. و زاد فی کتاب الصلاة ج 83 ص 233 ما نصه: یحتمل هذا الخبر زائدا علی ما مر أن یکون المراد بالسن مطلق السن و بالذکی الطاهر أو ما یقبل التذکیة.
3) 3. سقط عن النسخة المطبوعة و هکذا المخطوطة التی عندنا کلمة« المناقب» و لا یوجد الحدیث فی القسم الذی وصل الینا من تفسیر العیّاشیّ، و ابن شهرآشوب انما نقله عن أصله.
4) 4. مناقب آل أبی طالب 2- 376.
5) 5. مکارم الأخلاق: 79.
6) 6. فی المصدر: مداهنها و أمشاطها.
7) 7. مکارم الأخلاق: 79.
مِنْ طِبِّ الْأَئِمَّةِ، رُوِیَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: التَّسْرِیحُ بِمُشْطِ الْعَاجِ یُنْبِتُ الشَّعْرَ فِی الرَّأْسِ الْخَبَرَ(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: عبد اللَّه بن سلیمان می گوید از ابی جعفر علیه السّلام در مورد عاج فیل سوال کردم. حضرت فرمود: اشکالی ندارد و من هم از آن شانه‌ای دارم. - . مکارم الاخلاق : 79 -
مکارم الاخلاق: قاسم بن ولید می گوید از امام صادق علیه السّلام در مورد استخوان فیل که روغن دانی یا شانه ای باشد سوال کردم، فرمود: اشکالی ندارد. - . مکارم الاخلاق : 79 -
مکارم الاخلاق: امام حسن عسکری علیه السلام می فرماید: شانه زدن با شانه عاج، موی سر را می رویاند. ادامه حدیث. - . مکارم الاخلاق : 80 -
**[ترجمه]
بیان
العاج عظم الفیل ذکره الجوهری و الفیروزآبادی و قال فی النهایة فیه أنه کان له مشط من العاج العاج الذبل و قیل شیء یتخذ من ظهر السلحفاة البحریة فأما العاج الذی هو عظم الفیل فنجس عند الشافعی و طاهر عند أبی حنیفة انتهی و فی الصحاح الذبل شیء کالعاج و هو ظهر السلحفاة البحریة یتخذ منه السوار انتهی و أقول الظاهر أن المراد بالعاج عظم الفیل و کأنه شامل لسنه أیضا و القائل من العامة بنجاسته أوله بظهر السلحفاة فیدل الأخبار بإطلاقها علی جواز استعماله سواء اتخذ من مذکی أو غیره و علی طهارة الفیل علی القول بنجاسة ما لا تحله الحیاة من نجس العین.
قال فی المصباح العاج أنیاب الفیلة قال اللیث و لا یسمی غیر الناب عاجا و العاج ظهر السلحفاة البحریة و علیه یحمل قوله إنه کان لفاطمة صلوات الله علیها سوار من عاج(2)و لا یجوز حمله علی أنیاب الفیلة لأن أنیابها میتة بخلاف السلحفاة و الحدیث حجة لمن یقول بالطهارة.
**[ترجمه]جوهری و فیروزآبادی گفته اند عاج، استخوان فیل است. در نهایه آمده است که آن حضرت صلی اللَّه علیه و آله شانه‌ای از عاج داشت، عاج، ذبل است و در معنای آن گفته شده است چیزی است که از پشت لاک پشت دریایی گرفته می شود. و اما از نظر شافعی، عاجی که استخوان فیل است نجس می باشد و از نظر ابی حنیفه پاک است . پایان. در صحاح گفته است: ذبل چیزی مانند عاج است که همان پشت لاک پشت دریایی می باشد و از آن دست بند می سازند.پایان.
و من گویم: ظاهراً مقصود از عاج، استخوان فیل است که دندان آن را هم شامل می شود و کسانی از اهل سنت که آن را نجس می داند حدیث را به استخوان لاک پشت تفسیر کرده است و اطلاق اخبار دلالت بر جواز استعمال آن دارد خواه از تذکیه شده باشد یا غیر آن و هم بنا بر قول کسی که اجزاء بی جان نجس العین را هم نجس می داند، فیل پاک است .
در مصباح گفته است: عاج، دندان فیل است و لیث گفته است: جز دندان[چیز دیگری] را عاج نگویند، و عاج پشت لاک پشت دریایی است و این حدیث که حضرت فاطمه علیها السّلام دست بندی از عاج داشت بر آن حمل می شود و نمی شود آن را به دندان فیل تفسیر کرد چون دندان فیل نجس است بخلاف لاک پشت و این حدیث خود دلیلی است برای کسی که قائل به طهارت است.
**[ترجمه]
«10»
الْمَکَارِمُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَنْفَصِمُ سِنُّهُ أَ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَشُدَّهَا بِذَهَبٍ وَ إِنْ سَقَطَتْ أَ یَصْلُحُ أَنْ یَجْعَلَ مَکَانَهَا سِنَ
1) 1. مکارم الأخلاق: 80، و بعده: و یطرد الدود من الدماغ و یطفئ المرار و ینقی اللثة و العمور».
2) 2. أخرج المتقی الهندی فی المنتخب 3/ 35 عن الحافظ إسماعیل بن عبد اللّه سمویه بإسناده عن حسین بن عبد اللّه قال: دخلت علی فاطمة بنت علی و علیها مسکة من عاج و فی عنقها خیط من خرز، فقالت: ان أبی حدّثنی أن رسول اللّه« ص» کره التعطل للنساء و روی احمد فی مسنده 5/ 275 و أخرجه أبو داود فی سننه کتاب الترجل بالرقم 21 أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أمر مولاه ثوبان أن« اشتر لفاطمة قلادة من عصب و سوارین من عاج».
شَاةٍ قَالَ نَعَمْ إِنْ شَاءَ لَیَشُدُّهَا بَعْدَ أَنْ تَکُونَ ذَکِیَّةً(1).
و عن الحلبی عنه علیه السلام: مثله(2).
وَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلَهُ أَبِی وَ أَنَا حَاضِرٌ عَنِ الرَّجُلِ یَسْقُطُ سِنُّهُ فَیَأْخُذُ مِنْ أَسْنَانِ مَیِّتٍ فَیَجْعَلُهُ مَکَانَهُ قَالَ لَا بَأْسَ(3).
وَ عَنْ قُتَیْبَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا نَلْبَسُ هَذَا الْخَزَّ وَ سَدَاهُ إِبْرِیسَمٌ قَالَ وَ مَا بَأْسٌ بِإِبْرِیسَمٍ إِذَا کَانَ مَعَهُ غَیْرُهُ قَدْ أُصِیبَ الْحُسَیْنُ علیه السلام وَ عَلَیْهِ جُبَّةُ خَزٍّ وَ سَدَاهُ إِبْرِیسَمٌ قُلْتُ أَنَا أَلْبَسُ(4)هَذِهِ الطَّیْلَسَانَةَ الْبَرْبَرِیَّةَ وَ صُوفُهَا مَیِّتٌ قَالَ لَیْسَ فِی الصُّوفِ رُوحٌ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ یُجَزُّ وَ یُبَاعُ وَ هُوَ حَیٌ(5).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: عبد اللَّه بن سنان می گوید: از امام صادق علیه السّلام در باره مردی که دندانش جدا می شود سوال کردم که آیا درست است که آن را با طلا محکم کند؟ و اگر بیفتد آیا می تواند به جای آن دندان گوسفند قرار دهد؟ فرمود: آری اگر می خواهد آن را محکم کند به شرطی که تذکیه شده باشد. - . مکارم الاخلاق : 109 -
مکارم الاخلاق: از حلبی مانند آن از امام صادق علیه السلام روایت شده است. - . مکارم الاخلاق
: 109 -
مکارم الاخلاق: زراره می گوید که پدرم در حضور من از امام صادق علیه السّلام پرسید: دندان مردی می‌افتد و از دندان های مرده برمی دارند و به جای آن می نهند. فرمود: اشکالی ندارد. - . مکارم الاخلاق : 109 -
مکارم الاخلاق: قتیبة بن محمّد می گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: ما از این خزّ می پوشیم و تار [و پود] آن از ابریشم است؟ فرمود: ابریشم چنانچه چیز دیگری با آن باشد اشکالی ندارد. حسین علیه السّلام کشته شد و بر تن جبّه ای از خزّ داشت که تار آن از ابریشم بود، گفتم: من این رو لباسی بربری را می پوشم و پشمش از مردار است فرمود: پشم جان[روح] نداردآیا نمی بینی از زنده چیده می شود و به فروش می رسد. - . مکارم الاخلاق : 122-123 -
**[ترجمه]
«11»
الْهِدَایَةُ:، عَشَرَةُ أَشْیَاءَ مِنَ الْمَیْتَةِ ذَکِیَّةٌ الْعَظْمُ وَ الشَّعْرُ وَ الصُّوفُ وَ الرِّیشُ وَ الْقَرْنُ وَ الْحَافِرُ وَ الْبَیْضُ وَ الْإِنْفَحَةُ وَ اللَّبَنُ وَ السِّنُ(6).
**[ترجمه]هدایه: ده چیز از مردار پاک هستند: استخوان، مو، پشم، پر، شاخ، سم، تخم، شیردان، شیر، دندان. - . الهدایه
: 79 -
**[ترجمه]
«12»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الرُّویَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ التَّمِیمِیِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ الدِّیبَاجِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: مَا لَا نَفْسَ لَهُ سَائِلَةً إِذَا مَاتَ فِی الْإِدَامِ فَلَا بَأْسَ بِأَکْلِهِ(7)وَ سُئِلَ علیه السلام عَنِ الزَّیْتِ یَقَعُ فِیهِ شَیْ‌ءٌ لَهُ دَمٌ فَیَمُوتُ فَقَالَ یَبِیعُهُ لِمَنْ یَعْمَلُهُ صَابُوناً(8).
**[ترجمه]نوادر راوندی: امام علی علیه السّلام می فرماید: هر چه خون جهنده ندارد چنانچه در خورش [بیفتد و]بمیرد خوردن آن اشکالی ندارد - . نوادر راوندی : 50 - ، و از حضرت علیه السلام در باره روغن زیتونی که جانور خون دار در آن بیفتد و بمیرد سوال شد و ایشان فرمود: به کسی که از آن صابون بسازد بفروشد. - . نوادر راوندی : 51 -
**[ترجمه]
بیان
یدل علی جواز استعمال المتنجس فیما لا یشترط فیه الطهارة و علی طهارة غیر ذی النفس السائلة.
1) 1. مکارم الأخلاق 109، و حدیث الحلبیّ هو الذی مر تحت الرقم 7 بروایة المحاسن.
2) 2. مکارم الأخلاق 109، و حدیث الحلبیّ هو الذی مر تحت الرقم 7 بروایة المحاسن.
3) 3. مکارم الأخلاق 109، و حدیث الحلبیّ هو الذی مر تحت الرقم 7 بروایة المحاسن.
4) 4. فی المصدر: انا نلبس.
5) 5. مکارم الأخلاق 123- 122.
6) 6. الهدایة: 79.
7) 7. نوادر الراوندیّ 50.
8) 8. نوادر الراوندیّ 51.
**[ترجمه]دلالت دارد بر جواز به کار بردن شیئ نجس شده در آنچه پاکی در آن شرط نیست و [نیز دلالت دارد ] بر پاکی آنچه خون جهنده ندارد.
**[ترجمه]
«13»
الدَّعَائِمُ، عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ رَخَّصَ فِی الْإِدَامِ وَ الطَّعَامِ یَمُوتُ فِیهِ حِشَاشُ الْأَرْضِ وَ الذُّبَابُ وَ مَا لَا دَمَ لَهُ وَ قَالَ لَا یُنَجِّسُ ذَلِکَ شَیْئاً وَ لَا یُحَرِّمُهُ فَإِنْ مَاتَ فِیهِ مَا لَهُ دَمٌ وَ کَانَ مَائِعاً فَسَدَ وَ إِنْ کَانَ جَامِداً فَسَدَ مِنْهُ مَا حَوْلَهُ وَ أُکِلَتْ بَقِیَّتُهُ(1).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: امام علی علیه السّلام خوردن خوراکی که حشره‌های زمین و مگس و آنچه خون جهنده ندارد در آن بمیرد را اجازه داده و فرمود: آنها چیزی را نجس و حرام نمی کنند، و اگر [موجود]خون‌داری در آن بمیرد و مایع باشد، آن فاسد می شود و اگر جامد باشد [فقط]اطراف آن فاسد می شود و بقیه آن خورده می شود. - . دعائم الاسلام 2 : 126 -
**[ترجمه]
تذییل
و تفصیل قال فی الروضة تحرم المیتة أکلا و استعمالا إجماعا و یحل منها عشرة أشیاء متفق علیها و حادی عشر مختلف فیه و هی الصوف و الشعر و الوبر و الریش فإن جز فهو طاهر و إن قلع غسل أصله المتصل بالمیتة لاتصاله برطوبتها و القرن و الظلف و السن و العظم و هذه مستثناة من جهة الاستعمال أما الأکل فالظاهر جواز ما لا یضر منها بالبدن للأصل و البیض إذا اکتسی القشر الأعلی الصلب و إلا کان بحکمها و الإنفحة بکسر الهمزة و فتح الفاء و الحاء المهملة و قد یکسر الفاء قال فی القاموس هو شیء یستخرج من بطن الجدی الراضع أصفر فیعصر فی صوفه فیغلظ کالجبن فإذا أکل الجدی فهو کرش و ظاهر أول التفسیر کون الإنفحة هی اللبن المستحیل فی جوف السخلة فتکون من جملة ما لا تحله الحیاة و فی الصحاح و الإنفحة کرش الحمل أو الجدی ما لم یأکل فإذا أکل فهی کرش و قریب منه فی الجمهرة و علی هذا فهی مستثناة مما تحله الحیاة.
و علی الأول فهو طاهر و إن لاصق الجلد المیت للنص و علی الثانی فما فی داخله طاهر قطعا و کذا ظاهره بالأصالة و هل ینجس بالعرض بملاصقة المیت له وجه و فی الذکری و الأولی تطهیر ظاهرها و إطلاق النص یقتضی الطهارة مطلقا نعم یبقی الشک فی کون الإنفحة المستثناة هل هی اللبن المستحیل أم الکرش بسبب اختلاف أهل اللغة و المتیقن منه ما فی داخله لأنه متفق علیه و اللبن فی ضرع المیتة علی قول مشهور
1) 1. دعائم الإسلام 2 ر 126 و فی هامشه: خشاش الطیر صغارها و حشاش الأرض حشراتها.
بین الأصحاب مستنده روایات منها صحیحة زرارة(1)و قد روی نجاسته فی خبر(2)
آخر لکنه ضعیف السند إلا أنه موافق للأصل من نجاسة المائع بملاقاة النجاسة و کل نجس حرام و فی الدروس ضعف روایة التحریم و جعل القائل بها نادرا و حملها علی التقیة انتهی.
**[ترجمه]در روضه گفته است: اجماعا[نظر بر این است که] خوردن و به کار بردن مردار حرام است و همه معتقدند که ده چیز آن حلال است و مورد یازدهم مورد اختلاف است و آن ده[چیز عبارتند از] پشم، مو، کرک، پر، - که اگر چیده شوند پاکند و اگر کنده شوند ریشه آن ها که متصل به مردار است شسته می شود چرا که به رطوبت مردار متصل است - ، شاخ، سم، دندان و استخوان، که این ها از نظر به کار بردن مستثنی هستند[یعنی می توان آنها را به کار برد] و اما از نظر خوردن، به حکم اصل [اباحه]، ظاهرا، آن چه از آنها که به بدن زیانی ندارد، خوردنش جایز است. و تخم به شرطی که پوسته روی آن سفت و محکم باشد و گر نه در حکم مردار است و [اِنفَحَه یعنی] شیردان، در قاموس گفته است آن چیز زردی است که از شکم بزغاله شیری در می آورند و آن را می گذارند تا مانند پنیر بسته شود و چون بزغاله چیز خور شود شکمبه می گردد[به آن شکمبه گفته می شود] و ظاهر تفسیر نخست این است که انفحه شیریست که در شکم بره و بزغاله حالی بحالی شده و از جمله آنهایی به حساب می آید که جان ندارد.
در صحاح گفته است: انفحه شکمبه برّه و بزغاله است مادامی که غذا نمی خورد و اگر غذا خور شود به آن شکمبه گویند و تفسیر جمهره نیز نزدیک به آن است، و بر این اساس از اعضائی که جان دارند مستثنی می شود.
بنا بر تفسیر اول، به حکم نصّ، اگر چه به پوست مردار چسبیده باشد، پاک است و بنا بر تفسیر دوّم آنچه درون آن است قطعا پاک است و نیز آنچه در بیرون آن است نیز به حکم اصل[اباحه] پاک است. و اینکه آیا با برخورد با مردار، بالعرض نجس است [یا نه]؟ وجهی دارد. در ذکری گفته است: بهتر آن است که بیرونش را پاک بدانیم و اطلاق نصّ دلالت بر پاکی آن به صورت مطلق دارد. آری این اشکال [و شک] به دلیل اختلاف نظر اهل لغت باقی می ماند که انفحه جدا شده از اعضاء مردار، همان شیرحالی به حالی شده[مستحیل] است یا خود شکمبه؟ و قدر متیقن آن که متفق علیه است همان است که در درون آن قرار دارد و بنا بر قول مشهور، شیر در پستان مردار هم استثناء شده است و دلیل آن هم روایاتی است مانند صحیحه زراره. - . التهذیب 9.: 176 - و در روایت دیگری آن نجس شمرده شده است - . التهذیب 9.: 176 - ولی سند آن روایت ضعیف است جز اینکه موافق قاعده نجس شدن مایع با ملاقات نجس، و نیز قاعده هر نجس حرام است می باشد. در دروس، روایت تحریم را ضعیف، و قائل به آن را نادر دانسته و آن را حمل بر تقیه نموده است. پایان.
**[ترجمه]
و أقول
لا بد من التنبیه علی فوائد.
الأولی خص الشیخ فی النهایة استثناء الشعر و الصوف و الوبر بما إذا أخذت بالجز و قد یعلل کلامه بأن أصولها المتصلة باللحم من جملة أجزائه و إنما یستکمل استحالتها إلی أحد المذکورات بعد تجاوزها عنه و هو ضعیف لأن إطلاق الأخبار یشمل القلع أیضا بل الأمر بالغسل فی بعض الروایات قرینة علی إرادة القلع بخصوصه و عدم صدق الاسم ممنوع.
الثانی الظاهر طهارة المذکورات سوی الإنفحة مطلقا فی الحیوان المحلل و غیره إذا کان طاهرا حال الحیاة لا نعرف خلافا فی ذلک إلا فی البیض فقد فرق العلامة بین کونه من مأکول اللحم و غیره فحکم بطهارة الأول و نجاسة الثانی و نص الشهید علی عدم الفرق و هو أقوی.
الثالث اشترط أکثر الأصحاب فی البیض اکتساء القشر الأعلی لروایة غیاث بن إبراهیم(3)و نقل عن الصدوق فی المقنع أنه لم یتعرض لهذا الشرط و کلام الأصحاب مختلف فی التعبیر عن هذا الشرط فبعض المتقدمین اقتصر علی مدلول الروایة حیث قال إن اکتسب الجلد الغلیظ و قال الشیخ فی النهایة إذا کان قد اکتسی الجلد الفوقانی و جماعة منهم المحقق عبروا بالقشر الأعلی و فی کلام العلامة فی جملة من کتبه الجلد الصلب و وصف الصلابة زائد علی القید المعتبر فی الروایة(4)و حکی العلامة
1) 1. راجع التهذیب ج 9 ص 76 الحدیث 59 و 60 ضعف الثانی لمکان وهب.
2) 2. راجع التهذیب ج 9 ص 76 الحدیث 59 و 60 ضعف الثانی لمکان وهب.
3) 3. الکافی ج 6 ص 258، التهذیب 9 ر 76.
4) 4. المراد بالجلد الصلب هو القشر الأعلی، و لا یتصلب هذا القشر الابعد استکمال البیض و انقطاعه عن رحم البائض، و اما قبل تصلب القشر فالبیض متعلق بالرحم مستمد منها یمتص من دمها و ان کان علیه جلد رقیق، فالبیض قبل تصلب القشر الأعلی من أجزاء الرحم و هی میتة، و بعد تصلبه یکون منفصلا عنها منقطعا عن حکمها، و هو واضح.
عن بعض العامة أنه ذهب إلی طهارة البیض و إن لم یکتس القشر الأعلی محتجا بأن علیه غاشیة رقیقة تحول بینه و بین النجاسة ثم قال و الأقرب عندی أنها إن کانت قد اکتست الجلد الأعلی و إن لم یکن صلبا فهی طاهرة لعدم الملاقاة و إلا فلا و هو حسن.
الرابع قال فی التذکرة فأرة المسک طاهرة سواء أخذت من حی أو میت و قال فی الذکری المسک طاهر إجماعا و فأرته و إن أخذت من غیر المذکی و استقرب فی المنتهی نجاستها إن انفصلت بعد الموت و الأول أقرب
لِصَحِیحَةِ(1)
عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ فَأْرَةِ الْمِسْکِ تَکُونُ مَعَ الرَّجُلِ وَ هُوَ یُصَلِّی وَ هِیَ مَعَهُ فِی جَیْبِهِ أَوْ ثِیَابِهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ.
لَکِنْ رَوَی الشَّیْخُ فِی الصَّحِیحِ(2)
أَیْضاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ یَعْنِی أَبَا مُحَمَّدٍ علیه السلام هَلْ یَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ وَ مَعَهُ فَأْرَةُ مِسْکٍ قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ إِذَا کَانَ ذَکِیّاً.
و أجیب عنه بأن انتفاء کونها ذکیا غیر مستلزم للنجاسة و کذا المنع من استصحابها فی الصلاة مع أنه یجوز أن یکون المراد بالذکی الطاهر الذی لم تعرض له نجاسة من خارج و الأحوط عدم استصحابها فی الصلاة إلا مع التذکیة و یکفی شراؤها من مسلم.
الخامس المشهور بین الأصحاب نجاسة ما لا تحله الحیاة من نجس العین کالکلب و الخنزیر و الکافر و خالف فیه المرتضی ره فحکم بطهارتها و کان الأشهر أقوی و إن شهدت ظواهر بعض الأخبار بمذهبه و سیأتی القول فی أکثر هذه الأحکام فی کتابی الطهارة و الصلاة إن شاء الله تعالی.
**[ترجمه]به ناچار باید به چند فائده[نکته سودمند] آگاهی داد:
شیخ در نهایه استثناء شمردن پشم، مو و کرک را در صورت چیدن آن ها دانسته و این سخن او چنین توجیه شده است که ریشه آنها که متصل به گوشت است و جزء اجزاء آن می باشد و در صورت نبودن آن، جزء بی جانها باشد، و این سخن ضعیف است زیرا اطلاق اخبار، کندن آنها را هم فرامی گیرد، و فرمان شستن در برخی روایات قرینه همان کندن است، و صدق نکردن نام [ بر] آنها ممنوع است.
ظاهر این است که آنچه نام برده شده -به جز [انفحه]شیردان – مطلقا، چه در حیوان حلال[غیر نجس العین] و چه غیر آن، به شرطی که در حین حیات پاک بوده باشد پاک می باشند و در این مورد اختلاف نظری وجود ندارد به جز در باره تخم که علامه تفصیل داده میان این که از مأکول اللحم باشد یا غیر آن و نخست را پاک دانسته و دوّم را نجس، و شهید تصریح کرده که فرقی ندارند و این اقوی است.
بیشتر اصحاب [با استناد به]روایت غیاث بن ابراهیم - . کافی 6 : 258 – تهذیب 9 : 76 - در باره تخم شرط دانسته اند که پوسته رو بسته شده باشد و از صدوق در مقنع نقل شده که این شرط را نیاورده و سخن فقهاء ما در تعبیر از این شرط مختلف است برخی متقدمین همان تعبیر روایت را آورده و گفته اند: به شرطی که پوسته کلفت بر آن پوشیده شده باشد.
شیخ در نهایه گفته است: به شرطی که پوسته بالا را بر خود گرفته باشد، و جمعی چون محقق، تعبیر به پوسته فوقانی کرده اند، در جمله‌ای از کتابهای علامه پوسته سخت آمده و سختی را بر قیدی که در روایت آمده، افزوده است. و علامه از برخی اهل سنت روایت کرده است که قول به طهارت را، اگر چه پوسته بالا را هم به خود نگرفته است، به این دلیل که همان پوسته نازک، آن را از نجاست حفظ می کند، پذیرفته و سپس گفته به عقیده من اگر پوست بالا را دارد،اگر چه سخت نشده باشد پاک است چون ملاقات با نجس ندارد و گر نه پاک نیست و این رای خوب است.
در تذکره گفته است نافه مشک خواه از زنده گرفته شود و خواه از مردار، پاک است. در ذکری گفته است: اجماع فقها بر این است که مشک پاک است و پوسته آن اگر چه از [حیوان] تذکیه نشده باشد پاک است، و در منتهی گفته است اگر پس از مردن جدا شده باشد، نجس است. قول نخست اقرب[به صحیح نزدیک تر] است، به دلیل روایت[زیر]: علی بن جعفر می گوید از امام موسی کاظم علیه السلام در باره نافه مشکی که با مرد است و او نماز می خواند و در جیب یا جامه او است پرسیدم و ایشان فرمود: اشکالی ندارد. - . التهذیب 2.: 226 -
ولی شیخ از عبد اللَّه بن جعفر روایت کرده است که می گوید: به او یعنی ابی محمّد علیه السّلام نوشتم که آیا جایز است که فردی نماز بخواند در حالی که با او نافه مشک است؟ فرمود: اگر تذکیه شده باشد اشکالی ندارد. - . التهذیب 2.: 226 -
چنین پاسخ داده شده است که نداشتن تذکیه مستلزم نجاست و منع از همراه بودنش در نماز نیست. با اینکه چه بسا مقصود از مذکی در روایت این است که پاک باشد یعنی نجاستی از خارج به آن نرسیده باشد و احوط این است که [فرد] آن را در نماز با خود همراه نداشته باشد مگر در صورتی که مذکی باشد و [همین که] از مسلمان خریده باشد کفایت می کند.
قول مشهور میان اصحاب نجاست اجزاء بی جان نجس العین مانند سگ و خوک و کافر است. و سید مرتضی(ره) مخالف آن است و حکم به پاکی آن نموده است و قول مشهور اقوی می باشد و گرچه ظاهر برخی روایات گواه نظر او است و البته سخن در باره بیشتر این احکام در کتاب طهارت و نماز خواهد آمد. ان شاء اللَّه تعالی .
**[ترجمه]
باب 14 فضل اللحم و الشحم و ذم من ترک اللحم أربعین یوما و أنواع اللحم
روایات
«1»
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: عَلَیْکُمْ بِاللَّحْمِ فَإِنَّ اللَّحْمَ مِنَ اللَّحْمِ وَ اللَّحْمُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ قَالَ مَنْ تَرَکَ اللَّحْمَ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً سَاءَ خُلُقُهُ وَ إِیَّاکُمْ وَ أَکْلَ السَّمَکِ فَإِنَّ السَّمَکَ یَسُلُّ الْجِسْمَ(1).
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سَیِّدُ طَعَامِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ اللَّحْمُ وَ سَیِّدُ شَرَابِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ الْمَاءُ(2).
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام: أَنَّ عَلِیّاً کَانَ یُؤْتَی بِغَلَّةِ مَالِهِ مِنْ یَنْبُعَ فَیُصْنَعُ لَهُ مِنْهَا الطَّعَامُ یُثْرَدُ لَهُ الْخُبْزُ وَ الزَّیْتُ وَ تَمْرُ الْعَجْوَةِ فَیُجْعَلُ لَهُ مِنْهُ ثَرِیداً فَیَأْکُلُهُ وَ یُطْعِمُ النَّاسَ الْخُبْزَ وَ اللَّحْمَ وَ رُبَّمَا أَکَلَ اللَّحْمَ(3).
**[ترجمه]قرب الاسناد: امام علی علیه السّلام فرمود: بر شما باد[خوردن] گوشت زیرا گوشت از گوشت است، و گوشت گوشت را می رویاند، هر که چهل روز گوشت نخورد بدرفتار می شود، مبادا ماهی بخورید که تن را آب می کند. - . قرب الاسناد : 69 -
قرب الاسناد: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: سرور خوراک دنیا و آخرت، گوشت است، و سرور نوشیدنی دنیا و آخرت آب است. - . قرب الاسناد : 69 -
قرب الاسناد: امام علی علیه السّلام درآمد مالی که در یَنبُع داشت را می‌آورد از آن برایش خوراک تهیه می کردند و نان ترید می کرد با زیت و خرمای عجوه، و تریدی از آن فراهم می کردند که خود می خورد و به مردم از نان و گوشت می خورانید و بسا که خودش هم گوشت می خورد. - . قرب الاسناد : 72 -
**[ترجمه]
«2»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا ضَعُفَ الْمُسْلِمُ فَلْیَأْکُلِ اللَّحْمَ وَ اللَّبَنَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ الْقُوَّةَ فِیهِمَا(4)
وَ قَالَ علیه السلام لُحُومُ الْبَقَرِ دَاءٌ وَ أَلْبَانُهَا دَوَاءٌ وَ أَسْمَانُهَا شِفَاءٌ-(5)
وَ قَالَ علیه السلام أَقِلُّوا مِنْ لَحْمِ الْحِیتَانِ فَإِنَّهَا تُذِیبُ الْبَدَنَ وَ تُکْثِرُ الْبَلْغَمَ وَ تُغَلِّظُ النَّفْسَ(1).
**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: اگر مسلمانی ناتوان شد باید گوشت و شیر بخورد زیرا خداوند عزّ و جلّ نیرو را در آنها نهاده است. - . الخصال 2.: 617 -
[هم چنین حضرت] فرمود: گوشت گاوها بیماری [و مرض]و شیرشان درمان و روغنشان شفاء است. - . الخصال 2.: 637 -
[همچنین] فرمود: کم ماهی بخورید که تن را آب کنند و بلغم را می افزاید و نفس را سخت می کند. - . الخصال 2.: 636 -
**[ترجمه]
«3»
الْعُیُونُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادٍ الْهَمَدَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَیُبْغِضُ الْبَیْتَ اللَّحِمَ وَ اللَّحِمَ السَّمِینَ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّا لَنُحِبُّ اللَّحْمَ وَ لَا تَخْلُو بُیُوتُنَا مِنْهُ فَکَیْفَ ذَلِکَ فَقَالَ لَیْسَتْ حَیْثُ تَذْهَبُ إِنَّمَا الْبَیْتُ اللَّحِمُ الْبَیْتُ الَّذِی یُؤْکَلُ فِیهِ لُحُومُ النَّاسِ بِالْغِیبَةِ وَ أَمَّا اللَّحِمُ السَّمِینُ فَهُوَ الْمُتَجَبِّرُ الْمُتَکَبِّرُ الْمُخْتَالُ فِی مِشْیَتِهِ(2).
**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام صادق علیه السّلام می فرماید: خدای تبارک و تعالی خانه گوشت و گوشت فربه را بد [دشمن]می دارد و یکی از یارانش به ایشان عرض کرد: یابن رسول اللَّه ما البته گوشت را دوست داریم و خانه ما بی‌گوشت نیست این چگونه شود؟ فرمود چنین نیست که تو فهمیدی همانا خانه گوشت خانه‌ای است که در آن به خاطرغیبت کردن گوشت مردم خورده می شود و [ مراد از ]گوشت فربه، [فرد]زورگوی متکبر است که متکبرانه راه می رود. - . عیون اخبار الرضا 1 : 314 -
**[ترجمه]
توضیح
فی النهایة إن الله تعالی لیبغض أهل البیت اللحمین و فی روایة البیت اللحم و أهله قیل هم الذین یکثرون أکل لحوم الناس بالغیبة و قیل هم الذین یکثرون أکل اللحوم و یدمنونه و هو أشبه و منه قول عمر اتقوا هذه المجازر(3)
نهی عن أماکن الذبح لان الفها و مداومة النظر إلیها و مشاهدة ذبح الحیوانات ممّا یقسی القلب و یذهب الرحمة منه. و قیل انما نهاهم عنها لانه کره لهم ادمان أکل اللحوم و جعل لها ضراوة کضراوة الخمر أی عادة کعادتها، لان من اعتاد أکل اللحوم أسرف فی النفقة.
قاله فی اللسان.
فإن لها ضراوة کضراوة الخمر و قوله الآخر إن للحم ضراوة کضراوة الخمر یقال رجل لحم و لاحم و ملحم و لحیم فاللحم الذی یکثر أکله و الملحم الذی یکثر عنده اللحم أو یطعمه و اللاحم الذی یکون عنده لحم و اللحیم الکثیر لحم الجسد انتهی.**[ترجمه]در نهایه آمده است که «خدا اهل خانه دو گوشت را دشمن می دارد» و در روایت دیگری «خانه گوشت و اهلش را» آمده است. گفته شده است که مقصود کسانی هستند که با غیبت کردن، بسیار گوشت مردم را می خورند، و گفته شده است: مراد آنهایی هستند که بسیار گوشت می خورند و آن را پیوسته ادامه می دهند و این معنی مناسبتر است. و گفته عمر هم از همین است که بپرهیزید از این گوشت‌فروشیها، چرا که همان طور که شراب عادت می شود آن هم عادت می شود، در سخن دیگری از او آمده است:همانا برای گوشت، عادتی همچون عادت شراب است. در لغت گفته می شود «مرد لحم و لاحم و ملحم و لحیم»، «لحم» کسی است که بسیار گوشت می خورد، «ملحم» کسی است که بسیار گوشت دارد یا آن را می خوراند، «لاحم» کسی است که نزد او گوشت است و «لحیم» به کسی گفته می شود که گوشت بدنش زیاد است .پایان.
**[ترجمه]
و أقول
یلوح مما ذکرنا أن أحادیث ذم اللحم محمولة علی التقیة و التعبیر عن
المتکبر المختال باللحم السمین علی الاستعارة لأن المختال ینفخ فی نفسه و أنفه کأنه یتسمن.
**[ترجمه]از آنچه گفته شد چنین بر می آید که احادیث نکوهش گوشت حمل بر تقیه می شوند و اینکه از متکبرِ بر خود بالنده، به گوشت فربه تعبیر شده است استعاره می باشد زیرا او در خود و بینی خود باد می دمد و گویا فربه شده است .
**[ترجمه]
«4»
الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الطَّائِیِّ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْخُوزِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِیِّ وَ عَنِ الْحُسَیْنِ الْأُشْنَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْرَوَیْهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ کُلِّهِمْ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سَیِّدُ طَعَامِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ اللَّحْمُ وَ سَیِّدُ شَرَابِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ الْمَاءُ وَ أَنَا سَیِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ لَا فَخْرَ(1).
صحیفة الرضا بالإسناد عنه علیه السلام: مثله(2).
**[ترجمه]عیون اخبار: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: که سرور خوراکها در دنیا و آخرت، گوشت است و سرور نوشیدنی‌ها در دنیا و آخرت، آب است و من سرور فرزندان آدمم و هیچ فخری [مباهاتی] نیست. - . عیون اخبار الرضا 2 : 35 -
در صحیفه رضا مانند همین آمده است. - . صحیفه الرضا : 10 -
**[ترجمه]
«5»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الْمُتَقَدِّمَةِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سَیِّدُ طَعَامِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ اللَّحْمُ ثُمَّ الْأَرُزُّ(3).
الصحیفة، عنه علیه السلام: مثله(4).
**[ترجمه]عیون اخبار: پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: سرور غذاهای دنیا و آخرت، گوشت و سپس برنج است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 35 -
در صحیفه رضا علیه السلام مانند آن آمده است. - . صحیفه الرضا : 10 -
**[ترجمه]
«6»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: عَلَیْکُمْ بِاللَّحْمِ فَإِنَّهُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ مَنْ تَرَکَ اللَّحْمَ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاءَ خُلُقُهُ(5).
**[ترجمه]عیون اخبار: امیرالمؤمنین علیه السّلام می فرماید: بر شما باد [خوردن] گوشت، زیرا گوشت را می رویاند و هر که چهل روز گوشت نخورد بد رفتار می‌شود. - . عیون اخبار الرضا 2 : 41 -
**[ترجمه]
«7»
الصَّحِیفَةُ، عَنْهُ علیه السلام: مِثْلَهُ(6).
**[ترجمه]در صحیفه، مانند آن، از حضرت نقل شده است. - . صحیفه الرضا : 25 -
**[ترجمه]
«8»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: ذُکِرَ عِنْدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله اللَّحْمُ وَ الشَّحْمُ فَقَالَ لَیْسَ مِنْهُمَا بَضْعَةٌ تَقَعُ فِی الْمَعِدَةِ إِلَّا أَنْبَتَتْ مَکَانَهَا شِفَاءً وَ أَخْرَجَتْ مِنْ مَکَانِهَا
دَاءً(1).
الصحیفة، عنه علیه السلام: مثله(2).
**[ترجمه]عیون اخبار: امام علی علیه السّلام می فرماید: نزد پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله از گوشت و پیه یاد شد، و ایشان فرمود: تکه ای از آن ها در شکم نیفتد مگر آنکه به جایش شفا بروید و از جایش دردی خارج شود. - . عیون اخبار الرضا 2 : 41 -
در صحیفه، از حضرت، مانند آن، نقل شده است. - . صحیفه الرضا : 25 -
**[ترجمه]
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ یُسْمِنَّ وَ ثَلَاثَةٌ یَهْزِلْنَ فَأَمَّا الَّتِی یُسْمِنَّ فَإِدْمَانُ الْحَمَّامِ وَ شَمُّ الرَّائِحَةِ الطَّیِّبَةِ وَ لُبْسُ الثِّیَابِ اللَّیِّنَةِ وَ أَمَّا الَّتِی یَهْزِلْنَ فَإِدْمَانُ أَکْلِ الْبَیْضِ وَ السَّمَکِ وَ الطَّلْعِ(3).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام می فرماید: که سه چیز فربه و سه چیز لاغر کنند ؛ اما آنها که فربه می کنند: پیوسته حمام گرفتن و استشمام بوی خوش و پوشیدن لباس نرم [است] و اما آنها که لاغر می کنند: پیوسته خوردن تخم و ماهی و طلع خرما (و آن غلاف گل خرما است). - . الخصال 1.: 155 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الطلع من النخل شیء یخرج کأنه نعلان مطبقان و الحمل بینهما منضود و الطرف محدد أو هو ما یبدو من ثمرته فی أول ظهورها.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: طلع خرما، چیزی است مانند دو نعلِ روی هم قرار گرفته که خارج می شود و حمل، ما بین آن دو، روی هم قرار دارد و کناره آن مشخص [و محدود] است. یا آن [طلع خرما]عبارت است از آنچه از میوه خرما که در اول ظاهر شدنش نمایان می شود.
**[ترجمه]
«9»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ اللَّحْمِ وَ السَّمْنِ یُخْلَطَانِ جَمِیعاً قَالَ کُلْ وَ أَطْعِمْنِی(4).
**[ترجمه]محاسن: ابی جارود می گوید از امام صادق علیه السّلام در مورد گوشت و روغن که با هم مخلوط شوند، سوال کردم، ایشان فرمودند: بخور و بمن بخوران. - . المحاسن
: 400 -
**[ترجمه]
«10»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ الْحُرِّ عَنْ شَرِیکٍ الْعَامِرِیِّ عَنْ بِشْرِ بْنِ غَالِبٍ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ إِلَی الْمَدِینَةِ وَ مَعَهُ شَاةٌ قَدْ طُبِخَتْ أَعْضَاءً فَجَعَلَ یُنَاوِلُ الْقَوْمَ عُضْواً عُضْواً(5).
**[ترجمه]محاسن: بشیر بن غالب می گوید: با حسین بن علی علیه السّلام به سمت مدینه می رفتیم و به همراه او گوسفندی بود که اعضای آن پخته شده بود و عضو به عضو آن را به افراد می داد [تا بخورند]. - . المحاسن
: 405 -
**[ترجمه]
«11»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَکْرٍ قَالَ: أَمَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِلَحْمٍ فَبُرِّدَ لَهُ ثُمَّ أُتِیَ بِهِ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَنِی أَشْتَهِیهِ ثُمَّ قَالَ النِّعْمَةُ فِی الْعَافِیَةِ أَفْضَلُ مِنَ النِّعْمَةِ عَلَی الْقُدْرَةِ(6).
**[ترجمه]محاسن: عبد اللَّه بن بکر می گوید: امام صادق علیه السلام دستور داد تا گوشتی برای ایشان بیاورند، گوشت را خنک کرده و نزد ایشان آوردند و فرمود: سپاس خدا را که آن را دل خواه من قرار داد و سپس فرمود: نعمت در حال عافیت بهتر است از نعمت بر[حال قدرت و] توانائی. - . المحاسن
: 406 -
**[ترجمه]
«12»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اللَّحْمُ سَیِّدُ الطَّعَامِ فِی الدُّنْیَا
وَ الْآخِرَةِ(1).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: گوشت سرور غذاهای دنیا و آخرت است. - . المحاسن
: 459 -
**[ترجمه]
«13»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: سَیِّدُ إِدَامِ الْجَنَّةِ اللَّحْمُ(2).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: سرور خورش بهشت، گوشت است. - . المحاسن
: 460 -
**[ترجمه]
«14»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ مِسْکِینٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ اللَّحْمَ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: [از]شیوه رسول خدا [این]بود که گوشت می خورد. - . المحاسن
: 460 -
**[ترجمه]
«15»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ وَ کَانَ خَیْراً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ سَیِّدِ الْإِدَامِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ فَقَالَ اللَّحْمُ أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی- وَ لَحْمِ طَیْرٍ مِمَّا یَشْتَهُونَ(4).
**[ترجمه]محاسن: عبد اللَّه بن سنان می گوید از امام صادق علیه السّلام در باره سرور غذاهای دنیا و آخرت سوال کردم و ایشان فرمود: گوشت، آیا سخن خداوند تبارک و تعالی را نشنیدی که می فرماید «وَ لَحْمِ طَیْرٍ مِمَّا یَشْتَهُونَ » - . واقعه / 21 - { و از گوشت پرنده هر چه بخواهند }. - . المحاسن
: 460 -
**[ترجمه]
توضیح
الاستشهاد بالآیة من جهة أنه تعالی خص من بین سائر الإدام اللحم بالذکر فهو سید إدام الآخرة و أما الفاکهة و إن ذکرها فهی لا تعد من الإدام عرفا و الغرض بیان کونه سیدا بالنظر إلی غیر الفاکهة و الأول أظهر.
**[ترجمه]گواه آوردن این آیه به این خاطر است که خداوند متعال در بین همه خورشها گوشت را نام برده است پس آن سرور خورش ها در سرای آخرت است و اما نام بردن از میوه، مغایر آن نیست چرا که میوه در عرف، خورش به حساب نمی آید. و مقصود [از آیه متقدم الذکر]بیان کردن سرور بودن گوشت در بین غیر میوه می باشد و نخست روشن تر است.
**[ترجمه]
«16»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَیِّدُ الطَّعَامِ اللَّحْمُ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السلام می فرماید: سرور غذاها، گوشت است. - . المحاسن : 460 -
**[ترجمه]
«17»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْبَیْتُ اللَّحِمُ یُکْرَهُ قَالَ وَ لِمَ قُلْتُ بَلَغَنَا عَنْکُمْ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ(6).
**[ترجمه]محاسن: حماد بن عثمان می گوید به امام صادق علیه السّلام عرض کردم خانه گوشتین بد[مکروه] است؟ فرمود: چرا؟ گفتم: از [قول]شما [این چنین به ما] رسیده است. فرمود: اشکالی ندارد. - . المحاسن : 460 -
**[ترجمه]
«18»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَمَّادٍ اللَّحَّامِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْبَیْتِ اللَّحِمِ تَکْرَهُونَهُ قَالَ وَ لِمَ قُلْتُ بَلَغَنِی عَنْکُمْ وَ أَنَا مَعَ قَوْمٍ فِی الدَّارِ وَ إِخْوَانٍ لِی أَمْرُنَا وَاحِدٌ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِإِدْمَانِهِ(7).
**[ترجمه]محاسن: حمّاد گوشت فروش می گوید از امام صادق علیه السّلام پرسیدم [آیا]خانه گوشتین را بد [مکروه] می دارید؟ فرمود: برای چه؟ گفتم: از شما [چنین ] به ما رسیده است و من به همراه مردمانی در خانه هستم و برادرانی دارم و[با هم] همکاریم. فرمود: ادامه دادن آن، اشکالی ندارد. - . المحاسن : 460 -
**[ترجمه]
«19»
وَ مِنْهُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ مِسْمَعٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ مَنْ قِبَلَنَا یَرْوُونَ أَنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ الْبَیْتَ اللَّحِمَ قَالَ صَدَقُوا وَ لَیْسَ حَیْثُ ذَهَبُوا إِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ الْبَیْتَ الَّذِی یُؤْکَلُ فِیهِ لُحُومُ النَّاسِ(8).
**[ترجمه]محاسن: مسمع بصری می گوید [به] امام صادق علیه السّلام گفتم، کسانی که در ناحیه ما هستند روایت می کنند که خدا خانه گوشتین را بد[دشمن] می دارد. فرمود: راست گفتند و[لی] به آن معنا نیست که فهمیده اند، همانا خداوند بد[دشمن] می دارد خانه‌ای را که گوشت مردم در آن خورده می شود. - . المحاسن : 460 -
**[ترجمه]
«20»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُوسَی عَنْ أُدَیْمٍ بَیَّاعِ الْهَرَوِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ الْبَیْتَ اللَّحِمَ قَالَ إِنَّمَا ذَاکَ الْبَیْتُ الَّذِی یُؤْکَلُ فِیهِ لُحُومُ النَّاسِ وَ قَدْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَحِماً یُحِبُّ اللَّحْمَ وَ قَدْ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَسْأَلُهُ عَنْ شَیْ‌ءٍ وَ عَائِشَةُ عِنْدَهُ فَلَمَّا انْصَرَفَتْ وَ کَانَتْ قَصِیرَةً قَالَتْ عَائِشَةُ بِیَدِهَا تَحْکِی قِصَرَهَا فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَخَلَّلِی قَالَتْ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ هَلْ أَکَلْتُ شَیْئاً قَالَ صلی الله علیه و آله تَخَلَّلِی فَفَعَلَتْ فَأَلْقَتْ مُضْغَةً عَنْ فِیهَا(1).
**[ترجمه]محاسن: ادیمِ بیاع هروی می گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: به ما [ این چنین روایت ]رسیده [است که] رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می فرمود: همانا خداوند خانه گوشتین را دشمن می دارد. حضرت فرمود همانا آن خانه‌ای ست که در آن گوشت مردم خورده می شود، البته رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خودش گوشتین بود و گوشت را دوست می داشت و زنی آمد نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و چیزی از او پرسید و عایشه[نیز] در کنار حضرت بود، و هنگامی که [آن زن] که قامت کوتاهی داشت برگشت، عایشه با دستش اشاره کرد که حکایت از کوتاهی قد او داشت، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به او فرمود:خلال کن[آن چه خورده ای را بیرون بریز]، گفت: یا رسول اللَّه چیزی خوردم که خلال کنم؟ حضرت فرمود خلال کن. پس او چنین کرد و تکه گوشتی از دهانش بیرون افتاد. - . المحاسن : 460 -
**[ترجمه]
بیان
کأنه بإعجازه صلی الله علیه و آله حدثت مضغة اللحم بین أسنانها لتعلم أن الغیبة بمنزلة أکل لحوم الناس و روی الزمخشری فی الفائق عن سفیان الثوری أنه سئل عن اللحمین أ هم الذین یکثرون أکل اللحم فقال هم الذین یکثرون أکل لحوم الناس و فی القاموس اللحم ککتف الکثیر لحم الجسد کاللحیم و الأکول للحم القرم إلیه و البیت یغتاب فیه الناس کثیرا و به فسر إن الله یبغض البیت اللحم و باز لاحم و لحم یأکله أو یشتهیه.
**[ترجمه]گویا بمعجزه آن حضرت صلی اللَّه علیه و آله تکه گوشتی میان دندانهای عایشه پیدا شد تا بداند که غیبت به منزله خوردن گوشت مردم است و زمخشری در فائق از سفیان ثوری روایت کرده که در باره گوشتین‌ها از او سوال شد که آیا آن ها کسانی هستند که زیاد گوشت می خورند؟ گفت: آنان کسانی هستند که زیاد، گوشت مردم را می خورند، در قاموس گفته است: لحم بر وزن کتف کسی را می گویند که تنش پر گوشت است مانند لحیم[که آن هم به همین معناست] و بسیار گوشت می خورد و شیفته آن است و [مراد از]خانه [خانه ای است] که در آن بسیار غیبت مردم می شود و حدیث «ان اللَّه یبغض البیت اللحم» به آن تفسیر شده است و لاحم و لحم یعنی زیاد گوشت می خورد و آن را دوست دارد.
**[ترجمه]
«21»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یُوسُفَ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی مَوْلَی آلِ سَامٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا نَرْوِی عِنْدَنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ الْبَیْتَ اللَّحِمَ فَقَالَ کَذَبُوا إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْبَیْتُ اللَّحِمُ الَّذِینَ یَغْتَابُونَ فِیهِ النَّاسَ وَ یَأْکُلُونَ لُحُومَهُمْ وَ قَدْ کَانَ أَبِی لَحِماً وَ لَقَدْ مَاتَ یَوْمَ مَاتَ وَ فِی کُمِّ أُمِّ وَلَدِهِ ثَلَاثُونَ دِرْهَماً لِلَّحْمِ(2).
**[ترجمه]محاسن: عبد الأعلی مولی آل سام می گوید که به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: پیش خودمان از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روایت می کنیم که فرمود: خدا، خانه گوشتین را دشمن می دارد. فرمود: دروغ گفتند. همانا [مقصود]رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از بیت اللحم، خانه‌ای است که در آن از مردم، غیبت می کنند و گوشت مردم را می خورند، و پدرم گوشت دوست بود و روزی که درگذشت در آستین مادر فرزندش سی درهم برای خرید گوشت بود. - . المحاسن : 461 -
**[ترجمه]
بیان
زکریا بن محمد المؤمن لم یوصف فی الرجال بالأزدی و الموصوف به زکریا بن میمون و یحتمل أن یکون غیرهما.
**[ترجمه]در میان رجال[حدیث] زکریا بن محمد المومن به أزدیّ توصیف نشده است و این زکریا بن میمون است که به أزدیّ موصوف است و احتمال هم دارد که غیر از آن دو باشد.
**[ترجمه]
«22»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَحِماً یُحِبُّ اللَّحْمَ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله گوشتین بود و گوشت را دوست می داشت. - . المحاسن : 461 -
**[ترجمه]
«23»
وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّا مَعْشَرَ قُرَیْشٍ قَوْمٌ لَحِمُونَ(1).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: ما قریش مردمی گوشت دوست هستیم. - . المحاسن : 461 -
**[ترجمه]
«24»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ مَنْ رَوَاهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: اللَّحْمُ حَمْضُ الْعَرَبِ(2).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: گوشت، ترشی عرب است. - . المحاسن : 461 -
**[ترجمه]
تبیان
أی إذا ملوا من أکل الحلو کالتمر و أشباهه اشتهوا اللحم و مالوا إلیه فی القاموس الحمض ما ملح و أمر من النبات و هی کفاکهة الإبل و الخلة ما حلا و هی کخبزها و التحمیض الإقلال من الشیء و فی النهایة فی حدیث ابن عباس کان یقول إذا أفاض من عنده فی الحدیث بعد القرآن و التفسیر أحمضوا یقال أحمض القوم إحماضا إذا أفاضوا فیما یؤنسهم من الکلام و الأخبار و الأصل فیه الحمض من النبات و هو للإبل کالفاکهة للإنسان لما خاف علیهم الملال أحب أن یریحهم فأمرهم بالأخذ فی ملح الکلام و الحکایات.
و منه، حدیث الزهری الأذن مجاجة و للنفس حمضة أی شهوة کما تشتهی الإبل الحمض و هو کل نبت فی طعمه حموضة یقال أحمضت الرجل عن الأمر أی حولته عنه و هو من أحمضت الإبل إذا ملت من رعی الخلة و هو الحلو من النبات اشتهت الحمض فتحولت إلیه.
**[ترجمه]یعنی چون از خوردن غذاهای شیرین مانند خرما و نظایرآن خسته می شوند به گوشت اشتها پیدا می کنند و به آن گرایش می یابند، در قاموس گفته است: حمض عبارت است از آنچه از گیاهان که شور مزه و تلخ است و مانند میوه شتر است. و خلّه گیاه شیرینی است و مانند نان او[شتر] است، تحمیض به معنای کم‌گذاری از هر چیز است، در نهایه در حدیث ابن عباس آمده است که پیوسته می گفت که چون‌کسانی که نزد او بودند، پس از قرآن و تفسیر گفتگو می کردند، به آنها می گفت «أحمضوا» یعنی در گفتگوها و [سخنان] انس آور وارد شدند. گفته می شود «أحمض القوم احماضًا» هنگامی که در گفتگو و خبرهایی که برای آنها انس آور است بپردازند. و اصل آن از حمض در وصف گیاه است و آن برای شتر، همچون میوه برای انسان است، و چون از خستگی آنها نگران می شد و می خواست [که آنها] استراحت کنند [به آنها] می فرمود تا به سخنهای دلپذیر و داستانها بپردازند.
حدیث زهریّ نیز به همین معناست که گوش خسته می‌شود و دل کامجو است یعنی خواهش ها دارد مانند شتر که حمض میخواهد و آن عبارت است از هر گیاه ترش مزه. گفته می شود «احمضت الرجل عن الامر» یعنی مرد را از وضع [کار]خود برگرداندم[منصرف کردم] و آن از باب «احمضت الابل» است که وقتی شتر از چریدن خلّه که گیاه شیرین است خسته می شود به گیاه ترشین میل پیدا کند و بدان گرایش می یابد.
**[ترجمه]
«25»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عِیصٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی لَحْمِ بَرِیرَةَ فَقَالَ مَا یَمْنَعُکُمْ مِنْ هَذَا اللَّحْمِ أَنْ تَصْنَعُوهُ وَ قَدْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ لَحِماً(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله به گوشتی که بریره آورده بود ، نگاه کرد وفرمود: چه چیزی شما را از پخت آن بازداشت؟ و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله گوشت دوست بود. - . المحاسن : 462 -
**[ترجمه]
«26»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا تَرَکَ أَبِی إِلَّا سَبْعُونَ دِرْهَماً حَبَسَهَا لِلَّحْمِ إِنَّهُ کَانَ لَا یَصْبِرُ عَنِ اللَّحْمِ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: پدرم جز هفتاد درهم به جا نگذاشت که آن را برای خرید گوشت پس انداز کرده بود و از خوردن گوشت، خودداری نمی کرد. - . المحاسن : 462 -
**[ترجمه]
«27»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ هَارُونَ
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَرَکَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام ثَلَاثِینَ دِرْهَماً لِلَّحْمِ وَ کَانَ رَجُلًا لَحِماً(1).
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: تَغَدَّیْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام خَمْسَةَ عَشَرَ یَوْماً بِلَحْمٍ(2).
و منه، عن أبیه عن ابن أبی عمیر عن علی بن عطیة عن زرارة: مثله(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: ابو جعفر علیه السلام، سی در هم برای گوشت باقی گذاشت و او فردی گوشت دوست بود. - . المحاسن : 463 -
محاسن: زراره می گوید: پانزده روز با امام باقر علیه السّلام با خوراک گوشت، چاشت خوردم. - . المحاسن : 463 -
در همان، بسند دیگری مانند آن آمده است. - . المحاسن : 463 -
**[ترجمه]
«28»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: تَغَدَّیْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی شَعْبَانَ خَمْسَةَ عَشَرَ یَوْماً کُلَّ یَوْمٍ بِلَحْمٍ مَا رَأَیْتُهُ صَامَ مِنْهَا یَوْماً وَاحِداً(4).
**[ترجمه]محاسن: زراره می گوید: که در ماه شعبان پانزده روز با امام باقر علیه السلام هر روز با خوراک گوشت چاشت خوردم و ندیدم یک روزش را روزه گرفته باشد. - . المحاسن : 463 -
**[ترجمه]
بیان
کأن إفطاره علیه السلام شعبان کان لعذر أو لبیان الجواز.
**[ترجمه]افطار آن حضرت در شعبان برای عذری بوده یا برای بیان جواز آن بوده است.
**[ترجمه]
«29»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَصَمِّ عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لُحُومُ الْبَقَرِ دَاءٌ(5).
و منه، عن النوفلی عن السکونی بإسناده: مثله(6).
**[ترجمه]محاسن: امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: گوشتهای گاو [موجب] درد[بیماری] می باشند. - . المحاسن : 463 -
و از همان، با سندی دیگر مانند آن آمده است. - . المحاسن : 463 -
**[ترجمه]
«30»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْمَدَائِنِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنِ اللَّفَّافِیِّ: أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام کَانَ یُبْعَثُ إِلَیْهِ وَ هُوَ بِمَکَّةَ یُشْتَرَی لَهُ لَحْمُ الْبَقَرِ فَیُقَدِّدُهُ(7).
**[ترجمه]محاسن: لفّافی می گوید: وقتی أبو الحسن علیه السّلام در مکه بود[کسی را] نزد او می فرستادند تا برایش گوشت گاو بخرد و آن را خشک می کرد و قدید می نمود. - . المحاسن : 463 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس القدید اللحم المشرر المقدد أو ما قطع منه طوالا و تقدد یبس انتهی و کأنه کان لدواء أو مصلحة أو کان نوعا من القدید لا یکره أو الکراهة مخصوصة بما إذا أکل من غیر طبخ
وَ رَوَی الْکُلَیْنِیُ(8)
مَرْفُوعاً إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قُلْتُ اللَّحْمُ یُقَدَّدُ وَ یُذَرُّ عَلَیْهِ الْمِلْحُ وَ یُجَفَّفُ فِی الظِّلِّ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِأَکْلِهِ فَإِنَّ الْمِلْحَ قَدْ غَیَّرَهُ.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: قدید، گوشت دراز خشک شده است یا به معنی گوشتی است که به صورت طولی[دراز] بریده شده و خشک شده است. پایان، و گویا [این کار]برای درمان یا نیاز دیگر بوده و یا نوعی از قدید[بوده] که مکروه نیست یا کراهت داشتن، مخصوص قدید نپخته است.
راوی می گوید به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: [در مورد اینکه]گوشت را تکه کنند و بر آن نمک بزنند و در سایه بخشکانند[چه می فرمایید؟]، فرمود: خوردن آن اشکالی ندارد چون نمک آن را دگرگون کرده است. - . الکافی 6 : 314 -
**[ترجمه]
«31»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ عَنْ عَطِیَّةَ أَخِی أَبِی الْعِرَامِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ أَصْحَابَ الْمُغِیرَةِ یَنْهَوْنَنِی عَنْ أَکْلِ الْقَدِیدِ الَّذِی لَمْ تَمَسَّهُ
النَّارُ قَالَ لَا بَأْسَ بِأَکْلِهِ(1).
**[ترجمه]محاسن: عطیه می‌گوید: به ابی جعفر علیه السّلام گفتم: اصحاب مغیره مرا از خوردن گوشت قدید نپخته باز میدارند، حضرت فرمود: خوردن آن اشکالی ندارد. - . المحاسن : 63 -
**[ترجمه]
«32»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: شَیْئَانِ صَالِحَانِ لَمْ یَدْخُلَا جَوْفاً قَطُّ فَاسِداً إِلَّا أَصْلَحَاهُ وَ شَیْئَانِ فَاسِدَانِ لَمْ یَدْخُلَا جَوْفاً قَطُّ صَالِحاً إِلَّا أَفْسَدَاهُ فَالصَّالِحَانِ الرُّمَّانُ وَ الْمَاءُ الْفَاتِرُ وَ الْفَاسِدَانِ الْجُبُنُّ وَ الْقَدِیدُ الْغَابُ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: دو چیزِ خوب وجود دارند که هرگز به درونی[شکمی] فاسد وارد نمی شوند مگر اینکه آن را اصلاح می کنند و دو چیز فاسد وجود دارند که هرگز به درون[شکم] سالمی وارد نمی شوند مگر اینکه آن را فاسد می کنند. آن دو چیز خوب عبارتند از انار و آب ولرم. و آن دو چیز تباه عبارتند از پنیر و گوشت خشک شب مانده و بو گرفته. - . المحاسن : 63 -
**[ترجمه]
بیان
الفاتر المعتدل بین الحرارة و البرودة فی القاموس فتر یفتر و یفتر فتورا و فتارا سکن بعد حدة و فتر الماء سکن حره فهو فاتر و فاتور انتهی و یلوح منه أنه یعتبر فیه أن یکون الاعتدال بعد الحرارة و فی النهایة غب اللحم و أغب فهو غاب و مغب إذا أنتن(3).
**[ترجمه]فاتر یعنی معتدل،[ولرم] مابین گرمی و سردی، در قاموس گفته است: «فقر یفتر و یفتر فتورا و فتارا» یعنی پس از تندی [و تیزی] آرام شد، «فتر الماء فهو فاتر و فاتور»یعنی گرمای آب آرام گرفت. پایان. از آن چنین پیداست که در این کلمه معتدل بودن پس از گرما اعتبار شده است. در نهایه آمده است: «غب اللحم و اغب فهو غاب و مغب »یعنی گوشت بد بو شد. - . المحاسن : 63 -
**[ترجمه]
«33»
الْمَحَاسِنُ، رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ یَهْدِمْنَ الْبَدَنَ وَ رُبَّمَا قَتَلْنَ أَکْلُ الْقَدِیدِ وَ دُخُولُ الْحَمَّامِ عَلَی الْبِطْنَةِ وَ نِکَاحُ الْعَجَائِزِ وَ زَادَ فِیهِ أَبُو إِسْحَاقَ النَّهَاوَنْدِیُّ وَ غِشْیَانُ النِّسَاءِ عَلَی الِامْتِلَاءِ(4).
المکارم،: مثله(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز، بدن را ویران می کنند و چه بسا بکشند؛ خوردن قدید و رفتن به حمام با شکم پُر و هم خوابی با پیرزن‌ها. و ابو اسحاق نهاوندی، هم خوابی زنان با شکم پُر را به آنها افزوده است. - . المحاسن : 63 -
در مکارم مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 184 -
**[ترجمه]
«34»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: ثَلَاثٌ لَا یُؤْکَلْنَ وَ یُسْمِنَّ وَ ثَلَاثٌ یُؤْکَلْنَ وَ یَهْزِلْنَ وَ اثْنَانِ یَنْفَعَانِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ لَا یَضُرَّانِ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ اثْنَانِ یَضُرَّانِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ لَا یَنْفَعَانِ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَاللَّوَاتِی لَا یُؤْکَلْنَ وَ یُسْمِنَّ اسْتِشْعَارُ الْکَتَّانِ وَ الطِّیبُ وَ النُّورَةُ وَ اللَّوَاتِی یُؤْکَلْنَ وَ یَهْزِلْنَ اللَّحْمُ الْیَابِسُ وَ الْجُبُنُّ وَ الطَّلْعُ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ وَ الْجَوْزُ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ الْکُسْبُ قَالَ قُلْتُ فَمَا اللَّذَانِ یَنْفَعَانِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ لَا یَضُرَّانِ مِنْ شَیْ‌ءٍ قَالَ السُّکَّرُ وَ الرُّمَّانُ وَ اللَّذَانِ یَضُرَّانِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ لَا یَنْفَعَانِ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَاللَّحْمُ الْیَابِسُ وَ الْجُبُنُّ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قُلْتَ ثَمَّ یَهْزِلْنَ وَ قُلْتَ هَاهُنَا یَضُرَّانِ فَقَالَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ الْهُزَالَ مِنَ الْمَضَرَّةِ(6).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز ناخورده فربه می سازند و سه چیز خورده می شوند و لاغر می کنند، دو چیز، از هر چیزی سود می رسانند و زیانی ندارند و دو چیز، همه زیانی دارند و هیچ سودی ندارند؛ آنها که ناخورده فربه می کنند [عبارتند از]پوشیدن لباس کتان، و بوی خوش و نوره کشیدن. و آن ها که خورده می شوند و لاغر می کنند [عبارتند از] گوشت خشکیده و پنیر و طلع، و در حدیث دیگری گردو آمده است و در حدیث دیگری ته‌مانده روغن آب شده آمده است.[راوی] می گوید عرض کردم: آن دو که همه سودی دارند و زیانی ندارند چه چیزی هستند؟ فرمود: شکر و انار، و آن دو که همه زیانی دارند و سودی ندارند [عبارتند از]گوشت خشکیده و پنیر، [راوی می گوید]عرض کردم: قربانت شوم فرمودید [که این دو، یعنی گوشت خشکیده و پنیر] لاغر می کنند و اینجا می فرمائید زیان می آورند؟ فرمود: آیا نمی دانی که لاغری خود زیان است. - . المحاسن : 63 -
**[ترجمه]
بیان
رواه فی الکافی(1)
عن البرقی بهذا الإسناد و فی المکارم(2)مرسلا و فی القاموس سمن کسمع سمانة بالفتح و سمنا کعنبا فهو سامن و سمین و الجمع سمان و کمحسن السمین خلقة و قد أسمن و سمنه تسمینا و امرأة مسمنة کمکرمة خلقة و مسمنة کمعظمة بالأدویة و قال هزل کعنی هزالا و هزل کنصر هزلا و یضم و هزلته أهزله و هزلته و قال الشعار ککتاب ما تحت الدثار من اللباس و هو یلی شعر الجسد و یفتح و استشعره لبسه و قال الجبن بالضم و بضمتین و کعتل معروف.
و فی أکثر نسخ الکافی و فی حدیث آخر الجوز و الکسب و فی بعضها الجرز مکان الجوز و هو لحم ظهر الجمل و ما هنا أظهر من کل وجه و الکسب بالضم عصارة الدهن و فی الکافی اللذان ینفعان من کل شیء و لا یضرّان من شیء فالماء الفاتر و الرمان قوله علیه السلام أ ما علمت إلخ أی الضرر أعم من الهزال و إنما خصه فی الأول لکونه سببا للضرر المخصوص بخلاف الثانی فإنه عام لقوله من کل شیء.
**[ترجمه]این حدیث را در کافی - . الکافی 6. : 315 - با همین اسناد از برقی آورده و در مکارم - . مکارم الاخلاق : 224 - به صورت مرسل ذکر کرده است. در قاموس گفته است: سمن مانند سمع بوده[و مضارع آن مفتوح العین است] مصدر آن سمانه و سمنا مثل عنبا بوده و سامن و سمین [از همین ریشه گرفته شده اند] و جمع آن سمان است. و بر وزن محسن که به کار رود به معنای چاق مادر زادی می باشد. [ با افعال و تفعیل نیز به کار رفت است] اسمن و سمنه تسمینا، زن مُسمنه به زنی گفته می شود به صورت مادر زادی چاق است و زن مسمّنه [به زنی گفته می شود که]با[استفاده از داروها] چاق شده است. [همچنین در قاموس] گفته است: مصدر هزل مانند عنی [مکسور العین] هزالا بوده و مصدر هزل مانند نصر [مفتوح العین]هزلا می باشد. هزلته اهزله و هزّلته [نیز از این ریشه به کار رفته است] شِعار زیر پوش است که از زیر لباس پوشیده می شود و در کنار موی بدن قرار می گیرد. استشعره یعنی آن را پوشید و [همچنین در قاموس] گفته است: جُبن و جُبُن به معنای پنیر است.
در بیشتر نسخه‌های کافی گردو آمده و در حدیث دیگری گردو و ته‌مانده روغنی که آن را آب می کنند ذکر شده و در حدیثی، جزر است که به گوشت پشت شتر گفته می شود و آنچه در اینجا است روشن تر است. کُسب به ته مانده روغن گفته می شود. و در کافی گفته است: آن دو که همه سودی دارند و زیانی ندارند[عبارتند از] آب ولرم و انار است ، اینکه فرمود: ندانی که لاغری خود زیان است یعنی زیان اعم از لاغریست و آن[لاغری] را به صورت خاص در اول ذکر کرده است چون باعث زیان خاصی است به خلاف دوم که عام است چرا که فرمود: از هر چیزی .
**[ترجمه]
«35»
مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْ وَالِدِهِ عَنْ هِلَالِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَفَّارِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَلِیٍّ الدِّعْبِلِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: شَیْئَانِ مَا دَخَلَا جَوْفاً قَطُّ إِلَّا أَفْسَدَاهُ وَ شَیْئَانِ مَا دَخَلَا جَوْفاً قَطُّ إِلَّا أَصْلَحَاهُ فَأَمَّا اللَّذَانِ یُصْلِحَانِ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ فَالرُّمَّانُ وَ الْمَاءُ الْفَاتِرُ وَ أَمَّا اللَّذَانِ یُفْسِدَانِ فَالْجُبُنُّ وَ الْقَدِیدُ(3).
**[ترجمه]امالی طوسی: امام زین العابدین علیه السّلام می فرماید: که دو چیز است که به داخل چیزی وارد نشده اند مگر اینکه آن را تباه کرده اند و دو چیز هستند که به داخل چیزی وارد نشده اند مگر اینکه آن را اصلاح کرده اند؛ اما آن دو که درون انسان را اصلاح می کنند[عبارتند از] انار و آب ولرم و اما آن دو که تباه می کنند[عبارتند از] پنیر و قدید[گوشت خشک شده] - . امالی الطوسی 1 : 379 -
**[ترجمه]
«36»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ أَیْمَنَ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَتَی عَلَیْهِ أَرْبَعُونَ یَوْماً وَ لَمْ یَأْکُلِ اللَّحْمَ فَلْیَسْتَقْرِضْ عَلَی اللَّهِ وَ لْیَأْکُلْهُ(4).
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(5)
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کسی که چهل روز بر او بگذرد و گوشت نخورده باشد بر عهده خدا وام ستاند و آن را بخورد. - . المحاسن : 464 -
در مکارم مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 183 -
**[ترجمه]
بیان
علی الله أی متوکلا علیه أو حال کون أدائه لازما علیه.
**[ترجمه]علی الله یعنی در حالی که به خدا توکل کرده است یا به این معنا که در حال اداء آن بر او لازم است.
**[ترجمه]
«37»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اللَّحْمُ مِنَ اللَّحْمِ مَنْ تَرَکَهُ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاءَ خُلُقُهُ کُلُوهُ فَإِنَّهُ یَزِیدُ فِی السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: گوشت از گوشت است و هر که چهل روز آن را نخورد بد خلق می شود آن را بخورید که شنوائی و بینائی را می افزاید. - . المحاسن : 464 -
**[ترجمه]
«38»
وَ مِنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: اللَّحْمُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ مَنْ أَدْخَلَ جَوْفَهُ لُقْمَةَ شَحْمٍ أَخْرَجَتْ مِثْلَهَا دَاءً(2).
**[ترجمه]محاسن: أبوالحسن علیه السّلام می فرماید: گوشت، گوشت را می رویاند و هر که یک لقمه پیه به درونش وارد کند ، دردی مانندآن را خارج کرده است. - . المحاسن : 464 -
**[ترجمه]
«39»
وَ مِنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکَلَ لُقْمَةَ شَحْمٍ أَخْرَجَتْ مِثْلَهَا مِنَ الدَّاءِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: هر که یک لقمه پیه به درونش وارد کند ، دردی مانند آن را خارج کرده است. - . المحاسن : 465 -
**[ترجمه]
«40»
وَ مِنْهُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا بَلَغَ بِهِ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ الشَّحْمَةُ الَّتِی تُخْرِجُ مِثْلَهَا مِنَ الدَّاءِ أَیُّ شَحْمَةٍ قَالَ هِیَ شَحْمَةُ الْبَقَرِ وَ مَا سَأَلَنِی یَا زُرَارَةُ عَنْهَا أَحَدٌ قَبْلَکَ.
قَالَ وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ: فِی قَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَنْ أَکَلَ لُقْمَةً مِنَ الشَّحْمِ أَنْزَلَتْ مِنَ الدَّاءِ مِثْلَهَا فَقَالَ ذَاکَ شَحْمُ الْبَقَرِ(4).
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(5)
**[ترجمه]محاسن: زراره می گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: قربانت شوم آن پیه که دردی مانند خود را از بدن خارج می کند کدام پیه است؟ فرمود: پیه گاو. و ای زراره کسی پیش از تو از من در مورد آن نپرسیده بود .
محاسن: امام ششم علیه السّلام در شرح حدیث پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله که: «هر که یک لقمه پیه بخورد دردی مانند آن را از بدنش خارج فرو می آورد[داخل می کند]» فرمود: آن پیه گاو است. - . المحاسن : 465 -
در مکارم مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 182 -
**[ترجمه]
بیان
بین الخبرین تناف و یمکن الجمع بینهما بالحمل علی اختلاف الأمزجة و الأشخاص و یحتمل أن یکون فی الخبر الأول شحمة غیر البقر.
**[ترجمه]میان این دو خبر تنافی است و می‌توان با حمل بر اختلاف مزاجها و اشخاص میان آنها جمع کرد و احتمال دارد در خبر اول، پیه غیر گاو مد نظر باشد.
**[ترجمه]
«41»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ وَ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ زِیَادِ بْنِ هَارُونَ الْعَبْدِیِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ وَ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اللَّحْمُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ مَنْ تَرَکَ اللَّحْمَ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً سَاءَ خُلُقُهُ(6).
1) 1. المحاسن: 464، و لیس المراد بخروج الداء اخراجه من البدن، بل المراد أن الشحمة تخرج داء الی ظاهر البدن مثل الخراج.
2) 2. المحاسن: 464، و لیس المراد بخروج الداء اخراجه من البدن، بل المراد أن الشحمة تخرج داء الی ظاهر البدن مثل الخراج.
3) 3. المحاسن 465.
4) 4. المحاسن 465.
5) 5. مکارم الأخلاق 182.
6) 6. المحاسن 465.
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: گوشت، گوشت را می رویاند و هر که چهل روز [گوشت] نخورد بد رفتار می گردد. - . المحاسن
: 465 -
**[ترجمه]
بیان
الظاهر زیاد بن مروان القندی کما سیأتی.
**[ترجمه]ظاهرا زیاد بن مروان قندی مد نظر است که در ادامه خواهد آمد.
**[ترجمه]
«42»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: اللَّحْمُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ مَنْ تَرَکَهُ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاءَ خُلُقُهُ وَ مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ فَأَذِّنُوا فِی أُذُنِهِ(1).
**[ترجمه]محاسن: هشام بن سالم می گوید: گوشت، گوشت را می رویاند و هر که چهل روز [گوشت] نخورد بد رفتار می گردد و هر که بد رفتار شد در گوشش اذان بگوئید. - . المحاسن : 465 -
**[ترجمه]
«43»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ بَقَّاحٍ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ أَیْمَنَ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ علیه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَلَیْکُمْ بِاللَّحْمِ فَإِنَّ اللَّحْمَ یُنْمِی اللَّحْمَ وَ مَنْ مَضَی بِهِ أَرْبَعُونَ صَبَاحاً لَمْ یَأْکُلِ اللَّحْمَ سَاءَ خُلُقُهُ وَ مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ فَأَطْعِمُوهُ اللَّحْمَ وَ مَنْ أَکَلَ شَحْمَةً أَنْزَلَتْ مِثْلَهَا مِنَ الدَّاءِ(2).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بر شما باد خوردن گوشت، چرا که گوشت، گوشت را می رویاند و هر کس چهل روز بر او بگذرد و گوشت نخورده باشد، بد خلق می شود و هر که بد خلق شد به او گوشت بخورانید و هر که پیه بخورد دردی مانند آن را فرود آورد[گرفتار شود] - . المحاسن : 465 -
**[ترجمه]
«44»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْوَاسِطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ قَرَماً وَ إِنَّ قَرَمَ الرَّجُلِ اللَّحْمُ فَمَنْ تَرَکَهُ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاءَ خُلُقُهُ وَ مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ فَأَذِّنُوا فِی أُذُنِهِ الْیُمْنَی.
و رواه عن المحسن عن أبان عن الواسطی:(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر چیزی دل خواهی دارد و دل خواه مرد، گوشت است و هر که چهل روز گوشت نخورد بد خلق می شود و هر که بدخلق شد در گوش راستش اذان بگوئید. - . المحاسن : 465 -
و این حدیث را از محسن از ابان از واسطی نقل کرده است .
**[ترجمه]
«45»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی حَفْصٍ الْأَبَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: کُلُوا اللَّحْمَ فَإِنَّ اللَّحْمَ مِنَ اللَّحْمِ وَ اللَّحْمُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ مَنْ لَمْ یَأْکُلِ اللَّحْمَ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاءَ خُلُقُهُ وَ إِذَا سَاءَ خُلُقُ أَحَدِکُمْ مِنْ إِنْسَانٍ أَوْ دَابَّةٍ فَأَذِّنُوا فِی أُذُنِهِ الْأَذَانَ کُلَّهُ.
وَ رَوَی بَعْضُهُمْ: أَیُّمَا أَهْلِ بَیْتٍ لَمْ یَأْکُلُوا اللَّحْمَ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً سَاءَتْ أَخْلَاقُهُمْ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام علی علیه السّلام می فرماید: گوشت بخورید زیرا گوشت از گوشت است و گوشت، گوشت را می رویاند و اگر کسی چهل روز گوشت نخورد بد خلق شود و زمانی که انسان یا حیوانی[ از شماها ] بدخلق شود همه ی اذان را در گوش راستش بگوئید. - . المحاسن : 465 -
و برخی روایت کردند که هر خاندانی چهل شب گوشت نخورند بد خلق می شوند.
**[ترجمه]
«46»
وَ مِنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام إِنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ مَنْ لَمْ یَأْکُلِ اللَّحْمَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ سَاءَ خُلُقُهُ فَقَالَ کَذَبُوا وَ لَکِنْ مَنْ لَا یَأْکُلُ اللَّحْمَ أَرْبَعِینَ یَوْماً تَغَیَّرَ خُلُقُهُ وَ بَدَنُهُ وَ ذَلِکَ لِانْتِقَالِ النُّطْفَةِ فِی مِقْدَارِ أَرْبَعِینَ یَوْماً(5).
**[ترجمه]محاسن: حسین بن خالد می گوید: به ابی الحسن علیه السّلام عرض کردم: مردم می گویند هر که سه روز گوشت نخورد بد رفتار شود، فرمود: دروغ می گویند، ولی هر که چهل روز گوشت نخورد اخلاقش و بدنش بر می گردد[بد می شود] ، برای اینکه انتقال نطفه از حالی به حالی در چهل روز است. - . المحاسن : 466 -
**[ترجمه]
بیان
لانتقال النطفة هذا شاهد للأربعین فإن انتقال النطفة إلی العلقة یکون أربعین یوما و کذا المراتب بعدها فانتقال الإنسان من حال إلی حال یکون فی
أربعین یوما کما ورد أن شارب الخمر لا تقبل صلاته و توبته أربعین یوما.
**[ترجمه]اینکه فرمود «برای اینکه انتقال نطفه» این شاهدی برای چهل روز است زیرا انتقال نطفه به علقه در چهل روز است و هم چنین است مراتب بعدی آن. پس انتقال انسان هم از حالی به حالی دیگر در چهل روز است چنانچه روایت شده است که هر کس شراب بخورد، نماز و توبه‌اش تا چهل روز پذیرفته نمی شود.
**[ترجمه]
«46»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ النَّضْرِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اللَّحْمُ بِاللَّبَنِ مَرَقُ الْأَنْبِیَاءِ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: گوشت با شیر آبگوشت[خورش] پیامبران است. - . المحاسن : 466 -
**[ترجمه]
«47»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: شَکَا نَبِیٌّ قَبْلِی إِلَی اللَّهِ الضَّعْفَ فِی بَدَنِهِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ اطْبُخِ اللَّحْمَ وَ اللَّبَنَ فَإِنِّی قَدْ جَعَلْتُ الْبَرَکَةَ وَ الْقُوَّةَ فِیهِمَا(2).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: پیغمبری قبل از من، از ناتوانی و ضعف بدنش به خداوند شکایت کرد و خداوند به او وحی کرد گوشت و شیر را بپز و بخور که برکت و نیرو را در آنها قرار داده ام. - . المحاسن : 467 -
**[ترجمه]
«48»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: شَکَا نَبِیٌّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ إِلَی اللَّهِ الضَّعْفَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ کُلِ اللَّحْمَ بِاللَّبَنِ(3).
و منه، عن أبی القاسم الکوفی و یعقوب بن یزید عن القندی عن عبد الله بن سنان عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبری از پیامبران از ضعف [بدنش] به خدا شکایت کرد و خدا به او وحی کرد که گوشت را با شیر بخور. - . المحاسن : 467 -
عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام مانند آن را روایت کرده است. - . المحاسن : 467 -
**[ترجمه]
«49»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: شَکَا نَبِیٌّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ إِلَی اللَّهِ الضَّعْفَ فَقَالَ لَهُ اطْبُخِ اللَّحْمَ بِاللَّبَنِ وَ قَالَ إِنَّهُمَا یَشُدَّانِ الْجِسْمَ قُلْتُ هِیَ الْمَضِیرَةُ قَالَ لَا وَ لَکِنِ اللَّحْمُ بِاللَّبَنِ الْحَلِیبِ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: پیامبری از پیامبران از ضعف [بدنش] به خدا شکایت کرد و خدا به او فرمود گوشت را با شیر بپز و فرمود آن دو، جسم را قوی می کنند. [راوی می گوید] گفتم: آن ترش است. حضرت فرمود: گوشت با شیر تازه. - . المحاسن : 467 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس مضر اللبن أو النبیذ مضرا و یحرک و مضورا کنصر و فرح و کرم حمض و ابیض و هو مضیر و مضر و المضیرة مریقة تطبخ باللبن المضیر و ربما خلط بالحلیب.
و فی بحر الجواهر مضر حمض من باب نصر و مضیر سخت ترش و المضیرة طبیخة یطبخ باللبن الماضر فارسیها دوقبا و فی القاموس الحلیب اللین المحلوب أو الحلیب ما لم یتغیر طعمه.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: مَضَُِر اللبن او النبیذ مَضَرا و مضورا مانند نصَر و فرِح و کرُم به معنای ترش و سفید شد.که به آن مضیر و مضر گویند و مضیره بر وزن مریقه است که با شیر ترش پخته می شود و ای بسا با شیر تازه هم مخلوط شود.
در بحر الجواهر گفته است: مضَر یعنی ترش شد از باب نصر است. و مضیر یعنی سخت ترش و مضیره، پخته شده ای است که با شیر ترش پخته می شود و در فارسی به آن دوقبا گفته می شود در قاموس گفته است حلیب یعنی شیر دوشیده شده یا حلیب [شیری است] که طعم آن تغییر نکرده است.
**[ترجمه]
«50»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَغِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: إِنَّ نَبِیّاً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ شَکَا إِلَی اللَّهِ الضَّعْفَ فِی أُمَّتِهِ فَأَمَرَهُمْ أَنْ یَأْکُلُوا اللَّحْمَ بِاللَّبَنِ فَفَعَلُوا فَاسْتَبَانَتِ الْقُوَّةُ فِی أَنْفُسِهِمْ(6).
المکارم، عن أمیر المؤمنین علیه السلام: مثله(1)
**[ترجمه]محاسن: امام علی علیه السّلام فرمود: پیغمبری از ضعف امتش به خدا شکایت کرد و خداوند به آنها دستور داد: گوشت را با شیر بخورند و [آنها]خوردند و [در خودشان ]نیرو یافتند. - . المحاسن : 467 -
در مکارم مانند آن از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده است.
**[ترجمه]
بیان
فی السند ما بین سعد و الأصبغ إرسال.
**[ترجمه]در سند این حدیث، مابین سعد و اصبع مرسله می باشد. - . مکارم الاخلاق : 182 -
**[ترجمه]
«51»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: کَتَبَ إِلَیْهِ رَجُلٌ یَشْکُو ضَعْفَهُ فَکَتَبَ کُلِ اللَّحْمَ بِاللَّبَنِ(2).
**[ترجمه]محاسن: مردی به او [نامه ای]نوشت و از ضعف خود شکایت کرد، [در]پاسخ نوشت: گوشت را با شیر بخور. - . المحاسن
: 467 -
**[ترجمه]
«52»
وَ مِنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنِ ابْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا ضَعُفَ الْمُسْلِمُ فَلْیَأْکُلِ اللَّحْمَ بِاللَّبَنِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: هنگامی که مسلمان ضعیف شد، باید گوشت را با شیر بخورد. - . المحاسن
: 467 -
**[ترجمه]
«53»
وَ مِنْهُ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام إِنَّا أَهْلَ بَیْتٍ لَا یَأْکُلُونَ لَحْمَ الضَّأْنِ قَالَ وَ لِمَ قُلْتُ یَقُولُونَ إِنَّهُ یُهَیِّجُ بِهِمُ الْمِرَّةَ الصَّفْرَاءَ وَ الصُّدَاعَ وَ الْأَوْجَاعَ فَقَالَ یَا سَعْدُ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ شَیْئاً أَکْرَمَ مِنَ الضَّأْنِ لَفَدَی بِهِ إِسْمَاعِیلَ(4).
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(5).
**[ترجمه]محاسن: سعد بن سعد اشعری می گوید: به امام رضا علیه السّلام عرض کردم: ما خاندانی هستیم که گوشت میش نمی خورند فرمود: چرا گفتم: می گویند صفراء و دردسر و دردهای دیگر می‌آورد، فرمود: ای سعد اگر خدا چیزی را ارجمندتر از میش می دانست [آن را]قربانی اسماعیل می کرد. - . المحاسن
: 467 -
در مکارم از امام رضا علیه السلام، مانند آن روایت شده است. - . مکارم الاخلاق : 183 -
**[ترجمه]
«54»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَصَابَهُ ضَعْفٌ فِی قَلْبِهِ أَوْ بَدَنِهِ فَلْیَأْکُلْ لَحْمَ الضَّأْنِ بِاللَّبَنِ(6).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: هر کسی که قلبش یا تنش سستی[ضعف] دارد گوشت میش را با شیر بخورد. - . المحاسن
: 468 -
**[ترجمه]
«55»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْمَدِینِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اللَّحْمُ بِاللَّبَنِ مَرَقُ الْأَنْبِیَاءِ(7).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: گوشت با شیر، آبگوشت[خورش] انبیاست. - . المحاسن
: 468 -
**[ترجمه]
«56»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی الْحَلَّالِ قَالَ: تَعَشَّیْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ بِلَحْمٍ مُلَبَّنٍ فَقَالَ هَذَا مَرَقُ الْأَنْبِیَاءِ(8).
**[ترجمه]محاسن: زیاد بن ابی الحلال می گوید با امام صادق علیه السلام برای شام، گوشت [آغشته با] شیر خوردم. ایشان فرمود: این آبگوشت[خورش] انبیاء است. - . المحاسن
: 468 -
**[ترجمه]
«57»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَزْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ علیه السلام: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَکْرَهُ إِدْمَانَ اللَّحْمِ وَ یَقُولُ إِنَّ لَهُ ضَرَاوَةً کَضَرَاوَةِ
الْخَمْرِ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: علی علیه السّلام همواره خوردن گوشت را بد [مکروه] می داشت و می فرمود مانند شراب، اعتیاد آورد. - . المحاسن
: 469 -
**[ترجمه]
تبیین
قال فی النهایة ضری بالشی‌ء یضری ضریا و ضرایة فهو ضار إذا اعتاده و منه حدیث عمر إن اللحم ضراوة کضراوة الخمر أی إن له عادة ینزع إلیها کعادة الخمر و قال الأزهری أراد أن له عادة طلابة لأکله کعادة الخمر مع شاربها و من اعتاد الخمر و شربها أسرف فی النفقة و لم یترکها و کذلک من اعتاد اللحم لم یکد یصبر عنه فدخل فی دأب المسرف فی النفقة انتهی.
و قال الکرمانی أی عادة نزاعة إلی الخمر یفعل کفعلها.
**[ترجمه]در نهایه گفته است «ضری بالشی‌ء یضری ضریا و ضرایة فهو ضار » یعنی به آن چیز معتاد شد. از عمر نقل شده است که گوشت اعتیاد آور است مانند اعتیاد شراب. یعنی مانند شراب، تقاضا آور است. ازهری گفته است: مقصود این است که [همان طور که] شراب برای نوشنده آن تقاضا آور است، گوشت هم برای خورنده آن تقاضا آور است. هر کسی که به شراب خواری عادت کند هزینه فراوان برای آن مصرف می کند و آن را ترک نمی کند و کسی هم که اعتیاد به خوردن گوشت پیدا کند نمی توان از آن خودداری کند و در هزینه [برای آن] از حد می گذرد[و اسراف می کند].پایان.
کرمانی می گوید: عادت گرایش به شراب باعث می شود که او بر اساس همان عادت انجام دهد.
**[ترجمه]
و أقول
کان هذه الأخبار محمولة علی التقیة لأنها موافقة لأخبار المخالفین و طریقة صوفیتهم و قال الشهید قدس سره فی الدروس روی کراهة إدمان اللحم و أن له ضراوة کضراوة الخمر و کراهة ترکه أربعین یوما و أنه یستحب فی کل ثلاثة أیام و لو دام علیه أسبوعین و نحوها لعلة و فی الصوم فلا بأس و یکره أکله فی الیوم مرتین.
**[ترجمه]این اخبار بر تقیه حمل می شود زیرا آن ها موافق اخبار مخالفان و روش صوفیان آنها است، شهید(قدس سره)در دروس گفته است روایت است که همواره خوردن گوشت بد است و مانند شراب اعتیاد آور است و ترک خوردن گوشت تا چهل روز هم، بد[و مکروه] است و در هر سه روز مستحبّ است و اگر دو هفته به جهت بیماری[یا مشکلی] آن را ادامه دهد و در حال روزه گرفتن، اشکالی ندارد و در یک روز دو بار گوشت خوردن بد است.
**[ترجمه]
«58»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ شِرَی اللَّحْمِ فَقَالَ فِی کُلِّ ثَلَاثٍ قُلْتُ لَنَا أَضْیَافٌ وَ قَوْمٌ یَنْزِلُونَ بِنَا وَ لَیْسَ یَقَعُ مِنْهُمْ مَوْقِعَ اللَّحْمِ شَیْ‌ءٌ فَقَالَ فِی کُلِّ ثَلَاثٍ قُلْتُ لَا نَجِدُ شَیْئاً أَحْضَرَ مِنْهُ وَ لَوِ ائْتَدَمُوا بِغَیْرِهِ لَمْ یَعُدُّوهُ شَیْئاً فَقَالَ فِی کُلِّ ثَلَاثٍ(2).
**[ترجمه]محاسن: عمار ساباطی می گوید: از امام صادق علیه السّلام در باره خریدن گوشت سوال کردم، حضرت فرمود: در سه روز یک بار، گفتم: مهمان هایی داریم و مردمی بر ما وارد می شوند و چیزی به مانند گوشت دلنشین آنها نیست، فرمود: سه روز یک بار، گفتم: چیزی مناسبتر از آن نیابیم و هر خورش دیگری را چیزی نشمارند[نپسندند]، فرمود: هر سه روز یک بار. - . المحاسن
: 470 -
**[ترجمه]
«59»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ عِمْرَانَ أَبِی یَحْیَی عَنْ إِدْرِیسَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَذُکِرَ اللَّحْمُ فَقَالَ کُلْ یَوْماً بِلَحْمٍ وَ یَوْماً بِلَبَنٍ وَ یَوْماً بِشَیْ‌ءٍ آخَرَ(3).
**[ترجمه]محاسن: ادریس بن عبد اللَّه می گوید: نزد امام صادق علیه السّلام بودم و نامِ گوشت برده شد، فرمود: یک روز گوشت بخور، یک روز شیر، یک روز چیز دیگر. - . المحاسن
: 470 -
**[ترجمه]
«60»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام
قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُعْجِبُهُ الذِّرَاعُ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله از ذراع [بالای پاچه]خوشش می‌آمد. - . المحاسن
: 470 و 471 -
**[ترجمه]
«61»
وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ قَالَ علیه السلام: سَمَّتِ الْیَهُودِیَّةُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی ذِرَاعٍ وَ کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یُحِبُّ الذِّرَاعَ وَ الْکَتِفَ وَ یَکْرَهُ الْوَرِکَ لِقُرْبِهَا مِنَ الْمَبَالِ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: زن یهودیه پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله را با ذراع[بالای پاچه] زهر داد پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله ذراع [بالای پاچه]و شانه را دوست می داشت و ران را بد میداشت که نزدیک محل بول است. - . المحاسن
: 470 و 471 -
**[ترجمه]
«62»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ رَفَعَهُ قَالَ: قِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِمَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُحِبُّ الذِّرَاعَ أَکْثَرَ مِنْهُ لِحُبِّهِ لِأَعْضَاءِ الشَّاةِ فَقَالَ إِنَّ آدَمَ قَرَّبَ قُرْبَاناً عَنِ الْأَنْبِیَاءِ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ فَسَمَّی لِکُلِّ نَبِیٍّ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ عُضْواً وَ سَمَّی لِرَسُولِ اللَّهِ الذِّرَاعَ فَمِنْ ثَمَّ کَانَ صلی الله علیه و آله یُحِبُّهَا وَ یَشْتَهِیهَا وَ یُفَضِّلُهَا(3).
**[ترجمه]محاسن: از امام صادق علیه السّلام سوال شد: چرا رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله ذراع[بالای پاچه] را بیش از اعضاء دیگر گوسفند دوست می داشت؟ فرمود: همانا آدم علیه السّلام یک قربانی برای پیغمبران از نژادش کشت، و برای هر پیغمبری از اولادش، عضوی از آن را نام نهاد و ذراع[بالای پاچه] را به نام رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نمود از این رو پیامبرصلی الله علیه و آله آن را دوست می داشت و می خواست و برتری می داد. - . المحاسن
: 470 و 471 -
**[ترجمه]
«63»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَکْلِ اللَّحْمِ النِّیِّ فَقَالَ هَذَا طَعَامُ السِّبَاعِ(4).
**[ترجمه]محاسن: هشام بن سالم می گویداز امام صادق علیه السّلام در باره خوردن گوشت خام سوال کردم، حضرت فرمود: این خوراک درنده‌ها است. - . المحاسن
: 470 و 471 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی القاموس ناء اللحم یناء فهو نیء بین النیوء و النیوءة لم ینضج یائیة و فی النهایة فیه نهی عن أکل اللحم التی هو الذی لم یطبخ أو طبخ أدنی طبخ و لم ینضج یقال ناء اللحم یناء نیا بوزن ناع یناع نیعا فهو نیء بالکسر و قد یترک الهمزة و یقلب یاء فیقال نی مشددا.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: «ناء اللحم یناء فهو نیء بیّن النیوء و النّیوءه »یعنی پخته نشد. در نهایه گفته است: از خوردن گوشتی که پخته نشده یا کم پخته شده و کامل نپخته است نهی شده است. گفته می شود: «ناء اللحم یناء نیا بر وزن ناع یناع نیعا فهو نیء بالکسر» و بعضا بدون همزه نوشته می شود و گفته می شود نیّ.
**[ترجمه]
«64»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی أَنْ یُؤْکَلَ اللَّحْمُ غَرِیضاً وَ قَالَ إِنَّمَا یَأْکُلُهُ السِّبَاعُ قَالَ حَرِیزٌ حَتَّی تُغَیِّرَهُ الشَّمْسُ أَوِ النَّارُ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از خوردن گوشت خام نهی کرد و فرمود: آن را درنده‌ها می خورند، حریز گفت: تا آفتاب یا آتش آن را پخته کنند. - . المحاسن
: 470 و 471 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی الدروس یکره أکله أی اللحم غریضا یعنی نیا أی غیر نضیج و هو بکسر النون و الهمزة و فی الصحاح الغریض الطری.
**[ترجمه]در دروس گفته است: خوردن گوشت در حالی که غریض، یعنی نپخته است مکروه می باشد. در صحاح گفته است غریض یعنی جدید [و تازه].
**[ترجمه]
«65»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سِجَادَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْوَلِیدِ التَّمِیمِیِّ الْبَصْرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُرَاتِ الْأَزْدِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ یُقْطَعَ اللَّحْمُ عَلَی الْمَائِدَةِ بِالسِّکِّینِ(6).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از تکه کردن گوشت با کارد بر سر سفره، نهی کرد. - . المحاسن
: 470 و 471 -
**[ترجمه]
«66»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْهَیْثَمِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: صَنَعَ لَنَا أَبُو حَمْزَةَ طَعَاماً وَ نَحْنُ جَمَاعَةٌ فَلَمَّا حَضَرَ رَأَی رَجُلًا مِنَّا یَنْهَکُ الْعَظْمَ فَصَاحَ بِهِ وَ قَالَ لَا تَفْعَلْ فَإِنِّی سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَقُولُ لَا تَنْهَکُوا الْعِظَامَ فَإِنَّ لِلْجِنِّ فِیهِ نَصِیباً فَإِنْ فَعَلْتُمْ ذَهَبَ مِنَ الْبَیْتِ مَا هُوَ خَیْرٌ مِنْ ذَلِکَ(1).
**[ترجمه]محاسن: محمّد بن هیثم از پدرش نقل می کند که گفت: ابو حمزه برای ما که گروهی بودیم غذایی درست کرد، و چون بر سر خوراک نشستند مردی را دید که استخوان را می کاهد[کاملا از گوشت تمیز می کند] به او گفت: [این کار را]مکن که شنیدم امام زین العابدین علیه السّلام می فرمود: استخوان را نکاهید که جنّ در آن بهره[و نصیبی] دارد و اگر [این کار را] بکنید آنچه بهتر از آن است را از خانه می برد. - . المحاسن
: 472 -
**[ترجمه]
«67»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ قَالَ علیه السلام: سَأَلْتُهُ عَنِ الْعَظْمِ أَنْهَکُهُ قَالَ نَعَمْ(2).
**[ترجمه]محاسن: محمّد بن مسلم از امام باقر علیه السّلام پرسید استخوان را بکاهند؟ فرمود: آری. - . المحاسن
: 472 -
**[ترجمه]
بیان
التجویز لا ینافی الکراهة و فی الدروس یکره نهک العظام أی المبالغة فی أکل ما علیها فإن للجن فیه نصیبا فإن فعل ذهب من البیت ما هو خیر من ذلک.
**[ترجمه]جایز بودن منافاتی با کراهت ندارد، در دروس گفته است: کاهیدن استخوان یعنی زیاده روی در خوردن هر چه بر آن است مکروه است زیرا جنّ در آن بهره دارد و اگر [کاهیدن استخوان]انجام شود از خانه بهتر از آن می رود.
**[ترجمه]
«68»
طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ عَلِیِّ ابْنِ أَخِی یَعْقُوبَ عَنْ دَاوُدَ عَنْ هَارُونَ بْنِ أَبِی الْجَهْمِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّ رَجُلًا قَالَ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ قَوْماً مِنْ عُلَمَاءِ الْعَامَّةِ یَرْوُونَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ اللَّحَّامِینَ وَ یَمْقُتُ أَهْلَ الْبَیْتِ الَّذِی یُؤْکَلُ فِیهِ کُلَّ یَوْمٍ اللَّحْمُ فَقَالَ غَلِطُوا غَلَطاً بَیِّناً إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ أَهْلَ بَیْتٍ یَأْکُلُونَ فِی بُیُوتِهِمْ لُحُومَ النَّاسِ أَیْ یَغْتَابُونَهُمْ مَا لَهُمْ لَا یَرْحَمُهُمُ اللَّهُ عَمَدُوا إِلَی الْحَلَالِ فَحَرَّمُوهُ بِکَثْرَةِ رِوَایَاتِهِمْ.
وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: اللَّحْمُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ یَزِیدُ فِی الْعَقْلِ وَ مَنْ تَرَکَهُ أَیَّاماً فَسَدَ عَقْلُهُ.
وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی عَنْهُ علیه السلام: مَنْ تَرَکَ اللَّحْمَ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً سَاءَ خُلُقُهُ وَ فَسَدَ عَقْلُهُ وَ مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ فَأَذِّنُوا فِی أُذُنِهِ بِالتَّثْوِیبِ(3).
**[ترجمه]مردی به امام صادق علیه السّلام گفت: یابن رسول اللَّه، گروهی از علماء اهل سنت از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله روایت می کنند که خداوند لحّامان[کسانی که بسیار گوشت می خورند] را دشمن می دارد و خاندانی را که هر روز در خانه‌شان گوشت خورده شود بد[دشمن] می دارد، فرمود اشتباه روشنی کرده‌اند، همانا پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرموده خدا دشمن می دارد خاندانی را که در خانه‌شان گوشت مردم خورده می شود و از آنها غیبت می شود آنها را چه می‌شود (خدا رحمتشان مکناد) با روایات بسیار خود عمداً حلال خدا را حرام کردند.
امام صادق علیه السّلام فرمود: گوشت گوشت را می رویاند و خرد را می افزاید هر کس که روزهائی آن را نخورد خردش تباه می گردد.
در روایت دیگری از آن حضرت آمده است: هر کس که تا چهل صباح گوشت نخورد رفتارش بد می شود و خردش تباه می گردد و هر که بد رفتار شد در گوشش اذان بگوئید با تکرار فصول آن. - . طب الائمه : 139 -
**[ترجمه]
بیان
بالتثویب أی بتکریر فصوله.
**[ترجمه]بالتثویب یعنی با تکرار فصول آن .
**[ترجمه]
«69»
الْمَکَارِمُ،: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ اللَّحْمَ طَبِیخاً وَ بِالْخُبْزِ وَ یَأْکُلُهُ مَشْوِیّاً بِالْخُبْزِ وَ کَانَ یَأْکُلُ الْقَدِیدَ وَحْدَهُ وَ رُبَّمَا أَکَلَهُ بِالْخُبْزِ وَ کَانَ أَحَبَّ الطَّعَامِ إِلَیْهِ اللَّحْمُ
وَ یَقُولُ هُوَ یَزِیدُ فِی السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ کَانَ یَقُولُ صلی الله علیه و آله اللَّحْمُ سَیِّدُ الطَّعَامِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ فَلَوْ سَأَلْتُ رَبِّی أَنْ یُطْعِمَنِیهِ کُلَّ یَوْمٍ لَفَعَلَ وَ کَانَ یَأْکُلُ الثَّرِیدَ بِالْقَرْعِ وَ اللَّحْمِ وَ کَانَ یُحِبُّ الْقَرْعَ وَ یَقُولُ إِنَّهَا شَجَرَةُ أَخِی یُونُسَ وَ کَانَ صلی الله علیه و آله یُعْجِبُهُ الدُّبَّاءُ وَ یَلْتَقِطُهُ مِنَ الصَّحْفَةِ وَ کَانَ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ الدَّجَاجَ وَ لَحْمَ الْوَحْشِ وَ لَحْمَ الطَّیْرِ الَّذِی یُصَادُ وَ کَانَ لَا یَبْتَاعُهُ وَ لَا یَصِیدُهُ وَ یُحِبُّ أَنْ یُصَادَ لَهُ وَ یُؤْتَی بِهِ مَصْنُوعاً فَیَأْکُلَهُ أَوْ غَیْرَ مَصْنُوعٍ فَیُصْنَعَ لَهُ فَیَأْکُلَهُ وَ کَانَ إِذَا أَکَلَ اللَّحْمَ یُطَأْطِئُ رَأْسَهُ إِلَیْهِ وَ یَرْفَعُهُ إِلَی فِیهِ ثُمَّ یَنْهَشُهُ انْتِهَاشاً وَ کَانَ یُحِبُّ مِنَ الشَّاةِ الذِّرَاعَ وَ الْکَتِفَ(1).
وَ مِنْ کِتَابِ طِبِّ الْأَئِمَّةِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: اللَّحْمُ سَیِّدُ الطَّعَامِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ.
عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: تَغَدَّیْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَرْبَعَةَ عَشَرَ یَوْماً بِلَحْمٍ فِی شَعْبَانَ.
عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: نَحْنُ مَعَاشِرَ الْأَنْبِیَاءِ لَحْمِیُّونَ.
عَنْ أُدَیْمٍ قَالَ: قُلْتُ لِلصَّادِقِ علیه السلام بَلَغَنِی أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُبْغِضُ الْبَیْتَ اللَّحِمَ قَالَ ذَاکَ الْبَیْتُ الَّذِی یُؤْکَلُ فِیهِ لُحُومُ النَّاسِ وَ قَدْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ لَحْمِیّاً یُحِبُّ اللَّحْمَ وَ مَنْ تَرَکَ اللَّحْمَ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاءَ خُلُقُهُ وَ مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ فَأَطْعِمُوهُ اللَّحْمَ وَ مَنْ أَکَلَ مِنْ شَحْمَةٍ أَخْرَجَتْ مِثْلَهَا مِنَ الدَّاءِ.
وَ قَالَ علیه السلام أَطْیَبُ اللَّحْمِ لَحْمُ الظَّهْرِ(2).
عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: اللَّحْمُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ مَنْ أَدْخَلَ جَوْفَهُ لُقْمَةَ شَحْمٍ أَخْرَجَتْ مِثْلَهَا مِنَ الدَّاءِ.
عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: فِی قَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَنْ أَکَلَ لُقْمَةَ شَحْمٍ أَنْزَلَتْ مِثْلَهَا
مِنَ الدَّاءِ قَالَ ذَاکَ شَحْمَةُ الْبَقَرِ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: سَمَّتِ الْیَهُودِیَّةُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فِی الذِّرَاعِ وَ کَانَ یُحِبُّ الذِّرَاعَ وَ یَکْرَهُ الْوَرِکَ.
عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ النَّاسَ لَیَقُولُونَ مَنْ لَمْ یَأْکُلِ اللَّحْمَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ سَاءَ خُلُقُهُ قَالَ کَذَبُوا مَنْ لَمْ یَأْکُلْ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاءَ خُلُقُهُ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: لَحْمُ الْبَقَرِ دَاءٌ وَ أَسْمَانُهَا شِفَاءٌ وَ أَلْبَانُهَا دَوَاءٌ.
عَنْهُ علیه السلام: فِی مَرَقِ لَحْمِ الْبَقَرِ أَنَّهُ یَذْهَبُ بِالْبَیَاضِ.
عَنْهُ علیه السلام: وَ ذُکِرَ لَحْمُ الْبَقَرِ عِنْدَهُ قَالَ أَلْبَانُهَا دَوَاءٌ وَ شُحُومُهَا شِفَاءٌ وَ لُحُومُهَا دَاءٌ.
عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ بَنِی إِسْرَائِیلَ شَکَوْا إِلَی مُوسَی علیه السلام مَا یَلْقَوْنَ مِنَ الْبَرَصِ وَ شَکَا ذَلِکَ إِلَی اللَّهِ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ مُرْهُمْ فَلْیَأْکُلُوا لَحْمَ الْبَقَرِ بِالسِّلْقِ.
مِنَ الْفِرْدَوْسِ عَنْ مُعَاذٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَلَیْکُمْ بِأَکْلِ لُحُومِ الْإِبِلِ فَإِنَّهُ لَا یَأْکُلُ لُحُومَهَا إِلَّا کُلُّ مُؤْمِنٍ مُخَالِفٍ لِلْیَهُودِ أَعْدَاءِ اللَّهِ.
عَنْ إِبْرَاهِیمَ السَّمَّانِ قَالَ: مِنْ تَمَامِ الْإِسْلَامِ حُبُّ لَحْمِ الْجَزُورِ.
عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْأَغْنِیَاءَ بِاتِّخَاذِ الْغَنَمِ وَ الْفُقَرَاءَ بِاتِّخَاذِ الدَّجَاجِ.
عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ: أَطْعِمُوا الْمَحْمُومَ لَحْمَ الْقَبَجِ فَإِنَّهُ یُقَوِّی السَّاقَیْنِ وَ یَطْرُدُ الْحُمَّی طَرْداً.
عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: تَغَدَّیْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَأُتِیَ بِقَطًا فَقَالَ إِنَّهُ مُبَارَکٌ وَ کَانَ یُعْجِبُهُ وَ کَانَ یَقُولُ أَطْعِمُوا الْیَرَقَانَ یُشْوَی لَهُ.
عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: لَا أَرَی بِأَکْلِ لَحْمِ الْحُبَارَی بَأْساً لِأَنَّهُ جَیِّدٌ لِلْبَوَاسِیرِ وَ وَجَعِ الظَّهْرِ وَ هُوَ مِمَّا یُعِینُ عَلَی الْجِمَاعِ.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنِ اشْتَکَی فُؤَادَهُ وَ کَثُرَ غَمُّهُ فَلْیَأْکُلِ الدُّرَّاجَ.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا وَجَدَ أَحَدُکُمْ غَمّاً أَوْ کَرْباً لَا یَدْرِی مَا سَبَبُهُ فَلْیَأْکُلْ لَحْمَ الدُّرَّاجِ فَإِنَّهُ یُسَکِّنُ عَنْهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.
عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَقِلَّ غَیْظُهُ فَلْیَأْکُلْ لَحْمَ الدُّرَّاجِ(1).
**[ترجمه]محاسن: پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله گوشت پخته شده را با نان می خورد کباب را با نان می خورد و گوشتی که در آفتاب خشک شده را تنها[بدون چیز دیگری] می خورد و گاهی [آن را]با نان می خورد و گوشت را بیش از دیگر غذاها دوست داشت و می فرمود [گوشت]بر شنوائی و بینائی می افزاید، و می فرمود: گوشت، سرور خوراک دنیا و آخرت است، و اگر از پروردگارم بخواهم آن را هر روز به من روزی کند البته می کند. و ایشان، ترید را با کدو و گوشت می خورد و کدو را دوست می داشت و می فرمود: درخت برادرم یونس است، و کدوی پخته را دوست می داشت و از بشقاب پاکش می کرد و گوشت مرغ و گوشت شکار و گوشت پرنده شکار شده را دوست می داشت و آن را نمی خرید و خود شکار نمی کرد و دوست داشت برایش شکار کنند و آماده کنند و بیاورند و او را می خورد و یا آماده نکرده بیاورند و برایش درست کنند و بخورد و شیوه اش در خوردن گوشت چنین بود که هنگامی که گوشت می خورد سر را به سمت آن پایین می آورد و گوشت را به دهان می گذاشت و آن را به دندان می گرفت، و از اعضاء گوسفند دست و شانه را دوست داشت. - . مکارم الاخلاق : 31-30 -
امام علی علیه السّلام فرمود: گوشت سرور غذاهای دنیا و آخرت است.
زراره می گوید که چهارده روز به همراه امام باقر علیه السلام در ماه شعبان با خوراک گوشت چاشت خوردم.
پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: ما گروه پیغمبران گوشت دوست هستیم.
ادیم می گوید به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: به من چنین رسیده است که خدای عزّ و جلّ خانه‌ای که گوشتین است را دشمن می دارد؟ فرمود: آن خانه ای است که در آن گوشت مردم خورده می شود و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله گوشتین و گوشت دوست بود و هر که چهل روز گوشت نخورد بد رفتار شود و هر که بد رفتار شد به او گوشت بخورانید، و هر که یک لقمه پیه بخورد از دردی مانند آن را [از بدن خود] خارج می کند .
ایشان علیه السلام فرمود: گواراترین گوشت، گوشت پشت است. - . مکارم الاخلاق : 181-182 -
أبو الحسن علیه السّلام فرمود: گوشت، گوشت را می رویاند و هر که یک لقمه پیه وارد بدنش سازد، درآورد دردی مانند آن را [از بدن خود] خارج می سازد.
امام صادق علیه السلام در مورد این فرمایش پیامبر صلی الله علیه و آله که هر کسی لقمه ای پیه بخورد، دردی مانند آن را وارد بدن خود می سازد، فرمود: مراد از آن پیه گاو است.
امام صادق علیه السلام فرمود: یک زن یهودی پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم را با ذراعی[بالای پاچه] زهر داد و آن حضرت ذراع[ بالای پاچه] را دوست می داشت و ران را بد می داشت.
از امام صادق علیه السّلام [سوال شد]که مردم می گویند هر کس سه روز گوشت نخورد بد خلق می شود، فرمود: دروغ می گویند هر کس چهل روز نخورد بد خلق می شود.
امام صادق علیه السلام فرمود: گوشت گاو درد است و روغنش درمان و شیرش دارو.
امام صادق علیه السلام فرمود: آبگوشت گاو پیسی را می برد.
نزد امام صادق علیه السلام از گوشت گاو سخن گفته شد و ایشان فرمود: شیرش دارو ، پیه اش درمان و گوشتش درد است.
امام باقر علیه السلام فرمود: بنی اسرائیل از پیسی به موسی علیه السّلام شکایت کردند و او به خدا شکوه کرد و خدا به او وحی کرد که به آنها فرمان بده تا گوشت گاو و چغندر بخورند.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بر شما باد خوردن گوشت های شتر، که جز هر مؤمن مخالف یهود دشمنان خدا،آن ها را نمی خورد.
ابراهیم روغن فروش می گوید: از کمال مسلمانی، دوستی گوشت شتر است .
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله ثروتمندان را به گوسفند داری و فقیران را به مرغداری دستور داد.
ابی الحسن اول علیه السّلام فرمود: به فرد تب دار، گوشت کبک بدهید که دو ساق را نیرو می دهد و تب را خوب دور می کند
علی بن مهزیار می گوید با امام باقر علیه السّلام چاشت خوردم و گوشت کبک را براش آوردند و فرمود: مبارک است و از آن خوشش می‌آمد، فرمود: کباب آن را به یرقان زده بدهید.
ابی الحسن علیه السلام فرمود: از خوردن گوشت حباری[نام پرنده ای] ایرادی نمی دانم زیرا برای بواسیر و درد پشت خوب است و کمک بر جماع است.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که از [درد]دل می نالد و اندوه او بیش است باید گوشت کبک بخورد.
امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کدام از شما اندوه و گرفتگی یافت که علت آن را نمی داند، گوشت کبک بخورد که آرام می شود ان شاء اللَّه تعالی.
پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: هر که خوشحال می شود که غمش کم شود باید گوشت کبک بخورد. - . مکارم الاخلاق : 185-182 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس السلق بالکسر بقلة معروفة تجلو و تحلل و تلین و تسر النفس نافع للنقرس و المفاصل و عصیر أصله سعوطا طریاق وجع السن و الأذن و الشقیقة و قال فی بحر الجواهر السلق بالکسر چغندر و قال الجزور بفتح الجیم و ضم الزای هو الإبل العربی الذی یذبح یقع علی الذکر و الأنثی و الجمع جزر و قال القبج بالفتح معرب کبک و قال القطاة سنک اشکنک و قال الدمیری الحباری طائر کبیر العنق رمادیّ اللون فی منقاره طول لحمه بین لحم الدجاج و لحم البط فی الغلظ و هو أخفّ من لحم البط و الدراج قد مرّ ذکره.
**[ترجمه]در قاموس گفته: سِلق، تره‌بار معروفی است چشم را روشن کند و محلّل است و ملیّن و شادی بخش و برای نقرس و درد مفاصل خوب است و شیره ریشه‌اش را که سعوط کنند تریاق[تسکین دهنده] درد دندان و گوش و شقیقه است. در بحر الجواهر گفته: سِلق به معنی چغندر است و جَزور با ضمه، شترِ عربی است که کشته شده و بر روی مذکر و مونث گذاشته می شود و جمع آن جُزُر است. قَبج، معرّب کبک است. قطاه به معنای سنک اشکنک است. دمیری گفته است «حباری» پرنده ای است که گردنی دراز و رنگی خاکستری و منقاری بلند دارد، گوشت آن از نظر غلظت، مابین گوشت مرغ و مرغابی است و[لی] از گوشت مرغابی سبک تر است. و در مورد درّاج هم توضیح داده شد .
**[ترجمه]
«70»
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ الرِّضَا علیه السلام: اشْتَرِ لَنَا مِنَ اللَّحْمِ الْمَقَادِیمَ وَ لَا تَشْتَرِ الْمَآخِیرَ فَإِنَّ الْمَقَادِیمَ أَقْرَبُ مِنَ الْمَرْعَی وَ أَبْعَدُ مِنَ الْأَذَی.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِذَا دَخَلَ اللَّحْمُ مَنْزِلَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ صَغِّرُوا الْقِطَعَ وَ کَثِّرُوا الْمَرَقَ فَاقْسِمُوا فِی الْجِیرَانِ فَإِنَّهُ أَسْرَعُ لِإِنْضَاجِهِ وَ أَعْظَمُ لِبَرَکَتِهِ.
وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَطْیَبُ اللَّحْمِ لَحْمُ فَرْخٍ قَدْ نَهَضَ أَوْ کَادَ أَنْ یَنْهَضَ قَالَ وَ ذُکِرَ عِنْدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله اللَّحْمُ وَ الشَّحْمُ فَقَالَ لَیْسَ مِنْهُمَا بَضْعَةٌ تَقَعُ فِی الْمَعِدَةِ إِلَّا أَنْبَتَتْ مَکَانَهَا شِفَاءً وَ أَخْرَجَتْ مِنْ مَکَانِهَا دَاءً وَ رَأَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَجُلًا سَمِیناً فَقَالَ مَا تَأْکُلُ فَقَالَ لَیْسَ بِأَرْضِی حَبٌّ وَ إِنَّمَا آکُلُ اللَّحْمَ وَ اللَّبَنَ فَقَالَ صلی الله علیه و آله جَمَعْتَ بَیْنَ اللَّحْمَیْنِ.
**[ترجمه]امام رضا علیه السّلام فرمود: از گوشت اعضاء پیشین برای ما بخر نه اعضاء پسین، زیر اعضاء پیشین به چراگاه نزدیکترند و از فضولات دورترند.
امام صادق علیه السّلام فرمود: هنگامی که گوشت را به خانه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می‌آوردند، می فرمود گوشت را در قطعه های کوچک تکه کنید و آب آن را بیشتر کنید و بین همسایه‌ها تقسیم کنید که آن [باعث می شود]زودتر بپزد و برکت آن بیشتر شود.
امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: گواراترین گوشت، گوشت جوجه است که برخاسته یا در آستانه برخاستن است. و فرمود: نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله از گوشت و پیه سخن گفته شد، ایشان فرمود: تکه‌ای از آن ها در شکم نمی افتد مگر اینکه به جای آن شفایی می روید و دردی از آن می رود.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله مرد چاقی را دید و به او فرمود: چه می خوری؟ گفت در سرزمین من حبوب نیست و من گوشت و شیر می خورم، فرمود: میان دو گوشت جمع کرده ای.
**[ترجمه]
«71»
نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:
1) 1. مکارم الأخلاق 182- 185 و أکثر هذه الأخبار قد مرت الإشارة إلیها قبل فی المتن فتذکر.
عَلَیْکُمْ بِاللَّحْمِ فَإِنَّهُ مَنْ تَرَکَ اللَّحْمَ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاءَ خُلُقُهُ وَ مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ عَذَّبَ نَفْسَهُ وَ مَنْ عَذَّبَ نَفْسَهُ فَأَذِّنُوا فِی أُذُنِهِ(1).
**[ترجمه]نوادر راوندی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بر شما باد[خوردن] گوشت زیرا هر کس چهل روز گوشت نخورد بد خُلق می گردد و هر که بد خُلق شد خود را شکنجه داده و هر که خود را شکنجه دهد در گوشش اذان بگوئید. - . نوادر الراوندی -
**[ترجمه]
«72»
الشِّهَابُ، قَالَ صلی الله علیه و آله: سَیِّدُ إِدَامِکُمُ اللَّحْمُ.
**[ترجمه]پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: سرور خورش شما گوشت است.
**[ترجمه]
«73»
الدَّعَائِمُ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: سَیِّدُ الطَّعَامِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ اللَّحْمُ وَ سَیِّدُ الشَّرَابِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ الْمَاءُ وَ عَلَیْکُمْ بِاللَّحْمِ فَإِنَّهُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ مَنْ تَرَکَ اللَّحْمَ أَرْبَعِینَ یَوْماً سَاءَ خُلُقُهُ.
وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: أَکْلُ اللَّحْمِ یَزِیدُ فِی السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ الْقُوَّةِ.
وَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام: شَکَا نَبِیٌّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ الضَّعْفَ إِلَی رَبِّهِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ اطْبُخِ اللَّحْمَ بِاللَّبَنِ فَکُلْهُمَا فَإِنِّی جَعَلْتُ الْبَرَکَةَ فِیهِمَا فَفَعَلَ فَرَدَّ اللَّهُ إِلَیْهِ قُوَّتَهُ.
وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ کَانَ یُحِبُّ اللَّحْمَ وَ یَقُولُ إِنَّا مَعْشَرَ قُرَیْشٍ لَحْمِیُّونَ وَ کَانَتِ الذِّرَاعُ مِنَ اللَّحْمِ تُعْجِبُهُ وَ أُهْدِیَتْ إِلَیْهِ شَاةٌ فَأَهْوَی إِلَی الذِّرَاعِ فَنَادَتْهُ أَنِّی مَسْمُومَةٌ.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: لَا یَأْکُلُ لَحْمَ الْجَزُورِ إِلَّا مُؤْمِنٌ(2).
وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: اللَّحْمُ وَ اللَّبَنُ یُنْبِتَانِ اللَّحْمَ وَ یَشُدَّانِ الْعَظْمَ وَ اللَّحْمُ یَزِیدُ فِی السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ اللَّحْمُ بِالْبَیْضِ یَزِیدُ فِی الْبَاءَةِ(3).
وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَمَّا یَرْوِیهِ النَّاسُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ أَهْلَ الْبَیْتِ اللَّحِمِینَ فَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام لَیْسَ هُوَ کَمَا یَظُنُّونَ مِنْ أَکْلِ اللَّحْمِ الْمُبَاحِ الَّذِی کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُهُ وَ یُحِبُّهُ إِنَّمَا ذَاکَ مِنَ اللَّحْمِ الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ(4)یَعْنِی بِالْغِیبَةِ
وَ الْوَقِیعَةِ فِیهِ(1).
وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَکَلَ لُقْمَةً سَمِینَةً نَزَلَ مِثْلُهَا مِنَ الدَّاءِ مِنْ جَسَدِهِ وَ لَحْمُ الْبَقَرِ دَاءٌ وَ سَمْنُهَا شِفَاءٌ وَ لَبَنُهَا دَوَاءٌ(2).
**[ترجمه]رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سرور غذای شما در دنیا و آخرت گوشت است و سرور نوشیدنی های شما در دنیا و آخرت آب است. برشما باد [خوردن] گوشت چرا که گوشت را می رویاند و هر کس چهل روز گوشت نخورد بد اخلاق می گردد.
امام باقر علیه السّلام فرمود: خوردن گوشت شنوائی، بینائی و نیرو را می افزاید .
امام صادق علیه السّلام فرمود: پیغمبری از پیامبران از ضعف به پروردگارش شکایت کرد و خداوند به او وحی کرد گوشت را با شیر بپز و بخور که من برکت را در آنها نهاده ام و[او] انجام داد و خدا نیرویش را به او باز گرداند.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله گوشت را دوست می داشت و می فرمود: ما قریشیان گوشت دوست هستیم، و از گوشت ذراع [بالای پاچه]خوشش می‌آمد، گوسفندی را برای ایشان هدیه آوردند و به ذراع [بالای پاچه]آن شیفته شد و او[گوسفند] فریاد زد که من زهرناکم.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: جز مؤمن گوشت شتر را نمی خورد. - . دعائم الاسلام 2 : 109-110 -
امام صادق علیه السّلام می فرماید: که گوشت و شیر، گوشت را می رویانند و استخوان را سخت می کنند و گوشت شنوائی و بینائی را می افزاید، و گوشت با تخم، باه[قدرت بر نکاح] را می افزایند. - . دعائم الاسلام 2 : 145 -
از امام صادق علیه السلام در باره فرمایش رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله که خداوند اهل خانه پر گوشت را دشمن می دارد، سوال شد و حضرت فرمود: مقصود، آن گونه که می پندارند خوردن گوشت مباح نیست [چرا]که رسول خدا آن را می خورد و دوست داشت، همانا مراد از آن، گوشتی است که خداوند عزّ و جلّ فرموده «أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ » - . حجرات / 12 - { آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده‌اش را بخورد؟ از آن کراهت دارید}یعنی غیبت و بدگوئی در خانه . - . دعائم الاسلام 2 : 110 -
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: که هر که لقمه‌ای فربه بخورد دردی مانند آن از تن او می رود، گوشت گاو درد است، روغنش درمان و شیرش دارو است. - . دعائم الاسلام 2 : 111 -
**[ترجمه]
باب 15 الکباب و الشواء و الرءوس
الآیات
هود: فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ(3)
<meta info="- فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ - . هود / 69 -
{ و دیری نپایید که گوساله‌ای بریان آورد }
**[ترجمه]
تفسیر
قال الراغب حنیذ أی مشوی بین حجرین و إنما یفعل ذلک لیتصبب عنه اللزوجة و فی القاموس حنذ الشاة یحنذها حنذا و تحناذا شواها و جعل فوقها حجارة محماة لتنضجها فهی حنیذ أو هو الحار الذی یقطر ماؤه بعد الشیء انتهی و یومئ إلی رجحان الشواء لا سیما هذا النوع منه.
**[ترجمه]راغب گفته است: حنیذ، بریانی[است که] میان دو سنگ[بریان شده] است، و این کار برای آن است که چسبندگی آن برود. در قاموس گفته است: (حنذ الشاة یحنذها حنذا و تحناذا) یعنی آن را بریان کرد و سنگ تافته‌ای روی آن نهاد تا آن را بپزد و حنیذ بریانیست که آبش پس از بریان شدن می چکد .پایان. و این اشاره دارد به برتری بریان، به ویژه چنین[بریانی].
**[ترجمه]
الأخبار
«1»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو الْحَسَنِ الْأَوَّلُ علیه السلام مَا لِی أَرَاکَ مُصْفَرّاً فَقُلْتُ وَعْکٌ أَصَابَنِی فَقَالَ کُلِ اللَّحْمَ فَأَکَلْتُهُ ثُمَّ رَآنِی بَعْدَ جُمْعَةٍ وَ أَنَا عَلَی حَالِی مُصْفَرٌّ فَقَالَ أَ لَمْ آمُرْکَ بِأَکْلِ اللَّحْمِ قُلْتُ مَا أَکَلْتُ غَیْرَهُ مُنْذُ أَمَرْتَنِی بِهِ قَالَ کَیْفَ أَکَلْتَهُ قُلْتُ طَبِیخاً قَالَ لَا کُلْهُ کَبَاباً فَأَکَلْتُ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَیَّ فَدَعَانِی بَعْدَ جُمْعَةٍ فَإِذَا الدَّمُ قَدْ عَادَ فِی وَجْهِی فَقَالَ نَعَمْ(4).
الْکَشِّیُّ، عَنْ حَمْدَوَیْهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ: مِثْلَهُ(5)
**[ترجمه]محاسن: موسی بن بکیر می گوید امام موسی علیه السّلام به من فرمود: چه شده است که تو را را زرد رنگ می بینم؟ گفتم بر اثر تبی است که به آن دچارم، فرمود: گوشت بخور و خوردم و جمعه دیگر مرا دید که رنگم زرد بود فرمود: آیا به تو نگفتم که گوشت بخوری؟ گفتم: از آن زمانی که امر فرمودید گوشت بخورم چیزی غیرآن نخورده ام ، فرمود: آن را چگونه خوردی؟ گفتم: [به حالت]پخته [خوردم]، فرمود: نه، [به حالت] کباب بخور. و خوردم و جمعه بعد به سراغم فرستاد و مرا خواست و خون به چهره‌ام بازگشته بود و فرمود: بسیار خوب. - . المحاسن
: 468 -
در کشّی [هم] مانند آن نقل شده است. - . رجال الکشی : 438 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الوعک أذی الحمی و وجعها و مغثها فی البدن و ألم من شدة التعب و قال الکباب بالفتح اللحم المشرح و قال فی الدروس قال الجوهری هو الطباهج و کأنه المقلی و ربما جعل ما یقلی علی الفحم و قال فی بحر الجواهر هو بالفتح اللحم الذی یوضع علی شیء عند النار إلی أن ینضج و هو أکثر غذاء من المشوی و المسلوق.
**[ترجمه]در قاموس گفته است«الوعک»اذیت و درد و خیساندن تب را در بدن گویند. و دردی است از شدت رنج [و سختی]. وگفته است کباب، گوشت شرحه شرحه[نازک بریده شده] را می گویند. در دروس گفته است: جوهری گفته، آن طباهج[معرب طباهش] است مانند اینکه سرخ شده است و چه بسا آنچه سرخ می شود را روی زغال گذارند. در بحر الجواهر گفته است کَباب، گوشتی است که در کنار آتش، روی چیزی می گذارند تا بپزد و بیشتر از بریان و آب پز، به کار می رود.
**[ترجمه]
«2»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ قَالَ: اشْتَکَیْتُ شَکَاةً بِالْمَدِینَةِ فَأَتَیْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام فَقَالَ لِی أَرَاکَ ضَعِیفاً قُلْتُ نَعَمْ قَالَ لِی کُلِ الْکَبَابَ فَأَکَلْتُهُ فَبَرَأْتُ(1).
**[ترجمه]محاسن: موسی بن بکر می گوید در مدینه شکایتی کردم و نزد ابا الحسن علیه السلام رفتم، ایشان به من فرمود: تو را ضعیف می بینم؟ عرض کردم: آری. به من فرمود: کباب بخور و من خوردم و بهبود یافتم. - . المحاسن
: 468 -
**[ترجمه]
«3»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْکَبَابُ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: کباب تب را می برد. - . المحاسن
: 468 -
**[ترجمه]
«4»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ قُدَّامَهُ شِوَاءٌ فَقَالَ لِی ادْنُ وَ کُلْ فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَذَا لِی ضَارٌّ فَقَالَ لِی ادْنُ أُعَلِّمْکَ کَلِمَاتٍ لَا یَضُرُّ مَعَهُنَّ شَیْ‌ءٌ مِمَّا تَخَافُ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ خَیْرِ الْأَسْمَاءِ مِلْ‌ءَ الْأَرْضِ وَ السَّمَاءِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ لَا یَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ دَاءٌ وَ تَغَدَّ مَعَنَا(3).
**[ترجمه]محاسن: اصبغ بن نباته می گوید: نزد امیر المؤمنین علیه السّلام رفتم و در مقابل او بریانی بود. فرمود: نزدیک بیا و بخور، گفتم یا امیر المؤمنین این برایم زیان بار است، فرمود: نزدیک بیا تا کلماتی به تو بیآموزم که[ بخوانی] و با آنها هیچ چیز به تو،، از آنچه از آن نگرانی، زیان نرساند. بگو: «بسم اللَّه خیر الاسماء مل‌ء الارض و السماء الرّحمن الرّحیم لا یضرّ مع اسمه داء» اکنون با ما چاشت بخور. - . المحاسن
: 469 -
**[ترجمه]
«5»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِیِّ عَنْ وَاصِلِ بْنِ سُلَیْمَانَ أَوْ عَنْ دُرُسْتَ قَالَ: ذَکَرْنَا الرُّءُوسَ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَوِ الرَّأْسَ مِنَ الشَّاةِ فَقَالَ الرَّأْسُ مَوْضِعُ الذَّکَاةِ وَ أَقْرَبُ مِنَ الْمَرْعَی وَ أَبْعَدُ مِنَ الْأَذَی(4).
**[ترجمه]محاسن: دُرُست می گوید: نزد امام صادق علیه السّلام از کله‌ها و کله گوسفند سخن گفته شد. ایشان فرمود: کله جای تذکیه است، به چراگاه نزدیکتر و از فضولات دورتر است. - . المحاسن
: 469 -
**[ترجمه]
«6»
الْمَکَارِمُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ: أَکَلْنَا عِنْدَ الرِّضَا علیه السلام رُءُوساً فَدَعَا بِالسَّوِیقِ فَقُلْتُ إِنِّی قَدِ امْتَلَأْتُ فَقَالَ إِنَّ قَلِیلَ السَّوِیقِ یَهْضِمُ الرُّءُوسَ وَ هُوَ دَوَاؤُهُ(5).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: علی بن سلیمان می گوید: نزد امام رضا علیه السّلام گوشت کلّه خوردیم پس قاووت خواست، گفتم شکم من پر شده، فرمود: اندکی سویق، کله‌ها را هضم می کند و داروی آنها است. - . مکارم الاخلاق : 177 -
**[ترجمه]
باب 16 الثرید و المرق و الشورباجات و ألوان الطعام
روایات
«1»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِی بَابِ فَضْلِ اللَّحْمِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا أَکَلْتُمُ الثَّرِیدَ فَکُلُوا مِنْ جَوَانِبِهِ فَإِنَّ الذِّرْوَةَ فِیهَا الْبَرَکَةُ(1).
صحیفة الرضا، عنه علیه السلام: مثله(2).
**[ترجمه]عیون اخبار: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هنگامی که ترید خوردید از کناره‌هایش بخورید که برکت در قلّه[وسط] آن است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 34 -
در صحیفه رضا علیه السّلام مانند آن آمده است. - . صحیفه الرضا : 9 -
**[ترجمه]
«2»
الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَنْبَسَةَ عَنْ دَارِمِ بْنِ قَبِیصَةَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: یَا عَلِیُّ إِذَا طَبَخْتَ شَیْئاً فَأَکْثِرِ الْمَرَقَةَ فَإِنَّهَا أَحَدُ اللَّحْمَیْنِ وَ اغْرِفْ لِلْجِیرَانِ فَإِنْ لَمْ یُصِیبُوا مِنَ اللَّحْمِ یُصِیبُوا مِنَ الْمَرَقِ(3).
**[ترجمه]عیون اخبار: پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: ای علی هنگامی که چیزی را پختی، آب آن را زیاد کن که خود یکی از دو گوشت است و از آن برای همسایه‌ها بردار تا اگر از گوشت به آنها نرسد از آب آن برسد. - . عیون اخبار الرضا 2 : 73 -
**[ترجمه]
«3»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: أَوَّلُ مَنْ ثَرَدَ الثَّرِیدَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام وَ أَوَّلُ مَنْ هَشَمَ الثَّرِیدَ هَاشِمٌ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق از پدرانش علیهم السلام فرمود: که اولین کسی که ترید کرد، ابراهیم علیه السّلام بود و اولین کسی که ترید را خورد کرد هاشم بود. - . المحاسن
: 402 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس ثرد الخبز فتّه انتهی و کان الفرق بینه و بین الهشم أن الثرد فی غیر الیابس و الهشم فیه
وَ فِی الْکَافِی(5)
رَوَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَوَّلُ مَنْ لَوَّنَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ.
أی أتی بألوان الطعام و أدخل فی الطعام الألوان و الأنواع المتخالفة و فی الصحاح الهشم کسر الیابس یقال هشم الثرید و به
سمی هاشم و قال فی الفائق هاشم هو عمرو بن عبد مناف و لقب بذلک لأن قومه أصابتهم مجاعة فبعث عیرا إلی الشام و حملها کعة و کعکا و نحر جزورا و طحنها و أطعم الناس الثرید انتهی و قیل فی مدح هاشم.
عمرو العلی هشم الثرید لقومه*** و رجال مکّة مسنتون عجاف.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: «ثرد الخبز» یعنی آن را با انگشت تکه تکه کرد و تفاوت آن با «هَشَم» در این است که ترید در مورد [نان]غیر خشک استفاده می شود و هَشَم در مورد [نان] خشک به کار می رود.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: اول کسی که خوراک رنگارنگ بر سفره آورد ابراهیم علیه السلام بود.
یعنی غذاهای رنگارنگ آورد و در رنگ ها و انواع مختلفی را درغذاها وارد کرد. - . الکافی 6 : 317 -
در صحاح گفته است: «الهشم» شکستن نان خشک است، گفته می شود«هشم الثرید» از این رو هاشم نامیده شد، در فائق گفته است: هاشم، عمرو بن عبد مناف است، و به این دلیل به این لقب خوانده می شود که خاندانش دچار قحطی شدند و او کاروانی به شام فرستاد و قرص نان آوردند و شتری کشت و پخت و به مردم ترید خوراند. پایان. در مدح هاشم گفته اند: عمروِ والا برای قومش ترید را شکست و مردان مکه قحط زده و لاغر بودند.
**[ترجمه]
«4»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ الرُّوَاةِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الثَّرِیدُ بَرَکَةٌ(1).
**[ترجمه]محاسن: پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: ترید برکت دارد. - . المحاسن : 402 -
**[ترجمه]
«5»
وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: بُورِکَ لِأُمَّتِی فِی الثَّرْدِ وَ الثَّرِیدِ وَ قَالَ جَعْفَرٌ الثَّرْدُ مَا صَغُرَ وَ الثَّرِیدُ مَا کَبُرَ(2).
**[ترجمه]محاسن: پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: ثرد و ثرید، برای امّت من مبارک شده است ، جعفر گفته است: ثَرد تکه کوچک است و ثرید، تکه درشت. - . المحاسن : 402 -
**[ترجمه]
بیان
هذا الفرق لم أجده فی کلام اللغویین قال فی المصباح الثرید فعیل بمعنی مفعول و یقال أیضا مثرود یقال ثردت الخبز ثردا من باب قتل و هو أن تفته ثم تبله بمرق و الاسم الثردة.
**[ترجمه]این فرق را در سخن لغویان ندیدم در مصباح گفته: ثرید، فعیل به معنای مفعول است و آن را مثرود هم می گویند. و گویند ثردت الخبز از باب قتل است و آن خرد کردن نان و خیس کردن در آبگوشت است و اسم مصدرش ثرده است.
**[ترجمه]
«6»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ عَنِ الْعَبْدِیِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الثَّرِیدُ طَعَامُ الْعَرَبِ.
و رواه النهیکی و یعقوب بن یزید عن العبدی: و رواه أحمد عن النوفلی عن السکونی عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله
و زاد فیه ابْنُ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: الْعَقَّارِجَاتُ(3)
و لکن الظاهر أن الکلمة مصحفة عن الشفارجات و هی جمع الشفارج کعلابط و هو الذی یسمیه الناس بیشبارج: معرب« پیش پاره» و سیجی‌ء تمام الکلام تحت الرقم 9.
تُعْظِمُ الْبَطْنَ وَ تُرْخِی الْأَلْیَتَیْنِ(4).1) 1. المحاسن: 402.
2) 2. المحاسن: 402.
3) 3. کلمة« جات» فی الفارسیة تفید معنی الجنس الجمعی کما یقال« سبزیجات»« ترشیجات» و إذا کان اللفظ بالتشدید و جمعه العقاقیر: فهی الأدویة و الابازیر التی یتداوی بها قال فی اللسان: قال أبو الهیثم: العقار و العقاقر: کل نبت ینبت ممّا فیه شفاء، و قال الجوهریّ: العقاقیر: اصول الاودیة.
4) 4. المحاسن: 402.
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: ثرید غذای عرب است.
ابن فضّال بر این[روایت] افزوده است که: عقّارجات[گیاهان دارویی و ادویه جات] شکم را گنده و رانها را شل کند. - . المحاسن : 402 -
**[ترجمه]
بیان
کذا فی النسخ التی عندنا العقارجات و لم أجده فی کتب اللغة و کأنه تصحیف الفیشفارجات قال
فِی النِّهَایَةِ فِی حَدِیثِ عَلِیٍّ علیه السلام: الْبِیشْبَارِجَاتُ تُعْظِمُ الْبَطْنَ.
قیل أراد به ما یقدم إلی الضیف قبل الطعام و هی معربة و یقال لها الفیشفارجات بفاءین انتهی و کأن المناسب للمقام الأطعمة المشتملة علی الأبازیر المختلفة.
**[ترجمه]در نسخه‌هایی که نزد ما است عقارجات آمده و در کتاب لغت آن را نیافتم و گویا تصحیف واژه فشفارجات است. در نهایه گفته است: امام علی علیه السّلام فرمود: بیشارجات شکم را گنده می کنند. گفته شده است مقصود هر آنچه است که پیش از غذا برای مهمان می آورند، و این واژه معرب است و گفته شده که اصل آن فیشفارجات است، پایان. و گویا مناسبِ مقام، خوراک های با ادویه گوناگون است .
**[ترجمه]
«7»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ مُحْرِزٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَلَیْکَ بِالثَّرِیدِ فَإِنِّی لَمْ أَجِدْ شَیْئاً أَقْوَی لِی مِنْهُ(1).
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ هُوَ یَأْکُلُ سِکْبَاجاً بِلَحْمِ الْبَقَرِ(2).
**[ترجمه]محاسن: سلمه بن محرز می گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: بر تو باد [خوردن] ترید، زیرا من نیروزاتر از آن برای خود ندیدم. - . المحاسن
: 403 -
محاسن: ابی اسامه می گوید: نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و او خوراک گوشت گاو و سرکه می خورد. - . المحاسن
: 403 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی جواهر اللغة السکباج بالکسر هو الغذاء الذی فیه لحم و خل و الأبازیر الحارة و البقول المناسبة لکل مزاج انتهی و قیل معرب معناه مرق الخل.
**[ترجمه]در جواهر اللغه گفته است سِکباج غذایی است که در آن گوشت و سرکه و ادویه گرم و سبزیجات مناسب برای هر مزاجی وجود دارد. پایان. و گفته شده است این کلمه معرب است و معنای آن خورش سرکه است.
**[ترجمه]
«8»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَدَعَا بِالْمَائِدَةِ فَأُتِیَ بِثَرِیدٍ وَ دَعَا بِزَیْتٍ فَصَبَّهُ عَلَی اللَّحْمِ فَأَکَلْتُ مَعَهُ(3).
**[ترجمه]محاسن: اسماعیل بن جابر می گوید: نزد امام صادق علیه السّلام بودم و درخواست طعام کرد و ترید و گوشت آوردند و روغن زیتون خواست و بر گوشت ریخت و من[هم] با او خوردم. - . المحاسن
: 403 -
**[ترجمه]
«9»
وَ مِنْهُ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ رُشَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأُتِیَ بِلَوْزٍ(4)
فَقَالَ کُلْ مِنْ هَذَا فَأَمَّا أَنَا فَمَا شَیْ‌ءٌ أَحَبَّ إِلَیَّ مِنَ الثَّرِیدِ وَ لَوَدِدْتُ أَنَّ الْعَقَّارِجَاتِ حَرُمَتْ(5).
**[ترجمه]محاسن: فضل بن عمر که نزد امام صادق علیه السّلام بودم که یک خوراک خوش رنگ برای ایشان آوردند و به من فرمود: از این بخور که من چیزی را بیشتر از ثرید دوست ندارم و دوست داشتم عقارجات حرام باشند. - . المحاسن : 403 -
**[ترجمه]
بیان
فی الکافی(6)
أقول: نقل فی اللسان عن التهذیب عن ابن الاعرابی ان الشفارج طریان رحرحانی، و هو الطبق فیه الفیخات و السکرجات، و قال فی البرهان ما نصه:« پیشیاره خوانچه و طبقی را گویند که تنقلات و گل در آن کنند و بمجلس آورند» و قال أیضا« پیشپاره: نوعی از حلوا باشد بسیار نرم و نازک و آن را از آرد و روغن و دوشاب پزند و بعربی شفارج خوانند» فالظاهر من هذا کله، و خصوصا بقرینة المقابلة بین اللون و الثرید فی هذا الخبر أن الاعراب لم یکونوا لیعرفوا الأغذیة المشهیة( سالاد) المصنوعة بایدی الاعاجم، الا أنّها لما کانت متنوعة متنوقة و یؤتی بأنواع منها فی الفیخات و السکرجات أی القصاع الصغیرة کانوا یسمونها« ألوان» کما سیأتی تحت الرقم 18« الالوان تعظم البطن و تحدرن الالیتین».
فالالوان من هذه الاطعمة عند الاعراب، هی التی کانت تسمی عند الاعاجم پیشپارجات و یؤید ذلک بل ینص علیه أن ابن الأثیر نقل هذا الحدیث بعینه و فیه پیشپارجات بدل الالوان کما عرفت من النهایة تحت الرقم 6.
بلون أی من ألوان الطعام المشتمل علی الأبازیر المختلفة
1) 1. المحاسن: 403، و السکباج معرب سرکه باه، مخففا: آش سرکه.
2) 2. المحاسن: 403، و السکباج معرب سرکه باه، مخففا: آش سرکه.
3) 3. المحاسن: 403.
4) 4. فی المصدر المطبوع: بلون.
5) 5. المصدر نفسه 403.
6) 6. الکافی 6 ص 317 و نقل فی الذیل عن هامش المطبوعة بالحجر أن فی بعض النسخ« شفارج» و قال: هو کما فی الصحاح- علی وزن علابط- ما یقدم الی الضیف قبل الطعام معربة و هو الطبق فیه اقسام الحلواء و یقال لها« بیشبارج».
کما مر و فیه مکان العقارجات فی بعض نسخه الفاشفارجات و فی بعضها الفشفارجات و قد عرفت معناه و فی بعضها الإسفاناجات و قیل الإسفاناج مرق أبیض لیس فیه شیء من الحموضة(1).
**[ترجمه]در کافی آمده است: «بلون» یعنی نوعی از انواع غذا که دارای ادویه گوناگون بود، چنانچه گذشت. و در کافی - . الکافی 6 : 317 - به جای عقارجات، در یک نسخه فاشفارجات و در نسخه‌ای، فشفارجات، آمده است و معنی آن را دانستی، و در نسخه‌ای اسفاناجات است، گفته شده است اسفاناج خورشی سفید است که ترشی ندارد.
**[ترجمه]
«10»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَزَّازِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: لَا تَأْکُلُوا مِنْ رَأْسِ الثَّرِیدِ وَ کُلُوا مِنْ جَوَانِبِهَا فَإِنَّ الْبَرَکَةَ فِی رَأْسِهَا(2).
و منه، عن أبیه عن عبد الله بن المغیرة عن غیاث بن إبراهیم: مثله(3).
**[ترجمه]محاسن: امام علی علیه السّلام فرمود: که از سر[بالای] ترید نخورید و از اطرافش بخورید زیرا برکت در سر[بالای] آن است. - . المحاسن
: 403 -
و از همان به سند دیگری مانند آن آمده است. - . المحاسن
: 450 -
**[ترجمه]
«11»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی قَالَ: أَکَلْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَدَعَا وَ أُتِیَ بِدَجَاجَةٍ مَحْشُوَّةٍ وَ بِخَبِیصٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذِهِ
أُهْدِیَتْ لِفَاطِمَةَ ثُمَّ قَالَ یَا جَارِیَةُ ائْتِنَا بِطَعَامِنَا الْمَعْرُوفِ فَجَاءَتْ بِثَرِیدِ خَلٍّ وَ زَیْتٍ(1).
**[ترجمه]محاسن: عبد الأعلی می گوید: با امام صادق علیه السلام مشغول خوردن بودم و ایشان خوراک خواست و یک مرغ بریان که شکمش پر از خبیص[حلوای خرما با روغن] بود آوردند، فرمود: این را برای فاطمه هدیه کرده اند. سپس فرمود: ای کنیز خوراک معمولی خودمان را بیاور و ترید سرکه و زیتون آورد. - . المحاسن
: 400 -
**[ترجمه]
بیان
کأن المراد بفاطمة زوجته علیه السلام و هی فاطمة بنت الحسین بن علی بن الحسین و کان اسم إحدی بناته علیه السلام أیضا فاطمة.
**[ترجمه]گویا فاطمه همسر آن حضرت بوده که دختر حسین بن علی بن الحسین علیه السّلام است و نام یک دخترش هم فاطمه است.
**[ترجمه]
«12»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَقُولُ: لَا تَأْکُلُوا مِنْ رَأْسِ الثَّرِیدِ فَإِنَّ الْبَرَکَةَ تَأْتِی مِنْ رَأْسِ الثَّرِیدِ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام علی علیه السّلام همواره می فرمود: از سر ثرید نخورید که برکت در سر آن است. - . المحاسن
: 450 -
**[ترجمه]
«13»
الْمَکَارِمُ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: عَلَیْکُمْ بِالثَّرِیدِ فَإِنِّی لَمْ أَجِدْ شَیْئاً أَوْفَقَ مِنْهُ(3).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: بر شما باد [خوردن]ترید، که چیزی سازگارتر از آن نیافتم. - . مکارم الاخلاق : 188 -
**[ترجمه]
«14»
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: اللَّهُمَّ بَارِکْ لِأُمَّتِی فِی الثَّرْدِ وَ الثَّرِیدِ.
وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الثَّرِیدُ طَعَامُ الْعَرَبِ.
وَ قَالَ علیه السلام: أَطْفِئُوا نَائِرَةَ الضَّغَائِنِ بِاللَّحْمِ وَ الثَّرِیدِ.
**[ترجمه]پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خدایا ثرد و ثرید را برای امت من، مبارک کن.
و امام صادق علیه السّلام فرمود: ترید خوراک عربست.
و فرمود:آتش کینه‌ها را با گوشت و ترید خاموش کنید.
**[ترجمه]
توضیح
یعنی عن قلوبکم بأکلهما أو عن قلوب إخوانکم بإطعامهما إیاهم و فی المصباح نارت الفتنة تنور إذا وقعت و انتشرت فهی نائرة و النائرة أیضا العداوة و الشحناء و سعیت فی إطفاء النائرة أی الفتنة و فی النهایة نار الحرب و نائرتها شرها و هیجها و قال الضغن الحقد و العداوة و البغضاء و کذلک الضغینة و جمعها الضغائن.
**[ترجمه]یعنی ، آتش[کینه را] از دل خود با خوردن آن دو و از دل برادران خود با خوراندن آن دو خاموش کنید. در قاموس گفته است: «نارت الفتنه تنور»یعنی فتنه واقع شد و منتشر شد. نائره هم چنین به معنای دشمنی سنگین است و در خاموش کردن نائره یا فتنه تلاش کردم. در نهایه گفته است: نار الحرب و نائرتها یعنی شر و هیجان جنگ. گفته است: الضغن به معنای کینه و عداوت و دشمنی زیاد است. ضغینه هم که جمع آن ضغائن است به همین معناست .
**[ترجمه]
«15»
الدَّعَائِمُ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: الثَّرِیدُ طَعَامُ الْعَرَبِ وَ أَوَّلُ مَنْ ثَرَدَ الثَّرِیدَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام وَ أَوَّلُ مَنْ هَشَمَهُ مِنَ الْعَرَبِ هَاشِمٌ(4).
وَ عَنْ جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الثَّرِیدُ بَرَکَةٌ وَ طَعَامُ الْوَاحِدِ یَکْفِی الِاثْنَیْنِ یَعْنِی صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ یَقُوتُهُمْ لَا عَلَی الشِّبَعِ وَ الِاتِّسَاعِ(5).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: ترید خوراک عرب است و نخستین کسی که ترید ساخت ابراهیم علیه السلام بود و نخستین کسی از عرب که آن را خُرد کرد هاشم بود. - . دعائم الاسلام 2 : 110 -
جعفر علیه السّلام فرمود: ترید برکت دارد و یک خوراک آن برای دو نفر کافی است، یعنی آنها را نیرو می دهد نه اینکه سیر کند. - . دعائم الاسلام 2 : 110 -
**[ترجمه]
«16»
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ: کَانَ أَحَبَّ الطَّعَامِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ النَّارْبَاجَةُ.
**[ترجمه]دعائم الاسلام: امام صادق علیه السّلام فرمود: دوست داشتنی ترین غذا برای رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نارباجه بود.
**[ترجمه]
بیان
النارباجه معرب أی مرق الرمان(1)و قال فی بحر الجواهر النارباجه طعام تتّخذ من حبّ الرمان و الزبیب.
**[ترجمه]نارباجه معرب است به معنی خورش انار. در بحر الجواهر گفته است: نارباجه خوراکی است که از دانه انار و مویز گرفته می شود.
**[ترجمه]
«17»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ یَحْیَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ صَبِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی أَیَّ شَیْ‌ءٍ تُطْعِمُ عِیَالَکَ فِی الشِّتَاءِ قُلْتُ اللَّحْمَ فَإِذَا لَمْ یَکُنِ اللَّحْمُ فَالسَّمْنَ وَ الزَّیْتَ قَالَ فَمَا مَنَعَکَ مِنْ هَذَا الْکَرْکُورِ فَإِنَّهُ أَصْوَنُ شَیْ‌ءٍ فِی الْجَسَدِ یَعْنِی الْمُثَلَّثَةَ قَالَ أَخْبَرَنِی بَعْضُ أَصْحَابِنَا یَصِفُ الْمُثَلَّثَةَ قَالَ یُؤْخَذُ قَفِیزُ أَرُزٍّ وَ قَفِیزُ حِمَّصٍ وَ قَفِیزُ حِنْطَةٍ أَوْ بَاقِلَّی أَوْ غَیْرِهِ مِنَ الْحُبُوبِ ثُمَّ تُرَضُّ جَمِیعاً وَ تُطْبَخُ(2).
**[ترجمه]محاسن: ولید بن صبیح می گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: به عیال خود در زمستان‌ها چه می خورانی؟ گفتم: گوشت و اگر گوشت نباشد روغن و روغن زیتون. فرمود تو را چه چیزی از کرکور باز می دارد که آن برای بدن از همه چیز نگهدارتر است. یکی از اصحاب در مورد آن چنین توضیح داده است که : یک پیمانه برنج و یک پیمانه نخود و یک پیمانه گندم یا باقلا یا دانه خوردنی دیگر را می گیرند و همه را می کوبند و می پزند. - . المحاسن : 404 -
**[ترجمه]
«18»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: الْأَلْوَانُ تَعْظُمُ عَلَیْهِنَّ الْبَطْنُ وَ تَحْدُرُ الْأَلْیَتَیْنِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام علی السلام فرمود: خوراکهای درهم و گوناگون شکم را بزرگ و ران ها را شل می کند. - . المحاسن
: 401 -
**[ترجمه]
بیان
الألوان کان المعنی أکل ألوان الطعام یخدّرن الألیتین أی یضعفن و یفترن و یمکن أن یکون کنایة عن الکسل قال الجزری فیه أنه رَزَقَ الناسَ الطلاء فشربه رجل فتخدّر أی ضعُف و فتر کما یصیب الشارب قبل السکر انتهی کذا فی أکثر نسخ الکافی(4)و فی بعضها و فی بعض نسخ الکتاب بالحاء المهملة أی یسمن قال الجزری حَدَرَ الجِلْدُ یَحْدُرُ حَدْراً إذا وَرِمَ و فیه غلام أَحْدَرُ شیء أی أسمن و أغلظ یقال حدر یحدر حدرا فهو حادر و الأحدر هو الممتلئ الفخذ و العجز الدقیق الأعلی و فی بعض نسخ المحاسن و تخدرن المتن أی الظهر.
**[ترجمه]«الالوان» گویا معنا این گونه است که خوردن خوراک های درهم[ یا ] خوراکی های رنگارنک ران ها را بزرگ و سست می کند و ممکن است کنایه از کسالت باشد. جزری در این مورد گفته است: به مردم طلاء[، جوشانده آب انگور که دو ثلث آن بخار شده باشد، کنایه از شراب نیز می‌باشد] داد و آن را نوشیدند، «تخدّر» یعنی ضعیف و سست شد همان طور که شارب[خمر] پیش از مستی به آن دچار می شود. پایان. در اکثر نسخه های کافی - . الکافی 6 : 317 - نیز چنین آمده است. در بعضی از آن ها و در بعضی نسخه های کتاب با حاء آمده است که به معنای چاق شدن است. جزری گفته است«حَدَرَ الجِلْدُ یَحْدُرُ حَدْراً » یعنی ورم کرد و «غلام احدر شیء» یعنی پسر بچه چاق، گفته می شود«حدر یحدر حدرا فهو حادر» الاحدر یعنی رانِ پُر و پشت[دم]نازک بالا، در برخی نسخه های محاسن - . المحاسن
: 401 - چنین آمده است«و تخدرن المتن» یعنی پشت را ضعیف می کند.
**[ترجمه]
«19»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أُعْطِینَا مِنْ هَذِهِ الْأَطْعِمَةِ أَوْ مِنْ هَذِهِ الْأَلْوَانِ مَا لَمْ یُعْطَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله(5).
**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: از این غذاها یا از این خوراکی های رنگارنگ به ما داده شده است [و حال آن] که به رسول خدا داده نشده بود.
**[ترجمه]
«20»
وَ مِنْهُ، عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: أَرْسَلْنَا إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِقُدَیْرَةٍ(1)فِیهَا نَارْبَاجٌ فَأَکَلَ مِنْهَا ثُمَّ قَالَ احْبِسُوا بَقِیَّتَهَا عَلَیَّ قَالَ فَأُتِیَ بِهَا مَرَّتَیْنِ أَوْ ثَلَاثاً ثُمَّ إِنَّ الْغُلَامَ صَبَّ فِیهَا مَاءً وَ أَتَاهُ بِهَا فَقَالَ وَیْحَکَ أَفْسَدْتَهَا عَلَیَ(2).
**[ترجمه]محاسن: یونس بن یعقوب می گوید: دیگ کوچکی [حاوی] خورش انار[آش انار] برای امام صادق علیه السلام فرستادیم. از آن خورد و سپس فرمود: مابقی آن را برای من نگه دارید. دوباره یا سه باره آن را برای ایشان آوردند سپس غلام [حضرت] آب در آن ریخت و آورد و حضرت فرمود: وای بر تو آن را فاسد کردی. - . المحاسن
: 401 -
**[ترجمه]
«21»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ یُوسُفَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: إِنَّ أَحَبَّ الطَّعَامِ کَانَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله النَّارْبَاجَةُ(3).
**[ترجمه]محاسن: یوسف بن یعقوب می گوید: همانا دوست داشتنی ترین غذا برای رسول خدا صلی الله علیه و آله، خورش انار[آش انار] بود. - . المحاسن
: 401 -
**[ترجمه]
«22»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یُعْجِبُهُ الزَّبِیبَةُ(4).
**[ترجمه]محاسن: ابی بصیر می گوید: امام صادق علیه السلام زبیبه[مویز] را دوست داشت. - . المحاسن
: 401 -
**[ترجمه]
«23»
الدَّعَائِمُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُعْجِبُهُ الْعَسَلُ وَ تُعْجِبُهُ الزَّبِیبَةُ(5).
وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ یَشْتَهِی مِنَ الْأَلْوَانِ النَّارْبَاجَةَ وَ الزَّبِیبَةَ وَ کَانَ یَقُولُ أُعْطِینَا مِنْ هَذِهِ الْأَطْعِمَةِ وَ الْأَلْوَانِ مَا لَمْ یُعْطَهُ رَسُولُ اللَّهِ(6).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: رسول خدا صلی الله علیه و آله عسل و زبیبه [مویز] را دوست داشت. - . دعائم الاسلام 2 : 110 -
امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله از انواع غذاها خورش انار[آش انار] و مویز را دوست داشت. و ایشان[علیه السلام]می فرمود: از این غذا های رنگارنگ به ما داده شده است [حال آنکه] به رسول خدا صلی الله علیه و آله داده نشده بود.
**[ترجمه]
بیان
الزبیبة کأنها الشورباجة التی تصنع من الزبیب المدقوق فیدل علی عدم وجوب ذهاب الثلثین فی عصیر الزبیب و یحتمل أن یکون المراد ما یدخل فیه الزبیب فیدل علی جواز إدخال الزبیب فی الطعام.
1) 1. تصغیر القدر.
2) 2. المحاسن: 401، و تراها فی الکافی 6 ر 316.
3) 3. المحاسن: 401، و تراها فی الکافی 6 ر 316.
4) 4. المحاسن: 401، و تراها فی الکافی 6 ر 316.
5) 5. دعائم الإسلام 2 ر 110.
6) 6. المصدر نفسه ص 111، و فیه« الزیرباجة» بدل« النارباجة» و الزیربا أو زیرباجه مرق یطبخ بالدجاج الفاره و الخل و الکراویا، ذکره فی البرهان و قال انه نافع للبطنة.
**[ترجمه]«الزبیبه» شوربایی است که از مویز کوبیده شده درست می شود، [این حدیث] بر این دلالت می کند که لازم نیست دو سوم عصاره مویز خارج شود. و ممکن است مراد، غذایی باشد که مویز در آن وجود دارد [که در این صورت] بر جواز وارد کردن مویز در غذا دلالت دارد .
**[ترجمه]
باب 17 الهریسة و المثلثة و أشباهها
روایات
«1»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ نَبِیّاً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ شَکَا إِلَی اللَّهِ الضَّعْفَ وَ قِلَّةَ الْجِمَاعِ فَأَمَرَهُ بِأَکْلِ الْهَرِیسَةِ.
قَالَ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ رُفِعَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله شَکَا إِلَی رَبِّهِ وَجَعَ ظَهْرِهِ فَأَمَرَهُ بِأَکْلِ الْحَبِّ بِاللَّحْمِ یَعْنِی الْهَرِیسَةَ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبری از پیامبران الهی از ضعف و کم بودن[قدرت بر] جماع [آمیزش] به خداوند شکایت کرد و خداوند او را به خوردن حلیم دستور داد. - . المحاسن
: 403 -
محاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله از درد کمر به پروردگارش شکایت کرد که به او امر کرد دانه را با گوشت بخورد یعنی حلیم. - . المحاسن: 403. -
**[ترجمه]
«2»
وَ مِنْهُ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَتَانِی جَبْرَئِیلُ فَأَمَرَنِی بِأَکْلِ الْهَرِیسَةِ لِیَشْتَدَّ ظَهْرِی وَ أَقْوَی بِهَا عَلَی عِبَادَةِ رَبِّی(2).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: جبرئیل نزد من آمد و به من گفت[دستور داد] که حلیم بخورم تا پشتم قوی شود و بر عبادت پروردگارم نیرومند تر شوم. - . المحاسن
: 404 -
**[ترجمه]
«3»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ بِسْطَامَ بْنِ مُرَّةَ الْفَارِسِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ یَزِیدَ الْفَارِسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: عَلَیْکُمْ بِالْهَرِیسَةِ فَإِنَّهَا تُنَشِّطُ لِلْعِبَادَةِ أَرْبَعِینَ یَوْماً وَ هِیَ الْمَائِدَةُ الَّتِی أُنْزِلَتْ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله(3).
**[ترجمه]محاسن: امیر المومنین علیه السلام فرمود: بر شما باد خوردن حلیم، زیرا آن، تا چهل روز موجب نشاط در عبادت می شود و آن غذایی است که بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شده است. - . المحاسن
: 404 -
**[ترجمه]
«4»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَنْصُورٍ الصَّیْقَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَهْدَی إِلَی رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله هَرِیسَةً مِنْ هَرَائِسِ الْجَنَّةِ غُرِسَتْ فِی رِیَاضِ الْجَنَّةِ وَ فَرَکَهَا الْحُورُ الْعِینُ فَأَکَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ فَزَادَ فِی قُوَّتِهِ بُضْعَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا وَ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یَسُرَّ بِهِ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی به رسول خود صلی الله علیه و آله حلیمی از حلیم های بهشتی هدیه کرد که از دانه‌اش در بستانهای بهشت کشته شده و توسط حورالعین مالش داده شده بود. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را خورد و بر نیروی آن حضرت به اندازه بضع[قدرت بر آمیزش] چهل مرد افزوده شد و آن چیزی بود که خداوند خواست با آن پیامبر خود را شاد کند. - . المحاسن : 404 -
**[ترجمه]
بیان
فی المصباح فرکته فرکا من باب قتل و هو أن تحکه بیدک حتی تتفتت و تنقشر.
**[ترجمه]در مصباح گفته است: «فرکته فرکا» از باب قتل بوده و معنای آن این است که با دستت آن را [چیزی را] بمالی تا اینکه خرد[تکه تکه] شده و پوستش کنده شود.
**[ترجمه]
«5»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُعْرِضٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ عُمَرَ دَخَلَ عَلَی حَفْصَةَ فَقَالَ کَیْفَ رَسُولُ اللَّهِ فِیمَا فِیهِ الرِّجَالُ فَقَالَتْ مَا هُوَ إِلَّا رَجُلٌ مِنَ الرِّجَالِ فَأَنِفَ اللَّهُ لِنَبِیِّهِ فَأَنْزَلَ صَحْفَةً فِیهَا هَرِیسَةٌ مِنْ سُنْبُلِ الْجَنَّةِ فَأَکَلَهَا فَزَادَ فِی بُضْعِهِ بُضْعَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا(1).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السلام می فرماید: [روزی]عمر بر حفصه وارد شد و گفت: رسول خدا در مورد آنچه سایر مردان هستند چگونه است؟ حفصه جواب داد: پیامبر هم مردی از مردان است و خدا آن را برای پیغمبرش نپسندید، پس سینی بزرگی نازل کرد که در آن، حلیمی از خوشه های بهشتی بود و پیامبر از آن خورد و بر بضع[ قدرت بر آمیزش] او به اندازه بضع چهل مرد افزوده شد. - . المحاسن
: 403 -
**[ترجمه]
توضیح
البضع الجماع و حمله علی ما بین العددین هنا کما قیل بعید قال الفیروزآبادی البضع کالمنع المجامعة کالمباضعة و بالضم الجماع أو الفرج نفسه و بالکسر و یفتح ما بین الثلاث إلی التسع أو إلی الخمس إلی أن قال و إذا جاوزت لفظ العشر ذهب البضع و لا یقال بضع و عشرون أو یقال ذلک و قال الصحفة معروف و أعظم القصاع الجفنة ثم القصعة ثم الصحفة ثم المئکلة ثم الصحیفة.
**[ترجمه]بضع یعنی جماع[آمیزش] و همان طور که گفته شده است، اینکه آن را بر مابین دو عدد[در ادامه توضیح داده خواهد شد] حمل کنیم بعید است. فیروز آبادی گفته است: بَضع به معنای مجامعه[موافقت و همراهی] است همانند مباضعه، و بُضع به معنای آمیزش یا خود فرج است. و بِضع و [گاهی] با فتحه، مابین 3 الی 9 یا 5 – تا آن جا که گفت- هنگامی که از 10 گذشت [دیگر] بضع نیست. گفته نمی شود بضع و عشرون یا اینکه[آن] گفته می شود. صحفه همان معنای معروف[کاسه بزرگ] را دارد. سینی را [به ترتیب از بزرگ به کوچک] جفنه، سپس صحفه، سپس مئکله، سپس صحیفه می گویند.
**[ترجمه]
«6»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ضَعُفْتُ عَنِ الصَّلَاةِ وَ الْجِمَاعِ فَنَزَلَتْ عَلَیَّ قِدْرٌ مِنَ السَّمَاءِ فَأَکَلْتُ فَزَادَ فِی قُوَّتِی قُوَّةَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا فِی الْبَطْشِ وَ الْجِمَاعِ وَ هُوَ الْهَرِیسَةُ(2).
**[ترجمه]عیون اخبار: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: از نماز[خواندن] و جماع[آمیزش] ضعیف شده بودم، دیگی از آسمان بر من فرود آمد و من خوردم و بر توان من در سختی و جماع [به مثابه] توان چهل مرد افزوده شد و آن[ چه از آسمان برای خوردن من فرود آمده بود] حلیم بود. - . عیون اخبار الرضا 2 : 36 -
**[ترجمه]
«7»
الْمَکَارِمُ،: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ الْعَصِیدَةَ مِنَ الشَّعِیرِ بِإِهَالَةِ الشَّحْمِ وَ کَانَ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ الْهَرِیسَةَ أَکْثَرَ مَا یَأْکُلُ وَ یَتَسَحَّرُ بِهَا(3)
وَ کَانَ جَبْرَئِیلُ قَدْ جَاءَ بِهَا مِنَ الْجَنَّةِ لِیَتَسَحَّرَ بِهَا.
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: در مکارم بیان شده است که شیوه رسول خدا صلی الله علیه و آله این بود که آش بلغور جو را با چربی پیه می خورد و ایشان حلیم را بیشتر می خورد و آن را [به عنوان] سحری می خورد و جبرئیل برای سحری او از بهشت آن را می‌آورد . - . مکارم الاخلاق : 30 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الهرس الدق العنیف و منه الهریس و الهریسة و فی بحر الجواهر الهرس الدق و منه الهریس و الهریسة بدارصینی مجرّب للباءة.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: الهرس یعنی به شدت کوبیدن و هریس و هریسه از آن[ریشه] گرفته شده است. و در بحر الجواهر گفته است «الهرس»ی یعنی کوبیدن و هریس و از آن گرفته شده است. و هریسه(حلیم) با دارچین برای قوه نکاح مفید است.
**[ترجمه]
«8»
الْمَکَارِمُ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: لَوْ أَغْنَی عَنِ الْمَوْتِ شَیْ‌ءٌ لَأَغْنَتِ الْمُثَلَّثَةُ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْمُثَلَّثَةُ قَالَ الْحَسْوُ بِاللَّبَنِ(4).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: اگر چیزی جلو مردن را می گرفت همان مثلثه بود، گفته شد: یا رسول اللَّه مثلثه چیست؟ فرمود: سوپ(یا آش) با شیر. - . مکارم الاخلاق : 187 -
**[ترجمه]
باب 18 السمن و أنواعه
روایات
«1»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نِعْمَ الْإِدَامُ السَّمْنُ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: روغن، چه خوب خورشی است. - . المحاسن : 498 -
**[ترجمه]
«2»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی حَفْصٍ الْأَبَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: السَّمْنُ مَا دَخَلَ جَوْفاً مِثْلُهُ وَ إِنِّی لَأَکْرَهُهُ لِلشَّیْخِ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: مانند روغن چیزی وارد شکم نشده است و من آن را برای [فرد]پیر، بد می دانم. - . المحاسن : 498 -
**[ترجمه]
«3»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَکَلَّمَهُ شَیْخٌ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَقَالَ لَهُ مَا لِی أَرَی کَلَامَکَ مُتَغَیِّراً قَالَ سَقَطَتْ مَقَادِیمُ فَمِی فَنَقَصَ کَلَامِی فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا أَیْضاً قَدْ سَقَطَ بَعْضُ أَسْنَانِی حَتَّی إِنَّهُ لَیُوَسْوِسُ إِلَیَّ الشَّیْطَانُ فَیَقُولُ فَإِذَا ذَهَبَتِ الْبَقِیَّةُ فَبِأَیِّ شَیْ‌ءٍ تَأْکُلُ فَأَقُولُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ عَلَیْکَ بِالثَّرِیدِ فَإِنَّهُ صَالِحٌ وَ اجْتَنِبِ السَّمْنَ فَإِنَّهُ لَا یُلَائِمُ الشَّیْخَ(3).
**[ترجمه]محاسن: حماد بن عثمان می گوید نزد امام صادق علیه السّلام بودم و پیری از اهل عراق با آن حضرت سخن می گفت، به او فرمود: چرا سخن تو دگرگون شده است؟ گفت: دندان های پیشین دهانم افتاده اند و سخنم کاسته [شده است]آن حضرت فرمود: برخی دندان های من هم افتاده اند تا آنجا که شیطان مرا وسوسه می کند و می گوید: اگر بقیه هم بروند با چه غذا می خوری؟ و من می گویم: لا حول و لا قوّة الّا باللَّه، سپس به او فرمود: بر تو باد خوردن ترید که غذای سازگاری است و از روغن بپرهیز که برای پیر سازگار نیست. - . المحاسن : 498 -
**[ترجمه]
«4»
وَ مِنْهُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: سُمُونُ الْبَقَرِ شِفَاءٌ.
و منه، عن عبد الله بن شعیب عن أبی بصیر عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(4).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السّلام فرمود: روغن های گاو درمان هستند. - . المحاسن : 498 -
و از همان با سند دیگری مانند آن آمده است.
**[ترجمه]
«5»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی حَفْصٍ الْأَبَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: سَمْنُ الْبَقَرِ دَوَاءٌ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام علی علیه السّلام فرمود: که روغن گاو دارو است. - . المحاسن : 498 -
**[ترجمه]
«6»
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، عَنِ الرَّیَّانِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَتَّخِذُ لَکَ حَلْوَاءَ قَالَ مَا اتَّخَذْتُمْ لِی مِنْهُ فَاجْعَلُوهُ بِسَمْنٍ وَ قَالَ نِعْمَ الْإِدَامُ السَّمْنُ وَ إِنِّی
لَأَکْرَهُهُ لِلشَّیْخِ وَ قَالَ هُوَ فِی الصَّیْفِ خَیْرٌ مِنْهُ فِی الشِّتَاءِ.
**[ترجمه]ریّان می گوید به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: برای شما حلوا درست بکنم؟ فرمود: هر چه برای من درست می کنید با روغن درست کنید، فرمود: روغن، چه خوب نانخورشی است و البته من آن را برای پیر بد می دانم. فرمود: روغن در تابستان بهتر است از آن در زمستان.
**[ترجمه]
«7»
الدَّعَائِمُ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَحْمُ الْبَقَرِ دَاءٌ وَ سَمْنُهَا شِفَاءٌ وَ لَبَنُهَا دَوَاءٌ وَ مَا دَخَلَ الْجَوْفَ مِثْلُ السَّمْنِ(1).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: گوشت گاو درد است و روغنش شفاء و شیرش دارو، و مانند روغن در شکم وارد نشده است. - . دعائم الاسلام 2 : 112 -
**[ترجمه]
«8»
الْمَکَارِمُ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَحْمُ الْبَقَرِ دَاءٌ وَ أَسْمَانُهَا شِفَاءٌ وَ أَلْبَانُهَا دَوَاءٌ(2).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: گوشت گاو درد است و روغن هایش درمان و شیرهایش دارو. - . مکارم الاخلاق : 183 -
**[ترجمه]
باب 19 الألبان و بدو خلقها و فوائدها و أنواعها و أحکامها
الآیات
النحل: وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِهِ مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِینَ(3)
المؤمنون: وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِها(4)
<meta info="- وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِهِ مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِینَ - . نحل / 66 -
{ و در دامها قطعاً برای شما عبرتی است: از آنچه در [لابلای] شکم آنهاست، از میان سرگین و خون، شیری ناب به شما می‌نوشانیم که برای نوشندگان گواراست}
-وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِها - . مومنون / 21 -
{ و البته برای شما در دامها [ی گلّه درس] عبرتی است: از [شیری] که در شکم آنهاست، به شما می‌نوشانیم}
**[ترجمه]
تفسیر
قال الرازی الفرث سرجین الکرش و روی الکلبی عن أبی صالح عن ابن عباس أنه قال إذا استقر العلف فی الکرش صار أسفله فرثا و أعلاه دما و أوسطه لبنا فیجری الدم فی العروق و اللبن فی الضرع و یبقی الفرث کما هو فذاک هو قوله تعالی مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً لا یشوبه الدم و لا الفرث.
و لقائل أن یقول الدم و اللبن لا یتوالدان فی الکرش البتة و الدلیل علیه الحس فإن هذه الحیوان تذبح ذبحا متوالیا و ما رأی أحد فی کرشها لا دما و لا لبنا و لو کان تولد الدم و اللبن فی الکرش لوجب أن یشاهد ذلک فی بعض الأحوال و الشیء الذی دلت المشاهدة علی فساده لم یجز المصیر إلیه.
بل الحق أن الحیوان إذا تناول الغذاء وصل ذلک العلف إلی معدته و إلی کرشه إن کان من الأنعام و غیرها فإن طبخ و حصل الهضم الأول فیه فما کان منه صافیا انجذب إلی الکبد و ما کان کثیفا نزل إلی الأمعاء ثم ذلک الذی یحصل منه فی الکبد ینطبخ فیها و یصیر دما و ذلک هو الهضم الثانی و یکون ذلک الدم مخلوطا بالصفراء و السوداء و زیادة المائیة أما الصفراء فتذهب إلی المرارة و السوداء إلی الطحال و المائیة إلی الکلیة و منها إلی المثانة و أما ذلک الدم فإنه یدخل فی الأوردة و هی العروق النابتة من الکبد و هناک یحصل الهضم الثالث و بین الکبد و بین الضرع عروق کثیرة فینصب الدم فی تلک العروق إلی الضرع و الضرع لحم غددی رخو أبیض فیقلب الله الدم عند انصبابه إلی ذلک اللحم الغددی الرخو الأبیض من صورة الدم إلی صورة اللبن فهذا هو القول الصحیح فی کیفیة تولد اللبن.
فإن قیل فهذه المعانی حاصلة فی الحیوان الذکر فلم لم یحصل منه اللبن قلنا الحکمة الإلهیة اقتضت تدبیر کل شیء علی الوجه اللائق به الموافق لمصلحته فمزاج الذکر من کل حیوان أن یکون حارا یابسا و مزاج الأنثی یجب أن یکون باردا رطبا و الحکمة فیه أن الولد إنما یکون فی داخل بدن الأنثی فوجب أن تکون الأنثی مختصة بمزید الرطوبات لوجهین.
الأول أن الولد إنما یتولد من الرطوبات فوجب أن یحصل فی بدن الأنثی رطوبات کثیرة لیصیر مادة لتولد الولد.
و الثانی أن الولد إذا کبر وجب أن یکون بدن الأم قابلا للتمدد حتی یتسع لذلک الولد(1)فإذا کانت الرطوبات غالبة علی بدن الأم کانت بنیتها قابلا للتمدد و یتسع للولد فثبت بما ذکرناه أنه تعالی خص بدن الأنثی من کل حیوان بمزید الرطوبات بهذه الحکمة.
ثم إن تلک الرطوبات التی کانت تصیر مادة لازدیاد بدن الجنین حین کان فی رحم الأم فعند انفصال الجنین تنصب إلی الثدی و الضرع و تصیر مادة لغذاء ذلک
1) 1. ما بین العلامتین ساقط من المخطوطة و الکمبانیّ أضفناه من المصدر.
الطفل الصغیر.
إذا عرفت هذا فنقول ظهر أن السبب الذی لأجله یتولد اللبن من الدم فی حق الأنثی غیر حاصل فی حق الذکر فظهر الفرق.
و إذا عرفت هذا فنقول المفسرون قالوا المراد من قوله مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ هو أن هذه الثلاثة تتولد فی موضع واحد فالفرث یکون فی أسفل الکرش و الدم یکون فی أعلاه و اللبن یکون فی الوسط و قد دللنا علی أن هذا القول علی خلاف الحس و التجربة.
و أما نحن فنقول المراد به من الآیة هو أن اللبن إنما یتولد من بعض أجزاء الدم و الدم إنما یتولد من الأجزاء اللطیفة التی فی الفرث و هو الأشیاء المأکولة الحاصلة فی الکرش فهذا اللبن متولد من الأجزاء التی کانت حاصلة فیما بین الفرث أولا ثم کانت حاصلة فیما بین الدم ثانیا و صفاه الله تعالی عن تلک الأجزاء الکثیفة الغلیظة و خلق فیها الصفات التی باعتبارها صارت لبنا یکون موافقا لبدن الطفل فهذا ما حصلناه فی هذه المقام.
ثم اعلم أن حدوث اللبن فی الثدی و اتصافه بالصفات التی باعتبارها یکون موافقا(1)لتغذیة الصبی مشتمل علی حکمة عجیبة و أسرار بدیعة یشهد صریح العقل بأنها لا تحصل إلا بتدبیر الفاعل الحکیم المدبر الرحیم و بیانه من وجوه الأول أنه تعالی خلق فی أسفل المعدة منفذا یخرج منه ثفل الغذاء فإذا تناول الإنسان غذاء أو شربة رقیقة انطبق ذلک المنفذ انطباقا کلیا لا یخرج منه شیء من ذلک المأکول و المشروب إلی أن یکمل انهضامه فی المعدة و ینجذب ما صفی منه إلی الکبد و یبقی الثفل هناک فحینئذ ینفتح ذلک المنفذ و ینزل منه ذلک الثفل و هذا من العجائب التی لا یمکن حصولها إلا بتدبیر الفاعل الحکیم لأنه متی کانت الحاجة إلی خروج ذلک الجسم عن المعدة انفتح و یحصل الانطباق تارة و الانفتاح أخری بحسب
1) 1. ما بین العلامتین ساقط من ط الکمبانیّ.
الحاجة و بقدر المنفعة و هذا مما لا یتأتی إلا بتقدیر الفاعل الحکیم.
الثانی أنه تعالی أودع فی الکبد قوة تجذب الأجزاء اللطیفة الحاصلة فی ذلک المأکول و المشروب و لا تجذب الأجزاء الکثیفة و خلق فی الأمعاء قوة تجذب تلک الأجزاء الکثیفة التی هی الثفل و لا تجذب الأجزاء اللطیفة البتة و لو کان الأمر بالعکس لاختلت مصلحة البدن و لفسد نظام هذا الترکیب الثالث أنه تعالی أودع فی الکبد قوة هاضمة طابخة حتی إن تلک الأجزاء اللطیفة لتنطبخ فی الکبد و تنقلب دما ثم إنه تعالی أودع فی المرارة قوة جاذبة للصفراء و فی الطحال قوة جاذبة للسوداء و فی الکلیة قوة جاذبة لزیادة المائیة حتی یبقی الدم الصافی الموافق لتغذیة البدن و تخصیص کل واحد من هذه الأعضاء بتلک القوة الحاصلة لا یمکن إلا بتدبیر الحکیم العلیم.
الرابع أن فی الوقت الذی یکون الجنین فی رحم الأم ینصب من ذلک نصیب وافر إلیه حتی یصیر مادة لنمو أعضاء ذلک الولد و ازدیاده فإذا انفصل الجنین عن الرحم ینصب ذلک النصیب إلی جانب الثدی لیتولد منه اللبن الذی یکون غذاء له فإذا کبر لا ینصب ذلک النصیب لا إلی الرحم و لا إلی الثدی بل ینصب إلی جمیع بدن المغتذی فانصباب ذلک الدم فی کل وقت إلی عضو آخر انصبابا موافقا للمصلحة و الحکمة لا یتأتی إلا بتدبیر الفاعل المختار الحکیم.
الخامس أن عند تولد اللبن فی الضرع أحدث تعالی فی حلمة الثدی ثقبا صغیرة و مساما ضیقة و جعلها بحیث إذا اتصل المصّ و الحلب بتلک الحلمة انفصل اللبن عنها فی تلک المسام الضیقة و لما کانت تلک المسام ضیقة جدا فحینئذ لا یخرج منها إلا ما کان فی غایة الصفاء و اللطافة و أما الأجزاء الکثیفة فإنها لا یمکنها الخروج من تلک المنافذ الضیقة فیبقی فی الداخل فما الحکمة فی إحداث تلک الثقب الصغیرة و المنافذ الضیقة فی رأس حلمة الثدی إلا أن تکون کالمصفاة فکل ما کان لطیفا خرج و کل ما کان کثیفا احتبس فی الداخل و لم یخرج فبهذا الطریق یصیر ذلک اللبن
خالصا موافقا لبدن الصبی سائِغاً لِلشَّارِبِینَ السادس أنه تعالی ألهم ذلک الصبی إلی المص فإن الأم کلما ألقمت حلمة الثدی فی فم الصبی فذلک الصبی فی الحال یأخذ فی المص و لو لا أن الفاعل المختار الرحیم ألهم ذلک الطفل الصغیر ذلک العمل المخصوص لم یحصل بتخلیق ذلک اللبن فی ذلک الثدی فائدة.
السابع أنا بینا أنه تعالی إنما خلق اللبن من فضلة الدم و إنما خلق الدم من الغذاء الذی تناوله الحیوان و الشاة لما تناولت العشب و الماء فالله تعالی خلق الدم من لطیف تلک الأجزاء ثم خلق اللبن من بعض أجزاء ذلک الدم ثم إن اللبن حصلت فیه أجزاء ثلاثة علی طبائع متضادة فما فیه من الدهن یکون حارا رطبا و ما فیه من المائیة یکون باردا رطبا و ما فیه من الجبنیة یکون باردا یابسا و هذه الطبائع ما کانت حاصلة فی العشب الذی تناوله الشاة.
فظهر بهذین أن هذه الأجسام لا تزال تنقلب من صفة إلی صفة من حالة إلی حالة مع أنه لا یناسب بعضها بعضا و لا یشاکل بعضها بعضا و عند ذلک یظهر أن هذه الأحوال إنما تحدث بتدبیر فاعل حکیم رحیم یدبر أحوال هذا العالم علی وفق مصالح العباد فسبحان من شهد جمیع ذرات العالم الأعلی و الأسفل بکمال قدرته و نهایة حکمته و رحمته لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ
الْعالَمِینَ أما قوله سائِغاً لِلشَّارِبِینَ فمعناه جاریا فی حلوقهم لذیذا هنیئا یقال ساغ الشراب فی الحلق و أساغه صاحبه و منه قوله وَ لا یَکادُ یُسِیغُهُ(1)و قال أهل التحقیق اعتبار حدوث اللبن کما یدل علی وجود الصانع المختار فکذلک یدل علی إمکان الحشر و النشر و ذلک لأن هذا العشب الذی یأکله الحیوان إنما یتولد من الماء و الأرض فخالق العالم دبر تدبیرا آخر انقلب ذلک الدم لبنا ثم دبر تدبیرا آخر حدث من ذلک اللبن الدهن و الجبن فهذا الاستقراء یدل علی أنه تعالی قادر علی أن
1) 1. إبراهیم: 17.
یقلب هذه الأجسام من صفة إلی صفة و من حالة إلی حالة فإذا کان کذلک لم یمنع أیضا أن یکون قادرا علی أن یقلب أجزاء أبدان الأموات إلی صفة الحیاة و العقل کما کانت قبل ذلک فهذا الاعتبار یدل من هذا الوجه علی أن البعث و القیامة أمر ممکن غیر ممتنع.
و قال البیضاوی وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً دلالة یعبر بها من الجهل إلی العلم نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِهِ استئناف لبیان العبرة و إنما ذکر الضمیر و وحده هاهنا للفظ و أنثه فی سورة المؤمنون للمعنی فإن الأنعام اسم جمع و لذلک عده سیبویه فی المفردات المبنیة علی أفعال کأخلاق و أکیاس و من قال إنه جمع نعم جعل الضمیر للبعض فإن اللبن لبعضها دون جمیعها أو لواحدة أوله علی المعنی فإن المراد به الجنس و قرأ نافع و ابن عامر و أبو بکر و یعقوب نسقیکم بالفتح هنا و فی المؤمنون مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً فإنه یخلق من بعض أجزاء الدم المتولد من الأجزاء اللطیفة التی فی الفرث و هو الأشیاء المأکولة المنهضمة بعد الانهضام فی الکرش و حدیث ابن عباس إن صح فالمراد أن أوسطه یکون مادة اللبن و أعلاه مادة الدم الذی یغذی البدن لأنهما لا یتکونان فی الکرش.
ثم ذکر مختصرا مما ذکره الرازی ثم قال خالِصاً صافیا لا یستصحبه لون الدم و لا رائحة الفرث أو مصفی عما یصحبه من الأجزاء الکثیفة بتضییق مخرجه سائِغاً لِلشَّارِبِینَ سهل المرور فی حلقهم.
و قال الطبرسی رحمه الله روی الکلبی عن ابن عباس قال إذا استقر العلف فی الکرش صار أسفله فرثا و أعلاه دما و أوسطه لبنا فیجری الدم فی العروق و اللبن فی الضرع و یبقی الفرث کما هو فذلک قوله مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً لا یشوبه الدم و لا الفرث و الکبد مسلطة علی هذه الأصناف فتقسمها علی الوجه الذی اقتضاه التدبیر الإلهی(1).
**[ترجمه]رازی گفته است که فرث سرگین شکمبه است، کلبی از ابن عباس آورده است که هنگامی که علف در شکمبه جا گیرد قسمت پایین آن سرگین می شود و بالای آن خون و میانه آن شیر می شود، خون در رگها جاری می شود و شیر در پستان و سرگین باقی می ماند و این است معنای قول خدای تعالی که فرمود: { از میان سرگین و خون، شیری ناب به شما می‌نوشانیم} که نه خون و نه سرگین با آن مخلوط نمی شود .
و کسی ممکن است بگوید: خون و شیر البته که در شکمبه پدید نمی آیند و دلیل آن حسّ است [چرا] که حیوان را پیوسته سر می برند و کسی در شکمبه او نه خون دیده و نه شیر، [در حالی که] و اگر آنها در شکمبه پدید می آمدند بایستی گاهی دیده می شدند و نمی توان به چیزی که خلاف حسّ است گرایش پیدا کرد.
درست این است که هنگامی که حیوان غذا خورد، علف به معده یا شکمبه او می رسد، اگر از چهارپایان و غیر آن هاست. و هنگامی که پخته شد و برای بار نخست هضم شد، آنچه رقیق است به سمت کبد کشیده می شود و آنچه متراکم و غلیظ است به روده‌ها می رود و سپس آنچه در کبد است باز در آن پخته می شود و تبدیل به خون می گردد و این هضم دوم است و این خون، با صفرا و سوداء و زیادی از آب آمیخته می باشد . صفراء به کیسه صفراء می رود و سوداء به طحال و آب به قلوه می رود و از آنجا وارد مثانه می شود. و اما خون وارد «اورده» یعنی رگهایی که از کبد شروع شده اند می شود که در آنجا هضم سوم صورت می گیرد. و میان کبد و پستان، رگ های بسیاری وجود دارند و خون در آن رگ ها تا پستان می ریزد و پستان، گوشتی است غده‌دار و نرم و سفید که خداوند در آن، خون را از حالت خون به شیر سفید تبدیل می نماید و این است گفتار درست در باره پیدایش شیر.
اگر گفته شود این مراحل، در حیوان نرم هم وجود دارد پس چرا از او شیر به دست نمی آید؟ در جواب می گوئیم حکمت الهی هر چیزی را روی شایستگی و مصلحت خود تدبیر کرده است و مزاج هر حیوان نری آنست که گرم و خشک باشد و مزاج ماده باید سرد و تر باشد و حکمت آن این است که بچه درون بدن ماده است و باید به دو دلیل[بدن ماده] رطوبت بیشتری داشته باشد :
فرزند از رطوبت ها پدید می آید و باید در بدن ماده، رطوبت فراوانی وجود داشته باشد تا باعث پیدایش بچه شود.
هنگامی که جنین بزرگ می شود شکم مادر باید جادار و با کشش باشد تا بتواند فرزند را جا بدهد و اگر رطوبت بر بدن ماده چیره شود پیکر آن پذیرای کشش[گسترش] می گردد و برای پذیرش بچه، وسیع می گردد. و با آنچه گفتیم ثابت می شود که خدای تعالی، با این حکمت، بدن هر حیوان ماده ای را ، به رطوبتهای زیادی اختصاص داده است.
و این رطوبتها که مایه بزرگ شدن بدن جنین است در رحم مادر قرار دارد و هنگام جدا شدن بچه از مادر به پستان می ریزد و مایه خوراک آن کودک نوزاد می گردد.
حال که این را دانستی می گوئیم، روشن شد، سبب تولید شیر از خون در باره ماده وجود دارد و نه در باره نر. و تفاوت آن دو روشن شد.
حال که این را دانستی می گوئیم، مفسران گفته اند: مقصود از قول خداوند متعال که فرمود «مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ» این است که این سه در یک جا پدید می آیند؛ سرگین در پایین شکمبه، و خون در بالا و شیر در میانه قرار دارد، و ما دلیل آوردیم که این گفته بر خلاف حسّ و آزمایش است.
و ما می گوئیم مقصود آیه این است که شیر از برخی از اجزاء خون تولید می شود و خون از اجزاء لطیف سرگین ایجاد می شود که همان چیزهای خورده شده در شکمبه‌اند، پس اولا این خون تولید شده از اجزائی است که میان سرگین است و سپس در بار دوّم میان خون است و خداوند، آن را از این اجزاء غلیظ ومتراکم تصفیه نموده است و در آن اوصافی قرار داده که به اعتبار آن، [به] شیر [موصوف]شده و سازگار با بدن نوزاد گردیده است. این است آنچه در اینجا به دست آوردیم.
و بدان که ایجاد شدن شیر در پستان و موصوف شدن آن به صفاتی که به خاطر آن، سازگار با تغذیه نوزاد شده است حکمت شگفتی دارد و کاری بدیع است که عقل به روشنی گواهی می دهد بر اینکه [این] جز به تدبیر فاعلی حکیم و مدبر و مهربان صورت نمی گیرد و بیان آن از چند راه است:
یکم: خداوند در پایین معده سوراخی را آفریده که ته‌نشین خوراک از[طریق] آن خارج می شود. و هنگامی که انسان، غذایی می خورد یا نوشیدنی می نوشد آن سوراخ بسته می شود [به گونه ای] که چیزی از غذا و نوشیدنی از آن خارج نشود و هضم آن به صورت کامل صورت گیرد. آن چه از آن که تصفیه شده است از معده به کبد جذب می شود و [چیزهای] سنگین در آنجا باقی می ماند. در این هنگام، آن سوراخ باز می شود و از آن [چیز]سنگین از آن خارج می شود، و این از شگفتی هایی است که جز با تدبیر فاعل حکیم نمی تواند صورت پذیرد. هنگامی که نیاز به خروج آن جسم سنگین از معده وجود دارد، آن سوراخ باز می شود و دیگر وقت بسته می شود و هنگامی که نیاز باشد دوباره به اندازه نیاز، باز می شود. و این جز با تدبیر فاعلی حکیم ممکن نیست.
خدا تعالی در کبد نیرویی قرار داده است که می تواند اجزاء لطیفه چیزی که خورده یا نوشیده شده است را جذب کند ولی اجزاء ثقیل را جذب نکند. و در روده‌ها نیروئی قرار داده است که ته‌نشین معده را جذب کنند و اجزاء لطیف غذا را جذب نکنند و اگر برعکس بود، به صلاح نبود و نظام بدن به هم می ریخت.
خدا در کبد نیروی هضم و پختن قرار داده است که این اجزاء لطیفه در آن پخته می شوند و به خون، تبدیل می گردند وانگه در کیسه صفراء نیروی کشش صفراء را قرار داده است و در طحال، نیروی کشیدن سوداء را قرار داده است و در قلوه نیروی کشیدن زیادی آب را قرار داده است تا خون پاکِ سازگار با تغذیه بدن بر جای بماند، و اختصاص هر یک از این اعضاء و بدن، به نیرویی خاص، جز با تدبیر حکیم دانا ممکن نیست.
زمانی که جنین در شکم مادر است بهره فراوانی از آن[شیر] به وی می رسد تا مایه رشد و نمو اعضای بدن او شود و هنگامی که نوزاد از رحم جدا شد آن بهره، به پستان می ریزد تا از آن شیر تولید گردد و غذای طفل باشد و چون بچه بزرگ شد آن بهره نه به رحم می ریزد و نه به پستان، بلکه در همه بدن مادر پخش می شود. و ریزش این خون در هر زمانی به اندامی دیگر، سازگار با مصلحت و حکمت است و این کار صورت نمی گیرد مگر با تدبیر فاعلی مختار و حکیم.
با تولید شدن شیر در پستان، خداوند، سوراخهای ریزی در پستان ایجاد می کند و آن ها را به گونه ای قرار می دهد که هر گاه مکیده شوند این شیر از آن سوراخ ها خارج شود. و چون این سوراخها بسیار تنگ هستند، فقط شیر رقیق و لطیف از آنها خارج می شود و اجزاء درشت و غیر لطیف نمی توانند از آن سوراخ ها خارج شوند و در درون باقی می مانند. و حکمت این سوراخهای تنگ سر پستان نیست مگر اینکه پستان همچون صاف کننده ای عمل کند و هر چه لطیف است، از آن خارج شود و درشت در آن باقی بماند و از این راه، آن شیر، پاک و سازگار با نوزاد و گوارا برای نوشنده می باشد.
خداوند متعال، به نوزاد مکیدن را الهام می کند زیرا هر وقت که مادر، پستان را در دهان او می گذارد، نوزاد بی درنگ آن را می مکد و اگر فاعل مختار حکیمی به او الهام نکند تا آن را بمکد، این شیر پستان سودی نخواهد داشت.
گفتیم خداوند، شیر را از فضله خون می آفریند و خون را از غذای حیوان می آفریند و هنگامی که گوسفند، گیاه و آب را می خورد خدا از اجزاء لطیف آن، خون را می آفریند سپس از برخی اجزاء آن خون، شیر را می آفریند و در شیر سه جزء با طبع های مخالف هم پدید می آیند؛ روغن آن گرم و تر است، و آبش سرد و تر، و آنچه ماده پنیر دارد سرد و خشک است و این طبع ها در گیاهی که گوسفند خورده است وجود ندارند.
و از اینجا برمی آید که این اجسام پیوسته از وصفی به وصفی دیگر و از حالی به حالی دیگر دگرگون می شوند و بعضی از آنها با برخی دیگر هم شکل نیستند و همانا این گردش[احوال] با تدبیر فاعلی حکیم و مهربان صورت می گیرد که امورات این جهان را مطابق مصالح بندگان تدبیر می کند ، پاک و منزه است آنکه همه ذرات جهان بالا و پائین گواه کمال قدرت و نهایت حکمت و رحمت اویند «لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبَارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ» - . أعراف/ 54 - { [ عالم ] خلق و امر از آنِ اوست . فرخنده خدایی است پروردگار جهانیان}و اما معنی اینکه فرمود «سائِغاً لِلشَّارِبِینَ» - . نحل / 66 - { برای نوشندگان گواراست}این است که در گلویشان روان است و خوشمزه و گواراست. گفته می شود «سا غ الشراب فی الحلق و اساغه» یعنی همراه[ و ملازم] حلق شد. و این سخن خداوند که فرمود: «لا یَکادُ یُسِیغُهُ» - . ابراهیم / 17 - { و نمی‌تواند آن را فرو برد } از همین معنا است و محققان گفته اند: چنانچه پدیدار شدن شیر نشانه ای است بر وجود صانع مختار، همچنین دلیلی است بر امکان حشر و نشر. برای اینکه گیاهی را که حیوان می خورد از آب و زمین تولید شده است و آفریننده جهان تدبیری کرده است که از آن خون، شیر تولید شود و تدبیر دیگری کرده است تا از شیر، روغن و پنیر به وجود آیند و این بررسی دلیل بر این است که خدای تعالی که می تواند اجسام را از وضعی به وضعی و از حالی به حالی دیگر تبدیل کند، مانعی[بر سر راه او نخواهد بود] که به اجزاء بدن مرده‌ها، وصف زندگی و خِرد ببخشد، همچنان که پیش از آن بودند، و عبرت‌گیری از این راه، دلیل آن است که بعثت و قیامت شدنی است و امری ناممکن نیست.
بیضاوی گفته است: «وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً» - . نحل / 66 - { و در دامها قطعاً برای شما عبرتی است} دلیلی است که از نادانی به علم راهنمایی می کند «نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِهِ» - . نحل / 66 - {از آنچه در [لابلای] شکم آنهاست، به شما می‌نوشانیم}آغاز سخنی است برای بیان عبرت. و در اینجا ضمیر را به اعتبار لفظ مذکر آورده و در سوره المؤمنون به اعتبار معنی، آن را مؤنث آورده است زیرا انعام، اسم جمع است و از این رو سیبویه آن را همانند اخلاق و اکیاس در شمار مفرد ها بر وزن افعال آورده است و اگر کسی آن را جمعِ نعم بداند مرجع ضمیر را بعض گرفته است چون شیر متعلق به برخی از انعام است نه همه آنها. یا [اگر]به واحد برگرداند به تاویل معنی می باشد چون مقصود از آن جنس است، و نافع و ابن عامر و ابو بکر و یعقوب «نسقیکم» را در اینجا و در سوره المؤمنون، به فتح نون خوانده اند.
«مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً» - . نحل / 66 - { از میان سرگین و خون، شیری} خلقت شیر از برخی از اجزاء خون است که [خود آن هم] از اجزاء لطیفه در سرگین که خوراک هضم شده در شکمبه هستند پدید آمده است و حدیث ابن عباس اگر درست باشد مقصودش این است که در وسط آن، مادّه شیر است و در بالای آن ماده خون است که بدن از آن تغذیه می کند زیرا آنها در شکمبه به وجود نمی آیند.
سپس، خلاصه ای از سخن رازی را آورده و گفته است: «خالِصاً » یعنی پاک، [به گونه ای که] نه رنگ خون را دارد و نه بوی سرگین را، یا [اینکه منظور از «خالِصاً »] این است که به دلیل تنگی سوراخ[ی که شیر از آن خارج می شود] صاف شده از اجزاء درشت می باشد. «سائِغاً لِلشَّارِبِینَ» یعنی آسان در گلویشان عبور می کند.
طبرسی(ره) گفته است:، کلینی از ابن عباس روایت کرده است که هنگامی که علف در شکمبه مستقر شد، بخش پایین آن، سرگین می شود و بخش بالای آن خون و بخش میانه آن، شیر می شود و خون در رگ ها و شیر در پستان جاری می شود و سرگین باقی می بماند و این است معنای سخن خداوند که فرمود «مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً» که خون و سرگین آن را آلوده نکرده است و کبد بر همه این ها مسلط است و آنها را همان گونه که حکمت و تدبیر الهی اقتضا می کند پخش می نماید. - . مجمع البیان 3 : 371 -
**[ترجمه]
الأخبار
«1»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنِ
1) 1. مجمع البیان 3 ر 371.
الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: حَسْوُ اللَّبَنِ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ إِلَّا الْمَوْتَ(1).
وَ قَالَ علیه السلام: لُحُومُ الْبَقَرِ دَاءٌ وَ أَلْبَانُهَا دَوَاءٌ وَ أَسْمَانُهَا شِفَاءٌ(2).
**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: خرده خرده نوشیدن شیر، درمان هر درد است جز مرگ. - . الخصال 2 : 615 -
و فرمود: گوشت های گاو درد، و شیرشان دارو و روغنشان درمان است. - . الخصال 2 : 615 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس حسا زید المرق شربه شیئا بعد شیء کتحساه و احتساه و اسم ما یحتسی الحسیة و الحسا و یمد و الحسو کدلو و الحسو کعدو.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: «حسا زید المرق » یعنی جرعه جرعه نوشید. تحساه و احتساه و از همین ریشه اند و نام آن چیزی که جرعه جرعه نوشیده می شود، حسیه می باشد و حسا و حساء و حَسو یر وزن دلو و حسو بر وزن عدو است .
**[ترجمه]
«2»
طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ رِیَاحٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَلْبَانِ الْأُتُنِ لِلدَّوَاءِ یَشْرَبُهَا الرَّجُلُ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ(3).
**[ترجمه]طب الائمه: ابن ابی یعفور می گوید از امام صادق علیه السّلام در باره شیر ماده الاغی که فردی آن را به عنوان دارو می نوشد، سوال کردم، حضرت فرمود: اشکالی ندارد. - . طب الائمه : 63 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی الدروس یکره لبن الأتن جامدا و مائعا انتهی و کأنهم حکموا بالکراهة لکراهة لحمها و فیه نظر و لم أر فی الأخبار ما یدل علیها و إن کان فی بعضها التقیید بالدواء لکن فی أکثره فی کلام السائل و بالجملة الحکم بالکراهة مشکل.
**[ترجمه]در دروس گفته است: [خوردن] شیر ماده الاغ چه تازه باشد و چه جامد [بسته] مکروه است. پایان، و گویا حکم به کراهت آن به دلیل مکروه بودن[خوردن] گوشت آن می باشد. و بر آن قول، اشکال وارد است و من در اخبار، چیزی که بر کراهت آن دلالت کند نیافتم، گرچه در برخی[روایات] به دارو بودن مقید شده است [اما] این قید، بیشتر در کلام سوال کننده آمده است و خلاصه اینکه حکم کردن به کراهت آن مشکل است.
**[ترجمه]
«3»
الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنِ الْجَارُودِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ کَامِلٍ قَالَ سَمِعْتُ مُوسَی بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ یَقُولُ سَمِعْتُ أَشْیَاخَنَا یَقُولُونَ: أَلْبَانُ اللِّقَاحِ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ عَاهَةٍ فِی الْجَسَدِ(4).
وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ قَالَ مِثْلَ ذَلِکَ إِلَّا أَنَّهُ زَادَ فِیهِ وَ هُوَ یُنَقِّی الْبَدَنَ وَ یُخْرِجُ دَرَنَهُ وَ یَغْسِلُهُ غَسْلًا(5).
**[ترجمه]طب الائمه: موسی بن عبد اللَّه الحسن می گوید: از اساتیدمان شنیدم که می گویند: شیر شتران درمان هر درد و آفتی در بدن است. - . طب الائمه : 102 -
امام صادق علیه السّلام مانند آن را فرموده است جز آن که بر آن افزوده است که آن، بدن را پاک می سازد و چرکش را بیرون می کند و خوب آن را می شوید. - . طب الائمه : 102 -
**[ترجمه]
بیان
اللقاح ککتاب الإبل و اللقوح کصبور واحدتها و الناقة الحلوب و قال الدرن محرکة الوسخ أو تلطخه.
**[ترجمه]«اللقاح» به معنای شتر است. و لقوح مفرد آن است. و «ناقه الحلوب»یعنی شتر شیر ده. و گفته شده است «الدَرَن» به معنای چرک است یا [به این معناست که] آلوده کرد آن را.
**[ترجمه]
«4»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأُتِینَا بِسُکُرُّجَاتٍ فَأَشَارَ بِیَدِهِ نَحْوَ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ وَ قَالَ هَذَا شِیرَازُ الْأُتُنِ
لِعَلِیلٍ عِنْدَنَا فَمَنْ شَاءَ فَلْیَأْکُلْ وَ مَنْ شَاءَ فَلْیَدَعْ(1).
المکارم، عن یحیی بن عبد الله: مثله(2)
**[ترجمه]محاسن: یحیی بن عبد اللَّه می گوید نزد امام صادق علیه السّلام بودیم و چند پیاله برای ما آوردند و حضرت به یکی از آنها اشاره کرد و فرمود: ماست آب گرفته ماده الاغ است که برای بیمار خود آماده کردیم هر که می خواهد بخورد و هر که می خواهد وانهد[نخورد]. - . المحاسن
: 494 -
در مکارم مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 222 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی النهایة فیه لا آکل فی سکرجة هی بضم السین و الکاف و الراء و التشدید إناء صغیر یؤکل فیه الشیء القلیل من الأدم و هی فارسیة و أکثر ما یوضع فیه الکوامیخ و نحوها و فی القاموس الشیراز اللبن الرائب المستخرج ماؤه و فی بحر الجواهر هو صبغ یعمل من اللبن کالحسو الغلیظ و الجمع شواریز.
و أقول الظاهر أن المراد بالرائب الذی اشتد و غلظ سواء حمض کالماست أو لم یحمض کالجبن الرطب و إن کان الثانی أظهر.
**[ترجمه]در نهایه گفته است: در سکرّجه نمی خورم، و سکرّجه، ظرفی است کوچک که چیزهای کم مانند خورشت ها در آن خورده می شوند و کلمه ای فارسی است و اکثرا در آن کوامیخ[نوعی خورش] و مانند آن قرار داده می شود. در قاموس گفته است «الشیراز» ماست آب گرفته ماده الاغ است و در بحر الجواهر گفته است خورشی است که از شیر درست می شود و مانند نوشیدنی غلیظی است و جمع آن شواریز است.
می گویم، ظاهرا مراد از «رائب» چیزی است که سفت و غلیظ شده است، اعم از اینکه ترش باشد مانند ماست یا ترش نباشد مانند پنیر مرطوب، گرچه [این معنا برای ]دومی روشن تر است
**[ترجمه]
«5»
الْمَکَارِمُ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: وَ ذَکَرَ لَحْمَ الْبَقَرِ قَالَ أَلْبَانُهَا دَوَاءٌ وَ شُحُومُهَا شِفَاءٌ وَ لُحُومُهَا دَاءٌ(3).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: [نزد] امام صادق علیه السّلام از گوشت گاو نام برده شد و حضرت فرمود: شیرهایشان دارو و پیه‌هایشان درمان و گوشت هاشان درد است. - . مکارم الاخلاق : 183 -
**[ترجمه]
«6»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ التَّلْبِینَ یَجْلُو الْقَلْبَ الْحَزِینَ کَمَا یَجْلُو الْأَصَابِعُ الْعَرَقَ مِنَ الْجَبِینِ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: تلبین قلب اندوهگین را جلا می دهد چنانچه انگشت ها، عرق پیشانی را می برند. - . المحاسن
: 405 -
**[ترجمه]
«7»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَوْ أَغْنَی عَنِ الْمَوْتِ شَیْ‌ءٌ لَأَغْنَتِ التَّلْبِینَةُ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا التَّلْبِینَةُ قَالَ الْحَسْوُ بِاللَّبَنِ(5).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: اگر چیزی جلو مرگ را می گرفت[همانا آن] تلبینه بود، گفته شد: یا رسول اللَّه تلبینه چیست؟ فرمود: جرعه جرعه شیر نوشیدن. - . المحاسن
: 405 -
**[ترجمه]
توضیح
رواه فی الکافی(6)
مرسلا إلی قوله الحسو باللبن الحسو باللبن یکررها ثلاثا و فیه التلبینة فی الموضعین و هو أظهر قال فی النهایة فیه التلبینة مجمة لفؤاد المریض التلبینة و التلبین حساء یعمل من دقیق أو نخالة و ربما جعل فیها عسل
سمیت تشبیها باللبن لبیاضها و رقتها و هی تسمیة بالمرة من التلبین مصدر لبن القوم إذا سقاهم اللبن.
و فی القاموس التلبین و بهاء حساء من نخالة و لبن و عسل أو من نخالة فقط و قال حسا زید المرق شربه شیئا بعد شیء کتحساه و احتساه و اسم ما یحتسی الحسیة و الحسا و یمد و الحسو کدلو و الحسو کعدو.
**[ترجمه]در کافی - . الکافی 6 : 320 - آن را به صورت مرسل نقل کرده است تا آن جا که فرمود «الحسو باللبن» و سه بار آن را تکرار کرد و در کافی بجای لبنیه در هر دو جا تلبینه آمده و آن روشنتر است، در نهایه گفته است: تلبینه روشنی دل بیمار است، تلبینه و تلبین شربتی و خوراکی است که از آرد یا نخاله (بلغور) درست می کنند و چه بسا که در آن عسل [هم] بریزند و آن را به این نام می گویند برای اینکه مانند شیر سفید و رقیق است و آن[تلبینه] نام گذاری مرّه[ یک بار] برای تلبین است که آن هم مصدر فعل لبّن است. لبّن القوم یعنی به آن ها، شیر نوشاند.
در قاموس گفته شده است: تلبین شربتی است از نخاله (بلغور) و شیر و عسل یا فقط از نخاله (بلغور). و گفته است: «حسا زید المرق» یعنی آن را جرعه جرعه نوشید و حسیه اسم آن چیزی است که جرعه جرعه نوشیده شده است. و حسا و الحسو نیز که اسم و مصدر است به همین معنا می باشد.
**[ترجمه]
«8»
طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی السَّرِیعِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ وَ هَارُونَ بْنِ أَبِی الْجَهْمِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: شَکَا نُوحٌ إِلَی رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ضَعْفَ بَدَنِهِ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنِ اطْبُخِ اللبن [اللَّحْمَ بِاللَّبَنِ] فَکُلْهَا فَإِنِّی جَعَلْتُ الْقُوَّةَ وَ الْبَرَکَةَ فِیهِمَا(1).
**[ترجمه]طب الائمه: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: نوح، از سستی[و ضعف] بدنش به پروردگارش شکایت کرد خدای متعال به او وحی کرد که گوشت را با شیر بپز و بخور که من نیرو و برکت را در آنها نهاده ام. - . طب الائمه : 64 -
**[ترجمه]
«9»
الْمَکَارِمُ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ فِی مَرَقِ لَحْمِ الْبَقَرِ: یَذْهَبُ بِالْبَیَاضِ.
وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ بَنِی إِسْرَائِیلَ شَکَوْا إِلَی مُوسَی علیه السلام مَا یَلْقَوْنَ مِنَ الْبَرَصِ فَشَکَا ذَلِکَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ مُرْهُمْ فَلْیَأْکُلُوا لَحْمَ الْبَقَرِ بِالسِّلْقِ(2).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: آبگوشت گوشت گاو، پیسی را می برد. - . مکارم الاخلاق : 183 -
امام باقر علیه السّلام فرمود: بنی اسرائیل از پیسی به موسی شکایت کردند، و او به خدای عزّ و جلّ شکوه کرد و خداوند به او وحی کرد که به آن ها دستور دهد گوشت گاو را با برگ چغندر بخورند.
**[ترجمه]
«10»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: أَکَلْنَا مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأَتَانَا بِلَحْمِ جَزُورٍ وَ ظَنَنْتُ أَنَّهُ مِنْ بَدَنَتِهِ فَأَکَلْنَا ثُمَّ أُتِینَا بعص [بِعُسٍ] مِنْ لَبَنٍ فَشَرِبَ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ لِی اشْرَبْ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ فَذُقْتُهُ فَقُلْتُ أَیْشٍ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ إِنَّهَا الْفِطْرَةُ ثُمَّ أَتَانَا بِتَمْرَةٍ فَأَکَلْنَا(3).
الکافی، عن العدة عن أحمد بن أبی عبد الله: مثله(4)
و فیه محمد بن علی بن أبی حمزة و ما فی المحاسن کأنه أظهر و فیه مکان أیش لبن و مکان أتانا أتینا.
**[ترجمه]محاسن: محمد بن ابی حمزه می گوید: با امام صادق علیه السلام مشغول خوردن بودیم، برایمان گوشت شتر آوردند و گمان کردم از شتر قربانی اوست، سپس ظرف بزرگی از شیر آوردند و از آن نوشید و به من فرمود: ای ابا محمد بنوش، از آن چشیدم و عرض کردم فدایت شوم چیست؟ فرمود: فطره است. سپس خرما آوردند و خوردیم. - . المحاسن
: 491 -
در کافی، مانندآن را نقل کرده است - . الکافی 6 : 337 - . و در آن محمد بن علی بن ابی حمزه ذکر شده است و آنچه در محاسن ذکر شده است روشن تر است، و در آن به جای أیش، لبن و به جای أتانا، أَتینا آمده است .
**[ترجمه]
بیان
العس بالضم القدح العظیم و أقول.
رَوَی مُسْلِمٌ فِی صَحِیحِهِ(1): أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أُتِیَ لَیْلَةَ أُسْرِیَ بِهِ بِإِیلِیَا بِقَدَحَیْنِ مِنْ خَمْرٍ وَ لَبَنٍ فَنَظَرَ إِلَیْهِمَا فَأَخَذَ اللَّبَنَ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَاکَ لِلْفِطْرَةِ لَوْ أَخَذْتَ الْخَمْرَ غَوَتْ أُمَّتُکَ.
و قال بعض شراحه إیلیا بالمد و قد یقصر بیت المقدس و فی الروایة محذوف تقدیره أتی بقدحین فقیل له اختر أیهما شئت فألهمه الله تعالی اختیار اللبن لما أراد سبحانه من توفیق هذه الأمة و قول جبرئیل علیه السلام أصبت الفطرة قیل فی معناه أقوال المختار منها أن الله تعالی أعلم جبرئیل أن النبی صلی الله علیه و آله إن اختار اللبن کان کذا و إن اختار الخمر کان کذا و أما الفطرة فالمراد بها هنا الإسلام و الاستقامة و معناه و الله یعلم اخترت علامة الإسلام و الاستقامة و جعل اللبن علامة ذلک لکونها سهلا طیبا طاهرا سائِغاً لِلشَّارِبِینَ سلیم العاقبة و أما الخمر فإنها أم الخبائث و جالبة لأنواع الشر فی الحال و المال انتهی.
و قال الطیبی للفطرة أی الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها فإن منها الإعراض عما فیه غائلة و فساد کالخمر المخلة بالعقل الداعی إلی کل خیر و الرادع عن کل شر و المیل إلی ما فیه نفع خال عن المضرة کاللبن انتهی.
**[ترجمه]عُس به معنای پیاله ی بزرگ است و می گویم: مسلم در صحیح خود روایت کرده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در شبی که از بیت المقدس به معراج رفت، دو کاسه از شراب و شیر آوردند، به آن ها نگاه کرد و شیر را برداشت، پس جبرئیل به او گفت: ستایش خدایی را که تو را به فطرت هدایت کرد، اگر شراب را بر می داشتی امت تو گمراه می شدند.
برخ از شارحان صحیحه مسلم گفته اند: مراد از «ایلیاء» با مد یا قصر، بیت المقدس است. و در روایت، محذوفی وجود دارد و آن اینکه : دو پیمانه آوردند و به او گفته شد هر کدام را که می خواهی بردار و خداوند متعال به او الهام کرد که شیر را بردار چرا که خداوند متعال توفیق این امت را می خواست.
و اینکه جبرئیل علیه السلام فرمود: فطرت را برگزیدی، برای بیان معنای آن قول های مختلفی بیان شده است و از بین آن ها آنچه قابل پذیرش است این است که خداوند متعال جبرئیل را آگاه کرد که اگر پیامبر صلی الله علیه و آله، شیر را برگزیند، چنین و چنان خواهد شد و اگر شراب را برگزیند چنین و چنان خواهدشد، اما مراد از فطرت در اینجا اسلام و استقامت است و معنای آن- که خدا داناتر است- این است که علامت اسلام و درستی را برگزیدی و شیر را علامتی برای آن قرار داد چرا که آن، روان، پاک و طاهر است«سائِغاً لِلشَّارِبِینَ » - . نحل / 66 - { برای نوشندگان گواراست}، در پی آن سلامتی است، اما شراب، مادر پلیدی ها و جلب کننده انواع شر برای حال و آینده می باشد.
طیبیّ در مورد فطرت گفته است مرا از آن یعنی«الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها » - . روم / 30 - { با همان سرشتی که خدا مردم را بر آن سرشته است} زیرا در آن، دوری از شر و فساد است فسادی مانند شراب که در آن و تباهی و آسیب به عقل است که به سوی خیرات دعوت می کند و از بدی ها باز می دارد و [با فطرت] گرایش به آنچه که در آن نفع خالص و بدون ضرر است وجود دارد مانند شیر[که نفع خالص و بدون ضرر در آن است].پایان .
**[ترجمه]
أقول
فعلی هذه الوجوه المعنی أن اللبن شیء مبارک کان اختیار النبی صلی الله علیه و آله إیاه علامة الفطرة فیکون إشارة إلی تلک القصة لعلم الراوی بها و أقول یحتمل هذا الخبر وجوها أخر.
1) 1. روی مسلم فی صحیحه تحت الرقم 168 فی حدیث الاسراء:« .... فأتیت باناءین فی أحدهما لبن و فی الآخر خمر، فقیل لی: خذ أیهما شئت، فأخذت اللبن فشربته فقال: هدیت الفطرة، أو أصبت الفطرة. أما انک لو أخذت الخمر غوت أمتک» و رواه أحمد فی مسنده 25 ر 282 و الترمذی فی تفسیر سورة الإسراء تحت الرقم 5137 بهذا اللفظ و ما ذکره المؤلّف العلامة فی الصلب و نسبه الی مسلم انما یوجد فی البخاری تحت الرقم 2 و 12 من کتاب الاشربة و فی تفسیر سورة بنی إسرائیل بالرقم 2.
الأول أنه مما اغتذی الإنسان به فی أول ما رغب إلی الغذاء عند خروجه من بطن أمه و نشأ علیه فکأنه فطر علیه و خلق منه.
الثانی أن یکون المراد بها ما یستحب أن یفطر علیه لورود الأخبار باستحباب إفطار الصائم به.
الثالث أن یکون الغرض مدح ذلک اللبن المخصوص بأنه قریب العهد بالحلب قال الفیروزآبادی الفطر بالضم و بضمتین شیء من فضل اللبن یحلب ساعتئذ و قال قد سئل عن المذی قال هو الفطر قیل شبه المذی فی قلته بما یحتلب بالفطر و روی بالضم(1)و أصله ما یظهر من اللبن علی إحلیل الضرع انتهی و قیل الفطرة الطری القریب الحدیث بالعمل.
**[ترجمه]با این مطالب معنا چنین می شود که شیر، چیز مبارکی است و اینکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آن را برگزید، علامت فطرت است و اشاره کردن به این داستان به دلیل علم راوی از آن است.
و می گویم وجوه[جنبه های] دیگری برای این روایت محتمل است:
اول: شیر، چیزی است که انسان در ابتدای خروجش از شکم مادر، از آن تغذیه می کند و با آن رشد می کند و گویا با آن به وجود آمده از آن خلق شده است.
دوم: مراد از آن این باشد که مستحب است با آن افطار شود، چرا که روایاتی در مورد استحباب افطار روزه دار با شیر وجود دارد.
سوم: مراد، مدح کردن آن شیر مخصوص بوده باشد به این[عنوان] که تازه دوشیده شده است. فیروزآبادی گفته است: فُطر و فُطُر مقدار کمی از شیر، در همان ابتدای زمان دوشیدن را می گویند.وگفت از مذی سوال شد و گفت همان فطر است. گفته شده است: مذی مانند آنچه دوشیده می شود، از نظر کم بودنش ، به فُطر تشبیه شده است. - . القاموس 2 : 110 - و اصل آن عبارت است از آنچه از شیر که در سر پستان ظاهر می شود. پایان. و گفته شده است: فطره، به کار تازه و نزدیک و جدید گفته می شود.
**[ترجمه]
الأول أظهر الوجوه ثم هی مرتبة فی القرب و البعد.
**[ترجمه]وجه اول از دیگر وجوه روشن تر است. سپس [دیگر وجوه] از نظر نزدیک یا دور بودن [به مقصود] قرار دارند.
**[ترجمه]
«11»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا أَکَلَ طَعَاماً یَقُولُ اللَّهُمَّ بَارِکْ لَنَا فِیهِ وَ ارْزُقْنَا خَیْراً مِنْهُ وَ إِذَا أَکَلَ لَبَناً أَوْ شَرِبَهُ یَقُولُ اللَّهُمَّ بَارِکْ لَنَا فِیهِ وَ ارْزُقْنَا مِنْهُ(2).
صحیفة الرضا، بالإسناد عنه علیه السلام: مثله(3)
**[ترجمه]عیون اخبار: امام حسین بن علی علیه السلام می فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که غذایی را می خورد، می فرمود: خدایا برای ما در آن، برکت قرار ده و بهتر از آن را روزی ما بفرما، و هنگامی که شیر می خورد یا می نوشید می فرمود: خدایا برای ما در آن، برکت قرار ده و از آن روزی ما بفرما. - . عیون اخبار الرضا 2 : 39 -
در صحیفه رضا مانند آن نقل شده است. - . صحیفه الرضا : 13 -
**[ترجمه]
بیان
قوله أو شربه کأنه تردید من الراوی أو الأکل للمنعقد منه و الشرب لغیره.
**[ترجمه]اینکه فرمود «یا نوشید» گویا تردید از راوی است یا اینکه واژه «اکل» برای شیری که سفت و غلیظ شده استفاده شده و «شرب» برای غیر آن.
**[ترجمه]
«12»
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ نَتَدَاوَی فَقَالَ نَعَمْ فَتَدَاوَوْا
فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یُنْزِلْ دَاءً إِلَّا وَ قَدْ أَنْزَلَ لَهُ دَوَاءً عَلَیْکُمْ بِأَلْبَانِ الْبَقَرِ فَإِنَّهَا تَرِدُ مِنَ الشَّجَرِ(1).
**[ترجمه]قرب الاسناد: جابر بن عبد الله می گوید: به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض شد آیا دارو بخوریم؟ فرمود: آری، خداوند تبارک و تعالی، دردی نفرستاده مگر اینکه درمان آن را نیز فرستاده است. بر شما باد شیرهای گاو، که آن از درخت گرفته می شود. - . قرب الاسناد : 70 -
**[ترجمه]
توضیح
فإنها ترد بالتخفیف مضمنا معنی الأخذ أو بالتشدید بمعنی الصدور و فی بعض النسخ ترق و کأن المعنی تأکل ورق کل شجر لکن لم أجد فی اللغة هذا الوزن بهذا المعنی بل قالوا تورقت الناقة أکلت الورق و فی الکافی(2)فی حدیث زرارة فإنها تخلط من کل الشجر کما سیأتی و علی أی حال المعنی أنها تأکل من کل حشیش و ورق فتحصل فی لبنه منافع کلها.
**[ترجمه]«فانها ترد» بدون تشدید، معنای گرفتن را در بر دارد و با تشدید معنای صادر شدن را می رساند. در برخی نسخه ها «ترق» آمده است و گویا معنا چنین می شود که برگ هر درختی را می خورد، اما در لغت، این وزن را در معنای مذکور نیافتم، بلکه گفته شده است«تورقت الناقه»یعنی برگ را خورد و در کافی - . الکافی 6 : 337 - در حدیث زراره آمده است: همانا آن از هر درختی آمیخته می شود و به هر حال معنا به این شکل است که آن از هر علف و برگی می خورد و منافع همه آن ها در شیر آن، یافت می شود.
**[ترجمه]
«13»
قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَلْبَانِ الْأُتُنِ تُشْرَبُ لِلدَّوَاءِ أَوْ تُجْعَلُ فِی الدَّوَاءِ قَالَ لَا بَأْسَ(3).
کتاب المسائل لعلی بن جعفر: مثله(4).
**[ترجمه]قرب الاسناد: علی بن جعفر می گوید از برادرم علیه السلام در مورد شیر الاغ ماده که به عنوان دارو خورده می شود یا در دارو گذاشته می شود سوال کردم، فرمود: اشکالی ندارد. - . قرب الاسناد : 155 -
در کتاب المسائل از علی بن جعفر، مانند آن نقل شده است. - . بحار الانوار 10 : 270 -
**[ترجمه]
«14»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یُحِبُّ مِنَ الشَّرَابِ اللَّبَنَ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از بین نوشیدنی ها، شیر را دوست داشت. - . المحاسن
: 491 -
**[ترجمه]
«15»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الرَّبِیعِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُسْلِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمْ یَکُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ طَعَاماً وَ لَا یَشْرَبُ شَرَاباً إِلَّا قَالَ اللَّهُمَّ بَارِکْ لَنَا فِیهِ وَ أَبْدِلْنَا بِهِ خَیْراً مِنْهُ إِلَّا اللَّبَنَ فَإِنَّهُ کَانَ یَقُولُ اللَّهُمَّ بَارِکْ لَنَا فِیهِ وَ زِدْنَا مِنْهُ(6).
وَ مِنْهُ،(7)
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السلام می فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله غذایی نمی خورد و نوشیدنی نمی نوشید مگر اینکه می فرمود: خدایا در آن برای ما برکت قرار بده و بهتر از آن را برای ما قرار بده، مگر در مورد شیر، که همواره می فرمود: خدایا در آن برای ما برکت قرار بده و آن را برای ما زیاد کن. - . المحاسن : 491 -
**[ترجمه]
«16»
عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: کَانَ
النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا شَرِبَ اللَّبَنَ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِکْ لَنَا فِیهِ وَ زِدْنَا مِنْهُ.
**[ترجمه]محاسن: ابی الحسن علیه السلام می فرماید: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله، شیر می نوشید، می فرمود: خدایا در آن برای ما برکت قرار بده و آن را برای ما زیاد کن. - . المحاسن : 491 -
**[ترجمه]
«17»
الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ حِزَامٍ الْحَرِیرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ بْنِ عَبْدِ الْمَجِیدِ الْقَصِیرِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَصَابَهُ ضَعْفٌ فِی قَلْبِهِ أَوْ بَدَنِهِ فَلْیَأْکُلْ لَحْمَ الضَّأْنِ بِاللَّبَنِ فَإِنَّهُ یَخْرُجُ مِنْ أَوْصَالِهِ کُلُّ دَاءٍ وَ غَائِلَةٍ وَ یَقْوَی جِسْمُهُ وَ یَشُدُّ مَتْنُهُ(1).
**[ترجمه]طب الائمه: امام صادق علیه السلام می فرماید: هر کس، ضعفی در قلب یا بدنش دارد، گوشت میش را با شیر بخورد، همانا آن از بدن او، هر درد و فسادی را خارج می کند و جسم او را قوی و پشتش را محکم سازد. - . طب الائمه : 64 -
**[ترجمه]
«18»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا شَرِبَ اللَّبَنَ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِکْ لَنَا فِیهِ وَ زِدْنَا مِنْهُ(2).
**[ترجمه]محاسن: ابی الحسن علیه السلام می فرماید: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله، شیر می نوشید، می فرمود: خدایا در آن برای ما برکت قرار بده و آن را برای ما زیاد کن. - . المحاسن
: 491 -
**[ترجمه]
«19»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ خَالِدِ بْنِ نَجِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اللَّبَنُ مِنْ طَعَامِ الْمُرْسَلِینَ(3).
و منه، عن جعفر بن محمد الأشعری عن ابن القداح عن أبی عبد الله علیه السلام عن أبیه عن آبائه علیهم السلام: مثله(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: شیر، از غذاهای انبیاست. - . المحاسن
: 491 -
ابن قداح نیز از حضرت، مانند آن را روایت کرده است. - . المحاسن
: 491 -
**[ترجمه]
«20»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ وَ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَزَّازِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام: أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَسْتَحِبُّ أَنْ یُفْطِرَ عَلَی اللَّبَنِ(5).
**[ترجمه]امام علی علیه السلام دوست داشت با شیر افطار کند.
**[ترجمه]
«21»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ أُخْتِ الْأَوْزَاعِیِّ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ الْیَسَعِ الْبَاهِلِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یُعْجِبُهُ أَنْ یُفْطِرَ عَلَی اللَّبَنِ.
**[ترجمه]محاسن: امام علی علیه السلام می پسندید که با شیر افطار کند. - . المحاسن
: 591 -
**[ترجمه]
«22»
وَ مِنْهُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَیْسَ أَحَدٌ یَغَصُّ بِشُرْبِ اللَّبَنِ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ- لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِینَ(6).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: کسی نیست که شیر در گلویش گیر کند چرا که خداوند تبارک و تعالی فرمود:«لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِینَ - . نحل / 66 - »{ شیر خالص و گوارا به شما می‌نوشانیم } - . المحاسن
: 492 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الغصة بالضم الشجا و ما اعترض فی الحلق فأشرق غصصت بالکسر و بالفتح تغص بالفتح غصصا و فی الصحاح غصصت بالماء إذا وقف فی حلقک فلم تکد تسیغه.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: غصّه با ضمه به معنای، اندوه و چیزی که در حلق گیر کند می باشد، «غصَِصت یغَصّ غصصا» به کار رفته است. در صحاح گفته است«غصصت بالماء» یعنی آب در حلق تو گیر کرد و نتوانستی آن را فرو ببری.
**[ترجمه]
«23»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَصْفَهَانِیِّ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ أَنَا أَسْمَعُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی أَجِدُ الضَّعْفَ فِی بَدَنِی فَقَالَ عَلَیْکَ بِاللَّبَنِ فَإِنَّهُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ یَشُدُّ الْعَظْمَ(1).
**[ترجمه]محاسن: ابی الحسن اصفهانی می گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم، مردی به ایشان عرض کرد در حالی که من می شنیدم: فدایت شوم، در بدن خود، ضعف دارم، و ایشان فرمود بر تو باد [خوردن- نوشیدن]شیر، [زیرا] آن گوشت را می رویاند و استخوان را محکم می کند. - . المحاسن
: 492 -
**[ترجمه]
«24»
وَ مِنْهُ، عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: مَنْ تَغَیَّرَ عَلَیْهِ مَاءُ الظَّهْرِ یَنْفَعُ لَهُ اللَّبَنُ الْحَلِیبُ وَ الْعَسَلُ(2).
**[ترجمه]محاسن: ابی الحسن علیه السلام فرمود: کسی که آب پشت[منی] او دگرگون شد، شیر دوشیده شده و عسل برای او سودمند است. - . المحاسن
: 492 -
**[ترجمه]
«25»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ أَبِی هَمَّامٍ عَنْ کَامِلِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: اللَّبَنُ الْحَلِیبُ لِمَنْ تَغَیَّرَ عَلَیْهِ مَاءُ الظَّهْرِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السلام فرمود: شیر دوشیده شده برای کسی که آب پشت [منی] او دگرگون شده است، سودمند است. - . المحاسن
: 393 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الحلیب اللبن المحلوب أو الحلیب ما لم یتغیر طعمه انتهی و تغیر ماء الظهر کنایة عن عدم انعقاد الولد منه.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: به شیر دوشیده شده حلیب گفته می شود یا اینکه حلیب، شیری است که طعم آن تغییر نکرده است. پایان. و دگرگون شدن آب پشت[منی] کنایه از این است که بچه دار نشود.
**[ترجمه]
«26»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْفَارِسِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنِّی أَکَلْتُ لَبَناً فَضَرَّنِی فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَا وَ اللَّهِ مَا ضَرَّ شَیْئاً قَطُّ وَ لَکِنَّکَ أَکَلْتَهُ مَعَ غَیْرِهِ فَضَرَّکَ الَّذِی أَکَلْتَهُ مَعَهُ فَظَنَنْتَ أَنَّ ذَلِکَ مِنَ اللَّبَنِ(4).
**[ترجمه]محاسن: مردی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: شیر خوردم و آن برای من مضرّ بود. امام صادق علیه السلام فرمود: به خدا سوگند هرگز[شیر] به چیزی ضرر نمی رساند اما تو آن را با چیز دیگری خورده ای و آن چه به همراه شیر خورده ای به تو زیان رسانده است و تو گمان کرده ای که، شیر به تو زیان رسانده است. - . المحاسن
: 393 -
**[ترجمه]
«27»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی عَلِیٍّ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدٍ صَالِحٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکَلَ اللَّبَنَ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّی آکُلُهُ عَلَی شَهْوَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِیَّاهُ لَمْ یَضُرَّهُ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام هفتم علیه السلام فرمود: کسی که شیر را بخورد و بگوید، خدایا من آن را [به خاطر اینکه]دل خواه رسول خدا صلی الله علیه و آله بود، می خورم، به او زیانی نمی رساند. - . المحاسن
: 393 -
**[ترجمه]
«28»
وَ مِنْهُ، عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ أَشْیَاخَنَا یَقُولُونَ: إِنَّ أَلْبَانَ اللِّقَاحِ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ عَاهَةٍ(6).
**[ترجمه]محاسن: عبد الله بن حسن می گوید شنیدم که بزرگان[پیرهای] ما می گفتند: همانا شیرهای شتران آبستن درمان هر درد و آفتی است. - . المحاسن
: 393 -
**[ترجمه]
«29»
وَ مِنْهُ، عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَلَیْکُمْ بِأَلْبَانِ الْبَقَرِ فَإِنَّهَا تُخْلَطُ مِنْ کُلِّ شَجَرَةٍ(7).
**[ترجمه]محاسن: رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: بر شما باد شیر های گاو، چون از همه درختها هستند. - . المحاسن
: 393 -
**[ترجمه]
«30»
وَ مِنْهُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: لَبَنُ الْبَقَرِ شِفَاءٌ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام علی علیه السلام فرمود: شیر گاو درمان است. - . المحاسن
: 494 -
**[ترجمه]
«31»
وَ مِنْهُ، عَنْ یَحْیَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: شَکَوْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام ذَرَبَ مَعِدَتِی فَقَالَ مَا یَمْنَعُکَ مِنْ شُرْبِ أَلْبَانِ الْبَقَرِ فَقَالَ لِی شَرِبْتَهَا قَطُّ فَقُلْتُ مِرَاراً قَالَ فَکَیْفَ وَجَدْتَهَا تَدْبُغُ الْمَعِدَةَ وَ تَکْسُو الْکُلْیَتَیْنِ الشَّحْمَ وَ تُشَهِّی الطَّعَامَ فَقَالَ لَوْ کَانَتْ أَیَّامُهُ خَرَجْتُ أَنَا وَ أَنْتَ إِلَی یَنْبُعَ حَتَّی نَشْرَبَهُ(2).
**[ترجمه]محاسن: راوی می گوید: از فساد معده به امام باقر علیه السلام شکایت کردم و فرمود: چه چیزی مانع می شود که شیر گاو ننوشی؟ فرمود: حتما نوشیده ای. عرض کردم: بله بارها نوشیده ام. فرمود: آن را چگونه یافتی؟ معده را شستشو می دهد و قلوه‌ها را نیرومند کرده و بر آن پیه می پوشاند و باعث اشتها برای غذا می شود و فرمود: اگر روزش بود به همراه تو به ینبع می رفتیم تا شیر بنوشی. - . المحاسن
: 494 -
**[ترجمه]
بیان
قال الجوهری ذربت معدته تذرب ذربا فسدت و ینبع کینصر حصن له عیون و نخیل و زروع بطریق حاج مصر ذکره الفیروزآبادی.
**[ترجمه]جوهری گفته است: «ذربت معدته تذرب ذربا» یعنی معده فاسد شد. فیروز آبادی گفته است: «یَنبُع» قلعه ای است که دارای چشمه ها و خرما و کشت زارهایی است که در مسیر حجّاج مصر قرار دارد.
**[ترجمه]
«32»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ شُرْبِ أَلْبَانِ الْأُتُنِ فَقَالَ اشْرَبْهَا(3).
**[ترجمه]محاسن: عیص بن عاصم می گوید: از امام صادق علیه السلام در باره نوشیدن شیر الاغ ماده سوال کردم، ایشان فرمود: بنوش. - . المحاسن
: 494 -
**[ترجمه]
«33»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ شُرْبِ أَلْبَانِ الْأُتُنِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهَا(4).
**[ترجمه]محاسن: ابی مریم انصاری می گوید: از امام صادق علیه السلام در باره نوشیدن شیر الاغ ماده سوال کردم، ایشان فرمود: اشکالی ندارد. - . المحاسن
: 494 -
**[ترجمه]
«34»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعِیصِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَغَدَّیْتُ مَعَهُ فَقَالَ هَذَا شِیرَازُ الْأُتُنِ اتَّخَذْنَاهُ لِمَرِیضٍ لَنَا فَإِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تَأْکُلَ مِنْهُ فَکُلْ(5).
**[ترجمه]محاسن: عیص می گوید با امام صادق علیه السلام چاشت می خوردم و فرمود: این ماست آب گرفته الاغ ماده است برای بیماری آن را درست کرده ایم اگر دوست داری از آن بخور. - . المحاسن
: 494 -
**[ترجمه]
«35»
الْمَکَارِمُ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: ذَانِکَ الْأَطْیَبَانِ التَّمْرُ وَ اللَّبَنُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کُلَّمَا شَرِبَ لَبَناً تَمَضْمَضَ وَ قَالَ إِنَّ لَهُ لَدَسَماً.
وَ فِی رِوَایَةٍ قَالَ علیه السلام: إِذَا شَرِبْتُمُ اللَّبَنَ فَتَمَضْمَضُوا فَإِنَّ لَهَا دَسَماً.
عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: أَلْبَانُ الْبَقَرِ دَوَاءٌ.
عَنِ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام یَقُولُ: أَبْوَالُ الْإِبِلِ خَیْرٌ مِنْ أَلْبَانِهَا وَ یَجْعَلُ اللَّهُ الشِّفَاءَ فِی أَلْبَانِهَا(6).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: این دو پاکیزه‌ترند: خرما و شیر، هرگاه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شیر می خورد دهان [خود] را با آب می شست و می فرمود: آن[شیر] چربی دارد. - . مکارم الاخلاق : 222-221 -
در روایتی فرموده است: هر گاه شیر نوشیدید دهان را بشوئید که چربی دارد.
امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: شیرهای گاو درمان هستند.
أبو الحسن علیه السّلام می فرمود: بول های[ادرار] شترها از شیر آن ها بهتر است [با اینکه] خدا در شیرهایشان درمان قرار داده است .
**[ترجمه]
باب 20 الجبن
روایات
«1»
مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ عَنْ هِلَالِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَفَّارِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَلِیٍّ الدِّعْبِلِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام قَالَ: شَیْئَانِ مَا دَخَلَا جَوْفاً قَطُّ إِلَّا أَفْسَدَاهُ الْجُبُنُّ وَ الْقَدِیدُ الْخَبَرَ(1).
6 المحاسن، عن بعض أصحابه رفعه عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(2).
**[ترجمه]امالی طوسی: امام علی بن الحسین علیه السلام فرمود: دو چیز هستند که هرگز به درونی وارد نمی شوند جز اینکه آن را تباه می سازند: پنیر و گوشت خشکیده . - . امالی الطوسی 1 : 379 -
در محاسن از امام صادق علیه السلام، مانند آن آمده است. - . المحاسن : 463 -
**[ترجمه]
«2»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: ثَلَاثٌ یُؤْکَلْنَ وَ یَهْزِلْنَ اللَّحْمُ الْیَابِسُ وَ الْجُبُنُّ وَ الطَّلْعُ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ الْجَوْزُ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ الْکُسْبُ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ فِی بَابِ اللَّحْمِ(3).
**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز هستند که خورده می شوند و لاغر می کنند: گوشت خشکیده، پنیر و گُل خرما. و در حدیث دیگری [آمده است]، گردو، و در حدیث دیگری ته‌نشین روغن که از کره گیرند (بنتو) [آمده است]، تا آخر آنچه در باب گوشت گذشت. - . المحاسن : 463 -
**[ترجمه]
«3»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الْجُبُنِّ فَقَالَ لَقَدْ سَأَلْتَنِی عَنْ طَعَامٍ یُعْجِبُنِی ثُمَّ أَعْطَی الْغُلَامَ دَرَاهِمَ فَقَالَ یَا غُلَامُ ابْتَعْ لِی جُبُنّاً وَ دَعَا بِالْغَدَاةِ فَتَغَدَّیْنَا مَعَهُ وَ أُتِیَ بِالْجُبُنِّ فَقَالَ کُلْ فَلَمَّا فَرَغَ مِنَ الْغَدَاءِ قُلْتُ مَا تَقُولُ فِی الْجُبُنِّ قَالَ أَ وَ لَمْ تَرَنِی أَکَلْتُهُ قُلْتُ بَلَی وَ لَکِنِّی أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْکَ فَقَالَ سَأُخْبِرُکَ عَنِ الْجُبُنِّ وَ غَیْرِهِ کُلُّ مَا یَکُونُ فِیهِ حَلَالٌ وَ حَرَامٌ فَهُوَ لَکَ حَلَالٌ حَتَّی تَعْرِفَ الْحَرَامَ بِعَیْنِهِ فَتَدَعَهُ(4).
**[ترجمه]محاسن: عبد اللَّه بن سلیمان می گوید: از ابی جعفر علیه السّلام در باره پنیر سوال کردم، فرمود: از خوراکی پرسیدی که من از آن خوشم می آید، سپس چند درهم به غلامی داد و فرمود: با آن برای ما پنیر بخر و من با آن حضرت چاشت خوردم و غلام، پنیر را آورد و حضرت فرمود: بخور، چون از چاشت فارغ شدم گفتم: در باره پنیر چه می فرمایید؟ فرمود: ندیدی آن را خوردم؟ گفتم: چرا ولی دوست دارم از زبانتان بشنوم. فرمود: تو را در باره پنیر و غیر آن آگاه می کنم، هر چه حلال و حرام دارد برایت حلال است تا خود حرام آن را [دقیقا] بشناسی و آن را وانهی [کنار گذاری] - . المحاسن : 495 -
**[ترجمه]
«4»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الْجُبُنِّ وَ قُلْتُ لَهُ أَخْبَرَنِی مَنْ رَأَی أَنَّهُ یُجْعَلُ فِیهِ الْمَیْتَةُ فَقَالَ مِنْ أَجْلِ مَکَانٍ وَاحِدٍ یُجْعَلُ فِیهِ الْمَیْتَةُ حُرِّمَ فِی جَمِیعِ الْأَرَضِینَ إِذَا عَلِمْتَ أَنَّهُ مَیْتَةٌ فَلَا تَأْکُلْهُ وَ إِنْ لَمْ تَعْلَمْ فَاشْتَرِ وَ بِعْ وَ کُلْ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْتَرِضُ السُّوقَ فَأَشْتَرِی بِهَا اللَّحْمَ وَ السَّمْنَ وَ الْجُبُنَّ وَ اللَّهِ مَا أَظُنُّ کُلَّهُمْ یُسَمُّونَ هَذِهِ الْبَرْبَرُ وَ هَذِهِ السُّودَانُ(5).
**[ترجمه]محاسن: ابی الجارود می گوید: در باره پنیر از ابی جعفر علیه السّلام پرسیدم و گفتم کسی که دیده به من گزارش داده است که در آن، مردار می گذارند، حضرت فرمود: آیا به خاطر اینکه در یک جا در آن مردار می گذارند هر آنچه پنیر در روی زمین است حرام می شود؟ اگر دانستی[یقین کردی] که در آن مردار وجود دارد مخور و اگر نمی دانی[یقین نداری] بخر و بخور، به خدا سوگند که خود من به بازار می روم، گوشت و روغن و پنیر می خرم و به خدا سوگند نمی دانم[یقین ندارم] که همه در ذبیحه بسم اللَّه گفته اند، اینان بربرند و اینان هم سودانی هستند. - . المحاسن : 495 -
**[ترجمه]
«5»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ حَبِیبٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْجُبُنِّ وَ أَنَّهُ تُوضَعُ فِیهِ الْإِنْفَحَةُ مِنَ الْمَیْتَةِ قَالَ لَا یَصْلُحُ ثُمَّ أَرْسَلَ بِدِرْهَمٍ فَقَالَ اشْتَرِ بِدِرْهَمٍ مِنْ رَجُلٍ مُسْلِمٍ وَ لَا تَسْأَلْهُ عَنْ شَیْ‌ءٍ(1).
**[ترجمه]محاسن: از امام صادق علیه السّلام در باره پنیر سوال شد که در آن مایه پنیر از مردار قرار می دهند. فرمود: نشاید[چنین نیست]، سپس درهمی فرستاد و فرمود: از مردی مسلمان پنیر بخر و از چیزی سوال مکن. - . المحاسن : 496 -
**[ترجمه]
«6»
وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی شِبْلٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْجُبُنِّ قَالَ کَانَ أَبِی ذُکِرَ لَهُ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ فَکَرِهَهُ ثُمَّ أَکَلَهُ فَإِذَا اشْتَرَیْتَهُ فَاقْطَعْ وَ اذْکُرِ اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ کُلْ(2).
**[ترجمه]محاسن: عمرو بن ابی شبل می گوید از امام صادق علیه السلام در باره پنیر سوال کردم. فرمود: برای پدرم، در باره آن چیزی گفتند که آن را بد داشت سپس خورد، هنگامی که خریدی دنبال مکن[پیگیری مکن] و نام خدا را بر آن ببر و بخور. - . المحاسن : 496 -
**[ترجمه]
«7»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْجُبُنِّ فَقَالَ إِنَّ أَکْلَهُ یُعْجِبُنِی ثُمَّ دَعَا بِهِ فَأَکَلَهُ(3).
**[ترجمه]محاسن: مردی از امام صادق علیه السّلام در باره پنیر پرسید، فرمود: از خوردن آن خوشم می آید و سپس آن را خواست و خورد. - . المحاسن : 496 -
**[ترجمه]
«8»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُعَاوِیَةَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَسَأَلَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنِ الْجُبُنِّ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّهُ لَطَعَامٌ یُعْجِبُنِی فَسَأُخْبِرُکَ عَنِ الْجُبُنِّ وَ غَیْرِهِ کُلُّ شَیْ‌ءٍ فِیهِ الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ فَهُوَ لَکَ حَلَالٌ حَتَّی تَعْرِفَ الْحَرَامَ فَتَدَعَهُ بِعَیْنِهِ(4).
**[ترجمه]محاسن: یکی از اصحاب می گوید: نزد ابی جعفر علیه السّلام بودم، و فردی در باره پنیر سوال کرد. حضرت فرمود: خوراکی است که من می پسندم و تو را در باره پنیر و غیر آن آگاه می کنم : هر چیزی که حلال و حرام دارد برایت حلال است تا خود حرام را بدانی[یقین کنی] و آن را به طور خاص وانهی[کنار گذاری] - . المحاسن : 496 -
**[ترجمه]
«9»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ: الْجُبُنُّ یَهْضِمُ الطَّعَامَ قَبْلَهُ وَ یُشَهِّی مَا بَعْدَهُ(5).
**[ترجمه]محاسن: فرمود: پنیر خوراک پیش از خود را هضم می کند و برای پس از خود موجب اشتها می شود. - . المحاسن : 496 -
**[ترجمه]
«10»
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: نِعْمَ اللُّقْمَةُ الْجُبُنُّ یُطَیِّبُ النَّکْهَةَ وَ یَهْضِمُ مَا قَبْلَهُ وَ یُمْرِئُ مَا بَعْدَهُ.
**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام فرمود: پنیر، چه خوب لقمه‌ایست دهن را خوشبو کند و خوراک پیش از خود را هضم کند و پس از خود را گوارا می سازد.
**[ترجمه]
«11»
الدُّرُوعُ الْوَاقِیَةُ، بِإِسْنَادِهِ إِلَی هَارُونَ بْنِ مُوسَی التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْفَارِسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الطَّبَرِیِّ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: نِعْمَ اللُّقْمَةُ الْجُبُنُّ تُعْذِبُ الْفَمَ وَ تُطَیِّبُ النَّکْهَةَ وَ تَهْضِمُ مَا قَبْلَهُ وَ تُشَهِّی الطَّعَامَ وَ مَنْ یَتَعَمَّدْ أَکْلَهُ رَأْسَ الشَّهْرِ أَوْشَکَ أَنْ لَا تُرَدَّ لَهُ حَاجَةٌ.
**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام میفرمود: پنیر، چه خوب لقمه‌ایست، دهان را باز می کند و بوی دهان را خوش کند و خوراک پیش از خود را هضم می کند و اشتهای خوردن می آورد و هر که روز اول هر ماه آن را بخورد بسا که حاجتی از او رد نشود.
**[ترجمه]
بیان
قال الجوهری النکهة ریح الفم.
**[ترجمه]جوهری گفته است: «النکهه» به معنای بوی دهان است.
**[ترجمه]
«12»
الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ
بْنِ الْفُضَیْلِ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ الْجُبُنِّ فَقَالَ دَاءٌ لَا دَوَاءَ لَهُ فَلَمَّا کَانَ بِالْعَشِیِّ دَخَلَ الرَّجُلُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَنَظَرَ إِلَی الْجُبُنِّ عَلَی الْخِوَانِ فَقَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ سَأَلْتُکَ بِالْغَدَاةِ عَنِ الْجُبُنِّ فَقُلْتَ لِی إِنَّهُ هُوَ الدَّاءُ الَّذِی لَا دَوَاءَ لَهُ وَ السَّاعَةَ أَرَاهُ عَلَی الْخِوَانِ قَالَ فَقَالَ هُوَ ضَارٌّ بِالْغَدَاةِ نَافِعٌ بِالْعَشِیِّ وَ یَزِیدُ فِی مَاءِ الظَّهْرِ.
وَ رُوِیَ: أَنَّ مَضَرَّةَ الْجُبُنِّ فِی قِشْرِهِ(1).
**[ترجمه]کافی: مردی از امام صادق علیه السّلام در باره پنیر پرسید، حضرت فرمود: دردی است که درمانی ندارد. و در هنگام شام، آن مرد نزد آن حضرت آمد و دید سر سفره او پنیر است گفت: قربانت شوم، هنگام چاشت در باره پنیر از شما پرسیدم فرمودید درد بی درمان است و اکنون آن را در سفره می بینم؟ می گوید: فرمود: آن در چاشت زیان دارد و در شام سودمند است و در منی می افزاید. - . الکافی 6 : 340 -
و روایت است که زیان پنیر در پوسته آن است.
**[ترجمه]
«13»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْعَبْدِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْجُبُنُّ وَ الْجَوْزُ فِی کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الشِّفَاءُ فَإِنِ افْتَرَقَا کَانَ فِی کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الدَّاءُ(2).
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(3).
**[ترجمه]محاسن: از امام صادق علیه السّلام فرمود: در هر دوی پنیر و گردو، درمان می باشد و اگر جدا از هم [خورد شوند] در هر کدام از آن ها، درد می باشند. - . المحاسن : 497 -
در مکارم مانند آن را نقل کرده است. - . مکارم الاخلاق : 216 -
**[ترجمه]
«14»
الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِدْرِیسَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْجُبُنَّ وَ الْجَوْزَ إِذَا اجْتَمَعَا کَانَا دَوَاءً وَ إِذَا افْتَرَقَا کَانَا دَاءً(4).
**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر پنیر و گردو با هم جمع شوند[با هم خورده شوند] هر دو دارو هستند و اگر جدا از هم باشند، درد هستند. - . الکافی 6 : 340 -
**[ترجمه]
بیان
قد یقال إن الجوز إنما یصلحه إذا لم یکن مالحا فإنه حینئذ بارد رطب فی الثالثة و أما مالحه فهو حار یابس فی الثالثة و الجوز حار إما فی الثانیة أو فی الثالثة یابس فی الأولی فتزید غائلته.
**[ترجمه]گفته می شود که گردو، آن [پنیر] را اصلاح می کند[بهتر می کند] اگر شور نباشد چون در این حال سرد و تر است و در درجه سوّم ولی پنیر شور و گرم و خشک است در درجه سوّم و گردو هم گرم است در درجه دوّم یا سوّم و خشک است در درجه یکم و آفت آن را افزایش می دهد.
**[ترجمه]
«15»
الْمَکَارِمُ، عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: الْجُبُنُّ یَهْضِمُ مَا قَبْلَهُ وَ یُشَهِّی مَا بَعْدَهُ(5).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امام صادق علیه السّلام فرمود: پنیر پیش از خود را هضم می کند و اشتهای غذا خورن، را در پی می آورد. - . مکارم الاخلاق : 216 -
**[ترجمه]
بیان
فی المصباح الجبن المأکول فیه ثلاث لغات أجودها سکون الباء و الثانیة ضمها للإتباع و الثالثة و هی أقلها التثقیل و منهم من یجعل التثقیل من ضرورة الشعر.
**[ترجمه]در مصباح گفته است: واژه «جبن» که خوردنی است، در لغت به سه شکل به کار می رود: اولین شکل که بهترین آن است جبن، با سکون باء می باشد. شکل دوم، جبُن است و شکل سوم که کم کاربردتر است «جبّن»می باشد. و برخی «جبّن» را بنا به ضرورت شعری به صورت مشدد به کار می برند .
**[ترجمه]
باب 21 الماست و المضیرة
روایات
«1»
الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی رَفَعَهُ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَرَادَ الْمَاسْتَ وَ لَا یَضُرُّهُ فَلْیَصُبَّ عَلَیْهَا الْهَاضُومَ قُلْتُ وَ مَا الْهَاضُومُ قَالَ النَّانْخَواهُ(1).
**[ترجمه]کافی: ابی الحسن علیه السّلام فرمود: هر که می خواهد ماست به او زیان نرساند، در آن، هاضوم بریزد. [راوی می گوید] عرض کردم: هاضوم چیست؟ فرمود: نانخواه. - . الکافی 6 : 328 -
**[ترجمه]
«2»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ عَنْ أَبِی سُلَیْمَانَ الْحَمَّارِ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَجَاءَنَا بِمَضِیرَةٍ وَ بَعْدَهَا بِطَعَامٍ ثُمَّ أُتِیَ بِقِنَاعٍ مِنْ رُطَبٍ عَلَیْهِ أَلْوَانٌ الْخَبَرَ(2).
المحاسن، عن الحجال: مثله(3)
**[ترجمه]کافی: ابی سلیمان حمّار می گوید که نزد امام صادق علیه السّلام بودیم و مضیره آوردند و به دنبال آن خوراک آوردند و سپس ظرفی از خرما تازه آوردند که که چند رنگ با آن بود. - . الکافی 6 : 348 -
در محاسن مانند آن آمده است. - . المحاسن : 537 -
**[ترجمه]
بیان
فی بحر الجواهر مضر من باب نصر حمض سخت ترش و المضیرة طبیخة تطبخ باللبن الماضر فارسیها دوغبا.
**[ترجمه]در بحر الجواهر گفته است: «مضَر یمضُر» به معنای ترش شد و سخت ترش است و مضیره چیزی است که با شیر ترشیده درست می شود که در فارسی به آن دوغبا می گویند (شاید منظورش کاله جوش کشک است).
**[ترجمه]
«3»
إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، عَنْ سُوَیْدِ بْنِ غَفَلَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَوَجَدْتُهُ جَالِساً وَ بَیْنَ یَدَیْهِ إِنَاءٌ فِیهِ لَبَنٌ أَجِدُ رِیحَ حُمُوضَتِهِ وَ فِی یَدِهِ رَغِیفٌ أَرَی قشاء [قُشَارَ] الشَّعِیرِ فِی وَجْهِهِ وَ هُوَ یَکْسِرُ بِیَدِهِ وَ یَطْرَحُهُ فِیهِ الْخَبَرَ(4).
1) 1. الکافی 6 ر 328.
2) 2. الکافی 6 ر 348.
3) 3. المحاسن: 537 و فیه:« عن أبی داود سلیمان الحمار» و الصحیح ما فی الکافی و هو أبو سلیمان داود بن سلیمان بن عبد الرحمن الحمار الکوفیّ عنونه النجاشیّ ص 122 و قال: کوفیّ ثقة روی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: ذکره ابن نوح، له کتاب یرویه عدة من أصحابنا منهم الحسن بن محبوب عن داود به، و عنونه الشیخ فی الفهرست و زاد فیمن روی کتابه أحمد بن میثم، و نقل الجامع روایة الوشاء، و النضر بن سوید و ابی علی الخزاز عنه أیضا و اما أبو داود سلیمان الحمار، الذی وقع فی بعض الأسانید أظنه تخلیطا بین الرجل و أبیه و أن الصحیح فی الاسناد« ابو سلیمان داود الحمار» بقرینة التکنیة و اتّحاد الراوی عنه.
4) 4. إرشاد القلوب 2 ر 8.
**[ترجمه]ارشاد القلوب: سوید بن غفله می گوید، نزد علی بن ابی طالب علیه السّلام رفتم و دیدم نشسته و در پیش او ظرفی از شیر است که من بوی ترشیدگی آن را احساس کردم و در دستش قرص نانی است که پوسته جو را بر روی آن دیدم و حضرت آن را با دست خود خرد می کرد و در آن شیر می ریخت. ادامه حدیث. - . ارشاد القلوب 2 : 8 -
**[ترجمه]
أبواب النباتات
باب 1 جوامع أحوالها و نوادرها و أحوال الأشجار و ما یتعلق بها
الآیات
الأعراف: وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلَّا نَکِداً کَذلِکَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ(1)
النحل: هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ إلی قوله تعالی وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ إلی قوله وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ(2)
طه: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّی کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ(3)
التنزیل: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا یُبْصِرُونَ(4)
یس: وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْناها وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ إلی قوله سبحانه سُبْحانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا یَعْلَمُونَ(5)
الرحمن: وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدانِ(6)
عبس: فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنا فِیها حَبًّا وَ عِنَباً وَ قَضْباً وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلًا وَ حَدائِقَ غُلْباً وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ(1)
الأعلی: الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعی فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوی(2)
<meta info="- وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلَّا نَکِداً کَذلِکَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ - . اعراف / 58 -
{ و زمین پاک [و آماده]، گیاهش به اذن پروردگارش برمی‌آید و آن [زمینی] که ناپاک [و نامناسب] است [گیاهش] جز اندک و بی‌فایده برنمی‌آید. این گونه، آیات [خود] را برای گروهی که شکر می‌گزارند، گونه‌گون بیان می‌کنیم}
{اوست کسی که از آسمان، آبی فرود آورد که [آب] آشامیدنی شما از آن است، و روییدنی [هایی] که [رمه‌های خود را] در آن می‌چرانید [نیز] از آن است. به وسیله آن، کشت و زیتون و درختان خرما و انگور و از هر گونه محصولات [دیگر] برای شما می‌رویاند. قطعاً در اینها برای مردمی که اندیشه می‌کنند نشانه‌ای است.و شب و روز و خورشید و ماه را برای شما رام گردانید، و ستارگان به فرمان او مسخّر شده‌اند. مسلماً در این [امور] برای مردمی که تعقل می‌کنند نشانه‌هاست.و [همچنین] آنچه را در زمین به رنگهای گوناگون برای شما پدید آورد [مسخّر شما ساخت].} - فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّی*کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ - . طه / 54-53 -
{و از آسمان آبی فرود آورد، پس به وسیله آن رُستنیهای گوناگون، جفت جفت بیرون آوردیم. بخورید و دامهایتان را بچرانید}
{ آیا ننگریسته‌اند که ما باران را به سوی زمینِ بایر می‌رانیم، و به وسیله آن کِشته‌ای را برمی‌آوریم که دامهایشان و خودشان از آن می‌خورند؟ مگر نمی‌بینند؟}
{و زمین مرده، برهانی است برای ایشان، که آن را زنده گردانیدیم و دانه از آن برآوردیم که از آن می‌خورند. و در آن [زمین] باغهایی از درختان خرما و تاک قرار دادیم و چشمه‌ها در آن روان کردیم. تا از میوه آن و [از] کارکردِ دستهایِ خودشان بخورند، آیا باز [هم] سپاس نمی‌گزارند؟ پاک [خدایی] که از آنچه زمین می‌رویاند و [نیز] از خودشان و از آنچه نمی‌دانند، همه را نر و ماده گردانیده است.}
{ و بوته و درخت چهره‌سایانند. }
{ پس انسان باید به خوراک خود بنگرد،که ما آب را به صورت بارشی فرو ریختیم، آن گاه زمین را با شکافتنی [لازم] شکافتیم، پس در آن، دانه رویانیدیم. و انگور و سبزی، و زیتون و درخت خرما، و باغهای انبوه، و میوه و چراگاه،
[تا وسیله] استفاده شما و دامهایتان باشد.}
{ و آنکه چمنزار را برآورد *و پس [از چندی] آن را خاشاکی تیره‌گون گردانید.}
**[ترجمه]
تفسیر
وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ قیل أی الأرض الکریمة التربة یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ أی بمشیته و تیسره عبر به عن کثرة النبات و حسنه و غزارة نفعه لأنه أوقعه علی مقابله وَ الَّذِی خَبُثَ کالحرة و السبخة لا یَخْرُجُ إِلَّا نَکِداً أی قلیلا عدیم النفع و نصبه علی الحال و تقدیر الکلام و البلد الذی خبث لا یخرج نباته إلا نکدا فحذف المضاف و أقیم المضاف إلیه مقامه فصار مرفوعا مستترا کَذلِکَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ أی نرددها و نکررها لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ نعمة الله فیتفکرون فیها و یعتبرون بها و الآیة مثل لمن تدبر الآیات و انتفع بها و لمن لم یرفع إلیها رأسا و لم یتأثر بها.
و قال علی بن إبراهیم(3)
هو مثل الأئمة علیهم السلام یخرج علمهم بإذن ربهم و لأعدائهم لا یخرج علمهم إلا کدرا فاسدا و قال ابن شهرآشوب فی المناقب قال عمرو بن العاص للحسین علیه السلام ما بال لحاکم أوفر من لحانا فقرأ علیه السلام هذه الآیة(4).
و قال سبحانه هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ أی ما تشربونه وَ مِنْهُ شَجَرٌ أی و منه تکون شجر یعنی الشجر الذی ترعاه المواشی و قیل کل ما نبت علی الأرض شجر فِیهِ تُسِیمُونَ من سامت الماشیة و أسامها صاحبها یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ و قرأ أبو بکر بالنون علی التفخیم وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ أی و بعض کلها إذ لم ینبت فی الأرض کل ما یمکن من الثمار قیل و لعل تقدیم
ما یسأم فیه علی ما یؤکل منه لأنه سیصیر غذاء حیوانیا هو أشرف الأغذیة و من هذا تقدیم الزرع و التصریح بالأجناس الثلاثة و ترتیبها.
إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ علی وجود الصانع و حکمته فإن من تأمل أن الحبة تقع فی الأرض و تصل إلیها نداوة تنفذ فیها فینشق أعلاها و یخرج منه ساق الشجرة و ینشق أسفلها فیخرج منه عروقها ثم ینمو و یخرج منه الأوراق و الأزهار و الأکمام و الثمار و یشتمل کل منها علی أجسام مختلفة الأشکال و الطباع مع اتحاد المواد و نسبة الطبائع السفلیة و التأثیرات الفلکیة إلی الکل علم أن ذلک لیس إلا بفعل فاعل مختار مقدس عن منازعة الأضداد و الأنداد.
وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ عطف علی اللیل أی و سخر لکم ما خلق لکم فیها من حیوانات و نباتات مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ أی أصنافه فإنها تتخالف باللون غالبا إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ أن اختلافها فی الطباع و الهیئات و المناظر لیس إلا بصنع صانع حکیم.
و قال تعالی وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ قیل عدل من لفظ الغیبة إلی صیغة المتکلم علی الحکایة لکلام الله تنبیها علی ظهور ما فیه من الدلالة علی کمال القدرة و الحکمة و إیذانا بأنه مطاع تنقاد الأشیاء المختلفة بمشیته أَزْواجاً أی أصنافا مِنْ نَباتٍ شَتَّی أی متفرقات فی الصور و الأعراض و المنافع یصلح بعضها للناس و بعضها للبهائم فلذلک قال کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ أی أخرجنا أصناف النبات قائلین کلوا و ارعوا أنعامکم إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی لذوی العقول الناهیة عن اتباع الباطل و ارتکاب القبائح جمع نهیة.
و أقول هذا مما یدل علی عموم الإباحة إلا ما أخرجه الدلیل کما مر.
وَ النَّجْمُ أی النبات الذی ینجم أی یطلع من الأرض و لا ساق له وَ الشَّجَرُ الذی له ساق یَسْجُدانِ ینقادان لله فیما یرید بهما طبعا انقیاد الساجد من المکلفین طوعا
وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعی أی ینبت ما یرعاه الدواب فَجَعَلَهُ بعد خضرته غُثاءً أَحْوی أی یابسا أسود و قیل أحوی حال من المرعی أی أخرجه أحوی من شدة خضرته.
أقول
و قد مر سائر الآیات و تفسیرها فی باب جوامع ما یحل.
**[ترجمه]و «وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ » یعنی زمین زراعت ده «یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ » یعنی گیاه آن به فرمان و مشیت و آسان کردن پروردگارش خارج می شود و این کنایه از پر گیاهی و خوش گیاهی و پر سودی است گویا آن را در برابر«وَ الَّذِی خَبُثَ » قرار داده است که جز کاست نرویاند و سودی ندهد. «لا یَخْرُجُ إِلَّا نَکِداً » یعنی کم و بدون سود، و علت منصوب این است که نقش حال را دارد و تقدیر آن چنین است: آن [زمینی] که ناپاک [و نامناسب] است گیاهان آن جز اندک و بی‌فایده برنمی‌آورد. مضاف حذف شده است و به جای آن مضاف الیه قرار گرفته و مستترا مرفوع شده است. «کَذلِکَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ » یعنی آن ها را تکرار می کنیم «لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ » که نعمت های خدا را شکر می گویند و در آن تفکر می کنند و از آن عبرت می گیرندو این آیه مثل است برای کسی که در آیات اندیشه کند و از آنها عبرت گیرد و کسی که به آن ها سر برنیاورد و به آنها گوش ندهد و در گمراهی بماند.
علی بن ابراهیم - . تفسیر القمی
: 219 - گفته است: [این آیه] َمَثل است برای ائمه علیهم السّلام که دانش خود را به فرمان پروردگارشان اظهار می دارند و [ همچنین مثل است برای] برای دشمنانشان که دانش آنها جز تیره و فاسد خارج نمی کند، و ابن شهرآشوب در مناقب آورده است که عمرو بن عاص به حسین علیه السّلام گفت: چرا ریشهای شما انبوهتر از ریشهای ما است؟ و آن حضرت علیه السّلام این آیه را در پاسخش خواند. - . مناقب آل ابی طالب 4 : 67 -
خداوند سبحان فرمود: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ » - . نحل/11 - { اوست کسی که از آسمان، آبی فرود آورد که [آب] آشامیدنی شما از آن است} شراب یعنی آنچه آن را می نوشید و «وَ مِنْهُ شَجَرٌ » و از جمله آن، درخت است یعنی درختی که بهائم از آن می چرند، و گفته شده است هر چه بر زمین بروید شجر است«فِیهِ تُسِیمُونَ » { [رمه‌های خود را] در آن می‌چرانید}«سامت الماشیه» یعنی چارپایان به چراگاه رفتند «اسامها صاحبها» یعنی صاحبشان آن ها را به چراگاه برد. «یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ » و ابوبکر آن را به جهت تفخیم با نون قرائت کرده است. «وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ »{ و زیتون و درختان خرما و انگور و از هر گونه محصولات [دیگر] } یعنی برخی از همه میوه‌ها چون هر میوه ای در زمین نمی روید و گفته شده است تقدیم چراگاه حیوان بر خوراک آدمی برای این است که گوشت حیوان خوراک آدمی می‌شود که بهترین خوراک است و تقدیم زراعت به اجناس سه‌گانه هم از این باب است.
«إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ »{ . قطعاً در اینها برای مردمی که اندیشه می‌کنند نشانه‌ای است} در وجود صانع و حکمتش زیرا کسی که در این اندیشه کند که دانه در زمین می افتد و به آن تری می رسد و بالای آن می شکافد و از آن جوانه درخت برمی آید و پایینش می شکافد و از آن ریشه در می آید و بزرگ می شود و برگ و گل و غنچه و میوه می دهد و هر کدام از این ها جسمی گوناگون با طبعی متفاوت دارند با اینکه مادّه همه آن ها یکی است و طبع و تأثیر افلاک همه یکسان است می فهمد که این جز کار فاعلی مختار نیست که از تنازع اضداد و انداد[شریک ها] برکنار است .
«وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ »{ و [همچنین] آنچه را در زمین به رنگهای گوناگون برای شما پدید آورد [مسخّر شما ساخت] } عطف است بر «لیل» یعنی فراهم کرد براتان هر آنچه در زمین است از جانور و گیاه «مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ »یعنی گونه های آن ها مختلف است که رنگ رشته‌هایشان غالبا با هم تفاوت دارند «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ »{ بی‌تردید، در این [امور] برای مردمی که پند می‌گیرند نشانه‌ای است. } در اینکه اختلاف در طبع و شکل و منظر نیست مگر کار سازنده ای حکیم.
و فرمود: «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ» - .طه/53 - { و از آسمان آبی فرود آورد و بدان برای شما بیرون آورد}گفته اند: عدول از لفظ غایب به صیغه متکلم در حکایت سخن خداوند آگاهی دادن است بر کمال قدرت و حکمت و اعلامی است بر اینکه خداوند، مورد اطاعت است و همه چیزهای گوناگون فرمانبر خواست اویند. «أَزْواجاً » یعنی اصنافی «مِنْ نَباتٍ شَتَّی » یعنی در صورت و عرض و منافع که برخی از آن ها در مورد انسان و برخی بهائم هم وجود دارد متفاوت هستند. از این رو فرمود: «کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ » یعنی انواع گیاهان را به وجود آوردیم، در حالی که می گوییم: خود بخورید و به چهارپاهایانتان در چرا بدهید «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی »یعنی برای خرد داران که به دنبال بیهوده [و باطل] نمی روند و به کارهای زشت دست نمی زنند.
گویم: این دلالت دارد بر اینکه هر چیزی مباح است جز آنچه دلیلی بر حرمت آن وجود داشته باشدچنانچه گذشت.
«و النجم» - . رحمن/6 - یعنی گیاهی که از زمین می روید و بر آن پهن می شود و ساقه ندارد و { وَ الشَّجَرُ }شجر آنچه را گویند که ساقه دارد { یَسْجُدانِ }که هر دو مطیع خواست خدا هستند و به مانند انسان ها که مکلف به سجده بر او هستند آن ها نیز طبعا مطیع و منقاد او هستند. { وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعی } - .اعلی/4 - یعنی گیاهی را که چارپایان در آن بچرند را در می آورد و «فَجَعَلَهُ »پس از سبزی، آن را قرار می دهد: «غُثاءً أَحْوی » یعنی خشک و سیاه کنند. و گفته اند: «أحوی» حال است برای «مرعی»به این معنا که چراگاه را از کثرت سبزی به سیاهی می کشاند.
گویم
تفسیر آیات دیگر در کلیات حلال از حیوانات مورد اشاره قرار گرفت.
**[ترجمه]
روایات
«1»
الْعُیُونُ وَ الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام عَنْ أَوَّلِ شَجَرَةٍ غُرِسَتْ فِی الْأَرْضِ فَقَالَ الْعَوْسَجَةُ وَ مِنْهَا عَصَا مُوسَی علیه السلام وَ سَأَلَهُ عَنْ أَوَّلِ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ فِی الْأَرْضِ فَقَالَ هِیَ الدُّبَّاءُ وَ هِیَ الْقَرْعُ(1).
**[ترجمه]عیون اخبار: شامی در مورد نخستین درخت که در زمین کاشته شده از امیر المؤمنین علیه السّلام سوال کرد، حضرت فرمود: درخت عوسجه است که عصای موسی علیه السّلام از آن بود، از حضرت در باره نخست درختی که بر زمین روئید، سوال کرد، حضرت فرمود: کدو بود. - . عیون اخبار الرضا 1 : 244 – علل الشرائع 2 : 287 -
**[ترجمه]
بیان
لا تنافی بین الأول و الثانی لأن الأول ما کان بغرس غارس و الثانی ما نبتت من غیر غرس و أما ما سیأتی من أن أول الشجرة النخلة فیمکن أن تکون الأولیة فی إحداهما إضافیة أو المراد بما سیأتی ما له ثمرة معروفة أو إحداهما ما نبت بالنواة و الأخری ما نبت بالغصن و فی المصباح العوسج فوعل من شجر الشوک له ثمر مدور و الواحدة عوسجة.
**[ترجمه]منافاتی میان اولی و دومی نیست زیرا اولی در آنجا است که کشتکاری دارد و دومی در موردی است که خودرو است[و نیاز به غرس و کشت ندارد]، و آنچه آید که نخست درخت کشت شده نخل است بسا که اوّل بودن در یکی حقیقی است و در یکی نسبی یا مقصود این است که نخستین درخت میوه ده، نخل بوده یا یکی نخستین درختی بوده که با هسته کشت شده و دیگری با شاخه. در مصباح گفته: عوسج از درختهای خاردار است و میوه گردی دارد و مفرد آن عوسجه است.
**[ترجمه]
«2»
الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ النُّعْمَانِ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّمَا سُمِّیَ الْعُودُ خِلَافاً لِأَنَّ إِبْلِیسَ عَمِلَ صُورَةَ سُوَاعٍ عَلَی خِلَافِ صُورَةِ وَدٍّ فَسُمِّیَ الْعُودُ خِلَافاً الْخَبَرَ(2).
**[ترجمه]شرایع: امام باقر علیه السّلام فرمود: همانا درخت عود را خلاف نامیده اند برای آنکه شیطان بر آن، صورت بت سواع را بر خلاف صورت بت ودّ ساخت و [از همین رو] عود، خلاف نامیده شد. تا آخر خبر. - . الشرایع 1 : 5 -
**[ترجمه]
بیان
إنما سمی العود أی الشجر المعهود و کأن السواع کان منحوتا منه و قال الفیروزآبادی الخلاف ککتاب و شدّه لحن صنف من الصفصاف و لیس به سمی خلافا لأن السیل یجی‌ء به سبیا فینبت من خلاف أصله و قال فی المصباح
قال الدینوری زعموا أنه سمی خلافا لأن الماء یأتی به سبیا ینبت مخالفا لأصله و یحکی أن بعض الملوک مر بحائط فرأی شجر الخلاف فقال لوزیره ما هذا الشجر فکره الوزیر أن یقول شجر الخلاف لنفور النفوس عن لفظه فسماه باسم ضده فقال شجر الوفاق فأعظمه الملک لنباهته.
**[ترجمه]عود را درخت معهود نامیده اند، گو اینکه بت سواع از آن تراشیده شده بود، فیروزآبادی گفته است: خلاف بر وزن کتاب – مشدد بودن آن اشتباه است- و نوعی بید است. یک نوع از صفصاف(بید) است و از نظر زیبائی بر خلاف انواع دیگر است و از این رو آن را خلاف نامیدند، چون سیل جوانه آن را می آورد و آن ، بر خلاف اصل خود می روید، در مصباح گفته است: دینوری می گوید: چنین می پندارند که چون که آب آن را می آورد و بر خلاف اصل خود، می روید آن را خلاف می گویند و حکایت است که پادشاهی به باغی رسید و درخت خلاف را دید و به وزیرش گفت: این درخت چیست؟ و وزیر نخواست لفظ خلاف که نفرت آور است به زبان بیآورد، گفت: درخت وفاق است و پادشاه به خاطر هوش او وی را بزرگداشت.
**[ترجمه]
«3»
الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ عُیَیْنَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمْ یَخْلُقِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَجَرَةً إِلَّا وَ لَهَا ثَمَرَةٌ تُؤْکَلُ فَلَمَّا قَالَ النَّاسُ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً أَذْهَبَ نِصْفَ ثَمَرِهَا فَلَمَّا اتَّخَذُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهاً شَاکَ الشَّجَرُ(1).
**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السّلام فرمود: که خدا درختی نیافرید مگر اینکه میوه خوردنی داشت و زمانی که مردم گفتند: خداوند [برای خود] فرزند گرفته است، خداوند میوه نیمی از درخت ها را برد و زمانی که به همراه خدا بت پرستیدند درخت، خار برآورد. - . علل الشرایع 2. : 260 -
**[ترجمه]
«4»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْقَطَّانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عِیسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سُئِلَ کَیْفَ صَارَتِ الْأَشْجَارُ بَعْضُهَا مَعَ أَحْمَالٍ وَ بَعْضُهَا بِغَیْرِ أَحْمَالٍ فَقَالَ کُلَّمَا سَبَّحَ اللَّهَ آدَمُ تَسْبِیحَةً صَارَتْ لَهُ فِی الدُّنْیَا شَجَرَةً مَعَ حِمْلٍ وَ کُلَّمَا سَبَّحَتْ حَوَّاءُ تَسْبِیحَةً صَارَتْ فِی الدُّنْیَا شَجَرَةً مِنْ غَیْرِ حِمْلٍ(2).
**[ترجمه]علل الشرایع: امام علی علیه السلام فرمود: از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله پرسش شد که چگونه برخی درختها بار دارند و برخی ندارند؟ فرمود: هر چقدر که آدم تسبیح خدا را گفت، برای او درختی بار ده در جهان شد و هر چه حواء تسبیح گفت درختی بی‌بار شد. - . علل الشرایع 2. : 260 -
**[ترجمه]
«5»
مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَوَّلُ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ النَّخْلَةُ(3).
**[ترجمه]امالی طوسی: امام باقر علیه السّلام فرمود: نخستین درختی که بر زمین روئیده است، نخل خرماست. - . امالی الطوسی 3 : 219 -
**[ترجمه]
«6»
تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ الْهَیْثَمِ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الشَّجَرَ لَمْ یَزَلْ خَضِیداً کُلَّهُ حَتَّی دُعِیَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ عَزَّ الرَّحْمَنُ وَ جَلَّ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ فَکَادَتِ السَّمَاوَاتُ أَنْ یَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقَّ الْأَرْضُ وَ تَخِرَّ الْجِبَالُ هَدّاً فَعِنْدَ ذَلِکَ اقْشَعَرَّ الشَّجَرُ وَ صَارَ لَهُ شَوْکٌ
حِذَارَ أَنْ یَنْزِلَ بِهِ الْعَذَابُ الْخَبَرَ(1).
**[ترجمه]تفسیر قمی: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: هر درختی پیوسته بار چیدنی داشت تا برای خدا فرزند ادّعا شد، برکنار است خدا از اینکه فرزند داشته باشد، از این گفته نزدیک است آسمانها از هم بپاشند و زمین بشکافد و کوهها بپاشند، در این هنگام درخت لرزید و خار برآورد از ترس اینکه به خاطر این سخن عذاب نازل شود. الخبر. - . تفسیر القمی : 76 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس خضد الشجر قطع شوکه.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: «خضد الشجر» یعنی خار آن قطع شد.
**[ترجمه]
«7»
الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ یَزِیدَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّهُ لَنْ یَغْضَبَ لِلَّهِ شَیْ‌ءٌ کَغَضَبِ الطَّلْحِ وَ السِّدْرِ إِنَّ الطَّلْحَ کَانَتْ کَالْأُتْرُجِّ وَ السِّدْرَ کَالْبِطِّیخِ فَلَمَّا قَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ أَنْقَصَتَا حِمْلَهُمَا فَصَغُرَ فَصَارَ لَهُ عَجَمٌ وَ اشْتَدَّ الْعَجَمُ فَلَمَّا أَنْ قَالَتِ النَّصَارَی الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ أَذْعَرَتَا فَخَرَجَ لَهُمَا هَذَا الشَّوْکُ وَ نَقَصَتَا حِمْلَهُمَا وَ صَارَ النَّبِقُ إِلَی هَذَا الْحِمْلِ وَ ذَهَبَ حِمْلُ الطَّلْحِ فَلَا یَحْمِلُ حَتَّی یَقُومَ قَائِمُنَا أَوْ تَقُومَ السَّاعَةُ قَالَ مَنْ سَقَی طَلْحَةً أَوْ سِدْرَةً فَکَأَنَّمَا سَقَی مُؤْمِناً مِنْ ظِمَاءٍ(2).
**[ترجمه]تفسیرعیاشی: امام صادق علیه السّلام فرمود: هرگز خداوند خشم نکند به چیزی همچون خشم بر درخت طلح و سدر. طلح، میوه‌ای همچون پرتقال داشت و سدر میوه‌ای چون خربزه داشت و چون یهود گفتند دست خدا بسته است میوه‌هاشان خرد شد و هسته‌دار شد و هسته‌شان سخت شد و چون نصاری گفتند مسیح پسر خدا است لرزیدند و خار برآوردند و میوه‌شان کاسته شد و بصورت کنونی درآمد و طلح به کلی بی‌میوه شد و میوه نیاورد تا قائم ما ظهور کند و قیامت برپا شود، فرمود: هر که یک درخت طلح یا سدر را آب دهد گویا که مؤمنی را آب داده است. - . تفسیر العیاشی 2: 86 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الطلح شجر عظام و الطلع و الموز و قال النبق حمل السدر کالنبق بالکسر و ککتف واحدته بهاء و قال البیضاوی فی قوله تعالی وَ طَلْحٍ و شجر موز أو أم غیلان و له أنوار کثیرة طیبة الرائحة و قرئ بالعین مَنْضُودٍ نضد حمله من أسفله إلی أعلاه انتهی.
و قوله علیه السلام و ذهب حمل الطلح أی حمله المعهود أو مطلقا إن حملناه علی شجر لا حمل له و کونه فی الجنة منضود الحمل لا ینافی کونه فی الدنیا غیر ذی حمل
قَالَ ابْنُ الْأَثِیرِ فِی النِّهَایَةِ: فِی الْحَدِیثِ مَنْ قَطَعَ سِدْرَةً صَوَّبَ اللَّهُ رَأْسَهُ فِی النَّارِ.
سئل أبو داود السجستانی عن هذا الحدیث فقال هو حدیث مختصر و معناه من قطع سدرة فی فلاة یستظل بها ابن السبیل عبثا و ظلما بغیر حق یکون له فیها صوب الله رأسه فی النار أی نکسه.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: طلح درخت بزرگی است و نام درخت طلع و موز است و گفته نام میوه درخت سدر نبق است و نِبق با کسره و مفردش نِبقه است و بیضاوی در تفسیر سخن خداوند متعال که فرمود: «وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ» - . واقعه / 29 - گفته است مراد، درخت موز یا درخت امّ غیلانست که گل فراوان و خوشبو دارد و با عین هم خوانده شده است. منضود یعنی از پایین تا بالای آن میوه کنار هم چیده شده است. پایان.
اینکه فرمود«و ذهب حمل الطلح » یعنی میوه نخست آن یا هر میوه آن اگر که آن را بر درخت بی‌میوه تفسیر کنیم و اینکه، طلح در بهشت دارای میوه های کنار هم چیده شده است منافات ندارد که در دنیا بی‌میوه باشد.
ابن اثیر در نهایه گفته است: در حدیث آمده است که هر کسی که درخت سدری را ببُرد خدا او را وارونه در دوزخ می افکند.
از ابو داود سجستانی در باره معنی این حدیث سوال شد، گفت: حدیث مختصریست و معنایش این است که هر کسی درخت سدری را در بیابان که سایه سر رهگذران است بیهوده و بنا حق ببرد ، خداوند سر او را وارونه در دوزخ افکند.
**[ترجمه]
و أقول
قد مر معنی الحدیث فی المجلد العاشر و أنه کانت سدرة عند قبر الحسین علیه السلام و کانت علامة قبره فقطعها بعض الخلفاء لیعمی أثر قبره فالملعون قاطع تلک السدرة و هی من معجزاته علیه السلام(3).
1) 1. تفسیر القمّیّ: 76 فی حدیث و فیه« تَکادُ السَّماواتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ» الخ کما هو لفظ الآیة فی مریم 90.
2) 2. تفسیر العیّاشیّ 2 ر 86.
3) 3. قد مر فی ج 45 ص 398 نقلا عن أمالی الطوسیّ 1 ر 333 بإسناده عن یحیی ابن المغیرة قال: کنت عند جریر بن عبد الحمید اذ جاءه رجل من أهل العراق فسأله جریر عن خبر الناس فقال: ترکت الرشید و قد کرب قبر الحسین علیه السّلام و أمر أن تقطع السدرة التی فیه فقطعت، قال: فرفع جریر یدیه و قال: اللّه أکبر جاءنا فیه حدیث عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله أنّه قال:« لعن اللّه قاطع السدرة ثلاثا» فلم نقف علی معناه حتّی الآن لان القصد بقطعه تغییر مصرع الحسین علیه السّلام حتّی لا یقف الناس علی قبره.
**[ترجمه]معنای حدیث در جلد دهم گذشت و اینکه یک درخت سدر نزد قبر حسین علیه السّلام بود و نشانه قبر آن حضرت بود و یکی از خلفاء آن را برید تا نشانه قبر او را از میان ببرد و برنده درخت سدر قبر آن حضرت ملعون است و آن از معجزات او به حساب می آید .
**[ترجمه]
باب 2 الفواکه و عدد ألوانها و آداب أکلها و جوامع ما یتعلق بها
الآیات
الأنعام: وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِیَةٌ وَ جَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلی ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذلِکُمْ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ(1)
و قال: وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ(2)
الرعد: وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ(3)
النحل: هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ إلی قوله تعالی وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ
فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ(1)
المؤمنون: فَأَنْشَأْنا لَکُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ لَکُمْ فِیها فَواکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ(2)
فاطر: أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها(3)
یس: وَ جَعَلْنا فِیها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فِیها مِنَ الْعُیُونِ لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ ما عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلا یَشْکُرُونَ(4)
الرحمن: فِیها فاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحانُ(5)
عبس: فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنا فِیها حَبًّا وَ عِنَباً وَ قَضْباً وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلًا وَ حَدائِقَ غُلْباً وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ(6)
التین: وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ
<meta info="- وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِیَةٌ وَ جَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلی ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذلِکُمْ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ - . انعام / 99 -
{و اوست کسی که از آسمان، آبی فرود آورد پس به وسیله آن از هر گونه گیاه برآوردیم، و از آن [گیاه] جوانه سبزی خارج ساختیم که از آن، دانه‌های متراکمی برمی‌آوریم. و از شکوفه درخت خرما خوشه‌هایی است نزدیک به هم. و [نیز] باغهایی از انگور و زیتون و انار- همانند و غیر همانند- خارج نمودیم. به میوه آن چون ثمر دَهَد و به [طرز] رسیدنش بنگرید. قطعاً در اینها برای مردمی که ایمان می‌آورند نشانه‌هاست. }
{ و اوست کسی که باغهایی با داربست و بدون داربست، و خرمابن، و کشتزار با میوه‌های گوناگون آن، و زیتون، و انار، شبیه به یکدیگر و غیر شبیه پدید آورد. از میوه آن- چون ثمر داد- بخورید} - وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ - . رعد / 4 -
{و در زمین قطعاتی است کنار هم، و باغهایی از انگور و کشتزارها و درختان خرما، چه از یک ریشه و چه از غیر یک ریشه، که با یک آب سیراب می‌گردند، و [با این همه] برخی از آنها را در میوه [از حیث مزه و نوع و کیفیت] بر برخی دیگر برتری می‌دهیم. بی گمان در این [امر نیز] برای مردمی که تعقّل می‌کنند دلایل [روشنی] است}
{ اوست کسی که از آسمان، آبی فرود آورد که [آب] آشامیدنی شما از آن است، و روییدنی [هایی] که [رمه‌های خود را] در آن می‌چرانید [نیز] از آن است. به وسیله آن، کشت و زیتون و درختان خرما و انگور و از هر گونه محصولات [دیگر] برای شما می‌رویاند. قطعاً در اینها برای مردمی که اندیشه می‌کنند نشانه‌ای است. و شب و روز و خورشید و ماه را برای شما رام گردانید، و ستارگان به فرمان او مسخّر شده‌اند. مسلماً در این [امور] برای مردمی که تعقل می‌کنند نشانه‌هاست. و [همچنین] آنچه را در زمین به رنگهای گوناگون برای شما پدید آورد [مسخّر شما ساخت]}
{پس برای شما به وسیله آن باغهایی از درختان خرما و انگور پدیدار کردیم که در آنها برای شما میوه‌های فراوان است و از آنها می‌خورید. و از طور سینا درختی برمی‌آید که روغن و نان خورشی برای خورندگان است. } - أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها - فاطر / 27 -
{ آیا ندیده‌ای که خدا از آسمان، آبی فرود آورد و به [وسیله] آن میوه‌هایی که رنگهای آنها گوناگون است بیرون آوردیم؟ }
{ و در آن [زمین] باغهایی از درختان خرما و تاک قرار دادیم و چشمه‌ها در آن روان کردیم. تا از میوه آن و [از] کارکردِ دستهایِ خودشان بخورند، آیا باز [هم] سپاس نمی‌گزارند؟ }
{ در آن، میوه [ها] و نخلها با خوشه‌های غلاف‌دار، و دانه‌های پوست‌دار و گیاهان خوشبوست. }
{ پس انسان باید به خوراک خود بنگرد، که ما آب را به صورت بارشی فرو ریختیم آن گاه زمین را با شکافتنی [لازم] شکافتیم پس در آن، دانه رویانیدیم. و انگور و سبزی، و زیتون و درخت خرما، و باغهای انبوه، و میوه و چراگاه، [تا وسیله] استفاده شما و دامهایتان باشد.}
{ سوگند به [کوه] تین و زیتون، }
**[ترجمه]
تفسیر
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً قیل أی من السحاب أو من جانب السماء فَأَخْرَجْنا علی تلوین الخطاب بِهِ أی بالماء نَباتَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ أی نبت کل صنف من النبات و المعنی إظهار القدرة فی إنبات الأنواع المفننة بماء واحد فَأَخْرَجْنا مِنْهُ أی من النبات أو الماء خَضِراً أی شیئا أخضر یقال أخضر و خضر کأعور و عور و هو الخارج من الحبة المتشعب نُخْرِجُ مِنْهُ أی من الخضر حَبًّا مُتَراکِباً و هو السنبل.
وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ أی و أخرجنا من النخل نخلا من طلعها
قنوان أو من النخل شیئا من طلعها قنوان و یجوز أن یکون مِنَ النَّخْلِ خبر قِنْوانٌ و مِنْ طَلْعِها بدل منه و المعنی و حاصله من طلع النخل قنوان و هو الأعذاق جمع قنو کصنوان جمع صنو دانِیَةٌ قریبة من المتناول لقصر شجره أو ملتفة قریب بعضها من بعض و إنما اقتصر علی ذکرها عن مقابلها لدلالتها علیه و زیادة النعمة فیها.
وَ جَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ عطف علی نَباتَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ و قرئ بالرفع علی الابتداء أی و لکم أو ثم جنات أو من الکرم جنات و لا یجوز عطفه علی قِنْوانٌ إذ العنب لا یخرج من النخل.
وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ أیضا عطف علی نَباتَ أو نصب علی الاختصاص لعزة هذین الصنفین عندهم مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشابِهٍ حال من الرمان أو من الجمیع أی بعض ذلک متشابه و بعضه غیر متشابه فی الهیئة و القدر و اللون و الطعم انْظُرُوا إِلی ثَمَرِهِ أی إلی ثمر کل واحد من ذلک إِذا أَثْمَرَ إذا أخرج ثمره کیف یثمر ضئیلا لا یکاد ینتفع به وَ یَنْعِهِ و إلی حال نضجه کیف یعود ضخیما ذا نفع و لذة و هو فی الأصل مصدر ینعت الثمرة إذا أدرکت و قیل جمع یانع کتاجر و تجر.
إِنَّ فِی ذلِکُمْ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ أی لآیات علی وجود القادر الحکیم و توحیده فإن حدوث الأجناس المختلفة و الأنواع المفننة من أصل واحد و نقلها من حال إلی حال لا یکون إلا بإحداث قادر یعلم تفاصیلها و یرجح ما تقتضیه حکمته مما یمکن من أحوالها و لا یعوقه عن فعله ند یعارضه أو ضد یعانده.
وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ بعضها طیبة و بعضها سبخة و بعضها رخوة و بعضها صلبة و بعضها یصلح للزرع دون الشجر و بعضها بالعکس و لو لا تخصیص قادر موقع لأفعاله علی وجه دون وجه لم تکن کذلک لاشتراک تلک القطع فی الطبیعة الأرضیة و ما یلزمها و یعرض لها بتوسط ما یعرض من الأسباب السماویة من حیث إنها متضامة متشارکة فی النسب و الأوضاع وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ أی و بساتین فیها أنواع الأشجار و الزروع و توحید الزرع لأنه مصدر فی أصله و قرأ
حفص و غیره وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ بالرفع عطفا علی وَ جَنَّاتٌ صِنْوانٌ نخلات أصلها واحد وَ غَیْرُ صِنْوانٍ أی و متفرقات مختلفة الأصول و قرأ حفص بالضم و هو لغة تمیم کقنوان فی جمع قنو فِی الْأُکُلِ فی الثمر شکلا و قدرا و رائحة و طعما و ذلک أیضا مما یدل علی وجود الصانع الحکیم فإن اختلافها مع اتحاد الأصول و الأسباب لا یکون إلا بتخصیص قادر مختار لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ یستعملون عقولهم بالتفکر.
فِیها فاکِهَةٌ أی ضروب مما یتفکه به ذاتُ الْأَکْمامِ أوعیة التمر وَ الْحَبُ کالحنطة و الشعیر و سائر ما یتغذی به ذُو الْعَصْفِ ذو الورق الیابس کالتبن وَ الرَّیْحانُ یعنی المشموم أو الرزق من قولهم خرجت أطلب ریحان الله.
وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ قیل خصهما من الثمار بالقسم لأن التین فاکهة طیبة لا فضلة له و غذاء لطیف سریع الهضم و دواء کثیر النفع فإنه یلین الطبع و یحلل البلغم و یطهر الکلیتین و یزیل رمل المثانة و یفتح سدَّة الکبد و الطحال و یسمن البدن و الزیتون فاکهة و إدام و دواء و له دهن لطیف کثیر المنافع و قد مر تأویلهما برسول الله و أمیر المؤمنین أو بالحسنین صلوات الله علیهم.
**[ترجمه]«وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» { از آسمان، آبی فرود آورد }گفته اند: یعنی از ابر یا از سوی آسمان که با آن«فَأَخْرَجْنا » { برآوردیم } -تفاوت در خطاب از غائب به متکلم-، «بِهِ » یعنی با آب«نَباتَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ » یعنی رویش هر دسته گیاه را و منظور، اظهار قدرت است بر رویاندن گیاهان گوناگون از یک آب، «فَأَخْرَجْنا مِنْهُ »یعنی از آن گیاه یا از آن آب، خارج کردیم«خَضِراً » جوانه سبزی که از درون دانه برآید و خارج از دانه های پراکنده شده قرار دارد «نُخْرِجُ مِنْهُ » {برمی‌آوریم }از آن، سبزه خوشه‌ای که«حَبًّا مُتَراکِباً » دانه‌های روی هم دارد.
«وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ »یعنی از نخل، نخلی دارای گلی پرده‌دار و رشته‌های در دسترس و به هم پیوسته خارج کردیم یا از نخل، چیزی را و از شکوفه های آن، خوشه هایی نزدیک به هم خارج کردیم، می توان «مِنَ النَّخْلِ »را خبر برای «قِنْوانٌ » و «مِنْ طَلْعِها » را بدل آن در نظر گرفت. و معنا چنین می شود: از شکوفه های درخت خرما خوشه‌هایی نزدیک به هم حاصل می شود. قنوان که جمع قنو است مانند صنوان که جمع آن صنو است یعنی خوشه های خرما«دانِیَةٌ »یعنی نزدیک کسی است که قصد خوردن دارد، چرا که درخت آن کوتاه است یا اینکه[معنا چنین است]که به هم تنیده است که برخی از آن نزدیک برخی دیگر است و به ذکر آن پرداخت که بر دیگری ها دلالت دارد و نعمت در آن زیاد است.
«وَ جَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ » عطف است بر «نَباتَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ » و همچنین مبتدا در نظر گرفته شده و مرفوع قرائت شده است، یعنی برای شما یا اینکه سپس باغ هایی است یا از کرم[خداوند] باغ هایی است و عطف کردن آن به «قِنْوانٌ » صحیح نمی باشد چرا که انگور از درخت خرما خارج نمی شود.
«وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ » نیز عطف بر «نَباتَ » است یا اینکه به خاطر اختصاص منصوب شده است چرا که این دو نوع در نزد آن ها دارای ارزش زیادی هستند.«مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشابِهٍ » حال برای رمان یا از همه است یعنی بعضی از آن ها در اندازه و رنگ و مزه شبیه به هم و برخی غیر متشابه هستند «انْظُرُوا إِلی ثَمَرِهِ »یعنی بنگرید به میوه هر کدام از آن ها، «إِذا أَثْمَرَ » یعنی هنگامی که میوه خود را خارج می کند که بسیار خرد و زبون و تقریبا بی‌سود است «وَ یَنْعِهِ »و به رسیدن میوه‌اش بنگرید که چگونه پخته می شود و درشت و سودمند می گردد و آن در واقع مصدر است، گفته می شود«ینعت الثمره» وقتی که برسد و گفته شده است جمع یانع است مانند تاجر و تجر.
«إِنَّ فِی ذلِکُمْ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ » یعنی نشانه هایی است بر وجود قادر حلیم و یگانه بودن آن، چون که پذیرش اجناس گوناگون و انواع چندان و ذی فنون از یک اصل و چرخش آنها از حالی به حالی، نباشد جز با اثر بخشی قادری که شرح آنها را می داند و با حکمت خود بر ترجیح دادن حالی ا بر حالی دیگر، بر حسب مقتضی تواناست و همتا و ضدی نیست که با او در آویزد و جلو کارش را بگیرد.
«وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ»{ و در زمین قطعاتی است کنار هم } برخی خوب و برخی شوره‌زار، برخی نرم و برخی سخت، برخی زراعت ده و ناسازگار برای درخت و برخی بر عکس و اگر توانائی نباشد که هر یک را بر کار خود اختصاص دهد، چنین تفاوت هایی نیز به وجود نمی آید زیرا همه در طبع زمینی شریکند و در لوازم آن بر اثر اوضاع آسمانی با هم برابرند چون نسبت و وضع آنها یکی است «وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ» یعنی بستانهایی که انواعی از نخل و زراعت دارند، و اینکه زرع را مفرد آورده است به این دلیل است که در اصل مصدر است و حفص و دیگران آن را «وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ »قرائت کرد اند و با رفع خوانده اند که عطف بر «وَ جَنَّاتٌ» است.
«صِنْوانٌ» نخلهایی که از یک ریشه اند و «غَیْرُ صِنْوانٍ » یعنی نخل هایی که ریشه های جدا از هم دارند و حفص آن را با ضمه قرائت کرده است که بر اساس لغت تمیم می باشد مانند«قنوان» که جمع «قنو» است. «ِفی الْأُکُلِ» یعنی میوه آنها در شکل و اندازه و بو و مزه تفاوت دارند که این هم خود دلیل بر وجود صانع حکیم است، زیرا اختلاف آنها با اینکه اصل و اسباب آنها یکی است جز با تأیید و اختصاص دادن توانای مختار امکان پذیر نیست. «لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ » یعنی کسانی که عقل های خود را با فکر کردن به کار می اندازند.
«فِیها فاکِهَةٌ» یعنی انواعی از آنچه به عنوان میوه خورده می شود«ذاتُ الْأَکْمامِ »یعنی غلاف های خرما، «وَ الْحَبُ » مانند گندم و جو و دیگر چیزهایی که از آن تغذیه صورت می گیرد«ذُو الْعَصْفِ » دارای برگ خشک مانند کاه «وَ الرَّیْحانُ » یعنی بودار یا به معنای روزی همچنان که گفته می شود «خرجت أطلب رحیان الله»یعنی خارج شدم در حالی که به دنبال روزی خداوند بودم.
«وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ»{ سوگند به [کوه] تین و زیتون} از میان همه میوه‌ها به این دو سوگند یاد شده است چون انجیر میوه خوبیست و همه‌اش خوردنیست و خوراکی است لطیف و زود هضم و پر سود طبع را نرم می کند، بلغم را فرو می نشاند قلوه‌ها را نیرو دهد، ورم مثانه را می ببرد و سدّه کبد و طحال را می گشاید و فربه می سازد، و زیتون میوه و خورش و دارو است و روغن لطیفی دارد که پر سود است و تأویل آنها به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و امیر المؤمنین علیه السلام و حسنین علیهم السّلام گذشت.
**[ترجمه]
الأخبار
«1»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا أَهْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ علیه السلام مِنَ الْجَنَّةِ أَهْبَطَ مَعَهُ عِشْرِینَ وَ مِائَةَ قَضِیبٍ مِنْهَا أَرْبَعُونَ مَا یُؤْکَلُ دَاخِلُهَا وَ خَارِجُهَا وَ أَرْبَعُونَ مِنْهَا مَا یُؤْکَلُ دَاخِلُهَا وَ یُرْمَی بِخَارِجِهَا وَ أَرْبَعُونَ مِنْهَا مَا یُؤْکَلُ خَارِجُهَا وَ یُرْمَی بِدَاخِلِهَا وَ غِرَارَةٌ فِیهَا بَزْرُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ(1).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: هنگامی که خداوند عزّ و جلّ آدم را از بهشت فرو آورد به همراه او صد و بیست شاخه فرود آورد که چهل عدد آن ها از درون و بیرون خوردنی بودند، چهل عدد آنها درونش خوردنی بود و بیرونش دورانداختنی بود، و چهل عدد آن ها بیرونش خوردنی بود نه درونش و با او یک جوال بود که در آن تخم هر چیزی بود. - . الخصال : 601 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الغرارة بالکسر الجوالق و قال البزر کل حب یبذر للنبات.
1) 1. الخصال: 601.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: «الغِراره» یعنی جوال و «البزر» به هر دانه ای که به عنوان بذر برای گیاه به کار می رود گفته می شود.
**[ترجمه]
«2»
الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ الْبَجَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْقِرَانِ بَیْنَ التِّینِ وَ التَّمْرِ وَ سَائِرِ الْفَوَاکِهِ قَالَ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنِ الْقِرَانِ فَإِنْ کُنْتَ وَحْدَکَ فَکُلْ کَیْفَ أَحْبَبْتَ وَ إِنْ کُنْتَ مَعَ قَوْمٍ مُسْلِمِینَ فَلَا تَقْرُنْ(1).
المحاسن، عن أبی القاسم عن إسماعیل بن همام عن علی بن جعفر: مثله(2).
**[ترجمه]علل الشرایع: علی بن جعفر می گوید: از برادرم موسی علیه السّلام پرسیدم از همراه خوردن انجیر و خرما و میوه‌های دیگر، فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از همراه خوردن آنها نهی کرد، اگر تنها بودی هر طور که می خواهی بخور و اگر در میان جمع مسلمانی هستی، همراه هم مخور (یعنی دو تا را در یک لقمه قرار مده). - . علل الشرایع 2.: 206 -
در محاسن، مانند آن نقل شده است. - . المحاسن : 442. -
**[ترجمه]
«3»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّی أَوْ غَیْرِهِ رَفَعَهُ قَالَ: إِذَا آکَلْتَ أَحَداً فَأَرَدْتَ أَنْ تَقْرُنَ فَأَعْلِمْهُ بِذَلِکَ(3).
**[ترجمه]محاسن: فرمود: چون هم خوراک دیگری باشی و خواهی دو دو بخوری به او اعلام کن. - . المحاسن : 442. -
**[ترجمه]
«4»
وَ مِنْهُ، عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ نَادِرٍ الْخَادِمِ قَالَ: أَکَلَ الْغِلْمَانُ فَاکِهَةً وَ لَمْ یَسْتَقْصُوا أَکْلَهَا وَ رَمَوْا بِهَا فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام سُبْحَانَ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمُ اسْتَغْنَیْتُمْ فَإِنَّ النَّاسَ لَمْ یَسْتَغْنُوا أَطْعِمُوهُ مَنْ یَحْتَاجُ إِلَیْهِ(4).
**[ترجمه]محاسن: نادر خادم گفت: غلامان[نوجوانان] میوه خوردند و ته‌مانده‌اش را دور ریختند ابو الحسن علیه السّلام فرمود: سبحان اللَّه اگر شما از آن بی‌نیاز بودید مردم از آن بی نیاز نیستند، آن را به کسی که نیازمند آن است بخورانید. - . المحاسن : 441. -
**[ترجمه]
«5»
وَ مِنْهُ، عَنِ النَّهِیکِیِّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام یَقُولُ: لَا تَضُرُّ الْعِنَبُ الرَّازِقِیُّ وَ قَصَبُ السُّکَّرِ وَ التُّفَّاحُ(5).
**[ترجمه]محاسن: منصور بن یوسف می گوید: شنیدم أبو الحسن علیه السّلام می فرمود: انگور رازقی، نیشکر و سیب، زیانی ندارند. - . المحاسن : 527. -
**[ترجمه]
«6»
وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ یَکْرَهُ تَقْشِیرَ الثَّمَرَةِ(6).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السّلام: پوست کندن میوه را بد می داشت. - . المحاسن : 556. -
**[ترجمه]
«7»
وَ مِنْهُ، عَنْ حُسَیْنِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ فُرَاتِ بْنِ أَحْنَفَ قَالَ: إِنَّ لِکُلِّ ثَمَرَةٍ سَمّاً مَا فَإِذَا أُتِیتُمْ بِهَا فَأَمِسُّوهَا بِالْمَاءِ أَوِ اغْمِسُوهَا فِی الْمَاءِ یَعْنِی اغْسِلُوهَا(7).
**[ترجمه]محاسن: فرات بن احنف می گوید: هر میوه زهری دارد و هنگامی که آوردید، آب به آن برسانید و در آب فرو ببرید یعنی آن را بشوئید. - . المحاسن : 556. -
**[ترجمه]
بیان
سماما بالکسر جمع سم أو بالفتح و التشدید فی المیمین فما للتبهیم و التقلیل أی سمّا قلیلا و لیس «ما» فی الکافی(8)
«فأمسوها» و فی الکافی «فمسوها»
و هو أظهر و علی ما هنا کأن الباء زائدة و کأن التعبیر بالمس للإشعار بالاکتفاء بصب قلیل من الماء و یحتمل الحقیقة.
**[ترجمه]«سِماما» جمع سم یا با فتحه و تشدید، «ما» برای مبهم و کم نشان دادن است و در کافی - . الکافی 6 : 350. -
، «ما» ذکر نشده است، به جای «فأمسوها» در کافی «فمسوها» ذکر شده است و آن روشن تر است و بر اساس آنچه در اینجا ذکر شده است گویا باء زائده است و گویا تعبیر به «مس» جهت اشاره کردن به این امر است که ریختن اندکی از آب، کفایت می کند و احتمال دارد [باء، زائده نباشد بلکه] حقیقت باشد.
**[ترجمه]
«8»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: شَیْئَانِ یُؤْکَلَانِ بِالْیَدَیْنِ الْعِنَبُ وَ الرُّمَّانُ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: دو چیز با دست خورده می شود: انگور و انار. - . المحاسن : 556. -
**[ترجمه]
«9»
وَ مِنْهُ، قَالَ رُوِیَ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: دَخَلَ أَبُو عُکَّاشَةَ بْنُ مِحْصَنٍ الْأَسَدِیُّ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَکَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَائِماً عِنْدَهُ فَقَدَّمَ إِلَیْهِ عِنَباً فَقَالَ حَبَّةً حَبَّةً یَأْکُلُ الشَّیْخُ الْکَبِیرُ أَوِ الصَّبِیُّ الصَّغِیرُ وَ ثَلَاثَةً وَ أَرْبَعَةً مَنْ یَظُنُّ أَنَّهُ لَا یَشْبَعُ فَکُلْهُ حَبَّتَیْنِ حَبَّتَیْنِ فَإِنَّهُ یُسْتَحَبُّ وَ نَرْوِی أَنَّ الثِّمَارَ إِذَا أَدْرَکَتْ فَفِیهَا الشِّفَاءُ لِقَوْلِهِ جَلَّ وَ عَزَّ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ(2).
**[ترجمه]کافی: ابو عکاشه بن محصن اسدی نزد امام باقر علیه السّلام رفت و امام صادق علیه السّلام نزد او ایستاده بود و انگوری برای او آورد و آن حضرت فرمود: پیرمرد و کودک خردسال آن را دانه دانه می خورند و کسی که می پندارد سیر نشود سه تا و چهارتا و تو، دو دو، بخور که مستحب است و روایت است که در میوه رسیده شفاء است که خدا جلّ و عزّ فرموده «کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ » - . انعام / 141 - { از میوه آن- چون ثمر داد- بخورید.} - . الکافی 6 : 351. -
**[ترجمه]
«10»
الْمَکَارِمُ،: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله رُبَّمَا أَکَلَ الْعِنَبَ حَبَّةً حَبَّةً وَ کَانَ صلی الله علیه و آله رُبَّمَا أَکَلَهُ خَرْطاً حَتَّی تُرَی رُوَالُهُ عَلَی لِحْیَتِهِ کَتَحَدُّرِ اللُّؤْلُؤِ وَ الرُّوَالُ الْمَاءُ الَّذِی یَخْرُجُ مِنْ تَحْتِ الْقِشْرِ(3)وَ کَانَ یَأْکُلُ الْقِثَّاءَ بِالرُّطَبِ وَ الْقِثَّاءَ بِالْمِلْحِ وَ کَانَ یَأْکُلُ الْفَاکِهَةَ الرَّطْبَةَ وَ کَانَ أَحَبُّهَا إِلَیْهِ
الْبِطِّیخَ وَ الْعِنَبَ وَ کَانَ یَأْکُلُ الْبِطِّیخَ بِالْخُبْزِ وَ رُبَّمَا أَکَلَ بِالسُّکَّرِ وَ کَانَ رُبَّمَا أَکَلَ صلی الله علیه و آله الْبِطِّیخَ بِالرُّطَبِ وَ یَسْتَعِینُ بِالْیَدَیْنِ جَمِیعاً(4)
وَ کَانَ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ التَّمْرَ وَ یَشْرَبُ عَلَیْهِ الْمَاءَ وَ کَانَ التَّمْرُ وَ الْمَاءُ أَکْثَرَ طَعَامِهِ وَ کَانَ یَتَمَجَّعُ اللَّبَنَ وَ التَّمْرَ وَ یُسَمِّیهِمَا الْأَطْیَبَیْنِ(5).
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا أُتِیَ بِفَاکِهَةٍ حَدِیثَةٍ قَبَّلَهَا وَ وَضَعَهَا عَلَی عَیْنَیْهِ وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ أَرَیْتَنَا أَوَّلَهَا فَأَرِنَا آخِرَهَا وَ فِی رِوَایَةِ ابْنِ بَابَوَیْهِ اللَّهُمَّ کَمَا أَرَیْتَنَا أَوَّلَهَا فِی عَافِیَةٍ أَرِنَا آخِرَهَا فِی عَافِیَةٍ.
وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَکَلَ الْفَاکِهَةَ وَ بَدَأَ بِبِسْمِ اللَّهِ لَمْ
تَضُرَّهُ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله لَمَّا أُخْرِجَ آدَمُ علیه السلام مِنَ الْجَنَّةِ زَوَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَی مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَ عَلَّمَهُ صَنْعَةَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فَثِمَارُکُمْ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ غَیْرَ أَنَّ هَذِهِ تَغَیَّرُ وَ تِلْکَ لَا تَتَغَیَّرُ(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله شیوه اش چنین بود که زمانی انگور را دانه دانه می خورد و بسا خوشه آن را به دهان می گرفت و می کشید تا لعابش را میدیدیم که بر ریش او مانند دانه لؤلؤ سرازیر می شد و آن لعاب، آب زیر پوست است. - . مکارم الاخلاق 29-30 -
و خیار را با رطب[خرمای تَر] و خیار را با نمک می خورد، میوه را تازه می خورد و او خربزه و انگور را بیشتر دوست داشت و خربزه را با نان می خورد و گاهی هم با شکر، و بسا که خربزه را با رطب می خورد، و همه را با هر دو دست می خورد. - . مکارم الاخلاق 29-30 -
و خرما می خورد و از رویش آب می نوشید، و خرما و آب، بیشترین خوراکش بودند، و پیوسته شیر و خرما را با هم می خورد و آنها را دو پاکیزه‌تر می نامید. - . مکارم الاخلاق 29-30 -
امام صادق علیه السّلام می فرماید: هنگامی که میوه تازه و نوبار برای پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله می آوردند آن را می بوسید و بر چشم می نهاد، و می فرمود: بار خدایا آغازش را به ما نشان دادی، پس پایانش را [نیز] به ما بنما، و در روایت ابن بابویه است که همان گونه که آغاز آن را با عافیت به ما نشان دادی، پایانش را هم با عافیت، به ما نشان ده.
از ابن عباس از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل می کند که فرمود: هر که با نام خدا میوه را بخورد، به او زیان نمی زند، و فرمود: زمانی که خدا آدم علیه السّلام را از بهشت خارج کرد از میوه‌های بهشت به او توشه داد و ساخت هر چیز را به او آموخت، میوه‌های شما از میوه های بهشت است جز اینکه اینها دگرگونی دارند و میوه بهشت دگرگونی ندارد. - . مکارم الاخلاق 194-193 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی النهایة فیه أنه علیه السلام کان یأکل العنب خرطا یقال خرط العنقود و اخترطه إذا وضعه فی فیه ثم یأخذ حبه و یخرج عرجونه عاریا منه و قال الجوهری الروال علی فعال بالضم اللعاب یقال فلان یسیل رواله و الفرس یرول فی مخلاته ترویلا قال ابن السکیت الروال و المرغ و اللعاب و البصاق کله بمعنی و فی النهایة التمجع و المجع أکل التمر باللبن و هو أن یحسو حسوة من اللبن و یأکل علی أثرها تمرة.
**[ترجمه]در نهایه گفته است: او علیه السلام، انگور را به دهان می کشید، گفته شده است«خرط العنقود و اخترطه» یعنی در دهانش گذاشت، دانه اش را درآورد و خوشه آن را بدون دانه خارج کرد. جوهری گفته است: «رُوال» به معنای لعاب [آب دهان] است. گفته می شود«فلان یسیل رواله » یعنی فلانی آب دهانش جاری می شود، «الفرس یرول فی مخلاته ترویلا» یعنی اسب، آب دهان خود را در توبره اش می ریزد. ابن سکیت می گوید: الروال و المرغ و اللعاب و البصاق همه شان به یک معناست و در نهایه گفته است در معنای التمجع و المجع، آن راخوردن خرما با شیر گفته است و آن عبارت است از اینکه جرعه جرعه شیر را بنوشد و در پی آن خرما بخورد.
**[ترجمه]
«11»
الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أُهْبِطَ آدَمُ علیه السلام بِثَلَاثِینَ صِنْفاً مِنْ فَاکِهَةِ الْجَنَّةِ مِنْهَا مَا یُؤْکَلُ دَاخِلُهُ وَ خَارِجُهُ وَ مِنْهَا مَا یُؤْکَلُ دَاخِلُهُ وَ یُطْرَحُ خَارِجُهُ وَ مِنْهَا مَا یُؤْکَلُ خَارِجُهُ وَ یُطْرَحُ دَاخِلُهُ(2).
**[ترجمه]درالمنثور: ابن عباس می گوید: آدم سی نوع میوه از بهشت فرو آورد برخی از آن ها، از درون و بیرون قابل خوردن هستند، برخی درونش را می خورند و بیرونش را دور می اندازند و برخی برعکس. - . الدر المنثور 1 : 56 -
**[ترجمه]
«12»
الدَّعَائِمُ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ نَهَی عَنِ الْقِرَانِ بَیْنَ التَّمْرَتَیْنِ فِی فَمٍ وَ عَنْ سَائِرِ الْفَاکِهَةِ کَذَلِکَ(3).
قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّمَا ذَلِکَ إِذَا کَانَ مَعَ النَّاسِ فِی طَعَامٍ مُشْتَرَکٍ فَأَمَّا مَنْ أَکَلَ وَحْدَهُ فَلْیَأْکُلْ کَیْفَ أَحَبَ(4).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: رسول خدا صلی الله علیه و آله از خوردن دو تا خرما با هم، نهی کردند و همچنین از خوردن سایر میوه ها [نیز به این شکل نهی کردند] - . دعائم الاسلام 2 : 120 -
امام باقر علیه السلام فرمود: این امر[خوردن میوه ها باهم و دوتا دوتا] زمانی است که فرد با مردم در غذایی متشرک باشد، اما کسی که به تنهایی مشغول خوردن است، هر گونه دوست دارد بخورد. - . دعائم الاسلام 2 : 120 -
**[ترجمه]
بیان
قَالَ فِی النِّهَایَةِ فِی الْحَدِیثِ: أَنَّهُ نَهَی عَنِ الْقِرَانِ إِلَّا أَنْ یَسْتَأْذِنَ أَحَدُکُمْ صَاحِبَهُ.
و یروی الإقران و الأول أصح و هو أن یقرن بین التمرتین فی الأکل و إنما نهی عنه لأن فیه شرها و ذلک یزری بفاعله أو لأن فیه غبنا برفیقه و قیل إنما نهی لما کانوا فیه من شدة العیش و قلة الطعام و کانوا مع هذا
یواسون من القلیل فإذا اجتمعوا علی الأکل آثر بعضهم بعضا علی نفسه و قد یکون فی القوم من قد اشتد جوعه فربما قرن بین التمرتین أو عظم اللقمة فأرشدهم إلی الإذن فیه لتطیب به أنفس الباقین.
و منه حدیث جبلة قال کنا فی المدینة فی بعث العراق فکان ابن الزبیر یرزقنا التمر و کان ابن عمر یمر فیقول لا تقارنوا إلا أن یستأذن الرجل أخاه هذا لأجل ما فیه من الغبن و لأن ملکهم فیه سواء و روی نحوه عن أبی هریرة فی أصحاب الصفة انتهی.
و قال الکرمانی النهی للتحریم أو الکراهیة بحسب الأحوال و الإذن و قال الطیبی و لا حاجة إلی الإذن عند الاتساع و کذا إذا کان الطعام کثیرا یشبع الجمیع لکن الأدب حسن.
و قَالَ فِی إِکْمَالِ الْإِکْمَالِ فِی رِوَایَةِ مُسْلِمٍ(1)عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: لَا تُقَارِنُوا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی عَنِ الْإِقْرَانِ إِلَّا أَنْ یَسْتَأْذِنَ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ.
هذا النهی متفق علیه حتی یستأذنهم فإذا أذنوا فلا بأس و اختلفوا فی أن هذا النهی علی التحریم أو علی الکراهة و الأدب فنقل القاضی عیاض عن أهل الظاهر أنه للتحریم و عن غیرهم أنه للکراهة و الأدب.
و الصواب التفصیل فإن کان الطعام مشترکا بینهم فالقران حرام إلا برضاهم و یحصل الرضا بتصریحهم أو بما یقوم مقام التصریح من قرینة حال أو إدلال علیهم کلهم بحیث یعلم یقینا أو ظنا قویا أنهم یرضون به و متی شک فی
1) 1. روی مسلم فی کتاب الاشربة تحت الرقم 150 ج 3- 1617 بإسناده عن شعبة قال: سمعت جبلة بن سحیم قال: کان ابن الزبیر یرزقنا التمر، قال: و قد کان أصاب الناس یومئذ جهد، و کنا نأکل، فیمر علینا ابن عمر و نحن نأکل فیقول: لا تقارنوا، فان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله نهی عن الاقران الا أن یستأذن الرجل أخاه، قال شعبة: لا أری هذه الکلمة الا من کلمة ابن عمر، یعنی الاستیذان.
رضاهم فهو حرام و إن کان الطعام لغیرهم أو لأحدهم اشترط رضاه وحده فإن قرن بغیر رضاه فحرام و یستحب أن یستأذن الآکلین معه و لا یجب.
و إن کان الطعام لنفسه و قد ضیفهم به فلا یحرم علیه القران ثم إن کان فی الطعام قلة فحسن أن لا یقترن لتساویهم و إن کان کثیرا بحیث یفضل عنهم فلا بأس بقرانه لکن الأدب مطلقا التأدب فی الأکل و ترک الشره إلا أن یکون مستعجلا و یرید الإسراع لشغل آخر.
و قال الخطابی إنما کان هذا فی زمنهم و حین کان الطعام ضیقا فأما الیوم مع اتساع الحال فلا حاجة إلی الإذن و لیس کما قال بل الصواب ما ذکرناه من التفصیل فإن الاعتبار بعموم اللفظ لا بخصوص السبب لو ثبت السبب کیف و هو غیر ثابت و قوله یقرن أی یجمع و هو بضم الراء و کسرها لغتان و قوله نهی عن الإقران هکذا فی الأصول(1)و المعروف فی اللغة القران.
**[ترجمه]در نهایه در حدیثی گفته است: همانا او از قران [خوردن با هم] نهی کرده مگر اینکه از دوستش[همراهش] اجازه بگیرد، و روایت شده که با هم خوردن رواست و اولی درست‌تر است و از آن نهی شده است چون دلیل بر حرص و شکمباره گیست و مایه زبونی است و باعث زیان کسی است که رفیق و هم خوراک است و گفته اند همانا نهی از آن برای سختی زندگی و کمی خوراک بوده که [با این کار] در خوراک کم با هم مواساة [همراهی و همیاری]می کردند و چون گرد هم جمع می شدند، برخی، برخی دیگر را بر خود مقدم می داشتند و بسا میان آنها گرسنه‌تری بوده که دو تا خرما با هم می خورده یا لقمه را بزرگ بر می داشته است و به آنها اجازه داده تا خوردن برای دیگران گوارا باشد.
و حدیث جبله از این باب است. [می گوید] : ما در مدینه، در شمار فرستاده‌های عراق بودیم و ابن زبیر خرمائی به ما داده بود و ابن عمر می گذشت و می گفت دو تا با هم مخورید جز که یکی از یارش[رفیقش] اجازه بگیرد، این به خاطر این بوده که مایه زیان دیگران بوده است و همه در آن [به یک میزان]شریک بودند، و مانند آن از ابی هریره در باره اصحاب صفّه روایت شده است. پایان.
کرمانی گفته است: نهی، به حسب احوال برای حرمت یا کراهت بوده و گاهی هم اذن صادر می شده است. طیبی گفته است: در صورت وسعت خوراک نیازی به اجازه گرفتن از دیگران نیست و همچنین در فراوانی خوراک که همه سیر می شوند نیز چنین است[نیازی به اجازه گرفتن نیست]ولی [مراعات] ادب خوب است .
در باره روایت مسلم از ابن عمر آمده است که او گفت: دو تا را با هم نخورید زیرا رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از آن نهی کرد، مگر کسی که از یارش[رفیقش] اجازه بگیرد، این نهی مورد اتفاق است تا از دیگران اجازه گیرد و اگر اجازه دادند اشکالی ندارد و اختلاف دارند که آیا این نهی دلالت بر تحریم دارد یا کراهت و یا ادب؟ قاضی عیاض از اهل ظاهر آورده است که دلالت بر نهی تحریم دارد و از دیگران نقل کرده است که نهی، بر کراهت و ادب دلالت دارد. و درست این است که قائل به تفصیل باشیم که اگر خوراک مشترک بین همه باشد دو تا خوردن آن حرام است مگر با رضایت کسانی که در آن شریک هستند و رضایت با لفظ صریح یا آنچه جای آن را بگیرد مانند قرینه حال یا محبوب بودن نزد آنها تا جایی که یقین یا اطمینان دارد که آن ها راضی هستند و اگر شک دارد که آن ها راضی هستند یا نه حرام است و اگر خوراک از آنِ دیگری است یا از آنِ یکی از آن هاست فقط رضایت او شرط است و اگر بدون رضایت او دو تا با هم بخورد حرام است و اجازه گرفتن از هم خوراکها مستحب است ولی واجب نیست.
و اگر خوراک، از آنِ خود او باشد که او آن ها را مهمان کرده است با هم خوردن بر او حرام نیست وانگه اگر خوراک کم است بهتر است که دو تا با هم نخورند تا ملاحظه تساوی آنها بشود و اگر غذا [خوراک]فراوان است و فزونی دارد دو تا با هم خوردن ایرادی ندارد ولی به هر حال همیشه، [رعایت] ادب در [خوردن] خوراک خوب است و نیز ادب [اقتضا می کند که انسان] حرص [و میل زیاد] نسبت به غذا را جز اینکه برای [انجام] کاری شتاب زده باشد، ترک کند.
خطابی گفته است که این سخن ها در زمان آنها بوده است که خوراک تنگ بوده و[تهیه آن دشوار بود] امّا امروزه نیازی به اجازه نیست و[لی] چنان نیست که [او] می گوید بلکه حق همان است که ما شرح کردیم زیرا میزان، عموم لفظ خبر است نه خصوصیت سبب با اینکه [خود] این سبب [هم] ثابت نیست.
و اینکه فرمود«یقرن» یعنی جمع می کند، که با ضمه و کسره راء دو لغت به حساب می آید و اینکه فرمود«نهی عن الإقران» نیز در اصول همین گونه است و آنچه در لغت معروف است عبارت است از: القران.
**[ترجمه]
«13»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْکُوفِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الطَّحَّانِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَمْسٌ مِنْ فَاکِهَةِ الْجَنَّةِ فِی الدُّنْیَا الرُّمَّانُ الْمَلَاسِیُّ وَ التُّفَّاحُ الْأَصْفَهَانِیُّ وَ السَّفَرْجَلُ وَ الْعِنَبُ وَ الرُّطَبُ الْمُشَانُ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: پنج تا از میوه های بهشت در این جهان هستند: انار ملاس، سیب اصفهان، به، انگور، و رطب مشان. - . المحاسن : 527 -
**[ترجمه]
«14»
مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ هِلَالِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَفَّارِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَلِیٍّ الدِّعْبِلِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام أَنَّهُ قَالَ: أَرْبَعَةٌ نَزَلَتْ مِنَ الْجَنَّةِ الْعِنَبُ الرَّازِقِیُّ وَ الرُّطَبُ الْمُشَانُ وَ الرُّمَّانُ الْأَمْلَسِیُّ وَ التُّفَّاحُ الشَّعْشَعَانِیُّ یَعْنِی الشَّامِیَّ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ وَ السَّفَرْجَلُ(3).
**[ترجمه]امالی طوسی: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: چهار[میوه] از بهشت فرود آمده است: انگور رازقی، رطب مشان، انگور ملس، سیب شعشعانی یعنی شامی و در روایت دیگری آمده است: و به. - . امالی الطوسی 1.: 379 -
**[ترجمه]
1) 1. راجع صحیح البخاریّ تحت الرقم 14 من کتاب المظالم و بالرقم 44 من کتاب الاطعمة و سنن أبی داود أیضا کتاب الاطعمة بالرقم 43 و الترمذی بالرقم 16 و الدارمیّ بالرقم 25، مسند ابن حنبل 2- 7 و 4644 و 74 و 81 و 103.
2) 2. المحاسن: 527 و فیه« التفاح الشعشعانی».
3) 3. أمالی الطوسیّ 1- 379.
4) 4. الکافی 6- 349.
الإملیسی مکان الملاسی و هو أظهر.
قال فی القاموس الإملیس و بهاء الفلاة لیس بها نبات و الرمان الإملیسی کأنه منسوب إلیه انتهی و المعروف عندنا الملس بالتحریک و هو ما لا عجم له و به فسر الأملسی فی بحر الجواهر و فی بعض النسخ موضع الأصفهانی الشفان و لم أجد له معنی مناسبا قال فی القاموس غداة ذات شفان برد و ریح و فی أکثر نسخ الکافی الشیسقان و لم أجده فی اللغة و فی بعضها الشیقان و فی القاموس الشیقان بالکسر جبلان أو موضع قرب المدینة.
و أقول لو کان بالإضافة کان له وجه.
و الشعشعانی الطویل و کأنه أصح النسخ فتفسیر الشیخ إیاه بالشامی کأنه لکون تفاحهم کذلک و فی الأصبهان أیضا تفاح صغیر طویل هو أطیب هذا النوع و أنفعه و فی الکافی و العنب الرازقی.
و فی القاموس الرازقی الضعیف و العنب الملاحی و قال الملاحی کغرابی و قد یشدد عنب أبیض طویل.
و قال الموشان بالضم و کغراب و ککتاب من أطیب الرطب.
**[ترجمه]کلینی - . الکافی 6 : 149 - روایت نخست را از عدّه از برقی آورده و در بعضی از نسخه های آن به جای ملاسی، إملیسی است و آن روشن تر است.
در قاموس گفته است: املیس و املیسه دشت بی‌گیاه است و گویا انار املیسی به آنجا منسوب است .پایان. و نزد ما مَلَس معروف است و آن انار بی‌دانه است و در بحر الجواهر، املیسی به آن تفسیر شده است، و در بعضی از نسخه ها به جای اصفهانی «شفان» آمده و معنی مناسبی برای آن نیافتم، در قاموس گفته است «غداة ذات شفان» یعنی بامداد سرد و باددار، در بسیاری از نسخه های کافی، شیسقان آمده که در لغت معنائی برای آن نیافتم، و در یک نسخه «شیقان»است و در قاموس آن را دو کوه یا جایی نزدیک مدینه تفسیر کرده است.
و می گویم اگر با اضافه بود، معنایی داشت.
و «شعشعانی» به معنی دراز است و گویا درست‌ترین نسخه‌ها همین باشد و اینکه شیخ آن را به شامی تفسیر کرده برای این است که گویا سیب آنها از این نوع بوده است، و در اصفهان سیب خرد درازیست که بهترین و سودمندترین این نوع از سیب است و در کافی«و العنب الرازقی » و انگور رازقی آمده است.
و در قاموس گفته است: رازقی یعنی ضعیف و انگور ملاحی را گویند، و ملاحی همانند غرابی، انگور سفید درازی می باشد.
و گفته است: «موشان» با ضمه و بر وزن غراب و کتاب از بهترین خرماهاست.
**[ترجمه]
«15»
الْفِرْدَوْسُ، عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُلُوا الْعِنَبَ حَبَّةً حَبَّةً فَإِنَّهُ أَهْنَأُ وَ أَمْرَأُ.
وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ أَکَلَ مِنَ الْفَوَاکِهِ وَتْراً لَمْ تَضُرَّهُ.
**[ترجمه]امام علی علیه السّلام از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل می کند که فرمود: انگور را دانه دانه بخورید که خوشتر و گواراتر است.
و از ابن عباس نقل شده است که هر کسی که میوه‌ها را به شمار طاق[فرد و نه زوج] بخورد زیانش نمی زند .
**[ترجمه]
باب 3 التمر و فضله و أنواعه
الآیات
مریم: وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا(1)
التکاثر: ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ
<meta info="- وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا - . مریم / 5 -
{ و تنه درخت خرما را به طرف خود [بگیر و] بتکان، تا بر تو خرمای تازه می‌ریزد. }
{ سپس در همان روز است که از نعمتِ [روی زمین] پرسیده خواهید شد }
**[ترجمه]
تفسیر
قال الطبرسی رحمه الله:
قَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام: لَمْ تَسْتَشْفِ النِّسَاءُ بِمِثْلِ الرُّطَبِ إِنَّ اللَّهَ أَطْعَمَهُ مَرْیَمَ فِی نِفَاسِهَا(2).
و قال فی الآیة الثانیة
رُوِیَ: أَنَّ بَعْضَ الصَّحَابَةِ أَضَافَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مَعَ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَوَجَدُوا عِنْدَهُ تَمْراً وَ مَاءً بَارِداً فَأَکَلُوا فَلَمَّا خَرَجُوا قَالَ هَذَا مِنَ النَّعِیمِ الَّذِی یُسْأَلُونَ عَنْهُ(3).
أقول
قد مرت الأخبار الکثیرة فی أن النعیم هو الولایة(4).
**[ترجمه]طبرسی( ره) گفته است: امام باقر علیه السّلام فرمود: زنان درمانی چون خرمای تازه ندارند زیرا خداوند در زائیدن به مریم خورانید.
و در باره تفسیر آیه دوم گفته است: یک صحابی پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله را با گروهی یارانش مهمان کرد و خرما و آب سرد برایشان آورد، خوردند و هنگامی که خارج شدند فرمود: این از آن نعمتهایی است که از آنها پرسش می شوند.
گویم
اخبار بسیاری گذشت که در آن ها بیان شده است که نعیم همان ولایت است .
**[ترجمه]
روایات
«1»
الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ السَّیَّارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ الْمُهْتَدِی یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَرْبَعَةٌ یُعَدِّلْنَ الطِّبَاعَ الرُّمَّانُ السُّورَانِیُّ وَ الْبُسْرُ الْمَطْبُوخُ وَ الْبَنَفْسَجُ وَ الْهِنْدَبَاءُ(5).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: چهار چیز طبع ها را معتدل می سازند، انار سودانی، غوره پخته، بنفشه و کاسنی. - . الخصال : 249. -
**[ترجمه]
«2»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الزَّیَّاتِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: بَیْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذْ وَرَدَ عَلَیْهِ وَفْدُ عَبْدِ الْقَیْسِ فَسَلَّمُوا ثُمَّ وَضَعُوا بَیْنَ
یَدَیْهِ جُلَّةَ تَمْرٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ أَ صَدَقَةٌ أَمْ هَدِیَّةٌ قَالُوا بَلْ هَدِیَّةٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَیُّ تَمَرَاتِکُمْ هَذِهِ قَالُوا الْبَرْنِیُّ فَقَالَ صلی الله علیه و آله فِی تَمْرَتِکُمْ هَذِهِ تِسْعُ خِصَالٍ إِنَّ هَذَا جَبْرَئِیلُ علیه السلام یُخْبِرُنِی أَنَّ فِیهِ تِسْعَ خِصَالٍ یُطَیِّبُ النَّکْهَةَ وَ یُطَیِّبُ الْمَعِدَةَ وَ یَهْضِمُ الطَّعَامَ وَ یَزِیدُ فِی السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ یُقَوِّی الظَّهْرَ وَ یُخَبِّلُ الشَّیْطَانَ وَ یُقَرِّبُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یُبَاعِدُ مِنَ الشَّیْطَانِ(1).
**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: ما نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بودیم ناگاه فرستادگان عبد القیس وارد شدند و سلام دادند و یک سبد خرما نزد آن حضرت نهادند و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: صدقه است یا هدیه؟ گفتند: یا رسول اللَّه هدیه است، فرمود: این از کدام نوع خرماهای شما است؟ گفتند: بَرنیّ است، فرمود: در این خرمای شما نه خصلت است که جبرئیل آن ها را به من خبر داده است: بوی دهان را خوش می کند، معده را پاک می کند، خوراک را هضم می کند، نیروی شنیدن و دیدن را می افزاید، پشت را محکم می کند. شیطان را گیج می سازد، به خداوند عزّ و جلّ نزدیک می کند و از شیطان دور می کند. - . الخصال : 416 -
**[ترجمه]
بیان
و یخبل الشیطان قال فی القاموس الخبل فساد الأعضاء و الفالج و یحرک فیهما و قطع الأیدی و الأرجل و الحبس و المنع و بالتحریک فساد فی القوائم و الجنون و کسحاب النقصان و الهلاک و العناء و خبله الحزن و خبله و اختبله جننه و أفسد عقله أو عضوه انتهی.
**[ترجمه]شیطان را دچار خبل[گیجی] می کند، در قاموس گفته است: خَبْل ، فساد اندامها و بیماری فلج و بریدن دست ها و پاها و زندان کردن و بازداشتن را گویند، و خَبَل، شیتی[به گونه ای که فرد نمی داند چگونه راه می رود] و دیوانگی است و «خَبال» مانند سحاب، به معنای کاستی و هلاکت و رنج است و خَبَله به معنی اندوه است و «خبله و اختبله» یعنی دیوانه اش کرد و عقل یا عضو[ی از ]او را فاسد کرد. پایان.
**[ترجمه]
و أقول
أکثر المعانی هنا مناسبة کما لا یخفی.
و قال الزمخشری فی الفائق قدم علی النبی صلی الله علیه و آله وفد عبد القیس فجعل یسمی لهم تمرات بلدهم فقالوا لرجل منهم أطعمنا من بقیة القوس الذی فی نوطک فأتاهم بالبرنی فقال النبی صلی الله علیه و آله أما إنه دواء لا داء فیه القوس بقیة التمر فی أسفل القربة أو الجلة کأنها شبهت بقوس البعیر و هی جانحته و النوط الجلة الصغیرة.
**[ترجمه]بیشتر این معانی [در باره خبل که در این حدیث ذکر شده است] مناسب است.
زمخشری در فائق گفته است: فرستادگان عبد القیس نزد پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله آمدند و نام خرماهای سرزمین آنها را بر شمرد و به یکی از مردان آنها فرمود: آنچه از سهم تو مانده که بیشتر آویختی به ما بخوران و برایشان برنیّ آورد و پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: آگاه باشید که آن درمانیست که درد ندارد، و قوس، ته‌مانده خیک یا سبد خرما است که گویا به قوس شتر تشبیه شده که پهلوی او است. و نوط، سبد کوچک را گویند.
**[ترجمه]
«3»
الْخِصَالُ، رُوِیَ: أَنَّهُ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ الْبِطِّیخَ بِالرُّطَبِ وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام أَکْلُ التَّمْرِ الْبَرْنِیِّ عَلَی الرِّیقِ یُورِثُ الْفَالِجَ(2).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خربزه را با خرما می خورد، امام صادق علیه السّلام فرمود: خوردن خرمای برنی در ناشتا بیماری فلج می آورد. - . الخصال : 443. -
**[ترجمه]
«4»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ قَالَ الرُّطَبُ وَ الْمَاءُ الْبَارِدُ(3).
وَ قَالَ علیه السلام: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا أَکَلَ التَّمْرَ یَطْرَحُ النَّوَی عَلَی ظَهْرِ کَفِّهِ
ثُمَّ یَقْذِفُ بِهِ(1).
وَ قَالَ علیه السلام: جَاءَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ عَلَیْکُمْ بِالْبَرْنِیِّ فَإِنَّهُ خَیْرُ تُمُورِکُمْ یُقَرِّبُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یُبَعِّدُ مِنَ النَّارِ(2).
وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أُتِیَ بِبِطِّیخٍ وَ رُطَبٍ فَأَکَلَ مِنْهُمَا وَ قَالَ هَذَانِ الْأَطْیَبَانِ(3).
وَ قَالَ علیه السلام: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کُلُوا التَّمْرَ عَلَی الرِّیقِ فَإِنَّهُ یَقْتُلُ الدِّیدَانَ فِی الْبَطْنِ(4).
صَحِیفَةُ الرِّضَا عَنْهُ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام: مِثْلَ الْحَدِیثِ الثَّانِی وَ الْأَخِیرِ(5).
و قال الصدوق رحمه الله یعنی بذلک کل التمور إلا البرنی فإن أکله علی الریق یورث الفالج(6).
**[ترجمه]عیون اخبار: علی بن ابی طالب علیه السّلام در تفسیر سخن خداوند عزّ و جلّ که«ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» { سپس در همان روز است که از نعمتِ [روی زمین] پرسیده خواهید شد} فرمود: [مراد]خرما و آب خنک [است]. - . عیون اخبار الرضا 2 : 38 -
امام علی علیه السلام فرمود: هنگامی که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله خرما می خورد هسته‌اش را پشت دستش می گذاشت و آن را پرت می کرد. - . عیون اخبار الرضا 2 : 41 -
امام علی علیه السلام فرمود: جبرئیل نزد پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله آمد و گفت: بر شما باد [خوردن] برنیّ که آن بهترین خرمای شماست به خداوند عزّ و جلّ نزدیک می سازد و از آتش دور کند. - . عیون اخبار الرضا 2 : 41 -
امام علی علیه السلام فرمود: برای پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله خربزه و خرمای تازه آوردند از هر دو خورد و فرمود: اینان دو پاکیزه‌ترند. - . عیون اخبار الرضا 2 : 42 -
و پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خرما را ناشتا بخورید که کرم ها را در شکم می کشد. - . عیون اخبار الرضا 2 : 48 -
در صحیفه رضا علیه السّلام مانند حدیث دوم و حدیث آخری آمده است. - . صحیفه الرضا
: 10 -
و صدوق( ره) گفته است: مقصود از آخری همه خرماها است به غیر از برنیّ که خوردنش در ناشتا باعث بیماری فلج شود. - . عیون اخبار الرضا 2 : 48 -
**[ترجمه]
«5»
الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَنْبَسَةَ عَنْ دَارِمِ بْنِ قَبِیصَةَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ الطَّلْعَ وَ الْجُمَّارَ بِالتَّمْرِ وَ یَقُولُ إِنَّ إِبْلِیسَ یَشْتَدُّ غَضَبُهُ وَ یَقُولُ عَاشَ ابْنُ آدَمَ حَتَّی أَکَلَ الْعَتِیقَ بِالْحَدِیثِ(7).
**[ترجمه]عیون اخبار: پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله طلع و جمّار را با خرما می خورد و می فرمود خشم ابلیس سخت می شود و می گوید آدمیزاده زندگی می کند تا کهنه را با نو بخورد. - . عیون اخبار الرضا 2 : 72 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الطلع من النخل شیء یخرج کأنه نعلان مطبقان و الحمل بینهما منضود و الطرف محدد أو ما یبدو من ثمرته فی أول ظهوره و قشرها یسمی الکفری و ما فی داخله الإغریض لبیاضه.
و قال الجمار کرمان هو شحم النخل و قال فی بحر الجواهر کزنار هو شحم
النخلة و قیل إنها بارد یابس فی الأولی یعقل الطبیعة و هو بطی‌ء الانحدار من المعدة.
و فی النهایة الجمارة قلب النخلة و شحمتها و قال فی المصباح الطلح بالفتح ما یطلع من النخلة ثم یصیر تمرا إن کانت أنثی و إن کانت النخلة ذکرا لم یصر تمرا بل یؤکل طریا و یترک علی النخلة أیاما معلومة حتی یصیر فیه شیء أبیض مثل الدقیق و له رائحة زکیة فیلقح به الأنثی و قال جمار النخلة قلبها و منه یخرج الثمر و السعف و تموت بقطعه.
**[ترجمه]در قاموس آمده است که طلع نخل خرما چیزیست مانند دو نعل که روی هم قرار دارد و بن خوشه خرما میان آن درآید و نوکش تیز است و یا به معنای آنچه از میوه خرماست که در ابتدای ظاهرشدنش مشاهده می شود و پوسته آن را کفرّی گویند و درونش را اغریض(هر چیز تازه و سفید ) [می گویند]چون سفید است.
و گفته است جمّار بر وزن رمان، پیه نخل خرما است و در بحر الجواهر گفته است جمار مانند زنار و به معنای پیه نخل خرماست و گفته شده است که سرد و خشک است و درجه یکم طبع را می بندد و به کندی از معده فرود می آید.
در نهایه آمده است که جمّاره، دل و پیه درخت خرما است، در مصباح گفته است: طَلع بفتح گُل نخله [درخت خرما]است که اگر ماده باشد خرما می شود و اگر نر باشد خرما نمی شود و خودش را می خورند و چند روز بر درخت خرما باقی می گذارند تا گرد سفیدی مانند آرد در آن پدیدار گردد و بوی خوبی دارد و آن گرد را به گل درخت خرمای ماده می ریزند تا تلقیح شود. گفته است: جمّار درخت خرما، قلب او است و خرما و سعف[چوب درخت خرما] از آن خارج می شوند و اگر آن را ببرند نخله می میرد.
**[ترجمه]
«6»
الْعُیُونُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: الْکَمْأَةُ مِنَ الْمَنِّ الَّذِی أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ هِیَ شِفَاءُ الْعَیْنِ وَ الْعَجْوَةُ الَّتِی هِیَ مِنَ الْبَرْنِیِّ مِنَ الْجَنَّةِ وَ هِیَ شِفَاءٌ مِنَ السَّمِ(1).
**[ترجمه]عیون اخبار: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: کمأه [قارچ] از منّ است که خداوند به بنی اسرائیل نازل کرد و درمان چشم است و خرمای عجوه از جنس بَرنیّ است که از بهشت است و درمان زهر است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 75 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس العجوة بالحجاز التمر المخشی(2)
و تمر بالمدینة و قال فی بحر الجواهر العجوة بالفتح نوع من تمر المدینة أکبر من الصیحانی یضرب إلی السواد و قال البرنی من أجود التمر و فی القاموس البرنی تمر معروف معرب أصله برنیک أی الحمل الجید.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: عجوه در حجاز، خرمای پست است و خرمائی است در مدینه. در بحر الجواهر گفته است: عَجوه نوعی از خرمای مدینه است که درشت‌تر از صیحانی می باشد و به سیاهی می زند، و گفته است: برنی بهترین خرما است . و در قاموس گفته است برنیّ خرمای معروفی است که معرّب شده است و اصل آن «برنیک» یعنی بار نیکوست.
**[ترجمه]
«7»
مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ بُشْرَانَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ السِّمَاکِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُنَادِی عَنْ شُجَاعِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ هَاشِمِ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ سَعْداً قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَصْبَحَ بِتَمَرَاتٍ مِنْ عَجْوَةٍ لَمْ یَضُرَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ سَمٌّ وَ لَا سِحْرٌ(3).
**[ترجمه]امالی طوسی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کس با چند خرمای عجوه ناشتا بشکند در آن روز از زهر و جادو زیان نمی بیند. - . امالی الطوسی 2 : 9 -
**[ترجمه]
«8»
الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ
جَلَّ لَمَّا خَلَقَ آدَمَ مِنْ طِینَتِهِ فَضَلَتْ مِنْ تِلْکَ الطِّینَةِ فَضْلَةٌ فَخَلَقَ اللَّهُ مِنْهَا النَّخْلَةَ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ إِذَا قُطِعَتْ رَأْسُهَا لَمْ تَنْبُتْ وَ هِیَ تَحْتَاجُ إِلَی اللِّقَاحِ(1).
**[ترجمه]الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ
ص: 127
جَلَّ لَمَّا خَلَقَ آدَمَ مِنْ طِینَتِهِ فَضَلَتْ مِنْ تِلْکَ الطِّینَةِ فَضْلَةٌ فَخَلَقَ اللَّهُ مِنْهَا النَّخْلَةَ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ إِذَا قُطِعَتْ رَأْسُهَا لَمْ تَنْبُتْ وَ هِیَ تَحْتَاجُ إِلَی اللِّقَاحِ - 1. علل الشرائع 2 ر 262. - .
**[ترجمه]
«9»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: کُلُّ النَّخْلِ یَنْبُتُ فِی مُسْتَنْقَعِ الْمَاءِ إِلَّا الْعَجْوَةُ فَإِنَّهَا نَزَلَ بَعْلُهَا مِنَ الْجَنَّةِ(2).
**[ترجمه]علل الشرایع: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: هر درخت خرمایی در آبگیر می روید جز درخت خرمای عجوه چون که نر آن از بهشت است. - . علل الشرایع 2 : 263 -
**[ترجمه]
بیان
کأن المعنی أن العجوة لا تنبت من النواة و إذا نبتت منها لا تکون عجوة و إنما تکون عجوة إذا نبتت من بعض عذوقها.
**[ترجمه]مقصود این است که عجوه از هسته نمی روید و اگر درخت خرما از هسته بروید به آن عجوه نمی گویند، و تنها، شاخه‌ای که از ریشه آن بروید عجوه می باشد.
**[ترجمه]
«10»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا تَأْکُلُ الْحَامِلُ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ لَا تَتَدَاوَی بِهِ أَفْضَلَ مِنَ الرُّطَبِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمَرْیَمَ علیها السلام وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً(3)حَنِّکُوا أَوْلَادَکُمْ بِالتَّمْرِ فَهَکَذَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام(4).
**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: زن زائو[وضع حمل کننده] چیزی نخورد و با آن درمان نکند که بهتر از رطب باشد، خداوند عزّ و جلّ به مریم علیها السّلام فرمود: «وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً » - . مریم / 26-25 - { و تنه درخت خرما را به طرف خود [بگیر و] بتکان، تا بر تو خرمای تازه می‌ریزد. و بخور و بنوش و دیده روشن دار } کام فرزندان خود را با خرما بردارید که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله با حسن و حسین علیهما السّلام چنین کرد. - . الخصال 2 : 637 -
**[ترجمه]
«11»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ وَفْدَ عَبْدِ الْقَیْسِ قَدِمُوا عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فَوَضَعُوا بَیْنَ یَدَیْهِ جُلَّةَ تَمْرٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ صَدَقَةٌ أَمْ هَدِیَّةٌ قَالُوا بَلْ هَدِیَّةٌ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَیُّ تَمَرَاتِکُمْ هَذِهِ قَالُوا هُوَ الْبَرْنِیُّ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ هَذَا جَبْرَئِیلُ یُخْبِرُنِی أَنَّ فِی تَمْرَتِکُمْ هَذِهِ تِسْعَ خِصَالٍ تُخَبِّلُ الشَّیْطَانَ وَ یُقَوِّی الظَّهْرَ وَ تَزِیدُ فِی الْمُجَامَعَةِ وَ تَزِیدُ فِی السَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ تُقَرِّبُ مِنَ اللَّهِ وَ تُبَاعِدُ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ تَهْضِمُ الطَّعَامَ وَ تَذْهَبُ بِالدَّاءِ وَ تُطَیِّبُ النَّکْهَةَ(5).
و منه، عن أحمد بن عبید عن الحسین بن علوان: مثله(1)
المکارم، عن النبی صلی الله علیه و آله: مثله(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: فرستادگان عبد القیس نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند و یک سبد خرما نزد آن حضرت نهادند و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: صدقه است یا هدیه؟ گفتند: یا رسول اللَّه هدیه است، فرمود: این از کدام نوع خرماهای شما است؟ گفتند: بَرنیّ است، فرمود: در این خرمای شما نه خصلت است که جبرئیل آن ها را به من خبر داده است: شیطان را گیج می سازد، پشت را محکم می کند، [قدرت] آمیزش را افزایش می دهد نیروی شنیدن و دیدن را می افزاید، به خداوند عزّ و جلّ نزدیک می کند و از شیطان دور می کند، خوراک را هضم می کند، بوی دهان را خوش می کند و بیماری را [از بین] می برد. - . المحاسن : 534 -
به سندی دیگر مانند آن نقل شده است - . المحاسن : 534 - و در مکارم نیز مانند آن از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است. - . مکارم الاخلاق : 193 -
**[ترجمه]
«12»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا مِنْ أَهْلِ الرَّیِّ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنْ خَلْقِ النَّخْلِ بَدْءاً مِمَّا هُوَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا خَلَقَ آدَمَ مِنَ الطِّینَةِ الَّتِی خَلَقَهُ مِنْهَا فَضَلَ مِنْهَا فَضْلَةٌ فَخَلَقَ مِنْهَا نَخْلَتَیْنِ ذَکَراً وَ أُنْثَی فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ أَنَّهَا خُلِقَتْ مِنْ طِینِ آدَمَ تَحْتَاجُ الْأُنْثَی إِلَی اللِّقَاحِ کَمَا تَحْتَاجُ الْمَرْأَةُ إِلَی اللِّقَاحِ وَ یَکُونُ مِنْهُ جَیِّدٌ وَ رَدِیٌّ وَ دَقِیقٌ وَ غَلِیظٌ وَ ذَکَرٌ وَ أُنْثَی وَ وَالِدٌ وَ عَقِیمٌ ثُمَّ قَالَ إِنَّهَا کَانَتْ عَجْوَةً فَأَمَرَ اللَّهُ آدَمَ علیه السلام أَنْ یَنْزِلَ بِهَا مَعَهُ حِینَ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ فَغَرَسَهَا بِمَکَّةَ فَمَا کَانَ مِنْ نَسْلِهَا فَهِیَ الْعَجْوَةُ وَ مَا کَانَ مِنْ نَوَاهَا فَهُوَ سَائِرُ النَّخْلِ الَّذِی فِی مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبِهَا(3).
**[ترجمه]محاسن: از امام صادق علیه السّلام از آغاز آفرینش نخل خرما سوال شد، حضرت فرمود: چون خدا تبارک و تعالی آدم را از گلی که برایش آماده کرده بود آفرید تکه‌ای فزون آمد و از آن، دو درخت خرما آفرید، نر و ماده، و به خاطر اینکه درخت خرما از فزونی گل آدم شده است مانند نیاز زن به نطفه مرد در آبستنی، ماده ی آن نیاز به گرد نر دارد، و از این رو خرما خوب و بد، و نازک و کلفت، نر و ماده، بارده و بی‌بار دارد، سپس فرمود: آن همان عجوه بود و خداوند به آدم زمانی که فرود آمد فرمود که آن را در مکه بکارد و هر آنچه از نژاد آن است عجوه می باشد و هر چه از هسته آن است نخلهای دیگر در خاور و باختر زمین است. - . المحاسن : 528 -
**[ترجمه]
بیان
بدء کفعل و بدیء کفعیل أی ابتداء.
**[ترجمه]«بدء» مانند فعل و «بدیء» مانند فعیل، یعنی آغاز کردن .
**[ترجمه]
«13»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مَرْوَکٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اسْتَوْصُوا بِعَمَّتِکُمُ النَّخْلَةِ خَیْراً فَإِنَّهَا خُلِقَتْ مِنْ طِینَةِ آدَمَ أَلَا تَرَوْنَ أَنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِنَ الشَّجَرَةِ تُلْقَحُ غَیْرُهَا(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: در باره عمه خود نخله سفارش به خوبی کنید، زیرا آن از گل آدم آفریده شده است آیا نمی بینید هیچ درختی جز آن گرد نر نمی خواهد. - . المحاسن : 528 -
**[ترجمه]
بیان
استوصوا أی اقبلوا وصیتی إیاکم فی عمّتکم خیرا.
**[ترجمه]«استوصوا» یعنی این وصیت به نیکی در مورد عمه خود را که من به شما می گویم، بپذیرید.
**[ترجمه]
«14»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْخَطَّابِ الْحَلَّالِ عَنْ عَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یَا عَلَاءُ هَلْ تَدْرِی مَا أَوَّلُ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ابْنُ رَسُولِهِ أَعْلَمُ قَالَ فَإِنَّهَا الْعَجْوَةُ فَمَا خَلَصَ فَهُوَ الْعَجْوَةُ وَ مَا کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ فَإِنَّمَا هُوَ مِنَ الْأَشْیَاءِ(5).
**[ترجمه]محاسن: علاء بن رزین می گوید: امام صادق علیه السّلام فرمود: ای علاء می دانی نخستین درختی که بر زمین روئیده چیست؟: گفتم: خدا و رسولش و زاده رسولش داناترند، فرمود: همانا آن عجوه است که هر کدام پاک باشند عجوه‌اند و هر کدام، غیر آن باشد از چیزهای [دیگر] است. - . المحاسن : 528 -
**[ترجمه]
بیان
فما خلص أی نبت من غصن من أغصانه بغیر واسطة أو بها أو بوسائط أو شابهها مشابهة تامة و ما کان غیر ذلک علی الوجهین فإنما هو من الأشیاء
أی من غیرها من أنواع التمور و فی الکافی(1)من الأشباه أی یشبهها و لیست هی و یحتمل أن یکون بالیاء المثناة و الهاء جمع شیة أی الألوان المختلفة.
**[ترجمه]پاک باشد یعنی از شاخه آن با واسطه یا بی واسطه روئیده شود یا اینکه مشابهت تامه ای به آن داشته باشد و اگر این گونه نبود، از چیزهای دیگر یعنی خرماهای دیگر است و در کافی - . الکافی 6 : 346 - «من الاشباه» آمده یعنی مانند آن است و خودش نیست و احتمال دارد جمع«شیه» باشد یعنی رنگ های مختلف.
**[ترجمه]
«15»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ: کُلُّ التُّمُورِ تَنْبُتُ فِی مُسْتَنْقَعِ الْمَاءِ إِلَّا الْعَجْوَةُ فَإِنَّهَا نَزَلَ بَعْلُهَا مِنَ الْجَنَّةِ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: همه خرماها در آبگیر می رویند به جز عجوه که نر آن، از بهشت است. - . المحاسن : 529 -
**[ترجمه]
«16»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ مُکْرَمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْعَجْوَةُ مِنْ أُمِّ التَّمْرِ وَ هِیَ الَّتِی أَنْزَلَ بِهَا آدَمُ مِنَ الْجَنَّةِ(3).
المکارم، عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(4)
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: عجوه مادر همه خرماها است و همان است که آدم آن را از بهشت آورده است. - . المحاسن : 529 -
در مکارم مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 192 -
**[ترجمه]
بَیَان
فِی الْکَافِی(5): هِیَ أُمُّ التَّمْرِ وَ هِیَ الَّتِی أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَی لآِدَمَ علیه السلام مِنَ الْجَنَّةِ.
**[ترجمه]در کافی - . الکافی 6 : 347 - آمده است: آن [عجوه] مادر همه خرماها است و همان است که خداوند متعال آن را از بهشت برای آدم فرو فرستاد .
**[ترجمه]
«17»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ سَالِمِ بْنِ مُکْرَمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْعَجْوَةُ أُمُّ التَّمْرِ وَ هِیَ الَّتِی أَنْزَلَ بِهَا آدَمُ علیه السلام مِنَ الْجَنَّةِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَةٍ أَوْ تَرَکْتُمُوها قائِمَةً عَلی أُصُولِها(6)یَعْنِی الْعَجْوَةَ.
وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ قَالَ: أَصْلُ التَّمْرِ کُلِّهِ مِنَ الْعَجْوَةِ(7).
**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام فرمود: عجوه مادر همه خرماها است و همان است که آدم آن را از بهشت آورده و آن معنی قول خدای تبارک و تعالی است که فرمود: «ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَةٍ أَوْ تَرَکْتُمُوها قائِمَةً عَلی أُصُولِها » - . حشر / 5 - { آنچه درخت خرما بریدید یا آنها را [دست نخورده] بر ریشه‌هایشان بر جای نهادید} که مقصود همان عجوه است.
و در حدیث دیگری است که ریشه همه خرماها عجوه است. - . المحاسن : 530 -
**[ترجمه]
بیان
فی الصحاح العجوة ضرب من أجود التمر بالمدینة و نخلتها تسمی لینة و قال البیضاوی ما قطعتم من لینة أی أی شیء قطعتم من نخلة فعلة من اللون و تجمع علی ألوان و قیل من اللین و معناها النخلة الکریمة و جمعها ألیان.
**[ترجمه]در صحاح گفته است: عجوه بهترین نوع خرمای مدینه است و نخله آن را لینه می نامند، و بیضاوی در تفسیر «ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَةٍ» گفته است: هر نخله را ببرید به هر رنگ باشد. [لینه] بر وزن فِعله از ریشه«اللون» است که جمع آن«ألوان» می باشد. و گفته شده است که به معنی نخل خوبست که جمع آن«ألیان»می باشد.
**[ترجمه]
«18»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ خَلَّادٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: کَانَتْ نَخْلَةُ مَرْیَمَ الْعَجْوَةَ نَزَلَتْ فِی کَانُونَ وَ نَزَلَ مَعَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ الْعَتِیقُ وَ الْعَجْوَةُ مِنْهُمَا تَفَرَّقَ أَنْوَاعُ النَّخْلِ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام رضا علیه السّلام فرمود: نخل خرمای مریم عجوه بود که در ماه کانون فرود آمد، خرمای عتیق و عجوه به همراه آدم از بهشت نازل شدند و انواع دیگر خرما از آنها است. - . المحاسن : 530 -
**[ترجمه]
بیان
کانون الأول و الثانی شهران من الشهور الرومیة فی قلب الشتاء و کأن المراد هنا الأول.
**[ترجمه]کانون اول و دوم، دو ماه از ماه های رومی در دل زمستان هستند و گویا مقصود اینجا کانون یکم است.
**[ترجمه]
«19»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَامِرِ بْنِ کَثِیرٍ السَّرَّاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَوَدَّعْتُهُ وَ کَانَ أَصْحَابُنَا یُقَدِّمُونَنِی فَقَالَ لِی یَا ابْنَ سُوقَةَ إِنَّ أَصْلَ کُلِّ تَمْرَةٍ مِنَ الْعَجْوَةِ فَمَا لَمْ یَکُنْ مِنَ الْعَجْوَةِ فَلَیْسَ بِتَمْرٍ(2).
**[ترجمه]محاسن: محمّد بن سوقه می گوید برای وداع نزد امام باقر علیه السّلام رفتیم و یاران، مرا مقدم می داشتند و آن حضرت به من فرمود: ای پسر سوقه اصل خرماها از عجوه است و هر چه از آن نباشد خرما نیست. - . المحاسن : 531 -
**[ترجمه]
«20»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُیَسِّرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَوْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی فَلْیَنْظُرْ أَیُّها أَزْکی طَعاماً(3)قَالَ أَزْکَی طَعَاماً التَّمْرُ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام در تفسیر قول خدای تعالی که «فَلْیَنْظُرْ أَیُّها أَزْکی طَعاماً » - . کهف / 19 - { تا ببیند کدام یک از غذاهای آن پاکیزه‌تر است } فرمود خوراک پاک تر همان خرما است. - . المحاسن : 531 -
**[ترجمه]
بیان
المشهور بین المفسرین أن المراد بالأزکی الأطهر و الأحل ذبیحة لأن عامتهم کانت مجوسا و فیهم قوم مؤمنون یخفون بإیمانهم و قیل أطیب طعاما و قیل أکثر طعاما و قیل کان من طعام أهل المدینة ما لا یستحله أصحاب الکهف
**[ترجمه]مشهور میان مفسران این است که مقصود از «أزکی» پاک ترین و [در میان ذبیحه ها] حلالترین [آن] است زیرا عموم مردم زرتشتی بودند و میان آنها گروهی مؤمن بودند که ایمان خود را نهان می داشتند، و گفته اند: مراد از آن یعنی گواراترین خوراک است، و گفته اند: مراد،خوراک بیشتر است، و گفته شده است: اصحاب کهف برخی خوراک های آن شهر را حلال نمی دانستند.
**[ترجمه]
أقول
یمکن الجمع بین بعض ما ذکروه و بین ما ورد فی الروایة بأن یکون الأطیب عندهم التمر لکونه ألذ و عدم مدخلیة التذکیة فیه.
**[ترجمه]میان برخی این گفته‌ها با آنچه در این روایت است می توان به این شکل جمع کرد که: خوراک پاک تر نزد آنها همان خرما بوده که تذکیه لازم ندارد.
**[ترجمه]
«21»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ بِجَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا قُدِّمَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله طَعَامٌ فِیهِ تَمْرٌ إِلَّا بَدَأَ بِالتَّمْرِ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: خوراکی برای رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نیاوردند که در آن خرما باشد مگر اینکه ایشان با خوردن خرما آغاز می فرمود. - . المحاسن : 531 -
**[ترجمه]
«22»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام
قَالَ: کَانَ حَلْوَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله التَّمْرَ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: حلوای پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله خرما بود. - . المحاسن : 531 -
**[ترجمه]
«23»
وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ علیه السلام: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوَّلُ مَا یُفْطِرُ عَلَیْهِ فِی زَمَنِ الرُّطَبِ الرُّطَبُ وَ فِی زَمَنِ التَّمْرِ التَّمْرُ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله، اول چیزی که در فصل رطب با آن افطار می کرد رطب بود و در فصل خرما، خرما بود. - . المحاسن : 531 -
**[ترجمه]
«24»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ یُفْطِرُ عَلَی التَّمْرِ فِی زَمَنِ التَّمْرِ وَ عَلَی الرُّطَبِ فِی زَمَنِ الرُّطَبِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در فصل رطب با رطب افطار می کرد و در فصل خرما با خرما. - . المحاسن : 531 -
**[ترجمه]
«25»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْکُوفِیِّ وَ غَیْرِهِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ یُحِبُّ أَنْ یَرَی الرحل [الرَّجُلَ] تَمْرِیّاً لِحُبِّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله التَّمْرَ(4).
**[ترجمه]محاسن: علی بن الحسین علیه السلام دوست می داشت که ببیند کسی خرما دوست داشته باشد برای[اینکه] رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خرما را دوست داشت. - . المحاسن : 531 -
**[ترجمه]
«26»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عُقْبَةَ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: دَخَلْنَا عَلَیْهِ فَدَعَا لَنَا بِتَمْرٍ فَأَکَلْنَا ثُمَّ ازْدَدْنَا مِنْهُ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنِّی لَأُحِبُّ الرَّجُلَ أَوْ قَالَ یُعْجِبُنِی الرَّجُلُ أَنْ یَکُونَ تَمْرِیّاً(5).
**[ترجمه]محاسن: عقبة بن بشیر می گوید نزد ابی جعفر علیه السّلام رفتیم، برای ما خرما خواست، ما خوردیم و بیشتر خواستیم سپس فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرموده است من دوست دارم کسی را که، خرما دوست باشد. - . المحاسن : 531 -
**[ترجمه]
«27»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ أَبِی الْحُسَیْنِ الْأَحْمَسِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنِّی لَأُحِبُّ الرَّجُلَ أَنْ یَکُونَ تَمْرِیّاً(6).
المکارم، مرسلا: مثله(7).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: من دوست دارم کسی را که، خرما دوست باشد. - . المحاسن : 531 -
در مکارم مانند آن به صورت مرسل نقل شده است. - . مکارم الاخلاق : 193 -
**[ترجمه]
«28»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ علیه السلام یَا عَلِیُّ إِنَّهُ لَیُعْجِبُنِی الرَّجُلُ
أَنْ یَکُونَ تَمْرِیّاً(1).
و منه عن أبیه عن ابن أبی عمیر عن إبراهیم بن طلحة عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(2).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به امام علی علیه السلام فرمود: ای علی من خوش دارم مرد، خرما دوست باشد. - . المحاسن : 532 -
با سند دیگری مانند همین حدیث آمده است. - . المحاسن : 532 -
**[ترجمه]
«29»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَیْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْعَجْوَةُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ فِیهَا شِفَاءٌ مِنَ السَّمِ(3).
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(4)
کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِیهِ وَ هِیَ شِفَاءٌ.
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: خرمای عجوه از بهشت است و در آن درمان زهر است. - . المحاسن : 532 -
در مکارم مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 192 -
در کتاب الامامة و التبصرة همین مضمون آمده است جز اینکه در آن آمده است که: در آن درمان است.
**[ترجمه]
«30»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ وَ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ زِیَادِ بْنِ مَرْوَانَ الْقَنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکَلَ سَبْعَ تَمَرَاتٍ عَجْوَةٍ عِنْدَ مَنَامِهِ قَتَلْنَ الدِّیدَانَ فِی بَطْنِهِ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: کسی که هنگام خوابیدن هفت خرمای عجوه بخورد، [آن خرما ها] کرمها را در شکمش می کشند. - . المحاسن : 533 -
**[ترجمه]
«31»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: خَالِفُوا أَصْحَابَ الْمُسْکِرِ وَ کُلُوا التَّمْرَ فَإِنَّ فِیهِ شِفَاءً مِنَ الْأَدْوَاءِ(6).
**[ترجمه]محاسن: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: مخالف شراب خواران باشید و خرما بخورید که درمان دردها است. - . المحاسن : 533 -
**[ترجمه]
«32»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام أَنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا یَشْکُو الْبَخَرَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ کُلِ التَّمْرَ الْبَرْنِیَّ عَلَی الرِّیقِ وَ اشْرَبْ عَلَیْهِ الْمَاءَ فَفَعَلَ فَسَمِنَ وَ غَلَبَتْ عَلَیْهِ الرُّطُوبَةُ فَکَتَبَ إِلَیْهِ یَشْکُو ذَلِکَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ کُلِ التَّمْرَ الْبَرْنِیَّ عَلَی الرِّیقِ وَ لَا تَشْرَبْ عَلَیْهِ الْمَاءَ فَاعْتَدَلَ(7).
**[ترجمه]محاسن: حسن بن شمّون می گوید: به ابی الحسن علیه السّلام نوشتم که یکی از یاران ما از خشکی مزاج شکوه کرد، حضرت به او نوشت خرمای برنی را ناشتا بخور و روی آن آب بنوش و چنین کرد و فربه شد و رطوبت بر او چیره شد و نامه ای نوشت و از آن شکوه کرد و حضرت در پاسخ او نوشت خرمای برنی را ناشتا بخور و آب روی آن ننوش، و مزاجش معتدل شد. - . المحاسن : 533 -
**[ترجمه]
«33»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَمْرٍو عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَیْرُ تُمُورِکُمُ الْبَرْنِیُّ یَذْهَبُ بِالدَّاءِ وَ لَا دَاءَ فِیهِ وَ یُشْبِعُ
وَ یَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ مَعَ کُلِّ تَمْرَةٍ حَسَنَةٌ.
وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: یُهَنِّئُ وَ یُمْرِئُ وَ یَذْهَبُ بِالْإِعْیَاءِ وَ یُشْبِعُ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: بهترین خرمای شما برنی است، درد را می برد و دردی نمی آورد و سیر می کند و بلغم را می برد و با هر خرما حسنه‌ایست. - . المحاسن : 533 -
و در حدیث دیگری است که خوش خور است و گوارا خستگی را می برد و سیری می آورد.
**[ترجمه]
«34»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحِیمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُمَیْرٍ الصُّوفِیِّ قَالَ: هَبَطَ جَبْرَئِیلُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ بَیْنَ یَدَیْهِ طَبَقٌ مِنْ رُطَبٍ أَوْ تَمْرٍ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ أَیُّ شَیْ‌ءٍ هَذَا قَالَ الْبَرْنِیُّ قَالَ یَا مُحَمَّدُ کُلْهُ فَإِنَّهُ یُهَنِّئُ وَ یُمْرِئُ وَ یَذْهَبُ بِالْإِعْیَاءِ وَ یُخْرِجُ الدَّاءَ وَ لَا دَاءَ فِیهِ وَ مَعَ کُلِّ تَمْرَةٍ حَسَنَةٌ(2).
**[ترجمه]محاسن: جبرئیل بر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نازل شد و در مقابلش سینی ای از رطب یا خرما بود و جبرئیل گفت این چیست؟ فرمود: برنیّ است. گفت: یا محمد آن را بخور که آن دل چسب و گوارا می سازد و خستگی ها را می برد و درد را خارج می کند و هیچ دردی در آن نیست و با هر خرمایی حسنه ای است. - . المحاسن : 533 -
**[ترجمه]
«35»
وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَیْرُ تَمْرِکُمُ الْبَرْنِیُّ یَذْهَبُ بِالدَّاءِ وَ لَا دَاءَ فِیهِ.
وَ زَادَ فِیهِ غَیْرُهُ: وَ مَنْ بَاتَ وَ فِی جَوْفِهِ مِنْهُ وَاحِدَةٌ سَبَّحَتْ سَبْعَ مَرَّاتٍ(3).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بهترین خرمای شما برنیّ است درد را می برد و دردی در آن نیست. - . المحاسن : 533 -
دیگری در آن افزوده است: هر که شب را سپری کند و یک دانه خرمای برنی در شکمش باشد هفت بار تسبیح گفته است.
**[ترجمه]
«36»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَیْرُ تُمُورِکُمُ الْبَرْنِیُّ وَ هُوَ دَوَاءٌ لَیْسَ فِیهِ دَاءٌ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: بهترین خرمای شما برنیّ است و آن داروئی است که درد ندارد. - . المحاسن : 534 -
**[ترجمه]
«37»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی عُثْمَانَ رَفَعَهُ قَالَ: أُهْدِیَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَمْرٌ بَرْنِیٌّ مِنْ تَمْرِ الْیَمَامَةِ فَقَالَ یَا عُمَیْرُ أَکْثِرْ لَنَا مِنْ هَذَا التَّمْرِ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ مَا هَذَا فَقَالَ تَمْرٌ بَرْنِیٌّ أُهْدِیَ لَنَا مِنَ الْیَمَامَةِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله التَّمْرُ الْبَرْنِیُّ یُشْبِعُ وَ یُهَنِّئُ وَ یُمْرِئُ وَ هُوَ الدَّوَاءُ وَ لَا دَاءَ لَهُ مَعَ کُلِّ تَمْرَةٍ حَسَنَةٌ وَ یُرْضِی الرَّبَّ وَ یُسْخِطُ الشَّیْطَانَ وَ یَزِیدُ فِی مَاءِ فَقَارِ الظَّهْرِ(5).
**[ترجمه]محاسن: به پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله خرمای برنی یمامه هدیه شد و ایشان فرمود: ای عمیر از این خرما میان مردم بسیار پخش کن. و جبرئیل نازل شد و گفت: این چیست؟ فرمود: خرمای برنی که مردم از یمامه پیش کش آورده اند، جبرئیل به پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله گفت: خرمای برنی سیر می کند، خوش خوراک و گوارا است، و داروئی است بی درد، با هر دانه‌اش حسنه‌ایست، پروردگار را خشنود می سازد، شیطان را به خشم می آورد و منی را می افزاید. - . المحاسن : 534 -
**[ترجمه]
«38»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الشَّامِیِّ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: أَطْعِمُوا الْبَرْنِیَّ نِسَاءَکُمْ فِی نِفَاسِهِنَّ تَحْلُمْ أَوْلَادُکُمْ.
وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: خَیْرُ تَمَرَاتِکُمُ الْبَرْنِیُّ فَأَطْعِمُوا نِسَاءَکُمْ فِی نِفَاسِهِنَّ تَخْرُجْ أَوْلَادُکُمْ حُلَمَاءَ(6).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: خرمای برنیّ را به زن های زائو[وضع حمل کننده] بخورانید تا فرزندهایتان بردبار شوند. - . المحاسن : 534 -
امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: بهترین خرمای شما برنیّ است آن را به زن های [وضع حمل کننده] بخورانید تا فرزندهایتان بردبار شوند.
**[ترجمه]
بیان
کأن المراد بنفاسهن قرب نفاسهن قبل الولادة أو محمول علی ما إذا أرضعن أولادهن و الأخیر أنسب بقصة مریم علیها السلام.
**[ترجمه]گویا مقصود از باردار بودن زن، نزدیک زائیدن است یا اینکه بر زن شیرده کودک حمل می شود و با توجه به داستان حضرت مریم معنای اخیر مناسب تر است .
**[ترجمه]
«39»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَوْ کَانَ طَعَامٌ أَطْیَبَ مِنَ الرُّطَبِ لَأَطْعَمَهُ اللَّهُ مَرْیَمَ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر خوراکی خوش تر از خرما بود خداوند [آن را] به مریم می خوراند. - . المحاسن : 535 -
**[ترجمه]
«40»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ وَ یُونُسَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْقَنْدِیِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا اسْتَشْفَتْ نُفَسَاءُ بِمِثْلِ الرُّطَبِ لِأَنَّ اللَّهَ أَطْعَمَ مَرْیَمَ جَنِیّاً فِی نِفَاسِهَا(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: زن های وضع حمل کننده را درمانی همچون خرمای تازه نیست، زیرا خداوند تازه چیده از آن را به مریم زائو[وضع حمل کننده] خورانید. - . المحاسن : 535 -
**[ترجمه]
«41»
وَ مِنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ یَعْقُوبَ رَفَعَهُ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لِیَکُنْ أَوَّلُ مَا تَأْکُلُ النُّفَسَاءُ الرُّطَبَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ لِمَرْیَمَ بِنْتِ عِمْرَانَ- وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا قِیلَ(3)یَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ إِبَّانَ الرُّطَبِ قَالَ سَبْعُ تَمَرَاتٍ مِنْ تَمَرَاتِ الْمَدِینَةِ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ فَسَبْعُ تَمَرَاتٍ مِنْ تَمَرَاتِ أَمْصَارِکُمْ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی وَ عَظَمَتِی وَ ارْتِفَاعِ مَکَانِی لَا تَأْکُلُ نُفَسَاءُ یَوْمَ تَلِدُ الرُّطَبَ فَیَکُونُ غُلَاماً إِلَّا کَانَ حَلِیماً وَ إِنْ کَانَتْ جَارِیَةً کَانَتْ حَلِیمَةً(4).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: نخستین خوراک زن زائو باید خرمای تازه باشد زیرا خدا عزّ و جلّ به مریم دختر عمران فرمود: «وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا { و تنه درخت خرما را به طرف خود [بگیر و] بتکان، تا بر تو خرمای تازه می‌ریزد.} گفتند: یا رسول اللَّه اگر دوران رطب نبود[چه؟]، فرمود: هفت دانه خرمای مدینه باشد، و اگر نباشد هفت دانه از هر خرما که بود زیرا خداوند تبارک و تعالی فرموده است: بعزت و جلال و عظمت و والامقامیم سوگند که زائو در روزی که زاید[وضع حمل می کند] خرما نخورد جز اینکه اگر نوزادش پسر است بردبار باشد و اگر دختر است بردبار باشد. - . المحاسن : 535 -
**[ترجمه]
بیان
وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ قیل أی أمیلیه إلیک و الباء مزیدة للتأکید أو افعلی الهز و الإمالة به أو هزی التمرة بهزة و الهز التحریک بجذب و دفع.
تساقط أی تتساقط فأدغمت التاء الثانیة فی السین و حذفها حمزة و قرأ حفص تساقط من ساقطت بمعنی أسقطت رطبا تمیز أو مفعول و الجنی المجتنی من
التمر و أکثر ما یستعمل فیما کان غذا طریا.
**[ترجمه]«وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ » گفته شده است یعنی آن را به سمت خود مایل [کج] کن و باء زائده و برای تاکید است، یا اینکه تکان دادن و کشیدن آن را با آن انجام بده یا خرما را با تکانی تکان بده، و «هزّ» یعنی تکان دادن با کشیدن و دفع کردن. «تساقط» به معنی «تتساقط» یعنی می ریزد. تاء دوم در سین ادغام شده و حمزه آن را حذف کرده است و حفص «تساقط» خوانده است یعنی فرو می ریزد، «رطبا» تمیز یا مفعول است و «الجنی» خرمای تازه را گویند و اکثرا در مورد خرمای خوردنی و تازه به کار می رود.
**[ترجمه]
«42»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الصَّرَفَانُ سَیِّدُ تُمُورِکُمْ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: سرور خرماهای شما خرمای صرفان است - . المحاسن : 535 -
**[ترجمه]
«43»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَرْبٍ صَاحِبِ الْجَوَارِی قَالَ: لَمَّا قَدِمَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ بَعَثَنِی هُذَیْلُ بْنُ صَدَقَةَ بْنِ الْحَشَّاشِ فَاشْتَرَیْتُ سَلَّةَ رُطَبِ صَرَفَانٍ مِنْ بُسْتَانِ إِسْمَاعِیلَ فَلَمَّا جِئْتُ بِهِ قَالَ مَا هَذَا قُلْتُ رُطَبٌ بَعَثَهُ إِلَیْکُمْ هُذَیْلُ بْنُ صَدَقَةَ فَقَالَ لِی قَرِّبْهُ فَقَرَّبْتُهُ إِلَیْهِ فَقَلَبَهُ بِإِصْبَعِهِ ثُمَّ قَالَ نِعْمَ التَّمْرُ هَذِهِ الْعَجْوَةُ لَا دَاءَ وَ لَا غَائِلَةَ(2).
**[ترجمه]محاسن: حرب کنیز فروش می گوید: هنگامی که امام صادق علیه السّلام آمد و عبد اللَّه بن حسن با او بود، هذیل بن صدقه مرا فرستاد و یک زنبیل رطب صرفان از بستان اسماعیل خریدم و چون آوردمش فرمود: این چیست؟ گفتم: رطبی است که هذیل بن صدقه برای شما فرستاده است، فرمود: نزدیک بیاور، نزدیکش بردم و با انگشتش آن را زیر و رو کرد و فرمود: چه خوب خرمائی است این عجوه که درد و آفتی ندارد. - . المحاسن : 535 -
**[ترجمه]
«44»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: لَمَّا قَدِمَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْحِیرَةَ رَکِبَ دَابَّتَهُ وَ مَضَی إِلَی الْخَوَرْنَقِ ثُمَّ نَزَلَ فَاسْتَظَلَّ بِظِلِّ دَابَّتِهِ وَ مَعَهُ غُلَامٌ أَسْوَدُ وَ ثَمَّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ فَاشْتَرَی نَخْلًا فَقَالَ لِلْغُلَامِ مَنْ هَذَا فَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ فَخَرَجَ فَجَاءَ بِطَبَقٍ ضَخْمٍ فَوَضَعَهُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَأَشَارَ إِلَی الْبَرْنِیِّ فَقَالَ مَا هَذَا فَقَالَ السَّابِرِیُّ فَقَالَ هُوَ عِنْدَنَا الْبَیْضُ ثُمَّ قَالَ لِلْمُشَانِ مَا هَذَا فَقَالَ لَهُ الْمُشَانُ قَالَ هُوَ عِنْدَنَا أُمُّ جِرْذَانَ وَ نَظَرَ إِلَی الصَّرَفَانِ فَقَالَ مَا هَذَا قَالَ الصَّرَفَانُ فَقَالَ هُوَ عِنْدَنَا الْعَجْوَةُ وَ فِیهَا شِفَاءٌ(3).
**[ترجمه]محاسن: زمانی که امام صادق علیه السّلام به حیره آمد مرکبش را سوار شد و به خورنق رفت و در آنجا پیاده شد و در سایه مرکبش آرمید و غلام سیاهی با او بود و آنجا مردی از اهل کوفه بود که نخلستانی خریده بود و به آن غلام گفت: این آقا کیست؟ پاسخ داد جعفر بن محمّد است و آن مرد رفت یک طبق بزرگ خرما آورد و مقابل آن حضرت نهاد و آن حضرت به خرمای برنیّ اشاره کرد که این چیست؟ پاسخ داد سابریست، فرمود آن در نزد ما خرمای بیض است، سپس به مشان اشاره کرد که این چیست؟ گفت: مشان، فرمود ما آن را ام جرذان می دانیم و به صرفان نگریست و فرمود: این چیست؟ گفت: صرفان، امام فرمود: ما آن را عجوه نامیم و در آن درمان است. - . المحاسن : 536 -
**[ترجمه]
بیان
قال الفیروزآبادی الخورنق کفدوکس قصر للنعمان الأکبر معرب خورنگاه أی موضع الأکل و نهر بالکوفة و قال الضخم بالفتح و بالتحریک العظیم من کل شیء و قال السابری تمر طیب و قال البیضة بالکسر لون من التمر و الجمع البیض و قال الجوهری السابری ضرب من التمر یقال أجود تمر بالکوفة النرسیان و السابری و قال المشان نوع من التمر و فی المثل بعلة الورشان تأکل رطب المشان(4)بالإضافة و لا تقل الرطب المشان و فی القاموس الموشان و کغراب
1) 1. المحاسن: 535.
2) 2. المحاسن: 535.
3) 3. المحاسن 536.
4) 4. قال فی اللسان: و من أمثال أهل العراق: بعلة الورشان تأکل الرطب المشان. قال ابن بری: المشان نوع من الرطب الی السواد دقیق و هو أعجمی، سماه أهل الکوفة بهذا الاسم لان الفرس لما سمعت بأم جرذان و هی نخلة کریمة صفراء البسر و التمر، فلما جاء الفرس قالوا: أین موشان، یریدون أین أم الجرذان سمیت بذلک لان الجرذان تأکل من رطبها لأنّها تلقطه کثیرا. و قال المیدانی: یقولون: انه یشبه الفأر شکلا.
و کتاب من أطیب الرطب و قال الورشان محرکة طائر و هو ساق حر(1)
الساق الحمام و الحر فرخه یعنی أنّه فرخ الحمام.
لحمه أخف من الحمام و فی المثل بعلة الورشان تأکل رطب المشان یضرب لمن یظهر شیئا و المراد منه شیء آخر و فی النهایة أم جرذان نوع من التمر کبار و قیل إن نخله یجتمع تحته الفأر و هو الذی یسمی بالکوفة الموشان یعنون الفأر بالفارسیة و الجرذان جمع جرذ و هو الذکر الکبیر من الفأر.**[ترجمه]فیروزآبادی گفته است: «خَوَرنَق» کاخ نعمان اکبر و معرب خورنگاه است یعنی جای خوراک و نام نهری است در کوفه و گفت: «الضخم» با فتحه و نیز با حرکت، به معنای بزرگ از هر چیز است. و گفت: سابری خرمای خوبی است، بیضه یک نوع خرما است که جمع آن «بیض » است و جوهری گفته است: «السابریّ» نوعی خرماست، گفته می شود بهترین نوع خرمای کوفه نرسیان و سابری است، و گفته است: مشان یک نوع خرما است و ضرب المثل است که «بعلة الورشان تاکل رطب المشان» ماده ورشان(نوعی پرنده)، خرمای مشان می خورد، «رطب المشان» با اضافه نقل شده است و نگفته اند: «الرطب المشان». در قاموس گفته است: «الموشان» و مانند[بر وزن] غراب و کتاب، از بهترین خرماهاست، و گفته است«الورشان» که متحرک العین است، نام پرنده ای است و قمری نر را گویند که گوشت آن سبک تر از کبوتر است و مَثَل«بعلة الورشان تاکل رطب المشان» در مورد کسی به کار می رود که چیزی را ظاهر می کند(نشان می دهد) ولی منظور از آن چیز دیگری است. در نهایه گفته است: «أم جرذان» نوعی خرماست، و گفته شده است که در زیر درخت آن موش جمع می شود و آن چیزی است که در کوفه موشان گفته می شود،«فأر» در فارسی به معنای موش است و «الجرذان» جمع «جرذ» است که آن موش نر بزرگ می باشد.
**[ترجمه]
«45»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ سَعْدَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الصَّرَفَانُ مِنَ الْعَجْوَةِ وَ فِیهِ شِفَاءٌ مِنَ الدَّاءِ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: صرفان [نوعی از] عجوه است و در آن درمان درد است . - . المحاسن : 536 و 537 -
**[ترجمه]
«46»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مَحْبُوبِ بْنِ یُوسُفَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْحِیرَةَ خَرَجَ مَعَ أَصْحَابٍ لَنَا إِلَی بَعْضِ الْبَسَاتِینِ فَلَمَّا رَآهُ صَاحِبُ الْبُسْتَانِ أَعْظَمَهُ فَاجْتَنَی لَهُ أَلْوَاناً مِنَ الرُّطَبِ فَوَضَعَهُ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ وَضَعَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَدَهُ عَلَی لَوْنٍ مِنْهُ فَقَالَ مَا تُسَمُّونَ هَذَا فَقُلْنَا السَّابِرِیَّ قَالَ هَذَا نُسَمِّیهِ عِنْدَنَا عِذْقَ ابْنِ زَیْدٍ ثُمَّ قَالَ لِلَوْنٍ آخَرَ مَا تُسَمُّونَ هَذَا أَوْ قَالَ فَهَذَا قُلْنَا الصَّرَفَانَ قَالَ نِعْمَ التَّمْرُ لَا دَاءَ وَ لَا غَائِلَةَ أَمَا إِنَّهُ مِنَ الْعَجْوَةِ(3).
**[ترجمه]محاسن: از بعضی از اصحاب نقل شده است که: زمانی که امام صادق علیه السلام وارد حیره شد به همراه اصحاب، به سوی بستان هایی رفت زمانی که صاحب بستان حضرت را دید، ایشان را گرامی داشت و برای ایشان انواعی از خرما چید و مقابل حضرت قرار داد، امام صادق علیه السلام، روی نوعی از آن دست گذاشت و فرمود: شما این را چه می نامید؟ گفت: سابریّ می گوییم. فرمود ما به آن «عذق ابن زید » می گوییم. سپس از نوع دیگری از خرما پرسید که این را چه می نامید؟ یا اینکه فرمود : و این! ما گفتیم صرفان می گوییم. فرمود چه خرمای خوبی است، دردی و آفتی ندارد، آگاه باشید که آن [نوعی] از عجوه است. - . المحاسن : 536 و 537 -
**[ترجمه]
بیان
عذق ابن زید لم أره فی اللغة لکن قال فی القاموس العذق النخلة بحملها إلی أن قال و أطم بالمدینة لبنی أمیة بن زید.
**[ترجمه]عذق ابن زید را در لغت نیافتیم ولی در قاموس گفته است: عذق نخل باردار است تا اینکه گفته است: و نام قلعه‌ایست در مدینه که متعلق به بنی امیة بن زید است.
**[ترجمه]
«47»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَمَّنْ رَفَعَ الْحَدِیثَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَشْبَهُ تُمُورِکُمْ بِالطَّعَامِ الصَّرَفَانُ(4).
**[ترجمه]محاسن: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: شبیه ترین خرماهای شما به خوراک صرفان است. - . المحاسن : 536 و 537 -
**[ترجمه]
«48»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ وَ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام: أَ تَدْرِی مِمَّا حَمَلَتْ مَرْیَمُ فَقُلْتُ لَا إِلَّا أَنْ تُخْبِرَنِی فَقَالَ مِنْ تَمْرِ الصَّرَفَانِ نَزَلَ بِهَا جَبْرَئِیلُ فَأَطْعَمَهَا فَحَمَلَتْ(1).
**[ترجمه]محاسن: سلیمان جعفری می گوید: امام رضا علیه السّلام به من فرمود: می دانی مریم از چه آبستن شد؟ گفتم: نه، جز اینکه شما به من خبر دهید. فرمود: از خرمای صرفان که جبرئیل فرو آورد و به او خوراند و آبستن[حامله] شد. - . المحاسن : 537 -
**[ترجمه]
«49»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: نِعْمَ التَّمْرُ الصَّرَفَانُ لَا دَاءَ وَ لَا غَائِلَةَ.
و رواه سعدان عن یحیی بن حبیب الزیات عن رجل عن أبی عبد الله علیه السلام(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: صرفان چه خوب خرمائیست نه دردی دارد و نه آسیبی می رساند. - . المحاسن : 537 -
**[ترجمه]
«50»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ أَبِی سُلَیْمَانَ الْحَمَّارِ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأَتَیْنَا بِقُبَاعٍ مِنْ رُطَبٍ فِیهِ أَلْوَانٌ مِنَ التَّمْرِ فَجَعَلَ یَأْخُذُ الْوَاحِدَةَ بَعْدَ الْوَاحِدَةِ وَ قَالَ أَیَّ شَیْ‌ءٍ تُسَمُّونَ هَذِهِ حَتَّی وَضَعَ یَدَهُ عَلَی وَاحِدَةٍ مِنْهَا قُلْنَا نُسَمِّیهَا الْمُشَانَ قَالَ لَکِنَّا نُسَمِّیهَا أُمَّ جِرْذَانَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أُتِیَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْهَا وَ دَعَا لَهَا فَلَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِنْ نَخْلِنَا أَحْمَلَ لِمَا یُؤْخَذُ مِنْهَا(3).
**[ترجمه]محاسن: ابی سلیمان حمّار می گوید: نزد امام ششم علیه السّلام بودیم و چند سینی رطب برای ما آوردند که چند نوع خرما در آنها بودند، و یکی را پس از دیگری بر می داشت و می فرمود: این را چه می نامید و این را چه می نامید تا دست بر یکی از آنها نهاد و گفتیم آن را مشان می نامیم، فرمود: ولی ما آن را امّ جرذان می نامیم که چیزی از آن را برای رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آوردند و برایش دعا کرد و در نخلهای ما پربارتر از آن نیست. - . المحاسن : 537 -
**[ترجمه]
تَوْضِیح
رَوَاهُ فِی الْکَافِی(4)
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ عَنْ أَبِی سُلَیْمَانَ الْحَمَّارِ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَجَاءَنَا بِمَضِیرَةٍ وَ بِطَعَامٍ بَعْدَهَا ثُمَّ أُتِیَ بِقِنَاعٍ مِنْ رُطَبٍ عَلَیْهِ أَلْوَانٌ فَجَعَلَ یَأْخُذُ بِیَدِهِ الْوَاحِدَةَ بَعْدَ الْوَاحِدَةِ فَقَالَ أَیَّ شَیْ‌ءٍ تُسَمُّونَ هَذِهِ فَنَقُولُ کَذَا وَ کَذَا حَتَّی أَخَذَ وَاحِدَةً فَقَالَ مَا تُسَمُّونَ هَذِهِ فَقُلْنَا الْمُشَانَ فَقَالَ نَحْنُ نُسَمِّیهَا أُمَّ جِرْذَانَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أُتِیَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْهَا فَأَکَلَ مِنْهَا وَ دَعَا لَهَا فَلَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِنْ نَخْلٍ أَجْمَلَ مِنْهَا.
و فی القاموس المضیرة مریقة تطبخ باللبن المضیر أی الحامض و ربما خلط بالحلیب و قال و فی القاف و الباء الموحدة القباع کغراب مکیال ضخم و قال فی النون القناع بالکسر الطبق من عشب النخل و فی النهایة فی النون قال أتیته
بقناع من رطب القناع الطبق الذی یؤکل علیه و یقال له القنع بالکسر و الضم و قیل القناع جمعه انتهی و فی أکثر نسخ الکافی بالنون و فی أکثر نسخ المحاسن بالباء و لکل وجه و إن کان الأول أوجه و أحمل فی بعض النسخ بالحاء المهملة و فی بعضها بالجیم و الأول أجمل و قوله لما یؤخذ کان الأصوب مما یؤخذ و ما فی الکافی أظهر.
**[ترجمه]در کافی - . الکافی 6 : 348 - از ابی سلیمان حمار آمده است که می گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودیم که برای ما مضیره آوردند و به دنبال آن خوراک آوردند و سپس ظرفی از خرمای تازه آوردند که که چند نوع خرما در آن بود. یکی را پس از دیگری بر می داشت و می فرمود: این را چه می نامید و ما می گفتیم چنین و چنان. تا اینکه دست بر یکی از آنها نهاد و پرسید این را چه می نامید: گفتیم آن را مشان می نامیم، فرمود: ولی ما آن را امّ جرذان می نامیم که چیزی از آن را برای رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آوردند و برایش دعا کرد و در نخلهای ما زیباتر از آن نیست
در قاموس گفته است: مضیره آبگوشتی است که با شیر ترش کرده می پزند و بسا با شیر تازه می آمیزند، در مورد «قُباع» گفته است: پیمانه ای بزرگ است. «قِناع» را به معنای سینی ای است که از علف درخت خرما ساخته می شود. در نهایه گفته است: طَبَقی از خرما برای او آوردم. «قناع» به معنای سینی است که در آن خورده می شود و به آن، قنع با کسره و ضمه گفته شده و جمع آن نیز «قناع» گفته شده است. در بیشتر نسخه های کافی با«نون» آمده و در اکثر نسخه های محاسن با «باء» آمده است که هر کدام از آن ها وجهی دارد اما اولی بهتر است و «أحمل»در برخی از نسخه ها با حاء و در برخی با جیم آمده است که اولی زیباتر است.و در مورد «لما یؤخذ» درست تر عبارت است از«ممّا یؤخذ» و آنچه در کافی آمده است روشن تر است.
**[ترجمه]
«51»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الرَّبِیعِ الْمُسْلِیِّ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ: عَمَّنْ رَأَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَأْکُلُ الْخُبْزَ بِالتَّمْرِ(1).
**[ترجمه]محاسن: کسی دید که امیر المؤمنین علیه السّلام نان را با خرما می خورد. - . المحاسن : 538 -
**[ترجمه]
«52»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِهِمْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَأْخُذُ التَّمْرَ فَیَضَعُهَا عَلَی اللُّقْمَةِ وَ یَقُولُ هَذِهِ أُدْمُ هَذِهِ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: امیر المؤمنین علیه السّلام خرما را روی لقمه می نهاد و می فرمود: این خرما نانخورش این است. - . المحاسن : 538 -
**[ترجمه]
«53»
وَ مِنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: دَخَلَ عَلَیَّ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام بِالْمَدِینَةِ فَقَدَّمْتُ إِلَیْهِ تَمْرَ نِرْسِیَانٍ وَ زُبْداً فَأَکَلَ ثُمَّ قَالَ مَا أَطْیَبَ هَذَا أَیُّ شَیْ‌ءٍ هُوَ عِنْدَکُمْ قُلْتُ النِّرْسِیَانُ فَقَالَ أَهْدِ إِلَیَّ مِنْ نَوَاهُ حَتَّی أَغْرِسَهُ فِی أَرْضِی(3).
**[ترجمه]محاسن: سدیر می گوید که امام باقر علیه السلام در مدینه نزد من آمد و خرمای نرسیان و کره برای ایشان آوردم، حضرت خورد و فرمود: چه خوشمزه است نزد شما چه نام دارد؟ گفتم: نرسیان، فرمود: از هسته‌اش به من بدهید تا آن را در زمین خودم بکارم. - . المحاسن : 538 -
**[ترجمه]
بیان
النرسیان بکسر النون و سکون الراء و کسر السین ثم الیاء و فی بعض النسخ البرسان بالباء الموحدة بغیر یاء و هو تصحیف فی القاموس النرسیان بالکسر من أجود التمر الواحدة بهاء.
**[ترجمه]نِرْسِیان، در برخی نسخه ها «برسان» آمده است که درست نیست. در قاموس گفته است: نرسیان، از بهترین خرما هاست است مفرد آن نرسیانه می باشد.
**[ترجمه]
«54»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ: ذُکِرَ التَّمْرُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ الْوَاحِدُ عِنْدَکُمْ أَطْیَبُ مِنَ الْوَاحِدِ عِنْدَنَا وَ الْجَمِیعُ عِنْدَنَا أَطْیَبُ مِنَ الْجَمِیعِ عِنْدَکُمْ(4).
**[ترجمه]محاسن: هشام بن حکم می گوید: نام خرما را نزد امام صادق علیه السّلام بردند و آن حضرت فرمود: یک نوع خرما شما در عراق دارید که بهتر از یک نوع خرمای ما است در مدینه، ولی روی هم رفته خرمای مدینه بهتر است. - . المحاسن : 538 -
**[ترجمه]
بیان
عندکم أی بالعراق عندنا أی بالمدینة أو الحجاز و الحاصل أنه قد یوجد عندکم تمر یکون أحسن من ذلک الصنف عندنا لکن أکثر أصنافه عندنا أحسن مما عندکم أو یکون عندکم تمر هو أحسن من جمیع تمورنا لکن أکثر
تمورنا أحسن مما عندکم فإذا قیس المجموع بالمجموع کان ما عندنا أحسن.
**[ترجمه]«عندکم» یعنی در عراق و «عندنا» یعنی در مدینه یا حجاز، و در کل معنا این است که نزد شما خرمایی وجود دارد که از آن نوعی که در نزد ماست بهتر می باشد اما اکثر انواع خرما که نزد ماست بهتر از آنچه از خرما که نزد شماست می باشد. یا اینکه نزد شما خرمایی وجود دارد که [به تنهایی] از همه خرماهای ما بهتر است اما اکثر خرماهای ما بهتر است از آنچه نزد شماست. اگر همه با همه مقایسه شود آنچه نزد ماست بهتر است.
**[ترجمه]
«55»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَأُتِیَ بِرُطَبٍ فَجَعَلَ یَأْکُلُ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ الْمَاءَ وَ یُنَاوِلُنِی الْإِنَاءَ فَأَکْرَهُ أَنْ أَرُدَّهُ فَأَشْرَبُ حَتَّی فَعَلَ ذَلِکَ مِرَاراً فَقُلْتُ لَهُ إِنِّی کُنْتُ صَاحِبَ بَلْغَمٍ فَشَکَوْتُ إِلَی أَهْرَنَ طَبِیبِ الْحِجَازِ فَقَالَ لِی أَ لَکَ بُسْتَانٌ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَفِیهِ نَخْلٌ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ عُدَّ عَلَیَّ مَا فِیهِ فَعَدَدْتُ عَلَیْهِ حَتَّی بَلَغْتُ الْهِیرُونَ فَقَالَ لِی کُلْ مِنْهُ سَبْعَ تَمَرَاتٍ حِینَ تُرِیدُ أَنْ تَنَامَ وَ لَا تَشْرَبِ الْمَاءَ فَفَعَلْتُ فَکُنْتُ أُرِیدُ أَنْ أَبْزُقَ فَلَا أَقْدِرُ عَلَی ذَلِکَ فَشَکَوْتُ ذَلِکَ إِلَیْهِ فَقَالَ اشْرَبِ الْمَاءَ قَلِیلًا وَ أَمْسِکْ حَتَّی تَعْتَدِلَ طَبِیعَتُکَ فَفَعَلْتُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَمَّا أَنَا فَلَوْ لَا الْمَاءُ بِالْبَیْتِ لَا أَذُوقُهُ(1).
**[ترجمه]محاسن: عمّار ساباطی می گوید: به همراه امام صادق علیه السّلام بودم و رطب آوردند و آن حضرت می خورد و رویش آب می نوشید و ظرف آب خوری را به من میداد و من زشت می داشتم که آن را برگردانم و من هم می نوشیدم تا چند بار چنین کرد، پس گفتم من دچار بلغم بودم و به اهرن پزشک حجاز شکوه کردم، به من گفت باغ داری؟ گفتم: آری، گفت: نخل خرما دارد؟ گفتم: آری، گفت نام آنها را برشمار و من برشمردم تا به هیرون رسیدم به من گفت: هنگام خوابیدن هفت دانه از آن بخور و بر آن آب منوش و خوردم و دهانم خشک شد تا آنکه نمی توانستم تف کنم و به او خبر دادم و گفت: بر آن خرما کمی آب بخور و خوددار باش تا طبع تو معتدل شود، و من عمل کردم، امام صادق علیه السّلام فرمود اما من اگر آب در خانه نباشد آن را نمی‌چشم. - . المحاسن : 539 -
**[ترجمه]
«56»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی عَلِیٍّ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ رَفَعَهُ قَالَ: مَنْ أَکَلَ التَّمْرَ عَلَی شَهْوَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِیَّاهُ لَمْ یَضُرَّهُ(2).
المکارم، عن محمد بن إسحاق: مثله(3).
**[ترجمه]محاسن: به صورت مرفوع نقل شده است: هر که خرما را برای اینکه دلخواه رسول خدا است بخورد، به او زیان نمی رساند. - . المحاسن : 539 -
در مکارم از محمد بن اسحاق مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 192 -
**[ترجمه]
«57»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ وَ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ جَمِیعاً عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: دَعَانَا بَعْضُ آلِ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ فَجَاءَ الرِّضَا علیه السلام وَ جِئْنَا مَعَهُ قَالَ فَأَکَلْنَا وَ وَقَعَ عَلَی النَّکْدِ(4)
فَأَلْقَی نَفْسَهُ عَلَیْهِ وَ النَّاسُ یَدْخُلُونَ وَ الْمَوَائِدُ تُنْصَبُ لَهُمْ وَ هُوَ مُشْرِفٌ عَلَیْهِمْ وَ هُمْ یَتَحَدَّثُونَ إِذَا نَظَرَ إِلَیَّ فَأَصْغَی بِرَأْسِهِ فَقَالَ أَبْغِنِی قِطْعَةَ تَمْرٍ قَالَ فَخَرَجْتُ فَجِئْتُهُ بِقِطْعَةِ تَمْرٍ فِی قِطْعَةِ قِرْبَةٍ فَأَقْبَلَ یَتَنَاوَلُ وَ أَنَا قَائِمٌ وَ هُوَ مُضْطَجِعٌ فَتَنَاوَلَ مِنْهَا تَمَرَاتٍ وَ هِیَ بِیَدِی قَالَ ثُمَّ رَکِبْنَا دَوَابَّنَا وَ أَبَّنَا فَقَالَ مَا کَانَ فِی طَعَامِهِمْ شَیْ‌ءٌ أَحَبَّ إِلَیَّ مِنَ التَّمَرَاتِ الَّتِی أَکَلْتُهَا(5).
**[ترجمه]محاسن: جعفری می گوید: یکی از خاندان علی علیه السّلام ما را دعوت کرد و امام رضا علیه السّلام هم آمد و به آن حضرت همراه شدیم و خوردیم و خود را از بسیاریِ مهمانان در رنج افکند و خود را بر امام افکند و مردم بر او درمی‌آمدند و او برای آن ها سفره می گسترد و بالای سرشان بود و آنها گفتگو می کردند ناگاه چشمش به من افتاد و سر به گوشم نهاد و فرمود: یک تکه خرما برایم بیاور و یک تکه خرما که در نیمه مشکی بود برای او آوردم، و آن را تناول می کرد، من ایستاده بودم و او به پهلو خوابیده و چند دانه خرمای آن را که در دست من بود برگرفت وانگه سوار شدیم و فرمود: در خوراک آنها چیزی نزد من خوشتر از همان چند دانه خرما نبود که خوردم. - . المحاسن : 539 -
**[ترجمه]
بیان
و وقع علی النکد أی وقع صاحب البیت علی النکد و المشقّة لکثرة الناس و دخول مثله علیه السلام علیهم.
أو علیّ بالتشدید أی اشتدّ علیّ الأمر لذلک فألقی أی صاحب البیت نفسه علیه علیه السلام تعظیما له أو ألقی علیه السلام نفسه علی الخوان و لم یأکل مما کان علیه و هو أی الإمام أو صاحب البیت مشرف علیهم فأصغی برأسه أی أماله و یقال أبغاه الشیء أی طلبه له و کأن فیه تصحیفا فی مواضع.
**[ترجمه]«و وقع علی النکد » یعنی صاحب خانه به دلیل کثرت جمعیت و آمدن افرادی همچون حضرت علیه السلام در مشقت افتاد. یا اینکه «علیّ» می باشد یعنی کار بر من سخت شد. «فألقی» یعنی صاحب خانه «نفسه علیه» یعنی یعنی برای احترام او خود را بدست و پایش انداخت، یا اینکه امام علیه السلام بر[کنار] سفره نشست و از آنچه به ضررش بود نخورد «و هو» یعنی امام یا صاحب خانه بر آن ها اشراف داشت،«فأصغی برأسه » یعنی سرش را مایل[کج] کرد و گفته می شود أبغاه الشیء یعنی آن را برای او طلب کرد و گویا در برخی مواضع آن ایرادهایی وجود دارد .
**[ترجمه]
«58»
الْمَکَارِمُ، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: کُلُوا التَّمْرَ فَإِنَّ فِیهِ شِفَاءً مِنَ الْأَدْوَاءِ.
عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ تَصَبَّحَ بِعَشْرِ تَمَرَاتٍ عَجْوَةٍ لَمْ یَضُرَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ سِحْرٌ وَ لَا سَمٌّ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: بَیْتٌ لَا تَمْرَ فِیهِ جِیَاعٌ أَهْلُهُ.
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ علیه السلام: کُلُوا التَّمْرَ عَلَی الرِّیقِ فَإِنَّهُ یَقْتُلُ الدُّودَ.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: نَزَلَ عَلَیَّ جَبْرَئِیلُ بِالْبَرْنِیِّ مِنَ الْجَنَّةِ.
وَ قَالَ علیه السلام: أَطْعِمُوا الْمَرْأَةَ فِی شَهْرِهَا الَّذِی تَلِدُ فِیهِ التَّمْرَ فَإِنَّ وَلَدَهَا یَکُونُ حَلِیماً نَقِیّاً.
وَ قَالَ علیه السلام: عَلَیْکُمْ بِالْبَرْنِیِّ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالْإِعْیَاءِ وَ یُدْفِئُ مِنَ الْقُرِّ وَ یُشْبِعُ مِنَ الْجُوعِ وَ فِیهِ اثْنَانِ وَ سَبْعُونَ بَاباً مِنَ الشِّفَاءِ.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَطْعِمُوا نِسَاءَکُمُ التَّمْرَ الْبَرْنِیَّ فِی نِفَاسِهِنَّ تُجَمِّلُوا أَوْلَادَکُمْ.
عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یَبْتَدِئُ طَعَامَهُ إِذَا کَانَ صَائِماً بِالتَّمْرِ(1).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: که خرما بخورید زیرا درمان دردها است. - . مکارم الاخلاق : 192-193 -
و پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: که هر که ناشتا ده دانه خرما عجوه بخورد در آن روز، نه سحر و جادو و نه زهری به او زیانی نمی رساند.
و فرمود: خانه‌ای که هیچ خرمایی در آن وجود ندارد، اهل آن گرسنه هستند.
ابن عباس است می گوید حضرت فرمود: خرما را ناشتا بخورید زیرا کرم را می کشد.
و فرمود: خرمای برنی را جبرئیل از بهشت آورد.
و فرمود: به زنهای خود در ماهی که وضع حمل می کنند، خرما دهید تا فرزندشان بردبار و پاک باشد.
و فرمود: بر شما باد [خوردن خرمای] برنی زیرا خستگی را می برد و در برابر سرما، برای بدن گرمی می آورد و از گرسنگی سیر می کند، و هفتاد و دو نوع درمان دارد.
امام صادق علیه السّلام فرمود، به زنهایتان در زائیدن خرمای برنی بدهید تا فرزندانتان را زیبا کنید.
در روایتی آمده است که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله، زمانی که روزه بود، با خرما افطار میکرد.
**[ترجمه]
«59»
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ الرُّطَبَ بِیَمِینِهِ فَیَطْرَحُ النَّوَی فِی یَسَارِهِ وَ لَا یُلْقِیهِ فِی الْأَرْضِ فَمَرَّتْ شَاةٌ فَأَشَارَ إِلَیْهَا بِالنَّوَی فَدَنَتْ
1) 1. مکارم الأخلاق 192- 193.
مِنْهُ فَجَعَلَتْ تَأْکُلُ مِنْ کَفِّهِ الْیُسْرَی وَ یَأْکُلُ صلی الله علیه و آله بِیَمِینِهِ حَتَّی فَرَغَ.
**[ترجمه]رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله رطب را با دست راستش می خورد و هسته‌اش را بدست چپ می گرفت و آن را به زمین نمی انداخت تا بگوسفندی رسید و هسته‌ها را به او نشان داد و آن هم آمد و هسته‌ها را از میان کف چپش می خورد و آن حضرت با دست راست می خورد تا پایان داد.
**[ترجمه]
«60»
کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ: أَنَّهُ سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ أَوَّلِ شَیْ‌ءٍ اهْتَزَّ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ قَالَ هِیَ النَّخْلَةُ وَ مَثَلُهَا مَثَلُ ابْنِ آدَمَ إِذَا قُطِعَ رَأْسُهُ هَلَکَ وَ إِذَا قُطِعَتْ رَأْسُ النَّخْلَةِ إِنَّمَا هِیَ جِذْعٌ مُلْقًی.
**[ترجمه]ابن نباته از امیر المؤمنین علیه السّلام در مورد نخستین چیزی که بر روی زمین لرزش نمود سوال کرد؟ حضرت فرمود: آن نخل خرما است که همچون انسان است هرگاه سرش بریده شود می میرد و زمانی که سر نخل را ببرند، تنه ی در افتاده می شود .
**[ترجمه]
«61»
الشِّهَابُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَیْرُ الْمَالِ سِکَّةٌ مَأْبُورَةٌ وَ فَرَسٌ مَأْمُورَةٌ وَ قَالَ نِعْمَ الْمَالُ النَّخْلُ الرَّاسِخَاتُ فِی الْوَحَلِ الْمُطْعِمَاتُ فِی الْمَحْلِ.
**[ترجمه]رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بهترین مال سکّه مابوره و اسب مأموره است، و فرمود: نخل های پایدار در لجن و خوراک بخش در قحطی چه خوب مالی هستند.
**[ترجمه]
بیان
قد مر تفسیر تلک الفقرات فی الأبواب السابقة و قال فی ضوء الشهاب فی شرح الفقرات الأخیرة یعظم صلی الله علیه و آله شأن النخل و التمر تحبیبا لها إلی قلوب أصحابها الفقراء الذین کانوا یسمعون بتنعم الأعاجم فی مآکلهم و مشاربهم و ملابسهم فیقول صلی الله علیه و آله نعم المال النخل التی لا تطلب منک علفا و لا لباسا و لا إنفاقا فهی راسخة فی الوحل و هو الماء و الطین و یقال وحل و وحل و قوله صلی الله علیه و آله المطعمات فی المحل یعنی أنها غیاث فی القحط تغیث الناس و فِی حَدِیثٍ آخَرَ: أَکْرِمُوا النَّخْلَةَ فَإِنَّهَا عَمَّتُکُمْ.
و تشبیهها بالعمة من وجهین.
أحدهما أنها أنزلت مع آدم علیه السلام من الجنة و کان یحبها غایة المحبة حتی أمر بأن یصحب بعضها إذا دفن فأصحب جریدتین منها.
و الثانی أن بعض أحوالها یشبه أحوال ابن آدم لا تحمل من غیر تلقیح و إن قطع رأسها جفت.
و فائدة الحدیث تعظیم حرمة النخل و راوی الحدیث موسی بن جعفر الکاظم علیه السلام عن أبیه عن آبائه علیهم السلام عن رسول الله صلی الله علیه و آله.
**[ترجمه]شرح این چند فقره در ابواب پیش گذشت و در ضوء الشهاب در شرح چند فقره اخیر گفته است: مقام نخل خرما و خرما را بزرگ داشته است تا آن را نزد صاحبان فقیر آن ها محبوب سازد که ایشان نعمت عجمها را در خوردن و نوشیدن و جامه پوشیدن می شنیدند. و پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرموده: نخله خرما خوبست چرا که از تو علوفه و جامه و هزینه نمی خواهد، در لجن که آب و گل است پا برجا است و در قحطی قوت و غذا است، در حدیث دیگر فرموده است که «نخل خرما را گرامی دارید که آن
عمه شماست. و تشبیه آن به عمه از دو راه است:
با آدم علیه السّلام از بهشت فرود آمده و وی بی نهایت آن را دوست می داشت تا آنجا که فرمود: هنگام به خاک سپردنش تکه ای از آن را با وی در قبر بگذارند و دو جریده [چوب درخت خرما] از آن را همراه او دفن کردند.
در برخی حالات، مانند آدمیزاده است: تا بر روی آن گرد نریزند بار نمی دهد و اگر سر آن را ببرند خشک می شود.
و سود حدیث در بزرگداشت نخل خرما است، راوی حدیث، موسی بن جعفر کاظم علیه السلام از پدرانش تا رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می باشد.
**[ترجمه]
«62»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ رِبْعِیٍّ عَنْ فُضَیْلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَنْزَلَ اللَّهُ الْعَجْوَةَ وَ الْعَتِیقَ مِنَ السَّمَاءِ قُلْتُ وَ مَا الْعَتِیقُ قَالَ الْفَحْلُ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السّلام فرمود: خدا عجوه و عتیق را از آسمان فرود آورد، گفتم: عتیق چیست؟ فرمود: فحل[حیوان یا شتر نر] . - . المحاسن : 529 -
**[ترجمه]
تبیین
قیل قد یتراءی کونه الفنیق بالفاء و النون قال فی النهایة فی حدیث
1) 1. المحاسن: 529.
عمیر بن أفصی ذکر الفنیق هو الفحل المکرم من الإبل الذی لا یرکب و لا یهان لکرامته علیهم و قال الجوهری الفنیق الفحل المکرم و قال أبو زید هو اسم من أسمائه انتهی.
و قال فی القاموس الفنیق کأمیر الفحل المکرم لا یؤذی لکرامته علی أهله و لا یرکب و أما العتیق فقد قال فی القاموس العتیق فحل من النخل لا تنفض نخلته و الماء و الطلاء و الخمر و التمر علم له و اللبن و الخیار من کل شیء و فی الصحاح العتیق الکریم من کل شیء و الخیار من کل شیء التمر و الماء و البازی و الشحم انتهی.
**[ترجمه]گفته شده است: چنین نماید که لفظ فنیق با فاء و نون است، در نهایه گفته است: در حدیث عمیر بن افصی لفظ فنیق آمده و آن فحل ارجمند از شتر است که به خاطر ارجمندی اش نه سوار آن می شوند و نه آن را خوار می دارند، جوهری گفته: فنیق، فحل ارجمند است و ابو زید گفته است که آن نامی از نام های شتر است. پایان .
در قاموس گفته است: فنیق، به شتر ارجمند گفته می شود که به خاطر اینکه برای صاحبانش، ارجمند است نه مورد اذیت قرار می گیرد و نه بر آن سوار می شوند. قاموس درباره عتیق گفته است: عتیق، درخت خرمای نر است که درخت آن تکان داده نمی شود و نیز به معنای آب، شیره انگور، اسم خاص برای خرما، و شیر است و به خوب هر چیزی هم گفته می شود، و در صحاح گفته است که عتیق ارجمندِ هر چیز است و خوب هر چیز از خرما و آب و باز و پیه .پایان.
**[ترجمه]
و أقول
نسخ الکافی(1)
و المحاسن و غیرهما متفقة علی العتیق بالعین المهملة و التاء و هو أصوب و أظهر من الفنیق و المعنی أنه نزل لحدوث التمر فی الأرض عتیق مکان الفحل و عجوة مکان الأنثی لاحتیاجه إلیهما کما عرفت و قد مر و سیأتی ما یؤیده.
**[ترجمه]در نسخه‌های کافی - . الکافی 6 : 346. - و محاسن و غیر آنها عتیق با عین بی‌نقطه و تاء آمده است و آن روشنتر و درست تر از فنیق است و مقصود حدیث این است که برای پیدایش خرما در زمین عتیق بجای فحل فرود آمد و عجوه بجای ماده. چرا که چنانچه دانستی و گذشت، به هر دو نیاز دارد و و در ادامه آنچه تأییدی بر آن است خواهد آمد.
**[ترجمه]
«63»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ آدَمَ علیه السلام نَزَلَ بِالْعَجْوَةِ وَ الْعَتِیقِ الْفَحْلِ فَکَانَ مِنَ الْعَجْوَةِ الْعُذُوقُ کُلُّهَا وَ التَّمْرُ کُلُّهُ کَانَ مِنَ الْعَجْوَةِ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: حضرت آدم علیه السلام، با عجوه و عتیق فرود آمد. همه نخل های باردار از عجوه هستند و همه خرماها از عجوه هستند. - . المحاسن : 530 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس العذق النخلة بحملها و بالکسر القنو منها و کل غصن له شعب.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: «العذق» خرمای باردار است. و با کسره، خوشه خرما را گویند و هر شاخه ای از آن، دارای شاخه هایی است.
**[ترجمه]
«64»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ الَّذِی حَمَلَ نُوحٌ مَعَهُ فِی السَّفِینَةِ مِنَ النَّخْلِ الْعَجْوَةُ وَ الْعَذْقُ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: آنچه از نخل، که نوح علیه السّلام در کشتی برد، عجوه بود و نخل باردار. - . المحاسن : 530 -
**[ترجمه]
«66»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ قَالَ: أَخَذْنَا مِنَ الْمَدِینَةِ نَوَی الْعَجْوَةِ فَغَرَسَهُ صَاحِبٌ لَنَا فِی بُسْتَانٍ فَخَرَجَ مِنْهُ السُّکَّرُ وَ الْهِیرُونُ وَ الشِّهْرِیزُ وَ الصَّرَفَانُ وَ کُلُّ ضَرْبٍ مِنَ التَّمْرِ(4).
**[ترجمه]محاسن: ابی خدیجه می گوید: از مدینه هسته عجوه گرفتیم و یکی از دوستان ما آن را در بستانش کاشت و از آن سکر، هیرون، شهریز، صرفان، و هر نوع از خرما درآمد. - . المحاسن : 530 -
**[ترجمه]
توضیح
فی القاموس السکر بالضم و تشدید الکاف معرب شکر واحدته بهاء و رطب طیب و عنب یصیبه المرق(5)
فینتثر و هو من أحسن العنب و قال الهیرون
کزیتون ضرب من التمر و فی بحر الجواهر هیرون بالکسر نوع من جید التمر و فی القاموس فی السین المهملة تمر سهریز بالضم و الکسر و بالنعت و بالإضافة نوع معروف و قال فی المعجمة تمر شهریز تقدم فی السین و فی الصحاح تمر شهریز و شهریز و سهریز و سهریز بالشین و السین جمیعا لضرب من التمر و إن شئت أضفت مثل ثوب خز و قال الصرفان جنس من التمر و فی القاموس الصرفان محرکة تمر رزین صلب المضاغ یعدها ذوو العیالات و الأجراء و العبید لجزاءتها(1)أو هو الصیحانی و من أمثالهم صرفانة ربعیة تصرم فی الصیف و تؤکل بالشتیة(2).
**[ترجمه]در قاموس گفته است: سکّر با ضمه و تشدید کاف، شکر است که معرب شده است و مفرد آن با هاء است. و نام خرمایی خوب و انگوری است که پوسته نازک دارد و می ترکد و بهترین انگور است، و گفته: هیرون بر وزن زیتون نوعی خرما است و در بحر الجواهر گفته است که هیرون با کسره نوعی خرمای خوب است . در قاموس گفته است«سهریز»با کسره و ضمه و به صورت نعت و اضافه، نوع معروفی از خرماست، و در مورد«شهریز» گفته است که در ذیل سهریز توضیح داده ایم. در صحاح گفته است که خرمای شهریز، شهریر، سهریر و سهریر با شین و سین هر دو نوعی خرما است. و اگر خواستی می توانی به صورت مضاف به کار ببری مانند«ثوب خزّ». و گفته است صرفان یک نوع خرما است، در قاموس گفته است: صرفان با حرکت راء خرمای سخت پرگوشتی است که خوراک عیال و کارگرها و بنده‌ها است چون کفایت غذائی دارد و آن را صیحانی گویند و یک مثل عربی است که (صرفانة ربعیه تصرم بالصیف و تؤکل بالشتیّة) یعنی خرمای صرفانه بهاری، در تابستان چیده می شود و در زمستان خورده می شود.
**[ترجمه]
«66»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ: مَنْ أَکَلَ سَبْعَ تَمَرَاتٍ مِمَّا یَکُونُ بَیْنَ لَابَتَیِ الْمَدِینَةِ لَمْ یَضُرَّهُ لَیْلَتَهُ وَ یَوْمَهُ ذَلِکَ سَمٌّ وَ لَا غَیْرُهُ(3).
**[ترجمه]محاسن: یکی از یاران حضرت که به صورت مرفوعه نقل کرده است: هر کس از خرمای میان دو تپه شهر مدینه هفت دانه بخورد ، در آن شب و روز، زهر و غیر آن به او زیانی نمی رساند. - . المحاسن : 532 -
**[ترجمه]
«67»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکَلَ فِی یَوْمٍ سَبْعَ عَجَوَاتٍ تَمْرٍ عَلَی الرِّیقِ مِنْ تَمْرِ الْعَالِیَةِ لَمْ یَضُرَّهُ سَمٌّ وَ لَا شَیْطَانٌ(4).
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(5)
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کس روزی هفت دانه خرمای عجوه باغستان عالیه را ناشتا بخورد زهر و شیطان، به او زیانی نمی رساند. - . المحاسن : 532 -
در مکارم از امام صادق علیه السلام مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 192 -
**[ترجمه]
تَوْضِیح
رَوَاهُ فِی الْکَافِی(6)عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِیِّ هَکَذَا: مَنْ أَکَلَ فِی کُلِّ یَوْمٍ سَبْعَ تَمَرَاتٍ عَجْوَةٍ.
وَ رَوَی مُسْلِمٌ فِی صَحِیحِهِ(7)
عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَکَلَ سَبْعَ
1) 1. فی المصدر المطبوع« لجزائها» و قال شارح القاموس: کذا فی النسخ و الصواب« یعده» و« لجزائه» بتذکیر الضمیر و معنی قوله:« لجزائه» أی عظم موقعه، أقول: کانه أنث الضمیر بتوهم الصرفانة و قوله لجزائها أی لکفایتها عنهم.
2) 2. مثل یضرب فی الشیء یؤخذ فی وقت و یذخر الی وقت آخر.
3) 3. المحاسن: 532.
4) 4. المحاسن: 532.
5) 5. مکارم الأخلاق: 192.
6) 6. الکافی 8 ر 349.
7) 7. صحیح مسلم کتاب الاشربة بالرقم 14 و فیه:« مما بین لابتیها» و بعده بالرقم و 155 و 156 ص 1617 ط محمّد فؤاد، و تری الحدیث فی صحیح البخاریّ کتاب الاطعمة بالرقم 43، کتاب الطبّ 52 و فی سنن ابی داود کتاب الطبّ بالرقم 12 مسند ابن حنبل 1 ر 181.
تَمَرَاتٍ مِنْ بَیْنِ لَابَتَیْهَا حِینَ یُصْبِحُ لَمْ یَضُرَّهُ سَمٌّ حَتَّی یُمْسِیَ.
وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی: مَنْ یُصْبِحْ بِسَبْعِ تَمَرَاتٍ عَجْوَةٍ لَمْ یَضُرَّهُ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ سَمٌّ وَ لَا سِحْرٌ.
وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی: إِنَّ فِی عَجْوَةِ الْعَالِیَةِ شِفَاءً وَ إِنَّهَا تِرْیَاقٌ أَوَّلَ الْبُکْرَةِ.
و قال بعض شراحه(1)
اللابتان هما الحرتان(2)و المراد لابتا المدینة و السم معروف و هو بفتح السین و ضمها و کسرها و الفتح أفصح و التریاق بکسر التاء و ضمها لغتان و یقال دریاق و طریاق أیضا کله فصیح و قوله صلی الله علیه و آله أول البکرة بنصب أول علی الظرف و هو بمعنی الروایة الأخری من یصبح و العالیة ما کان من الحوائط و القری و العمارات من جهة المدینة العلیا مما یلی نجد و السافلة من الجهة الأخری مما یلی تهامة قال القاضی و أدنی العالیة ثلاثة أمیال و أبعدها ثمانیة من المدینة و العجوة نوع جید من التمر و فی هذه الأحادیث فضیلة تمر المدینة و عجوتها و فضیلة التصبح بسبع تمرات منه و تخصیص عجوة المدینة دون غیرها و عدد السبع من الأمور التی علمها الشارع و لا نعلم نحن حکمتها فیجب الإیمان بها و اعتقاد فضلها و الحکمة فیها و هذا کأعداد الصلوات و نصب الزکاة و غیرها(3).
**[ترجمه]در کافی - . الکافی 8 : 349 - آن را با سندی چنین آورده است: هر کس روزی هفت خرمای عجوه بخورد.
و مسلم در صحیح خود از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله آورده است که هر کس، در صبح، هفت دانه خرمای مدینه بخورد، زهر تا شب به او زیانی نمی رساند.
و در روایتی دیگر آمده است: هر کس در صبح هفت خرمای عجوه بخورد، در آن روز نه سم و نه جادو در او اثر نمی کند .
و در روایت دیگر آمده است : در خرمای عجوه ی عالیه، درمان است و در بامداد خوردن آن، ضد زهر است.
برخی شرح کنندگان صحیح مسلم گفته اند: «اللابتان» همان دو حره می باشد که در مدینه واقع است و «سم» همان ماده معروف است که هم با فتحه سین و هم با ضمه و کسره خوانده می شود که البته فتحه فصیح تر است. و «تِریاق»و «تُریاق» هر دو در لغت آمده است و همچنین «دریاق» و «طریاق» نیز فصیح می باشند. و این فرمایش حضرت صلی الله علیه و آله که«اول البکره» با ظرف و منصوب در نظر گرفتن «اول» همان معنای روایت دیگری را دارد به معنای«من یصبح » یعنی کسی که صبح می کند. «عالیه» نخلستانها و دهها و ساختمانهای بالای مدینه است که تا نجد و پائین آن از سوی دیگر تا تهامه کشیده شده است. قاضی گفته است: نزدیک‌ترین مرز عالیه تا سه میل است و دورترین آن تا هشت میل از مدینه می باشد. و «عجوه» یک نوع خرمای خوب است و این احادیث در فضیلت خرمای مدینه و خصوصا عجوه آن است. ناشتا خوردن، هفت دانه خرما و به ویژه خرمای عجوه مدینه، و نیز شماره هفت، تعبد از شارع است و حکمت آن را نمی دانیم و باید آن را باور داشته باشیم و معتقد به فضل و حکمت آن باشیم، همانند شماره رکعت های نماز و نصابهای زکاة و دیگر از این قبیل.
**[ترجمه]
«68»
الْفِرْدَوْسُ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: کُلُوا الْبَلَحَ بِالتَّمْرِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ إِذَا أَکَلَهُ ابْنُ آدَمَ غَضِبَ فَقَالَ بَقِیَ ابْنُ آدَمَ حَتَّی أَکَلَ الْجَدِیدَ بِالْخَلَقِ.
**[ترجمه]پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: خرمای غوره را با خرما بخورید، زمانی که انسان آن را می خورد، شیطان به خشم می آید و می گوید آدمی زاده زنده ماند تا تازه را با کهنه بخورد.
**[ترجمه]
بیان
البلح محرکة بین الخلال و البسر.
**[ترجمه]«البَلَح» بین سرکه شدن و نرم شدن را می گویند.
**[ترجمه]
»69»
الْفِرْدَوْسُ،: کُلُوا التَّمْرَ عَلَی الرِّیقِ فَإِنَّهُ یَقْتُلُ الدُّودَ.
**[ترجمه]در فردوس گفته است: خرما را ناشتا بخورید که کرم را می کشد.
**[ترجمه]
«70»
کِتَابُ تَارِیخِ الْمَدِینَةِ، لِلسَّیِّدِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنِیِّ الشَّافِعِیِّ السَّمْهُودِیِّ قَالَ: فِی عَدِّ تُمُورِ الْمَدِینَةِ أَنْوَاعُ تَمْرِهَا کَثِیرَةٌ بَلَغَتْ مِائَةً وَ بِضْعاً وَ ثَلَاثِینَ نَوْعاً مِنَ الصَّیْحَانِیِّ.
وَ فِی فَضْلِ أَهْلِ الْبَیْتِ لِابْنِ الْمُؤَیَّدِ الْحِمَوِیِّ عَنْ جَابِرٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: کُنْتُ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله یَوْماً فِی بَعْضِ حِیطَانٍ وَ یَدُ عَلِیٍّ فِی یَدِهِ قَالَ فَمَرَرْنَا بِنَخْلٍ فَصَاحَ النَّخْلُ هَذَا مُحَمَّدٌ سَیِّدُ الْأَنْبِیَاءِ وَ هَذَا عَلِیٌّ سَیِّدُ الْأَوْصِیَاءِ أَبُو الْأَئِمَّةِ الطَّاهِرِینَ ثُمَّ مَرَرْنَا بِنَخْلٍ فَصَاحَ النَّخْلُ هَذَا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ هَذَا عَلِیٌّ سَیْفُ اللَّهِ فَالْتَفَتَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ لَهُ سَمِّهِ الصَّیْحَانِیَّ فَسُمِّیَ مِنْ ذَلِکَ الْیَوْمِ الصَّیْحَانِیَّ فَکَانَ هَذَا سَبَبَ تَسْمِیَةِ هَذَا النَّوْعِ بِذَلِکَ أَوِ الْمُرَادُ نَخْلُ ذَلِکَ الْحَائِطِ وَ بِالْمَدِینَةِ الْیَوْمَ مَوْضِعٌ یُعْرَفُ بِالصَّیْحَانِیِ(1).
**[ترجمه]در کتاب تاریخ مدینه تألیف سمهودی شافعی آمده است: که انواع خرمای مدینه را تا صدو سی و چند برشمرده از صیحانی.
در کتاب فضل اهل بیت از جابر نقل شده است که روزی با پیغمبر در یکی از نخلستانهای مدینه بودم و دست علی علیه السّلام در دست او بود و به یک نخل خرما گذر کردیم که فریاد برآورد «این محمّد سرور پیغمبران است و این علی سرور اوصیاء و اولیاء و پدر ائمه طاهرین است.» سپس از کنار نخل[دیگری] گذر کردیم و فریاد زد «این است محمّد رسول خدا، این است علی سیف اللَّه» و پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله رو به علی کرد و فرمود، نام این نخله را صیحانی بگذار و از آن روز صیحانی نام گرفت و سبب نامگذاری این نوع خرما این بود. یا اینکه منظور، نام گذاری جای آن نخله و آن نخلستان بوده، و امروزه در مدینه جایی است که آن را صیحانی می نامند.
**[ترجمه]
«71»
الدَّعَائِمُ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ کَانَ یُحِبُّ التَّمْرَ وَ یَقُولُ الْعَجْوَةُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ کَانَ یَضَعُ التَّمْرَةَ عَلَی اللُّقْمَةِ وَ یَقُولُ هَذِهِ إِدَامُ هَذِهِ وَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَقُولُ إِنِّی أُحِبُّ الرَّجُلَ یَکُونُ تَمْرِیّاً لِحُبِّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله التَّمْرَ وَ کَانَ صلی الله علیه و آله إِذَا قُدِّمَ إِلَیْهِ الطَّعَامُ وَ فِیهِ التَّمْرُ بَدَأَ بِالتَّمْرِ وَ کَانَ یُفْطِرُ عَلَی التَّمْرِ فِی زَمَنِ التَّمْرِ وَ عَلَی الرُّطَبِ فِی زَمَنِ الرُّطَبِ(2).
وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام: أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ أَکَلَ عِنْدَهُ طَعَاماً فَلَمَّا أَنْ رُفِعَ الطَّعَامُ قَالَ جَعْفَرٌ علیه السلام یَا جَارِیَةُ ائْتِنَا بِمَا عِنْدَکِ فَأَتَتْهُ بِتَمْرٍ فَقَالَ الرَّجُلُ جُعِلْتُ فِدَاکَ هَذَا زَمَنُ الْفَاکِهَةِ وَ الْأَعْنَابِ وَ کَانَ صَیْفاً فَقَالَ کُلْ فَإِنَّهُ خُلُقٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْعَجْوَةُ لَا دَاءَ وَ لَا غَائِلَةَ(3).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خرما را دوست داشت و می فرمود: عجوه از بهشت است، و خرما را بر لقمه‌اش می نهاد و می فرمود: این نانخورش این است و علی بن الحسین علیه السّلام بسیار می فرمود: من دوست دارم مرد، خرما دوست باشد به خاطر اینکه رسول خدا خرما را دوست می داشت و هنگامی که خوراک برای حضرت صلی الله علیه و آله می‌آوردند و در آن خرما بود، ابتدا با خوردن خرما، آغاز به خوردن می فرمود، در زمان خرما با خرما افطار می کرد و در زمان رطب با رطب. - . دعائم الاسلام 2 : 111 -
جعفر بن محمّد علیه السّلام می فرماید: یکی از اصحاب نزد او خوراکی خورد و چون سفره را برداشتند فرمود: ای کنیزک هر چه داری برای ما بیاور، و خرما آورد، آن مرد گفت: قربانت، اکنون زمان میوه انگور است، چرا که تابستان بود. فرمود: بخور این شیوه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله است که فرمود: عجوه نه درد دارد و نه زیانی می آورد. - . دعائم الاسلام 2 : 111 -
**[ترجمه]
باب 4 الجمار و الطلع
روایات
«1»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی
عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ یَهْزِلْنَ الْبَیْضُ وَ السَّمَکُ وَ الطَّلْعُ(1).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز لاغر می کنند: تخم، ماهی و شکوفه درخت خرما. - . الخصال : 155 -
**[ترجمه]
«2»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْمَکِّیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ یُؤْکَلْنَ وَ یَهْزِلْنَ الطَّلْعُ وَ الْکُسْبُ وَ الْجَوْزُ(2).
و منه عن بعض أصحابه رفعه عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(3)
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: سه چیز لاغر می کنند: پوسته گل خرما و ته‌مانده روغنی که آب کنند و گردو. - . المحاسن : 450 -
مانند این حدیث به صورت مرفوعه از امام صادق علیه السلام نقل شده است. - . المحاسن : 463 -
**[ترجمه]
أقول
قد مر بعض الأخبار مع شرحه فی الباب السابق(4).
**[ترجمه]برخی اخبار با شرح آن ها در باب پیش گذشت .
**[ترجمه]
باب 5 العنب
روایات
«1»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّهِیکِیِّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام یَقُولُ: ثَلَاثَةٌ لَا یَضُرُّ الْعِنَبُ الرَّازِقِیُّ وَ قَصَبُ السُّکَّرِ وَ التُّفَّاحُ اللُّبْنَانِیُ(5).
**[ترجمه]خصال: امام موسی کاظم علیه السّلام فرمود: سه چیز زیان ندارند: انگور رازقی و نیشکر و سیب لبنانی. - . الخصال : 144 -
**[ترجمه]
بیان
لبنان بالضم جبل بالشام.
**[ترجمه]لبنان بالضم جبل بالشام.
**[ترجمه]
«2»
الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأُشْنَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْرَوَیْهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْفَرَّاءِ کُلِّهِمْ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُلُوا الْعِنَبَ حَبَّةً حَبَّةً فَإِنَّهَا أَهْنَأُ وَ أَمْرَأُ(6).
صحیفة الرضا، بالإسناد عنه علیه السلام: مثله(1)
**[ترجمه]عیون اخبار: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: انگور را دانه دانه بخورید که خوشتر و گواراتر است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 35 -
در صحیفه رضا مانند آن آمده است. - . صحیفه الرضا : 10 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی النهایة یقال مرأنی الطعام و أمرأنی إذا لم یثقل علی المعدة و انحدر عنها طیبا قال الفراء یقال هنأنی الطعام و مرأنی بغیر الألف فإذا أفردوها عن هنأنی قالوا أمرأنی و قال هنأنی الطعام یهنؤنی و یهنأنی و هنئت الطعام أی تهنأت به و کل أمر یأتیک من غیر تعب فهو هنیء انتهی و قال البیضاوی الهنی‌ء و المری‌ء صفتان من هنأ الطعام و مرئ إذا ساغ من غیر غص و قیل الهنی‌ء ما یلذه الإنسان و المری‌ء ما تحمد عاقبته.
**[ترجمه]در نهایه گفته است: «مرأنی الطعام و أمرأنی» یعنی بر معده سنگین نبود به صورت گوارا از آن جاری شد. فراء گفته است: «هنأنی الطعام و مرأنی » بدون الف به کار می رود، و اگر بدون «هنأنی» و به تنهایی به کار رود، با الف به کار می رود و گفته می شود«أمرأنی» و گفته است: «هنأنی الطعام یهنؤنی و یهنأنی و هنئت الطعام » یعنی برای من گوارا بود و هر کاری که برای تو بدون رنج باشد، هنیء و گوارا است. بیضاوی گفته است: «الهنی‌ء و المری‌ء » صفت هستند که از «هنأ الطعام و مرئ» به معنای اینکه غذا گوارا بود و بدون رنج و اندوه فرو برده شد می باشد. و گفته شده است«الهنئ» چیزی است که انسان از آن لذت می برد و «المرئ» چیزی است که عاقبت و سرانجام آن ستوده می شود .
**[ترجمه]
«3»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أُمِّ رَاشِدٍ مَوْلَاةِ أُمِّ هَانِئٍ قَالَتْ: کُنْتُ وَصِیفَةً أَخْدُمُ عَلِیّاً وَ إِنَّ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ کَانَا عِنْدَهُ وَ دَعَا بِعِنَبٍ وَ کَانَ یُحِبُّهُ فَأَکَلُوا(2).
**[ترجمه]محاسن: امّ هانی می گوید: کنیزی بودم و به علی علیه السّلام خدمت می کردم، طلحه و زبیر نزد او بودند، حضرت انگور خواست که آن را دوست می داشت و با هم خوردند. - . المحاسن : 547 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الوصیف کأمیر الخادم و الخادمة و الجمع وصفاء کالوصیفة و الجمع وصائف.
**[ترجمه]وصیف، مانند أمیر و به معنای خدمتکار مرد و زن می باشد. جمع آن وصفاء و وصائف می باشد.
**[ترجمه]
«4»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام یُعْجِبُهُ الْعِنَبُ فَکَانَ ذَاتَ یَوْمٍ صَائِماً فَلَمَّا أَفْطَرَ کَانَ أَوَّلَ مَا جَاءَتْ الْعِنَبُ أَتَتْهُ أُمُّ وَلَدٍ لَهُ بِعُنْقُودٍ فَوَضَعَهُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَجَاءَ سَائِلٌ فَدَفَعَ إِلَیْهِ فَدَسَّتْ إِلَیْهِ أَعْنِی إِلَی السَّائِلِ فَاشْتَرَتْهُ مِنْهُ ثُمَّ أَتَتْهُ فَوَضَعَتْهُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَجَاءَ سَائِلٌ آخَرُ فَأَعْطَاهُ فَفَعَلَتْ أُمُّ الْوَلَدِ مِثْلَ ذَلِکَ حَتَّی فَعَلَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَلَمَّا کَانَ فِی الرَّابِعِ أَکَلَهُ(3).
**[ترجمه]محاسن: هشام بن سالم می گوید: امام علی بن الحسین علیه السّلام از انگور خوشش می‌آمد، یک روز روزه بود، هنگام افطار همسرش نخست برای ایشان خوشه انگوری آورد و حضرت آن را مقابلش نهاد و سائلی آمد و آن حضرت خوشه انگور را به او داد و همسرش نزد سائل فرستاد و آن را خرید و در بر امام نهاد و سائل دیگری آمد و باز هم آن را به وی داد و همسرش باز چنین کرد(تا سه بار) و بار چهارم امام آن را خورد. - . المحاسن : 547 -
**[ترجمه]
«5»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الرَّبِیعِ الْمُسْلِیِّ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ: عَمَّنْ رَأَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَأْکُلُ الْخُبْزَ بِالْعِنَبِ.
و رواه القاسم بن یحیی عن جده عن معروف:(4).
**[ترجمه]محاسن: امیر المؤمنین علیه السّلام نان را با انگور می خورد. - . المحاسن : 547 -
**[ترجمه]
«6»
وَ مِنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنِ زِیَادِ بْنِ سُوقَةَ عَنْ
حَسَنِ بْنِ حَسَنٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: دَخَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَلَی امْرَأَتِهِ الْعَامِرِیَّةِ وَ عِنْدَهَا نِسْوَةٌ مِنْ أَهْلِهَا فَقَالَ هَلْ زَوَّدْتُمُوهُنَّ بَعْدُ قَالَتْ وَ اللَّهِ مَا أَطْعَمْتُهُنَّ شَیْئاً قَالَ فَأَخْرَجَ دِرْهَماً مِنْ حُجْزَتِهِ وَ قَالَ اشْتَرُوا بِهَذَا عِنَباً فَجِی‌ءَ بِهِ فَقَالَ أَطْعِمِیهِنَّ فَکَأَنَّهُنَّ اسْتَحْیَیْنَ مِنْهُ قَالَ فَأَخَذَ عُنْقُوداً بِیَدِهِ ثُمَّ تَنَحَّی وَحْدَهُ فَأَکَلَهُ(1).
**[ترجمه]محاسن: روزی امیر المؤمنین علیه السّلام نزد همسر عامریه خود وارد شد و زن هائی از فامیل او مهمانش بودند، فرمود از آنها پذیرائی کرده اید؟ گفت: به خدا چیزی به آنها نخورانده ام. می گوید: یک درهم از جیب خود بر آورد، فرمود: با آن انگور بخرید و آن را آوردند و فرمود به آن ها بخورانید و گویا شرم می کردند و خودش خوشه‌ای برگرفت و به تنهائی از آن ها دور شد و آن را خورد. - . المحاسن : 547 -
**[ترجمه]
«7»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَرَّبَ إِلَیَّ عِنَباً فَأَکَلْنَا مِنْهُ(2).
**[ترجمه]محاسن: ابی اسامة می گوید نزد امام صادق علیه السلام رفتم و انگور آوردند و از آن خوردیم. - . المحاسن : 547 -
**[ترجمه]
«8»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِذَا أَکَلْتُمُ الْعِنَبَ فَکُلُوهُ حَبَّةً حَبَّةً فَإِنَّهَا أَهْنَأُ وَ أَمْرَأُ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: زمانی که انگور می خورید، آن را را دانه دانه بخورید که خوشمزه‌تر و گواراتر است. - . المحاسن : 547 -
**[ترجمه]
«9»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: شَکَا نَبِیٌّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ إِلَی اللَّهِ الْغَمَّ فَأَمَرَهُ بِأَکْلِ الْعِنَبِ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: که پیغمبری از پیامبران، از غم، به خدا شکایت کرد و خداوند به او امر فرمود که انگور بخورد. - . المحاسن : 547 -
**[ترجمه]
«10»
وَ مِنْهُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ فُرَاتِ بْنِ أَحْنَفَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ نُوحاً شَکَا إِلَی اللَّهِ الْغَمَّ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ کُلِ الْعِنَبَ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالْغَمِ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: نوح، از غم به خداوند شکایت کرد و خداوند به او وحی فرمود که انگور بخور که آن غم را می برد. - . المحاسن : 458 -
**[ترجمه]
«11»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْقَاسِمِ الزَّیَّاتِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُوسَی بْنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا حَسَرَ الْمَاءُ عَنْ عِظَامِ الْمَوْتَی فَرَأَی ذَلِکَ نُوحٌ علیه السلام جَزِعَ جَزَعاً شَدِیداً وَ اغْتَمَّ لِذَلِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ کُلِ الْعِنَبَ الْأَسْوَدَ لِیَذْهَبَ غَمُّکَ(6).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: زمانی که آب از استخوان‌های مرده‌های طوفان کنار رفت و نوح علیه السّلام آن ها را دید سخت بی تاب شد و اندوه خورد و خداون به او وحی فرمود که انگور سیاه بخور تا غمت برود. - . المحاسن : 458 -
**[ترجمه]
«12»
الْمَکَارِمُ، عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: شَیْئَانِ یُؤْکَلَانِ بِالْیَدَیْنِ الْعِنَبُ وَ الرُّمَّانُ.
مِنَ الْفِرْدَوْسِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: خَیْرُ طَعَامِکُمُ الْخُبْزُ وَ خَیْرُ فَاکِهَتِکُمُ الْعِنَبُ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله خُلِقَتِ النَّخْلَةُ وَ الرُّمَّانُ وَ الْعِنَبُ مِنْ فَضْلَةِ طِینَةِ آدَمَ علیه السلام وَ قَالَ صلی الله علیه و آله رَبِیعُ أُمَّتِی الْبِطِّیخُ وَ الْعِنَبُ.
عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ: أَنَّهُ کَانَ یَأْکُلُ الْعِنَبَ بِالْخُبْزِ.
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْعِنَبُ أُدْمٌ وَ فَاکِهَةٌ وَ طَعَامٌ وَ حَلْوَاءُ(1).
**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام فرمود: دو چیز است که با دو دست خورده می شوند: انگور و انار.
از کتاب فردوس از عایشه نقل شده است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بهترین خوراک شما نان است و بهترین میوه‌تان انگور است، و فرمود: نخله خرما و انار و انگور از فزونی گل آدم آفریده شدند، فرمود: بهار امت من خربزه و انگور است.
امام رضا علیه السلام از پدران خود در مورد امیر المؤمنین علیه السّلام نقل می کند که که ایشان انگور را با نان میخورد.
و نیز از امیر المومنین علیه السلام روایت می کند که فرمود: انگور، نان خورش است و میوه و خوراک و حلواست. - . مکارم الاخلاق : 199-198 -
**[ترجمه]
«13»
الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ یَعْقُوبَ رَفَعَهُ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا تُسَمُّوا الْعِنَبَ الْکَرْمَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ هُوَ الْکَرْمُ(2).
المحاسن، عن عدة من أصحابه عن ابن أسباط: مثله(3)
**[ترجمه]علل الشرایع: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: به انگور، کَرْم مگوئید زیرا مؤمن، کَرْم است. - . علل الشرایع 2 : 270 -
از برخی از اصحاب از ابن اسباط مانند آن نقل شده است. - . المحاسن : 546 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی النهایة لا تسموا العنب الکرم فإنما الکرم الرجل المسلم(4)
قیل سمی الکرم کرما لأن الخمر المتخذ منه تحث علی السخاء و الکرم فاشتقوا له منه اسما فکره أن یسمی باسم مأخوذ من الکرم و جعل المؤمن أولی به یقال رجل کرم أی کریم وصف بالمصدر کرجل عدل و ضیف و قال الزمخشری أراد أن یقرر و یشدد ما فی قوله تعالی إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ بطریقة أنیقة و مسلک لطیف و لیس الغرض حقیقة النهی عن تسمیة العنب کرما و لکن الإشارة إلی أن المسلم التقی جدیر بأن لا یشارک فیما سماه الله به و قوله فإنما الکرم الرجل المسلم أی إنما المستحق للاسم المشتق من الکرم الرجل المسلم انتهی.
و قال الکرمانی هو حصر ادعائی نفیا لتسمیتهم العنب کرما إذ الخمر المتخذ منه یحث علی الکرم فجعل المؤمن المتقی من شربها أحق و قال النووی یوصف به المؤمن تسمیة بالمصدر لا الکرم لئلا یتذکروا به الخمر التی تسمی کرما
و قال الطیبی سموه به لأن الخمر المتخذ منه تحث علی السخاء فکرهه الشارع إسقاطا لها عن هذه الرتبة و تأکیدا لحرمتها و الفرق بین الجود و الکرم أن الجود بذل المقتنیات و کرم الإنسان أخلاقه و أفعاله المحمودة.
**[ترجمه]در نهایه آمده است که در حدیث آمده «به انگور کَرْمَ مگوئید زیرا کَرْمَ مرد مسلمان است»، گفته شده است، کَرْم را کَرْم می گویند چون که، شراب آن سخاوت و کرم می آورد و این نام را از کَرَم برایش باز گرفته اند، و پیغمبر صلی الله علیه و آله نخواست نامی از کَرْمَ روی انگور باشد و مؤمن را شایسته آن دانست. گفته می شود «رجل کَرْم » یعنی فرد کریم. و در واقع با مصدر مورد وصف قرار گرفته است همان گونه که «رجل عدل و ضیف» یعنی فردی عادل و مهمان نواز است، نیز از همین نوع می باشد. زمخشری گفته است: منظور پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله تأکید لطیف بر این فرمایش خدای تعالی است که«إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ اتقیکم - . حجرات / 13 - »{در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست} و منظور، نهی از نامیدن انگور به کَرْم نیست بلکه اشاره است به اینکه شایسته نیست چیز دیگری به جز مسلمان با تقوا، در نامی که خداوند، مومن را به آن نام نهاده است، مشارکت داشته باشد. و اینکه فرموده است: همانا کَرْم، مرد مسلمان است یعنی شایسته این نام که مشتق از کرامت است، فرد مسلمان می باشد. .پایان.
کرمانی گفته است: این حصر ادعائی است و ردّ قول آنها است که انگور را برای می آن کرم نامیدند و مؤمن با تقوی را به کَرم سزاوارتر از می خواران دانسته است. نووی گفته است: مؤمن را کرم نامیده تا مردم این نام را برای می فراموش کنند، طیبی گفته است: انگور را کَرْم نامیده اند برای اینکه مِیِ آن سخاوت می آورد و شارع آن را بد داشته است تا آن را از این مقام دور کند و بر حرمت آن تأکید نماید و فرق میان جود و کرم این است که جود، بخشش اموال است و کرم آدمی در اخلاق و اعمال پسندیده است .
**[ترجمه]
باب 6 الزبیب
روایات
«1»
الْخِصَالُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ بَکْرٍ الْخُوزِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الطَّائِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَلَیْکُمْ بِالزَّبِیبِ فَإِنَّهُ یَکْشِفُ الْمِرَّةَ وَ یَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ یَشُدُّ الْعَصَبَ وَ یَذْهَبُ بِالْإِعْیَاءِ وَ یُحَسِّنُ الْخُلُقَ وَ یُطَیِّبُ النَّفْسَ وَ یَذْهَبُ بِالْغَمِ(1).
**[ترجمه]خصال: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بر شما باد خوردن کشمش، زیرا صفراء را می برد و بلغم را می برد و پی را سخت می کند و خستگی را بر می اندازد و خلق را خوش می کند و نفس را پاک می کند و اندوه را می برد. - . الخصال : 344 -
**[ترجمه]
«2»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ: مِثْلَهُ وَ فِیهِ بِالضَّنَاءِ مَکَانَ قَوْلِهِ بِالْإِعْیَاءِ(2).
**[ترجمه]عیون اخبار: در عیون مانند آن آمده است و در آن به جای «بالأعیاء» «بالضناء» یعنی بیماری و بدحالی آمده است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 35 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس ضنی کرضی ضنی فهو ضنی و ضن کحری و حر مرض مرضا مخامرا کلما ظن برؤه نکس و أضناه المرض.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: ضنی مانند رضی است، گفته می شود ضنی فهو ضنی و ضن مانند حری و حر به معنای مریض شدن است به گونه ای که هر وقت که گمان کرد بهبود یافته است دوباره برگردد و بیماری او را مریض کند.
**[ترجمه]
«3»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ عَلِیٍّ قَالَ: مَنْ أَکَلَ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ زَبِیبَةً حَمْرَاءَ عَلَی الرِّیقِ لَمْ یَجِدْ فِی جَسَدِهِ شَیْئاً یَکْرَهُهُ(3).
صحیفة الرضا، بالإسناد عنه علیه السلام: مثله(4).
**[ترجمه]عیون اخبار: امام علی علیه السّلام می فرماید: هر کس در ناشتا بیست و یک دانه کشمش سرخ بخورد در بدنش بدی نمی بیند. - . عیون اخبار الرضا 2 : 41 -
در صحیفه رضا مانند آن آمده است.
**[ترجمه]
«4»
مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ هِلَالِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَفَّارِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَلِیٍّ الدِّعْبِلِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: مَنْ أَدَامَ أَکْلَ
إِحْدَی وَ عِشْرِینَ زَبِیبَةً حَمْرَاءَ عَلَی الرِّیقِ لَمْ یَمْرَضْ إِلَّا مَرَضَ الْمَوْتِ(1).
المحاسن، عن أبی القاسم و یعقوب بن یزید عن القندی عن ابن سنان عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(2).
و رواه عن أبیه عن أبی البختری عن أبی عبد الله علیه السلام(3).
**[ترجمه]امالی طوسی: امام علی علیه السلام می فرماید: هر کس بر خوردن بیست و یک دانه کشمش سرخ در ناشتا مداومت داشته باشد بیمار نشود جز برای مردن. - . امالی الطوسی 1 : 370 -
در محاسن مانند آن آمده است . - . المحاسن : 548 -
**[ترجمه]
«5»
الْمَجَالِسُ،(4)
بِإِسْنَادِ الدِّعْبِلِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: الزَّبِیبُ یَشُدُّ الْقَلْبَ وَ یَذْهَبُ بِالْمَرَضِ وَ یُطْفِئُ الْحَرَارَةَ وَ یُطَیِّبُ النَّفْسَ.
**[ترجمه]امام علی علیه السّلام فرمود: کشمش دل را تقویت می کند و بیماری را می برد و حرارت را فرو می نشاند و نفس را پاک کند.
**[ترجمه]
«6»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِحْدَی وَ عِشْرُونَ زَبِیبَةً حَمْرَاءَ فِی کُلِّ یَوْمٍ عَلَی الرِّیقِ تَدْفَعُ جَمِیعَ الْأَمْرَاضِ إِلَّا مَرَضَ الْمَوْتِ(5).
المحاسن، عن القاسم بن یحیی عن جده عن أبی بصیر عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(6).
**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: خوردن بیست و یک دانه کشمش سرخ هر روز ناشتا هر بیماری را رفع می کند جز بیماری مردن را. - . الخصال 2 : 612 - در محاسن مانند آن آمده است. - . المحاسن : 548 -
**[ترجمه]
«7»
وَ مِنْهُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: مَنِ اصْطَبَحَ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ زَبِیبَةً حَمْرَاءَ لَمْ یَمْرَضْ إِلَّا مَرَضَ الْمَوْتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی(7).
**[ترجمه]محاسن: امام علی علیه السلام می فرماید: هر کس با بیست و یک کشمش سرخ، صبح کند جز به بیماری مردن دچار نمی شود، ان شاءالله - . المحاسن : 548 -
**[ترجمه]
بیان
فی النهایة الاصطباح أکل الصبوح و هو الغداء و فی الصحاح الصبوح
1) 1. أمالی الطوسیّ 1 ر 370 و فیه 1 ر 371 بالإسناد الی الرضا علیه السّلام عن آبائه عن علی بن الحسین عن نزال بن سیرة عن علیّ بن أبی طالب علیه السّلام أنّه قال: من أکل احدی و عشرین زبیبة حمراء، لم یر فی جسده شیئا یکرهه.
2) 2. المحاسن 548.
3) 3. المحاسن 548.
4) 4. فی مطبوعة الکمبانیّ و هکذا المخطوطة: المحاسن، و هو تصحیف راجع أمالی الطوسیّ 1 ر 372.
5) 5. الخصال 2 ر 612.
6) 6. المحاسن: 548.
7) 7. المحاسن: 548.
الشرب بالغداة و اصطبح الرجل شرب صبوحا
**[ترجمه]در نهایه گفته است: «الاصطباح» به معنای خوردن صبحانه است. در صحاح آمده است«الصبوح» به معنای نوشیدن در صبح است و «اصطبح الرجل» یعنی صبح هنگام نوشید.
**[ترجمه]
و أقول
کان تخلف بعض هذه الأمور لتخلف بعض الشرائط من الإخلاص و التقوی و غیرهما أو لوجود معارض أقوی.
**[ترجمه]تفاوت برخی از این امور برای تفاوت شرائط آن ها همچون اخلاص و تقوی و غیر آن یا برای وجود معارضی اقوی است.
**[ترجمه]
«8»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ حَدَّثَنِی رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الزَّبِیبُ یَشُدُّ الْعَصَبَ وَ یَذْهَبُ بِالنَّصَبِ وَ یُطَیِّبُ النَّفْسَ(1).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: کشمش، پی را محکم می کند و خستگی را می برد و نفس را پاک می کند. - . المحاسن : 548 -
**[ترجمه]
«9»
الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْبُرْسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْأَرْمَنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَکَلَ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ زَبِیبَةً حَمْرَاءَ أَوَّلَ النَّهَارِ دَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ کُلَّ مَرَضٍ وَ سَقَمٍ(2).
وَ عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ فِی هَذَا الزَّبِیبِ قَوْلًا عَنْکُمْ فَمَا هُوَ قَالَ نَعَمْ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ(3).
**[ترجمه]طب الائمه: امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: هر کس در آغاز هر روز بیست و یک دانه کشمش سرخ بخورد خداوند از او هر بیماری و دردی را می برد. - . طب الائمه : 137 -
حریز می گوید به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: یا ابن رسول اللَّه مردم در باره کشمش از قول شما سخن می گویند. فرمود: درست است و همین حدیث را بیان کرد. - . طب الائمه : 137 -
**[ترجمه]
«10»
الْمَکَارِمُ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالزَّبِیبِ فَإِنَّهُ یُطْفِئُ الْمِرَّةَ وَ یَأْکُلُ الْبَلْغَمَ وَ یُصِحُّ الْجِسْمَ وَ یُحَسِّنُ الْخُلُقَ وَ یَشُدُّ الْعَصَبَ وَ یَذْهَبُ بِالْوَصَبِ(4).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: بر شما باد خوردن کشمش، زیرا صفراء را خاموش می کند و بلغم را می برد و تن را سالم می کند و خلق را نیکو می سازد و پی را محکم کند و رنج را بر می اندازد. - . مکارم الاخلاق : 200 -
**[ترجمه]
«11»
الْإِخْتِصَاصُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ زَنْجَوَیْهِ الدِّینَوَرِیِّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِیهِ زِیَادِ بْنِ أَبِی هِنْدٍ عَنْ أَبِی هِنْدٍ قَالَ: أُهْدِیَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ طَبَقٌ مُغَطًّی فَکَشَفَ الْغِطَاءَ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ کُلُوا بِسْمِ اللَّهِ نِعْمَ الطَّعَامُ الزَّبِیبُ یَشُدُّ الْعَصَبَ وَ یَذْهَبُ بِالْوَصَبِ وَ یُطْفِئُ الْغَضَبَ وَ یُرْضِی الرَّبَّ وَ یَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ یُطَیِّبُ النَّکْهَةَ وَ یُصَفِّی اللَّوْنَ(5).
**[ترجمه]اختصاص: ابی هند می گوید: برای رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم طَبَقی رو بسته هدیه آوردند و روکش آن را برداشت و فرمود: با نام خدا بخورید، کشمش، چه خوب خوراکی است پی را محکم می کند رنج را می برد و خشم را خاموش می کند و پروردگار را خشنود می سازد و بلغم را بر می اندازد و بوی دهان را خوش می کند و رنگ را صفا می دهد. - . الاختصاص : 124-123 -
**[ترجمه]
باب 7 فضل الرمان و أنواعه
روایات
«1»
الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْخُوزِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِیِّ وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأُشْنَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْرَوَیْهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ کُلِّهِمْ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُلُوا الرُّمَّانَ فَلَیْسَتْ مِنْهُ حَبَّةٌ تَقَعُ فِی الْمَعِدَةِ إِلَّا أَنَارَتِ الْقَلْبَ وَ أَخْرَجَتِ الشَّیْطَانَ أَرْبَعِینَ یَوْماً(1).
وَ بِهَذِهِ الْأَسَانِیدِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: کُلُوا الرُّمَّانَ بِشَحْمِهِ فَإِنَّهُ دِبَاغٌ لِلْمَعِدَةِ(2).
وَ بِهَذِهِ الْأَسَانِیدِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ کَانَ یَقُولُ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ إِذَا أَکَلَ الرُّمَّانَ لَمْ یَشْرَکْهُ أَحَدٌ فِیهِ وَ یَقُولُ فِی کُلِّ رُمَّانَةٍ حَبَّةٌ مِنْ حَبَّاتِ الْجَنَّةِ(3).
صحیفة الرضا، بالإسناد عنه علیه السلام: مثل الأخبار الثلاثة(4)المکارم، عن أبی سعید: مثل الحدیث الأول(5).
**[ترجمه]عیون اخبار: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: انار بخورید که هیچ دانه ای از آن در معده وارد نمی شود مگر آنکه دل را روشن می کند و شیطان را تا 40 روز خارج می کند. - . عیون اخبار الرضا 2 : 35 -
امام علی علیه السّلام می فرماید: انار را با پیه‌اش بخورید چون نرم کننده معده است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 43 -
عبد الله بن عباس می گوید: زمانی که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله انار می خورد کسی را در یک انار شریک نمی کرد و می فرمود: در هر اناری یک دانه بهشتی است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 43 -
در صحیفه رضا مانند آن آمده است - . صحیفه الرضا : 34 - و در مکارم نیز مانند حدیث اول آمده است. - . مکارم الاخلاق : 195 -
**[ترجمه]
«2»
الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ السَّیَّارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ الْمُهْتَدِی یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَرْبَعَةٌ یُعَدِّلْنَ الطِّبَاعَ الرُّمَّانُ السُّورَانِیُّ وَ الْبُسْرُ الْمَطْبُوخُ
وَ الْبَنَفْسَجُ وَ الْهِنْدَبَاءُ(1).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام می فرماید: چهار چیز، طبعها را معتدل می سازند: انار سورانی، غوره خرمای پخته، بنفشه و کاسنی. - . الخصال : 249 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس سوریة مضمومة مخففة اسم للشام أو موضع قرب خناصرة و سورین نهر بالری و أهلها یتطیرون منه لأن السیف الذی قتل به یحیی بن زید بن علی بن الحسین غسل فیه و سوری کطوبی موضع بالعراق و هو من بلد السریانیین و موضع من عمل بغداد و قد یمد انتهی و لعل إحدی الأخیرین هنا أنسب و الألف و النون من زیادات النسب.
**[ترجمه]در قاموس است که سوریه نام شام است یا جایی نزدیک خناصره، و سورین نهریست در سرزمین ری که مردمش بدان فال بد می زنند، زیرا شمشیری را که با آن یحیی بن زید بن علی را کشتند در آن شستند، و سوری بر وزن طوبی جاییست در عراق که از سرزمین سریانیها بوده و جایی در اطراف بغداد است و سوراء هم گفته می شود.پایان. و یکی از دو تای اخیر در اینجا مناسبتر است و الف و نون برای نسبت افزوده شده است.
**[ترجمه]
«3»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الطَّحَّانِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَمْسَةٌ مِنْ فَاکِهَةِ الْجَنَّةِ فِی الدُّنْیَا الرُّمَّانُ الْإِمْلِیسِیُّ وَ التُّفَّاحُ وَ السَّفَرْجَلُ وَ الْعِنَبُ وَ الرُّطَبُ الْمُشَانُ(2).
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام می فرماید: پنج چیز از میوه‌های بهشت هستند در این جهان: انار ملس(إملیسی)، سیب، به، انگور، و رطب مشان. - . الخصال : 289 -
**[ترجمه]
«4»
مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْ وَالِدِهِ عَنْ هِلَالِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَفَّارِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَلِیٍّ الدِّعْبِلِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام أَنَّهُ قَالَ: أَرْبَعَةٌ نَزَلَتْ مِنَ الْجَنَّةِ الْعِنَبُ الرَّازِقِیُّ وَ الرُّطَبُ الْمُشَانُ وَ الرُّمَّانُ الْإِمْلِیسِیُّ وَ التُّفَّاحُ الشَّعْشَعَانِیُّ یَعْنِی الشَّامِیَّ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ وَ السَّفَرْجَلُ(3).
**[ترجمه]امالی طوسی: امیر المؤمنین علیه السلام می فرماید: چهار میوه از بهشت فرود آمدند: انگور رازقی، رطب مشان و انار ملس(إملیسی) و سیب شامی و در روایت دیگر: و به. - . امالی الطوسی 1 : 378 -
**[ترجمه]
«5»
وَ مِنْهُ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: أَطْعِمُوا صِبْیَانَکُمُ الرُّمَّانَ فَإِنَّهُ أَسْرَعُ لِأَلْسِنَتِهِمْ(4).
**[ترجمه]امالی طوسی: امیرالمؤمنین علیه السّلام می فرماید: به کودکان خود انار بدهید که زودتر زبان باز کنند. - . امالی الطوسی 1 : 372 -
**[ترجمه]
«6»
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْهُ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ قَالَ فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ لَا أَتْرُکَ شَیْئاً مِنْهَا(5).
**[ترجمه]امالی طوسی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود هیچ اناری نیست مگر آن که در آن دانه‌ایست از بهشت. فرمود: من دوست دارم هیچ دانه‌اش وانیفتد. - . امالی الطوسی 1 : 379 -
**[ترجمه]
«7»
وَ مِنْهُ،(6)بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: شَیْئَانِ مَا دَخَلَا جَوْفاً
قَطُّ إِلَّا أَفْسَدَاهُ وَ شَیْئَانِ مَا دَخَلَا جَوْفاً قَطُّ إِلَّا أَصْلَحَاهُ فَأَمَّا اللَّذَانِ یُصْلِحَانِ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ فَالرُّمَّانُ وَ الْمَاءُ الْفَاتِرُ وَ أَمَّا اللَّذَانِ یُفْسِدَانِ فَالْجُبُنُّ وَ الْقَدِیدُ.
المحاسن، عن بعض أصحابنا رفعه عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(1).
**[ترجمه]امالی طوسی: امام علی بن الحسین علیه السّلام می فرماید: دو چیز هرگز در درونی وارد نمی شوند مگر آنکه تباهش می کنند و دو چیز در درونی وارد نمی شوند مگر آنکه آن را بهبود می بخشند، آن دو چیز که درون انسان را بهبود می بخشند(اصلاح می کنند) انار است و آب نیم گرم و اما آن دو که تباه می کنند پنیر است و گوشت خشکیده. - . امالی الطوسی 1 : 379 -
در محاسن از امام صادق علیه السلام مانند آن آمده است. - . المحاسن : 463 -
**[ترجمه]
«8»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: کُلُوا الرُّمَّانَ بِشَحْمِهِ فَإِنَّهُ دِبَاغٌ لِلْمَعِدَةِ وَ فِی کُلِّ حَبَّةٍ مِنَ الرُّمَّانِ إِذَا اسْتَقَرَّتْ فِی الْمَعِدَةِ حَیَاةٌ لِلْقَلْبِ وَ إِنَارَةٌ لِلنَّفْسِ وَ تُمْرِضُ وَسْوَاسَ الشَّیْطَانِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً(2).
**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: انار را با پیه‌اش بخورید که نرم کننده معده است و هر دانه ای از انار که در معده جای گیرد موجب حیات قلب و روشنی جان است و وسوسه شیطان را تا چهل شب ناخوش می کند. - . الخصال : 636 -
**[ترجمه]
«9»
الطب، طب الأئمة علیهم السلام عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُؤَذِّنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مِثْلَهُ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ وَ الرُّمَّانُ مِنْ فَوَاکِهِ الْجَنَّةِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فِیهِما فاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ(3).
**[ترجمه]طب الائمه: در حدیث دیگری مانند قبلی از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده است و در پایان آن افزوده شده است: انار از میوه‌های بهشت است، خداوند عز و جل فرموده است: «فِیهِما فاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ » - . رحمن / 68 - { در آن دو، میوه و خرما و انار است.} - . طب الائمه : 134 -
**[ترجمه]
بیان
وسواس الشیطان أی الشیطان الذی اسمه الوسواس کما عبر عنه فی سائر الأخبار بشیطان الوسوسة أو المراد به وسوسة الشیطان ففی إسناد المرض إلیه مجاز.
**[ترجمه]«وسواس الشیطان» یعنی شیطانی که نام آن وسواس است همان گونه که در دیگر اخبار از شیطان وسوسه تعبیر شده است یا اینکه مقصود، وسوسه شیطان است و نسبت دادن مرض به آن، مَجاز است.
**[ترجمه]
«10»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: الْفَاکِهَةُ عِشْرُونَ وَ مِائَةُ لَوْنٍ سَیِّدُهَا الرُّمَّانُ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السّلام فرمود: میوه صدو بیست نوع است و سرور همه آن ها، انار است. - . المحاسن : 539 و 540 -
**[ترجمه]
«11»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: مِمَّا أَوْصَی بِهِ آدَمُ إِلَی هِبَةِ اللَّهِ عَلَیْکَ بِالرُّمَّانِ فَإِنَّکَ إِنْ أَکَلْتَهُ وَ أَنْتَ جَائِعٌ أَجْزَأَکَ وَ إِنْ أَکَلْتَهُ وَ أَنْتَ شَبْعَانُ أَمْرَأَکَ(5).
**[ترجمه]محاسن: ابی الحسن علیه السّلام فرمود: از سفارش های آدم به هبة اللَّه این بود که بر تو باد خوردن انار که اگر آن را در گرسنگی بخوری تو را بس باشد و اگر در سیری بخوری بر تو گوارا باشد. - . المحاسن : 539 و 540 -
**[ترجمه]
«12»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام
قَالَ: لَمْ یَأْکُلِ الرُّمَّانَ جَائِعٌ إِلَّا أَجْزَأَهُ وَ لَمْ یَأْکُلْهُ شَبْعَانُ إِلَّا أَمْرَأَهُ(1).
**[ترجمه]محاسن: ابی الحسن علیه السّلام فرمود: گرسنه ای انار نمی خورد مگر آن که سیر می شود و سیری انار نمی خورد مگر آن که بر او گوارا می باشد. - . المحاسن : 540 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس مرأ الطعام مثلثة الراء فهو مریء یعنی حمید المغبة و هنأنی و مرأنی فإن أفرد فأمرأنی.
**[ترجمه]در قاموس مرأ الطعام یعنی خوش گوار و هنأنی و مرأنی به همان معناست
**[ترجمه]
«13»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْعَبْدِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَوْ کُنْتُ بِالْعِرَاقِ لَأَکَلْتُ کُلَّ یَوْمٍ رُمَّانَةً سُورَانِیَّةً وَ اغْتَمَسْتُ فِی الْفُرَاتِ غَمْسَةً(2).
**[ترجمه]محاسن: عبد العزیز العبدیّ می گوید امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر در عراق بودم هر روز یک دانه انار می خوردم و یک بار در فرات در آب فرو می رفتم. - . المحاسن : 540 -
**[ترجمه]
«14»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ غَزْوَانَ قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَأْکُلُ الرُّمَّانَ کُلَّ لَیْلَةِ جُمُعَةٍ(3).
**[ترجمه]محاسن: سعید بن غزوان می گوید: امام صادق علیه السّلام هر شب جمعه انار می خورد. - . المحاسن : 540 -
**[ترجمه]
«15»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ یُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: اناری نیست مگر اینکه یک دانه بهشتی در آن وجود دارد. - . المحاسن : 540 -
**[ترجمه]
«16»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: فِی کُلِّ رُمَّانَةٍ حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: در هر اناری یک دانه بهشتی وجود دارد. - . المحاسن : 540 -
**[ترجمه]
«17»
وَ مِنْهُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ فَإِذَا شَذَّ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ فَخُذُوهُ وَ مَا وَقَعَتْ أَوْ مَا دَخَلَتْ تِلْکَ الْحَبَّةُ مَعِدَةَ امْرِئٍ قَطُّ إِلَّا أَنَارَتْهَا أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ نَفَتْ عَنْهُ شَیْطَانَ الْوَسْوَسَةِ وَ رَوَی بَعْضُهُمْ وَ نَفَتْ عَنْهُ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ(6).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود : اناری نیست مگر اینکه دانه ای از بهشت در آن وجود دارد. اگر دانه‌ای از آن بیفتد بگیرش و آن دانه در معده‌ای هرگز نیفتد جز اینکه چهل شب، آن را روشن می دارد، و شیطان وسوسه را از آن دور می کند، و در روایت دیگر آمده است که: وسوسه شیطان را از آن دور کند. - . المحاسن : 540 -
**[ترجمه]
بیان
فإذا شذ أی ندر و سقط.
**[ترجمه]«فإذا شذ» یعنی کنده شد و افتاد.
**[ترجمه]
«18»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُثَنًّی عَنْ زِیَادٍ عَنْ یَحْیَی الْحَنْظَلِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ بَیْنَ یَدَیْهِ طَبَقٌ فِیهِ رُمَّانٌ فَقَالَ لِی یَا زِیَادُ ادْنُ وَ کُلْ مِنْ هَذَا الرُّمَّانِ أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَبْغَضَ إِلَیَّ مِنْ أَنْ یَشْرَکَنِی فِیهِ أَحَدٌ مِنَ الرُّمَّانِ أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنْ حَبِّ الْجَنَّةِ(7).
و منه عن أبیه عن ابن أبی عمیر عن حفص بن البختری عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(1).
**[ترجمه]محاسن: زیاد بن یحیی حنظلی می گوید: نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و مقابلش طبقی از انار بود. فرمود: ای زیاد بیا نزدیک و از این انار بخور چون چیزی از آن نزد من بدتر از این نیست که کسی در یک دانه انار شریک من شود چون هیچ اناری نیست مگر آن که در آن یک دانه بهشتی است. - . المحاسن : 540 -
مانند آن از امام صادق علیه السلام نقل شده است. - . المحاسن : 540 -
**[ترجمه]
«19»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ وَ هِشَامٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ کَانَ أَبِی لَیَأْخُذُ الرُّمَّانَةَ فَیَصْعَدُ بِهَا إِلَی فَوْقُ فَیَأْکُلُهَا وَحْدَهُ خَشْیَةَ أَنْ یَسْقُطَ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ وَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أُشَارَکُ فِیهِ أَبْغَضَ إِلَیَّ مِنَ الرُّمَّانِ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ(2).
وَ مِنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أُشَارَکُ فِیهِ أَبْغَضَ إِلَیَّ مِنَ الرُّمَّانِ وَ مَا مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ وَ رَوَاهُ النَّوْفَلِیُّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام(3).
وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: وَ مَا مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ وَ إِذَا أَکَلَهَا الْکَافِرُ بَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِ مَلَکاً فَانْتَزَعَهَا مِنْهُ(4).
**[ترجمه]محاسن: از امام صادق علیه السلام مانند روایت قبلی نقل شده است جز اینکه در آن افزوده است که فرمود: پدرم یک دانه انار برمی داشت و بالا می برد و آن را می خورد مبادا از آن چیزی بیفتد، نزد من، شریک شدن در هیچ چیز بدخواه‌تر از شراکت در انار نیست. اناری نیست مگر آنکه در آن یک دانه بهشتی است. - . المحاسن : 540 -
امام صادق علیه السلام می فرماید: نزد من، شریک شدن در هیچ چیز بدخواه‌تر از شراکت در انار نیست. و هیچ اناری نیست مگر اینکه در آن دانه ای بهشتی وجود دارد. - . المحاسن : 540 -
در حدیث دیگری آمده است: اناری نیست مگر اینکه یک دانه بهشتی دارد و چون کافر آن را بخورد خدا فرشته‌ای می فرستد تا آن دانه بهشتی را از آن برباید. - . المحاسن : 540 -
**[ترجمه]
«20»
وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الرَّمَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أُشَارَکُ فِیهِ أَبْغَضَ إِلَیَّ مِنَ الرُّمَّانِ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: نزد من، شریک شدن در هیچ چیز بدخواه‌تر از شراکت در انار نیست. - . المحاسن : 541 -
**[ترجمه]
«21»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبَانٍ الْکَلْبِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ وَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیهما السلام یَقُولَانِ: مَا عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ ثَمَرَةٌ کَانَتْ أَحَبَّ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الرُّمَّانِ وَ قَدْ کَانَ وَ اللَّهِ إِذَا أَکَلَهَا أَحَبَّ أَنْ لَا یَشْرَکَهُ فِیهَا أَحَدٌ(6).
**[ترجمه]محاسن: از امام باقر و امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمودند: بر روی زمین میوه ای دوست داشتنی از انار در نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله نبود و به خدا سوگند دوست داشت زمانی که انار می خورد کسی در آن با ایشان شریک نشود. - . المحاسن : 541 -
**[ترجمه]
«22»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَبِی لَمْ یُحِبَّ أَنْ یَشْرَکَهُ فِیهَا أَحَدٌ فِی أَکْلِ الرُّمَّانَةِ لِأَنَّ فِی کُلِّ رُمَّانَةٍ حَبَّةً مِنَ الْجَنَّةِ(7).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: پدر من دوست نداشت که در خوردن انار، کسی شریک او شود زیرا در هر اناری دانه ای از بهشت وجود دارد. - . المحاسن : 541 -
**[ترجمه]
«23»
وَ مِنْهُ، عَنْ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِذَا أَکَلَ الرُّمَّانَ بَسَطَ تَحْتَهُ مِنْدِیلًا فَسُئِلَ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ لِأَنَّ فِیهِ حَبَّاتٍ
مِنَ الْجَنَّةِ فَقِیلَ لَهُ إِنَّ الْیَهُودِیَّ وَ النَّصْرَانِیَّ وَ مَنْ سِوَاهُمْ یَأْکُلُونَهَا قَالَ إِذَا کَانَ ذَلِکَ بَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِ مَلَکاً فَانْتَزَعَهَا مِنْهُ لِئَلَّا یَأْکُلَهَا(1).
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(2).
**[ترجمه]محاسن: زمانی که امیر المؤمنین علیه السّلام انار می خورد دستمالی زیر آن پهن می کرد، و از علت آن پرسیدند، فرمود: چون دانه‌های بهشتی دارد. به ایشان عرض کردند: یهود و نصرانی و دیگران هم از آن می خوردند، فرمود: زمانی که چنین باشد خداوند فرشته‌ای می فرستد که آن دانه ها را جدا کنند تا آن ها آن را نخورند. - . المحاسن : 541 -
در مکارم: مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 194 -
**[ترجمه]
«24»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ إِذَا أَکَلَ الرُّمَّانَ بَسَطَ الْمِنْدِیلَ عَلَی حَجْرِهِ فَکُلَّمَا وَقَعَتْ حَبَّةٌ أَکَلَهَا وَ یَقُولُ لَوْ کُنْتُ مُسْتَأْثِراً عَلَی أَحَدٍ لَاسْتَأْثَرْتُ الرُّمَّانَ(3).
**[ترجمه]محاسن: زمانی که امام صادق علیه السّلام انار می خورد دستمالی در دامنش پهن می کرد و چون دانه‌ای می‌افتاد آن را بر می داشت و می فرمود: اگر چیزی را از دیگری دریغ دارم انار را دریغ می دارم. - . المحاسن : 542 -
**[ترجمه]
بیان
الاستیثار الانفراد بالشی‌ء و أن یخص به نفسه و استأثر علی أصحابه أی اختار لنفسه أشیاء حسنة أی لو کنت متفردا بشی‌ء باخلا علی غیری لفعلت ذلک فی الرمان أی فی جنسه لا فی خصوص الرمانة فإنه علیه السلام کان یفعل ذلک فیها أو لو کنت اخترت الأجود لنفسی لفعلته فی الرمان أو لو کنت علی الفرض المحال غاصبا من الناس شیئا أو منفردا بما للناس فیه شرکة لفعلته فیه و علی التقادیر الغرض بیان فضل الرمان و کثرة منافعه و کرامته عنده.
**[ترجمه]«استیثار» یعنی اختصاص چیزی به خود، و «استاثر علی أصحابه» یعنی چیزهای خوبی را به خود اختصاص داد. یعنی اگر [قرار باشد] چیزی را به خود اختصاص دهم و در مورد آن نسبت به دیگران بخیل باشم، در مورد انار این کار را می کردم. یعنی در مورد جنس انار نه در مورد یک انار. و حضرت علیه السلام، این کار را در مورد آن انجام می داد. یا اینکه اگر [قرار بود] بهترین را برای خود برگزینم در مورد انار چنین می کردم. یا اینکه با فرض محال اگر [قرار بود] چیزی را از مردم غصب کنم، یا اینکه اگر[قرار بود] در مود آنچه مردم در مورد آن با هم شرکت می ورزند، تنها بودن را بر می گزیدم در مورد انار چنین می کردم. این دلالت دارد بر فضیلت انار و سود بسیار آن و ارجمند بودنش نزد آن حضرت.
**[ترجمه]
«25»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ قَالَ: رَأَیْتُ أُمَّ سَعِیدٍ الْأَحْمَسِیَّةَ وَ هِیَ تَأْکُلُ رُمَّاناً وَ قَدْ بَسَطَتْ ثَوْباً قُدَّامَهَا تَجْمَعُ کُلَّمَا سَقَطَ مِنْهَا عَلَیْهِ فَقُلْتُ مَا هَذَا الَّذِی تَصْنَعِینَ فَقَالَتْ قَالَ مَوْلَایَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام مَا مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ لَا یَسْبِقَنِی أَحَدٌ إِلَی تِلْکَ الْحَبَّةِ(4).
**[ترجمه]محاسن: راوی می گوید: ام سعید احمسیه را دیدم که انار می خورد و لباسی در مقابلش گسترده است و هر دانه ای که در آن می افتد را جمع می کند، پس گفتم این چه کاری است که می کنید؟ گفت: مولایم جعفر بن محمد علیه السلام فرمود: اناری نیست مگر اینکه در آن دانه ای بهشتی است. و من دوست دارم که کسی در مورد آن دانه بر من پیشی نگیرد. - . المحاسن : 542 -
**[ترجمه]
«26»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ مَنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: فِی کُلِّ رُمَّانَةٍ حَبَّةٌ مِنْ رُمَّانِ الْجَنَّةِ فَکُلُوا مَا یَنْتَثِرُ مِنَ الرُّمَّانِ(5).
و منه عن بعض أصحابنا عن الأصم عن شعیب عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله قال و رواه الحجال عن شعیب عن أبی بصیر عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(6).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: در هر اناری، دانه ای از انارهای بهشتی وجود دارد پس آنچه از انار که پراکنده می شود را بخورید. - . المحاسن : 542 -
مانند آن با اسناد دیگری نقل شده است. - . المحاسن : 542 -
**[ترجمه]
«27»
وَ مِنْهُ عَنِ النَّوْفَلِیِّ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: کُلُوا الرُّمَّانَ بِشَحْمِهِ فَإِنَّهُ دِبَاغُ الْمَعِدَةِ وَ مَا مِنْ حَبَّةٍ اسْتَقَرَّتْ فِی مَعِدَةِ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا أَنَارَتْهَا وَ أَمْرَضَتْ شَیْطَانَ وَسْوَسَتِهَا أَرْبَعِینَ صَبَاحاً(1).
وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: کُلُوا الرُّمَّانَ بِشَحْمِهِ فَإِنَّهُ یَدْبُغُ الْمَعِدَةَ وَ یَزِیدُ فِی الذِّهْنِ(2).
**[ترجمه]امام علی علیه السّلام می فرماید: انار را با پیه‌اش بخورید که معده را نرم می کند و دانه ای از آن در معده مسلمانی جای نمی گیرد مگر آنکه آن را روشن می کند و چهل روز شیطانِ وسوسه او را بیمار می کند. - . المحاسن : 542 -
امام صادق علیه السلام فرمود: انار را با پیه‌اش بخورید که معده را نرم می کند و ذهن را می افزاید. - . المحاسن : 542 -
**[ترجمه]
بیان
الدباغ بالکسر ما یدبغ به و کان نسبة الإنارة و الوسوسة إلی المعدة علی المجاز و المراد إنارة القلب و وسوسته لتوقف صلاح القلب علی صلاح المعدة أو یکون الضمیران راجعین إلی القلب بقرینة المقام بتأویل و فی القاموس الذهن بالکسر الفهم و العقل و حفظ القلب و الفطنة.
**[ترجمه]«دِباغ» چیزی است که با آن دباغی صورت می گیرد. و نسبت دادن روشنی و وسوسه به معده مَجاز است و منظور از آن روشنی قلب و وسوسه آن است چرا که صلاح دل به صلاح معده وابسته است. یا اینکه هر دو ضمیر به قرینه مقام، به دل برگردند. در قاموس گفته است: «ذِهن» فهم است و خرد و حفظ قلب و هوش.
**[ترجمه]
«28»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکَلَ حَبَّةَ رُمَّانَةٍ أَمْرَضَتْ شَیْطَانَ الْوَسْوَسَةِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: که هر کس یک دانه انار بخورد شیطانِ وسوسه را چهل صباح بیمار می کند. - . المحاسن : 543 -
**[ترجمه]
«29»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ صَبِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ذُکِرَ الرُّمَّانُ فَقَالَ الْمُزُّ أَصْلَحُ فِی الْبَطْنِ(4).
**[ترجمه]محاسن: نزد امام صادق علیه السّلام از انار نام برده شد، حضرت فرمود: [انار دارای مزه] ترش و شیرین برای شکم بهتر است. - . المحاسن : 543 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس رمان مز بالضم بین الحامض و الحلو.
**[ترجمه]در قاموس گفته است«رمان مزّ» انار بین ترش و شیرین است.
**[ترجمه]
«30»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: کُلُوا الرُّمَّانَ الْمُزَّ بِشَحْمِهِ فَإِنَّهُ یَدْبُغُ الْمَعِدَةَ(5).
**[ترجمه]محاسن: از امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: انار را با پیه‌اش بخورید که معده را نرم می کند. - . المحاسن : 543 -
**[ترجمه]
توضیح
قَالَ فِی النِّهَایَةِ فِی حَدِیثِ عَلِیٍّ علیه السلام: کُلُوا الرُّمَّانَ بِشَحْمِهِ فَإِنَّهُ دِبَاغُ الْمَعِدَةِ.
شحم الرمان ما فی جوفه سوی الحب و فی القاموس شحمة الحنظل ما فی جوفه سوی حبه و من الرمان الرقیق الأصفر الذی بین ظهرانی الحب انتهی و أقول کان القشر بالتفسیر الأخیر أنسب.
**[ترجمه]در قاموس در مورد حدیث امام علی علیه السلام که فرمود: ( انار را با پیه‌اش بخورید که معده را نرم می کند. ) گفته است: «شحم الرمان» آن چیزی است به غیر از دانه که در درون انار وجود دارد. در قاموس گفته است است: «شحمه الحنظل» آن چیزی است به غیر از دانه که در درون آن وجود دارد. و در مورد انار، پوسته‌های زرد نازک پشت دانه‌های انار است.پایان.
و می گویم: پوسته به این تفسیر اخیر مناسب تر است.
**[ترجمه]
«31»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُلُوا الرُّمَّانَ
بِقِشْرِهِ فَإِنَّهُ دِبَاغُ الْبَطْنِ(1).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: انار را با پوست آن بخورید که آن نرم کننده شکم است. - . المحاسن : 543 -
**[ترجمه]
«32»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِهِمْ رَفَعَهُ إِلَی صَعْصَعَةَ بْنِ صُوحَانَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: أَنَّهُ دَخَلَ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ هُوَ عَلَی الْعَشَاءِ فَقَالَ یَا صَعْصَعَةُ ادْنُ فَکُلْ قَالَ قُلْتُ قَدْ تَعَشَّیْتُ وَ بَیْنَ یَدَیْهِ نِصْفُ رُمَّانَةٍ فَکَسَرَ لِی وَ نَاوَلَنِی بَعْضَهُ وَ قَالَ کُلْهُ مَعَ قِشْرِهِ یُرِیدُ مَعَ شَحْمِهِ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالْحَفَرِ وَ بِالْبَخَرِ وَ یُطَیِّبُ النَّفْسَ(2).
**[ترجمه]محاسن: صعصعة بن صوحان بر امیر مؤمنان علیه السّلام وارد شد و حضرت بر سر شام بود، فرمود: ای صعصعه نزدیک شو و بخور. می گوید گفتم من شام خورده ام، پیش‌روی آن حضرت نیمه اناری بود و برای من شکست و پاره‌ای از آن را به من داد و فرمود با پوسته‌اش یعنی با پیه‌اش بخور که چرک دندان را می برد و هم گند دهان را و نفس را پاکیزه می نماید. - . المحاسن : 543 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس الحفر بالتحریک سلاق فی أصول الأسنان أو صفرة تعلوها و یسکن و قال البخر بالتحریک النتن فی الفم و غیره و تطیب النفس کنایة عن إذهاب الهمّ و الحزن.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: «الحَفَر» چرکی است در پایه های دندان ها یا زردی بالای دندان هاست. و با ساکن هم خوانده می شود. پاکیزگی نفس کنایه از بردن غم و اندوه است.
**[ترجمه]
«33»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ الْوَشَّاءِ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُثَنًّی عَنْ زِیَادِ بْنِ یَحْیَی الْحَنْظَلِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ أَکَلَ رُمَّانَةً عَلَی الرِّیقِ أَنَارَتْ قَلْبَهُ فَطَرَدَتْ شَیْطَانَ الْوَسْوَسَةِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کس ناشتا یک انار بخورد دلش را روشن می کند و شیطان وسوسه را تا چهل صباح از او دور می راند. - . المحاسن : 543 -
**[ترجمه]
«34»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ بَقَّاحٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ الْقَمَّاطِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ أَکَلَ رُمَّانَةً أَنَارَتْ قَلْبَهُ وَ مَنْ أَنَارَتْ قَلْبَهُ فَالشَّیْطَانُ بَعِیدٌ مِنْهُ فَقُلْتُ أَیَّ رُمَّانٍ قَالَ سُورَانِیَّکُمْ هَذَا(4).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کس یک انار بخورد دلش را روشن می کند هر کس دلش روشن شود شیطان از او دور است. [راوی می گوید] پرسیدم کدام انار؟ فرمود این سورانیتان. - . المحاسن : 543 -
**[ترجمه]
«35»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ أَکَلَ رُمَّانَةً عَلَی الرِّیقِ أَنَارَتْ قَلْبَهُ أَرْبَعِینَ یَوْماً(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کس ناشتا یک انار بخورد دلش را تا چهل روز روشن می کند. - . المحاسن : 544 -
**[ترجمه]
«36»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ غَزْوَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ أَکَلَ رُمَّانَةً نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ وَ طَرَدَ عَنْهُ شَیْطَانَ الْوَسْوَسَةِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً(6).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کس یک انار بخورد، خداوند قلب او را نورانی می کند و شیطانِ وسوسه را تا چهل روز از او دور می کند. - . المحاسن : 544 -
**[ترجمه]
«37»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِهِمْ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَکَلَ رُمَّانَةً أَنَارَتْ قَلْبَهُ وَ رَفَعَتْ عَنْهُ الْوَسْوَسَةَ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً(7).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کس یک انار بخورد دلش را روشن می کند و شیطان وسوسه را تا چهل صباح از او دور می راند. - . المحاسن : 544 -
**[ترجمه]
«38»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ
النَّوْفَلِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ فِی یَدِهِ رُمَّانَةٌ فَقَالَ یَا مُعَتِّبُ أَعْطِهِ رُمَّاناً فَإِنِّی لَمْ أُشْرَکْ فِی شَیْ‌ءٍ أَبْغَضَ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أُشْرَکَ فِی رُمَّانَةٍ ثُمَّ احْتَجَمَ وَ أَمَرَنِی أَنْ أَحْتَجِمَ فَاحْتَجَمْتُ ثُمَّ دَعَا لِی بِرُمَّانَةٍ وَ أَخَذَ رُمَّانَةً أُخْرَی ثُمَّ قَالَ لِی یَا یَزِیدُ أَیُّمَا مُؤْمِنٍ
أَکَلَ رُمَّانَةً حَتَّی یَسْتَوْفِیَهَا أَذْهَبَ اللَّهُ الشَّیْطَانَ مِنْ إِنَارَةِ قَلْبِهِ أَرْبَعِینَ یَوْماً وَ مَنْ أَکَلَ اثْنَتَیْنِ أَذْهَبَ اللَّهُ الشَّیْطَانَ عَنْ إِنَارَةِ قَلْبِهِ مِائَةَ یَوْمٍ وَ مَنْ أَکَلَ ثَلَاثاً حَتَّی یَسْتَوْفِیَهَا أَذْهَبَ اللَّهُ الشَّیْطَانَ عَنْ إِنَارَةِ قَلْبِهِ سَنَةً وَ مَنْ أَذْهَبَ اللَّهُ الشَّیْطَانَ عَنْ إِنَارَةِ قَلْبِهِ لَمْ یُذْنِبْ وَ مَنْ لَمْ یُذْنِبْ دَخَلَ الْجَنَّةَ(1).
المکارم، عنه علیه السلام مرسلا: مثله مع اختصار بل سقط(2)
عن إنارة قلبه أی عن الضرر فی إنارة قلبه أو عن منعها و الإخلال بها و قیل أی إذهابا حاصلا عنها یعنی أنار قلبه لیذهب عنه الشیطان و لا یخلو من بعد و فی أکثر نسخ المکارم بالثاء المثلثة بمعنی التهییج و هو یرجع إلی الوسوسة.
**[ترجمه]محاسن: یزید بن عبد الملک نوفلی می گوید: نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و یک انار در دست داشت و به معتب فرمود: به او اناری بده که من شراکت در چیزی را همچون شراکت در در یک انار بد نمی دارم، سپس حجامت کرد و به من فرمود که حجامت کنم، سپس یک انار برایم خواست و او هم یک انار برداشت و سپس فرمود: ای یزید هر مؤمن یک انار تمام بخورد خداوند ، شیطان را از روشنی دل او، چهل روز براند و هر کس دو انار بخورد از روشنی دل او صد روز شیطان را براند و هر که سه تا انار تمام بخورد خداوند از روشنی دل او یک سال شیطان را براند و هر کس که خدا از روشنی دل او شیطان را براند گناه نکند و هر که گناه نکند به بهشت می رود. - . المحاسن : 544 -
در حدیث دیگری به صورت مرسل، همانند آن با اختصار بلکه با اسقاط نقل شده است - . مکارم الاخلاق : 194 - ، و معنی کلمه «از روشنی دلش» ممانعت از زیان زدن به روشنی دل یا از منع و اخلال به آن می باشد و گفته‌اند یعنی دور کردنی در اثر آن، یعنی خداوند قلب او را روشن می کند تا شیطان از آن دور شود. و این معنا اندازه‌ای دور است و در بیشتر نسخه‌های مکارم با ثاء سه نقطه آمده است که به معنی برانگیختن است و به وسوسه بر می گردد.
**[ترجمه]
«39»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّهِیکِیِّ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ أَکَلَ رُمَّانَةً یَوْمَ الْجُمُعَةِ عَلَی الرِّیقِ نَوَّرَتْ قَلْبَهُ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً فَإِنْ أَکَلَ رُمَّانَتَیْنِ فَثَمَانِینَ یَوْماً فَإِنْ أَکَلَ ثَلَاثاً فَمِائَةً وَ عشرون [عِشْرِینَ] یَوْماً وَ طَرَدَتْ عَنْهُ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ وَ مَنْ طُرِدَتْ عَنْهُ وَسْوَسَةُ الشَّیْطَانِ لَمْ یَعْصِ اللَّهَ وَ مَنْ لَمْ یَعْصِ اللَّهَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ(3).
**[ترجمه]محاسن: زیاد بن مروان می گوید: شنیدم از امام موسی کاظم علیه السّلام که می فرمود: هر کس روز جمعه ناشتا یک انار بخورد دلش را چهل صباح روشن می کند و اگر دو انار بخورد هشتاد صباح روشن می کند، و اگر سه تا باشد تا صدو بیست روز، و وسوسه شیطان را از او دور می کند، و هر کس وسوسه شیطان از او دور شود نافرمانی خدا را نمی کند و هر کس نافرمانی خدا را نکند خدا او را به بهشت می برد. - . المحاسن : 544 -
**[ترجمه]
بیان
لا استبعاد فی تأثیر بعض الأغذیة الجسمانیة فی الصفات و الملکات الروحانیة و یمکن أن یکون أمثال هذه مشروطة بشرائط من الإخلاص و التقوی و قوة الاعتقاد بالمخبر و غیرها فإذا تخلف فی بعض الأحیان کان للإخلال ببعضها.
**[ترجمه]بعید نیست که یک خوراک جسمانی در صفات و کمالات روحانی اثر کند و ممکن است گفته شود که این گونه امور مشروط به شرایطی است همچون اخلاص و تقوی و اعتقاد به خبر دهنده و غیر آن و اگر مواردی مخالف آن دیده شود به خاطر اخلال در یکی از شرایط آن باشد.
**[ترجمه]
«40»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ
إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالرُّمَّانِ فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ حَبَّةٍ تَقَعُ فِی الْمَعِدَةِ إِلَّا أَنَارَتْ وَ أَطْفَأَتْ شَیْطَانَ الْوَسْوَسَةِ(1).
**[ترجمه]محاسن: ابی الحسن موسی علیه السلام فرمود: بر شما باد خوردن انار چرا که دانه ای [از آن] نیست که در معده رود مگر آنکه [آن را]روشن کرده و شیطان وسوسه را خاموش می کند. - . المحاسن : 545 -
**[ترجمه]
«41»
وَ مِنْهُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: عَلَیْکُمْ بِالرُّمَّانِ الْحُلْوِ فَکُلُوهُ فَإِنَّهُ لَیْسَتْ مِنْ حَبَّةٍ تَقَعُ فِی مَعِدَةِ مُؤْمِنٍ إِلَّا أَنَارَتْهَا وَ أَطْفَأَتْ شَیْطَانَ الْوَسْوَسَةِ(2).
وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: مَنْ أَکَلَ الرُّمَّانَ طَرَدَ عَنْهُ شَیْطَانَ الْوَسْوَسَةِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: بر شما باد خوردن انار شیرین، آن را بخورید که هیچ دانه ای از آن نیست که در معده فرد مومن وارد شود مگر اینکه آن را روشن می کند و شیطان وسوسه را فرو می نشاند. - . المحاسن : 545 -
و فرمود: هر کس انار بخورد، شیطانِ وسوسه از او رانده می شود. - . المحاسن : 545 -
**[ترجمه]
بیان
فی الکافی(4)
فی الخبر الأول إلا أبادت داء مکان أنارتها و الإبادة الإهلاک و الإفناء.
**[ترجمه]در کافی - . الکافی 6 : 354 - به جای«أنارت» «أبادت داء» آمده است و إباده یعنی هلاک کردن و از بین بردن .
**[ترجمه]
«42»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: عَلَیْکُمْ بِالرُّمَّانِ فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ حَبَّةِ رُمَّانٍ تَقَعُ فِی الْمَعِدَةِ إِلَّا أَنَارَتْ وَ أَطْفَأَتْ شَیْطَانَ الْوَسْوَسَةِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً(5).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: برشما باد خورد انار، که دانه ای از انار در معده نمی افتد مگر اینکه آن را روشن می کند و شیطانِ وسوسه را چهل صباح فرو می نشاند. - . المحاسن : 545 -
**[ترجمه]
«43»
وَ مِنْهُ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: الرُّمَّانُ سَیِّدُ الْفَاکِهَةِ وَ مَنْ أَکَلَ رُمَّانَةً أَغْضَبَ شَیْطَانَهُ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً.
و رواه عن خلاد بن خالد المقری عن قیس(6)
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(7).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: انار سرور میوه‌ها است و هر کس یک انار بخورد چهل صباح شیطانش را بخشم آورد. - . المحاسن : 545 -
در مکارم مانند آن، با سند دیگری نیز نقل شده است. - . مکارم الاخلاق : 195 -
**[ترجمه]
«44»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: کُلُوا الرُّمَّانَ یُنَقِّی أَفْوَاهَکُمْ(8).
و منه عن أحمد بن النضر عن قیس: مثله(9).
**[ترجمه]محاسن: عبد اللَّه بن حسن می گوید: انار بخورید تا دهانتان پاکیزه شود. - . المحاسن : 545 -
مانند آن به سند دیگری هم نقل شده است. - . المحاسن : 545 -
**[ترجمه]
«45»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام: حَطَبُ الرُّمَّانِ یَنْفِی الْهَوَامَ(10).
**[ترجمه]محاسن: امام رضا علیه السّلام فرمود: هیزم انار، خزنده‌ها را بر می اندازد (یعنی ضد حشرات است). - . المحاسن : 545 -
**[ترجمه]
«46»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْخُرَاسَانِیِ(1)قَالَ: أَکْلُ الرُّمَّانِ یَزِیدُ فِی مَاءِ الرَّجُلِ وَ یُحَسِّنُ الْوَلَدَ(2).
**[ترجمه]محاسن: خراسانی می گوید: خوردن انار منی را می افزاید و فرزند را زیبا می سازد. - . المحاسن : 546 -
**[ترجمه]
بیان
الظاهر أن الخراسانی کنایة عن الرضا علیه السلام عبر به تقیة لکن المذکور فی النجاشی و رجال الشیخ عمرو بن إبراهیم الأزدی و ذکر أنه روی عنه أحمد بن أبی عبد الله و أبوه و عدة من أصحاب الصادق علیه السلام و ذکر أنه کوفی و یحتمل أن یکون هذا غیره.
**[ترجمه]ظاهر این است که خراسانی کنایه از امام رضا علیه السّلام است و این تعبیر برای تقیه است ولی در فهرست نجاشی و رجال شیخ، راوی را عمرو بن ابراهیم ازدی نوشته که احمد بن ابی عبد اللَّه از او روایت می کند و او را از اصحاب امام صادق علیه السّلام شمرده و کوفی وصف کرده‌اند و احتمال دارد که در اینجا غیر او باشد.
**[ترجمه]
«47»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَطْعِمُوا صِبْیَانَکُمُ الرُّمَّانَ فَإِنَّهُ أَسْرَعُ لِشَبَابِهِمْ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: به کودکانتان انار بخورانید که زودتر جوان شوند. - . المحاسن : 546 -
**[ترجمه]
بیان
لشبابهم أی لنموهم و وصولهم إلی حد الشباب و لا یبعد أن یکون للسانهم موافقا لما سیأتی(4).
**[ترجمه]«لشبابهم» یعنی برای رشد و نمو آنها و برای به جوانی رسیدن آنها و بسا مقصود زبان آور شدن آنها باشد چنانچه خواهد آمد.
**[ترجمه]
«48»
الْخَرَائِجُ، رُوِیَ: أَنَّ یَهُودِیّاً قَالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام إِنَّ مُحَمَّداً قَالَ إِنَّ فِی کُلِّ رُمَّانَةٍ حَبَّةً مِنَ الْجَنَّةِ وَ أَنَا کَسَرْتُ وَاحِدَةً وَ أَکَلْتُهَا کُلَّهَا فَقَالَ علیه السلام صَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ ضَرَبَ یَدَهُ عَلَی لِحْیَتِهِ فَوَقَعَتْ حَبَّةُ رُمَّانٍ فَتَنَاوَلَهَا علیه السلام وَ أَکَلَهَا وَ قَالَ لَمْ یَأْکُلْهَا الْکَافِرُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ.
**[ترجمه]یک یهودی به امام علی علیه السّلام گفت: محمّد گفته است در هر اناری یک دانه بهشتی است و من یک دانه انار شکستم و همه‌اش را خوردم، فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله راست گفته است و دست به ریش او زد و یک دانه از انار افتاد و آن حضرت آن را برداشت و خورد و فرمود سپاس خدا که کافر آن را نخورد.
**[ترجمه]
بیان
ظاهره طهارة أهل الکتاب و یمکن حمله علی الغسل.
**[ترجمه]ظاهر آن پاکی اهل کتاب است و بسا حمل شود که آن را شسته باشد.
**[ترجمه]
«49»
الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکَلَ رُمَّاناً عِنْدَ مَنَامِهِ فَهُوَ آمِنٌ فِی نَفْسِهِ إِلَی أَنْ یُصْبِحَ.
وَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ: شَکَوْتُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ثِقَلًا أَجِدُهُ فِی فُؤَادِی وَ کَثْرَةَ التُّخَمَةِ مِنْ طَعَامِی فَقَالَ تَنَاوَلْ مِنْ هَذَا الرُّمَّانِ الْحُلْوِ وَ کُلْهُ بِشَحْمِهِ فَإِنَّهُ یَدْبُغُ الْمَعِدَةَ دَبْغاً وَ یَشْفِی التُّخَمَةَ وَ یَهْضِمُ الطَّعَامَ وَ یُسَبِّحُ فِی الْجَوْفِ(5).
**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کس هنگام خوابیدن یک انار بخورد بر خود ایمن باشد تا صبح کند.
حارث بن مغیره می گوید: به امام صادق علیه السّلام از سنگینی درون و کثرت ناهمواری هضم خوراک خود شکوه کردم فرمود: از این انارهای شیرین بخور و آن را با پیهش بخور که معده را خوب نرم می کند و ناهمواری هضم را درمان می کند و غذا را هضم می نماید و در درون تسبیح می گوید. - . طب الائمه : 134 -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس طعام وخیم غیر موافق و قد وخم ککرم و توخمه و استوخمه لم یستمرئه و التخمة کهمزة الداء یصیبک منه انتهی و یحتمل أن یکون التسبیح فی الجوف کنایة عن کثرة نفعه فیه فهو لدلالته بهذه الجهة علی قدرة الصانع و حکمته کأنه یسبح لله تعالی.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: طعام وخیم [یعنی] ناسازگار، وَخُم و توخّمه و استوخمه یعنی گوارای او نبود. و «تُخَمَه» بیماری است که از آن می رسد.پایان. ای بسا تسبیح در معده کنایه از سود فراوانش باشد که این خود دلالت بر قدرت و حکمت صانع دارد و گویا تسبیح او است.
**[ترجمه]
«50»
الْمَکَارِمُ، عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنْ رُمَّانِ الْجَنَّةِ فَإِذَا تَبَدَّدَ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ فَخُذُوهُ وَ مَا وَقَعَتْ أَوْ مَا دَخَلَتْ تِلْکَ الْحَبَّةُ مَعِدَةَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا أَنَارَتْهَا أَرْبَعِینَ صَبَاحاً(1).
وَ عَنْهُ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ یَأْکُلُ الرُّمَّانَ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ(2).
وَ عَنْهُ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: کُلُوا الرُّمَّانَ بِشَحْمِهِ فَإِنَّهُ دِبَاغُ الْمَعِدَةِ وَ مَا مِنْ حَبَّةٍ اسْتَقَرَّتْ فِی مَعِدَةِ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا أَنَارَتْهَا وَ نَفَتْ شَیْطَانَ الْوَسْوَسَةِ عَنْهَا أَرْبَعِینَ صَبَاحاً(3).
وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: کَانَ إِذَا أَکَلَهُ صلی الله علیه و آله لَا یَشْرَکُهُ فِیهِ أَحَدٌ(4).
وَ عَنْ مَرْجَانَةَ مَوْلَاةِ صَفِیَّةَ قَالَتْ: رَأَیْتُ عَلِیّاً علیه السلام یَأْکُلُ رُمَّاناً فَرَأَیْتُهُ یَلْتَقِطُ مَا یَسْقُطُ مِنْهُ(5).
وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ: مَنْ أَکَلَ رُمَّانَةً حَتَّی یَسْتَتِمَّهَا نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً(6).
وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: خُلِقَ آدَمُ علیه السلام وَ النَّخْلَةُ وَ الْعِنَبَةُ وَ الرُّمَّانَةُ مِنْ طِینَةٍ وَاحِدَةٍ(7).
وَ مِنْ إِمْلَاءِ الشَّیْخِ أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِّ رَحِمَهُ اللَّهُ: أَطْعِمُوا صِبْیَانَکُمُ الرُّمَّانَ فَإِنَّهُ أَسْرَعُ لِأَلْسِنَتِهِمْ(8).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هیچ‌اناری نیست جز اینکه در آن دانه ایست از انار بهشت و اگر از آن چیزی پرت شد آن را برگیرید و این دانه بهشتی در درون مسلمانی نرود جز آنکه چهل صباح آن را روشن کند . - . مکارم الاخلاق : 194 -
و آن حضرت هر شب جمعه انار می خورد. - . مکارم الاخلاق : 194 -
امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: انار را با پیه آن بخورید که معده را نرم می کند ، و دانه ای از آن در معده مسلمان قرار نمی گیرد مگر آنکه آن را روشن می سازد و شیطان وسوسه را تا چهل صباح از آن می راند. - . مکارم الاخلاق : 194 -
و از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است که کسی را در انار خود شریک نمی کرد. - . مکارم الاخلاق : 195 -
مرجانه خدمتکار صفیه می گوید که علی علیه السّلام را دیدم انار می خورد و هر چه از آن می‌افتاد برمی داشت. - . مکارم الاخلاق : 195 -
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر کس یک انار را تمام بخورد خدا چهل شب دلش را روشن می کند. - . مکارم الاخلاق : 195 -
و فرمود: خدا آدم، نخل خرما، انگور و انار را از یک سرشت[از یک نوع گل] آفریده است. - . مکارم الاخلاق : 195 -
و از املاء شیخ طوسی است( ره) نقل شده است که به کودکانتان انار بخورانید که زودتر زبان باز کنند . - . مکارم الاخلاق : 195 -
**[ترجمه]
«51»
کِتَابُ الْغَایَاتِ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا شَیْ‌ءٌ أُشَارَکُ فِیهِ أَبْغَضَ
إِلَیَّ مِنَ الرُّمَّانِ لِأَنَّهُ لَیْسَ مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ وَ مَنْ أَکَلَ رُمَّانَةً عَلَی الرِّیقِ أَنَارَتْ قَلْبَهُ وَ طَرَدَتْ عَنْهُ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً.
**[ترجمه]امام صادق علیه السّلام فرمود: شراکت دیگری را در انار خود ناخواه‌تر[ناپسند تر] از هر شراکت می دانم و اناری نیست جز آنکه دانه‌ای بهشتی دارد و هر که ناشتا یک انار بخورد دلش را روشن می کند و وسوسه شیطان را از او تا چهل صباح دور می کند.
دعائم الاسلام: امام علی علیه السّلام انار را با پیه‌اش می خورد و به آن دستور می داد و می فرمود: آن، نرم کننده معده است و اناری نیست مگر آنکه
**[ترجمه]
«52»
الدَّعَائِمُ، عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ یَأْکُلُ الرُّمَّانَ بِشَحْمِهِ وَ یَأْمُرُ بِذَلِکَ وَ یَقُولُ هُوَ دِبَاغُ الْمَعِدَةِ وَ لَیْسَ مِنْ رُمَّانَةٍ إِلَّا وَ فِیهَا حَبَّةٌ مِنَ الْجَنَّةِ فَإِذَا شَذَّ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ فَتَتَبَّعُوهُ وَ کُلُوهُ وَ کَانَ لَا یُشَارِکُ أَحَداً فِی الرُّمَّانَةِ وَ یَتْبَعُ مَا سَقَطَ مِنْهَا وَ یَقُولُ مَا أَدْخَلَ أَحَدٌ الرُّمَّانَ جَوْفَهُ إِلَّا طَرَدَ مِنْهُ وَسْوَسَةَ الشَّیْطَانِ(1).
**[ترجمه]در آن یک دانه بهشتی است و اگر از آن دور افتاد به دنبالش باشید و آن را بخورید، و در انار کسی را شریک نمی کرد و هر چه از آن می‌افتاد برمی داشت و می فرمود: انار در درونی نرود جز آنکه وسوسه شیطان آن را از آن براند. - . دعائم الاسلام : 112-113 -
**[ترجمه]
بیان
لا استبعاد فی أن یوکل الله تعالی ملائکة یدخلون فی کل رمانة حبة من رمان الجنة و یحتمل أن یکون المعنی أن الله یخلق فی کل رمانة حبة کاملة النفع و البرکة علی خلقه رمان الجنة و الله یعلم.
**[ترجمه]بعید نیست که خداوند ملائکی را مامور سازد که در هر اناری دانه ای از انار بهشتی قرار دهند و ممکن است معنا این باشد که خداوند در هر اناری یک دانه با سود و برکت تمام قرار دهد همان طور که انار بهشتی را خلق می کند. و اللَّه یعلم .
**[ترجمه]
باب 8 التفاح و السفرجل و الکمثری و أنواعها و منافعها
روایات
«1»
الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَیْضِ قَالَ: قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ یَمْرَضُ مِنَّا الْمَرِیضُ فَیَأْمُرُهُ الْمُعَالِجُونَ بِالْحِمْیَةِ قَالَ لَا وَ لَکِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ لَا نَحْتَمِی إِلَّا مِنَ التَّمْرِ وَ نَتَدَاوَی بِالتُّفَّاحِ وَ الْمَاءِ الْبَارِدِ قَالَ قُلْتُ وَ لِمَ تَحْتَمُونَ مِنَ التَّمْرِ قَالَ لِأَنَّ نَبِیَّ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَمَی عَلِیّاً علیه السلام مِنْهُ فِی مَرَضِهِ(2).
**[ترجمه]علل الشرایع: محمّد بن فیض می گوید: گفتم: قربانت شوم یکی از ما بیمار می‌شود و پزشکان او را به پرهیز وادار می کنند. فرمود: نه، ما خانواده جز از خرما پرهیز نداریم و با سیب و آب سرد درمان می کنیم. گفتم: چرا از خرما پرهیز می کنید، فرمود: چون پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله علی علیه السّلام را در بیماریش از آن پرهیز داد. - . علل الشرایع 2 : 149 -
**[ترجمه]
«2»
الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَصْرِیِّ عَنْ فَضَالَةَ وَ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ الزُّبَیْرَ دَخَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ
صلی الله علیه و آله وَ بِیَدِهِ سَفَرْجَلَةٌ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا زُبَیْرُ مَا هَذِهِ بِیَدِکَ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ سَفَرْجَلَةٌ فَقَالَ یَا زُبَیْرُ کُلِ السَّفَرْجَلَ فَإِنَّ فِیهِ ثَلَاثَ خِصَالٍ قَالَ وَ مَا هِیَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ یُجِمُّ الْفُؤَادَ وَ یُسَخِّی الْبَخِیلَ وَ یُشَجِّعُ الْجَبَانَ(1).
المحاسن، عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(2)المکارم، فی روایة: کل السفرجل إلی آخر الخبر(3)
**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السّلام فرمود: زبیر نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم آمد و یک به در دست داشت، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به او فرمود: ای زبیر این چیست در دستت؟ گفت: یا رسول اللَّه این یک به است، فرمود: ای زبیر به بخور که سه خصلت دارد، گفت: یا رسول اللَّه آنها چه‌هستند؟ فرمود: دل را آسوده و جمع می کند، بخیل را با سخاوت می کند، و ترسو را دلیر می سازد. - . الخصال : 157 -
در محاسن مانند آن از امام صادق علیه السّلام آمده است - . المحاسن : 550 . -
در مکارم آمده است به را بخور تا آخر حدیث. - . مکارم الاخلاق : 195 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی النهایة.
فِی حَدِیثِ طَلْحَةَ: رَمَی إِلَیَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِسَفَرْجَلَةٍ فَقَالَ دُونَکَهَا فَإِنَّهَا تُجِمُّ الْفُؤَادَ.
أی تُریحه و قیل تجمعه و تکمل صلاحه و نشاطه و منه حدیث عائشة فی التلبینة فإنها تجم فؤاد المریض و حدیثها الآخر فإنها مجمّة له أی مظنّة للاستراحة.
**[ترجمه]در نهایه گفته است: در حدیث است که پیغمبر یک به را نزد طلحه انداخت فرمود: آن را بردار که دل را آسوده می کند. منظور این است که دل را آرام می کند و گفته شده است منظور این است که دل را جمع می کند و به بهبودی و نشاط می آورد، و حدیث عایشه در باره شوربا نیز از همین است که دل بیمار را آسوده سازد و آسایش آور است. و در حدیث دیگری آمده است«فإنها مجمّه » یعنی گمان بر آن می رود که موجب راحتی شود.
**[ترجمه]
«3»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِی بَابِ الرُّمَّانِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: دَخَلَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَیْدِ اللَّهِ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ فِی یَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَفَرْجَلَةٌ فَدَحَا بِهَا إِلَیْهِ وَ قَالَ خُذْهَا یَا أَبَا مُحَمَّدٍ فَإِنَّهَا تُجِمُّ الْقَلْبَ(4).
صحیفة الرضا، بالإسناد عنه علیه السلام: مثله(5)
**[ترجمه]عیون اخبار: طلحه بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شد و در دست رسول خدا صلی الله علیه و آله به بود آن را به سمت او رها کرد[انداخت] و فرمود آن را بگیر ای ابا محمد که آن قلب را آسوده و جمع می کند. - . عیون اخبار الرضا 2 : 41 -
در صحیفة الرضا مانند آن آمده است.
**[ترجمه]
بیان
فی النهایة فدحا السیل فیه بالبطحاء أی رمی و ألقی و قال الجوهریّ یقال للاعب بالجوز أبعد المدی و ادحه أی ارمه و فی الصحیفة فرمی بها إلیه.
**[ترجمه]در نهایه گفته است: «فدحا السیل فیه بالبطحاء» یعنی انداخت و پرت کرد. و جوهری گفته است به کسی که با گردو بازی می کند گفته می شود«أبعد المدی و ادحه »یعنی آن را پرت کن. در صحیفه آمده است«فرمی بها إلیه»
**[ترجمه]
«4»
الْعُیُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَنْبَسَةَ عَنْ دَارِمِ بْنِ قَبِیصَةَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْماً وَ فِی یَدِهِ سَفَرْجَلٌ فَجَعَلَ یَأْکُلُ وَ یُطْعِمُنِی وَ یَقُولُ کُلْ یَا عَلِیُّ فَإِنَّهَا هَدِیَّةُ الْجَبَّارِ إِلَیَّ وَ إِلَیْکَ قَالَ فَوَجَدْتُ فِیهَا کُلَّ لَذَّةٍ فَقَالَ لِی یَا عَلِیُّ مَنْ
أَکَلَ السَّفَرْجَلَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ عَلَی الرِّیقِ صَفَا ذِهْنُهُ وَ امْتَلَأَ جَوْفُهُ حِلْماً وَ عِلْماً وَ وُقِیَ مِنْ کَیْدِ إِبْلِیسَ وَ جُنُودِهِ(1).
**[ترجمه]عیون اخبار: امام علی علیه السّلام می فرماید: نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آمدم و به در دست داشت و آغاز بخوردن آن نمود و به من هم خورانید و می فرمود: ای علی بخور که این هدیه خدا است به من و تو. فرمود: هر لذتی را در آن یافتم. فرمود: ای علی هر که سه روز ناشتا، به بخورد ذهنش پاک شود، و درونش پر از بردباری و دانش گردد و از کید ابلیس و لشکرهای او محفوظ ماند. - . عیون اخبار الرضا 2 : 73 -
**[ترجمه]
«5»
الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّهِیکِیِّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: ثَلَاثَةٌ لَا تَضُرُّ الْعِنَبُ الرَّازِقِیُّ وَ قَصَبُ السُّکَّرِ وَ التُّفَّاحُ اللُّبْنَانِیُ(2).
**[ترجمه]خصال: امام موسی کاظم علیه السلام می فرماید: سه چیز زیان ندارند: انگور رازقی، نیشکر و سیب لبنانی. - . الخصال : 144 -
**[ترجمه]
«6»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَکْلُ التُّفَّاحِ نَضُوحٌ لِلْمَعِدَةِ(3).
وَ قَالَ علیه السلام: أَکْلُ السَّفَرْجَلِ قُوَّةٌ لِلْقَلْبِ الضَّعِیفِ وَ یُطَیِّبُ الْمَعِدَةَ وَ یُذَکِّی الْفُؤَادَ وَ یُشَجِّعُ الْجَبَانَ وَ یُحَسِّنُ الْوَلَدَ(4).
وَ قَالَ علیه السلام: الْکُمَّثْرَی یَجْلُو الْقَلْبَ وَ یُسَکِّنُ أَوْجَاعَ الْجَوْفِ(5).
**[ترجمه]خصال: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: خوردن سیب شستشوی معده است. - . الخصال : 612 - و فرمود: خوردن به نیرویی بر دل ناتوان است و معده را پاک می کند و دل را روشن می سازد و فرزند را زیبا می نماید. - . الخصال : 612 - و فرمود: گلابی دل را جلا می دهد و دردهای درون را آرام می کند. - . الخصال : 632 -
**[ترجمه]
توضیح
نضوح للمعدة أی یطیبها أو یغسلها و ینظفها و یؤید الأول ما سیأتی قال فی النهایة النضوح بالفتح ضرب من الطیب تفوح رائحته ثم قال و قد یرد النضح بمعنی الغسل و الإزالة و منه الحدیث و نضح الدم عن جبینه و فی بعض نسخ المکارم(6)بالجیم من النضج بمعنی الطبخ و هو تصحیف و فی القاموس ذکت النار ذکوا و ذکا و ذکاء بالمد و استذکت اشتد لهبها و أذکاها و ذکاها أوقدها و الذکاء سرعة الفطنة و قال فی المصباح الذکاء فی اللغة تمام الشیء و منه الذکاء فی الفهم إذا کان تام العقل سریع القبول.
**[ترجمه]«نضوح للمعده» یعنی آن را پاک می کند یا می شوید و تمیز می کند و اولی را آنچه در ادامه می آید تایید می کند. در نهایه آمده است: نَضوح نوعی از شستن است که بوی آن پخش می شود. سپس گفته است: گاهی اوقات «نضح» به معنی شستن و زائل کردن است و از این معنی است حدیث (نضح الدم عن جبینه) یعنی خون را از پیشانی اش پاک کرد. در برخی از نسخه های مکارم - . مکارم الاخلاق : 197 - با جیم آمده به معنی پختن و آن نادرست است، در قاموس گفته است: «ذکت النار ذکوا و ذکا و ذکاء و استذکت» یعنی شعله های آتش زیاد شد. و «أذکاها و ذکاها » یعنی آتش بر افروخت . و ذکاء به معنی سرعت در هوش و فهم است. در مصباح گفته است: ذکاء در لغت تمامیت هر چیز است و به این معنی در فهم بکار رود زمانی که تام العقل و سریع القبول است.
**[ترجمه]
«7»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکَلَ سَفَرْجَلَةً أَنْطَقَ اللَّهُ الْحِکْمَةَ عَلَی لِسَانِهِ أَرْبَعِینَ یَوْماً(1).
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(2)
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: هر کس یک به بخورد خداوند چهل روز حکمت را بر زبانش جاری می سازد. - . المحاسن : 548 -
در مکارم مانندآن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 196 -
**[ترجمه]
بیان
نسبة الإنطاق إلی الحکمة علی المجاز کما فی قوله تعالی هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِ(3).
**[ترجمه]نسبت گویائی به حکمت مَجاز است، چنانچه خداوند می فرماید: «هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِ » - . جاثیه / 29 - { این است کتابِ ما که علیه شما به حق سخن می‌گوید}
**[ترجمه]
«8»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ وَ زِیَادِ بْنِ مَرْوَانَ کِلَیْهِمَا عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: أُهْدِیَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله سَفَرْجَلٌ فَضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی سَفَرْجَلَةٍ فَقَطَعَهَا وَ کَانَ یُحِبُّهَا حُبّاً شَدِیداً فَأَکَلَهَا وَ أَطْعَمَ مَنْ کَانَ بِحَضْرَتِهِ مِنْ أَصْحَابِهِ ثُمَّ قَالَ عَلَیْکُمْ بِالسَّفَرْجَلِ فَإِنَّهُ یَجْلُو الْقَلْبَ وَ یَذْهَبُ بِطَخَاءِ الصَّدْرِ(4).
المکارم، عن الرضا علیه السلام: مثله(5).
**[ترجمه]محاسن: ابی الحسن علیه السّلام فرمود: برای پیغمبر بهی را هدیه آوردند و یک دانه برداشت و برید و خورد چون سخت آن را دوست می داشت و به کسانی که در نزد او بودند خوراند و فرمود: بر شما باد خوردن به، که دل را روشن می کند و سنگینی سینه را می برد. - . المحاسن : 548 -
در مکارم: مانند آن از امام رضا علیه السّلام آمده است. - . مکارم الاخلاق : 196 -
**[ترجمه]
بیان
قال فی النهایة فیه إذا وجد أحدکم طخاء علی قلبه فلیأکل السفرجل الطخاء ثقل و غشی و أصل الطخاء و الطخیة الظلمة و الغیم و منه الحدیث إن للقلب طخاءة کطخاءة القمر أی ما یغشاه من غیم یغطی نوره انتهی و جلاء القلب قریب منه أو المراد به إذهاب الحزن.
**[ترجمه]در نهایه گفته است:«إذا وجد أحدکم طخاء علی قلبه فلیأکل السفرجل » طخاء سنگینی و پوشش است. اصل طخاء و طخیه تاریکی و ابر است و از این معنا است حدیث «ان للقلب طخاءة کطخائة القمر» یعنی دل را پرده‌ای می گیرد که روشنی آن را می برد.پایان. و جلاء قلب معنایی نزدیک به آن دارد یا اینکه مراد از آن بردن حزن [و اندوه] است.
**[ترجمه]
«9»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: کَانَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ عِنْدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَأُهْدِیَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله سَفَرْجَلٌ فَقَطَعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله قِطْعَةً وَ نَاوَلَهَا جَعْفَراً فَأَبَی أَنْ یَأْکُلَهَا فَقَالَ خُذْهَا وَ کُلْهَا فَإِنَّهَا تُذَکِّی الْقَلْبَ وَ تُشَجِّعُ الْجَبَانَ(6).
**[ترجمه]محاسن: نوفلی می گوید: جعفر بن ابی طالب نزد پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله بود و به آن حضرت بهی هدیه شد و تکه ای از آن را برید و به جعفر داد و او نخواست که بخورد، به او فرمود: بگیر و بخور که دل را پاک می کند و ترسو را دلیر می سازد. - . المحاسن : 549 -
**[ترجمه]
بیان
لعل إباءه رضی الله عنه کان للإیثار فلا ینافی حسن الأدب.
**[ترجمه]ای بسا علت اینکه جعفر بن ابی طالب به را ابا داشت که بگیرد، برای ایثار و تقدیم به دیگری بوده و بی‌ادبی نبوده است.
**[ترجمه]
«10»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْبَجَلِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام قَالَ: کَسَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَفَرْجَلَةً وَ أَطْعَمَ جَعْفَرَ بْنَ أَبِی طَالِبٍ وَ قَالَ لَهُ کُلْ فَإِنَّهُ یُصَفِّی اللَّوْنَ وَ یُحَسِّنُ الْوَلَدَ(1).
**[ترجمه]محاسن: موسی بن جعفر علیه السلام می فرماید: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بهی را برید و به جعفر بن ابی طالب خوراند و به او گفت بخور که آن رنگ را صفا دهد و فرزند را زیبا کند. - . المحاسن : 549 -
**[ترجمه]
«11»
وَ مِنْهُ، عَنْ سِجَادَةَ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکَلَ سَفَرْجَلَةً عَلَی الرِّیقِ طَابَ مَاؤُهُ وَ حَسُنَ وَلَدُهُ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: کسی که در ناشتا گلابی بخورد، منی او پاک و فرزند او زیبا می شود. - . المحاسن : 549 -
**[ترجمه]
بیان
کان حسن الولد تفسیر لطیب الماء و یحتمل أن یکون طیب الماء لبیان التأثیر فی الأخلاق الحسنة فی الولد.
**[ترجمه]زیبائی فرزند شرح پاک شدن منی است و چه بسا، پاکیِ منی، برای بیان اثر بخشی در اخلاق خوب فرزند باشد.
**[ترجمه]
«12»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: نَظَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِلَی غُلَامٍ جَمِیلٍ فَقَالَ یَنْبَغِی أَنْ یَکُونَ أَبُو هَذَا الْغُلَامِ أَکَلَ السَّفَرْجَلَ وَ قَالَ السَّفَرْجَلُ یُحَسِّنُ الْوَجْهَ وَ یُجِمُّ الْفُؤَادَ(3).
**[ترجمه]محاسن: محمّد بن مسلم می گوید: امام صادق علیه السّلام به پسر بچه زیبائی نگاه کرد و فرمود: سزاست که پدرش به خورده باشد، فرمود: به، چهره را زیبا و دل را آرام می کند. - . المحاسن : 549 -
**[ترجمه]
«13»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِجَعْفَرٍ یَا جَعْفَرُ کُلِ السَّفَرْجَلَ فَإِنَّهُ یُقَوِّی الْقَلْبَ وَ یُشَجِّعُ الْجَبَانَ(4)
وَ رَوَاهُ أَبُو سُمَیْنَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسَدِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام(5).
المکارم، عن النبی صلی الله علیه و آله: مثله(6).
**[ترجمه]محاسن: ابی ابرهیم می گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله به جعفر فرمود: ای جعفر به را بخور که آن قلب را نیرو بخشیده و ترسو را شجاع می سازد. - . المحاسن : 549 - به سند دیگری از امام صادق علیه السلام نیز نقل شده است.
در مکارم از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 195 -
**[ترجمه]
«14»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَصَمِّ عَنْ شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَکْلُ السَّفَرْجَلِ قُوَّةٌ لِلْقَلْبِ وَ ذَکَاءٌ لِلْفُؤَادِ وَ یُشَجِّعُ الْجَبَانَ(7).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: خورن به، قوتی برای قلب و روشنایی برای دل است و ترسو را شجاع می سازد. - . المحاسن : 550 -
**[ترجمه]
«15»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَکْلُ السَّفَرْجَلِ قُوَّةٌ لِلْقَلْبِ الضَّعِیفِ وَ یُطَیِّبُ الْمَعِدَةَ وَ یُذَکِّی الْفُؤَادَ وَ یُشَجِّعُ الْجَبَانَ(8).
**[ترجمه]محاسن: امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: خوردن به، قوت دل ناتوان است و معده را پاک می کند و قلب را روشنایی می بخشد و ترسو را دلیر می سازد. - . المحاسن : 550 -
**[ترجمه]
«16»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: دَخَلَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَیْدِ اللَّهِ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ فِی یَدِهِ سَفَرْجَلَةٌ فَأَلْقَاهَا إِلَی طَلْحَةَ وَ قَالَ کُلْهَا فَإِنَّهَا تُجِمُّ الْفُؤَادَ(1).
**[ترجمه]محاسن: طلحة بن عبد اللَّه نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و در دست آن حضرت بهی بود و آن را به طلحه پرت کرد و به او فرمود: آن را بخور که دل را آرام می کند. - . المحاسن : 55 -
**[ترجمه]
«17»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو رَفَعَهُ قَالَ: السَّفَرْجَلُ یَدْبُغُ الْمَعِدَةَ وَ یَشُدُّ الْفُؤَادَ(2).
**[ترجمه]محاسن: محمّد بن عمرو به صورت مرفوع نقل کرده است که: به، معده را پاک می کند و دل را نیرو می دهد. - . المحاسن : 55 -
**[ترجمه]
«18»
وَ مِنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ عُیَیْنَةَ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام یَقُولُ: السَّفَرْجَلُ یَذْهَبُ بِهَمِّ الْحَزِینِ کَمَا تَذْهَبُ الْیَدُ بِعَرَقِ الْجَبِینِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام باقر علیه السلام می فرمود: به، اندوه غمگین را می برد چنانچه دست عرق جبین را می برد. - . المحاسن : 55 -
**[ترجمه]
«19»
وَ مِنْهُ، عَنِ السَّیَّارِیِّ رَفَعَهُ قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالسَّفَرْجَلِ فَکُلُوهُ فَإِنَّهُ یَزِیدُ فِی الْعَقْلِ وَ الْمُرُوَّةِ(4).
**[ترجمه]محاسن: از سیاری به صورت مرفوع نقل شده است: بر شما باد خوردن به، که خِرد و مردانگی را می افزاید. - . المحاسن : 55 -
**[ترجمه]
«20»
وَ مِنْهُ، عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُطَهَّرٍ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: السَّفَرْجَلُ یُفَرِّجُ الْمَعِدَةَ وَ یَشُدُّ الْفُؤَادَ وَ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ إِلَّا أَکَلَ السَّفَرْجَلَ(5).
وَ قَالَ علیه السلام: التُّفَّاحُ نَضُوحُ الْمَعِدَةِ(6)وَ قَالَ کُلِ التُّفَّاحَ فَإِنَّهُ یُطْفِئُ الْحَرَارَةَ وَ یُبَرِّدُ الْجَوْفَ وَ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ(7).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: به، معده را می گشاید و دل را محکم می کند و خدا هرگز پیغمبری نفرستاده مگر اینکه به خورده است. - . المحاسن : 55 - و فرمود: سیب پاک کننده معده است.
و فرمود: سیب بخور که حرارت را خاموش می کند و درون را خنک می کند، و تب را می برد، و در روایت دیگری است که: وبا را می برد. - . المحاسن : 550 -
**[ترجمه]
بیان
یفرج المعدة کذا فی أکثر النسخ و لیس له معنی یناسب المقام إلا أن یکون من الشق کنایة عن توسیعها و حصول شهوة الطعام و فی بعض النسخ یصوح بالصاد و الحاء المهملتین و واو بینهما أی یجفف و فی بعضها نضوح کما مر و هو أظهر و فی النهایة الوباء بالقصر و المد و الهمز الطاعون و المرض العام.
**[ترجمه]«معده را گشاید» در بسیاری نسخ است و معنی مناسبی در اینجا ندارد مگر اینکه به معنی وسعت دهنده باشد و کنایه از اشتهاء آور بودن برای خوراک باشد، و در برخی نسخه ها «یصوح» آمده است یعنی خشک می کند و در برخی نسخه‌ها «نضوح» آمده است چنانچه گذشت و آن روشنتر است. و در نهایه «وبا» و «وباء» به معنای طاعون و بیماری عمومی است.
**[ترجمه]
«21»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنِ الْقَنْدِیِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ذُکِرَ لَهُ الْحُمَّی فَقَالَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ لَا نَتَدَاوَی إِلَّا بِإِفَاضَةِ الْمَاءِ
الْبَارِدِ یُصَبُّ عَلَیْنَا وَ أَکْلِ التُّفَّاحِ(1).
**[ترجمه]محاسن: نزد امام صادق علیه السّلام از تب یاد شد و فرمود: ما خاندانی باشیم که جز با ریختن آب خنک بر تن خود و خوردن سیب درمان نمی کنیم. - . المحاسن : 551 -
**[ترجمه]
«22»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ یُونُسَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَوْ یَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِی التُّفَّاحِ مَا دَاوَوْا مَرْضَاهُمْ إِلَّا بِهِ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: اگر مردم خاصیت سیب را می دانستند بیمارانشان را جز با آن درمان نمی کردند. - . المحاسن : 551 -
**[ترجمه]
«23»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِهِمْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَطْعِمُوا مَحْمُومِیکُمُ التُّفَّاحَ فَمَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَنْفَعَ مِنَ التُّفَّاحِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: به تب دارانتان سیب بخورانید، چیزی از سیب سودمندتر نیست. - . المحاسن : 551 -
**[ترجمه]
«24»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ قَالَ: بَعَثَنِی الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَدَخَلْتُ عَلَیْهِ فِی یَوْمٍ صَائِفٍ وَ قُدَّامَهُ طَبَقٌ فِیهِ تُفَّاحٌ أَخْضَرُ فَوَ اللَّهِ إِنْ صَبَرْتُ أَنْ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ تَأْکُلُ هَذَا وَ النَّاسُ یَکْرَهُونَهُ فَقَالَ کَأَنَّهُ لَمْ یَزَلْ یَعْرِفُنِی إِنِّی وُعِکْتُ فِی لَیْلَتِی هَذِهِ فَبَعَثْتُ فَأُتِیتُ بِهِ وَ هَذَا یَقْلَعُ الْحُمَّی وَ یُسَکِّنُ الْحَرَارَةَ فَقَدِمْتُ فَأَصَبْتُ أَهْلِی مَحْمُومِینَ فَأَطْعَمْتُهُمْ فَأَقْلَعَتْ عنی [عَنْهُمْ](4).
**[ترجمه]محاسن: درست بن ابی منصور می گوید: مفضل بن عمر مرا نزد امام صادق علیه السّلام فرستاد در روز تابستانی گرم نزد آن حضرت رفتم و مقابل آن حضرت طبقی سیب سبز بود، به خدا بی درنگ گفتم: قربانت شوم از این می خوری با اینکه مردمش آن را بد می دارند، خودمانی فرمود: امشب تب کردم و فرستادم آن را برایم آوردند، این تب را می برد و حرارت را خاموش می کند، و به خانه آمدم و دیدم همه خانواده ام تب دارند و به آنها خوراندم و تب ریشه کن شد. - . المحاسن : 551 -
**[ترجمه]
توضیح
فی الکافی(5)
عن عبد الله الدهقان مکان ابن سنان(6)و هو الصواب و فیه إلی أبی عبد الله علیه السلام بلطف و هو بضم اللام و فتح الطاء جمع لطفة بالضم بمعنی الهدیة کما ذکره الفیروزآبادی و قیل بضم اللام و سکون الطاء أی لطلب لطف و بر و إحسان و الأول أظهر فو الله إن صبرت إن بالکسر نافیة و فی الکافی فقال لی علیه السلام کأنه إلی آخر الخبر أی قال ذلک علی وجه الاستیناس و اللطف کأنه کان مصاحبا لی قدیما أو کان هذا القول علی هذا الوجه و حکایة أحواله لی مع أنی لم أکن رأیته و مع شرافته و رفعته مما یدل علی غایة تواضعه و حسن معاشرته مع موالیه فأتیت به علی بناء المجهول و فی الکافی بعد ذلک
1) 1. المحاسن: 551.
2) 2. المحاسن: 551.
3) 3. المحاسن: 551.
4) 4. المصدر نفسه و فیه« فأقلعت عنهم» و هو الظاهر.
5) 5. الکافی: 6 ر 355.
6) 6. کما ذکره الأردبیلیّ فی الجامع 1 ر 528 قال: محمّد بن علی الهمدانیّ عن عبد اللّه الدهقان فی باب التفاح[ فی] و لکن فی المطبوع من المصدر ط الآخوندی مثل ما فی المحاسن.
فأکلته و قوله فقدمت کلام الراوی و فی الکافی فأقلعت الحمی عنهم و هو الظاهر.
**[ترجمه]در کافی - . الکافی 6 : 355. - به جای ابن سنان، عبدالله بن دهقان آمده است که درست تر است. در آن آمده است: «إلی أبی عبد الله ع بلطف » همان طور که فیروز آبادی گفته است لُطَف جمع لطفه به معنای هدیه است.[که در این صورت معنا عبارت می شود: مرا با هدایا نزد امام فرستاد] یا اینکه لطف با لام مضموم و طاء ساکن است که به معنای طلب لطف و نیکی و احسان است.[ که در این صورت معنای عبارت می شود: برای جلب احسان آن حضرت، مرا نزد او فرستاد] و معنی اول روشن تر است. «فو الله إن صبرت » إن، نافیه است. در کافی آمده است«فقال لی علیه السلام کأنه» تا آخر حدیث یعنی آن را از روی انس و لطف گفت به گونه ای که گویا از قدیم با من مصاحب [و رفیق] بوده است یا اینکه به این گونه سخن گفتن او با من، و نحوه برخورد او با من با اینکه تا به حال او را ندیده بودم و با مقام و منزلت بالایی که او داشت، بر نهایت تواضع و حسن معاشرت آن حضرت با دوستان [و شیعیان] دارد. «فأتیت به» به صورت مجهول است و در کافی بعد از آن آمده است که من از آن خوردم. «فقدمت » سخن راوی است. و در کافی آمده است که تب از آنها ریشه کن شد، و آن روشن است.
**[ترجمه]
«25»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دُرُسْتَوَیْهِ الْوَاسِطِیِّ قَالَ: وَجَّهَنِی الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ بِحَوَائِجَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَإِذَا قُدَّامَهُ تُفَّاحٌ أَخْضَرُ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا هَذَا فَقَالَ یَا سُلَیْمَانُ إِنِّی وُعِکْتُ الْبَارِحَةَ فَبَعَثْتُ إِلَی هَذَا لِآکُلَهُ أَسْتَطْفِئُ بِهِ الْحَرَارَةَ وَ یُبَرِّدُ الْجَوْفَ وَ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی.
و رواه أبو الخزرج عن سلیمان(1):
المکارم،(2)مرسلا: مثله
**[ترجمه]محاسن: سلیمان بن درستویه واسطی می گوید: مفضل بن عمر با درخواست هایی مرا نزد امام صادق علیه السلام فرستاد، زمانی که [نزد او رسیدم] مقابل آن حضرت سیب سبز بود، به ایشان گفتم فدایت شوم این چیست؟ فرمود ای سلیمان، دیشب تب داشتم گفتم این را آوردند تا بخورم و حرارت تب را فرو می نشاند و درون را خنک می کند و تب را می برد. - . المحاسن : 552. - در مکارم به صورت مرسل نقل شده است. - . مکارم الاخلاق : 197 -
**[ترجمه]
بیان
بحوائج أی بأشیاء کان علیه السلام احتاج إلیها فطلبها منه و کان علیه السلام یرجع إلی المفضل بأشباه ذلک کما یفهم من أخبار أخر إنی وعکت علی بناء المفعول قال فی النهایة الوعک هو الحمی و قیل ألمها و قد وعکه المرض وعکا و وعک فهو موعوک فبعثت إلی هذا أی طلبته من بعض النواحی أستطفئ جملة استئنافیة بیانیة و کان الواقعة المذکورة فی هذا الخبر غیر ما ذکر فی الخبر السابق لاختلاف الراوی و إن کان یوهم تشابههما اتحادهما و عروض تصحیف فی أحدهما.
**[ترجمه]«بحوائج» یعنی با چیزهایی که حضرت به آن ها نیاز داشت و از او خواسته بود و همان طور که از روایات دیگر استفاده می شود، حضرت با نظائر آن ها نزد مفضل باز می گردد. «إنی وعکت» با صیغه مجهول است. در نهایه گفته است: الوعک همان تب است و گفته شده است درد تب است و گفته می شود«قد وعکه المرض وعکا و وعک فهو موعوک»و «فبعثت الی هذا» یعنی آن را از برخی نواحی جستجو کردم. «أستطفئ» جمله استینافیه بیانیه است و خبر ذکر شده در این حدیث با حدیث قبلی، به دلیل اختلاف راوی ها متفاوت است با اینکه شباهت آن ها به هم یکی بودن آن ها و بروز اشتباه در یکی را متصور می سازد.
**[ترجمه]
«26»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ وَ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْقَنْدِیِّ قَالَ: أَصَابَ النَّاسَ وَبَاءٌ وَ نَحْنُ بِمَکَّةَ فَأَصَابَنِی فَکَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام فَکَتَبَ إِلَیَّ کُلِ التُّفَّاحَ فَأَکَلْتُهُ فَعُوفِیتُ(3).
**[ترجمه]محاسن: قندی می گوید: مردم دچار وبا شدند و ما در مکه بودیم، و من هم دچار شدم و به ابی الحسن علیه السّلام نوشتم و در پاسخ من نوشت سیب بخور و خوردم و خوب شدم. - . المحاسن : 552. -
**[ترجمه]
«27»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنِ الْقَنْدِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ الْمَدِینَةَ وَ مَعِی أَخِی یُوسُفُ فَأَصَابَ النَّاسَ الرُّعَافُ وَ کَانَ الرَّجُلُ إِذَا رَعَفَ یَوْمَیْنِ مَاتَ فَرَجَعْتُ إِلَی الْمَنْزِلِ فَإِذَا سَیْفٌ أَخِی یَرْعُفُ رُعَافاً شَدِیداً فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ یَا زِیَادُ أَطْعِمْ سَیْفاً التُّفَّاحَ فَرَجَعْتُ فَأَطْعَمْتُهُ إِیَّاهُ فَبَرَأَ(4).
المکارم، عن القندی: مثله(1).
**[ترجمه]محاسن: ابو یوسف قندی می گوید: با برادرم در مدینه بودیم و مردم دچار خون دماغ شدند و چون کسی دو روز گرفتار آن می شد می مرد، به منزل برگشتم و دیدم برادرم سیف بسختی دچار آن شده است و نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و فرمود:ای زیاد به سیف سیب بخوران. و به او خوراندم و خوب شد. - . المحاسن : 552. -
در مکارم مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 198 -
**[ترجمه]
«28»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنِ الْقَنْدِیِّ قَالَ: أَصَابَ النَّاسَ وَبَاءٌ بِمَکَّةَ فَأَصَابَنِی فَکَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام فَکَتَبَ إِلَیَّ کُلِ التُّفَّاحَ فَأَکَلْتُهُ فَعُوفِیتُ(2).
**[ترجمه]محاسن: قندی می گوید: مردم در مکه دچار وبا شدند، من هم دچار شدم. به ابی الحسن علیه السلام نوشتم و حضرت برای من نوشت که سیب بخور. و من خوردم و خوب شدم. - . المحاسن : 553. -
**[ترجمه]
«29»
وَ مِنْهُ، عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ علیه السلام یَقُولُ: التُّفَّاحُ شِفَاءٌ مِنْ خِصَالٍ مِنَ السَّمِّ وَ السِّحْرِ وَ اللَّمَمِ یَعْرِضُ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ الْبَلْغَمِ الْغَالِبِ وَ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَسْرَعَ مَنْفَعَةً مِنْهُ(3).
المکارم، عن الرضا علیه السلام: مثله(4)
**[ترجمه]محاسن: جعفری می گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم می فرمود: سیب درمان زهر و جادو و ناراحتی است که از اهل زمین عارض می شود و هم درمان بلغم غالب است و چیزی زود سودتر از آن نیست. - . المحاسن : 553 - در مکارم مانند آن از امام رضا علیه السّلام آمده است. - . مکارم الاخلاق : 197 -
**[ترجمه]
بیان
و اللمم یعرض أی جنون أو أصابه من الجن فی القاموس اللمم محرکة الجنون و صغار الذنوب و أصابته من الجن لمة أی مس أو قلیل.
**[ترجمه]«و اللمم یعرض» یعنی دیوانگی، یا اینکه از جن به او اصابت می کند. در قاموس گفته است«اللمم» جنون را به حرکت در می آورد و گناهان کوچک است و اینکه گفته می شود«أصابته من الجن لمّه» یعنی [از سوی جن] دیوانگی یا اندکی [ به او اصابت کرده است]
**[ترجمه]
«30»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْأَصَمِّ عَنْ شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ رَوَاهُ الْقَاسِمُ بْنُ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام: التُّفَّاحُ نَضُوحُ الْمَعِدَةِ(5).
**[ترجمه]محاسن: امام علی علیه السّلام می فرماید: سیب پاک کن معده است. - . المحاسن : 553. -
**[ترجمه]
«31»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: التُّفَّاحُ نَضُوحُ الْمَعِدَةِ(6).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام می فرماید: سیب پاک کن معده است. - . المحاسن : 553. -
**[ترجمه]
«32»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کُلُوا الْکُمَّثْرَی فَإِنَّهُ یَجْلُو الْقَلْبَ وَ یُسَکِّنُ أَوْجَاعَ الْجَوْفِ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی(7).
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(8).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: گلابی بخورید زیرا دل را روشن می کند و دردهای درون را به فرمان خداوند متعال آرام می سازد. - . المحاسن : 553. -
در مکارم مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 199 -
**[ترجمه]
«33»
الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ جَابِرِ بْنِ عُمَرَ السَّکْسَکِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَیُّوبَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: لَوْ یَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِی التُّفَّاحِ مَا دَاوَوْا مَرْضَاهُمْ إِلَّا بِهِ أَلَا وَ إِنَّهُ أَسْرَعُ شَیْ‌ءٍ مَنْفَعَةً لِلْفُؤَادِ خَاصَّةً وَ إِنَّهُ نَضُوحُهُ(1).
وَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ الْبَاقِرَ علیه السلام یَقُولُ: إِذَا أَرَدْتَ أَکْلَ التُّفَّاحِ فَشَمَّهُ ثُمَّ کُلْهُ فَإِنَّکَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ أَخْرَجَ مِنْ بَدَنِکَ کُلَّ دَاءٍ وَ غَائِلَةٍ وَ یُسَکِّنُ مَا یُوجَدُ مِنْ قِبَلِ الْأَرْوَاحِ کُلِّهَا(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: اگر مردم اثر سیب را می دانستند بیمارانشان را جز با آن درمان نمی‌کردند آگاه باشید که منفعت آن زودتر از هر چیز می رسد به ویژه برای دل و پاک کن آن است. - . طب الائمه : 135. -
ابی بصیر می گوید شنیدم که امام باقر علیه السّلام می فرمود: چون خواستی سیب بخوری بویش کن و سپس بخور که چون چنین کنی هر درد و بلایی را از بدنت بیرون می کند و هر آسیب روحی را که از طرف ارواح باشند آرام می سازد. - . طب الائمه : 135. -
**[ترجمه]
بیان
الأرواح الجن و أخلاط البدن جمیعا أو الصفراء أو السوداء خصوصا فإنه قد یطلق علیهما فی الأخبار و الأول أظهر و کان العلة فیه أن استیلاء الجن غالبا إنما یکون لضعف القلب و الدماغ و التفاح أکلا و شما یقویهما قال فی النهایة فی حدیث ضمام إنی أعالج من هذه الأرواح الأرواح هاهنا کنایة عن الجن سموا أرواحا لکونهم لا یرون فهم بمنزلة الأرواح.
**[ترجمه]ارواح، جنیان و اخلاط بدن همه ی آن ها یا خصوصا صفراء یا سوداء می باشد که در اخبار به آنها اطلاق شده و اولی روشن تر است و علت آن این است که تسلط جنیان غالبا بر اثر ضعف قلب و مغز است و خوردن و بو کردن سیب آنها را قوی می کند، در نهایه ضمن حدیث ضمام آمده است که «من این ارواح را درمان می کنم» در اینجا ارواح کنایه از جن است که مانند ارواح دیده نمی شوند.
**[ترجمه]
«34»
الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْبُرْسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْأَرْمَنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ ظَبْیَانَ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زَیْنَبَ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنِ الْبَاقِرِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: کُلُوا الْکُمَّثْرَی فَإِنَّهُ یَجْلُو الْقَلْبَ.
وَ عَنْ زِیَادِ بْنِ الْجَهْمِ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِرَجُلٍ شَکَا إِلَیْهِ وَجَعاً یَجِدُهُ فِی قَلْبِهِ وَ غِطَاءً عَلَیْهِ فَقَالَ کُلِ الْکُمَّثْرَی(3).
**[ترجمه]طب الائمه: امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: گلابی بخورید زیرا دل را روشن می کند. - . طب الائمه : 135. -
فردی از درد دل و سنگینی آن به امام صادق علیه السّلام شکوه کرد و حضرت به او فرمود گلابی بخور.
**[ترجمه]
«35»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْخَضِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام قَالَ: أَکْلُ السَّفَرْجَلِ یَزِیدُ فِی قُوَّةِ الرَّجُلِ وَ یَذْهَبُ بِضَعْفِهِ.
**[ترجمه]امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: خوردن به، بر نیروی مرد می افزاید و ناتوانی او را می برد.
**[ترجمه]
«36»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْأَشْعَثِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَشْعَثِ مِنْ وُلْدِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ الْکِنْدِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْمُخْتَارِ مِنْ وُلْدِ الْمُخْتَارِ بْنِ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ
بْنِ زَیْدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْحِجَامَةِ یَوْمَ السَّبْتِ قَالَ یَضْعُفُ قُلْتُ إِنَّمَا عِلَّتِی مِنْ ضَعْفِی وَ قِلَّةِ قُوَّتِی قَالَ فَعَلَیْکَ بِأَکْلِ السَّفَرْجَلِ الْحُلْوِ مَعَ حَبِّهِ فَإِنَّهُ یُقَوِّی الضَّعْفَ وَ یُطَیِّبُ الْمَعِدَةَ وَ یُذَکِّی الْمَعِدَةَ.
وَ عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ فِی السَّفَرْجَلِ خَصْلَةً لَیْسَتْ فِی سَائِرِ الْفَوَاکِهِ قُلْتُ وَ مَا ذَاکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ یُشَجِّعُ الْجَبَانَ هَذَا وَ اللَّهِ مِنْ عِلْمِ الْأَنْبِیَاءِ علیهم السلام(1).
**[ترجمه]طلحة بن زید می گوید از امام صادق علیه السلام در باره حجامت در روز شنبه پرسیدم، فرمود ناتوان می کند گفتم: درد من ناتوانی و کم نیروئی است، فرمود: بر تو باد خوردن به شیرین با دانه‌اش که ناتوانی را می برد و معده را پاک می کند و می شوید.
امام صادق علیه السلام می فرماید: در به اثری است که در دیگر میوه‌ها نیست، گفتم: یا بن رسول اللَّه آن چیست؟ فرمود ترسو را دلیر می کند، و به خدا سوگند این از دانش پیغمبران علیهم السّلام است. - . طب الائمه : 136. -
**[ترجمه]
«37»
الْمَکَارِمُ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: کُلُوا السَّفَرْجَلَ فَإِنَّهُ یَجْلُو عَنِ الْفُؤَادِ.
وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: کُلُوا السَّفَرْجَلَ وَ تَهَادَوْا بَیْنَکُمْ فَإِنَّهُ یَجْلُو الْبَصَرَ وَ یُنْبِتُ الْمَوَدَّةَ فِی الْقَلْبِ وَ أَطْعِمُوا حَبَالاکُمْ فَإِنَّهُ یُحَسِّنُ أَوْلَادَکُمْ وَ فِی رِوَایَةٍ یُحَسِّنُ أَخْلَاقَ أَوْلَادِکُمْ.
وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: السَّفَرْجَلُ قُوَّةُ الْقَلْبِ وَ حَیَاةُ الْفُؤَادِ وَ یُشَجِّعُ الْجَبَانَ.
وَ قَالَ علیه السلام: رَائِحَةُ السَّفَرْجَلِ رَائِحَةُ الْأَنْبِیَاءِ(2).
وَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: کُلُوا السَّفَرْجَلَ عَلَی الرِّیقِ.
وَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالسَّفَرْجَلِ فَإِنَّهُ یَزِیدُ فِی الْعَقْلِ.
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَکَلَ السَّفَرْجَلَ عَلَی الرِّیقِ طَابَ مَاؤُهُ وَ حَسُنَ وَجْهُهُ.
وَ مِنْ کِتَابِ الْجَامِعِ لِأَبِی جَعْفَرٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ إِلَّا وَ فِی یَدَیْهِ سَفَرْجَلَةٌ أَوْ بِیَدِهِ سَفَرْجَلَةٌ وَ قَالَ أَیْضاً رَائِحَةُ الْأَنْبِیَاءِ رَائِحَةُ السَّفَرْجَلِ وَ رَائِحَةُ حُورِ الْعِینِ الْآسُ وَ رَائِحَةُ الْمَلَائِکَةِ الْوَرْدُ وَ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إِلَّا وُجِدَ مِنْهُ رِیحُ السَّفَرْجَلِ.
وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: السَّفَرْجَلُ یَذْهَبُ بِهَمِّ الْحَزِینِ.
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَی غُلَامٍ جَمِیلٍ فَقَالَ یَنْبَغِی أَنْ یَکُونَ أَبُو هَذَا أَکَلَ السَّفَرْجَلَ.
وَ قَالَ النَّبِیُّ: کُلُوا السَّفَرْجَلَ فَإِنَّهُ یَجْلُو عَنِ الْفُؤَادِ وَ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إِلَّا أَطْعَمَهُ مِنْ سَفَرْجَلِ الْجَنَّةِ فَیَزِیدُ فِیهِ قُوَّةَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا.
وَ قَالَ علیه السلام: کُلُوا السَّفَرْجَلَ فَإِنَّهُ یَزِیدُ فِی الذِّهْنِ وَ یَذْهَبُ بِطَخَاءِ الصَّدْرِ وَ یُحَسِّنُ الْوَلَدَ.
وَ فِی الْحَدِیثِ: أَنَّ التُّفَّاحَ یُورِثُ النِّسْیَانَ وَ ذَلِکَ لِأَنَّهُ یُوَلِّدُ فِی الْمَعِدَةِ لُزُوجَةً.
وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: کُلُوا التُّفَّاحَ عَلَی الرِّیقِ فَإِنَّهُ نَضُوحُ الْمَعِدَةِ.
وَ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیهم السلام قَالَ: إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ لَا نَتَدَاوَی إِلَّا بِإِفَاضَةِ الْمَاءِ الْبَارِدِ لِلْحُمَّی وَ أَکْلِ التُّفَّاحِ(1).
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: الْکُمَّثْرَی یَدْبُغُ الْمَعِدَةَ وَ یُقَوِّیهَا هُوَ وَ السَّفَرْجَلُ(2).
**[ترجمه]پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمود: به بخورید که دل را روشن می کند.
و فرمود: به بخورید و به هم هدیه دهید که دیده را روشن می کند و دوستی در دل می آورد و به زنان آبستن خود بدهید که فرزندتان را زیبا می کند.
امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: به نیروی دل، و زندگی جان است و ترسو را دلیر می کند .
و فرمود: بوی به، بوی پیامبران است. - . مکارم الاخلاق : 196 -
پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: به را ناشتا بخورید.
امام رضا علیه السّلام می فرماید: بر شما باد خوردن به، زیرا خرد را می افزاید.
امام صادق علیه السّلام می فرماید هر کس ناشتا به بخورد منی او پاک و چهره‌اش زیبا می شود.
در کتاب جامع ابی جعفر اشعری از او علیه السّلام آمده است که خداوند هرگز پیامبری را مبعوث نکرده است جز آنکه در دست یا با دست خود، به داشته است. و نیز فرمود: بوی پیامبران بوی به است و بوی حور العین بوی گل آس است و بوی فرشته‌ها بوی گل محمدی است و هرگز خداوند پیامبری نفرستاده جز آنکه بوی به داشته است.
امام باقر علیه السّلام می فرماید: به اندوه حزین را می برد.
امام صادق علیه السّلام به پسر بچه زیبایی نگریست و فرمود: سزاوار است که پدرش، به خورده باشد.
پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: به بخورید که دل را روشن می کند و خدا هرگز پیغمبری نفرستاده جز آنکه از به بهشت به او خورانده است و نیروی چهل مرد را در او می افزاید.
و فرمود: به بخورید که هوش را می افزاید و تیرگی دل را می برد و فرزند را زیبا می کند.
و در حدیث است که سیب فراموشی می آورد چون در معده چسبندگی ایجاد می کند.
پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمود: سیب را ناشتا بخورید که پاک کن معده است.
امام باقر علیه السلام می فرماید: ما اهل بیت جز با آب سرد ریختن بر تن برای تب و خوردن سیب درمان نمی کنیم. - . مکارم الاخلاق : 196-197 -
امام صادق علیه السّلام می فرماید: گلابی معده را پاک می کند و آن را نیرو می دهد و به [نیز چنین است.] - . مکارم الاخلاق : 199 -
**[ترجمه]
«38»
دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: دَخَلَ طَلْحَةُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ فِی یَدِهِ صلی الله علیه و آله سَفَرْجَلَةٌ فَرَمَی بِهَا إِلَیْهِ وَ قَالَ خُذْهَا یَا بَا مُحَمَّدٍ فَإِنَّهَا تُجِمُّ الْقَلْبَ.
وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: أَطْعِمُوا حَبَالاکُمُ السَّفَرْجَلَ فَإِنَّهُ یُحَسِّنُ أَخْلَاقَ أَوْلَادِکُمْ.
**[ترجمه]امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: طلحه نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آمد که یک به در دست داشت و آن را نزد طلحه افکند و فرمود: ای ابا محمّد آن را بگیر که دل را آرام می کند.
و فرمود: به زنان آبستن خود به بدهید که اخلاق فرزندانتان را نیکو می کند.
**[ترجمه]
«39»
کِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَی بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: رَائِحَةُ الْأَنْبِیَاءِ رَائِحَةُ السَّفَرْجَلِ وَ رَائِحَةُ الْحُورِ الْعِینِ رَائِحَةُ الْآسِ وَ رَائِحَةُ الْمَلَائِکَةِ رَائِحَةُ الْوَرْدِ وَ رَائِحَةُ ابْنَتِی فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ رَائِحَةُ السَّفَرْجَلِ وَ الْآسِ وَ الْوَرْدِ وَ لَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً وَ لَا وَصِیّاً إِلَّا وُجِدَ مِنْهُ رَائِحَةُ السَّفَرْجَلِ فَکُلُوهَا وَ أَطْعِمُوا حَبَالاکُمْ یُحَسِّنْ أَوْلَادَکُمْ.
**[ترجمه]رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: بوی پیغمبران بوی به است و بوی حور العین بوی گل آس و بوی فرشته‌ها بوی گل سرخ، و بوی دخترم فاطمه زهرا علیها السّلام بوی به و آس و گل سرخ است و خدا پیغمبری و وصیّ پیغمبری مبعوث نکرده جز آنکه بوی به داشته است، آن را بخورید و به زنان آبستن خود دهید تا فرزندهایتان زیبا شوند.
**[ترجمه]
«40»
الدَّعَائِمُ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَنَّهُ قَطَعَ سَفَرْجَلَةً فَأَکَلَ مِنْهَا وَ نَاوَلَ جَعْفَرَ بْنَ
أَبِی طَالِبٍ وَ قَالَ کُلْ فَإِنَّ السَّفَرْجَلَ یُذَکِّی الْقَلْبَ وَ یُشَجِّعُ الْجَبَانَ(1).
وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالتُّفَّاحِ فَکُلُوهُ فَإِنَّهُ نَضُوحُ الْمَعِدَةِ(2).
**[ترجمه]دعائم الاسلام: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بهی را برید و از آن خورد و به جعفر بن ابی طالب هم داد و فرمود: بخور که به دل را پاک می کند و ترسو را دلیر می کند. - . دعائم الاسلام 2 : 113 -
امام علی علیه السّلام می فرماید: سیب بخورید برای آنکه پاک کن معده است. - . دعائم الاسلام 2 : 113 -
**[ترجمه]
«41»
صَحِیفَةُ الرِّضَا عَنْهُ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَمَّا أُسْرِیَ بِی إِلَی السَّمَاءِ أَخَذَ جَبْرَائِیلُ علیه السلام بِیَدِی وَ أَقْعَدَنِی عَلَی دُرْنُوکٍ مِنْ دَرَانِیکِ الْجَنَّةِ ثُمَّ نَاوَلَنِی سَفَرْجَلَةً فَأَنَا کُنْتُ أُقَلِّبُهَا إِذَا انْفَلَقَتْ فَخَرَجَتْ مِنْهَا جَارِیَةٌ حَوْرَاءُ لَمْ أَرَ أَحْسَنَ مِنْهَا فَقَالَتِ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا مُحَمَّدُ قُلْتُ مَنْ أَنْتِ قَالَتْ أَنَا الرَّاضِیَةُ الْمَرْضِیَّةُ خَلَقَنِی الْجَبَّارُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ أَسْفَلِی مِنْ مِسْکٍ وَ وَسَطِی مِنْ کَافُورٍ وَ أَعْلَایَ مِنْ عَنْبَرٍ عُجِنْتُ مِنْ مَاءِ الْحَیَوَانِ ثُمَّ قَالَ لِیَ الْجَبَّارُ کُونِی فَکُنْتُ خَلَقَنِی لِأَخِیکَ وَ ابْنِ عَمِّکَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام(3).
العیون، بالأسانید الثلاثة: مثله(4).
**[ترجمه]صحیفه رضا: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: زمانی که مرا به آسمان بردند جبرئیل دستم را گرفت و مرا بر یکی از پله‌های بهشت نشانید و یک دانه به بدستم داد و آن را میچرخاندم که ناگاه شکافت و دخترکی حوروش از آن بیرون آمد که بهتر از آن ندیده بودم و گفت: سلام بر تو ای محمّد گفتم: تو کیستی؟ پاسخ داد راضیه مرضیه‌ام، خدا مرا از سه نوع آفریده است، پایینم از مشک است و میانه ام از کافور و بالایم از عنبر و با آب زندگی خمیر شدم سپس خداوند به من فرمود: باش و بود شدم، مرا برای برادرت علی بن ابی طالب آفریده است. - . صحیفه الرضا علیه السلام 2 : 113 -
در عیون با هر سه سند مانند آن آمده است. - . عیون اخبار الرضا 2 : 26 -
**[ترجمه]
«42»
الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَلْحَةَ قَالَ: أَوَّلُ شَیْ‌ءٍ أَکَلَهُ آدَمُ حِینَ أُهْبِطَ إِلَی الْأَرْضِ الْکُمَّثْرَی وَ إِنَّهُ لَمَّا أَرَادَ أَنْ یَتَغَوَّطَ أَخَذَهُ مِنْ ذَلِکَ کَمَا تَأْخُذُ الْمَرْأَةَ عِنْدَ الْوِلَادَةِ فَذَهَبَ شَرْقاً وَ غَرْباً لَا یَدْرِی کَیْفَ یَصْنَعُ حَتَّی نَزَلَ إِلَیْهِ جَبْرَائِیلُ فَأَقْعَی لَهُ فَأَقْعَی آدَمُ فَخَرَجَ ذَلِکَ مِنْهُ فَلَمَّا وَجَدَ رِیحَهُ مَکَثَ یَبْکِی سَبْعِینَ سَنَةً(5).
**[ترجمه]در المنثور: علی بن ابی طلحه می گوید: نخستین خوراک آدم پس از فرود به زمین گلابی بوده، و زمانی که خواست قضای حاجت کند مانند درد زائیدن زن برایش رخ داد، و به سمت شرق و غرب رفت و نمی دانست چه کند تا جبرئیل نازل شد و او را بر سر قدم نشانید و از او بر آمد و چون بویش را شنید هفتاد سال می گریست. - . الدر المنثور 1.: 56 -
**[ترجمه]
أقول
و قد مضی کثیر من الأخبار فی باب أنواع الفاکهة و باب الرمان.
**[ترجمه]بسیاری اخبار در باب انواع میوه‌ها و در باب انار گذشتند.
**[ترجمه]
«43»
الْفِرْدَوْسُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُلُوا السَّفَرْجَلَ عَلَی الرِّیقِ.
**[ترجمه]رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: به را ناشتا بخورید.
**[ترجمه]
«44»
الْکَافِی، عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسَانِیِّ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْمَدِینِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یُعْجِبُهُ النَّظَرُ إِلَی الْأُتْرُجِّ الْأَخْضَرِ وَ التُّفَّاحِ الْأَحْمَرِ(6).
**[ترجمه]کافی: امام رضا علیه السّلام می فرماید: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از نگاه کردن به اترج سبز و سیب سرخ خوشش می‌آمد. - . الکافی 6 : 360 -
**[ترجمه]
باب 9 الزیتون و الزیت و ما یعمل منهما
روایات
«1»
الْعُیُونُ، بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَلَیْکَ بِالزَّیْتِ فَکُلْهُ وَ ادَّهِنْ بِهِ فَإِنَّ مَنْ أَکَلَهُ وَ ادَّهَنَ بِهِ لَمْ یَقْرَبْهُ الشَّیْطَانُ أَرْبَعِینَ یَوْماً(1).
**[ترجمه]عیون اخبار: امیر المومنین علیه السلام می فرماید: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بر تو باد خوردن روغن ، آن را بخور و به بدن بمال که هر که آن را بخورد و به بدن بمالد شیطان چهل روز به او نزدیک نمی گردد. - . عیون اخبار الرضا 2 : 42 -
**[ترجمه]
«2»
صحیفة الرضا، بالإسناد عنه علیه السلام: مثله(2).
**[ترجمه]در صحیفه رضا مانند آن آمده است. - . صحیفه الرضا : 28 -
**[ترجمه]
«3»
وَ مِنْهُمَا، عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: عَلَیْکُمْ بِالزَّیْتِ فَإِنَّهُ یَکْشِفُ الْمِرَّةَ وَ یُذْهِبُ الْبَلْغَمَ وَ یَشُدُّ الْعَصَبَ وَ یُحَسِّنُ الْخُلُقَ وَ یُطَیِّبُ النَّفْسَ وَ یَذْهَبُ بِالْغَمِ(3).
**[ترجمه]عیون اخبار: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می فرماید:بر شما باد خوردن زیت، که صفراء را می گشاید و بلغم را می برد و پی را سخت می کند و خلق را نیک می سازد و نفس را پاکیزه می نماید و اندوه را می برد. - . عیون اخبار الرضا 2 : 35 – صحیفه الرضا : 10 -
**[ترجمه]
أقول
فی بعض النسخ مکان بالزیت بالزبیب لکن ذکره الراوندی فی دعواته و الطبرسی فی المکارم و فیهما علیکم بالزیت.
**[ترجمه]در برخی نسخه ها به جای زیت واژه زبیب آمده است ولی راوندی و طبرسی آن را با واژه زیت آورده اند.
**[ترجمه]
«4»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ مَوْلًی لِأُمِّ هَانِی قَالَ: مَرَرْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ فِی رِدَائِی طَعَامٌ بِدِینَارٍ فَقَالَ کَیْفَ أَصْبَحْتَ أَیْ أَبَا فُلَانٍ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ تَسْأَلُنِی کَیْفَ أَصْبَحْتَ وَ هَذَا بِدِینَارٍ قَالَ أَ فَلَا أُعَلِّمُکَ کَیْفَ تَأْکُلُهُ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَادْعُ بِصَحْفَةٍ فَاجْعَلْ فِیهَا مَاءً وَ زَیْتاً وَ شَیْئاً مِنْ مِلْحٍ وَ اثْرُدْ فِیهَا فَکُلْ وَ الْعَقْ أَصَابِعَکَ(4).
**[ترجمه]محاسن: آزاد کرده امّ هانی می گوید: بر امام صادق علیه السلام گذر کردم و خوراکی به ارزش یک اشرفی در رداء من بود، به من فرمود: ای ابا فلانی چگونه صبح کردی؟ گفتم: قربانت شوم به من می فرمائی چگونه صبح کردی و این خوراک را بیک اشرفی طلا خریدم، فرمود: آیا به تو نگویم چطور آن را بخوری؟ گفتم: آری[بفرما]، فرمود قدحی بیاور و در آن آب و زیت و نمک بریز و آن را ترید کن و بخور و انگشتانت را بلیس. - . المحاسن : 405. -
**[ترجمه]
بیان
قوله هذا بدینار کأنه شکایة عن غلاء السعر أو کثرة العیال.
**[ترجمه]این را به یک اشرفی طلا خریدم گویا شکایت از گرانی است یا بسیاری عیال.
**[ترجمه]
«5»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ خَالِدِ بْنِ نَجِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:
الْخَلُّ وَ الزَّیْتُ مِنْ طَعَامِ الْمُسْلِمِینَ(1).
و منه: عن النوفلی عن السکونی عن أبی عبد الله علیه السلام: مثله(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: سرکه وزیت از خوراک مسلمانان هستند. - . المحاسن : 482. - با سند دیگری مانند آن را آورده است. - . المحاسن : 482. -
**[ترجمه]
«6»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام قَالَ: مَا أَقْفَرَ بَیْتٌ یَأْتَدِمُونَ بِالْخَلِّ وَ الزَّیْتِ وَ ذَلِکَ إِدَامُ الْأَنْبِیَاءِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام علی علیه السّلام می فرماید: خانه‌ای که با سرکه و زیت نانخورش دارند بی‌نانخورش نمی شوند که آن نانخورش پیغمبران است. - . المحاسن : 482. -
**[ترجمه]
بیان
فی النهایة فیه ما أقفر بیت فیه خل أی ما خلا من الإدام و لا عدم أهله الأدم و القفار الطعام بلا أدم و أقفر الرجل إذا أکل الخبز وحده من القفر و القفار و هی الأرض الخالیة التی لا ماء بها.
**[ترجمه]در نهایه آمده است: «ما أقفر بیت فیه خل » یعنی از خورشت خالی مباد و [چنین نباشد که ]اهل آن خورشت نیابند، و قفار به معنای طعام بدون خورشت است. أقفر الرجل یعنی نان را بدون خورشت خورد. أقفر از ریشه قفر و قفار به معنی زمین خالی و بدون آب می باشد.
**[ترجمه]
«7»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدَةَ الْوَاسِطِیِّ عَنْ عَجْلَانَ قَالَ: تَعَشَّیْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بَعْدَ عَتَمَةٍ وَ کَانَ یَتَعَشَّی بَعْدَ الْعَتَمَةِ فَأُتِیَ بِخَلٍّ وَ زَیْتٍ وَ لَحْمٍ بَارِدٍ قَالَ فَجَعَلَ یَنْتِفُ اللَّحْمَ فَیُلْقِمُنِیهِ وَ یَأْکُلُ الْخَلَّ وَ الزَّیْتَ وَ یَدَعُ اللَّحْمَ فَقَالَ إِنَّ هَذَا طَعَامُنَا وَ طَعَامُ الْأَنْبِیَاءِ(4).
**[ترجمه]محاسن: عجلان می گوید با امام صادق علیه السّلام پس از نماز عشاء شام خوردم که شیوه آن حضرت بود و سرکه و زیت و گوشت سرد آوردند، و گوشت را جدا میکرد و به من می داد و خودش سرکه و زیت می خورد، فرمود: این خوراک ما و خوراک پیغمبران است. - . المحاسن : 482. -
**[ترجمه]
«8»
وَ مِنْهُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ خَالِدِ بْنِ نَجِیحٍ قَالَ: کُنْتُ أُفْطِرُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ مَعَ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام فِی شَهْرِ رَمَضَانَ فَکَانَ أَوَّلَ مَا یُؤْتَی بِهِ قَصْعَةٌ مِنْ ثَرِیدِ خَلٍّ وَ زَیْتٍ فَکَانَ أَقَلَّ مَا یَتَنَاوَلُ مِنْهُ ثَلَاثُ لُقَمٍ ثُمَّ یُؤْتَی بِالْجَفْنَةِ(5).
**[ترجمه]محاسن: خالد بن نجیح می گوید با امام صادق علیه السّلام و امام موسی کاظم علیه السّلام در ماه رمضان افطار می کردم و نخستین چیز در افطار ایشان، کاسه ثرید سرکه و زیت بود که کمترین خوراک ایشان از آن سه لقمه بود سپس سینی خوراک را می آوردند. - . المحاسن : 482. -
**[ترجمه]
بیان
ثم یؤتی بالجفنة أی القصعة الکبیرة التی فیها اللحم و نحوه.
**[ترجمه]قدح را می آوردند، یعنی کاسه بزرگ که گوشت و مانندش در آن بود .
**[ترجمه]
«9»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ أَحَبَّ الْأَصْبَاغِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْخَلُّ وَ الزَّیْتُ [وَ قَالَ هُوَ] طَعَامُ الْأَنْبِیَاءِ(6).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: محبوب ترین نان خورشها نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله سرکه و زیت بود [و حضرت فرمود آن] خوراک پیغمبران است. - . المحاسن : 483. -
**[ترجمه]
«10»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ الْحُرِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الطَّعَامِ فَقَالَ عَلَیْکَ بِالْخَلِّ وَ الزَّیْتِ فَإِنَّهُ مَرِی‌ءٌ وَ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یُکْثِرُ أَکْلَهُ وَ إِنِّی أُکْثِرُ أَکْلَهُ لِأَنَّهُ مَرِی‌ءٌ(7).
**[ترجمه]محاسن: حلبی می گوید از امام صادق علیه السّلام در باره خوراک پرسیدم، فرمود: بر تو باد خوردن سرکه و زیت که گوارایند و علی علیه السّلام آن را بسیار می خورد و من هم بسیار می خورم چون گوارا هستند. - . المحاسن : 483. -
**[ترجمه]
بیان
طعام مریء أی حمید المغبة.
**[ترجمه]«طعام مریء» یعنی از نظر گوارا بودن پسندیده است.
**[ترجمه]
«11»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی قَالَ: أَکَلْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ یَا جَارِیَةُ ائْتِینَا بِطَعَامِنَا الْمَعْرُوفِ فَأُتِیَ بِقَصْعَةٍ فِیهَا خَلٌّ وَ زَیْتٌ فَأَکَلْنَا(1).
**[ترجمه]محاسن: عبد الاعلی می گوید: با امام صادق علیه السلام طعام خوردم، فرمود: ای کنیزک خوراک معروف ما را بیاور و کاسه‌ای آورد که در آن سرکه و زیت بود و آن را خوردیم. - . المحاسن : 483. -
**[ترجمه]
«12»
وَ مِنْهُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَلَمَةَ الْقَلَانِسِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَلَمَّا تَکَلَّمْتُ قَالَ مَا لِی أَسْمَعُ کَلَامَکَ قَدْ ضَعُفَ قُلْتُ سَقَطَ فَمِی قَالَ فَکَأَنَّهُ شَقَّ عَلَیْهِ ذَلِکَ قَالَ فَأَیَّ شَیْ‌ءٍ تَأْکُلُ قُلْتُ آکُلُ مَا کَانَ فِی الْبَیْتِ قَالَ عَلَیْکَ بِالثَّرِیدِ فَإِنَّ فِیهِ بَرَکَةً فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَحْمٌ فَالْخَلُّ وَ الزَّیْتُ(2).
**[ترجمه]محاسن: سلمه قلانسی می گوید نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و چون سخن گفتم، فرمود: چرا سخنت را ناتوان می شنوم؟ گفتم دهانم از کار افتاده است. می گوید: گویا بر آن حضرت ناگوار آمد، فرمود: چه می خوری؟ گفتم هر چه در خانه است، فرمود: بر تو باد خوردن ترید که برکت دارد و اگر گوشت نباشد از سرکه و زیت استفاده کن. - . المحاسن : 483. -
**[ترجمه]
«13»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا أَقْفَرَ بَیْتٌ فِیهِ الْخَلُّ وَ الزَّیْتُ(3).
**[ترجمه]محاسن: هشام بن سالم می گوید امام صادق علیه السلام فرمود: خالی از خورشت نیست خانه‌ای که در آن سرکه و زیت است. - . المحاسن : 483. -
**[ترجمه]
«14»
وَ مِنْهُ، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زَیْدِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَشْبَهَ النَّاسِ طِعْمَةً بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَأْکُلُ الْخَلَّ وَ الزَّیْتَ وَ یُطْعِمُ النَّاسَ الْخُبْزَ وَ اللَّحْمَ(4).
**[ترجمه]محاسن: زید بن حسن می گوید شنیدم امام صادق علیه السّلام می فرمود: امیر المؤمنین علیه السّلام در خوراک، شبیه ترین مردم به رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بود، ایشان نان و سرکه و زیت می خورد و به مردم نان و گوشت می خوراند. - . المحاسن : 483. -
**[ترجمه]
«15»
وَ مِنْهُ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الزَّرَّاعِ الْبَصْرِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ذُکِرَ عِنْدَهُ الزَّیْتُونُ فَقَالَ رَجُلٌ یَجْلِبُ الرِّیَاحَ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ یَطْرُدُ الرِّیَاحَ(5).
**[ترجمه]محاسن: نزد امام صادق علیه السلام از زیتون یاد کردند و مردی گفت: باد آور است و او فرمود، نه باد را می راند. - . المحاسن : 482. -
**[ترجمه]
«16»
وَ مِنْهُ، عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ أَوْ غَیْرِهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّهُمْ یَقُولُونَ الزَّیْتُ یُهَیِّجُ الرِّیَاحَ فَقَالَ إِنَّ الزَّیْتُونَ یَطْرُدُ الرِّیَاحَ(6).
**[ترجمه]محاسن: راوی می گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم می گویند که زیت باد آور است، و ایشان فرمود زیتون باد را می راند. - . المحاسن : 482. -
**[ترجمه]
«17»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْیَقْطِینِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ
الْوَاسِطِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: کَانَ مِمَّا أَوْصَی بِهِ آدَمُ إِلَی هِبَةِ اللَّهِ علیه السلام أَنْ کُلِ الزَّیْتُونَ فَإِنَّهُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ(1).
**[ترجمه]محاسن: ابی الحسن علیه السّلام فرمود: از سفارش های آدم علیه السّلام به هبة اللَّه این بود که: زیتون بخور زیرا از درخت مبارکی است. - . المحاسن : 472. -
**[ترجمه]
«18»
وَ مِنْهُ، عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُطَهَّرِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الزَّیْتُونُ یَزِیدُ فِی الْمَاءِ(2).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید زیتون منی را می افزاید. - . المحاسن : 472. -
**[ترجمه]
بیان
أی ماء الظهر و هو المنیّ.
**[ترجمه]یعنی آب پشت که همان منی است.
**[ترجمه]
«19»
وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُلُوا الزَّیْتَ وَ ادَّهِنُوا بِهِ فَإِنَّهُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ(3).
المکارم، عنه علیه السلام: مثله(4).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله می فرماید: زیتون را بخورید و به بدن بمالید که از درخت مبارکی است. - . المحاسن : 472. - در مکارم مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 218 -
**[ترجمه]
«20»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَاسِعٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی دَاوُدَ النَّخَعِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: ادَّهِنُوا بِالزَّیْتِ وَ ائْتَدِمُوا بِهِ فَإِنَّهُ دُهْنَةُ الْأَخْیَارِ وَ إِدَامُ الْمُصْطَفَیْنَ مُسِحَتْ بِالْقُدْسِ مَرَّتَیْنِ بُورِکَتْ مُقْبِلَةً وَ بُورِکَتْ مُدْبِرَةً لَا یَضُرُّ مَعَهَا دَاءٌ(5).
**[ترجمه]محاسن: امیر المؤمنین علیه السلام می فرماید: زیت را به بدن بمالید و آن را به عنوان خورشت به کار ببرید که روغن خوراک نیکان و برگزیدگان است دو بار به پاکی و برکت وصف شده است و پیش و پس آن مبارک است، با وجود آن بیماری، زیان نمی آورد. - . المحاسن : 484. -
**[ترجمه]
بیان
فی القاموس دهن رأسه و غیره دهنا و دهنه بله و الدهنة بالضم الطائفة من الدهن مسحت بالقدس مرتین أی وصفت بالطهارة و البرکة و العظمة فی موضعین من القرآن فی سورة النور و فی سورة التین أو فی الملل السابقة و فی هذه الملة أو المراد به محض التکرار من غیر خصوص عدد الاثنین کما قیل فی لبیک و سعدیک و غیرهما و أما قوله علیه السلام مقبلة و مدبرة فلعل المعنی رطبة و جافة أو صحیحة و معتصرة منها الدهن أو سواء کانت موافقة للمزاج أو غیر موافقة أو الغرض تعمیم الأحوال مطلقا و قال بعض الأفاضل لعل ممسوحیة الزیت بالقدس کنایة عن دعاء الأنبیاء علیهم السلام فیه بذلک و إقبالها و إدبارها کنایة عن وفورها و قلتها.
**[ترجمه]در قاموس گفته است: دهن رأسه و غیره دهنا و دهنه، یعنی به سر خود روغن مالید، دُهنه نوعی روغن است. دو بار تقدیس شده است یعنی در دو جای قرآن مجید به پاکی و برکت و بزرگی وصف شده است، در سوره نور و تین، یا در ملتهای پیشین و در این ملت، یا مقصود تکرار مسح و وصف است بدون اینکه منظور شمار دو باشد چنانچه در توجیه واژه تثنیه (لبیک و سعدیک) و غیر آنها گفته اند، و اما اینکه پیش و پس آن مبارک است، ای بسا مقصود از آن خشک بودن و تر بودن است، یا درست خوردن آن و فشردن آن برای روغن‌گیری است، یا اینکه خواه موافق مزاج باشد یا نباشد، یا مقصود این است که در هر حال چنین است. یکی از افاضل گفته است: ای بسا مسح شدن زیت به قداست [و پاکی] کنایه از دعاء پیغمبران به قدس [و پاکی] برای آن است و پیش آمدن و پس رفتن آن کنایه از فراوانی و کم بود آن است.
**[ترجمه]
«21»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: کَانَ فِیمَا أَوْصَی بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً علیه السلام أَنْ قَالَ لَهُ یَا عَلِیُّ کُلِ الزَّیْتَ وَ ادَّهِنْ بِهِ فَإِنَّهُ مَنْ أَکَلَ الزَّیْتَ لَمْ یَقْرَبْهُ الشَّیْطَانُ أَرْبَعِینَ یَوْماً(1).
المکارم، مرسلا: مثله(2).
**[ترجمه]محاسن: از جمله سفارش های رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به علی علیه السّلام این بود که فرمود ای علی زیت بخور و به بدن بمال زیرا هر که زیت بخورد، چهل روز شیطان به او نزدیک نمی شود. - . المحاسن : 485 -
در مکارم مانند آن آمده است. - . مکارم الاخلاق : 218 -
**[ترجمه]
«22»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الزَّیْتُ طَعَامُ الْأَتْقِیَاءِ(3).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام می فرماید: زیت خوراک پاکان است. - . المحاسن : 485. -
**[ترجمه]
«23»
وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَدَعَا بِالْمَائِدَةِ فَأَتَیْنَا بِقَصْعَةٍ فِیهَا ثَرِیدٌ وَ لَحْمٌ فَدَعَا بِزَیْتٍ فَصَبَّهُ عَلَی اللَّحْمِ فَأَکَلَهُ(4).
**[ترجمه]محاسن: اسماعیل بن جابر می گوید نزد امام صادق علیه السّلام بودیم و خوراک خواست کاسه‌ای که ترید و گوشت داشت برای ما آوردند وزیت خواست و آن را بر گوشت ریخت و خورد. - . المحاسن : 485. -
**[ترجمه]
«24»
وَ مِنْهُ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ النَّوْفَلِیِّ عَنِ الْجَرِیرِیِّ عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الزَّیْتُ دُهْنُ الْأَبْرَارِ وَ إِدَامُ الْأَخْیَارِ بُورِکَ فِیهِ مُقْبِلًا وَ بُورِکَ فِیهِ مُدْبِراً انْغَمَسَ فِی الْقُدْسِ مَرَّتَیْنِ(5).
**[ترجمه]محاسن: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: زیت صابون تن نیکان و نانخورش خوبان است و پیشامدن و پس رفتن آن مبارک شده ، دو بار در قدس فرو شده است. - . المحاسن : 485. -
**[ترجمه]
«25»
الْمَکَارِمُ، عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: نِعْمَ الطَّعَامُ الزَّیْتُ یُطَیِّبُ النَّکْهَةَ وَ یَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ یُصَفِّی اللَّوْنَ وَ یَشُدُّ الْعَصَبَ وَ یَذْهَبُ بِالْوَصَبِ وَ یُطْفِئُ الْغَضَبَ.
وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: الزَّیْتُ دُهْنُ الْأَبْرَارِ وَ طَعَامُ الْأَخْیَارِ(6).
**[ترجمه]امام رضا علیه السّلام می فرماید: چه خوب خوراکی است زیت، دهان را پاکیزه می کند و بلغم را می برد و رنگ را صفا می دهد و پی را محکم می کند و خستگی را رفع می کند و خشم را خاموش می کند.
امام صادق علیه السّلام می فرماید: زیت روغن تن نیکان و خوراک خوبان است. - . مکارم الاخلاق : 218 -
**[ترجمه]
«26»
الْمَحَاسِنُ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ عَنْ أَبِیهِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا کَانَ دُهْنُ الْأَوَّلِینَ إِلَّا زَیْتٌ(7).
**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السّلام فرمود: صابون پیشینیان جز زیت نبوده است. - . المحاسن : 485. -
**[ترجمه]
تبیین
قال ابن بیطار قال جالینوس ورق شجرة الزیتون و عیدانها الطریة فیها من البرودة بمقدار ما فیها من القبض و أما ثمرتها فما کان منها مدرکا نضیجا مستحکم النضج فهو حار حرارة معتدلة و ما کان منها غیر نضیج فهو أشد بردا و قبضا
و قال إسحاق بن عمران الزیتون الأخضر بارد یابس عاقل للطبیعة دابغ للمعدة مولد لشهوتها بطی‌ء للانهضام ردی الغذاء و إذا ربی فی الخل کان أسرع انهضاما و أکثر عقلا للبطن و إذا عمل بالملح اکتسب منه حرارة و کان ألطف من المنقع فی الماء.
و قال البغدادی الزیت اسم للدهن المعتصر من الزیتون و یعتصر من نضیجه و یسمی زیتا عذبا و من خامه و یسمی زیت إنفاق و زیت رکابی و الأول حار باعتدال و الثانی بارد یابس فیه قبض ظاهر و الثانی أوفق للأصحاء و جید للمعدة و یشد اللثة و یقوی الأسنان إذا أمسک فی الفم و یمنع من درور العرق و العتیق من الزیت العذب صالح للأدویة و حینئذ یکون فیه حرارة ظاهرة یحلل و یلین البشرة و یمنع من الجمود و یلین الطبیعة و یضعف قوة الأدویة و یکتحل بالعتیق منه لحدة البصر و الکحل بالمغسول المبیض یزیل بیاض العین الرقیق و هو دواء شریف للعین إذا أدیم استعماله حتی إنه یقوم مقام القدح فی العین عند نزول الماء خصوصا إذا قطر فی العین و حکت العین بطرف المیل انتهی.
و قال فی بحر الجواهر الزیت بارد فی الدرجة الأولی و قیل فیه رطوبة یقوی الأعضاء و یعین علی جبر ما انکسر منها حتی قیل إنه مثل دهن الورد فی کثیر من أفعاله و یقاوم السموم و یقتل الدیدان و یقوی الأسنان و المعدة و یحفظ الشعر و یمنع سرعة الشیب و ینفع من الجرب و القروح کلها و اللثة الدامیة و یشد الأسنان و الزیت المغسول هو الذی یضرب فی الماء العذب و یؤخذ عنه.
**[ترجمه]ابن بیطار به نقل از جالینوس گفته است: برگ درخت زیتون و شاخه تر آن به اندازه‌ای که قبض می آورند، برودت دارند و میوه‌اش که خوب رسیده باشد گرم و معتدل است و نارس آن سردتر و قابضتر است. اسحاق بن عمران گفته است: زیتون سبز، سرد و خشک و دارای طبعی سست آور است پاک کن معده است و اشتهاء آور و دیر هضم و بد تغذیه است و اگر در سرکه پرورش یابد زودهضم‌تر می شود و بیشتر شکم را بند می آورد، و چون نمک سود شود از آن گرمی بدست می آید و لطیف‌تر از آب خیس می باشد.
بغدادی گفته است: زیت نام روغنی است که از زیتون می گیرند و از رسیده زیتون آن را می گیرند و زیت خوشمزه نامیده می شود و اگر نرسیده باشد زیت انفاق و زیت رکابی نامیده می شود و اولی گرم و معتدل است و دوّمی سرد و خشک است و قابض. و دومی برای تندرست ها سازگارتر است و برای معده خوبست و لثه را سخت کند، و چنانچه آن را در دهان نگهدارند دندانها را نیرو می دهد و از کرم ریشه‌ها باز می دارد، زیت کهنه خوشمزه برای دارو خوبست و گرمی دارد و محلّل است و بشره[روی پوست صورت] را نرم می کند و از خشکی باز می دارد و طبع را روان می سازد و نیروی داروها را سست می کند، و سرمه‌کشیدن با زیت کهنه دید چشم را بهبود می بخشد [تیز می کند] و سرمه با شسته شده و سفید آن پرده نازک چشم را برمی اندازد، و به چشم کشیدن آن داروی خوبی برای چشم است در صورتی که پیوسته استعمال شود، و برای برطرف کردن آب چشم بسیار خوب است به ویژه اگر قطره‌ای در آن ریزند و با نیل بسایند. پایان.
در بحر الجواهر گفته است: زیت در درجه یکم سرد است، و گفته شده است: رطوبتی دارد که اندام را نیرو می دهد و آنچه از آن که شکسته است را جبران می کند، و گفته اند: در بسیاری از آثارش همچون روغن گل است، با زهرها مقاومت می کند و کرمها را می کشد و دندانها و معده را نیرو می دهد، و مو را حفظ می کند و از زرد و سفید شدن آن باز می دارد و برای کچلی و قرحه‌ها همه و خونریزی لثه نافع است و دندانها را سخت[و محکم] می کند، و زیت شسته آن است که در آب گوارا می ریزند و از آن می گیرند .
**[ترجمه]
باب 10 التین
روایات
«1»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ رَجُلٍ سَمَّاهُ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا خَرَجَ مَلِکُ الْقِبْطِ یُرِیدُ هَدْمَ بَیْتِ الْمَقْدِسِ اجْتَمَعَ النَّاسُ إِلَی حِزْقِیلَ النَّبِیِّ علیه السلام فَشَکَوْا ذَلِکَ إِلَیْهِ فَقَالَ لَعَلِّی أُنَاجِی رَبِّی اللَّیْلَةَ فَلَمَّا جَنَّهُ
اللَّیْلُ نَاجَی رَبَّهُ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنِّی قَدْ کَفَیْتُکُمْ وَ کَانُوا قَدْ مَضَوْا فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی مَلَکِ الْهَوَاءِ أَنْ أَمْسِکْ عَلَیْهِمْ أَنْفَاسَهُمْ فَمَاتُوا کُلُّهُمْ وَ أَصْبَحَ حِزْقِیلُ النَّبِیُّ علیه السلام وَ أَخْبَرَ قَوْمَهُ بِذَلِکَ فَخَرَجُوا فَوَجَدُوهُمْ قَدْ مَاتُوا وَ دَخَلَ حِزْقِیلَ النَّبِیَّ علیه السلام الْعُجْبُ فَقَالَ فِی نَفْسِهِ مَا فَضْلُ سُلَیْمَانَ النَّبِیِّ علیه السلام عَلَیَّ وَ قَدْ أُعْطِیتُ مِثْلَ هَذَا قَالَ فَخَرَجَتْ عَلَی کَبِدِهِ قَرْحَةٌ فَآذَتْهُ فَخَشَعَ لِلَّهِ وَ تَذَلَّلَ وَ قَعَدَ عَلَی الرَّمَادِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ خُذْ لَبَنَ التِّینِ فَحُکَّهُ عَلَی صَدْرِکَ مِنْ خَارِجٍ فَفَعَلَ فَسَکَنَ عَنْهُ ذَلِکَ(1).
**[ترجمه]محاسن: ابی جعفر علیه السّلام می فرماید: زمانی که پادشاه قبط برای ویران کردن بیت المقدس خارج شد مردم گرد حزقیل پیغمبر را گرفتند و به او شکایت کردند، فرمود: امید که امشب با پروردگارم مناجات کنم، وقتی که شب فرا رسید با پروردگارش مناجات کرد و خداوند به او وحی کرد من کار شما را کفایت می کنم و رفتند و خداوند به فرشته هوا وحی کرد که نفس آنها را بند آور! و همه لشکر قبط مردند و بامداد حزقیل پیغمبر به مردم خود گزارش داد و بیرون رفتند و دیدند همه مرده‌اند، حزقیل دچار عجب شد و با خود گفت با همچو چیزی که به من عطا شد فضل سلیمان نبی بر من چیست؟ کبدش زخم شد و آزارش داد و به درگاه خداوند خشوع و تذلّل کرد و بر خاکستر نشست، و خداوند به او وحی کرد که شیر انجیر را بگیر و از بیرون به سینه خود بمال و چنین کرد و آن زخم آرام شد. - . المحاسن : 553. -
**[ترجمه]
بیان
و کانوا قد مضوا أی حزقیل و أصحابه خوفا من الملک أو الملک و أصحابه بقدرة الله فیکون موتهم بعد المضی فی الطریق و کون المضی بمعنی إتیانهم بیت المقدس بعید.
**[ترجمه]«و کانوا قد مضوا »یعنی حزقیل و اصحاب او از ترس پادشاه رفتند یا اینکه پادشاه و اصحابش به قدرت خداوند رفتند و مرگ آن ها بعد از رفتن آن ها در راه بود و اینکه مضی به معنای آمدن به بیت المقدس باشد بعید است.
**[ترجمه]
«2»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: التِّینُ یَذْهَبُ بِالْبَخَرِ وَ یَشُدُّ الْعَظْمَ وَ یُنْبِتُ الشَّعْرَ وَ یَذْهَبُ بِالدَّاءِ حَتَّی لَا یُحْتَاجَ مَعَهُ إِلَی دَوَاءٍ وَ قَالَ علیه السلام التِّینُ أَشْبَهُ شَیْ‌ءٍ بِنَبَاتِ الْجَنَّةِ وَ هُوَ یَذْهَبُ بِالْبَخَرِ(2).
الْمَکَارِمُ، عَنِ الرِّضَا علیه السلام: مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ إِلَی دَوَاءٍ(3).
الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ أَحْمَدَ: إِلَی قَوْلِهِ بِنَبَاتِ الْجَنَّةِ وَ فِیهِ وَ یَشُدُّ الْفَمَ وَ الْعَظْمَ(4).
**[ترجمه]امام رضا علیه السّلام می فرماید: انجیر، بوی بد دهن را می برد و استخوان را سخت می کند و مو را می رویاند و درد را می برد تا آنجا که با او نیازی به دارو نمی ماند و [نیز] فرمود: انجیر شبیه ترین چیز به روئیدنی بهشتی است و بوی بد را می برد. - . المحاسن : 554. -
در حدیث دیگری از امام رضا علیه السّلام مانند آن آمده است تا آنجا که فرمود: درد را می برد. - . مکارم الاخلاق : 198 -
در کافی نیز آن را آورده تا آنجا که فرموده: آن- انجیر- شبیه ترین چیز به روئیدنی بهشتی است و در آن آمده است که «دهان و استخوان را سخت کند». - . الکافی 6 : 358. -
**[ترجمه]
بیان
لعل الأشبهیة لخلوص جوفه عما یلقی و یرمی کما سیأتی و البخر بالتحریک النتن فی الفم و غیره.
**[ترجمه]شاید شبیه تر بودن آن برای این است که در درونش هسته دور انداختنی نیست چنانچه در ادامه خواهد آمد. «البَخَر» بوی بد در دهان و غیر آن است.
**[ترجمه]
«3»
الطب، [طب الأئمة علیهم السلام] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ قَالَ: کُنْتُ بِخُرَاسَانَ أَیَّامَ الرِّضَا علیه السلام وَ الْمَأْمُونِ فَقُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا تَقُولُ فِی أَکْلِ التِّینِ فَقَالَ هُوَ جَیِّدٌ لِلْقُولَنْجِ فَکُلُوهُ.
وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: عَلَیْکُمْ بِأَکْلِ التِّینِ فَإِنَّهُ ناقع [نَافِعٌ] لِلْقُولَنْجِ وَ أَقِلُّوا مِنْ أَکْلِ السَّمَکِ فَإِنَّ أَکْلَهُ یُذْبِلُ الْبَدَنَ وَ یُکْثِرُ الْبَلْغَمَ وَ یُغَلِّظُ النَّفْسَ.
وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَکْلُ التِّینِ یُلَیِّنُ السُّدَدَ وَ هُوَ نَافِعٌ لِرِیَاحِ الْقُولَنْجِ فَأَکْثِرُوا مِنْهُ بِالنَّهَارِ وَ کُلُوهُ بِاللَّیْلِ وَ لَا تُکْثِرُوا مِنْهُ(1).
**[ترجمه]محمّد بن عرفه می گوید: در ایام امام رضا علیه السّلام و مأمون در خراسان بودم و به آن حضرت عرض کردم: یا بن رسول اللَّه در باره خوردن انجیر چه می فرمایید؟ فرمود: برای قولنج خوبست آن را بخورید.
امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: بر شما باد خوردن انجیر که برای قولنج خوبست و کم ماهی بخورید که گوشتش تن را می جوشاند و بلغم را می افزاید و نفس را تنگ کند.
امیر المؤمنین علیه السّلام می فرماید: خوردن انجیر سدّه را نرم می کند و برای بادهای قولنج خوبست در روز بسیار از آن بخورید و در شب کمتر. - . طب الائمه : 137. -
**[ترجمه]
«4»
الْمَکَارِمُ، عَنْ أَبِی ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ: أُهْدِیَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله طَبَقٌ عَلَیْهِ تِینٌ فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ کُلُوا فَلَوْ قُلْتُ فَاکِهَةٌ نَزَلَتْ مِنَ الْجَنَّةِ لَقُلْتُ هَذِهِ لِأَنَّهُ فَاکِهَةٌ بِلَا عَجَمٍ فَإِنَّهَا تَقْطَعُ الْبَوَاسِیرَ وَ تَنْفَعُ مِنَ النِّقْرِسِ(2).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: ابی ذر می گوید طبقی که انجیر داشت برای پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله هدیه آوردند و ایشان به یارانش فرمود: بخورید و اگر بگویم یک میوه از بهشت آمده است باید بگویم همین است زیرا میوه بی‌هسته است که برای بواسیر خوبست و برای نقرس سودمند است. - . مکارم الاخلاق : 198 -
**[ترجمه]
«5»
الْفِرْدَوْسُ، عَنْ أَبِی ذَرٍّ: مِثْلَهُ وَ فِیهِ فَإِنَّ فَاکِهَةَ الْجَنَّةِ بِلَا عَجَمٍ فَکُلُوهَا فَإِنَّهَا تَقْطَعُ الْبَوَاسِیرَ.
**[ترجمه]در فردوس مانند آن را از ابی ذر آورده که فرمود: راستی میوه بهشت هسته ندارد پس آن را بخورید که بواسیر را قطع می کند.
**[ترجمه]
«6»
الْمَکَارِمُ، فِی الْحَدِیثِ: مَنْ أَرَادَ أَنْ یَرِقَّ قَلْبُهُ فَلْیُدْمِنْ أَکْلَ الْبَلَسِ وَ هُوَ التِّینُ.
وَ عَنْ کَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: کُلُوا التِّینَ الرَّطْبَ وَ الْیَابِسَ فَإِنَّهُ یَزِیدُ فِی الْجِمَاعِ وَ یَقْطَعُ الْبَوَاسِیرَ وَ یَنْفَعُ مِنَ النِّقْرِسِ وَ الْإِبْرِدَةِ(3).
**[ترجمه]مکارم الاخلاق: در حدیث آمده است که هر که خواهد دلش نرم باشد پیوسته بلس که همان انجیر است بخورد. - . مکارم الاخلاق : 198 -
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: انجیر تر و خشک را بخورید که نیروی جماع را می افزاید و بواسیر را می برد و برای نقرس و سردی معده سودمند است.
**[ترجمه]
بیان
قال الجوهری البلس بالتحریک شیء یشبه التین یکثر بالیمن و فی القاموس ثمر کالتین و التین نفسه و فی النهایة فیه من أحب أن یرقّ قلبه فلیدم أکل البلس هو بفتح الباء و اللام التین قیل هو شیء بالیمن یشبه التین و قیل هو العدس و قیل البلس مضموم الباء و اللام و منه حدیث ابن جریح قال سألت عطاء عن صدقة الحب فقال فیه کله الصدقة فذکر الذرة و الدخن و البلس و الجلجلان و قد یقال فیه البلسن بزیادة النون.
**[ترجمه]جوهری گفته است: بَلَس، چیزیست مانند انجیر و در یمن بسیار است و در قاموس گفته است: چیزی است مانند انجیر و یا خود انجیر است، در نهایه آمده است که «هر که خواهد دلش نرم باشد باید بلس بخورد» و آن به فتح باء و لام همان انجیر است، گفته شده است: میوه ایست در یمن مانند انجیر و گفته اند: عدس است و به ضم باء و لام هم خوانده اند و در حدیث ابن جریج است که از عطاء در مورد زکات دانه‌ها پرسیدم، گفت: در همه آنها زکات است و ذرّت و گاورس و بلس و جلجلان را نام برد و آن را بلسن با نون هم می خوانند.
**[ترجمه]
و أقول
کأن المراد هنا العدس لورود هذا المضمون فیه بروایات کثیرة و لا یبعد أن یکون مکانه البلسن قال فی القاموس البلسن بالضم العدس و حب آخر یشبهه و قال النقرس بالکسر ورم و وجع فی مفاصل الکعبین و أصابع الرجلین
و قال الإبردة بالکسر برد فی الجوف و فی النهایة فیه أن البطیخ یقطع الإبردة بکسر الهمزة و الراء علة معروفة من غلبة البرد و الرطوبة تفتر عن الجماع و همزتها زائدة.
**[ترجمه]گویا در اینجا، عدس مراد است چرا که این مضمون در مورد آن در روایت های زیادی وارد شده است و بعید نیست که به جای آن بلسن باشد.
در قاموس گفته است: بُلسن به معنای عدس و دانه ای دیگر که شبیه آن است می باشد و گفته است نقرس با کسره، ورم و دردی در مفاصل برآمدگی پا و انگشتان پاها است. و گفته است: إبرده با کسره رطوبتی است در درون. در نهایه گفته است: خربزه، إبرده را برمی اندازد. و آن با همزه و راء مکسور، دردیست معروف به واسطه غلبه سردی و رطوبت که سستی از جماع می آورد و همزه آن زائده است.
**[ترجمه]
«7»
الْفِرْدَوْسُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَرِقَّ قَلْبُهُ فَلْیُدْمِنْ أَکْلَ الْبَلَسِ یَعْنِی التِّینَ.
وَ عَنْهُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: کُلُوا التِّینَ فَإِنَّ عَلَی کُلِّ نَاحِیَةٍ مِنْهُ بِسْمِ اللَّهِ الْقَوِیِّ.
**[ترجمه]پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: هر که می خواهد دلش نرم شود پیوسته بلس بخورد یعنی انجیر.
و هم از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله است که انجیر بخورید که به هر سوی آن نگاشته است: بسم اللَّه القوی .
**[ترجمه]
باب 11 الموز
روایات
«1»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَرَّبَ إِلَیَّ مَوْزاً فَأَکَلْنَا مَعَهُ(1).
**[ترجمه]محاسن: ابی اسامه می گوید: نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و موزی نزدیکم آورد و با آن حضرت از آن خوردیم. - . المحاسن : 554. -
**[ترجمه]
«2»
وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ قَالَ: أُدْخِلْتُ أَنَا وَ الْمُفَضَّلُ إِلَی أَبِی خَالِدٍ الْکَعْبِیِّ صَاحِبِ الشَّامَةِ فَأُتِیَ بِمَوْزٍ وَ رُطَبٍ فَقَالَ کُلُوا مِنْ هَذَا فَإِنَّهُ طَیِّبٌ(2).
**[ترجمه]محاسن: ابی خدیجه می گوید با فضل نزد ابی خالد صاحب خال رفتیم و موز و رطب آورد و گفت: از این بخورید که خوبست. - . المحاسن : 554 -
**[ترجمه]
بیان
کأن هذا إشارة إلی کل منهما و یحتمل الموز فقط.
**[ترجمه]گویا این، اشاره به هر کدام از آن ها است یا فقط اشاره به موز است.
**[ترجمه]
«3»
الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ یَحْیَی بْنِ مُوسَی الصَّنْعَانِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الثَّانِی علیه السلام بِمِنًی وَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام عَلَی فَخِذِهِ وَ هُوَ یُقَشِّرُ مَوْزاً وَ یُطْعِمُهُ(3).
**[ترجمه]محاسن: یحیی بن موسی صنعانی می گوید در منی نزد ابی الحسن ثانی بودم و ابی جعفر علیه السّلام در دامنش بود و موز را پوست میکند و به او می خوراند. - . المحاسن : 555. -
**[ترجمه]
بیان
قال الفیروزآبادی الموز ثمر معروف ملین مدرّ محرک للباءة یزید فی النطفة و البلغم و الصفراء و إکثاره مثقل جدا و قنوه یحمل من الثلاثین إلی خمسمائة موزة و فی بحر الجواهر الموز بالفتح ثمرة شجرة تکون عند البحر فی أکثر البلاد و إن الموز و النخل لا ینبتان إلا بالبلاد الحارّة.