مشخصات کتاب

سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15 ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲ 978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳ 978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴ 978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون سپاری

یادداشت:فهرست نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی بن ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه ها

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامه خطبه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

خطبه 151: برحذر داشتن مردم از فتنه ها

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام یحذر من الفتن

⁽¹⁾ از خطبه های امام علیه السّلام که در آن مردم را از فتنه ها بر حذر می دارد.

خطبه در یک نگاه

عمده این خطبه از دو بخش تشکیل شده است:بخش اوّل را حمد و ثنای الهی و سپس شهادت به رسالت پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و اوصاف مهمی از آن حضرت را در بر می گیرد.

در این بخش،امام علیه السّلام به وضع نابسامان عصر جاهلیّت اشاره کرده تا مسلمانان ضمن مقایسه با آن،نعمت های عظیمی را که خداوند به برکت اسلام به آنان ارزانی داشت،درک کنند.

در بخش دوّم از ظهور و بروز فتنه ها در آینده و بازگشت هایی به افکار و رفتار عصر جاهلیّت خبر می دهد.فتنه هایی که ستمکاران آن را رهبری می کنند و یکی پس از دیگری از دیگری نقش محوری آن را دارند.

و در پایان خطبه،به مردم سفارش می کند که فریب فتنه گران را نخورند و آلت دست آن ها نشوند،در راه های شیطان گام نگذارند،و از لقمه حرام بپرهیزند و خود را در همه حال در محضر خداوند بدانند.

بخش اوّل

اشاره

و أحمد اللّه و أستعینه علی مداحر الشّیطان و مزاجره و الاعتصام من حبائله و مخاتله.و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه.و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله، و نجیبه و صفوته.لا یؤازی فضله،و لا یجبر فقده.أضاءت به البلاد بعد الضّلالة المظلمة،و الجهالة الغالبة،و الجفوة الجافیة؛و النّاس یستحلّون الحریم،و یستذلّون الحکیم؛یحیون علی فترة،و یموتون علی کفرة!

ترجمه

:

خدای را ستایش می کنم،و از او برای کارهایی که موجب طرد شیطان است کمک می جویم و برای مصون ماندن از گرفتار شدن در دام ها و فریب های شیطان یاری می طلبم و گواهی می دهم جز خداوند یکتا معبودی نیست و شهادت می دهم که محمّد صلّی اللّه علیه و آله،بنده و فرستاده و برگزیده و انتخاب شده اوست.در فضل و برتری همتا ندارد و فقدان او قابل جبران نیست؛به برکت وجودش شهرهایی که غرق در ضلالت و ظلمت بود و جهل بر افکار مردمش غلبه داشت و قساوت و سنگدلی بر آن ها چیره شده بود، روشن گشت.

در زمانی که مردم حرام را حلال می شمردند،دانشمندان را تحقیر می کردند،و در دوران فترت(و غیبت اولیای الهی)قدم به عرصه حیات می گذاشتند و در کفر و بی دینی جان می سپردند.

شرح و تفسیر: خورشیدی که در تاریکی درخشید

خورشیدی که در تاریکی درخشید

این خطبه از خطبه های ملاحم است که بخشی از حوادث خطرناک آینده را بازگو می کند و به مردم هشدار می دهد که مراقب خویش باشند و آلوده فتنه ها و ظلم و فسادها نشوند.امام علیه السّلام این خطبه را با حمد و ثنای الهی و پناه بردن به ذات پاک او از شر شیاطین آغاز می کند و می فرماید:

«خدای را ستایش می کنم و از او برای کارهایی که موجب طرد و منع شیطان است کمک می جویم و برای مصون ماندن از گرفتار شدن در دام ها و فریب های شیطان یاری می طلبم» (و أحمد اللّه و أستعینه علی مداحر ⁽¹⁾الشّیطان و مزاجره ⁽²⁾و الاعتصام من حبائله و مخاتله ⁽³⁾) .

امام علیه السّلام در این دو جمله از خداوند،توفیق اطاعت و عبادت و پرهیز از گناه و معصیت می طلبد؛زیرا«مداحر»و«مزاجر»شیطان و به تعبیر دیگر،اموری که او را از انسان دور می سازد،چیزی جز اطاعت فرمان خدا نیست و«حبائل»و«مخاتل»(دام ها و فریب های)شیطان چیزی جز گناهان و معاصی نیست و به یقین بدون یاری خداوند و امدادهای الهی نه اطاعت ممکن است و نه پرهیز از گناه؛چرا که راه این دو بسیار سخت است و پر پیچ و خم.

سپس به سراغ شهادت بر یکتایی خدا و رسالت پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می رود و چنین می فرماید:«گواهی می دهم جز خداوند یکتا معبودی نیست و شهادت می دهم که محمّد،

بنده و فرستاده و برگزیده و انتخاب شده اوست» (و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه.و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله،و نجیبه و صفوته) .

بسیاری از شارحان نهج البلاغه«نجیبه»و«صفوته»را به یک معنا تفسیر کرده-به معنای منتخب و برگزیده-و تأکید یکدیگر دانسته اند؛ولی با توجه به این که«نجیب»به معنای«نفیس»و پر ارزش است.تفاوتی میان این دو واژه وجود دارد که اوّلی در واقع، زمینه ساز دوّمی است؛زیرا هنگامی که چیزی نفیس و پر ارزش شد به هنگام انتخاب،آن را بر می گزینند.

در ادامه آن حضرت به دو وصف دیگر اشاره کرده،می فرماید:«در فضل و برتری همتا ندارد و فقدان او قابل جبران نیست» (لا یؤازی فضله،و لا یجبر فقده) .

به یقین چیزی که در فضیلت همتا ندارد،هنگامی که از دست رود جانشینی نخواهد داشت.

در هفتمین و آخرین وصف به آثار وجودی آن حضرت در شرایط عصر جاهلیّت اشاره کرده،می فرماید:«به برکت وجود او شهرهایی که غرق در ضلالت و ظلمت بود و جهل بر افکار مردمش غلبه داشت و قساوت و سنگدلی بر آن ها چیره شده بود روشن گشت» (أضاءت به البلاد بعد الضّلالة المظلمة،و الجهالة الغالبة،و الجفوة الجافیة ⁽¹⁾) .

و در ادامه می افزاید:«در زمانی که مردم حرام را حلال می شمردند،دانشمندان را تحقیر می کردند،در دوران فترت(و غیبت اولیای الهی)قدم به عرصه حیات می گذاشتند و در کفر و بی دینی جان می سپردند» (و النّاس یستحلّون الحریم،و یستذلّون الحکیم؛یحیون علی فترة،و یموتون علی کفرة!) .

این اوصاف هفتگانه که در عبارات کوتاهی درباره عصر جاهلیّت بیان شده ترسیم گویایی از آن زمان است.گمراهی و جهل و قساوت،حلال شمردن حرام و تحقیر

دانشمندان،نداشتن رهبر و سرانجام،بی ایمان از دنیا رفتن.

گمراهی آن ها چنان تاریک و ظلمانی بود که به جنایات خود افتخار می کردند،کشتن و زنده به گور کردن فرزندان،نشانه غیرت،و غارتگری دلیل شجاعت شمرده می شد.

جهل و خرافات آن چنان بر جامعه آن ها سایه افکنده بود که خدایانشان را با دست خود می ساختند؛گاه از سنگ و چوب و گاه از مواد غذایی و سپس در زمان قحطی آن را می خوردند.

قساوت و سنگدلی آن چنان بود که کینه ها را از نسلی به نسلی منتقل می ساختند و خونریزی و آدمکشی برای آن ها یک امر ساده بود،و هم چنین مفاسد دیگر.

در این زمان می توان به عظمت خدمات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و اهمیّت رسالت او در آن محیط تاریک و ظلمانی پی برد،که در مدت کوتاهی از آن قوم وحشی و خرافی و جاهل، قومی متمدّن و عالم و آگاه ساخت.

بخش دوّم

اشاره

ثمّ إنّکم معشر العرب أغراض بلایا قد اقتربت،فاتّقوا سکرات النّعمة، و احذروا بوائق النّقمة،و تثبّتوا فی قتام العشوة،و اعوجاج الفتنة عند طلوع جنینها،و ظهور کمینها،و انتصاب قطبها،و مدار رحاها.تبدأ فی مدارج خفیّة،و تؤول إلی فظاعة جلیّة.شبابها کشباب الغلام،و آثارها کآثار السّلام،یتوارثها الظّلمة بالعهود!أوّلهم قائد لآخرهم،و آخرهم مقتد بأوّلهم؛یتنافسون فی دنیا دنیّة،و یتکالبون علی جیفة مریحة.و عن قلیل یتبرّأ التّابع من المتبوع،و القائد من المقود،فیتزایلون بالبغضاء،و یتلاعنون عند اللّقاء.

ترجمه

:

شما ای گروه عرب در آینده هدف بلاهایی هستید که نزدیک شده است از مستی نعمت بپرهیزید و از بلاهایی که کیفر اعمال شماست بر حذر باشید و هنگامی که گرد و غبار حوادث ناشناخته بر می خیزد و پیچیدگی های فتنه آشکار می شود نوزادش تولد می یابد و باطن آن ظاهر می گردد،قطب و محورش بر جای خود قرار می گیرد و آسیای آن به حرکت در می آید(به هوش باشید و)با احتیاط گام بردارید.(آری)فتنه ها کم کم از مراحل ناپیدا شروع به حرکت می کنند و سرانجام به صورت خطرناک آشکار می شوند.

رشد آن ها همچون رشد جوانان سریع است و آثارشان(بر پیکر جامعه)همچون آثار سنگ های سخت و محکم است(که بر پیکر انسان وارد می شود)ستمگران آن را طبق

پیمان هایی از یکدیگر به ارث می برند،نخستین آن ها رهبر آخرینشان هستند و آخرینشان پیرو نخستین آن ها.(آری)آن ها،برای به دست آوردن دنیای پست بر یکدیگر سبقت می جویند و همچون سگانی که بر سر مردار گندیده ای ریخته باشند با یکدیگر به نزاع بر می خیزند(گر چه در ظاهر متحدند)ولی به زودی پیروان،از پیشوایان خود برائت می جویند و رهبران از پیروانشان و سرانجام با بغض و کینه از هم جدا می شوند و به هنگام ملاقات(در این جهان و یا در آخرت)یکدیگر را لعن و نفرین می کنند.

شرح و تفسیر: فتنه هایی در پیش است،به هوش باشید

فتنه هایی در پیش است،به هوش باشید

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،مردم را از فتنه هایی که در پیش است با خبر می کند و بر حذر می دارد و به آن ها آگاهی می دهد،تا آن جا که ممکن است از ضربات فتنه در امان بمانند و از ضایعات آن بکاهند و جالب این که امام علیه السّلام در این بخش به سرچشمه های فتنه و کیفیت شکل گیری و مراحل مختلف آن با بیان لطیفی اشاره می کند و می فرماید:

«شما ای گروه عرب!در آینده هدف بلاهایی هستید که نزدیک شده است؛از مستی نعمت بپرهیزید،و از بلاهایی که کیفر اعمال شماست بر حذر باشید» (ثمّ إنّکم معشر العرب أغراض بلایا قد اقتربت،فاتّقوا سکرات النّعمة،و احذروا بوائق ⁽¹⁾النّقمة) .

امام علیه السّلام در این عبارت به دو عامل مهم از عوامل فتنه ها اشاره فرموده است که:یکی از آن ها مستی حاصل از نعمت است و دیگری مجازات اعمال؛که نتیجه آن فتنه هایی است که دامان مردم را می گیرد و آن ها را هدف بلاها قرار می دهد.

سپس برای کم کردن ضایعات فتنه چنین دستور می دهد:«هنگامی که گرد و غبار حوادث ناشناخته بر می خیزد،و پیچیدگی های فتنه به هنگام تولّد نوزاد آن آشکار

می شود و باطن آن ظاهر می گردد،قطب و محور آن بر جای خود قرار می گیرد و آسیای آن به حرکت در می آید،(به هوش باشید و)با احتیاط گام بردارید» (و تثبّتوا فی قتام ⁽¹⁾العشوة ⁽²⁾،و اعوجاج الفتنة عند طلوع جنینها،و ظهور کمینها،و انتصاب قطبها،و مدار رحاها) .

امام علیه السّلام در این عبارت گاه،فتنه را به جنینی تشبیه می کند که به طور پنهانی پرورش پیدا می کند و ناگهان متولّد می شود و گاه همانند آسیایی می شمرد که نخست قطب و محور آن را بر پا می سازند و سپس سنگ آسیا به چرخش در می آید.تجربیات تاریخی نیز نشان می دهد که واقعا فتنه ها چنین اند؛مراحل کمونی دارند که بر اثر عوامل مختلف اجتماعی شکل می گیرد؛ناگهان انفجاری رخ می دهد و آن چه در درون جامعه است، ظاهر می شود.

در ادامه این سخن،امام علیه السّلام نشانه های دیگری از شکل گیری فتنه ها بیان می کند و می فرماید:(آری)«فتنه ها کم کم از مراحل ناپیدا شروع به حرکت می کنند و سرانجام به صورت خطرناک آشکار می شوند.رشد آن ها همچون رشد جوانان(سریع است)و آثارشان(بر پیکر جامعه)همچون آثار سنگ های سخت و محکم است(که بر پیکر انسان وارد شود)» (تبدأ فی مدارج خفیّة،و تؤول إلی فظاعة جلیّة.شبابها کشباب ⁽³⁾الغلام،و آثارها کآثار السّلام ⁽⁴⁾) .

در این که این فتنه هایی که امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به آن اشاره فرموده و درباره آن هشدار می دهد کدام فتنه است؟در میان شارحان«نهج البلاغه»گفتگوست؛

ولی ظاهر این است که اشاره به فتنه«بنی امیّه»باشد که از زمان عثمان شروع شد و دوران کمون خود را طی کرد و با قتل«عثمان»،ظهور و بروز پیدا کرد و با حکومت «معاویه و یزید و عبد الملک مروان»و مانند آن ها به اوج خود رسید و به قدری این فتنه آشکار گشت و به رسوایی کشیده شد که علنا بر منابر،علی علیه السّلام را سبّ می کردند و دشنام می دادند و ضرباتی که از این ناحیه بر پیکر اسلام وارد شد مانند ضرباتی بود که در یک زلزله وحشتناک از متلاشی شدن کوه ها و سقوط سنگ ها بر آبادی ها رخ می دهد.

و در ادامه این بحث به ویژگی های دیگری از این فتنه اشاره می کند و می فرماید، سردمداران فتنه چنان با هم متحد و متفقند که:«آن را بر طبق پیمان ها از یکدیگر به ارث می برند،نخستین آنها رهبر آخرینشان هستند و آخرینشان پیرو نخستین آن ها» (یتوارثها الظّلمة بالعهود!أوّلهم قائد لآخرهم،و آخرهم مقتد بأوّلهم) .

آری!فتنه انگیزان خطرناک این گونه اند که اسباب فتنه را از یکدیگر به ارث می برند و همه در خط واحدی سیر می کنند و در مسیر واحدی گام بر می دارند و این هماهنگی و توارث از یکدیگر خطر آن ها را افزایش می دهد و آثار شوم فتنه هاشان را مضاعف می سازد.

آن گاه به انگیزه های اصلی فتنه جویان و ستمگران خود کامه اشاره کرده،می فرماید:

«آن ها برای به دست آوردن دنیای پست بر یکدیگر سبقت می جویند و همچون سگانی که بر سر مردار گندیده ای ریخته اند با یکدیگر به نزاع بر می خیزند»(گر چه در ظاهر متحدند و مسیر واحدی را طی می کنند،ولی در باطن با یکدیگر در ستیزند و هر یک می خواهد در رأس فتنه باشد و دیگران پیرو او باشند). (یتنافسون فی دنیا دنیّة،و یتکالبون علی جیفة مریحة ⁽¹⁾) .

سپس در عبارتی کوتاه و گویا به عاقبت کار آن ها اشاره می کند و می فرماید:«ولی به زودی پیروان،از پیشوایان خود بیزاری می جویند و رهبران از پیروانشان؛و سرانجام با

بغض و کینه از هم جدا می شوند و به هنگام ملاقات(در این جهان یا در آخرت)یکدیگر را لعن و نفرین می کنند! (و عن قلیل یتبرّأ التّابع من المتبوع،و القائد من المقود، فیتزایلون بالبغضاء،و یتلاعنون عند اللّقاء) .

این قسمت ممکن است اشاره به فتنه جویان«بنی عباس»باشد؛گر چه آن ها همان خط نفاق و تکالب بر دنیا و ضربه زدن بر پیکر اهل بیت علیهم السّلام-که رهبران الهی امت بودند- همان خط بنی امیه را ادامه می دادند،ولی در ظاهر به آن ها لعن و نفرین می فرستادند و از اعمال آن ها بیزاری می جستند و شعار قیامشان که برای فریب مردم بود«الرضا لآل محمّد»بود،آن ها کشتار عجیبی از بقایای بنی امیه کردند و سیل خون جاری ساختند و آثارشان را محو و نابود کردند و اموالشان را بر باد دادند.

بعضی از شارحان نهج البلاغه جمله «و یتلاعنون عند اللقاء» را اشاره به«لقاء الله»و روز قیامت می دانند،همان گونه که در قرآن می فرماید: «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ» ؛در آن هنگام رهبران (گمراه و گمراه کننده)از پیروان بیزاری می جویند و کیفر خدا را مشاهده می کنند و دستشان از همه جا کوتاه می شود». ⁽¹⁾

همان گونه که تابعین نیز از پیشوایان خود بیزاری می جویند؛چنان که در قرآن مجید می خوانیم: «وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاّ أَنْ قالُوا وَ اللّهِ رَبِّنا ما کُنّا مُشْرِکِینَ» ؛آن روز که همه آن ها را محشور می کنیم؛سپس به مشرکان می گوییم معبودهایتان که همتای خدا می پنداشتید کجایند؟ سپس پاسخ و عذر آن ها چیزی جز این نیست که می گویند:سوگند به خداوندی که پروردگار ماست که ما مشرک نبودیم». ⁽²⁾

جمله «یتکالبون علی جیفه» ،این گروه ستمگر و دنیا پرست را به سگ هایی تشبیه می کند که به مردار گندیده ای حمله ور شده اند و از دست و دهان یکدیگر می ربایند.چه تشبیه دقیق گویایی!

نکته: ویژگی های حاکمان دنیا پرست!

ویژگی های حاکمان دنیا پرست!

از عبارت یاد شده از کلام امام علیه السّلام به خوبی استفاده می شود که ستمگران خود کامه ویژگی هایی دارند که تاریخ بشر نیز گواه و شاهد آن است؛از جمله:

1-استفاده از بهانه ها و فتنه ها برای پیش بردن اهداف خود،همان گونه که«بنی امیّه» از ماجرای خون خواهی عثمان،حدّاکثر بهره گیری را کردند.

2-هماهنگی نقشه ها در آغاز کار و انسجام در برنامه های مخرب و فتنه خیز.

3-رقابت شدید به هنگام پیروزی به گونه ای که گویی سگانی اند که بر جیفه ای افتاده اند و هر یک سعی دارند آن را از دیگری برباید.

4-سرانجام،هر فردی دیگری را لعن و نفرین می کند و گناهان را به گردن دیگری می اندازد.

تاریخ گذشته و معاصر،شاهد و گویای این گفتار پر بار امام علیه السّلام است.

بخش سوّم

اشاره

ثمّ یأتی بعد ذلک طالع الفتنة الرّجوف،و القاصمة الزّحوف،فتزیغ قلوب بعد استقامة،و تضلّ رجال بعد سلامة؛و تختلف الأهواء عند هجومها،و تلتبس الآراء عند نجومها.من أشرف لها قصمته،و من سعی فیها حطمته؛یتکادمون فیها تکادم الحمر فی العانة!قد اضطرب معقود الحبل،و عمی وجه الأمر.تغیض فیها الحکمة،و تنطق فیها الظّلمة،و تدقّ أهل البدو بمسحلها،و ترضّهم بکلکلها یضیع فی غبارها الوحدان،و یهلک فی طریقها الرّکبان؛ترد بمرّ القضاء،و تحلب عبیط الدّماء،و تثلم منار الدّین،و تنقض عقد الیقین.یهرب منها الأکیاس،و یدبّرها الأرجاس.مرعاد مبراق،کاشفة عن ساق!تقطع فیها الأرحام،و یفارق علیها الإسلام!بریّها سقیم،و ظاعنها مقیم!

ترجمه

:

سپس فتنه ای اضطراب آور،در هم شکننده و نابود کننده آغاز خواهد شد؛در آن هنگام قلب ها پس از استواری می لغزد و گروهی از شخصیت ها پس از سلامت فکر و اندیشه گمراه می شوند،آرا به هنگام هجوم این فتنه،پراکنده و مختلف می گردد،و عقاید با آشکار شدن آن به خطا و اشتباه آلوده می شود.آن کس که به مقابله با آن برخیزد پشتش را می شکند و کسی که برای فرونشاندنش تلاش می کند او را در هم می کوبد و فتنه جویان در این میان همچون گور خران وحشی اند که یکدیگر را گاز می گیرند؛

رشته های سعادت و آیین الهی که محکم بود سست و لرزان می شود و چهره واقعی امور پنهان می گردد؛حکمت و دانش فروکش می کند و ستمگران به سخن در می آیند،این فتنه(از شهرها به روستاها کشیده می شود و)بادیه نشینان را با ابزار خود درهم می کوبد و با سینه خود آن ها را له می کند؛افراد پیاده و تنها در غبار آن گم می شوند و افراد سواره در مسیر آن نابود می گردند،این فتنه با تلخی ها و با شدت وارد می شود و خون های تازه ای می دوشد،علایم دین را خراب می کند و رشته های یقین را از هم می گسلد،(به گونه ای که)عاقلان از آن می گریزند و پلیدان تدبیر آن را به دست می گیرند،بسیار پر رعد و برق است و هر انسانی را به مشقت می اندازد،پیوندهای خویشاوندی در آن قطع می گردد و از اسلام جدایی حاصل می شود،سالم هایش بیمار و کوچ کنندگانش مقیمند!

شرح و تفسیر: ویژگی های این فتنه بزرگ!

ویژگی های این فتنه بزرگ!

امام علیه السّلام در این خطبه به فتنه مهم دیگری اشاره می کند که مسلمانان در پیش دارند؛ فتنه ای وحشتناک و کوبنده که ویژگی های آن در تعبیرات امام علیه السّلام در این بخش از خطبه آمده است؛به این امید که مؤمنان آن را بشناسند و از آن دوری گزینند و ضایعات آن به حدّاقل برسد.می فرماید:«سپس فتنه ای اضطراب آور،در هم شکننده و نابود کننده آغاز خواهد شد؛در آن هنگام،قلب ها پس از استواری می لغزند،و گروهی از شخصیت ها پس از سلامت فکر و اندیشه گمراه می شوند؛آرا به هنگام هجوم این فتنه،پراکنده و مختلف می گردد و عقاید با آشکار شدن آن به خطا و اشتباه آلوده می شود» (ثمّ یأتی بعد ذلک طالع الفتنة الرّجوف ⁽¹⁾،و القاصمة ⁽²⁾الزّحوف ⁽³⁾،فتزیغ قلوب بعد استقامة،

و تضلّ رجال بعد سلامة؛و تختلف الأهواء عند هجومها،و تلتبس الآراء عند نجومها ⁽¹⁾) .

در این که این فتنه مربوط به کدام فتنه است،بسیاری از شارحان نهج البلاغه آن را اشاره به فتنه«مغول»و«تاتار»دانسته اند و تقریبا احتمالی غیر از این ذکر نکرده اند؛ولی این احتمال بسیار بعید به نظر می رسد؛زیرا مغول ها جز غارت اموال و تخریب شهرها و سلطه بر حکومت کشورهای اسلامی هدفی نداشتند؛در حالی که امام علیه السّلام در این عبارت از خطبه از فتنه ای خبر می دهد که افکار و اعتقادات مردم را هدف گیری می کند و آن ها را به گمراهی و اختلافات فکری و مذهبی می کشاند.

از این رو ممکن است این فتنه اشاره به فتنه«بنی عباس»باشد که بعد از فتنه«بنی امیّه»-که در عبارات قبل به آن اشاره شده بود-به وجود آمد.

می دانیم«بنی امیّه و بنی عباس»گر چه هر دو یک هدف شیطانی را تعقیب می کردند،ولی«بنی امیّه»همان گونه که سردمدار آن ها معاویه گفت کار به نماز و روزه و برنامه های دینی مردم نداشتند،مگر در جایی که با حکومت خود کامه آن ها مزاحمت داشت؛در حالی که«بنی عباس»پنجه در عقاید مردم افکندند و می دانیم بسیاری از مکتب های انحرافی و مذاهب فاسد در عصر آن ها به وجود آمد و اختلاف در مسائلی مانند«حدوث و قدم قرآن»و«جبر و تفویض»و اختلافات«اشاعره و معتزله»در زمان آن ها بالا گرفت و به یقین بنی عباس به دنبال آن بودند تا مردم و حتی دانشمندان و علما و متفکران را به این مباحث سرگرم کنند و خودشان به حکومت ادامه دهند.

نمی گوییم«بنی امیّه»مطلقا دنبال این مسائل نمی رفتند،بلکه می گوئیم این گونه مباحث در آن زمان ظهور و بروزی همچون عصر«بنی عباس»نداشت.

بعضی از شارحان نیز احتمال داده اند که این بخش اشاره به فتنه«دجال»در آخر الزمان است که سبب گمراهی گروهی از مردم می شود؛ولی با تعبیراتی که در کلام امام علیه السّلام آمده است این احتمال بعید به نظر می رسد.

در ادامه بیان ویژگی های این فتنه،امام علیه السّلام به شدت و فشار آن اشاره کرده، می فرماید:«آن کس که به مقابله با این فتنه برخیزد،پشتش را می شکند و کسی که برای فرو نشاندنش تلاش کند،او را درهم می کوبد،و فتنه جویان در این میان همچون گور خران وحشی اند که یکدیگر را گاز می گیرند» (من أشرف لها قصمته،و من سعی فیها حطمته؛یتکادمون ⁽¹⁾فیها تکادم الحمر ⁽²⁾فی العانة!) .

این تعبیر،تأکیدی است بر آن چه در بخش پیشین خطبه درباره فتنه اوّل ذکر شد که سردمداران فتنه ها در آغاز متحدند؛ولی هنگامی که پیروز شدند برای حذف یکدیگر تلاش می کنند.

و درباره وضع دینی و اخلاقی مردم در آن زمان می فرماید:«رشته های سعادت و آیین الهی که محکم بود،سست و لرزان می شود و چهره واقعی امور ناپیدا می گردد،حکمت و دانش فروکش می کند و ستمگران به سخن در می آیند(و زمام کارها را به دست می گیرند)این فتنه(از شهرها به روستاها کشیده می شود و)بادیه نشینان را با ابزار خود می کوبد و با سینه خود آن ها را له می کند!» (قد اضطرب معقود الحبل،و عمی وجه الأمر.تغیض فیها الحکمة،و تنطق فیها الظّلمة،و تدقّ أهل البدو بمسحلها ⁽³⁾،و ترضّهم ⁽⁴⁾بکلکلها ⁽⁵⁾) .

آری!هنگامی که صحنه اجتماع از دانشمندان خالی شود،رشته سخن به دست ظالمان بی منطق می افتد و هر چه می خواهند می گویند و مردم مجبورند عملی کنند.

فتنه به اندازه ای فراگیر می شود که آبادی های کوچک و دورترین نقاط را تسخیر می کند.

و در ادامه این سخن درباره خطرهای فوق العاده این فتنه می فرماید:(وضع به گونه ای خواهد بود که)«افراد پیاده و تنها در غبار آن گم می شوند و گروه سواران در مسیر آن نابود می گردند!» (یضیع فی غبارها الوحدان،و یهلک فی طریقها الرّکبان) .

اشاره به این که فتنه به اندازه ای عظیم و سنگین است که غبار آن برای نابود کردن مخالفان محدود کافی است و مخالفان کثیر و متشکل نیز هنگامی که در مسیر آن قرار گرفتند در هم کوبیده می شوند و هیچ کس را یارای مقابله با آن نیست.

بعضی از شارحان در تفسیر این جمله گفته اند:منظور از«وحدان»فضلا و دانشمندانند که به غبار شبهه ها گرفتار می شوند و حق را از دست می دهند و«رکبان» کنایه از گروه های نیرومند است که آن ها هم تاب مقاومت در برابر فتنه گران ندارند و از میان برداشته می شوند؛ولی تفسیر اوّل صحیح تر به نظر می رسد؛چرا که«وحدان»اشاره به افراد تنها یا پیاده نظام است و«رکبان»به افراد قوی یا سواره نظام گفته می شود.

و در ادامه می فرماید:«این فتنه با تلخی ها و با شدت وارد می شود و خون های تازه می دوشد،علایم دین را خراب می کند و رشته های یقین را از هم می گسلد،(به گونه ای که)عاقلان از آن می گریزند و پلیدان،تدبیر آن را به دست می گیرند!» (ترد بمرّ القضاء، و تحلب عبیط ⁽¹⁾الدّماء،و تثلم منار الدّین،و تنقض عقد الیقین،یهرب منها الأکیاس،و یدبّرها الأرجاس) .

آری!هنگامی که هوشمندان و دانشمندان از صحنه اجتماع کنار زده شوند و ناپاکان،

زمام امور را به دست گیرند،رشته های ایمان و یقین گسسته می شود و جان و مال و نوامیس مردم به خطر می افتد.

سرانجام،امام علیه السّلام در بیان آخرین ویژگی های این فتنه عظیم چنین می فرماید:

«فتنه ای است بسیار پر رعد و برق و هر انسانی را به مشقت می اندازد؛پیوندهای خویشاوندی در آن قطع می گردد و به خاطر آن از اسلام جدایی حاصل می شود(آن فتنه چنان شدید است که)سالم های آن بیمار و کوچ کنندگانش مقیمند» (مرعاد مبراق ⁽¹⁾، کاشفة عن ساق!تقطع فیها الأرحام،و یفارق علیها الإسلام!بریّها سقیم،و ظاعنها مقیم!) .

توصیف به«پر رعد و برق»کنایه از شدت وحشتناک بودن این فتنه است؛چرا که این تعبیر،غالبا به همین معنا به کار می رود؛ولی بعضی از شارحان آن را اشاره به صدای ضربات شمشیرها و برق آن ها دانسته اند؛اما معنای اول مناسب تر است.

تعبیر به «کاشفة عن ساق» (ساق پا را برهنه می کنند)کنایه از شدت مشقت آن است،زیرا هنگامی که انسان می خواهد کار پر مشقتی را انجام دهد آستین ها و پاچه ها را بالا می زند و دامن ها را به کمر می بندد.

تعبیر به«قطع رحم»اشاره به این است که سردمداران فتنه نه برادر می شناسند،نه پدر و نه مادر؛هر کس بر خلاف خواسته های نامشروع آن ها گام بردارد از دم شمشیر می گذرانند و طبیعی است که در چنین شرایطی تعلیمات اسلام به کلی کنار می رود.

تعبیر «بریها سقیم و ظاعنها مقیم» که اشاره به این است که حتی کسانی که فکر می کنند از آسیب های این فتنه بر کنارند باز هم گوشه ای از دامانشان را می گیرد و آن ها که گمان می کنند می توانند از آن فرار کنند باز در آن می افتند،فتنه ای است فراگیر که کمتر کسی از آن رهایی می یابد.

بخش چهارم

اشاره

بین قتیل مطلول،و خائف مستجیر،یختلون بعقد الأیمان و بغرور الإیمان؛فلا تکونوا أنصاب الفتن،و أعلام البدع؛و الزموا ما عقد علیه حبل الجماعة،و بنیت علیه أرکان الطّاعة؛و اقدموا علی اللّه مظلومین،و لا تقدموا علیه ظالمین؛و اتّقوا مدارج الشّیطان و مهابط العدوان؛و لا تدخلوا بطونکم لعق الحرام،فإنّکم بعین من حرّم علیکم المعصیة،و سهّل لکم سبل الطّاعة.

ترجمه

:

مردم(در آن زمان)یا کشته می شوند و خونشان به هدر می رود،و یا ترسان هستند(و به گوشه ای پناه می برند)و طالب امانند.فتنه گران با سوگندها و تظاهر به ایمان مردم را فریب می دهند.در چنین شرایطی سعی کنید شما پرچم های فتنه و نشانه های بدعت نباشید،و از آن چه پیوند جماعت به آن گره خورده و ارکان اطاعت بر آن نباشد،جدا نشوید.مظلوم بر خداوند وارد شوید و ظالم وارد نشوید.از گام نهادن در راه های شیطان و سراشیبی های ظلم و عدوان بپرهیزید.لقمه های حرام هر چند اندک باشد،وارد شکم خود نسازید؛چرا که شما زیر نظر کسی هستید که گناه را بر شما حرام کرده و راه های اطاعت را برای شما آسان ساخته است.

شرح و تفسیر: وظیفه شما در این فتنه

وظیفه شما در این فتنه

بعضی از شارحان نهج البلاغه چنین پنداشته اند که این بخش از خطبه،ارتباط خاصی با بخش های سابق خطبه ندارد و مرحوم سیّد رضی طبق روش گزینشی خود آن را انتخاب کرده و قسمت هایی را که قبل از آن بوده ذکر نکرده است؛در حالی که رابطه نزدیکی میان این بخش و بخش های گذشته دیده می شود،زیرا در بخش های پیشین ویژگی های فتنه هایی که در برابر مردم در آینده وجود داشته است،بیان شده و در این بخش،نتیجه آن فتنه ها و سپس وظیفه مردم در برابر آن بیان می شود.

نخست می گوید:«مردم(در آن زمان)یا کشته می شوند و خونشان به هدر می رود و یا ترسان هستند(و به گوشه ای پناه می برند)و طالب امانند» (بین قتیل مطلول ⁽¹⁾،و خائف مستجیر) .

و در ادامه این سخن می افزاید:«فتنه گران مردم را با سوگندها و تظاهر به ایمان فریب می دهند» (یختلون ⁽²⁾بعقد الأیمان و بغرور الإیمان) .

آری!فتنه گر برای پیشبرد اهداف شیطانی خود از هر وسیله ای استفاده می کند، کشتن و در هم کوبیدن و در صورت لزوم،تظاهر به ایمان کردن و امان نامه برای افراد نوشتن و بعد همه را به دست فراموشی سپردن.

سپس امام علیه السّلام به بخشی از وظایف مردم در این فتنه ها و آشوب های سخت اشاره کرده و دستورات پنجگانه ای برای پیروان حق بیان می کنند.نخست می فرماید:«سعی کنید شما پرچم های فتنه ها و نشانه های بدعت نباشید» (فلا تکونوا أنصاب الفتن،و

أعلام البدع) .

اشاره به این که با سردمداران فتنه ها و بدعت ها همکاری نکنید و خود را از این معرکه های خطرناک کنار بکشید. و در دوّمین دستور می افزاید:«از آن چه پیوند جماعت (و جامعه اسلامی)به آن گره خورده و ارکان اطاعت بر آن نباشد،جدا مشوید» (و الزموا ما عقد علیه حبل الجماعة،و بنیت علیه أرکان الطّاعة) .

اشاره به این که تا می توانید قوانین و دستورات الهی را که ضامن بقای جامعه اسلامی و اطاعت پروردگار است،حتی درگیر و دار فتنه ها تا آن جا که می توانید محترم بشمرید؛ چرا که اگر راه نجاتی از فتنه باشد پیروی از این دستورات است.این سخن مخصوصا برنامه هایی همچون جمعه و جماعت و حج و کمک به محرومان و ستمدیدگان را شامل می شود؛چرا که حفظ آن ها سبب نجات از فتنه هاست.

در سوّمین دستور می فرماید:«مظلوم بر خداوند وارد شوید و ظالم وارد نشوید» (و اقدموا علی اللّه مظلومین،و لا تقدموا علیه ظالمین) .

مفهوم این سخن آن نیست که تن به ظلم بدهید و تسلیم ظالم شوید؛زیرا این کار از نظر اسلام ممنوع و نوعی کمک به ظالم و اعانت بر اثم است؛بلکه منظور آن است که اگر بر سر دو راهی قرار گرفتید که یا حقوق مردم را ببرید یا حق شما را ببرند،ترجیح دهید که از حق خود بگذرید تا به ظلم بر دیگران آلوده نشوید.با توجه به قاعده تقدیم اهم بر مهم این کار یک برنامه عادلانه و خدا پسندانه است.

و در چهارمین دستور می افزاید:«از گام نهادن در راه های شیطان و سراشیبی های ظلم و عدوان بپرهیزید!» (و اتّقوا مدارج الشّیطان و مهابط العدوان) .

اشاره به این که به منطقه خطر(ظلم و فساد)نزدیک نشوید؛چرا که لغزشگاه انسان است.تعبیر به«مدارج»(پله ها)و«مهابط»(سراشیبی ها)اشاره به نکته لطیفی است؛ یعنی شیطان،انسان را از پله های طغیان بالا می برد و هنگامی که به اوج رسید او را به پایین پرتاب می کند و گاه به کنار دره های گناه می کشاند تا پایشان بلغزد و در اعماق کبایر

سقوط کنند.

در پنجمین و آخرین دستور می افزاید:«لقمه های حرام را هر چند اندک باشد وارد شکم خود نسازید؛چرا که شما در معرض نگاه کسی هستید که گناه را بر شما حرام کرده و راه های اطاعت را برای شما آسان ساخته است» (و لا تدخلوا بطونکم لعق ⁽¹⁾الحرام،فإنّکم بعین من حرّم علیکم المعصیة،و سهّل لکم سبل الطّاعة) .

بی شک،به هنگام سلطه ظالمان و بروز فتنه ها اموال حرام در دست مردم زیاد می شود و استفاده از آن آثار بسیار شومی در وجود انسان دارد؛قلب را تاریک و انسان را از خدا دور می سازد و در مسیر شیطان قرار می دهد.امام علیه السّلام در این زمینه هشدار می دهد و در ضمن می فرماید:هیچ گاه راه طاعت و کسب حلال به روی شما بسته نمی شود؛زیرا در هر شرایطی خداوند طرقی برای نجات از معاصی و روی آوردن به طاعت الهی به روی مردم گشوده است.

به گفته نویسنده معروف«مغنیه»بهترین تفسیر برای این جمله و ما بعد آن،همان سخنی است که در خطبه 114 گذشت که می فرمود:إنّ الّذی أمرتم به أوسع من الّذی نهیتم عنه.و ما أحلّ لکم أکثر ممّا حرّم علیکم.فذروا ما قلّ لما کثر،و ما ضاق لما اتّسع؛آن چه به آن مأمور شده اید گسترده تر است از آن چه نهی شده اید و آن چه بر شما حلال شده بیش از آن است که حرام گردیده؛بنابر این کم را به سبب زیاد ترک گویید و محدودتر را به خاطر گسترده تر رها سازید».

خطبه 152: درباره صفات خداوند و اوصاف پیشوایان دین

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی صفات اللّه جل جلاله،و صفات أئمة الدین

⁽¹⁾ از خطبه های امام علیه السّلام است که درباره صفات خداوند و اوصاف پیشوایان دین ایراد فرموده است.

خطبه در یک نگاه

این خطبه به طور کلی از سه بخش تشکیل شده است:در بخش اوّل،امام علیه السّلام به نکات مهمی درباره صفات خداوند اشاره می کند که به گفته بعضی از شارحان نهج البلاغه مانند آن در هیچ کتابی دیده نشده است و فراتر از مطالبی است که فلاسفه و حکیمان و عرفا درباره صفات خدا گفته اند.

و در بخش دوّم به موقعیت پیشوایان دینی و امامان هدایت اشاره می کند و مقام آن ها را در پیشگاه حق و موقعیتشان را در جامعه انسانی،بیان می فرماید.

در بخش سوّم از نعمت بزرگ الهی یعنی اسلام و قرآن سخن می گوید،و نکات جالبی درباره این کتاب آسمانی ذکر می کند تا مردم قدرش را بدانند و از این منبع فیض پروردگار بیشتر بهره گیرند.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الدّالّ علی وجوده بخلقه،و بمحدث خلقه علی أزلیّته؛و باشتباههم علی أن لا شبه له.لا تستلمه المشاعر،و لا تحجبه السّواتر، لافتراق الصّانع و المصنوع،و الحادّ و المحدود،و الرّبّ و المربوب؛الأحد بلا تأویل عدد،و الخالق لا بمعنی حرکة و نصب،و السّمیع لا بأداة، و البصیر لا بتفریق آلة،و الشّاهد لا بمماسّة،و البائن لا بتراخی مسافة،و الظّاهر لا برؤیة،و الباطن لا بلطافة.بان من الأشیاء بالقهر لها،و القدرة علیها،و بانت الأشیاء منه بالخضوع له،و الرّجوع إلیه.من وصفه فقد حدّه، و من حدّه فقد عدّه،و من عدّه فقد أبطل أزله،و من قال:«کیف»فقد استوصفه،و من قال:«أین»فقد حیّزه.عالم إذ لا معلوم،و ربّ إذ لا مربوب، و قادر إذ لا مقدور.

ترجمه

ستایش،مخصوص خداوندی است که با آفرینش مخلوقات همگان را به وجود خود رهنمون شده است و به حدوث آن ها ازلیّت خود را نشان داده و با شباهت داشتن آن ها به یکدیگر روشن می سازد که شبیه و نظیری ندارد؛عقل ها به کنه ذاتش نرسد و حجاب ها وجودش را مستور نسازد؛چرا که خالق و مخلوق با هم فرق دارند و محدود کننده و محدود شونده و پرورش دهنده و پرورده شده با هم متفاوتند.یگانه است؛ولی نه به معنای وحدت عددی(بلکه به این معنا که شبیه و نظیر ندارد)و خالق و آفریننده است؛

اما نه به این معنا که حرکت و رنج و تعبی در این راه متحمل شود.شنواست؛بی آن که از ابزار شنوایی استفاده کند و بیناست ولی نه از طریق باز و بسته کردن پلک ها.در همه جا حاضر است؛نه این که با اشیا مماس باشد و از همه چیز جداست؛بی آن که مسافتی میان او و موجودات باشد.آشکار است؛نه با دید چشم ها و پنهان است نه به سبب کوچکی و لطافت.با سلطه و قدرتش،از همه اشیا جداست و همه آنها از او جدا هستند؛چرا که در برابر او خاضع و بازگشتشان به سوی اوست.آن کس که او را(با صفات مخلوقات)وصف کند،محدودش ساخته و کسی که برای او حدی قائل شود،او را به شمارش در آورده و آن کس که او را به شمارش درآورد ازلیّتش را انکار کرده و آن کس که بپرسد:چگونه است؟ وصفش نموده و آن کس که بگوید:کجاست؟مکانی برای او قائل شده.او عالم بود،در آن هنگام که معلومی وجود نداشت و پروردگار بود آن زمان که پرورده ای نبود و قادر و توانا بود آن زمان که مقدوری وجود نداشت.

شرح و تفسیر: گوشه ای از صفات جمال و جلال خدا

گوشه ای از صفات جمال و جلال خدا

همان گونه که در بخش مصادر خطبه گفته شد،این خطبه را امام علیه السّلام هنگامی ایراد کرد که مردم عثمان را به علت ناراحتی هایی که از او و اطرافیانش داشتند،کشتند و به دنبال آن با امام علی علیه السّلام بیعت نمودند.

در آغاز خطبه به معرفة اللّه و بیان صفات جمال و جلال خدا می پردازد،چرا که ریشه تمام خوشبختی ها و اصلاحات فردی و اجتماعی،معرفت او است.هیجده وصف از اوصاف الهی را در قالب عباراتی کوتاه و پر معنا و روشن بیان می فرماید که فلاسفه و متکلمان در پیچ و خم آن مانده اند.

نخست می فرماید:«ستایش،مخصوص خداوندی است که با آفرینش مخلوقات، همگان را به وجود خود رهنمون شده است» (الحمد للّه الدّالّ علی وجوده بخلقه) .

آری!هنگامی که عجایب آفرینش را مطالعه کنیم و اسرار و نظامات و شگفتی های خلقت زمین و آسمان،یا حیوان و انسان را بررسی نماییم به خوبی می فهمیم که این همه آثار بدیع،زاییده طبیعت کور و کر نیست؛بلکه در پشت این دستگاه حکیمی قادر و عالمی مدبر قرار دارد،و این همان برهان نظم است که در قرآن مجید و روایات اسلامی به عنوان روشن ترین دلیل خداشناسی به آن اشاره شده است.

در دوّمین وصف می فرماید:«به وسیله حدوث آن ها،ازلیّت خود را نشان داده» (و بمحدث خلقه علی أزلیّته) .

این در واقع اشاره به برهان وجوب و امکان است؛زیرا سلسله مخلوقات،که پشت سرهم لباس وجود به تن می پوشند،نمی تواند تا بی نهایت ادامه یابد و هر حادثی مخلوق حادث دیگر باشد؛زیرا بی نهایت معلول،سرانجام نیاز به علتی دارند که ازلی باشد و بی نیاز از خالق و به تعبیر دیگر واجب الوجود باشد.

در سوّمین وصف می فرماید:«و با شباهت داشتن مخلوقات به یکدیگر،نشان داد که شبیه و نظیری ندارد» (و باشتباههم علی أن لا شبه له) .

چگونه شباهت مخلوقات به یکدیگر دلیل بر این است که خداوند شبیه ندارد؟ پاسخ،آن است که این شباهت،دلیل بر ترکیب آن هاست؛زیرا قدر مشترکی دارند از قبیل زمان و مکان و بعضی از اشکال و عوارض ظاهری؛و جهات مختلفی دارند که آن ها را از هم متمایز می کند؛بنابر این هر موجودی مرکب است از ما به الاشتراک و ما به الامتیاز(جهات مشترکه و جهات مختلفه)و طبیعی است که چنین موجوداتی که مرکبند،نیازمندند(نیازمند به اجزای خود و به کسی که آن ها را با هم ترکیب کند)و از این جا می فهمیم که خداوند،شبیه و نظیری ندارد و گر نه ترکیب و احتیاج در ذات پاک او پیدا می شد.

در بیان چهارمین و پنجمین وصف می فرماید:«عقل ها به کنه ذاتش نرسد و پرده ها وجودش را مستور نسازد،چرا که خالق و مخلوق با هم فرق دارند و محدود کننده و

محدود شونده،و پرورش دهنده و پرورده شده با هم متفاوتند» (لا تستلمه ⁽¹⁾المشاعر،و لا تحجبه السّواتر،لافتراق الصّانع و المصنوع،و الحادّ و المحدود،و الرّبّ و المربوب) .

اما این که:مشاعر انسان اعم از حواس ظاهر و باطن و عقل و خرد به کنه ذات او نمی رسد،دلیلش روشن است؛زیرا او وجودی است نامحدود و غیر متناهی از هر جهت؛و عقول انسانی محدود از هر جهت؛و نامحدود هرگز در محدود نمی گنجد.از سوی دیگر آن قدر آثار وجود مقدّس او عالم را پر کرده که هیچ پرده ای نمی تواند او را بپوشاند.کنه ذاتش بر همه کس پنهان و آثارش در همه جا پیدا.

جمله «لافتراق الصانع...» دلیلی است بر پنهان بودن ذات پاک او و آشکار بودن آثارش؛زیرا خالق و مخلوق و حاد و محدود و رب و مربوب با هم متفاوتند.مصنوع که ممکن الوجود است نمی تواند صانع را که واجب الوجود است درک کند و آفریدگان که محدودند نمی توانند آفریدگار را که نامحدود است دریابند و موجودات که تحت ربوبیت خداوندند،رب و پروردگار خویش را آن گونه که هست درک نمی کنند.

این احتمال نیز از سوی جمعی از شارحان نهج البلاغه داده شده که این استدلال ها برای تمام صفاتی است که قبلا ذکر شد،ولی تفسیر اوّل مناسب تر به نظر می رسد.

در بیان ششمین و هفتمین صفات او می فرماید:«یگانه است؛ولی نه معنای وحدت عددی(بلکه به این معنا که شبیه و نظیر ندارد)و خالق و آفریننده است؛اما نه به این معنا که حرکت و رنج و تعبی در این راه متحمل می شود» (الأحد بلا تأویل عدد،و الخالق لا بمعنی حرکة و نصب ⁽²⁾) .

هنگامی که می گوییم خداوند واحد است،بعضی تصور می کنند مفهومش این است که او یکی است و دو نیست؛در حالی که اشتباه است؛زیرا مفهوم این سخن آن است که

دوّمی برای او تصور می شود اما وجود ندارد؛حال آن که برای ذات خداوند دوّمی تصور نمی شود.مگر ذاتی که از هر جهت نامحدود است تعدد در آن تصور می شود؟اگر تعددی تصور شود مفهومش این است که هر دو محدودند.بنابر این توحید ذات پروردگار به معنای وحدت عددی نیست؛بلکه به معنای یکتایی از نظر شبیه و مانند است؛نه در ذهن و نه در خارج.

و هنگامی که می گوییم او خالق و آفریننده است،ممکن است این توهم برای بعضی پیدا شود که او برای خلقت موجودات آستین بالا می زند و از این جا به آن جا می رود و زحمت می کشد تا به مقصود خود برسد؛آن گونه که ما در مورد مصنوعات خود انجام می دهیم؛نه،او چنان است که وقتی اراده کند موجودی کوچک یا جهانی عظیم ایجاد شود،فرمان می دهد:«موجود باش»آن هم فورا موجود می شود، «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» . ⁽¹⁾

سپس هشتمین و نهمین وصف را چنین بیان می کند،«او شنواست؛ولی نه با استفاده از ابزار شنوایی و بیناست؛نه به وسیله باز و بسته کردن پلک ها» (و السّمیع لا بأداة،و البصیر لا بتفریق آلة) .

این توضیحات امام علیه السّلام به علت این است که وقتی از بینایی و شنوایی و صفات دیگری همانند آن ها به میان می آید،فورا ذهن ما متوجه بینایی و شنوایی خودمان می شود که با ابزار و آلاتی مانند گوش و کره چشم با آن ساختمان های مخصوصشان می شنود،در حالی که بینایی و شنوایی او با آلات و ابزار ممکن نیست؛بلکه با حضور ذاتش در همه جا و در ظاهر و باطن همه اشیاست.

تعبیر «لا تفریق آلة» ممکن است اشاره به این نکته باشد که انسان برای دیدن یک منظره کامل-مثلا از یک خانه-باید چشم خود را متوجه نقاط مختلف آن خانه کند؛بالا و پایین و شرق و غرب آن را ببیند و عکس های متعددی از آن به مغز مخابره شود و مغز

آن ها را در کنار هم بچیند و ترسیم کاملی از آن خانه درست کند؛بنابر این،کار اوّل چشم تصورهای جداگانه برداشتن و کار دوّم را که مغز انجام می دهد ترکیب آن ها با یکدیگر است.

در مورد مشاهده یک حرکت-مثلا حرکت یک انسان باز همین کار انجام می شود که دقیقا شبیه فیلمبرداری معمولی،چشم،از شکل و هیئت آن انسان در هر لحظه عکسی بر می دارد و به مغز مخابره می کند.هنگامی که این عکس ها در کنار هم چیده شود صحنه حرکت تجسم می شود.

در بیان دهمین و یازدهمین وصف چنین می فرماید:«او در همه جا حاضر است؛نه این که با اشیا مماس باشد و از همه چیز جداست؛بی آن که مسافتی بین او و موجودات باشد» (و الشّاهد لا بمماسّة،و البائن لا بتراخی مسافة) .

اشاره به این که حضور خداوند در همه جا نه به معنای حضور مکانی است که تماس با اشیا داشته باشد؛بلکه حضور او به معنای احاطه وجودی او به همه چیز است؛و جدایی او از اشیا نه به معنای فاصله مکانی یا زمانی است؛بلکه به این معناست که ذات او در غایت کمال و غیر او در نهایت نقصان است.

ممکن است تصور شود که این صفات و صفاتی که بعد از آن می آید با هم متناقض است.نزدیک بودن و دور بودن،حاضر بودن و جدا بودن،ظاهر بودن و باطن بودن،از صفاتی است که در اندیشه ما با هم جمع نمی شود.درست است؛مطلب همین گونه است؛ ولی در آن هنگام که این صفات درباره مخلوقات به کار رود که همه از نظر زمان و مکان و جهات مختلف محدودند؛اما هنگامی که سخن از ذات بی نهایت خداوند به میان می آید این اوصاف به ظاهر متضاد در او جمع می شود،با این که در همه جا حضور دارد(یعنی احاطه علمی به همه چیز دارد)حضور مکانی در هیچ جا ندارد؛زیرا جسم نیست که مکان بخواهد.

سپس امام علیه السّلام به بیان دوازدهمین و سیزدهمین وصف پرداخته،می فرماید:

«آشکار است؛نه با دید چشم ها،پنهان است نه به سبب کوچکی و لطافت» (و الظّاهر لا برؤیة،و الباطن لا بلطافة) .

آری!او از همه چیز آشکارتر است؛چرا که آثار او سراسر جهان را پر کرده و جهان پرتوی از صفات جمال و جلال اوست،و او پنهان است،نه مانند اشیا کوچک و بسیار لطیف مانند هوا،بلکه به این معنا که به کنه ذاتش خرد پی نمی برد.

آن گاه چهاردهمین وصف از اوصاف،او را چنین بیان می فرماید:«با سلطه و قدرت از همه موجودات جداست و همه موجودات برای خضوع در برابر او و بازگشتشان به سوی او از او جدایند» (بان من الأشیاء بالقهر لها،و القدرة علیها،و بانت الأشیاء منه بالخضوع له،و الرّجوع إلیه) .

اشاره به این که اگر می گوییم خدا از همه چیز جداست،نه به این معنا است که او از ما دور است؛بلکه به مقتضای دلایل قطعی فلسفی و صریح آیه قرآن از ما به ما نزدیک تر است،« «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ» ؛ما به انسان از رگ گردن او نزدیک تریم». ⁽¹⁾بلکه به این معناست که قدرت و قاهریت او بر همه چیز سایه افکنده.ما کجا و او کجا؟«چه نسبت،خاک را با اوج افلاک؟»و همچنین جدایی اشیا از او که مفهومش خضوع همه چیز در برابر اراده و فرمان اوست.

در بیان پانزدهمین وصف چنین می فرماید:(ذات او قابل وصف نیست؛چرا که)«آن کس که او را با صفات مخلوقات)وصف کند محدودش ساخته و کسی که برای او حدّی تعیین کند،او را به شمارش درآورده و کسی او را به شمارش در آورد،ازلیّتش را انکار کرده و آن کس که بپرسد:چگونه است؟وصفش کرده و آن کس که بگوید:کجاست؟مکانی برای او قائل شده» (من وصفه فقد حدّه،و من حدّه فقد عدّه،و من عدّه فقد أبطل أزله،و من قال:«کیف»فقد استوصفه،و من قال:«أین»فقد حیّزه ⁽²⁾) .

توضیح این سخن این که:ما آفریده شدگان که در جهان ممکنات به سر می بریم،همه چیز را با خود مقایسه می کنیم و در بسیاری از مواقع،خدا را با صفات ناقص و محدود خود وصف می کنیم و اوصافی همچون اوصاف ممکنات برای او قائل می شویم و این دره خطرناک تشبیه است که ما را در آیات و روایات از آن بر حذر داشته اند؛به همین جهت امام علیه السّلام می فرماید:کسی که او را به این صفات وصف کند او را همچون ممکنات محدود دانسته و کسی که حدی برای او قائل شود،به یقین شبیه و مانندی نیز برای او تصور می کند و بنابر این او را در قالب اعدادی می آورد و کسی که او را در قالب اعداد آورد،ازلیّت و ابدیّت او را انکار نموده است؛چرا که این دو وصف از نامحدود بودن ذات پاک او سر چشمه می گیرد.

همچنین کسی که از چگونگی ذات او سؤال کند،اوصاف مخلوقات را برای او قائل شده و آن کس که از مکان یا زمان او بپرسد،او را همچون اجسام در محدوده زمان و مکان فرض کرده است.

از شب و روزم چه می پرسی که من با یار خویش

در مکانی زندگی دارم که صبح و شام نیست!

اوّل و آخر ندارد داستان عاشقی

کانچه را آغاز نبود همچنین انجام نیست

ممکن است کسانی وصف یاد شده را در قوه سه وصف از اوصاف سلبیه خداوند بدانند:

عدم محدودیت،نفی کیفیت و نفی مکان برای ذات پاک خدا و سرانجام امام علیه السّلام اوصاف شانزدهم،هفدهم و هیجدهم را به این صورت بیان می فرماید:«او عالم بود در آن هنگام که معلومی وجود نداشت.پروردگار بوده آن زمان که پرورده ای نبود.و قادر و توانا بود آن زمان که مقدوری نبود!» (عالم إذ لا معلوم،و ربّ إذ لا مربوب،و قادر إذ لا مقدور) .

اما این که خداوند پیش از این که معلومی وجود داشته باشد عالم بوده است،به این

دلیل است که او عالم به ذاتش بوده و ذات او سرچشمه همه موجودات است؛پس علم به ذات،در واقع علم به همه موجوداتی است که به تدریج در عالم،لباس وجود می پوشند.

و اما این که قبل از وجود موجودات،او پروردگار بوده،به دلیل آن است که قدرت به ربوبیت و پرورش موجودات عین ذات پاک اوست؛درست مثل این که می گوییم فلان کس مدیر و مدبّر است،در حالی که هنوز اداره و تدبیر تشکیلاتی بر عهده نگرفته است.

همچنین اگر می گوییم او قادر است قبل از این که مقدوری وجود داشته باشد به دلیل این است که قدرتش عین ذات اوست؛همان گونه که می گوییم:فلان کس توان انجام دادن چنین کاری را دارد،در حالی که هنوز انجام نداده است.

کوتاه سخن این که صفاتی همچون علم و قدرت و تمام صفات ثبوتیه،عین ذات اوست؛بنابر این او همه چیز بود،پیش از این که چیزی وجود داشته باشد؛و اگر درست بنگریم او الآن هم همه چیز است و دیگران هیچ! ***

بخش دوّم

اشاره

منها:قد طلع طالع،و لمع لامع،و لاح لائح،و اعتدل مائل؛و استبدل اللّه بقوم قوما،و بیوم یوما؛و انتظرنا الغیر انتظار المجدب المطر.و إنّما الأئمّة قوّام اللّه علی خلقه،و عرفاؤه علی عباده؛و لا یدخل الجنّة إلاّ من عرفهم و عرفوه.و لا یدخل النّار إلاّ من أنکرهم و أنکروه.إنّ اللّه تعالی خصّکم بالإسلام،و استخلصکم له،و ذلک لأنّه اسم سلامة،و جماع کرامة.

اصطفی اللّه تعالی منهجه،و بیّن حججه،من ظاهر علم،و باطن حکم.لا تفنی غرائبه،و لا تنقضی عجائبه.فیه مرابیع النّعم،و مصابیح الظّلم،لا تفتح الخیرات إلاّ بمفاتیحه،و لا تکشف الظّلمات إلاّ بمصابیحه.قد أحمی حماه،و أرعی مرعاه.فیه شفاء المستشفی،و کفایة المکتفی.

ترجمه

:

طلوع کننده ای طلوع کرد.درخشنده ای درخشید و آشکار شونده ای آشکار شد و آنچه از مسیر حق منحرف شده بود،به اعتدال(و مسیر صحیح)بازگشت و خداوند،گروهی را به گروه دیگر مبدل ساخت و روزگار دیگری را به جای روزگار موجود نشاند و ما از پیش در انتظار دگرگونی ها بودیم؛همچون کسی که در خشکسالی در انتظار باران باشد.

پیشوایان دین(امامان معصوم)مدیران الهی بر مردمند،و رؤسا و عارفان او بر بندگانش.هیچ کس داخل بهشت نمی شود،مگر کسی که آن ها را بشناسد و آنان نیز او را بشناسند و هیچ کس وارد دوزخ نمی شود،مگر کسی که آن ها را انکار کند و آنان نیز

انکارش نمایند.

خداوند،اسلام را ویژه شما قرار داد و شما را(برای حمایت از)اسلام برگزید.این همه اهمیّت به علت آن است که اسلام نامی است برای سلامت و کانونی است از بزرگواری ها و کرامت.خداوند،راه آن را برگزید و دلایلش را روشن ساخت،(و قرآن را فرو فرستاد که) ظاهرش علم و باطنش حکمت است.تعلیمات عالی قرآن هرگز فانی نمی شود و شگفتی ها و نو آوری هایش پایان نمی گیرد.در آن نعمت هایی است همچون سرزمین های پر گیاه در فصل بهار و چراغ های روشنی بخش تاریکی ها؛درهای خیرات جز با کلیدهای آن گشوده نمی شود و ظلمت ها جز با چراغ های پر فروغش بر طرف نمی گردد.حدود محرمات را تعیین کرده و موارد مباح و حلال را نشان داده؛درمان شفا جویان در قرآن است و همه نیازهای طالبان در آن جمع است.

شرح و تفسیر: خلیفه حق آشکار شد

خلیفه حق آشکار شد

جمعی از شارحان نهج البلاغه-چنان که قبلا اشاره شد-معتقدند که این خطبه، مخصوصا این بخش از آن که ناظر به مسائل خلافت است بعد از قتل عثمان و انتقال خلافت به آن حضرت ایراد شده است و تعبیرات این بخش به ویژه آن چه را درباره امامان و پیشوایان مردم بیان فرموده،گواه این مدعا است.

به هر حال امام علیه السّلام در این بخش،نخست به ظهور خلافت حق اشاره می کند و می فرماید:«طلوع کننده ای طلوع کرد و درخشنده ای درخشید و آشکار شونده ای آشکار شد و آن چه از مسیر حق منحرف شده بود به اعتدال(و مسیر صحیح)بازگشت» (قد طلع طالع،و لمع لامع،و لاح لائح،و اعتدل مائل) .

این تعبیرات به خوبی نشان می دهد که زمان حکومت عثمان از دوران های تاریک تاریخ اسلام بود؛چرا که خویشاوندان او در تمام پست ها و مقام های کلیدی سیطره

یافتند و اموال بیت المال به ملک خصوصی آن ها در آمد و فریاد محرومان به آسمان بلند شد.بعد از او خورشید فروزان عدالت از پشت ابرهای تیره نمایان گشت و حکومت اسلامی به شکل حکومت عصر پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در آمد.

در این که جمله های سه گانه اوّل،عطف تفسیری است و یک مطلب را(طلوع خورشید ولایت حق)با چند تعبیر بیان می کند یا هر یک اشاره به نکته ای است،در میان مفسّران نهج البلاغه گفتگوست؛ولی حق این است که هر یک معنای خاص خود را دارد؛ زیرا خورشید به هنگام طلوع،سه مرحله را می پیماید:نخست بیرون آمدن از پشت افق، سپس گسترده شدن شعاع آن بر پهنه زمین و سرانجام بالا آمدن و در وسط آسمان قرار گرفتن و آشکار شدن برای همگان است.

این جمله های سه گانه هر یک اشاره به یکی از این مراحل سه گانه دارد؛یعنی خورشید ولایت طلوع کرد و شعاع خود را بر صفحه زمین گسترانید و سپس بالا آمد و در دل آسمان جای گرفت.

و در ادامه می افزاید:«خداوند گروهی را به گروه دیگر مبدّل ساخت و روزگار دیگری را به جای روزگار موجود نشاند و ما از پیش در انتظار دگرگونی هایی بودیم؛همچون کسی که در خشکسالی در انتظار باران باشد» (و استبدل اللّه بقوم قوما،و بیوم یوما؛ و انتظرنا الغیر انتظار المجدب المطر) .

این تعبیرات به خوبی نشان می دهد که حوادث مربوط به عثمان،غیر منتظره نبود؛ زیرا هر شخص هوشیاری پیش بینی می کرد که این حکومت فامیلی که همه مقدرات یک کشور پهناور را به دست یک فامیل و اقوام و بستگان خود بسپارد پایدار نخواهد ماند، و نطفه یک شورش و قیام عمومی را در دل خود پرورش می دهد.این یک سنت الهی در تمام طول تاریخ است.

آن ها که بر این سخن ایراد گرفته اند که آیا علی علیه السّلام انتظار قتل عثمان را می کشید؟از نکته بالا غفلت کرده اند که این گونه حوادث برای هیچ هوشیاری دور از انتظار نیست و به

تعبیر دیگر نتیجه طبیعی اعمال خود آن ها بود.

اضافه بر این،امام علیه السّلام نمی فرماید:ما در انتظار قتل عثمان بودیم-بلکه به احتمال قوی امام علیه السّلام راضی به قتل او نبود-ما انتظار تغییرات داشتیم،انتظار کسی که در خشکسالی آرزوی باران دارد؛چه تعبیر جالبی!سرزمین اسلام به علت ظلم و بیدادگری بی حدّ و حساب اطرافیان عثمان،گویی به بیابان خشک و سوزانی تبدیل شده بود که به هنگام کنار رفتن عثمان و ظهور حکومت عدل علوی،باران رحمت الهی بر آن نازل شد.

«ابن ابی الحدید»معتزلی،در این جا به پرسش و پاسخی پرداخته که ذکر آن مناسب به نظر می رسد.

نخست از خود می پرسد:آیا بنابر عقیده«معتزله»از اهل سنت صحیح است که علی علیه السّلام انتظار قتل عثمان را بکشد،همچون انتظار باران در خشکسالی؟و آیا این دلیل بر حقانیّت مذهب شیعه نیست؟ بعد در پاسخ می گوید:امام علیه السّلام نفرموده که ما انتظار قتل او را داشتیم؛بلکه فرموده:

انتظار تغییرات یعنی عزل او از خلافت داشتیم؛زیرا به عقیده ما علی علیه السّلام او را به علت اعمالش مستحق عزل از خلافت می دانست؛نه مستحق قتل؛و این با مذهب ما سازگار است.

سپس ایراد دیگری مطرح می کند که:آیا«معتزله»از اهل سنت معتقدند که علی علیه السّلام عثمان را فاسق و مستحق عزل از خلافت می دانست؟به دلیل فسقش؟ در پاسخ می گوید:ابدا معتزله چنین اعتقادی ندارند؛بلکه می گویند:علی علیه السّلام عثمان را فرد ضعیفی می دانست که توان تدبیر خلافت را نداشت و به همین دلیل،خویشاوندان او تمام امور و بیت المال مسلمین را به تسخیر خود در آوردند و فریاد مسلمین برخاست. ⁽¹⁾

امام علیه السّلام در ادامه این سخن به سراغ بیان موقعیت امامان و پیشوایان حق می رود و

مقامات آن ها را این گونه بیان می فرماید:«پیشوایان دین(امامان معصوم)مدبّران الهی بر مردمند و رؤسا و عارفان او بر بندگانش؛هیچ کس داخل بهشت نمی شود،مگر کسی که آن ها را بشناسد و آنان نیز او را بشناسد و هیچ کس وارد دوزخ نمی شود،مگر کسی که آن ها را انکار کند و آن ها نیز انکارش نمایند» (و إنّما الأئمّة قوّام اللّه علی خلقه،و عرفاؤه ⁽¹⁾علی عباده؛و لا یدخل الجنّة إلاّ من عرفهم و عرفوه.و لا یدخل النّار إلاّ من أنکرهم و أنکروه) .

این تعبیر نشان می دهد که امامان و پیشوایان علیه السّلام از سوی خدا تعیین می شوند؛نه از سوی مردم و اگر بیعت و انتخابی لازم است برای انسجام کار و پیشرفت امور آن هاست.

تعبیر به«قوّام»(جمع قائم)اشاره به تدبیر امور خلق است و تعبیر به«عرفاء»(جمع عریف)اشاره به این است که آن ها به علت شناختی که درباره مردم و شرایط زمان و مکان دارند و به مصالح و مفاسد آن ها آشنایند،هر کس را در جای مناسب می نشانند و هر کار را در موقع مناسب انجام می دهند.

جمله «لا یدخل الجنة...» و «لا یدخل النار...» تأکیدهایی است بر آن چه در جمله های قبل گفته شد؛زیرا هنگامی که بپذیریم آن ها از طرف خدا تعیین شدند،کسی که آن ها را به رسمیت بشناسد و آنان اعمالش را صحیح بشناسند به یقین،اهل بهشتند و کسی که آن ها را انکار کند،در واقع،فرمان خدا را انکار کرده،و چنین کسی سزاوار دوزخ است؛همچنین کسی که آن ها اعمالش را منکر بشمرند او نیز دوزخی است.

بدیهی است همه این تعبیرات با مذهب شیعه سازگار است که تعیین امام را از سوی خدا به وسیله پیغمبر یا امام پیشین می دانند و او را معیار تشخیص حق از باطل می شمرند و به یقین کسی که مردم او را با فکر برگزینند و ای بسا خطا کار و ستمکار از آب در آید دارای چنین مقاماتی نیست.حدیث معروف«من مات و لم یعرف امام زمانه

مات میتة جاهلیّة؛کسی که بمیرد و امام زمان خود را نشناسند،مرگ او مرگ جاهلیّت است». ⁽¹⁾

عجب این است که«ابن ابی الحدید»در این جا اصرار دارد که جمله های بالا درباره تمام خلفا که بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله روی کار آمدند صادق است؛در حالی که امام علیه السّلام در جمله قبل از آن نکوهش شدیدی از حکومت عثمان کرده بود و این مطلب با آن چه«ابن ابی الحدید»استنباط کرده در تناقض آشکار است.

چگونه ممکن است پیشوای ضعیفی که تمام مقامات کشور اسلامی و بیت المال را در اختیار اقوام و بستگان فرصت طلب و هوا پرست خود گذاشته است و به همین جهت، مسلمانان قیام کردند و خون او را مباح شمردند و غالب صحابه نیز در برابر آن سکوت نمودند،و مصداق «قوّام اللّه علی خلقه و عرفائه علی عباده» باشد؟و هر کس او را انکار کند وارد دوزخ شود و هر کس او را قبول کند وارد بهشت گردد؟ در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می خوانیم که به امیر مؤمنان علی علیه السّلام فرمود:«ثلاثة اقسم أنّهنّ حقّ،إنّک و الأوصیاء من بعدک عرفاء،لا یعرف اللّه إلاّ بسبیل معرفتکم و عرفاء لا یدخل الجنّة إلاّ من عرفکم و عرفتموه و عرفاء لا یدخل النّار إلاّ من أنکرکم و أنکرتموه؛سه چیز است که سوگند یاد می کنم،همه حق است، تو و امامان بعد از تو عرفاء و سرشناسانی هستید،که خدا را جز از طریق معرفت شما(و راهنمایی و هدایتتان)نمی توان شناخت.و عرفایی هستید که هیچ کس وارد بهشت نمی شود مگر کسی که شما او را شناخته اید و او شما را شناخته،و عرفایی هستید که هیچ کس داخل دوزخ نمی شود،مگر آنها که شما را انکار کنند و شما آنها را انکار کنید». ⁽²⁾

سپس امام علیه السّلام به مهمترین نعمتی که به مسلمانان ارزانی داشته،اشاره کرده،

می فرماید:«خداوند،اسلام را ویژه شما قرار داد و شما را برای(حمایت از)اسلام برگزید» (إنّ اللّه تعالی خصّکم بالإسلام،و استخلصکم له) .

آری!این موهبت عظیم را به شما بخشید و شما را شایسته پاسداری از آن دید.

به دنبال آن می افزاید:«این همه اهمیّت به خاطر آن است که اسلام نامی است برای سلامت و کانونی است از بزرگواری ها و کرامت» (و ذلک لأنّه اسم سلامة،و جماع کرامة) .

و در توضیح آن می فرماید:«خداوند،راه اسلام را برگزید و دلایلش را روشن ساخت(و قرآن را فرو فرستاد که)ظاهرش علم و باطنش حکمت است!» (اصطفی اللّه تعالی منهجه،و بیّن حججه،من ظاهر علم،و باطن حکم) .

ضمیر در«منهجه»و«حججه»ممکن است به خداوند باز گردد یا به اسلام و نتیجه هر دو یکی است و تعبیر به«ظاهر علم»اشاره به ادله عقلیه است که بر حقانیت اسلام گواهی می دهد؛همان گونه که تعبیر به«باطن حکم»اشاره به اسرار احکام الهی است که در ادله نقلیه بیان شده است.

آری!اسلام آیین سلامت و کانون کرامت است.همیشه و در همه جا دعوت به محبّت و دوستی و همزیستی مسالمت آمیز می کند و از خشونت و عداوت و کینه توزی بر حذر می دارد و خطاب به مؤمنان می گوید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ» ؛ای کسانی که ایمان آورده اید! همگی در صلح و آشتی در آیید و از گام های شیطان(که شما را به نفاق و دشمنی و عداوت فرا می خواند)پیروی نکنید،که او دشمن آشکار شماست». ⁽¹⁾

اضافه بر این،کانون کرامت انسانی است و منادی عدل و مساوات و برابری انسان ها و حریت و آزادگی و تقوا و مکارم اخلاق و آگاهی و آزاد اندیشی است.

و به یقین،مسلمین بهترین پاسداران اسلام و مدافعان آن هستند و در طول تاریخ

وفاداری خود را در دفاع از اسلام نشان داده و در حفظ آن کوشیده اند.

و از آن جا که در این تعبیرات،اشاره روشنی به قرآن مجید است،به دنبال آن اوصاف مهمی برای این کتاب الهی بیان می کند که بالغ بر ده وصف می شود؛می فرماید:

«تعلیمات علمی قرآن هرگز فانی نمی شود و شگفتی ها و نوآوری هایش پایان نمی گیرد، در آن نعمت هایی است همچون سرزمین های پر گیاه در فصل بهار و چراغ های روشنی بخش تاریکی ها،درهای خیرات جز با کلیدهای آن گشوده نمی شود و ظلمت ها جز با چراغ های پرفروغش بر طرف نمی گردد» (لا تفنی غرائبه،و لا تنقضی عجائبه.فیه مرابیع ⁽¹⁾النّعم،و مصابیح الظّلم،لا تفتح الخیرات إلاّ بمفاتیحه) .

امام علیه السّلام در این شش جمله به اوصاف مهمی از قرآن مجید اشاره می کند که هر یک از دیگری جالب تر است.نخست می فرماید:«غرائب»(صفات برجسته بی نظیر)قرآن هرگز فانی نمی شود و گرد و غبار کهنگی و فرسودگی بر آن نمی نشیند؛همیشه نو و با طراوت است.

و در وصف دوّم اشاره به نوآوری ها و شگفتی هایی می کند که هر روز چهره تازه ای از آن نمایان می شود؛می فرماید:این ها پایان نمی گیرد؛بنابر این فرق میان«غرائب»و «عجائب»و«فنا»و«انقضا»این است که اوّلی اشاره به صفات برجسته ای است که همیشه قرآن داشته و همواره خواهد داشت و دوّمی اشاره به نکات مهمی است که با گذشت زمان و مطالعه بیشتر هر روز آشکار می گردد.

این همان چیزی است که در حدیث معروف امام صادق علیه السّلام آمده است که شخصی از او پرسید:«ما بال القرآن لا یزداد علی النّشر و الدّرس إلاّ غضاضة؛چرا قرآن هر چه بیشتر منتشر و خوانده می شود،کهنه نمی گردد،بلکه طراوت آن بیشتر می شود؟» فرمود:«لأنّ اللّه تعالی لم یجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس فهو فی

کلّ زمان جدید و عند کلّ قوم غضّ إلی یوم القیامة؛این به دلیل آن است که خداوند متعال آن را برای زمان خاص یا گروه معینی قرار نداده است؛لذا در هر زمانی نو و نزد هر قوم و ملتی با طراوت است تا روز قیامت». ⁽¹⁾

در سوّمین وصف،آن را به سرزمین های پر گیاهی تشبیه می کند که در فصل بهار غرق انواع نعمت هاست و می دانیم گیاهان بهاری دارای طراوت و لطافت و کیفیت و طعم ممتازی است.

و در وصف چهارم آن را به چراغ های پر نوری تشبیه می کند که امواج ظلمت ها را می شکافد و همه جا را روشن می سازد.

در وصف پنجم و ششم راه رسیدن به خیرات و بر طرف کردن ظلمت ها را منحصر به قرآن می شمرد.اشاره به این که آن ها که کلید خیرات را در غیر قرآن جستجو می کنند و برای زدودن تیرگی های دل و نورانیّت صحنه اجتماع از غیر قرآن یاری می جویند در اشتباهند.

و در پایان به چهار وصف دیگر اشاره کرده می فرماید:«قرآن،مناطق ممنوعه و حدود محرمات را تعیین کرد و موارد مباح و حلال را نشان داده.درمان شفا جویان در قرآن است و همه نیازهای طالبان در آن جمع است»( قد أحمی حماه ⁽²⁾،و أرعی ⁽³⁾مرعاه.فیه شفاء المستشفی،و کفایة المکتفی) .

امام علیه السّلام در این اوصاف به نظم قانونی قرآن اشاره می کند که اصول کلی حلال و حرام را به طور کامل نشان داده و طرق مبارزه با بیماری های اخلاقی و مفاسد اجتماعی را ارائه کرده و در پایان فرموده است:هر چه بخواهید در قرآن است و به راستی تا انسان با قرآن آشنا نشود عمق این سخنان را درک نمی کند.

آری!درمان انواع بیماری های اخلاقی و انحرافات فکری و مشکلات اجتماعی در قرآن است و در واقع،آن کس که قرآن دارد و با قرآن همراه است همه چیز دارد؛ همان گونه که امام علیه السّلام در خطبه دیگری می فرماید:

«و اعلموا أنّه لیس علی أحد بعد القرآن من فاقة و لا لأحد قبل القرآن من غنی؛بدانید هیچ کس با داشتن قرآن فقر و بیچارگی ندارد و هیچ کس بدون قرآن،غنی و بی نیازی نخواهد داشت». ⁽¹⁾

به همین دلیل،جامعه نیمه وحشی عصر جاهلیّت که در نهایت فقر و بدبختی از نظر اخلاقی و اقتصادی و اجتماعی زندگی می کردند،در سایه تعلیمات قرآن به اوج افتخار و قدرت در دین و دنیا رسیدند.

بعضی از شارحان نهج البلاغه این اوصاف ده گانه را مربوط به اسلام دانسته(نه قرآن) و ضمیرهای این جمله ها را به آن باز گردانده اند؛گرچه از نظر نتیجه تفاوت چندانی در کار نیست،ولی با توجه به این که عین این تعبیرات در خطبه های دیگر نهج البلاغه درباره قرآن آمده معلوم می شود که منظور بیان اوصاف قرآن است؛هر چند کلمه قرآن در متن خطبه نیست. ⁽²⁾

خطبه 153: صفات گمراهان و غافلان

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

⁽¹⁾ از خطبه های امام علیه السّلام است(که در آن به صفات گمراهان و غافلان اشاره شده است).

خطبه در یک نگاه

این خطبه گلچینی است از چند بخش از خطبه مفصلی که امام ایراد فرموده است:

در بخش اوّل،برخی از صفات افراد فاسد و مفسد و گمراه را بیان می کند تا مردم بدانند و از آن ها فاصله گیرند.

در بخش دیگری،به صفات غافلان اشاره می کند که وقتی بیدار می شوند که کار از

کار می گذرد و گرفتار آثار سوء اعمال خود می شوند.

در بخش سوّم،همگان را مخاطب ساخته و اندرزهای مفید و مؤثر به آن ها می دهد تا از خواب غفلت بیدار شوند و به فکر آخرت خویش باشند.

در بخش چهارم،به چند صفت خطرناک اشاره می کند که هر کس گرفتار آن باشد هر عملی انجام دهد،مقبول نخواهد شد و اهل نجات نخواهد بود.

در پنجمین و آخرین بخش،صفات چهارپایان و درندگان و انسان های دنیا پرست و مؤمنان بیدار را در یک مقایسه کوتاه روشن می سازد و به این ترتیب خطبه پایان می گیرد.

بخش اوّل

اشاره

و هو فی مهلة من اللّه یهوی مع الغافلین،و یغدو مع المذنبین،بلا سبیل قاصد،و لا إمام قائد.

ترجمه

:

او(انسان گمراه)در این چند روزی که خدا به او مهلت داده(تا با اعمال صالح،سعادت جاودان را برای خود فراهم سازد)پیوسته با غافلان به سوی سقوط می رود و همه روز با گنهکاران بسر می برد؛بی آن که در طریقی گام نهد که او را به حق رساند یا پیشوایی برگزیند که قائد و راهنمای او باشد.

شرح و تفسیر: انسان های گمراه و غافل

انسان های گمراه و غافل

همان گونه که در بیان سند خطبه اشاره شد،بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته اند:

این خطبه را امام علیه السّلام در حال حرکت به سوی«بصره»برای خاموش کردن فتنه«طلحه و زبیر و عایشه»ایراد و نصایح مؤثری برای بیداری همگان بیان فرموده است.

در این بخش،از انسان های گمراه-که نمونه روشن آن آتش افروزان«جنگ جمل» بودند-سخن می گوید و چهار وصف از اوصاف آن ها را بیان می دارد؛می فرماید:

«او(انسان گمراه)در این چند روزی که خدا به او مهلت داده(تا با اعمال صالح، سعادت جاویدان را برای خود فراهم سازد)پیوسته با غافلان به سوی سقوط می رود و همه روز با گنهکاران به سر می برد،بی آن که در طریقی گام نهد که او را به حق رساند،یا

پیشوایی برگزیند که قائد و راهنمای او باشد» (و هو فی مهلة من اللّه یهوی ⁽¹⁾مع الغافلین،و یغدو مع المذنبین،بلا سبیل قاصد،و لا إمام قائد) .

آری!اسباب بدبختی او در این چهار امر خلاصه می شود،با غافلان همراه بودن و سقوط کردن و با گنهکاران همنشین شدن،از راه راست حرکت نکردن و پیشوای صالحی برنگزیدن.

تعبیر به «امام قائد» ممکن است اشاره به امامان علیهم السّلام معصوم باشد یا هر پیشوای عالم و با تقوایی که پیرو معصومین علیهم السّلام است و در هر حال،نقش رهبری صالحان را در هدایت و نجات انسان ها را مشخص می کند؛همان گونه که نقش همنشینی با غافلان و گنهکاران را در بدبختی و سقوط انسان روشن می سازد.

بخش دوّم

اشاره

منها:حتّی إذا کشف لهم عن جزاء معصیتهم،و استخرجهم من جلابیب غفلتهم استقبلوا مدبرا،و استدبروا مقبلا،فلم ینتفعوا بما أدرکوا من طلبتهم،و لا بما قضوا من وطرهم.

إنّی أحذّرکم،و نفسی،هذه المنزلة.فلینتفع امرؤ بنفسه،فإنّما البصیر من سمع فتفکّر،و نظر فأبصر،و انتفع بالعبر،ثمّ سلک جددا واضحا یتجنّب فیه الصّرعة فی المهاوی،و الضّلال فی المغاوی و لا یعین علی نفسه الغواة بتعسّف فی حقّ،أو تحریف فی نطق،أو تخوّف من صدق.

ترجمه

:

(این وضع دنیا پرستان غافل همچنان ادامه می یابد)تا هنگامی که خداوند پرده از کیفر گناهانشان بردارد و آن را به آن ها نشان دهد و آنان را از پشت پرده های غفلت بیرون کشد.

در این هنگام به استقبال آن چه پشت کرده بودند می شتابند و به آن چه روی آورده بودند،پشت می کنند.آن ها(می بینند)نه از آن چه به آن رسیدند نفعی بردند و نه از مواهبی که به دست آوردند بهره ای گرفتند.

من شما و خویشتن را از چنین وضعی بر حذر می دارم؛هر کس باید از(مواهب و امکانات)خویشتن بهره گیرد؛چرا که شخص بصیر و بینا کسی است که(با گوش خود) بشنود و بیندیشد و با(چشم خود)ببیند و عبرت گیرد؛سپس در جاده روشنی گام نهد که

در آن از راه هایی که به سقوط و گمراهی و شبهات اغواگر منتهی می شود،دوری جوید و گمراهان را از طریق سازشکاری در حق،یا تحریف در سخن،یا ترس از راستگویی(بر خود)مسلط نکند.

شرح و تفسیر: اندرزی سودمند و گرانبها

اندرزی سودمند و گرانبها

از آن جا که در بخش گذشته،امام علیه السّلام به غفلت شدید دنیا پرستان اشاره فرمود،در این بخش می فرماید:این غفلت چندان طولانی نمی شود و به زودی حجاب ها کنار می رود و هنگامی که سیلی مرگ بر صورت آنان نواخته شود از خواب غفلت بیدار می شوند،ولی چه سود!می فرماید:

(این وضع دنیا پرستان غافل ادامه می یابد)«تا هنگامی که خداوند پرده از کیفر گناهانشان بردارد و آن را به آن ها نشان دهد و آنان را از پشت پرده های غفلت بیرون کشد؛در این هنگام به استقبال آن چه پشت کرده بود می شتابند و به آن چه روی آورده بودند پشت می کنند» (حتّی إذا کشف لهم عن جزاء معصیتهم،و استخرجهم من جلابیب ⁽¹⁾غفلتهم استقبلوا مدبرا،و استدبروا مقبلا) .

آری!عمر دنیا کوتاه است و به زودی پایان می گیرد و هنگامی که انسان در آستانه مرگ قرار گرفت چشم برزخی پیدا می کند.پرده های غفلت کنار می رود و هر انسانی نتایج اعمالش را با چشم خود می بیند و به استقبال آن چه را از خود دور می دید یعنی سرای دیگر می شتابد و به این دنیا که به او روی آورده بود پشت می کند.همه چیز دگرگون می شود و تمام رشته هایی که او را به هم تابیده بود،پاره می شود.

از این رو در یک نتیجه گیری روشن می فرماید:«آن ها(می بینند)نه از آن چه به آن رسیدند نفعی بردند،و نه از مواهبی که به دست آوردند بهره ای گرفتند» (فلم ینتفعوا

بما أدرکوا من طلبتهم،و لا بما قضوا من وطرهم ⁽¹⁾) .

آری!آن ها اموال و مقامات قصرهای پرشکوه باغ های پرطراوتی و خادمان و چاکرانی برای خود فراهم ساختند؛به گمان این که،سالیان دراز از آن بهره می گیرند؛اما در برابر توفان حوادث،همچون یک پر کاه از جا کنده شدند و به نقطه دور دستی پرتاب گشتند و در زیر خاک های سرد آرمیدند.

گویی در جمله اوّل اشاره به کسانی می فرماید که از امکانات خود به هیچ وجه استفاده نکردند(مثلا قصری ساخته و پیش از آن که ساکن آن شود،دست اجل گریبان او را گرفته است).

و جمله دوّم اشاره به کسانی است که شروع به بهره گیری از امکانات خود کرده اند؛ ولی پیش از آن که بهره خود را کامل کنند،مرگ میان آن ها و خواسته هایشان جدایی افکند(همچون کسی که قصری ساخته،چند روزی در آن ساکن شده،سپس دعوت حق را لبیک گفته و از دنیا رخت بربسته است).

امام علیه السّلام در ادامه این سخن به نصایح بسیار سودمندی می پردازد که راه سعادت در آن ها نشان داده شده است.اشاره به زندگی پر درد و رنج غافلان کرد،می فرماید:«من شما و خویشتن را از چنین وضعی بر حذر می دارم» (إنّی أحذّرکم،و نفسی،هذه المنزلة) .

و به دنبال آن راه نجات را از این غفلت مرگبار ضمن اشاره به پنج دستور بیان می کند؛ می فرماید:«هر کس باید از(مواهب و امکانات)خویشتن بهره گیرد؛چرا که شخص بصیر و بینا کسی است که(با گوش خود)بشنود و بیندیشد و(با چشم خود)ببیند و عبرت گیرد؛سپس در جاده روشنی گام نهد که در آن از راه هایی که به سقوط و گمراهی و شبهات اغواگر منتهی می شود دوری جوید»( فلینتفع امرؤ بنفسه،فإنّما البصیر من

سمع فتفکّر،و نظر فأبصر،و انتفع بالعبر،ثمّ سلک جددا ⁽¹⁾واضحا یتجنّب فیه الصّرعة فی المهاوی ⁽²⁾،و الضّلال فی المغاوی ⁽³⁾) .

در این تعبیرات امام علیه السّلام نخست خود و مخاطبان را خطاب می کند تا سخن تأثیر بیشتری بگذارد؛چرا که شنونده هنگامی که ببیند گوینده سخنان خود را باور دارد و به کار می بندد،تأثیر بیشتری خواهد پذیرفت.

و به دنبال آن به همگان هشدار می دهد که خداوند مواهب بسیاری در اختیارشان گذاشته و استعدادهای مهمی در درونشان نهفته،باید از آن ها به نفع خویش بهره گیرند و راه بهره گیری را در گوش شنوا و چشم بینا و استفاده از تجارب دیگران و سپس گام نهادن در جاده های روشن دور از پرتگاه ها و عوامل گمراهی می شمرد.

و در آخرین دستور،هشدار مهمی می دهد که از مسلّط کردن گمراهان بر خویش که سبب انواع مزاحمت ها می شود،بپرهیزد.می فرماید:«گمراهان را از طریق سازشکاری در حق یا تحریف در سخن یا ترس از راستگویی بر خود مسلّط نکند»(و لا یعین علی نفسه الغواة ⁽⁴⁾بتعسّف ⁽⁵⁾فی حقّ،أو تحریف فی نطق،أو تخوّف من صدق).

اشاره به این که بعضی از افراد ضعیف النفس و عافیت طلب هنگامی که در برابر افراد گمراه قرار می گیرند سعی دارند با چشم پوشی از بعضی حقایق یا تحریف در بیان مطالب

حق یا ترس از راستگویی و صراحت در بیان،مخالفت های آن ها را کاهش دهند و همین امر سبب می شود که آن ها بر انسان مسلّط شوند و جسور گردند که جلوگیری از آنان بعد از آن مشکل خواهد شد.

باید با صراحت آمیخته با ادب و دلسوزی حقایق را بیان کرد و از مخالفت گمراهان نترسید،آن ها غالبا در برابر موضع گیری های شجاعانه عقب نشینی می کنند و اجازه جسارت به خود نمی دهند.

در طول تاریخ،نمونه های زیادی دیده می شود که افراد،با تحریف حقایق و کتمان واقعیات،مشکلات زیادی برای خود و جامعه ای که در آن می زیسته اند به وجود آورده اند.

داستان قریه«حوأب»در«جنگ جمل»معروف است.«عایشه»از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله شنیده بود که رو به او کرد و فرمود:گویا می بینم یکی از شما همسرانم را(که در یک مسیر باطل)به قریه«حوأب»می رسید و سگ های آن در برابر او پارس می کنند.ای«عایشه» بترس که تو آن فرد باشی.اتفاقا در مسیر آتش افروزان در جنگ جمل به سوی«بصره» هنگامی که«عایشه»همراه لشکر به«حوأب»رسید،صدای پارس کردن سگ ها را شنید.سؤال کرد:این جا کجاست؟گفتند:«حوأب»است.«عایشه»در وحشت فرو رفت.

گفت:من از همین جا به«مدینه»بر می گردم.«محمّد بن طلحه»گفت:این سخنان را کنار بگذار!دیگری گفت:که این جا به یقین«حوأب»نیست و گروه زیادی از مردم آن محل را آوردند که به دروغ شهادت دهند.این جا«حوأب»نیست.عایشه پذیرفت و به راه خود ادامه داد.

نظیر این داستان در گذشته و حال بسیار بوده و هست. ⁽¹⁾

بخش سوّم

اشاره

فأفق أیّها السّامع من سکرتک،و استیقظ من غفلتک،و اختصر من عجلتک،و أنعم الفکر فیما جاءک علی لسان النّبیّ الأمّیّ-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-ممّا لا بدّ منه و لا محیص عنه؛و خالف من خالف ذلک إلی غیره، و دعه و ما رضی لنفسه؛وضع فخرک،و احطط کبرک،و اذکر قبرک،فإنّ علیه ممرّک،و کما تدین تدان،و کما تزرع تحصد،و ما قدّمت الیوم تقدم علیه غدا،فامهد لقدمک،و قدّم لیومک.فالحذر الحذر أیّها المستمع!و الجدّ الجدّ أیّها الغافل! و لا ینبّئک مثل خبیر .

ترجمه

:

ای شنونده!از مستی خود به هوش آی!و از غفلت بیدار شو!و از عجله و شتاب خود (در امر دنیا)بکاه.در آن چه از زبان پیامبر امّی صلّی اللّه علیه و آله به تو رسیده و راه گریزی از آن نیست درست بیندیش(و دستوراتش را به کار بند).با کسی که از این دستورات سرپیچی می کند همراه مشو.و او را به آن چه برای خود راضی شده واگذار.فخر فروشی را کنار بگذار و از مرکب تکبر به زیر آی!و به یاد قبرت باش که گذرگاهت به سوی عالم آخرت است.(بدان!) همان گونه که جزا می دهی جزا داده خواهی شد و همان چیز را که زراعت می کنی درو خواهی کرد و آن چه امروز از پیش می فرستی فردا بر آن وارد خواهی شد.پس برای ورود خود در سرای دیگر جایی فراهم ساز!و برای آن روزت چیزی از پیش بفرست.به هوش باش،به هوش باش ای شنونده!و کوشش و تلاش کن ای غافل و(بدان)هیچ کس مانند شخص آگاه تو را از حقایق امور با خبر نمی سازد!

شرح و تفسیر: به هوش باش!

به هوش باش!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه بعد از هشدارهایی که در بخش قبل آمد،به موعظه و نصیحت شنوندگان پرداخته و اندرزهای بسیار سودمندی با عبارات کوتاه و پر معنایی بیان می دارد.شنونده خود را مخاطب ساخته،می فرماید:«ای شنونده!از مستی خود به هوش آی و از غفلت بیدار شو و از عجله و شتاب خود(در امر دنیا)بکاه»( فأفق ⁽¹⁾أیّها السّامع من سکرتک،و استیقظ من غفلتک،و اختصر من عجلتک) .

اشاره به این که زرق و برق دنیا و مال و مقام و شهوت انسان را مست می کند و در خواب غفلت،فرو می برد و او را بدون مطالعه به شتاب وا می دارد و این امور سه گانه موجب انواع اشتباهات و خطاها و گناهان است.از آدم مست و خواب و شتابزده چه انتظاری جز اشتباه و خطا می توان داشت؟! سپس می افزاید:«در آن چه از زبان پیامبر امی صلّی اللّه علیه و آله به تو رسیده و راه فراری از آن نیست،درست بیندیش(و دستورات آن بزرگوار را به کار بند)و با کسی که نسبت به این دستورات مخالفت کند همراه مشو و او را به آن چه برای خود راضی شده واگذار!» (و أنعم الفکر فیما جاءک علی لسان النّبیّ الأمّیّ ⁽²⁾-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم- ممّا لا بدّ منه و لا محیص عنه؛و خالف من خالف ذلک إلی غیره،و دعه و ما

رضی لنفسه) .

در این سه دستور نیز نخست به پیروی بی قید و شرط از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله دعوت می کند؛چرا که آن چه را او فرموده وحی الهی و سبب سعادت دنیا و آخرت و نجات انسان هاست و بعد می گوید:اگر کسانی با این روش مخالفت کنند،هر چند گروه زیادی از مردم باشند،مخالفت کن و در پیروی از حق تردید به خود راه مده!و آن ها را به حال خود واگذار.

و در ادامه این نصایح می فرماید:فخر فروشی را کنار بگذار،و از مرکب تکبر به زیر آی و به یاد قبرت باش که گذرگاهت به سوی عالم آخرت است» (و ضع فخرک،و احطط ⁽¹⁾کبرک،و اذکر قبرک) .

در این سه دستور امام نخست به خمیر مایه شرّ و فساد یعنی فخر فروشی و تکبر اشاره می کند که تا انسان آن را کنار نگذارد روی سعادت نخواهد دید و به همان سرنوشتی گرفتار خواهد شد که شیطان متکبّر و فخر فروش گرفتار شد،سپس به یاد آوری مرگ و قبر اشاره می فرماید که فراموش کردن آن موجب«طول امل»و غرق شدن در زرق و برق دنیاست؛همان قبری که سهمیه ثروتمند و درویش در آن یکسان است و چنان در کنار هم می خوابند که گویی همیشه با هم بوده اند.نه درویش بی کفن می میرد و نه ثروتمند یک کفن دارد بیش.عین این سه جمله در کلمات قصار(حکمت 398)آمده است و نشان می دهد که مرحوم«سیّد رضی»کلمات قصار را گاه از خطبه های طولانی بر می گزیده است.

و در ادامه این بحث،سه اندرز دیگر که هماهنگ با هم است بیان می کند و می فرماید:

(بدان)«همان گونه که جزا می دهی جزا داده خواهی شد و همان چیز که زراعت می کنی درو خواهی کرد و آن چه امروز از پیش می فرستی فردا بر آن وارد خواهی شد؛پس برای

قدوم خود در سرای دیگر جایی فراهم ساز و برای آن روزت چیزی از پیش بفرست»( کما تدین تدان،و کما تزرع تحصد،و ما قدّمت الیوم تقدم علیه غدا،فامهد ⁽¹⁾لقدمک،و قدّم لیومک) .

چگونه انسان می تواند به دیگران ظلم و ستم کند و جزای نیکی را به بدی بدهد ولی از خداوند انتظار داشته باشد جزای اعمال بد او را به نیکی بدهد؟و چگونه انسان می تواند بذر خام بپاشد و انتظار داشته باشد گل درو کند و به گفته شاعر:

تخم گل کاشتی آخر گل شد بر سرش نغمه سرا بلبل شد

خار کشتی ثمرت خار دهد خار جز خار کجا بار دهد؟

در زمین دل خود کشتی خار خار بار آمد و دادت آزار!

در واقع این اندرزها از آیات قرآنی و روایات نبوی مایه می گیرد؛آن جا که خدا را « «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» »و دنیا را«مزرعه آخرت»می شمریم و در سوره«حشر»می فرماید:

«وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ» ؛هرکس باید بنگرد که برای فردایش چه چیز از پیش فرستاد». ⁽²⁾و در سوره«بقره»می خوانیم:« «وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّهِ» ؛و هر کار خیری را برای خود از پیش می فرستید،آن را نزد خدا(در سرای دیگر)خواهید یافت». ⁽³⁾

و امام علیه السّلام در پایان این بخش به همان مطلبی که در آغاز از آن شروع کرد باز می گرداند و مخاطبان خویش را از خواب غفلت بیدار می کند و به جدّ و جهد وا می دارد و می فرماید:

«به هوش باش،به هوش باش ای شنونده!و کوشش و تلاش کن ای غافل و(بدان)هیچ کس مانند شخص آگاه تو را از حقایق امور با خبر نمی سازد!» (فالحذر الحذر أیّها

المستمع!و الجدّ الجدّ أیّها الغافل! «وَ لا یُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِیرٍ» ).

جمله اخیر که اقتباس از آیه 14 سوره«فاطر»است اشاره به این است که هیچ کس همچون گوینده این سخنان نمی تواند،حقیقت مرگ و زندگی و امروز و فردای آدمی و سرنوشت او را در این جهان بیان کند و به گفته یکی از شارحان نهج البلاغه،کسی که در خطبه ها و نامه ها و کلمات قصار امام أمیر المؤمنین علیه السّلام دقت کند به یقین می داند کسی با این دقت و ظرافت درباره دنیا و ماهیّت آن و آغاز و انجامش سخن نگفته،سخنی تکان دهنده و بیدارگر.

شاعر عرب در زمینه نصایح اخیر چنین می گوید:

«هی الدّنیا تقول بملأ فیها حذار!حذار!من بطشی و فتکی

فلا یغررکم حسن ابتسامی فقولی مضحک و الفعل مبکی

این دنیا پیوسته با تمام دهان می گوید:از جملات و کشتارهای غافلگیرانه من بر حذر باشید،بر حذر! تبسّم زیبای من شما را نفریبد؛چرا که سخنانم شیرین و خنده آفرین است؛ولی کار من گریه آور است». ⁽¹⁾

بخش چهارم

اشاره

إنّ من عزائم اللّه فی الذّکر الحکیم،الّتی علیها یثیب و یعاقب،و لها یرضی و یسخط،إنّه لا ینفع عبدا-و إن أجهد نفسه،و أخلص فعله-أن یخرج من الدّنیا،لاقیا ربّه بخصلة من هذه الخصال لم یتب منها:أن یشرک باللّه فیما افترض علیه من عبادته،أو یشفی غیظه بهلاک نفس،أو یعرّ بأمر فعله غیره،أو یستنجح حاجة إلی النّاس بإظهار بدعة فی دینه،أو یلقی النّاس بوجهین،أو یمشی فیهم بلسانین.اعقل ذلک فإنّ المثل دلیل علی شبهه.

إنّ البهائم همّها بطونها؛و إنّ السّباع همّها العدوان علی غیرها؛و إنّ النّساء همّهنّ زینة الحیاة الدّنیا و الفساد فیها؛إنّ المؤمنین مستکینون.

إنّ المؤمنین مشفقون.إنّ المؤمنین خائفون.

ترجمه

:

از امور قطعی و مسلّم الهی در کتاب حکیم و استوار او(قرآن مجید)که خداوند به آن پاداش و کیفر می دهد،و برای آن خشنود می شود یا خشم می گیرد،این است که هرگاه انسان با یکی از این خصلت ها بدون توبه از دنیا برود و پروردگار خود را با آن ملاقات کند، اعمالش سودی برای او نخواهد داشت؛هر چند خود را به زحمت افکند و عملش را خالص گرداند.

(نخست)این که همتایی برای خدا در عبادتی که بر او فرض کرده قرار دهد یا خشم

خود را با کشتن بی گناهی فرو نشاند یا کسی را به سبب عملی که دیگری انجام داده نکوهش کند.(و او را متّهم سازد).

یا برای به دست آوردن حاجتی که به مردم دارد بدعتی در دین خدا بگذارد یا مردم را با دو چهره ملاقات کند و در میان آنان با دو زبان سخن بگوید(و نفاق و دو رویی پیشه کند)در آن چه گفتم بیندیش؛(و بقیه را بر آن قیاس کن)چرا که هر چیز را با مثل و مانندش می توان شناخت.

(بدان)چهار پایان تمام همّتشان شکم های شان است و درّندگان تمام همّتشان تجاوز و تعدی به دیگران است و زنان(هوسباز)تمام فکرشان زینت زندگی و فساد در آن است؛ در حالی که مؤمنان،خاضع و متواضعند و نسبت به دیگران بیمناکند(مبادا آسیبی به آن ها برسد).و(در برابر مسئولیت های شان در پیشگاه خدا)خائف و ترسانند.

شرح و تفسیر: از این سه خوی زشت بپرهیز

از این سه خوی زشت بپرهیز

به دنبال بخش پیشین این خطبه که امام علیه السّلام مخاطبان خود را به شدّت هشدار می دهد تا از خواب غفلت به در آیند و به تلاش و کوشش بپردازند،در این بخش،انگشت روی پنج گناه کبیره و خطرناک می گذارد و تصریح می کند:هر کس بدون توبه از این گناهان از دنیا برود هیچ عملی از او مقبول نیست؛می فرماید:

«از امور قطعی و مسلّم الهی در کتاب حکیم و استوار او(قرآن مجید)که خداوند به آن پاداش و کیفر می دهد،و برای آن خرسند می شود یا خشم می گیرد،این است که هرگاه انسان با یکی از این خصلت ها بدون توبه از دنیا برود و پروردگار خود را با آن ملاقات کند، اعمالش سودی برای او نخواهد داشت؛هر چند خود(برای انجام دادن کارهای خیر)را به زحمت افکند و عملش را خالص گرداند» (إنّ من عزائم اللّه فی الذّکر الحکیم،الّتی علیها یثیب و یعاقب،و لها یرضی و یسخط،إنّه لا ینفع عبدا-و إن أجهد

نفسه،و أخلص فعله ⁽¹⁾-أن یخرج من الدّنیا،لاقیا ربّه بخصلة من هذه الخصال لم یتب منها) .

سپس امام علیه السّلام به شرح این خصلت ها که عبارتند از:شرک،قتل نفس،تهمت،بدعت و نفاق پرداخته و هر یک از این امور پنج گانه را در عبارت کوتاهی بیان می کند و می فرماید:

«همتایی برای خدا در عبادتی که بر او فرض کرده قرار دهد یا خشم خود را با کشتن بیگناهی فرو نشاند یا کسی را به سبب عملی که دیگری انجام داده نکوهش کند.(و او را متّهم سازد).

یا برای به دست آوردن حاجتی که به مردم دارد بدعتی در دین خدا بگذارد یا مردم را با دو چهره ملاقات کند و در میان آنان با دو زبان سخن بگوید(و نفاق و دو رویی پیشه کند)در آن چه گفتم بیندیش؛(و بقیه را بر آن قیاس کن)چرا که هر چیز را با مثل و مانندش می توان شناخت» (أن یشرک باللّه فیما افترض علیه من عبادته،أو یشفی غیظه بهلاک نفس،أو یعرّ ⁽²⁾بأمر فعله غیره،أو یستنجح حاجة إلی النّاس بإظهار بدعة فی دینه،أو یلقی النّاس بوجهین،أو یمشی فیهم بلسانین.

اعقل ذلک فإنّ المثل دلیل علی شبهه) .

به این ترتیب؛نخستین گناه بسیار خطرناک،شرک در عبودیّت پروردگار است؛کاری که اگر انسان از آن توبه نکند هرگز مشمول عفو الهی نخواهد شد:« «إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ» ؛خداوند هرگز شرک را نمی بخشد و کمتر از آن را برای هر کس بخواهد و شایسته بداند می بخشد». 1

دیگر این که انسان با ریختن خون دیگری خشم خود را فرو نشاند همان گونه که قرآن می فرماید:« «وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها» ؛هر کس انسان با ایمانی را به قتل برساند کیفر او جهنم است که جاودانه در آن خواهد ماند» 2.

بعضی از شارحان نهج البلاغه این جمله را شامل انتحار و خودکشی نیز دانسته اند ولی ظاهر عبارت همان معنای اوّل است و به هر حال بعضی آیه فوق را دلیل بر این می دانند که قتل بی گناهان سبب می شود قاتل بی ایمان از دنیا برود؛چرا که خلود و جاودانگی مخصوص افراد بی ایمان است.

در مورد سوّمین وصف که متّهم ساختن افراد به اعمالی است که انجام نداده اند و در واقع،کشتن شخصیت و ریختن آبروی آن هاست.در روایات اسلامی می خوانیم که اهمیّت آبروی انسان به اندازه اهمیّت خون اوست.

درباره چهارمین وصف یعنی بدعت گزاری در دین خدا برای رسیدن به مال و مقام دنیا همین بس که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می خوانیم:«اهل البدع شرّ الخلق و الخلیقة، اهل البدع کلاب اهل النّار؛بدعت گزاران،بدترین خلق خدا هستند،اهل بدعت سگان دوزخیانند!» ⁽³⁾و در مورد وصف پنجم یعنی نفاق و دو رویی و دو گویی همین بس که قرآن مجید درباره منافقان می فرماید:« «وَ إِذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا وَ إِذا خَلَوْا إِلی شَیاطِینِهِمْ قالُوا إِنّا مَعَکُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ» ؛و هنگامی که افراد با ایمان را ملاقات می کنند می گویند:ما ایمان آورده ایم(ولی)هنگامی که با شیطان های خود

خلوت می کنند می گویند:ما با شماییم ما فقط(آن ها)را مسخره می کنیم». ⁽¹⁾

و در آیات بعد از آن تصریح شده است که اعمال آن ها سودی به حالشان ندارد و مشمول هدایت های الهی واقع نمی شوند.

به راستی اگر جامعه بشری از آلودگی به این صفات پنج گانه پاک شود،چه آرامش و امنیّتی بر آن حاکم خواهد شد!جان و مال و آبروی مردم محفوظ می ماند؛مردم با صفا و صمیمیّت با هم گفتگو می کنند.شرک و بدعت رخت بر می بندد و از نظر جنبه های معنوی نیز رشد و نمو کافی پیدا می کنند.

بعضی از شارحان نهج البلاغه جمله «او یلقی الناس بوجهین» را اشاره به معنایی دانسته اند و جمله «او یمشی فیهم بلسانین» را اشاره به معنای دیگری؛اوّلی دو رویی خود شخص را بیان می کند و دوّمی دو گویی نسبت به دیگران را؛به همین دلیل اوصاف یاد شده را شش صفت شمرده اند؛ولی بدیهی است هر دو از آثار نفاق است:یکی با زبان و دیگری با چهره؛لذا بهتر است که هر دو را با یک عنوان مطرح کنیم.

از نکات قابل ملاحظه این که به گفته بعضی از شارحان نهج البلاغه با توجه به این که این خطبه قبل از جنگ جمل ایراد شده،اشاره به این است که اوصاف مزبور در آتش افروزان جنگ جمل وجود داشت؛زیرا از یک سو آن ها هوای نفس خویش را به جای مقدّس خدا پرستیدند و از سوی دیگر خشمشان را نسبت به علی علیه السّلام با ریختن خون بی گناهان فرو نشاندند و از سویی قتل عثمان که به دست دیگران و با تحریک آنان واقع شده بود به علی علیه السّلام نسبت دادند و از طرف چهارم مسأله امامت و جانشینی علی علیه السّلام را نسبت به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله انکار کردند و بدعت در دین خدا گذاشتند و از سوی پنجم از یک طرف مردم را از قتل عثمان باز می داشتند و از طرف دیگر به طور پنهانی بر ضدّ او تحریک می کردند و جمله «اعقل ذلک» (در آن چه گفته ام بیندیش)را اشاره به همین

نکته دانسته اند. ⁽¹⁾

امام علیه السّلام به دنبال این تذکّرات پر معنا می فرماید:«آن چه گفته ام بیندیش و امثال و مانند آن را درک کن و به تعبیر دیگر تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل».

بعضی از شارحان نهج البلاغه جمله «اعقل ذلک» را اشاره به مطالبی که در جمله های بعد آمده است می دانند؛ولی این خلاف ظاهر تعبیر«ذلک»می باشد.

به هر حال،امام علیه السّلام در پایان این خطبه به چند نکته مهم دیگر که بی ارتباط به مسأله جنگ جمل نیست اشاره می کند و می فرماید:«چهار پایان تمام همّتشان شکم های شان است و درّندگان تمام همّتشان تجاوز و تعدی به دیگران است و زنان(هوسباز)تمام فکرشان زینت زندگی و فساد در آن است؛در حالی که مؤمنان،خاضع و متواضعند و مؤمنان نسبت به دیگران بیمناکند(مبادا آسیبی به آن ها برسد).و(در برابر مسئولیت های شان در پیشگاه خدا)خائف و ترسانند» (إنّ البهائم همّها بطونها؛و إنّ السّباع همّها العدوان علی غیرها؛و إنّ النّساء همّهنّ زینة الحیاة الدّنیا و الفساد فیها؛إنّ المؤمنین مستکینون ⁽²⁾.إنّ المؤمنین مشفقون.إنّ المؤمنین خائفون) .

آری!مؤمنان صالح و درستکار و وظیفه شناس هم در برابر خالق خائفند و هم در برابر خلق خدا.در برابر خالق به دلیل وظایف سنگینی که بر عهده دارند و در برابر خلق به علت این که مبادا حقی از حقوق کسی را پایمال کنند؛به عکس انسان های درنده خو و هوسباز و شکم پرور که جز اسطبل و علف نشناسند و غیر از غارت و چپاول دیگران کاری ندارند.

در واقع،امام علیه السّلام مظاهر دنیوی را در سه چیز خلاصه کرده:شکم پروری،درنده خویی و بهره گیری از تجملات و زینت ها.یکی را برنامه چهار پایان ذکر کرده و یکی را حیوانات

درنده و دیگری را زنان هوسباز.

این تعبیرات ممکن است اشاره به سردمداران جنگ جمل باشد که با همین انگیزه ها آتش آن جنگ را برافروختند و گروه زیادی را به کشتن دادند و خودشان نیز ناکام شدند.

(توجه داشته باشید که طبق بعضی از روایات امام علیه السّلام این خطبه را در آستانه جنگ جمل ایراد فرمود).

خطبه 154: فضایل اهل بیت علیهم السّلام

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یذکر فیها فضائل اهل البیت علیهم السّلام

⁽¹⁾ از خطبه های امام علیه السّلام است که در آن فضایل اهل بیت علیهم السّلام را بیان کرده است.

خطبه در یک نگاه

مطالب این خطبه عمدتا بر سه محور می گردد:

1.فضایل اهل بیت علیهم السّلام و علم و دانش فوق العاده آن بزرگواران و توصیه مردم به پیروی از آنان.

2.بحثی پیرامون ارتباط ظاهر و باطن با یکدیگر و این که غالبا در مواقعی که باطن

انسان پاک باشد،ظواهر اعمال او نیز پاک است و آن ها که از درون آلوده اند نیز غالبا ظاهری آلوده دارند.

3.برای اصلاح هر چیز باید به ریشه های نخستین،بازگشت و اصلاحات را از اساس و بنیان شروع کرد.

بخش اوّل

اشاره

و ناظر قلب اللّبیب به یبصر أمده،و یعرف غوره و نجده داع دعا،و راع رعی،فاستجیبوا للدّاعی،و اتّبعوا الرّاعی.

قد خاضوا بحار الفتن،و أخذوا بالبدع دون السّنن.و أرز المؤمنون،و نطق الضّالّون المکذّبون.نحن الشّعار و الأصحاب،و الخزنة و الأبواب؛و لا تؤتی البیوت إلاّ من أبوابها؛فمن أتاها من غیر أبوابها سمّی سارقا.

ترجمه

:

عاقل با چشم دل،پایان کار را می نگرد و اعماق و بلندی های آن را درک می کند.

دعوت کننده ای دعوت(به حق)کرد و رهبری به امر سرپرستی قیام نمود.اکنون بر شما لازم است دعوت او را اجابت کنید و از رهبرتان پیروی نمایید.

آن ها(دشمنان حق)در دریاهای فتنه فرو رفتند؛بدعت ها را گرفته و سنت ها را رها نمودند(و کار به جایی رسید که)مؤمنان کنار رفتند(و سکوت اختیار کردند؛)ولی گمراهان و تکذیب کنندگان به سخن در آمدند.

ما محرم اسرار(پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله)و یاران راستین او و گنجینه داران و درهای علوم وی هستیم و(البتّه)هیچ خانه ای را جز از درش وارد نمی شوند و هر کس از غیر در وارد شود سارقش می نامند! ***

شرح و تفسیر: ما درهای علوم پیامبریم!

ما درهای علوم پیامبریم!

بحث های گوناگون این خطبه نشان می دهد که مرحوم سیّد رضی مطابق معمول این خطبه را از بخش های خطبه طولانی تری گزینش کرده و به همین دلیل،ارتباط میان بخش های این خطبه اندکی پیچیده است.

امام علیه السّلام برای بیان فضایل اهل بیت علیهم السّلام نخست به سراغ مقدمه ای می رود و اوصافی از نیکان هدایت یافته و منحرفان گمراه بیان می کند،نخست می فرماید:

«عاقل با چشم دل،پایان کار را می نگرد و اعماق و بلندی های آن را درک می کند» (و ناظر ⁽¹⁾قلب اللّبیب ⁽²⁾به یبصر أمده،و یعرف غوره و نجده ⁽³⁾) .

اشاره به این که انسان عاقل به ظواهر امر قناعت نمی کند؛بلکه سعی می کند فراز و نشیب ها و عاقب کار را بنگرد و مسیر خود را به درستی تعیین کند؛از بیراهه نرود و در کنار پرتگاه ها گام برندارد.

سپس می افزاید:«دعوت کننده ای دعوت(به حق)کرد و رهبری به امر سرپرستی قیام نمود.اکنون بر شما لازم است دعوت او را اجابت کنید و از رهبرتان پیروی نمایید» (داع دعا،و راع رعی،فاستجیبوا للدّاعی،و اتّبعوا الرّاعی) .

روشن است که منظور از دعوت کننده،پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله است که اساس و بنیان اسلام را بنا نهاد و منظور از راعی،امام أمیر المؤمنین علیه السّلام است که سرپرستی امّت را به فرمان خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بر عهده گرفت.

این سخن اشاره به آن دارد که اگر با دقت بنگرید هم پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله را می شناسید و

هم جانشین به حق او را و با شناخت آن دو بزرگوار،تردید و تأملی در اجابت دعوت و پیروی از رهبر باقی نخواهد ماند.

آن گاه به گروه دیگری که در نقطه مقابل گروه اوّل قرار دارند اشاره کرده،می فرماید:

«آن ها(دشمنان حق)در دریاهای فتنه فرو رفتند؛بدعت ها را گرفته و سنت ها را رها نمودند(و کار به جایی رسید که)مؤمنان کنار رفتند(و سکوت اختیار کردند؛)ولی گمراهان و تکذیب کنندگان به سخن درآمدند» (قد خاضوا بحار الفتن،و أخذوا بالبدع دون السّنن.و أرز ⁽¹⁾المؤمنون،و نطق الضّالّون المکذّبون) .

این تعبیرات اشاره به گروه های منحرفی دارد که بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله اطراف غاصبان خلافت را گرفتند و سرانجام کار به دست معاویه و یزید و خونخواران«بنی امیّه و بنی مروان»رسید.

آری،کار آن ها ایجاد فتنه ها مانند فتنه«جمل»و«صفین»و«نهروان»و بهره گیری از آن بود و همچنین ایجاد بدعت ها در دین خدا و رها کردن سنت های پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که در عصر خلیفه سوّم و«بنی امیّه»از هر زمان آشکارتر بود.

امام علیه السّلام بعد از ذکر این مقدمه(بیان اوصاف عاقلان و گمراهان)به بیان بخشی از فضایل اهل بیت علیهم السّلام پرداخته،چنین می گوید:«ما محرم اسرار(پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله)و یاران راستین او و گنجینه داران و درهای علوم وی هستیم و به خانه ها تنها باید از درهای آن وارد شد،و هر کس که از غیر در وارد شود سارقش می نامند!» (نحن الشّعار و الأصحاب،و الخزنة و الأبواب؛و لا تؤتی البیوت إلاّ من أبوابها؛فمن أتاها من غیر أبوابها سمّی سارقا) .

اشاره به این که ما از همه به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نزدیک تریم(توجه داشته باشید که شعار به

معنای لباس زیرین است که با پوست تن تماس دارد)و علم و دانش آن حضرت به ما رسیده است و هر کس می خواهد به تعلیمات آن وجود مقدّس و هدایت های او راه یابد باید از طریق ما وارد شود.

این تعبیرات در واقع برگرفته از روایات خود پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله درباره اهل بیت علیهم السّلام عموما و علی علیه السّلام خصوصا می باشد.احادیثی مانند حدیث ثقلین که تمام مسلمین را تا روز قیامت به قرآن و اهل بیت علیهم السّلام ارجاع می دهد و حدیث«انا مدینة العلم و علیّ بابها فمن اراد العلم فلیأت الباب؛من شهر علمم و علی در آن است هر کس علم می خواهد باید از در وارد شود». ⁽¹⁾

جالب این که ابن ابی الحدید هنگامی که به تفسیر این بخش از خطبه می پردازد، می گوید:آن چه علی علیه السّلام در این خطبه به آن اشاره کرده،تنها عشری از اعشار فضایلی است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در روایات بسیار درباره آن حضرت بیان فرموده است.

سپس می افزاید:منظور من در این جا روایاتی که امامیه در زمینه امامت علی علیه السّلام به آن استدلال کرده اند،نیست،بلکه منظور روایاتی است که بزرگان حدیث اهل سنت در کتاب های خود از فضایل علی علیه السّلام آورده اند و من مختصری از آن را در این جا می آورم.

و به دنبال آن بیست و چهار روایت ناب در فضایل آن حضرت نقل می کند که در بخش نکات به قسمتی از آن ها اشاره خواهد شد.(ان شاء اللّه)

نکته ها

1-تفاوت خودستایی و معرفی خویشتن

گاه افراد بهانه جو می پرسند:چرا امام علیه السّلام در این جا به معرفی خویشتن پرداخته و

خودستایی می کند؟آیا این کار دون از شأن امام علیه السّلام نیست؟ تا آن جا که«ابن ابی الحدید»در«شرح نهج البلاغه»نقل می کند که بعضی به «عمر»گفتند:علی علیه السّلام را به فرماندهی لشکر برگزین!او گفت:علی خود را برتر از این حرف ها می داند! ولی این گونه خرده گیری ها که غالبا از ناآگاهی یا حسد سرچشمه می گیرد در برابر منطق عقل مردود است؛چرا که بسیاری از مردم ممکن است به موقعیت شخص بزرگی آشنا نباشند و از افکار و علوم و برنامه های تربیتی او بهره نگیرند؛آیا او نباید خود را به مردم معرفی کند؟ این موضوع به آن می ماند که شخص طبیب ماهر و متخصص در رشته های مختلف طبی تابلو بزرگی بر سر در مطب خود نصب کند و رتبه های علمی خود را یکی بعد از دیگری بر آن بنویسد تا مردم او را بشناسند و از علم و تجربه او بهره گیرند.آیا این کار خودستایی است یا معرفی کردن در برابر ناآگاهان؟ از این گذشته یکی از مراحل شکر نعمت های الهی بازگو کردن آن است؛قرآن می فرماید:« «وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» ؛نعمت پروردگارت را بازگو کن». ⁽¹⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می خوانیم که فرمود:تفسیر آیه فوق چنین است:

«حدّث بما أعطاک اللّه و فضّلک و رزقک و أحسن إلیک و هداک؛آن چه را خدا به تو بخشیده و برتری داده و روزی هایی را که به تو عطا فرموده و آن چه را به تو نیکی کرده و هدایت نموده،همه را باز گو کن». ⁽²⁾

و لذا در بعضی از احادیث نقل شده است که وقتی از علی علیه السّلام در مورد بعضی از فضایل آن حضرت سؤال شد،امام علیه السّلام در پاسخ فرمود:گرچه خودستایی زشت است،ولی من با الهام از آیه «وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» و برای بازگویی نعمت های پروردگار به تو پاسخ می گویم(سپس بخشی از فضایل خود را بیان فرمود).

2-حسن دلبران در زبان دیگران!

همان گونه که قبلا اشاره شد،ابن ابی الحدید هنگامی که به این بخش از خطبه می رسد روایات زیادی از منابع اهل تسنن در فضیلت علی علیه السّلام نقل می کند که بالغ بر بیست و چهار حدیث می شود و تصریح می کند که این روایات غیر از احادیثی است که شیعه امامیه در مقام اثبات امامت علی علیه السّلام بدان تمسک می جویند.

مناسب است در این جا به بعضی از این روایات بسیار پر محتوا اشاره کنیم:

1.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود:«یا علیّ إنّ اللّه قد زیّنک بزینة لم یزیّن العباد بزینة أحبّ إلیه منها هی زینة الأبرار عند اللّه تعالی؛الزّهد فی الدّنیا جعلک لا ترزء من الدّنیا شیئا،و لا ترزء الدّنیا منک شیئا و وهب لک حبّ المساکین فجعلک ترضی بهم أتباعا و یرضون بک إماما؛ای علی!خداوند تو را به زینتی آراسته است که بندگانش را به زینتی بهتر از آن نیاراسته است و آن،زینت نیکان در نزد خداست که همان زهد در دنیاست.خداوند تو را چنان قرار داده که چیزی از دنیا گردآوری نمی کنی و دنیا نیز چیزی از تو بر نمی گیرد و نمی کاهد.خداوند به تو محبّت مستمندان را بخشیده و تو را آن گونه قرار داده که از چنین پیروانی خشنود شوی؛آن ها نیز به پیشوایی همچون تو خشنود باشند». ⁽¹⁾

2.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«إنّ اللّه عهد إلیّ فی علیّ عهدا فقلت یا ربّ بیّنه لی.

قال:اسمع أنّ علیّا رایة الهدی و إمام أولیائی و نور من أطاعنی و هو الکلمة الّتی ألزمتها المتّقین من أحبّه فقد أحبّنی و من أطاعه فقد أطاعنی فبشّره بذلک؛خداوند با من درباره علی علیه السّلام عهدی فرمود(و اشاره به مقامات و فضایل علی کرد) عرض کردم:پروردگارا،آن را برای من بیان کن؛فرمود:بشنو!علی،پرچم هدایت و پیشوای دوستان من و نور کسانی است که اطاعتم کنند و او کلمه ای است که پرهیزکاران

را به آن ملزم ساختم،کسی که او را دوست دارد،مرا دوست داشته و کسی که از وی اطاعت کند،مرا اطاعت نموده است.او را به این فضایل بشارت ده.

3.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«من سرّه أن یحیا حیاتی و یموت مماتی و یسکن جنّة عدن الّتی غرسها ربّی فلیوال علیّا من بعدی و لیوال ولیّه و لیقتد بالأئمّة من بعدی فإنّهم عترتی خلقوا من طینتی و رزقوا فهما و علما فویل للمکذّبین من أمّتی،القاطعین فیهم صلتی لا أنا لهم اللّه شفاعتی؛کسی که مسرور می شود همچون من زندگی کند و همچون من از دنیا برود و ساکن بهشت جاویدانی شود که خداوند آن را غرس کرده پس باید علی را بعد از من دوست دارد و دوست او را نیز دوست داشته باشد و به امامان پس از من اقتدا کند که آن ها از عترت من اند؛از باقیمانده گل من سرشته شدند و خداوند فهم و دانش به آنان داده است.وای بر کسانی از امت من که آن ها را تکذیب کنند و نسبت به من قطع رحم کنند!خداوند هرگز آن ها را مشمول شفاعت من نکند !».

بخش دوّم

اشاره

منها:فیهم کرائم القرآن،و هم کنوز الرّحمن.إن نطقوا صدقوا،و إن صمتوا لم یسبقوا.فلیصدق رائد أهله،و لیحضر عقله،و لیکن من أبناء الآخرة،فإنّه منها قدم،و إلیها ینقلب.

فالنّاظر بالقلب،العامل بالبصر،یکون مبتدأ عمله أن یعلم:أعمله علیه أم له؟!فإن کان له مضی فیه،و إن کان علیه وقف عنه.فإنّ العامل بغیر علم کالسّائر علی غیر طریق.فلا یزیده بعده عن الطّریق الواضح إلاّ بعدا من حاجته.و العامل بالعلم کالسّائر علی الطّریق الواضح.فلینظر ناظر:

أ سائر هو أم راجع؟!

ترجمه

:

آیات کریمه قرآن درباره آن ها(پیامبر و اهل بیتش)(علیهم السّلام)نازل شده،آن ها گنجینه های علوم خدای رحمانند.اگر سخن بگویند راست می گویند و اگر سکوت کنند کسی بر آن ها پیشی نمی گیرد.راهنمای جمعیّت باید به افراد خود راست بگوید و عقل و خرد را حاضر سازد و از فرزندان آخرت باشد؛چرا که از آن جا آمده و به آن جا باز می گردد.

آن کس که با چشم دل می بیند و با بینایی عمل می کند باید در آغاز هر کار بیندیشد که آیا آن عمل به سود اوست یا به زیان او؛اگر به سود اوست ادامه دهد و اگر به زیانش می باشد از عمل باز ایستد؛زیرا آن کس که بدون آگاهی به انجام دادن کار می پردازد همچون کسی است که از بیراهه می رود و چنین کسی هر قدر جلوتر می رود از منزل مقصود فاصله

بیشتری می گیرد ولی آن کس که از روی آگاهی عمل می کند همچون رهروی است که در جاده روشن گام بر می دارد(و به زودی به مقصد می رسد).حال که چنین است هر شخص باید بنگرد آیا(به سوی مقصد)پیش می رود یا به عقب باز می گردد؟!

شرح و تفسیر: ویژگی رهروان راه حق

ویژگی رهروان راه حق

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام برای خنثی کردن تبلیغاتی که«بنی امیّه»به طور مستمر بر ضد اهل بیت علیهم السّلام داشتند و هماهنگی هایی بعضی از جیره خواران و مزدوران که ظاهرا در لباس ارباب حدیث با آن ها می نمودند،اشاره به گوشه ای از فضایل اهل بیت علیهم السّلام می کند تا در برابر آن هجمه سنگین تبلیغاتی مردم آن ها را فراموش نکنند؛ می فرماید:

«آیات کریمه قرآن درباره آن ها(پیامبر و اهل بیتش علیهم السّلام)نازل شده،آن ها گنجینه های علوم خدای رحمانند.اگر سخن بگویند راست می گویند و اگر سکوت کنند کسی بر آن ها پیشی نمی گیرد» (فیهم کرائم ⁽¹⁾القرآن،و هم کنوز الرّحمن.إن نطقوا صدقوا،و إن صمتوا لم یسبقوا) .

جمله«فیهم کرائم القرآن»ممکن است به همان معنا باشد که گفته شد یا به این معنا که آیات کریمه قرآن و تفسیر آن نزد آن هاست.مطابق این تفسیر،جمله مزبور اشاره ای به مفهوم حدیث«ثقلین»است که می گوید:اهل بیت علیهم السّلام هرگز از قرآن جدا نمی شوند.

تعبیر به«کنوز»(گنج ها)اشاره به این است که تعلیمات و احکام گران بهای الهی نزد آنهاست؛زیرا همیشه اشیای نفیس را در گنج ذخیره می کنند.

جمله «إن نطقوا صدقوا» یکی از اوصاف برجسته اهل بیت علیهم السّلام را که همان صدق در کلام است و با آیه «کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ» ⁽¹⁾هماهنگ است،بازگو می کند.

جمله «إن صمتوا لم یسبقوا» اشاره به این است که سکوت آن ها هرگز به معنای ناتوانی در پاسخ گویی نیست؛بلکه به مقتضای مصلحت و حکمت است لذا کسی نمی تواند بر آن پیشی بگیرد.یا این که ابهت آن ها به قدری است که هرگاه سکوت کنند، کسی را یارای سخن و اظهار وجود در برابر آن ها نیست.

به هر حال،این صفات چهار گانه که در اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است،مقام آن ها را از دیگران ممتاز می سازد و عظمت الهی و علمی آن ها را نشان می دهد.

سپس برای تأکید این مطلب که هدف ستایش و مداحی نیست،می افزاید:«راهنمای جمعیّت باید به افراد خود راست بگوید و عقل و خرد را حاضر سازد و از فرزندان آخرت باشد؛چرا که از آن جا آمده و به آن جا باز می گردد» (فلیصدق رائد أهله ⁽²⁾،و لیحضر عقله،و لیکن من أبناء الآخرة،فإنّه منها قدم،و إلیها ینقلب) .

واژه«رائد»در اصل به معنای کسی است که در پیشاپیش قافله حرکت می کند و برای یافتن آب و چراگاه جستجو می نماید.اگر چنین کسی دروغگو باشد،اهل قافله خود را گرفتار خطر می سازد،انتخاب این تعبیر در جمله یاد شده اشاره به این نکته لطیف است که اگر من ویژگی های اهل بیت علیهم السّلام را برای شما شرح می دهم به منزله کسی هستم که ضروری ترین وسیله زندگی را برای پیروانش فراهم می سازد.

جمله «فإنّه منها قدم و...» (انسان از آخرت آمده و به سوی آن باز می گردد)ممکن است اشاره به مفهوم «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» (ما از خداییم و به سوی او باز می گردیم)باشد.یا به تعبیر دیگر آخرت در این جا به معنای ماورای طبیعت است.

بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته اند:معنای این جمله آن است که«ما برای آخرت آفریده شده ایم»همان گونه که در بعضی از کلمات امام علیه السّلام آمده است:«الا فما یصنع بالدّنیا من خلق للآخرة؛کسی را که برای آخرت آفریده شده با دنیا چکار؟» ⁽¹⁾آن گاه در ادامه این سخن با توجه به آن چه در فراز قبل درباره امامان اهل بیت علیهم السّلام آمده هشدار می دهد که با دقت هر چه بیشتر،مراقب اعمال خویش باشند و راهی که را آن امامان یعنی گنجینه های علم الهی و آگاهان بر قرآن ارائه می دهند،بپویند و در آغاز هر کار در نتیجه و پایان آن بیندیشند و تصمیم بگیرند؛می فرماید:

«آن کس که با چشم دل می بیند و با بینایی عمل می کند باید در آغاز هر کار بیندیشد که آیا آن عمل به سود اوست یا به زیان او؛اگر به سود اوست ادامه دهد و اگر به زیانش می باشد از عمل باز ایستد» (فالنّاظر بالقلب،العامل بالبصر،یکون مبتدأ عمله أن یعلم:أ عمله علیه أم له؟!فإن کان له مضی فیه،و إن کان علیه وقف عنه) .

در واقع،امام علیه السّلام شرط پیروزی را سه چیز شمرده که هر سه از شاخه های علم و دانش است.اندیشیدن در اصل کار و عمل کردن با بصیرت و آگاهی و مطالعه درباره نتیجه آن کار که آیا به سود است یا زیان؟ سپس به دلیل آن پرداخته و با تشبیه زیبایی فرق میان عالم و جاهل را روشن می سازد و می فرماید:«زیرا آن کس که بدون آگاهی(و مطالعه کافی)به انجام دادن کار پردازد همچون کسی است که از بی راهه می رود و چنین کسی هر قدر جلوتر می رود از منزل مقصود فاصله بیشتری می گیرد ولی آن کس که از روی آگاهی عمل می کند همچون رهروی است که در جاده روشن گام بر می دارد(و به زودی به مقصد می رسد)»

(فإنّ العامل بغیر علم کالسّائر علی غیر طریق.فلا یزیده بعده عن الطّریق الواضح إلاّ بعدا من حاجته.و العامل بالعلم کالسّائر علی الطّریق الواضح) .

چه تشبیه جالبی!افراد دانا و نادان هر دو در تلاشند؛ولی دانا چون در جاده اصلی حرکت می کند لحظه به لحظه به مقصد نزدیک تر می شود؛ولی نادان چون در بی راهه گام بر می دارد لحظه به لحظه از مقصد دورتر می شود و به تعبیر دیگر تلاش های او نتیجه معکوس دارد.

در سخنان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله تعبیر جالب دیگری از این مطلب نقل شده است:«من عمل علی غیر علم کان ما یفسد اکثر ممّا یصلح؛کسی که بدون آگاهی عملی انجام دهد آن چه را خراب می کند بیش از آن است که آباد می کند». ⁽¹⁾

و در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می خوانیم:«العامل علی غیر بصیرة کالسّائر علی غیر الطّریق لا یزیده سرعة السّیر إلاّ بعدا؛کسی که بدون آگاهی عمل کند مانند رهروی است که در غیر مسیر گام بر می دارد که هر چه سریع تر سیر کند از مقصد دورتر می شود». ⁽²⁾

و در پایان این بخش امام علیه السّلام چنین نتیجه می گیرد،می فرماید:«حال که چنین است هر شخص باید بنگرد آیا(به سوی مقصد)پیش می رود یا به عقب باز می گردد؟!» (فلینظر ناظر أ سائر هو أم راجع؟!) .

این تعبیر نشان می دهد که افراد نا آگاه نه تنها با تلاش های خود به مقصد نزدیک نمی شوند بلکه گاهی با تلاش های خود درست در جهت ضد آن گام بر می دارند.

نکته: مشکل بزرگ در دنیای کنونی

مشکل بزرگ در دنیای کنونی

در جهانی که زندگی می کنیم امکانات و وسایل زندگی بیش از هر زمان آماده است.

قوای مختلف طبیعت به تسخیر انسان در آمده و زحمت ها را از دوش او برداشته و بر دوش صنایع سبک و سنگین افکنده است.ذخایر زمین یکی پس از دیگری کشف شده و در اختیار انسان ها قرار گرفته است.حجم ثروت و نعمت از هر زمانی بیشتر است؛ولی با این حال گروه عظیمی از مردم دنیا با فقر و بدبختی دست به گریبانند و هر سال جمعیّت عظیمی از گرسنگی جان می دهند؛جنگ ها و بیماری ها قربانی زیادی می گیرد.

اگر درست بنگریم،می بینیم عامل اصلی یا ضعف مدیریت هاست و یا خیانت در امانت های الهی که آن نیز با دقت به ضعف مدیریت باز می گردد؛زیرا پیشرفت در امانت است نه خیانت.خیانت آثار مقطعی دارد ولی در دراز مدت نتیجه منفی آن دامان خائن را می گیرد.اساسا در یک جامعه بدبخت نمی توان خوشبخت زندگی کرد.

اگر به توصیه یاد شده که در کلام امام و سائر معصومین علیهم السّلام آمده است عمل می شد آگاهان را برای مدیریت ها بر می گزیدند و هر کاری را به اهلش می سپردند.آنها نیز مرتکب خیانت نمی شدند؛دنیا چهره دیگری داشت.ولی افسوس چون کارها به دست اهلش نیست،تلاش ها نتیجه معکوس می دهد و مردم جهان را از مقصد اصلی،یعنی آرامش و بی نیازی و سعادت دور می سازد و نعمت های عظیم خداداد در مسیرهای غلط تباه و نابود می شود.

بخش سوّم

اشاره

و اعلم أنّ لکلّ ظاهر باطنا علی مثاله،فما طاب ظاهره طاب باطنه،و ما خبث ظاهره خبث باطنه.و قد قال الرّسول الصّادق-صلّی اللّه علیه و آله-«إنّ اللّه یحبّ العبد،و یبغض عمله،و یحبّ العمل و یبغض بدنه».

و اعلم أنّ لکلّ عمل نباتا.و کلّ نبات لا غنی به عن الماء،و المیاه مختلفة؛فما طاب سقیه،طاب غرسه و حلت ثمرته،و ما خبث سقیه،خبث غرسه و أمرّت ثمرته.

ترجمه

:

بدان هر ظاهری باطنی دارد همانند خود،آن چه ظاهرش پاک و خوب است باطنش نیز پاک و خوب است و آن چه ظاهرش خبیث و بد است باطنش نیز خبیث است.پیامبر صادق صلّی اللّه علیه و آله فرمود:گاه خداوند بنده ای را دوست می دارد ولی عملش را مبغوض می شمرد و گاه عملش را دوست می دارد و شخصش را مبغوض می دارد.

بدان هر عملی رویشی دارد و هیچ رویشی از آب بی نیاز نیست و آب ها مختلفند آن چه آبیاری اش پاکیزه باشد نهالش پاک و میوه اش شیرین است و آن چه آبیاریش ناپاک باشد نهالش ناپاک و میوه اش تلخ است.

شرح و تفسیر: راه شناخت نیکان و بدان

راه شناخت نیکان و بدان

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام برای تکمیل آن چه در بخش های سابق آمد راه شناخت نیکان از بدان را نشان می دهد،می فرماید:«بدان هر ظاهری باطنی دارد همانند خود،آن چه ظاهرش پاک و خوب است باطنش نیز پاک و خوب است و آن چه ظاهرش خبیث و بد است باطنش نیز خبیث است» (و اعلم أنّ لکلّ ظاهر باطنا علی مثاله، فما طاب ظاهره طاب باطنه،و ما خبث ظاهره خبث باطنه) .

این یک قاعده کلی است که می تواند در بسیاری از موارد راهگشای انسان در مسأله شناخت افراد و جوامع بشری و تشکیلات مختلف اجتماعی و سیاسی و عقیدتی باشد (هر چند مانند هر قاعده کلی ممکن است استثناهایی داشته باشد)زیرا معمولا اعمال انسان ها بازتاب افکار و اخلاق و صفات درونی آن هاست و ظاهر آنان تراوشی از باطن شان است؛همان گونه که در ضرب المثل معروف نقل شده:«از کوزه همان برون طراود که در اوست».

بر این اساس هنگامی که باطن کسی برای ما مشکوک شود باید در اعمال او دقت کنیم و از لابه لای آن به باطن او پی ببریم.قرآن مجید نیز این حقیقت را در آیات مختلف تأیید کرده و درباره منافقان گاه می فرماید: «قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ» ؛نشانه های عداوت آن ها از دهان و کلامشان آشکار شده و آن چه در دل هایشان پنهان می دارند از آن مهم تر است». ⁽¹⁾

و در جای دیگر می فرماید: «وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیْناکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ» ؛اگر ما بخواهیم منافقان را به تو نشان می دهیم تا آن ها را به قیافه هاشان بشناسی،هر چند می توانی آن ها را از سخنانشان بشناسی». ⁽²⁾

و در جای دیگر می فرماید:« «وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلاّ نَکِداً» ؛سرزمین پاکیزه گیاهش(پاکیزه)به فرمان پروردگار می روید؛اما سرزمین خبیث و بد جز گیاه ناچیز و بی ارزش از آن نمی روید». ⁽¹⁾

در روایات اسلامی و کلمات فقها نیز این مسأله دیده می شود:

امیر مؤمنان علی علیه السّلام می فرماید:«ما أضمر أحد شیئا إلاّ ظهر فی فلتات لسانه و صفحات وجهه؛کسی چیزی را در دل پنهان نمی کند مگر این که در سخنانی که از دهانش بیرون می پرد و در چهره اش،آشکار می شود». ⁽²⁾

فقها نیز در بحث عدالت می گویند:حسن ظاهر و عمل به وظایف شرع حکایت از وجود ملکه عدالت در باطن می کند.

جالب این که در عصر ما وسایلی ساخته اند به نام دروغ سنج که از تغییر حرکات نبض و قلب و فشار خون و غیر آن می توان راستگو بودن یا دروغ گو بودن شخص را به هنگامی که مطلبی را اظهار می دارد،شناخت.

همان گونه که اشاره شد این قاعده کلی مانند سایر قواعد بدون استثنا نیست؛زیرا افرادی هستند بسیار پیچیده و به تعبیر عامیانه«تودار»که به آسانی نمی توان آن ها را از اعمالشان شناخت؛چنان ریا کار و متظاهر و مردم فریبند که گاه افراد عاقل و هوشیار را نیز به خطا می افکنند و به همین جهت امام علیه السّلام در ادامه سخن چنین می فرماید:«پیامبر راستگو صلّی اللّه علیه و آله فرمود:گاه خداوند بنده ای را دوست دارد ولی عملش را مبغوض می شمرد و گاه عملش را دوست دارد و شخصش را مبغوض می داند» (و قد قال الرّسول الصّادق -صلّی اللّه علیه و آله-:«إنّ اللّه یحبّ العبد،و یبغض عمله،و یحبّ العمل و یبغض بدنه») .

دلیل جدایی ظاهر از باطن و عمل از عقیده در این گونه موارد،عوامل فوق العاده ای

است که رخ می دهد و شخص را از آن اصل کلی دور می سازد؛مثلا همنشینی با بدان و خوبان و قرار گرفتن در محیطهای سالم یا فاسد و همچنین تعصب ها،کینه ها، حسادت ها،هوس های شدید و تبلیغات مسموم یا سالم و فقر و تنگدستی فوق العاده و مانند آن،این هاست که گاهی هماهنگی ظاهر و باطن را بر هم می زند و از کوزه چیزی برون می تراود که در آن نیست.

مرحوم علامه خویی در شرح این جمله،مطلب دیگری دارد.او بعد از آن اشاره به تناقض صوری صدر و ذیل این بخش از خطبه می گوید:من بعد از تدبّر و تفکر بسیار در چند روز و توسّل به جدم امیر مؤمنان،به این نتیجه رسیدم که حضرت به استناد کلام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله می خواهد اشاره به این نکته کند که اگر کسی بر خلاف آن اصل کلی،ظاهر و باطن خود را هماهنگ ندید باید کوشش کند آن را در جهت صلاح،هماهنگ سازد؛یعنی اگر باطن خوب بود و عمل بد،سعی در اعمال صالحه کند و اگر عمل،خوب بود و باطن بد، تلاش در اصلاح باطن نماید. ⁽¹⁾

گر چه این سخن،سخنی است صحیح؛ولی استفاده این معنا از جمله های یاد شده خالی از اشکال نیست و به نظر می رسد تفسیر اوّل مناسب تر است.

سپس در بخش پایانی این خطبه،امام علیه السّلام در تکمیل گفتار سابق در زمینه هماهنگی ظاهر و باطن و لزوم پاکسازی درون برای پاک شدن برون،چنین می فرماید:«بدان هر عملی رویشی دارد و هیچ رویشی از آب بی نیاز نیست و آب ها مختلفند آن چه آبیاری اش پاکیزه باشد نهالش پاک و میوه اش شیرین است و آن چه آبیاریش ناپاک باشد نهالش ناپاک و میوه اش تلخ خواهد بود» (و اعلم أنّ لکلّ عمل نباتا.و کلّ نبات لا غنی به عن الماء،و المیاه مختلفة؛فما طاب سقیه،طاب غرسه و حلت ثمرته،و ما خبث سقیه،خبث غرسه و أمرّت ثمرته) .

امام علیه السّلام در این تشبیه زیبا،انسان و اعمالش را به درختان و میوه هایش تشبیه نموده

است؛همان گونه که درختان و گیاهان از آب برای رویش بی نیاز نیستند،انسان ها نیز به تعلیم و تربیت و تبلیغ نیاز دارند.آن کس که از تعلیم و تربیت و تبلیغ صحیحی برخوردار باشد اعمالش پاک و آن کس که تحت تأثیر تبلیغات سوء قرار گیرد،عملی ناپاک خواهد داشت.

به تعبیر دیگر ارزش میوه های درختان در واقع از سه چیز نشأت می گیرد:بذر خوب و زمین خوب و آب خوب.به یقین بذر انسان ها با توجه به فطرت پاک خداداد خوب است.

هر گاه وراثت محیط که به منزله زمین است و تعلیم و تربیت که به منزله آب است پاک و پاکیزه باشد،آثار وجودی انسان ها ارزشمند و پاک و پاکیزه خواهد بود.

خطبه 155: شگفتی های آفرینش خفاش

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یذکر فیها بدیع خلقة الخفاش

⁽¹⁾ از خطبه های امام علیه السّلام است که در آن از شگفتی های آفرینش خفاش سخن می گوید.

خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع یکی از خطبه های مهم توحیدی نهج البلاغه است که از دو بخش تشکیل شده:

در بخش اوّل،به حمد و ستایش پروردگار و بیان عظمتش که عقل ها را در حیرت فرو برده می پردازد و از قدرت نمایی او در آفرینش موجودات بدون هیچ نقشه قبلی سخن می گوید،مخلوقاتی که هر یک از دیگری عجیب تر و اسرار آمیزتر است.

و در بخش دوّم،برای نمونه،انگشت روی یکی از شگفت انگیزترین پرندگان یعنی خفاش گذارده و عجایب خلقت او را یکی بعد از دیگری شرح می دهد؛آن چنان که گویی سال ها درباره این مخلوق اسرار آمیز مطالعه و بررسی کرده و به اسرار وجود او دست یافته است.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الّذی انحسرت الأوصاف عن کنه معرفته،و ردعت عظمته العقول،فلم تجد مساغا إلی بلوغ غایة ملکوته! هو اللّه الحقّ المبین،أحقّ و أبین ممّا تری العیون،لم تبلغه العقول بتحدید فیکون مشبّها،و لم تقع علیه الأوهام بتقدیر فیکون ممثّلا.خلق الخلق علی غیر تمثیل،و لا مشورة مشیر،و لا معونة معین،فتمّ خلقه بأمره،و أذعن لطاعته،فأجاب و لم یدافع،و انقاد و لم ینازع.

ترجمه

:

ستایش مخصوص خداوندی است که اوصاف از بیان کنه ذات او عاجز است و عظمتش عقل ها را از درک ذاتش باز داشته و به همین جهت عقل و خرد راهی برای وصول به منتهای ملکوتش نیافته است.او خداوندی است ثابت و آشکار،ثابت تر و آشکارتر از آن چه چشم ها می بیند و با این حال عقل ها نمی تواند حدّی برای او بیان کند تا شبیهی برای او یافت شود و اندیشه ها هرگز اندازه ای برای او تعیین نمی کند تا همانندی داشته باشد.آفریدگان را بدون نمونه قبلی و مشورت مشاوران و بدون یاری کمک کاران آفرید،و خلقت موجودات به فرمان او کامل شد.همه اطاعتش را پذیرفتند و فرمانش را اجابت کردند و رد نکردند و رام و تسلیم وی شدند و به مخالفت برنخاستند.

شرح و تفسیر: یک درس مهم خدا شناسی

یک درس مهم خدا شناسی

همان گونه که پیش تر اشاره شد امام علیه السّلام در آغاز خطبه،به ستایش ذات پروردگار و اوصاف جمال و جلال او می پردازد و قبل از هر چیز به عدم امکان معرفت کنه ذات او اشاره می کند و می فرماید:

«ستایش،مخصوص خداوندی است که اوصاف از بیان کنه ذاتش عاجز است و عظمتش عقل ها را از درک ذاتش باز داشته؛و به همین جهت راهی برای وصول به منتهای ملکوتش نیافته است» (الحمد للّه الّذی انحسرت ⁽¹⁾الأوصاف عن کنه معرفته،و ردعت عظمته العقول،فلم تجد مساغا ⁽²⁾إلی بلوغ غایة ملکوته ⁽³⁾!) .

چرا«اوصاف»توان شرح ذات پاک او را ندارند؟به دلیل این که تمام الفاظی که برای بیان اوصاف وضع شده،مربوط به صفات مخلوقان است که صفاتی است محدود و مخلوق،و به تعبیر دیگر ذات خداوند که از هر نظر نامحدود و بی پایان است برای عقل های محدود ما قابل درک نیست و الفاظ و افکار ما توان بیان آن را ندارد،و همین معنا سبب شده است که عقول انسانی از درک عظمتش باز ماند و راهی به معرفت ذاتش نیابد.

این بدان معنا نیست که ما معرفة اللّه را برای بشر غیر ممکن بدانیم یا به تعبیر دیگر به

تعطیل معرفت و شناخت قائل شویم؛بلکه مقصود این است که علم ما به آن ذات با عظمت بی نهایت از هر نظر تنها علم اجمالی است که می توانیم از طریق آثارش به او اشاره کنیم و نه علم تفصیلی.

این مسأله جای تعجب نیست؛عظمت خداوند که جای خود دارد؛ما نسبت به بسیاری از موجودات عالم امکان ایمان داریم و مثل آفتاب برای ما روشن است در حالی که از کنه آن بی خبریم،ما می دانیم روح وجود دارد؛نیروی جاذبه همه جا در دسترس ماست،زمان و مکان موجودند؛اما حقیقت و کنه این امور چیست؟کمتر کسی از آن خبر دارد و قرن هاست که فلاسفه و علمای علوم طبیعی درباره آن ها بحث می کنند و هنوز به یک نقطه مورد اتفاق نرسیدند.

از همه چیز نزدیک تر به ما خود ما هستیم؛ما هنوز بسیاری از اسرار وجود خودمان را نمی دانیم تا آن جا که نویسنده معروف غربی«الکسیس کارل»کتاب هایی با عنوان«انسان موجود ناشناخته»یا مانند آن نوشته اند.

امام در ادامه این سخن به بیان یکی دیگر از اوصاف خداوند-که تأکیدی است بر آن چه گذشت-می فرماید:«او خداوندی است ثابت و آشکار،ثابت تر و آشکارتر از آن چه چشم ها می بیند و با این حال دست توانای عقل ها نمی تواند حدّی برای او بیان کند تا شبیهی برای او یافت شود و(نیروی پرجولان)اندیشه ها هرگز اندازه ای برای او تعیین نمی کند تا همانندی داشته باشد» (هو اللّه الحقّ المبین،أحقّ و أبین ممّا تری العیون،لم تبلغه العقول بتحدید فیکون مشبّها،و لم تقع علیه الأوهام بتقدیر فیکون ممثّلا) .

آری،وجود او اظهر الاشیاست و کنهش در نهایت خفا،آن چه با چشم می بینیم ممکن است خطای باصره باشد-که دانشمندان انواع زیادی برای آن ذکر کرده اند-ولی علم به وجود خداوند خطایی در آن نیست.حضور او را در همه جا و در هر زمان و در هر حال احساس می کنیم؛ولی با این حال،در فهم حقیقت ذات او حیرانیم و هرگاه در این

مرحله قدم بگذاریم و یک گام به پیش برویم دو گام به عقب بر می گردیم و به گفته آن شاعر نکته سنج:

کلّما قدّم فکری فی ک شبرا فرّ میلا

ناکصا یخبط فی عمیاء لا یهدی سبیلا

هر زمان فکر من یک وجب به تو نزدیک شود یک میل فرار می کند.

و به عقب بر می گردد،در تاریکی ها غرق می شود و راهی به جلو پیدا نمی کند.

این موضوع به آن می ماند که انسان منبع نور فوق العاده شدید و خیره کننده ای را ببیند،آهسته به آن نزدیک شود،ناگهان برق خیره کننده نور،چنان او را تکان دهد که سراسیمه به عقب برگردد.

به یقین با توجه به آن چه گفته شد هر گونه تشبیه و اندازه گیری وصفی از کنه ذات او کنیم به راه خطا می افتیم؛چرا که او را تشبیه به مخلوقات کرده ایم و گرفتار نوعی شرک شده ایم. در سوّمین وصف،اشاره ای به آفرینش خداوند کرده،می فرماید:«آفریدگان را بدون نمونه قبلی و مشورت با مشاوری و بدون یاری کمک کاری آفرید،و آفرینش موجودات به فرمان او کامل شد.همه اطاعتش را پذیرفتند و فرمانش را اجابت نمودند و رد نکردند و رام و تسلیم وی شدند و به مخالفت برنخاستند» (خلق الخلق علی غیر تمثیل،و لا مشورة مشیر،و لا معونة معین،فتمّ خلقه بأمره،و أذعن ⁽¹⁾لطاعته،فأجاب و لم یدافع،و انقاد و لم ینازع) .

قابل توجه این که تمام ابداعات انسانی برگرفته از نقشه های قبلی در جهان طبیعت است.گاه عین آن را به وجود می آورد و گاه در میان چند چیز پیوند می دهد و چند صورت را با هم ترکیب می کند و اشکال تازه ای می آفریند؛ولی هیچ یک در واقع تازه نیست؛اما هنگامی که به جهان آفرینش بنگریم میلیون ها انواع گیاه و حیوان دریایی و صحرایی و پرندگان و اشیای دیگر،که هر یک طرحی نو و بدیع دارد،به فرمان او آفریده شده است.

در واقع امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به سه موضوع مهم اشاره فرموده:نخست عاجز بودن انسان از درک کنه ذات خداوند؛سپس آشکار بودن اصل وجود او در نهایت روشنی و سرانجام ابداع بی نظیرش در جهان آفرینش.

بخش دوّم

اشاره

و من لطائف صنعته،و عجائب خلقته،ما أرانا من غوامض الحکمة فی هذه الخفافیش الّتی یقبضها الضّیاء الباسط لکلّ شیء،و یبسطها الظّلام القابض لکلّ حیّ؛و کیف عشیت أعینها عن أن تستمدّ من الشّمس المضیئة نورا تهتدی به فی مذاهبها،و تتّصل بعلانیة برهان الشّمس إلی معارفها.

و ردعها بتلألؤ ضیائها عن المضیّ فی سبحات إشراقها،و أکنّها فی مکامنها عن الذّهاب فی بلج ائتلاقها،فهی مسدلة الجفون بالنّهار علی حداقها،و جاعلة اللّیل سراجا تستدلّ به فی التماس أرزاقها؛فلا یردّ أبصارها إسداف ظلمته،و لا تمتنع من المضیّ فیه لغسق دجنّته.فإذا ألقت الشّمس قناعها،و بدت أوضاح نهارها،و دخل من إشراق نورها علی الضّباب فی وجارها،أطبقت الأجفان علی مآقیها،و تبلّغت بما اکتسبته من المعاش فی ظلم لیالیها.فسبحان من جعل اللّیل لها نهارا و معاشا،و النّهار سکنا و قرارا!

ترجمه

:

از لطیف ترین مصنوعات و شگفت انگیزترین مخلوقات پروردگار اسرار پیچیده حکمتی است که در وجود این شب پره ها به ما نشان داده شده است؛همان موجوداتی که روشنایی روز،با آن که همه چیز را می گشاید چشمان آن ها را می بندد و تاریکی که همه

موجودات زنده را فشرده می کند،چشمان آن ها را باز و گسترده می سازد چگونه چشمان آن ها آن قدر ناتوان است که نمی تواند از نور خورشید پرفروغ بهره گیرد؟و به راه های خود هدایت شود و در پرتو روشنایی آفتاب،به مقصود شناخته شده خود برسد،چگونه درخشش شعاع آفتاب آن ها را از حرکت در میان امواج روشنایی باز داشته،و آنان را در پناه گاه خود،از حرکت صبحگاهان به همراه نور پنهان ساخته است؟(آری)،به هنگام روز پلک های چشمانش روی هم می افتد،اما شب را برای خود چراغ روشن قرار می دهد تا بدین وسیله روزهای خود را به دست آورد.

نه تاریکی شدید شب چشمانشان را از دیدن باز می دارد و نه ظلمت شدید آن از حرکت آن ها در شب مانع می شود.

هنگامی که خورشید نقاب را از چهره برگرفت و روشنایی روز آشکار شد و نور خود را درون لانه سوسمارها پاشید(این پرنده عجیب)پلک های خود را بر هم می نهد و به آن چه در تاریکی برای ادامه زندگی فراهم ساخته است قناعت می کند!پاک و منزه است خدایی که شب را برای آن ها روز و زمان تلاش برای معاش قرار داده و روز را هنگام آسایش و آرامش.

شرح و تفسیر: این پرنده عجیب و استثنایی

این پرنده عجیب و استثنایی

امام علیه السّلام بعد از بیانات کلی و جامعی که در بخش قبل درباره آفرینش عالم هستی به امر پروردگار بیان فرمود در این بخش از خطبه انگشت روی یکی از عجیب ترین و شگفت انگیزترین مخلوقات الهی می گذارد و آن خفّاش و شب پره است که همه چیز او استثنایی است،گرچه اگر درست بیندیشیم همه موجودات شگفت انگیز است؛ولی موجودات استثنایی از آن هم شگفت انگیزتر می باشد.

امام علیه السّلام مخصوصا روی دو قسمت از جنبه های استثنایی این حیوان تکیه می کند:

یکی مسأله چشم های او و دیگری بال ها.در قسمت اوّل می فرماید:«از لطیف ترین مصنوعات و شگفت انگیزترین مخلوقات پروردگار اسرار پیچیده حکمتی است که در وجود این شب پره ها به ما نشان داده شده است؛همان موجوداتی که روشنایی روز،با آن که همه چیز را می گشاید چشمان آن ها را می بندد و تاریکی که همه موجودات زنده را فشرده می کند،چشمان آن ها را باز و گسترده می سازد» (و من لطائف صنعته،و عجائب خلقته،ما أرانا من غوامض الحکمة فی هذه الخفافیش الّتی یقبضها الضّیاء الباسط لکلّ شیء،و یبسطها الظّلام القابض لکلّ حیّ) .

و در ادامه می افزاید:«چگونه چشمان آن ها آن قدر ناتوان است که نمی تواند از نور خورشید پرفروغ بهره گیرد؟و به راه های خود هدایت شود و در پرتو روشنایی آفتاب،به مقصود شناخته شده خود برسد،آری!درخشش شعاع آفتاب آن ها را از حرکت در میان امواج روشنایی بازداشته،و آنان را در پناه گاه خود،از حرکت صبحگاهان به همراه نور پنهان ساخته است» (و کیف عشیت ⁽¹⁾أعینها عن أن تستمدّ من الشّمس المضیئة نورا تهتدی به فی مذاهبها،و تتّصل بعلانیة برهان الشّمس إلی معارفها.و ردعها بتلألؤ ضیائها عن المضیّ فی سبحات ⁽²⁾إشراقها،و أکنّها ⁽³⁾فی مکامنها ⁽⁴⁾عن الذّهاب فی بلج ⁽⁵⁾ائتلاقها ⁽⁶⁾) .

نکته قابل ملاحظه این است که امام علیه السّلام در تأثیر منفی نور آفتاب بر آن ها به سه نکته مختلف در سه جمله اشاره فرموده:گاه می گوید:نور آفتاب به آن ها اجازه نمی دهد راه های خود را پیدا کنند.و گاه می فرماید:اشعه خورشید مانع از آن می شود که مقاصدشان را در این راه ها(مانند طعمه ها و لانه ها)را پیدا کنند و گاه می گوید:اگر آن ها در مسیر باشند ناگهان آفتاب طلوع کند آن ها را از ادامه سیر باز می دارد و زمین گیر می کند.در نتیجه چاره ای جز این ندارند که در لانه های تاریک پنهان شوند تا از درخشش آفتاب در امان بمانند.

به این ترتیب،آن نور و روشنایی آفتاب عالمتاب که به همه موجودات زنده کمک می کند تا راه خود را پیدا کنند و ادامه مسیر دهند و به مقاصد خود برسند،برای این موجود استثنایی یعنی«خفاش»در تمام این آثار جنبه منفی دارد و به عکس ظلمت و تاریکی که همه زندگان را خانه نشین می کند،این پرنده استثنایی را به جولان و حرکت باز می دارد.

لذا در ادامه می افزاید:«در نتیجه،به هنگام روز پلک های چشمانش روی هم می افتد، اما شب را برای خود چراغ روشنی قرار می دهد تا بدین وسیله روزی های خود را به دست آورد.

(آری)نه تاریکی شدید شب چشمان آن ها را از دیدن باز می دارد و نه ظلمت سختش آن از حرکت آن ها در شب مانع می شود» (فهی مسدلة ⁽¹⁾الجفون ⁽²⁾بالنّهار علی حداقها ⁽³⁾،و جاعلة اللّیل سراجا تستدلّ به فی التماس أرزاقها؛فلا یردّ

أبصارها إسداف ⁽¹⁾ظلمته،و لا تمتنع من المضیّ فیه لغسق ⁽²⁾دجنّته ⁽³⁾) .

سپس در ادامه این سخن وضع خفاش را به هنگام طلوع آفتاب و روی آوردن و پاشیدن نور خورشید بر کوه و صحرا چنین بیان می فرماید:«هنگامی که خورشید نقاب را از چهره برگرفت و روشنایی روز آشکار شد و نور خود را درون لانه سوسمارها پاشید پلک های خود را بر هم می نهد و به آن چه در تاریکی برای ادامه زندگی فراهم ساخته است قناعت می کند!» (فإذا ألقت الشّمس قناعها،و بدت أوضاح ⁽⁴⁾نهارها،و دخل من إشراق نورها علی الضّباب ⁽⁵⁾فی وجارها ⁽⁶⁾،أطبقت الأجفان علی ماقیها ⁽⁷⁾،و تبلّغت ⁽⁸⁾بما اکتسبته من المعاش فی ظلم لیالیها) .

چه تشبیه زیبایی!خورشید را در دل شب،به زنی تشبیه کرده که مقنعه و نقاب بر سر و صورت افکنده و به هنگام طلوع نقاب را کنار می زند و مقنعه را از سر بر می گیرد و نور این

مادر مهربان بر سراسر زمین که گهواره فرزندان او است،می تابد.

تعبیر جالب دیگر این که،می فرماید:حتی نور آن به درون لانه سوسمارها می تابد، زیرا معروف است که سوسمار علاقه خاصی به طلوع آفتاب دارد و در آن هنگام سر از لانه بیرون می کند تا در پرتو نور آفتاب قرار گیرد.

و نیز اشاره به این دارد که شب پره ها صید شبانه خود برای روزها ذخیره می کنند.

و در پایان این بخش از خطبه،در یک جمله کوتاه به صورت نتیجه گیری می فرماید:

«پاک و منزه است خدایی که شب را برای آن ها روز و زمان تحصیل معاش قرار داده و روز را هنگام آسایش و آرامش» (فسبحان من جعل اللّیل لها نهارا و معاشا،و النّهار سکنا و قرارا!) .

اشاره به این که این موجود استثنایی بر خلاف اصل کلی موجودات زنده-مخصوصا انسان ها-که روز برای آن ها میدان تلاش معاش و شب قرارگاه استراحت آن هاست «وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً» ⁽¹⁾روزها به استراحت و شب ها به تلاش برای معاش تا خلایق بدانند که قدرت بی انتهاست و هر چه را اراده کند،انجام می شود.

درباره عجایب خلقت خفاش و مخصوصا چشم های او در پایان خطبه به خواست خدا بحث خواهیم کرد.

بخش سوّم

اشاره

و جعل لها أجنحة من لحمها تعرج بها عند الحاجة إلی الطّیران،کأنّها شظایا الآذان غیر ذوات ریش و لا قصب،إلاّ أنّک تری مواضع العروق بیّنة أعلاما.لها جناحان لمّا یرقّا فینشقّا،و لم یغلظا فیثقلا.تطیر و ولدها لاصق بها لاجیء إلیها،یقع إذا وقعت،و یرتفع إذا ارتفعت،لا یفارقها حتّی تشتدّ أرکانه،و یحمله للنّهوض جناحه،و یعرف مذاهب عیشه،و مصالح نفسه.فسبحان الباریء لکلّ شیء،علی غیر مثال خلا من غیره!

ترجمه

:

خداوند برای او از گوشت بدنش بال هایی آفریده که به هنگام نیاز با آن پرواز می کند؛ گویی این بال ها مانند لاله گوشند؛بال هایی بدون پر!و بدون نی هایی در میان آن.اما(اگر دقت کنی)می بینی محل رگ ها به روشنی در آن پیداست(آری)آن ها دو بال دارند؛نه آن قدر نازک که پاره شود و نه آن قدر ضخیم که سنگینی کند.

او پرواز می کند،در حالی که نوزادش به او چسبیده و به او پناهنده شده!هر زمان می نشیند نوزادش نیز همراه او به زمین می آید و هر زمان بالا می رود او نیز بالا می رود و از او جدا نمی شود تا اعضای پیکرش محکم گردد و بال هایش قدرت پرواز پیدا کند،راه زندگی را بیاموزد و مصالح خویش را بشناسد! پاک و منزه است آفریننده همه اشیا،که در آفرینش آن ها از هیچ نمونه و الگویی که از دیگری به جای مانده باشد پیروی نکرده است.

شرح و تفسیر: شگفتی های دیگری از این پرنده

شگفتی های دیگری از این پرنده

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به دو قسمت دیگر از عجایب آفرینش خفاش اشاره می کند(بال های عجیب او و طرز پرورش فرزندان).

نخست می فرماید:«خداوند برای او از گوشت بدنش بال هایی آفریده که به هنگام نیاز با آن پرواز می کند؛گویی این بال ها مانند لاله های گوشند؛بال هایی بدون پر!و بدون نی هایی در میان آن.اما می بینی محل رگ ها به روشنی در آن پیداست(آری)آن ها دو بال دارند؛نه آن قدر نازک که پاره شود و نه آن قدر ضخیم که سنگینی کند» (و جعل لها أجنحة من لحمها تعرج بها عند الحاجة إلی الطّیران،کأنّها شظایا ⁽¹⁾الآذان غیر ذوات ریش ⁽²⁾و لا قصب،إلاّ أنّک تری مواضع العروق بیّنة أعلاما.لها جناحان لمّا یرقا فینشقّا،و لم یغلظا فیثقلا) .

به راستی این از عجایب خلقت است؛بال های تمام پرندگان از پر تشکیل یافته که در وسط آن چیزی شبیه به نی وجود دارد و به علت سبک بودن آن ها به آسانی می توانند پرواز کنند؛ولی«خفاش»که از پرندگان سریع السیر است،جنبه کاملا استثنایی دارد؛ بال هایش پرده ای از گوشت است که در وسط آن استخوان های باریک غضروف مانندی وجود دارد.این پرده در عین نازکی بسیار مقاوم است؛هم سبک است و هم پردوام؛شبیه لاله گوش آدمی؛و جالب این که اگر در برابر نور آفتاب یا چراغ به آن نگاه کنیم لوله کشی ظریف و گسترده و پیچیده ای از رگ های خونین که آن را تغذیه می کند مشاهده می شود که هنگام پرواز بسیار فعّال می شوند تا مواد غذایی لازم را به بال ها برای حرکت سریع برسانند.

و در آخرین بخش این خطبه امام علیه السّلام به ویژگی شگفت انگیز دیگری از این پرنده

استثنایی اشاره می کند و آن مربوط به پرورش نوزاد اوست؛می فرماید:«او پرواز می کند، در حالی که نوزادش به او چسبیده و به او پناهنده شده!هرگاه می نشیند نوزادش نیز همراه او به زمین می آید و هر زمان بالا می رود او نیز بالا می رود و از او جدا نمی شود تا اعضای پیکرش محکم گردد و بال هایش قدرت پرواز پیدا کند،راه زندگی را بیاموزد و مصالح خویش را بشناسد!» (تطیر و ولدها لاصق بها لاجیء إلیها،یقع إذا وقعت، و یرتفع إذا ارتفعت،لا یفارقها حتّی تشتدّ أرکانه،و یحمله للنّهوض جناحه، و یعرف مذاهب عیشه،و مصالح نفسه) .

معروف است که این حیوان مانند سایر پستانداران عادت ماهیانه دارد و باردار می شود و وضع حمل می کند؛بر خلاف پرندگان دیگر که تخم می گذارند و جوجه های آن ها در درون تخم پرورش می یابند.پرندگان دیگر جوجه ها را با خود حمل نمی کنند ولی خفاش جوجه اش را با خود حمل می کند و به پرواز در می آید.راه و رسم پرواز را به او نشان می دهد و طریقه تهیه غذا و صید کردن حشرات و مسیرهای رفت و برگشت به لانه را به او می آموزد شاید به این دلیل که پرندگان دیگر در روز پرواز می کنند و جوجه ها می توانند در روشنایی با آن ها همراه باشند؛ولی این پرنده که در تاریکی شب پرواز می کنند ممکن است جوجه هایش نتوانند با او همراه باشند و یکدیگر را گم کنند لذا ناگزیر آن ها را با خود حمل می کند.در هر صورت همه چیز این پرنده عجیب است و این هم یکی دیگر از عجایب خلقت اوست که انسان را به تنوع آفرینش و تدبیر پروردگار آشناتر می سازد.

سپس امام علیه السّلام در جمله پایانی خطبه سر تعظیم به پیشگاه خداوند فرود آورده،به تسبیح او می پردازد؛می فرماید:«پاک و منزه است آفریننده همه اشیا،که از هیچ نمونه و الگویی که از دیگری به جای مانده باشد پیروی نکرده است!» (فسبحان الباریء لکلّ شیء،علی غیر مثال خلا من غیره!) .

و همان گونه که امام علیه السّلام در این بحث توحیدی،خطبه را با حمد و ستایش پروردگار آغاز کرد با تسبیح و تنزیه ذات پاک او پایان می دهد تا حسن شروع با حسن ختام همراه گردد.

نکته: آفرینش حیرت انگیز خفاش!

آفرینش حیرت انگیز خفاش!

در این خطبه امام علیه السّلام از آفرینش بدیع خفاش سخن به میان آورده که تقریبا همه چیز او بر خلاف سایر پرندگان است تا آن جا که در بعضی از کتب علمی تصریح می کنند که خفاش،جزء پرندگان نیست؛بلکه جزء پستانداران است.

بدن خفاش،پوشیده از مو است؛در حالی که پرندگان پر دارند.

خفاش دندان دارد؛در حالی که پرندگان منقار دارند.

بال های خفاش از پرده های نازک گوشتی تشکیل شده؛در حالی که پرندگان چنین نیستند.

خفاش دو دست و دو پا دارد و روی زمین مانند چهار پایان با دست ها و پاهایش راه می رود؛در حالی که پرندگان چنین نیستند.

پرندگان از طریق تخم گذاری صاحب بچه می شوند؛در حالی که خفاش باردار می شود و بچه می زاید.

پرندگان نوزادان خود را با مواد غذایی مناسب سیر می کنند؛ولی خفاش نوزاد خود را شیر می دهد.

پرندگان معمولا روزها در تلاش معاشند و خفاش در تاریکی شب.

خفاش ها عموما هنگام روز می خوابند و پس از غروب آفتاب به پرواز در می آیند و هنگام خواب؛خود را از پاهای عقب از درختان یا سقف غارها آویزان می کنند.

غذای خفاش از حشرات است و هنگام پرواز دهان خود را باز نگه می دارد و ده ها یا صدها حشره را می بلعد و شاید بوی بد خفاش به علت همین حشره خواری او باشد؛امّا خفاش ها به خاطر همین کارشان خدمت زیادی به انسان ها در پاک سازی محیط از حشرات می کنند؛لذا در برخی از مناطق که حشرات زیادند برج هایی برای پرورش خفاش ها می سازند تا محیطشان را پاک سازی کنند.

بر خلاف آن چه بعضی تصور می کنند که چشم خفاش ضعیف است و می گویند:فلان کس مثل خفاش کور است،بینایی خفاش بسیار خوب است؛لیکن چشمانش در برابر نور،حساسیت زیادی دارد که قادر به تحمل آن نیست.

خفاش با سرعت و مهارت در شب پرواز می کند؛حتی در تاریکی شدید بی آن که به مانعی برخورد کند.خفاش در این پرواز سریع تنها از چشم کمک نمی گیرد؛بلکه مدیون دستگاه صوتی خاصی شبیه رادار است.خفاش در حین پرواز،صدایی از بینی خود بیرون می آورد که ما قادر به شنیدن آن نیستیم؛اما این صدا به هر چیزی که بر سر راه آن باشد برخورد می کند و منعکس می شود.گوش های بزرگ خفاش صدای منعکس شده را می گیرد و از وجود مانع بر سر راه خود به طور دقیق آگاه می شود و تغییر جهت می دهد و این جاست که می گویند:خفاش با گوش خود می بیند.

بعضی از دانشمندان،آزمایش جالبی درباره خفاش کرده اند.آنان تونل باریک پر پیچ و خمی را به وجود آوردند که دیواره داخلی آن با دوده آغشته شده بود.خفاشی را از یک طرف تونل وارد کرده و با نهایت تعجب دیدند از طرف دیگر بیرون آمد؛بی آن که بر بال هایش کم ترین اثر دوده باشد.

خفاش ها معمولا حشره خوارند؛ولی بعضی از خفاشان میوه می خورند و بعضی از آن ها خونخوار و خطرناکند که تعداد آن ها بسیار کم است.آن ها حتی به انسان در موقع خواب با ظرافت خاصی حمله می کنند و جایی از بدن او را که رشته های عصبی در آن کم تر است و حساس نیست مانند نرمه گوش در نظر می گیرند و دندان های خود را آهسته در آن فرو می کنند و خون او را می خورند؛و از آن خطرناک تر این که ممکن است آنها از این طریق ناقل میکروب های مهلکی همچون تب زرد که از بیماری های خطرناک است، باشند.

خفاش ها به هنگام پرواز از روی آب ها با فاصله بسیار کم می گذرند و آب می نوشند؛اما آب خوردن آن ها مانند گربه با زبان است.

خفاش های سبک وزن گاهی چهار بچه می آورند و همه آن ها را در حال پرواز به خود آویزان کرده حرکت می کنند؛ولی خفاش های بزرگ جثه که گاهی به اندازه یک گربه هستند و آن ها را روباه پرنده می نامند،تنها یک بچه می آورند.این در حالی است که بعضی از خفاش ها به قدری کوچکند که وزن بدنشان به اندازه یک سکه بیشتر نیست.

خفاش ها در زمستان در گوشه تاریکی به صورت آویزان به وسیله پاها می خوابند؛این خواب زمستانی مدت زیادی ادامه دارد تا هوا گرم شود.در این موقع بیدار می شوند و به حرکت در می آیند. ⁽¹⁾

در کتاب«توحید مفضّل»نیز عبارات کوتاه و پر معنایی درباره آفرینش عجیب «خفاش»نقل شده است و با توجه به این که این سخنان را زمانی امام صادق علیه السّلام فرمود که علم و دانش بشر درباره جانداران بسیار محدود بود،جالب و قابل ملاحظه است؛ می فرماید:

«خداوند به خفاش آفرینش عجیبی داده است؛آفرینشی ما بین پرندگان و چهار پایان (پستاندار)؛این به علت آن است که دو گوش بلند و دندان و پشم دارد؛فرزند خود را می زاید و شیر می دهد و بول می کند و روی چهار دست و پا راه می رود؛تمام این ها بر خلاف صفات پرندگان است.او همچنین در شب بیرون می آید و غذای او از پروانه ها و مانند آن(از حشرات)است که در هوا در حرکتند؛بعضی گمان می کنند خفاش غذایی نمی خورد و غذای او فقط هواست و این باطل است؛زیرا اوّلا از او فضله و بول خارج می شود و این بدون خوردن غذا ممکن نیست و دیگر این که او دارای دندان است اگر غذایی نمی خورد وجود دندان برای او معنایی نداشت و می دانیم در آفرینش چیزی بی

هدف نیست». ⁽¹⁾

به هر حال هر چه درباره خفاش بیشتر دقت کنیم اسرار شگفت انگیز بیشتری را پیدا خواهیم کرد و این جا است که به عظمت کلام امام علیه السّلام پی می بریم که این موجود استثنایی را که گویی خدا برای قدرت نمایی آفریده است به عنوان یکی از لطایف صنعت و عجایب خلقت پروردگار در خطبه مذکور بیان کرده و روی قسمت های مهمی از شگفتی های آفرینش او تکیه فرموده است.

خطبه 156: درباره اهل بصره و حوادث آینده آن ها

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

خاطب به اهل البصرة علی جهة اقتصاص الملاحم

⁽¹⁾ از سخنان امام علیه السّلام است که در آن اهل بصره را مخاطب ساخته و از حوادث آینده آن ها را با خبر می سازد.

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این خطبه،به مسائل گوناگونی اشاره می کند که در عین استقلال هر یک از آن ها،پیوند روشنی با هم دارند.

این خطبه بر چند محور دور می زند:

نخست این که امام علیه السّلام مردم را به اطاعت خویش فرا می خواند و راه بهشت را که راه پر مشقتی است به آن ها نشان می دهد.

دوّم این که دلیل شرکت عایشه را در جنگ جمل بیان می کند تا مردم گمان نبرند شرکت او در این جنگ دلیل بر مشروعیت کار طلحه و زبیر بوده است.

در بخش سوّم،درباره پایان زندگی و قیام قیامت سخن می گوید و مردم را برای آن از طریق ایمان و عمل صالح و کسب علم و دانش آماده می سازد.

در چهارمین بخش،به چگونگی حشر مردم از قبور در سرای آخرت اشاره می کند.

و در بخش پنجم،از امر به معروف و نهی از منکر که انجام دادن آن بر خلاف پندار بعضی از ناآگاهان هیچ مشکلی در زندگی ایجاد نمی کند،سخن به میان می آورد.

در بخش ششم،از اهمیّت قرآن و آثار عظیم آن در اصلاح فرد و جامعه بحث می کند.

و سرانجام در بخش هفتم،در پاسخ این پرسش که شخصی از آن حضرت می پرسد:

در مورد فتنه با ما سخن بگو و آیا از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در این باره پرسشی داشته ای،به شرح جامعی درباره این موضوع پرداخته و در ضمن از شهادت خود در آینده نیز خبر می دهد.

بخش اوّل

اشاره

فمن استطاع عند ذلک أن یعتقل نفسه علی اللّه،عزّ و جلّ،فلیفعل.فإن أطعتمونی فإنّی حاملکم إن شاء اللّه علی سبیل الجنّة،و إن کان ذا مشقّة شدیدة و مذاقة مریرة.

و أمّا فلانة فأدرکها رأی النّساء،و ضغن غلا فی صدرها کمرجل القین،و لو دعیت لتنال من غیری ما أتت إلیّ،لم تفعل.و لها بعد حرمتها الأولی، و الحساب علی اللّه تعالی.

ترجمه

:

آن کس که در آن هنگام(در فتنه ها)بتواند خود را وقف بر خدای متعال سازد باید چنین کند و اگر مرا اطاعت کنید من(در میان انبوه فتنه ها)به خواست خدا شما را به راه بهشت خواهم برد؛هر چند راهی است پر مشقّت و دارای تلخی های فراوان.امّا فلان زن (اشاره به عایشه است)افکار زنانه دامنش را گرفت و کینه هایی را که در سینه خود پنهان می داشت،همچون کوره آهنگران به جوشش در آمد(و آشکار شد)و اگر او را دعوت می کردند که مانند همین کار را که در مورد من انجام داد درباره دیگری انجام دهد،هرگز اقدام نمی کرد(و به خون خواهی عثمان بر نمی خاست این یک بهانه بود)به هر حال، همان احترام نخستین را(به خاطر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله)دارد؛ولی حسابش با خداوند متعال است! ***

شرح و تفسیر: آشکار شدن کینه های درونی به بهانه واهی

آشکار شدن کینه های درونی به بهانه واهی

همان گونه که در بحث سند خطبه گفته شد،امام علیه السّلام این خطبه را بعد از پایان جنگ جمل بیان فرموده و تعبیرات آغاز این خطبه نشان می دهد که امام علیه السّلام قبل از این جمله ها اشاره ای به فتنه هایی که در پیش است کرده و به مردم هشدار داده که فتنه جمل،اوّلین و آخرین فتنه نیست و به دنبال آن چنین می فرماید:

«آن کس که در آن هنگام(در فتنه ها)بتواند خود را وقف بر اطاعت خداوند متعال سازد،باید چنین کند و اگر مرا اطاعت کنید من(در میان انبوه فتنه ها)به خواست خدا شما را به راه بهشت خواهم برد؛هر چند راهی است پر مشقت و دارای تلخی های فراوان!» (فمن استطاع عند ذلک أن یعتقل نفسه علی اللّه،عزّ و جلّ،فلیفعل.فإن أطعتمونی فإنّی حاملکم إن شاء اللّه علی سبیل الجنّة،و إن کان ذا مشقّة شدیدة و مذاقة مریرة ⁽¹⁾) .

مفهوم «یعتقل نفسه» -با توجه به این که«یعتقل»از ماده عقل به معنای باز داشتن است-آن است که نفس خویش را تنها وقف فرمان خدا کند که بالاترین درجه عبودیّت و اطاعت است و در جمله(و ان کان ذا مشقة...)اشاره به این می فرماید که بهشت و سعادت را ارزان به کسی نمی دهند،اگر خواهان آن هستید باید خود را آماده سازید؛چرا که مبارزه با هوای نفس همچون مبارزه با دشمن،پر مشقت است:

ناز پرورده تنعّم نبرد راه به دوست عاشقی شیوه رندان بلاکش باشد

در خطبه 176 امام علیه السّلام همین مطلب را از زبان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به تعبیر معنای دیگری بیان فرموده است:(إنّ الجنّة حفّت بالمکاره و إنّ النّار حفّت بالشّهوات) به یقین بهشت در میان ناراحتی ها و دوزخ در میان شهوات پیچیده شده است.

سپس امام علیه السّلام به دلیل شرکت عایشه در جنگ جمل-که یکی از فتنه های جهان

اسلام بود-اشاره کرده و ضمن پنج جمله پر معنا تمام گفتنی ها را بیان می کند؛ می فرماید:«امّا فلان زن،افکار زنانه دامنش را گرفت و کینه هایی که در سینه خود پنهان می داشت،همچون کوره آهنگران به غلیان آمده بود(و آشکار ساخت)و اگر او را دعوت می کردند که مانند همین کار را که درباره من انجام داد در مورد دیگری انجام دهد هرگز اقدام نمی کرد(و به خون خواهی عثمان بر نمی خاست)با این حال،همان احترام نخستین را(به سبب احترام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله)دارد؛ولی حسابش با خدای متعال است!» (و أمّا فلانة فأدرکها رأی النّساء،و ضغن غلا فی صدرها کمرجل ⁽¹⁾القین ⁽²⁾،و لو دعیت لتنال من غیری ما أتت إلیّ،لم تفعل.و لها بعد حرمتها الأولی، و الحساب علی اللّه تعالی) .

بی شک،منظور از«فلانة»در عبارت یاد شده،عایشه است و با توجه به این که این خطبه پس از جنگ جمل ایراد شده هدف امام علیه السّلام این بوده که به بعضی شبهات پاسخ دهد؛از جمله این که اگر این جنگ،نامشروع بود چرا عایشه که یکی از رهبرانش بود،در آن شرکت کرد؟ امام علیه السّلام در پاسخ به این سؤال به دو انگیزه عایشه برای همکاری با طلحه و زبیر اشاره می کند:نخست،داشتن افکار سست زنانه که طلحه و زبیر به آسانی توانستند فکر او را بدزدند و او را با خود همراه سازند و لذا در تواریخ می خوانیم که عایشه مدتی بعد،از کار خود پشیمان شد و اظهار توبه می کرد.

دیگر این که او کینه هایی از من(امام علی بن ابی طالب علیه السّلام)در سینه داشت که بسیار پر جوش و خروش بود تا آن جا که به او اجازه نمی داد درست در عواقب این کار بیندیشد و بداند با که مبارزه می کند و برای چه مبارزه می کند و سرانجام این مبارزه چه خواهد شد؟! درباره عوامل این کینه داغ درونی،شارحان نهج البلاغه سخنان بسیار گفته اند؛ولی از

همه آنها جامع تر،چیزی است که ابن ابی الحدید از استادش ابو یعقوب نقل می کند که به بخشی از آن اشاره می کنیم:

1.علی علیه السّلام همسر فاطمه علیها السّلام بود و فاطمه علیها السّلام دختر خدیجه بود و حساسیت عایشه نسبت به خدیجه با عنوان یک رقیب حتی بعد از وفات او در تواریخ معروف است.

2.احترام فوق العاده رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله نسبت به فاطمه زهرا علیها السّلام که نشانه شخصیت فوق العاده فاطمه علیها السّلام بود و فراتر از محبّت پدر و فرزندی دیده می شد تا آن جا که طبق روایات معتبر او را«سیدة نساء العالمین»خواند و می فرمود:«هر کس فاطمه علیها السّلام را آزار دهد مرا آزار داده و هر کس او را به خشم آورد مرا به خشم آورده و او پاره تن من است»، ⁽¹⁾حساسیّت زیادی در عایشه برانگیخت؛چرا که او خود را شایسته این القاب می پنداشت نه دیگری را و همین حساسیّت نیز نسبت به علی علیه السّلام در دل او پیدا شده بود.

3.احترام خاص رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نسبت به شخص علی علیه السّلام و فضایل زیادی که(خاص و عام)برای علی علیه السّلام از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل کرده اند عامل دیگری برای این حسادت بود؛ چرا که او پدرش ابو بکر را شایسته این اوصاف خیال می کرد.

4.فرزنددار شدن فاطمه علیها السّلام و گسترش نسل پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از طریق او و علی علیه السّلام و عدم وجود فرزند برای عایشه و احترام فوق العاده ای که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله برای حسن علیه السّلام و حسین علیه السّلام قائل بود،عامل مهم دیگری برای این حسادت محسوب می شد.

5.بسته شدن تمام درهای خانه های اصحاب که به مسجد باز می شد،حتی در خانه ابوبکر(پدر عایشه)و باز بودن در خانه علی علیه السّلام و فاطمه علیها السّلام نیز سبب افروخته شدن خشم و حسادت آن زن بود؛چرا که تنها دری بود که بعد از در خانه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به مسجد گشوده می شد و همه مسلمین از آن به عظمت یاد می کردند.

و عوامل متعدد دیگری که به جهت اختصار از آن ها صرف نظر شد. ⁽²⁾

قابل توجّه این که ابن ابی الحدید در این بخش از کلمات استادش(شیخ ابی یعقوب) این نکته را نقل می کند که عایشه پس از آن که علی علیه السّلام(به ناچار)با ابو بکر بیعت کرد بسیار اظهار خوشحالی می کرد و این تظاهر به خشنودی در تمام مدّت خلافت پدرش ابو بکر و سپس عمر و عثمان ادامه داشت؛در حالی که کینه ها در درون او در جوشش بود تا زمانی که عثمان کشته شد؛در حالی که عایشه از کسانی بود که مردم را بر ضد عثمان تحریک می کرد و آرزویش این بود که خلافت به طلحه برسد؛اما هنگامی که شنید مردم با علی بن ابی طالب علیه السّلام بیعت کرده اند فریاد کشید و ندای وا عثمانا!سر داد و گفت:عثمان را مظلوم کشتند و کینه های درونی اش به غلیان آمد و ماجرای جمل از آن تولّد یافت. ⁽¹⁾

و عجب این که جمعی از دانشمندان اهل سنت در عین این که اعتراف می کنند، عایشه راه خطا پویید و در آتش افروزی جنگ جمل مرتکب گناه شد،می گویند:او بعدا توبه کرد و مشمول عفو خدا شد.سؤال این است که آیا ریختن خون هفده هزار و به روایتی بیست هزار مسلمان!در جمل به اضافه مشکلات عظیمی که از ناحیه این جنگ در تمام جهان اسلام پیدا شد و سال ها یا قرن ها ادامه یافت با یک«استغفر اللّه»بخشوده می شود؟!آیا خداوند از حقّ النّاس به این آسانی می گذرد آن هم چنین حقّ النّاسی؟ جالب این که به گفته«ابن عبد ربّه»در«عقد الفرید»بعد از جنگ جمل،زنی به نام«أمّ اوفی»بر عایشه وارد شد و گفت:

ای امّ المؤمنین،چه می گویی درباره کسی که بچه صغیر خود را کشته است؟عایشه بلافاصله گفت:آتش دوزخ بر او واجب شده.آن زن سؤال کرد:درباره زنی که بیست هزار فرزند بزرگ خود را در یک صحنه کشته باشد چه می گویی؟(عایشه فهمید که اشاره به او و ماجرای جنگ جمل می کند)گفت:بیایید این دشمن خدا را بگیرید و بیرون بیاندازید. ⁽²⁾

و امّا جمله سوّم که می فرماید:«اگر عایشه دعوت می شد که آن چه را درباره من انجام داد درباره دیگری انجام دهد،نمی پذیرفت»،اشاره به این است که هر گاه مردم مسلمان با دیگری غیر از من بیعت کرده بودند این زن هرگز به خون خواهی عثمان بر نمی خاست؛ بنابر این،انگیزه او هرگز دفاع از خون عثمان نبود که خودش در آن شرکت داشت؛بلکه هدفش تحریک مردم بر ضد من بود.

و این که در جمله چهارم می فرماید:«با این حال او احترام گذشته را دارد»به دلیل این بود که همسر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بود و برای احترام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از مجازاتش در دنیا صرف نظر شد؛ولی در جمله پنجم تصریح می کند:«حساب او بر خداست»،اشاره به این که هرگز خداوند از گناه او نخواهد گذشت.

قرآن مجید تکلیف او را در آیه 30 سوره احزاب روشن ساخته است:« «یا نِساءَ النَّبِیِّ مَنْ یَأْتِ مِنْکُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَیْنِ وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسِیراً» ؛ای همسران پیامبر،هر یک از شما گناه آشکار و فاحش مرتکب شود،عذاب او دو چندان خواهد بود و این برای خدا آسان است».

بخش دوّم

اشاره

منه:سبیل أبلج المنهاج،أنور السّراج،فبالإیمان یستدلّ علی الصّالحات،و بالصّالحات یستدلّ علی الإیمان،و بالإیمان یعمر العلم،و بالعلم یرهب الموت،و بالموت تختم الدّنیا،و بالدّنیا تحرز الآخرة،و بالقیامة تزلف الجنّة،و تبرّز الجحیم للغاوین.و إنّ الخلق لا مقصر لهم عن القیامة،مرقلین فی مضمارها إلی الغایة القصوی.

ترجمه

:

(ایمان)روشن ترین راه،با نورانی ترین چراغ است.انسان به سبب ایمان به اعمال صالح رهنمون می شود و به وسیله اعمال صالح،ایمان،آشکار می گردد.با ایمان،کاخ علم و دانش آباد می شود و به وسیله علم،هراس از مرگ(و مسئولیت های بعد از آن)حاصل می گردد.با مرگ،دنیا پایان می گیرد و با دنیا می توان آخرت را به دست آورد.با برپا شدن قیامت،بهشت،نزدیک می شود و دوزخ برای گمراهان آشکار می گردد.مردم به جز قیامت اقامتگاهی ندارند و به سرعت در این میدان به سوی آن سر منزل آخرین پیش می روند.

شرح و تفسیر: پیشروی به سوی سر منزل مقصود

پیشروی به سوی سر منزل مقصود

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام نخست از ایمان و سپس آثار آن-که اعمال صالح و علم و دانش و ترس از مجازات قیامت و آمادگی برای این سفر پر خطر و سرانجام رسیدن

به بهشت است-سخن می گوید.

نخست می فرماید:«ایمان،روشن ترین راه،با نورانی ترین چراغ است» (سبیل أبلج ⁽¹⁾المنهاج،أنور السّراج ⁽²⁾) .

از آن جا که بهترین راه،راهی است که در روزها روشن و بدون هیچ گونه مانع،و شب ها نیز دارای چراغ باشد،امام علیه السّلام ایمان را به چنین راهی تشبیه کرده است.این احتمال نیز وجود دارد که مراد از سراج چراغ هایی است که به صورت علامت در جاده ها نصب می گردد تا مسافران به بیراهه نروند یعنی ایمان،راهش روشن و نشانه هایش آشکار است.

سپس می افزاید:«به سبب ایمان،انسان به اعمال صالح رهنمون می شود و به وسیله اعمال صالح،ایمان آشکار می گردد.با ایمان،کاخ علم و دانش آباد می شود و به وسیله علم،هراس از مرگ(و مسئولیت های بعد از آن)حاصل می گردد» (فبالإیمان یستدلّ علی الصّالحات،و بالصّالحات یستدلّ علی الإیمان،و بالإیمان یعمر العلم، و بالعلم یرهب الموت) .

به یقین،ایمان در هر دو جمله به معنای عقیده باطنی است؛در حالی که«یستدلّ»در جمله اوّل به معنای علیّت است و در جمله دوم،کاشفیّت،یعنی ایمان سبب عمل صالح می شود و عمل صالح،کشف از ایمان می کند؛ولی این احتمال نیز وجود دارد که «یستدلّ»در هر دو به معنای علیّت باشد؛یعنی همان گونه که ایمان،سبب عمل صالح می شود،عمل صالح نیز سبب قوّت ایمان است.

و این که می فرماید:«به وسیله ایمان،عالم علم آباد می شود»ممکن است اشاره به دو نکته باشد:

نخست این که هرگاه انسان به آفریدگاری دانا و حکیم ایمان داشته باشد و آفرینش را هدفمند بداند،یقین پیدا می کند که چیزی در این عالم،بی دلیل و بی هدف نیست و به دنبال آن تلاش می کند علل و عوامل اشیا و اسرار پدیده ها و آثار آن ها را دریابد.تعبیر یکی از بزرگ ترین دانشمندان علوم طبیعی«چیزی که دانشمندان بزرگ را وادار به تلاش برای کشف اسرار طبیعت در طول سالیان دراز می کرد،ایمان آن ها به هدفمند بودن آفرینش بود و این که چیزی در این جهان بی حساب و کتاب نیست».

دیگر این که یکی از موانع علم و معرفت،تعصّب های کور و کر،غرور و هواهای نفسانی است؛ولی هنگامی که ایمان آمد،همه این موانع برچیده می شود و راه وصول به سر چشمه های ایمان هموار می گردد.

اضافه بر این،علم بی عمل،علمی است ویران و هم سنگ با جهل؛و چیزی که علم را با عمل قرین می کند و آن را آباد می سازد،ایمان است؛همان گونه که در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می خوانیم:«إنّ العلم لیتفّ بالعمل فإن أجابه و إلاّ ارتحل عنه؛علم،عمل را فرا می خواند؛اگر دعوت او را اجابت کرد،می ماند و گر نه می رود». ⁽¹⁾

و این که می فرماید:«انسان به سبب علم از مرگ می ترسد»به این دلیل است که مرگ را پایان زندگی نمی داند؛بلکه آغاز زندگی نوینی تلقی می کند که انسان در آن با نتیجه اعمال خود رو به رو خواهد بود.

سپس در ادامه این بیان که علّت و معلول ها و لازم و ملزوم ها را پشت سر هم ذکر می کند،می فرماید:«با مرگ،دنیا پایان می گیرد،و با دنیا می توان آخرت را به دست آورد و با بر پا شدن قیامت،بهشت نزدیک می شود و دوزخ برای گمراهان آشکار می گردد؛مردم به جز قیامت،اقامتگاهی ندارند و به سرعت در این میدان به سوی آن سر منزل آخرین پیش می روند» (و بالموت تختم الدّنیا،و بالدّنیا تحرز الآخرة،و بالقیامة تزلف

الجنّة،و تبرّز الجحیم للغاوین.و إنّ الخلق لا مقصر ⁽¹⁾لهم عن القیامة، مرقلین ⁽²⁾فی مضمارها إلی الغایة القصوی) .

آری،مرگ پایان زندگی دنیاست و سرآغاز زندگی ابدی؛و با مرگ پرونده اعمال بسته می شود؛چرا که مزرعه آخرت،تنها دنیاست و در قیامت،دو چیز بیش نیست:یا بهشت است و سعادت جاویدان و یا دوزخ است و عذاب ابدی؛و همه انسان ها بدون استثنا به سوی یکی از این دو سرنوشت پیش می روند.

بعید نیست ذکر این عبارت به دنبال بیان به داستان جنگ جمل و آتش افروزان آن، اشاره به این نکته باشد که اگر آن ها ایمان قوی داشتند،گرفتار آن جنگ خانمان سوز و پر مسئولیت نمی شدند.اگر ایمان سالمی داشتند آگاهی پیدا می کردند و زندگی باقی آخرت را به زندگی فانی این دنیا نمی فروختند؛ولی افسوس که حجاب هوا پرستی،عقل انسان را از درک حقایق باز می دارد؛با این که جادّه روشن است و نشانه ها آشکار.

جمله «و بالقیامة تزلف الجنّة،و تبرّز الجحیم للغاوین» بر گرفته از آیات 90 و 91 سوره شعراست: «وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ» .

بخش سوّم

اشاره

منه:قد شخصوا من مستقرّ الأجداث،و صاروا إلی مصائر الغایات.لکلّ دار أهلها،لا یستبدلون بها و لا ینقلون عنها.

و إنّ الأمر بالمعروف،و النّهی عن المنکر،لخلقان من خلق اللّه سبحانه؛ و إنّهما لا یقرّبان من أجل،و لا ینقصان من رزق.و علیکم بکتاب اللّه،«فإنّه الحبل المتین،و النّور المبین»،و الشّفاء النّافع،و الرّیّ النّاقع،و العصمة للمتمسّک،و النّجاة للمتعلّق.لا یعوجّ فیقام،و لا یزیغ فیستعتب،«و لا تخلقه کثرة الرّدّ»،و ولوج السّمع.«من قال به صدق،و من عمل به سبق».

ترجمه

:

آنان از قرارگاه قبرها خارج می شوند و به سوی آخرین منزل رهسپار می گردند.هر یک از خانه ها(ی بهشت و دوزخ)ساکنانی دارد که نه آن را به خانه دیگر تبدیل می کنند و نه از آن به جایی دیگری انتقال می یابند.

به یقین،امر به معروف و نهی از منکر،دو صفت از صفات خداوند سبحان است و عمل به آن دو نه از عمر کسی می کاهد و نه روزی کسی را کم می کند.کتاب خدا را محکم بگیرید؛چرا که رشته ای است مستحکم و نوری است آشکار؛شفا بخش و پر منفعت است و سیراب کننده و فرو نشاننده عطش(تشنگان حقّ).تمسّک جویان را حفظ می کند و نجات بخش کسانی است که به دامنش چنگ زنند.کژی در آن راه ندارد تا آن را راست کنند و هرگز راه خطا نمی پوید تا به راه حقّش باز گردانند.خواندن و شنیدن مکرّرش سبب

کهنگی آن نمی گردد،آن کس که با قرآن سخن بگوید راست می گوید،و آن کس که به آن عمل کند به پیش می رود.

شرح و تفسیر: اسباب نجات در قیامت

اسباب نجات در قیامت

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به دنبال بخش پیشین-که در آن سخن از مرگ و قیامت و بهشت و دوزخ به میان آمد-نخست به مسأله حشر و نشر مردم در آن روز می پردازد و بعد با بحث جامعی درباره امر به معروف و نهی از منکر و اهمیّت قرآن مجید که هر دو از مهم ترین اسباب نجات در قیامت اند،سخن به میان می آورد و می فرماید:

«آن ها از قرارگاه قبرها خارج می شوند و به سوی آخرین منزل رهسپار می گردند.هر یک از خانه ها(ی بهشت و دوزخ)ساکنانی دارد که نه آن را به دیگری تبدیل می کنند و نه از آن به جای دیگر انتقال می یابند» (قد شخصوا ⁽¹⁾من مستقرّ الأجداث ⁽²⁾،و صاروا إلی مصائر الغایات.لکلّ دار أهلها،لا یستبدلون بها و لا ینقلون عنها) .

نخست اشاره به این می فرماید که همه از قبرها بر می خیزند؛همان چیزی که در قرآن مجید کرارا بیان شده است:« «یَوْمَ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً» ؛روزی که آن ها از قبرها به سرعت خارج می شوند...». ⁽³⁾

و از این تعبیر استفاده می شود که ذرّات بدن آن ها که تبدیل به خاک شده،هر جا باشد به قبرها باز می گردد و در آن جا زنده می شوند و سر از خاک بر می دارند.

در این جا این سؤال پیش می آید که آیات قرآن با صراحت می گوید:«پایان دنیا

زلزله های عظیمی به وقوع می پیوندد و همه چیز درهم می ریزد»با این حال چگونه قبرها باقی می ماند و مردگان از قبرها برمی خیزند؟ پاسخ این سؤال را در جلد سوّم همین کتاب،صفحه 367 بیان کرده ایم.

سپس اشاره به این می کند که خانه های بهشتیان و دوزخیان قابل تغییر و تبدیل نیست.هر کس جایگاه ویژه خود را مطابق اعمال و عقاید خود دارد؛مقصود این که پاداش و کیفر در آن جهان برای مؤمن و کافر جاودانی است؛نه قابل تبدیل است و نه قابل نقل و انتقال.این سراها به قدری حساب شده است که کاملا هماهنگ با صاحبان آن عقاید و اعمال است؛گویی خانه ها به سراغ آن ها می روند نه آن ها به سوی خانه ها.

سپس با توجه به این که واقعه جمل یکی از نمونه های بارز امر به معروف و نهی از منکر بود،به اهمیّت این مسأله اشاره کرده،می فرماید:«به یقین،امر به معروف و نهی از منکر،دو صفت از صفات خداوند سبحان است و عمل به این دو نه اجل کسی را نزدیک می کند و نه از روزی کسی می کاهد!» (و إنّ الأمر بالمعروف،و النّهی عن المنکر، لخلقان من خلق ⁽¹⁾اللّه سبحانه؛و إنّهما لا یقرّبان من أجل،و لا ینقصان من رزق) .

همان گونه قرآن مجید می گوید:« «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ» ؛خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان امر می کند و از فحشا و منکر و ستم نهی می نماید». ⁽²⁾

بعضی از شارحان نهج البلاغه تعبیر به«خلق»را درباره خداوند،تعبیری مجازی(مجاز در کلمه یا مجاز در نسبت)می دانند؛زیرا«خلق»حالت یا ملکه ای است نفسانی که اعمال نیک و بد از آن سرچشمه می گیرد و خداوند از چنین عوارض و حالات امکانی پاک و منزّه

است ولی اگر«خلق»را به معنای وصف بدانیم،اعمّ از این که به صورت حالت نفسانی باشد یا وصفی که عین ذات است اطلاق آن بر خداوند مشکلی نخواهد داشت.

به هر حال،وظایفی که در اسلام برای انسان ها تعیین شده،گاه مخصوص انسان است؛مانند عبادات و بسیاری از محرّمات؛ولی در میان آن ها اموری وجود دارد که بسیار گسترده است و حتّی درباره خداوند نیز صدق می کند؛مانند عدالت و ترک ظلم و ارشاد جاهل و تنبیه غافل و امر به معروف و نهی از منکر و اساسا نزول کتاب های آسمانی و فرستادن انبیا بر اساس همین امر به معروف و نهی از منکر یا ارشاد جاهل است؛بنابراین در اهمّیّت وظیفه امر به معروف و نهی از منکر همین بس که تمام برنامه های انبیا از آن سرچشمه می گیرد و خداوند متعال بنیانگذار آن است.

و این که می فرماید:«انجام دادن این دو دستور از عمر و روزی کسی نمی کاهد»اشاره به این است که بسیاری از مردم کوتاه فکر،تصور می کنند امر به معروف و نهی از منکر سبب درگیری با ارباب معاصی می شود و این درگیری گاه سبب جرح و قتل و گاه سبب پراکندگی مردم از اطراف انسان و در نتیجه کاهش روزی می شود.

ولی اگر امر به معروف و نهی از منکر به صورت صحیح و معقول انجام شود و از افراط و تفریط پرهیز گردد،خداوند انسان را حفظ می کند و برکاتش را از او دریغ نمی فرماید.

امر به معروف و نهی از منکر شرایطی دارد،از جمله احتمال اثر و عدم ضرر و همچنین امر به معروف و نهی از منکر دارای دو بخش است:بخش عمومی که وظیفه همه مردم است(از طریق قلب و زبان)و بخش خصوصی که وظیفه حکومت اسلامی است(از طریق اقدامات عملی)،اگر این جهات در آن رعایت شود و توأم با ادب و احترام باشد نه تنها صاحبان آن منفور نمی شوند،بلکه محبوبیّت هم پیدا می کنند و اگر به فرض در بعضی از موارد گرفتار مشکلاتی شوند،خداوند متعال حلّ مشکلات آن ها را تضمین کرده است.

کوتاه سخن این که امر به معروف و نهی از منکر،اساس و پایه نظام جامعه و پاکی و قداست و ترقّی و پیشرفت آن است.در جامعه ای که امر به معروف و نهی از منکر بمیرد،

فرار از زیر بار مسئولیّت ها به صورت گسترده نمایان می گردد؛انواع گناهان و معاصی در هر کوی و برزن آشکار می شود و جامعه در لجنزار فساد و گناه غوطه ور می گردد.

و از آن جا که راه وصول به خوشبختی و حلّ مشکلات فردی و اجتماعی،بازگشت به سوی قرآن است،امام علیه السّلام در پایان این سخن به سراغ اهمّیّت قرآن می رود و با تعبیرات زنده و تشبیهات پر معنا،اهمّیّت قرآن را ضمن یازده جمله-که هر یک اشاره به یکی از ویژگی های قرآن است-گوشزد می کند؛در آغاز می فرماید:

«کتاب خدا را محکم بگیرید چرا که رشته ای است مستحکم و نوری است آشکار» (و علیکم بکتاب اللّه،فإنّه الحبل المتین،و النّور المبین) .

انسان ها قبل از پذیرش تعلیم و تربیت،گویی در چاه طبیعت گرفتارند و برای نجات از آن باید به رشته ای چنگ زنند و خود را نجات دهند.این رشته باید محکم باشد که در وسط راه آنان را رها نسازد؛لذا از قرآن به«الحبل المتین»یاد شده که وسیله نجات انسان هاست و با توجه به این که پیمودن راه در ظلمات،سبب گمراهی و سقوط در پرتگاه هاست،قرآن تشبیه به نور آشکاری شد،که انسان را تا رسیدن به سر منزل مقصود بدرقه می کند.

در سوّمین و چهارمین ویژگی می فرماید:«قرآن شفا بخش و پر منفعت و سیراب کننده و فرونشاننده عطش(تشنگان حق)است» (و الشّفاء النّافع،و الرّیّ ⁽¹⁾النّاقع ⁽²⁾) .

صفات نکوهیده و رذایل اخلاقی،چه آن ها که به فرد باز می گردد و چه آن ها که مربوط به جمعیّت است،همچون بیماری های جانکاه و گاه کشنده است که داروی آن در جای جای قرآن مجید آمده است و از آن جا که مهم ترین عامل حیات،آب است در حیات

معنوی انسان نیز قرآن مجید نقش آب را ایفا می کند،لذا امام علیه السّلام آن را وسیله سیراب شدن تشنگان حق،شمرده است.

در پنجمین و ششمین وصف می فرماید:«قرآن،حافظ تمسّک جویان و سبب نجات کسانی است که به دامنش چنگ می زنند» (و العصمة للمتمسّک،و النّجاة للمتعلّق) .

انسان در مسیر خود به سوی سعادت جاویدان،گاه لغزش هایی دارد و باید چیزی باشد که او را در لغزش ها حفظ کند تا سقوط نکند و پرتگاه هایی در پیش دارد که برای نجات از خطرها آن ها باید به جایی وابسته باشد.

در هفتمین و هشتمین ویژگی می فرماید:«کژی در آن راه ندارد تا آن را راست کنند و هرگز خطا نمی کند تا به راه حقّش بازگردانند» (لا یعوجّ فیقام،و لا یزیغ فیستعتب ⁽¹⁾) .

به یقین،کلام خدا که متّکی به علم بی پایان پروردگار است هیچ گونه خلاف و انحراف و اشتباه و خطا در آن راه ندارد؛چرا که خطا را کسی می کند که علمش محدود و قدرتش ناچیز باشد؛نه آن کس که علم و قدرت بی پایان دارد و می دانیم یکی از نشانه های اعجاز قرآن،عدم وجود اختلاف و تضادّ و خطا در آن است: «وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً» . ⁽²⁾در سوره کهف نیز می خوانیم:« «الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلی عَبْدِهِ الْکِتابَ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً» ؛حمد،مخصوص خدایی است که این کتاب(آسمانی)را بر بنده(برگزیده اش)نازل کرد و هیچ گونه کژی در آن قرار نداد». ⁽³⁾

و در نهمین ویژگی می فرماید:«خواندن و شنیدن مکرّرش موجب کهنگی آن

نمی گردد» («و لا تخلقه کثرة الرّدّ»،و ولوج السّمع) .

آری!مسلّما هر قدر آن را بخوانند و تکرار کنند باز هم روح پرور و شیرین تر و دلپذیرتر است؛چرا؟زیرا قرآن،کلام خداست و کلام او همچون ذاتش نامتناهی است و هر چه در آن تدبّر شود حقایق تازه ای کشف می شود و با پیشرفت علم و دانش بشری ابعاد تازه ای از آن آشکار می گردد و همان گونه که در حدیث معروف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آمده است:«لا تحصی عجائبه و لا تبلی غرائبه؛شگفتی های آن به شماره در نمی آید و نو آوری هایش به کهنگی نمی گراید». ⁽¹⁾

و یا آن گونه که در حدیث معروف امام رضا علیه السّلام بیان شده است،در پاسخ این سؤال که چرا قرآن بر اثر فزونی انتشار و تکرار تلاوت کهنه نمی شود؛بلکه هر روز شاداب تر است؟ فرمود:این به سبب آن است که خداوند آن را برای زمان معینی یا گروه خاصی قرار نداده؛ به همین دلیل در هر زمان تازه است و تا دامنه قیامت،نزد هر قومی با طراوت و شاداب می باشد. ⁽²⁾

و سرانجام در دهمین و یازدهمین ویژگی می فرماید:«آن کس که با قرآن سخن بگوید،راست می گوید،و آن کس که به آن عمل کند پیشی می گیرد» (من قال به صدق، و من عمل به سبق) .

اشاره به این که قرآن،معیار حقّ و باطل و پیروزی و شکست است.آن ها که هماهنگ با قرآن،سخن می گویند،گفتارشان عین حقیقت است و آن ها که هماهنگ با آن عمل می کنند پیروزند.محتوای قرآن،عین واقعیت است و راه هایی که ارائه داده به سر منزل سعادت می رسد؛چرا که در کلام خدا هیچ خطایی نیست؛به همین دلیل هماهنگی با آن در گفتار و کردار انسان را به حقیقت می رساند.

بخش چهارم

اشاره

و قام الیه رجل فقال:یا أمیر المؤمنین،أخبرنا عن الفتنة،و هل سألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عنها؟فقال علیه السّلام:

إنّه لمّا أنزل اللّه سبحانه،قوله: «الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» علمت أنّ الفتنة لا تنزل بنا و رسول اللّه- صلّی اللّه علیه و آله-بین أظهرنا.فقلت:یا رسول اللّه،ما هذه الفتنة الّتی أخبرک اللّه تعالی بها؟فقال:«یا علیّ،إنّ أمّتی سیفتنون من بعدی»،فقلت:

یا رسول اللّه،أو لیس قد قلت لی یوم أحد حیث استشهد من استشهد من المسلمین،و حیزت عنّی الشّهادة،فشقّ ذلک علیّ،فقلت لی:«أبشر،فإنّ الشّهادة من ورائک؟»فقال لی:«إنّ ذلک لکذلک،فکیف صبرک إذن؟»فقلت:یا رسول اللّه،لیس هذا من مواطن الصّبر،و لکن من مواطن البشری و الشّکر.

ترجمه

:

(در ادامه این خطبه)مردی به پا خاست،عرض کرد:ای امیر مؤمنان،ما را از آن فتنه (بزرگ)آگاه ساز!آیا در این باره از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله سؤال کردی؟فرمود:(آری)هنگامی که خداوند آیه «الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» ،را نازل فرمود،من می دانستم آن فتنه و آن آزمایش بزرگ،تا زمانی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در میان ماست نازل نمی شود؛از همین رو عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله،منظور از این

آزمایش و فتنه بزرگ چیست که خدا تو را از آن آگاه ساخته است؟ فرمود:ای علی!بعد از من امّتم در بوته آزمایش قرار می گیرند،عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله!(درباره شهادت من چه می فرمایید؟)مگر در جنگ«احد»،بعد از آن که جمعی از مسلمانان شهید شدند و من به سعادت شهادت نرسیدم و این بر من سخت آمد،به من نفرمودید بشارت باد بر تو که شهادت در پیش رو داری؟ رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:مطلب همان گونه است که گفته ام؛ولی در آن موقع چگونه صبر خواهی کرد؟عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله!این از موارد صبر نیست(زیرا صبر در برابر مصیبت است)بلکه از موارد بشارت و شکر است(چرا که شهادت در راه خدا بزرگ ترین افتخار است).

شرح و تفسیر: آزمون و فتنه بزرگ!

آزمون و فتنه بزرگ!

در ادامه این خطبه چنین آمده است:«مردی به پا خاست،عرض کرد:ای امیر مؤمنان!ما را از آن فتنه و آزمون(بزرگ)آگاه ساز و آیا در این باره از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله سؤال کردی؟» (و قام إلیه رجل فقال:یا أمیر المؤمنین،أخبرنا عن الفتنة،و هل سألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عنها؟) .

این تعبیر نشان می دهد که در ذهن مردم چنین بوده که فتنه مهمّی در پیش است و سؤال کننده می خواهد بداند آیا رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله درباره این فتنه خطرناک و ویرانگر، سخنی بیان فرموده است؟ امام علیه السلام در پاسخ او چنین فرمود:«(آری)هنگامی که خداوند آیه« «الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» ؛آیا مردم گمان کردند همین که گفتند:ایمان آوردیم،بدون آزمایش رها می شوند؟»،نازل فرمود،من می دانستم آن فتنه و آزمایش بزرگ تا زمانی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در بین ماست نازل

نمی شود؛از همین رو عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله!منظور از این آزمایش و فتنه چیست که خدا تو را از آن آگاه ساخته است؟»( فقال إنّه لمّا أنزل اللّه سبحانه،قوله:

«الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» ⁽¹⁾علمت أنّ الفتنة لا تنزل بنا و رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-بین أظهرنا.فقلت:یا رسول اللّه،ما هذه الفتنة الّتی أخبرک اللّه تعالی بها؟) .

سپس در ادامه چنین می افزاید که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«ای علی بعد از من امّتم در بوته آزمایش قرار می گیرند،عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله،(درباره شهادت من چه می فرمایید؟)مگر در جنگ«احد»،بعد از آن که جمعی از مسلمانان شهید شدند و من به سعادت شهادت نرسیدم و این بر من سخت آمد به من نفرمودی بشارت باد بر تو که شهادت از پی توست؟ رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:مطلب همان گونه است که گفته ام؛ولی بگو:در آن هنگام چگونه صبر خواهی کرد؟عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله!این از موارد صبر نیست(زیرا صبر در برابر مصیبت است)بلکه از موارد بشارت و شکر است» (فقال:«یا علیّ،إنّ أمّتی سیفتنون من بعدی»،فقلت:یا رسول اللّه،أو لیس قد قلت لی یوم أحد حیث استشهد من استشهد من المسلمین،و حیزت ⁽²⁾عنّی الشّهادة،فشقّ ذلک علیّ،فقلت لی:«أبشر،فإنّ الشّهادة من ورائک ⁽³⁾؟»فقال لی:«إنّ ذلک لکذلک،فکیف صبرک إذن؟»فقلت:یا رسول اللّه،لیس هذا من مواطن الصّبر،و لکن من مواطن البشری و الشّکر) .

نکته ها

1-پاسخ به چند سؤال

نخست این که تعبیرات یاد شده نشان می دهد که آیه «الم أَ حَسِبَ النّاسُ» مدّتی بعد از جنگ احد در مدینه نازل شده؛در حالی که مفسّران اتفاق نظر دارند که این سوره(عنکبوت)در مکّه نازل شده است؛در زمانی که خبری از جهاد نبود.

در پاسخ این سؤال گفته اند:معنای مکّی بودن یک سوره این نیست که تمام آن در مکّه نازل شده است؛بلکه مانعی ندارد اکثر آن در مکه و یک یا چند آیه آن در مدینه نازل شده باشد،و به دستور پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آن آیه را در این جا قرار داده باشند؛همان گونه که سوره نحل به اتفاق علما جز سوره های مکی است؛در حالی که سه آیه آخر آن،به یقین بعد از جنگ احد نازل شده است.

سؤال دوّم این که علی علیه السّلام بعد از نزول آیه مزبور از کجا دانست که در زمان حیات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آن فتنه بزرگ واقع نمی شود،در حالی که آیه،اشاره ای به این مطلب ندارد؟ پاسخ این سؤال نیز روشن است؛زیرا منظور از فتنه و آزمایش بزرگ،خطر انحرافاتی است که از اصول و فروع دین،دامن امت را می گیرد و پیداست تا شخص پیامبر صلّی اللّه علیه و آله زنده است،جلوی چنین انحرافاتی را می گیرد؛هنگامی که خورشید غروب کند،خفّاش ها به پرواز در می آیند و هنگامی که خورشید وجود رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله غروب کند منافقان به جولان در می آیند و آزمون بزرگ شروع می شود! سؤال سوّم این که فتنه و آزمونی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در این خطبه اشاره کرد-که بعد از من رخ می دهد-چه بوده است؟در روایتی که مشروح تر از روایت نهج البلاغه است چنین می خوانیم:پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«إنّ أمّتی ستفتن من بعدی فتتأوّل القرآن و تعمل بالرّأی و تستحلّ الخمر بالنّبیذ و السّحت بالهدیّة و الرّبا بالبیع و تحرّف الکتاب عن مواضعه و تغلب کلمة الضّلال فکن جلیس بیتک حتّی تقلّدها فإذا قلّدتها جاشت علیک الصّدور و قلّبت لک الأمور؛امت من بعد از من

آزمایش می شوند.قرآن را مطابق میل خود تفسیر می کنند(و به هر بهانه ای حرام خدا را حلال می کنند)؛شراب را به بهانه نبیذ ⁽¹⁾و حرام و رشوه به صورت هدیه و ربا را با نام بیع، مجاز می شمرند و کتاب خدا را تحریف معنوی می کنند و سخن گمراهان غلبه می کند.تو در آن روز در خانه بنشین تا زمانی که به حکومت رسی؛ولی هنگامی که حکومت در دست تو قرار گرفت،حسد در سینه ها به حرکت در می آید و(مخالفان و حاسدانت) کارهای تو را به هم می ریزند(ولی تو استقامت کن)». ⁽²⁾

این حدیث را که ابن ابی الحدید در تفسیر این خطبه بیان کرده،به خوبی نشان می دهد که فتنه بزرگ،کدام فتنه بوده است. ⁽³⁾

چهارمین و آخرین سؤال این که:چرا علی علیه السّلام درباره شهادت خود سؤال کرد؟مگر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله هنگامی که درباره این فتنه سخن گفت به شهادت او اشاره کرد؟حال آن که در خطبه مورد بحث چیزی در این زمینه دیده نمی شود.

پاسخ این سؤال چنین است:همان گونه که گفتیم،مرحوم سیّد رضی(ره)خطبه را خلاصه کرده؛در روایات مشروح تر چنین آمده است:علی علیه السّلام بعد از آن که ماجرای این فتنه را از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله شنید عرض کرد:یا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،تو به من وعده شهادت دادی؛از خدا بخواه زودتر نصیب من کند.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:اگر تو به زودی شهید شوی چه کسی با«ناکثین»،«قاسطین»و «مارقین»(آتش افروزان جمل و اصحاب معاویه و خوارج)پیکار می کند؟آری،من به تو

وعده شهادت داده ام و شهید هم خواهی شد و محاسن تو از خون فرقت رنگین خواهد شد.(أما إنّی وعدتک الشّهادة و ستشهد،تضرب علی هذه فتخضب هذه). ⁽¹⁾

2-شهادت،افتخار است نه مصیبت

نکته بسیار جالبی که در این بخش از خطبه دیده می شود سخنی است که میان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و علی علیه السّلام رد و بدل می شود؛و آن این که پیغمبر سخن از صبر در برابر شهادت می گوید و علی علیه السّلام سخن از شکر و بشارت.واکنشی این گونه با موضوع شهادت،نشانه اوج ایمان و عشق نسبت به ایثار در راه خدا و ارزش های والای اسلامی است که تاکنون از شخص دیگری جز آن حضرت نقل نشده است و گفتار آن حضرت به هنگامی که در محراب عبادت در خون خود غلطید«فزت و ربّ الکعبة؛به خداوند کعبه پیروز شدم» ادامه همین جریان است.

بخش پنجم

اشاره

و قال:«یا علیّ،إنّ القوم سیفتنون بأموالهم،و یمنّون بدینهم علی ربّهم، و یتمنّون رحمته،و یأمنون سطوته،و یستحلّون حرامه بالشّبهات الکاذبة،و الأهواء السّاهیة،فیستحلّون الخمر بالنّبیذ،و السّحت بالهدیّة، و الرّبا بالبیع»قلت:یا رسول اللّه،فبأیّ المنازل أنزلهم عند ذلک؟أ بمنزلة ردّة،أم بمنزلة فتنة؟فقال:«بمنزلة فتنة».

ترجمه

:

(پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله)فرمود:ای علی،مردم بعد از من با ثروتشان آزمایش می شوند.

دیندار بودن را منّتی بر خدا قرار می دهند و(با این که مرتکب گناهان بزرگی می شوند) انتظار رحمت خدا دارند و خود را از خشمش در امان می بینند.حرام خدا را با شبهات دروغین و هوس های غفلت زا حلال می شمارند.شراب را به نام«نبیذ»،و رشوه را به نام «هدیه»و ربا را به اسم«تجارت»حلال می پندارند.عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله،در چنین شرایطی،این افراد را که دارای چنین صفاتی هستند در چه مرتبه ای قرار دهم؟آیا کار آن ها به منزله ارتداد و بازگشت از دین است یا به منزله فتنه و انحراف از احکام خدا؟ فرمود:به منزله فتنه بدان(و با آنان همچون مسلمانان خطا کار رفتار کن).

شرح و تفسیر: حرام خدا را با کلاه شرعی حلال می شمرند!

حرام خدا را با کلاه شرعی حلال می شمرند!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه که آخرین بخش آن است در ادامه نقل کلام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در خصوص فتنه و آزمون بزرگ که بعد از آن حضرت رخ می دهد،چنین می گوید:«آن حضرت(به من)فرمود:ای علی،مردم بعد از من با ثروتشان آزمایش می شوند.دیندار بودن را منّتی بر خدا قرار می دهند و(با این که مرتکب گناهان بزرگی می شوند)انتظار رحمت از خدا دارند و خود را از خشمش در امان می بینند.حرام خدا را با شبهات دروغین و هوس های غفلت زا حلال می شمرند.شراب را به نام«نبیذ»،و رشوه را به نام«هدیه»و ربا را به اسم«تجارت»،حلال می پندارند!» (و قال:«یا علیّ،إنّ القوم سیفتنون بأموالهم،و یمنّون بدینهم علی ربّهم،و یتمنّون رحمته،و یأمنون سطوته،و یستحلّون حرامه بالشّبهات الکاذبة،و الأهواء السّاهیة،فیستحلّون الخمر بالنّبیذ،و السّحت ⁽¹⁾بالهدیّة،و الرّبا بالبیع») .

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در این بخش از سخنش بر جزئیاتی از این آزمون بزرگ و فتنه فراگیر انگشت می نهد و به پنج وصف از اوصاف گروهی که امتحان می شوند اشاره می کند.قبل از هر چیز تصریح می کند که آن ها به اموالشان امتحان می شوند؛اشاره به این که مال، عمده ترین وسیله امتحان آن هاست؛همان گونه که در هر عصر و زمانی چنین است و دیگر این که آن ها گرفتار غرور بی دلیلی اند؛چرا که مسلمان بودن خود را به رخ مردم می کشند و گویا منّتی بر خدا دارند؛با تمام آلودگی ها خود را مشمول رحمت خدا و در امان از عذاب او می پندارند و چنین است حال تمام گنهکاران مغرور و از خود راضی.قرآن مجید درباره گروهی از اعراب تازه مسلمان که دارای همین صفات بودند،می گوید:

« «یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلامَکُمْ بَلِ اللّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَداکُمْ لِلْإِیمانِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» ؛آن ها بر تو منّت می نهند که اسلام آورده اند؛بگو:

اسلام آوردن خود را بر من منّت نگذارید؛بلکه خدا بر شما منّت می نهد که شما را به سوی ایمان هدایت کرده است اگر(در ادعای ایمان)راستگویید». ⁽¹⁾

و از ویژگی های دیگر آن ها این است که کارهای حرام را که مورد علاقه آن هاست،زیر پوشش های فریبنده ای قرار می دهند یا برای این که مردم را بفریبند و یا حتی وجدان خود را نیز فریب دهند،به سراغ شراب می روند.وقتی به آن ها گفته شود:شراب از محرّمات مسلّم است می گویند:این همان نبیذی است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و اصحابش از آن می نوشیدند؛در حالی که آن نبیذ نه مسکر بود و نه حرام؛بلکه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله هنگامی که یارانش بعد از ورود به مدینه از سرد بودن طبیعت آب مدینه و ناراحتی های گوارشی شکایت کردند،به آنها فرمود:چند دانه ای خرما درون خمره آب بریزید تا مشکل شما بر طرف گردد.این آب نه مضاف می شد و نه خرما در حدّی بود که مسکر شود.از آن می نوشیدند و وضو می گرفتند؛ولی بعضی از گمراهان آن را بهانه کردند؛مقدار زیادی خرما در آب می ریختند و در جای گرمی قرار می دادند تا تخمیر و به مسکر تبدیل شود و آن را به نام نبیذ می نوشیدند. ⁽²⁾

همچنین بسیاری از افراد گناهکار و ضعیف الایمان در گذشته و حال،نام رشوه را هدیه می گذاشتند و نیز در پوشش معاملات صوری به ربا خواری مشغول شده و می شوند.

بدیهی است در محیطهای مذهبی که گناه آشکار،مشکلات زیادی دارد گنهکاران ترجیح می دهند که اعمال خود را در پوشش عناوین فریبنده ای انجام دهند.این همان است که به نام فتنه و آزمون بزرگ از آن خبر داده اند.

و در آخرین جمله از این بخش از خطبه می خوانیم که علی علیه السّلام می گوید:«عرض کردم:

ای رسول خدا،در چنین شرایطی این گونه افراد را که دارای چنین صفاتی دارند،در چه مرتبه ای قرار دهم؟آیا کار آن ها به منزله ارتداد و بازگشت از دین است و یا به منزله فتنه و انحراف از احکام خدا؟فرمود:آن را به منزله فتنه بدان(و با آن ها همچون مسلمانان خطا کار رفتار کن)» (قلت:یا رسول اللّه،فبأیّ المنازل أنزلهم عند ذلک؟ أ بمنزلة ردّة ⁽¹⁾،أم بمنزلة فتنة؟فقال:«بمنزلة فتنة») .

با توجه به این که این افراد ظاهرا دو اصل اساسی دین(توحید و نبوّت)را قبول داشتند و انحراف شدید آن ها در برنامه های عملی بود؛حتی ضروریات دین را به ظاهر انکار نمی کردند و مخالفت های خود را در پوشش عناوین حلال به اصطلاح انجام می دادند؛لذا حکم ارتداد بر آن ها جاری نمی شد و علی علیه السّلام هم هرگز با آنان همچون مرتد عمل نکرد.

نکته: رگ،رگ است این آب شیرین،آب شور

رگ،رگ است این آب شیرین،آب شور

آن چه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در مورد فتنه و آزمون بزرگ در این حدیث بیان فرموده نه تنها در عصر حکومت علی علیه السّلام که در عصر ما نیز با تمام ویژگی ها خود نمایی می کند.بسیاری از افراد،هنگامی که پای مال و ثروت نامشروع به میان می آید،گام های شان می لغزد؛خود را در صف مؤمنان می پندارند؛گویی بر خدا منّت می نهند که مسلمانند و امید به رحمت او دارند! و از همه بدتر ارتکاب گناهان بزرگ در پوشش های عناوین مباح و فریبنده یا به تعبیر دیگر تقلّب نسبت به قانون یعنی از پوشش های ظاهرا قانونی برای فرار از واقعیت قانون استفاده می کنند.

امروز با چشم خود می بینیم بسیاری از ربا خواران به انواع حیله ها متوسّل می شوند؛ گاه به اسم فروختن اسکناس به اسکناس؛گاه از طریق«ضمّ ضمیمه»یعنی شیء ارزانی را به مال مورد نظر ضمیمه کردن و آن را به قیمت های گزاف فروختن؛گاهی به نام کارمزد و گاه بیع شرطهای دروغین یا حق العمل و پورسانت و جریمه دیر کرد و بهانه تورم و امثال این عناوین کاذبه ربا را حلال می شمرند و کار به جایی رسیده که تحقق حدیث معروف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را کاملا احساس می کنیم که فرمود:

«یأتی علی النّاس زمان لاّ یبقی أحد إلاّ أکل الرّبا فإن لم یأکله أصابه من غباره ⁽¹⁾زمانی بر مردم می رسد که ربا دامان همه را می گیرد؛حتی کسانی که از آن بر کنارند گرد و غبارش بر دامانشان می نشیند».

به یقین،این نوع مخالفت با قوانین الهی از مخالفت صریح و آشکار بدتر و خطرناک تر است؛زیرا ممکن است به سرعت در جامعه فراگیر شود،بی آن که به مانعی برخورد کند؛ در حالی که گناهان آشکار چنین نیست و در یک جامعه مذهبی با موانع زیادی برخورد می کند.افزون بر این،این گونه فرار از قانون،گناه مضاعفی است؛هم گناه ربا خواری است و هم ریا کاری و بازی با احکام دین.

به تعبیر دیگر،در این نوع فرار از قانون،تنها صورتی از قانون و حکم الهی باقی می ماند؛بی آن که محتوا و فلسفه آن وجود داشته باشد؛مثلا تحریم ربا خواری به دلیل مفاسد زیادی است که در نظام اقتصادی جامعه به وجود می آید و سبب فاصله طبقاتی و ثروتمندتر شدن ثروتمندان و فقیرتر شدن فقیران می گردد؛به همین جهت زشتی آن از زنای با محارم بیش تر شمرده شده و به جنگ با خدا معرفی شده است و در احادیث اسلامی،هفت نوع مفسده مختلف برای آن ذکر شده که در بحث ربا شرح داده ایم. ⁽²⁾

آیا با یک صورت سازی و مثلا اضافه کردن یک سیر نبات یا یک قوطی کبریت با یک

معامله سنگین ربوی،همه این مفاسد حل می شود؟!!هرگز!آیا به گفته مرحوم وحید بهبهانی تمام مشکل در کلمه سحت و رباست؟و تمام گناه ربا فقط به این الفاظ بر می گردد یا حکمتی در این حکم بوده،که باید ملحوظ شود؟! ***

خطبه 157: مردم را به تقوا،تشویق و ترغیب می کند

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یحثّ الناس علی التّقوی

⁽¹⁾ از خطبه های امام علیه السّلام است که در آن،مردم را به تقوا،تشویق و ترغیب می کند.

خطبه در یک نگاه

در این خطبه،امام علیه السّلام مانند بسیاری از خطبه های نهج البلاغه،سخن را با حمد و ثنای الهی شروع می کند؛سپس در چند بخش به مسائل حساسی می پردازد.در بخش اوّل از عبرت گرفتن از تاریخ پیشینیان-که سرنوشت مشابهی با ما دارند-سخن می گوید و ما را به اعماق تاریخ گذشته فرو می برد تا آینده خویش را آشکارا ببینیم و راه

سعادت را پیدا کنیم.

در بخش دوّم،به اهمّیّت تقوا و برگرفتن زاد و توشه از زندگی دنیا برای آخرت اشاره می کند و هشدار می دهد که پایان زندگی هیچ کس نمایان نیست.بکوشید تا غافلگیر نشوید.

در بخش سوّم از مراقبان الهی نسبت به اعمال انسان از جمله اعضای پیکر هر شخص و فرشتگانی که حافظان اعمالند،یاد می کند.

در بخش چهارم به پایان زندگی و عالم غربت قبر و خانه تنهایی و فنای دنیا و بر پایی قیامت اشاره کرده،با جملات کوتاه و تکان دهنده ای در این زمینه،خطبه را به پایان می برد.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الّذی جعل الحمد مفتاحا لذکره،و سببا للمزید من فضله،و دلیلا علی آلائه و عظمته.

عباد اللّه،إنّ الدّهر یجری بالباقین کجریه بالماضین؛لا یعود ما قد ولّی منه،و لا یبقی سرمدا ما فیه.

آخر فعاله،کأوّله.متشابهة أموره،متظاهرة أعلامه.فکأنّکم بالسّاعة تحدوکم حدو الزّاجر بشوله:فمن شغل نفسه بغیر نفسه تحیّر فی الظّلمات،و ارتبک فی الهلکات،و مدّت به شیاطینه فی طغیانه،و زیّنت له سیّیء أعماله.فالجنّة غایة السّابقین،و النّار غایة المفرّطین.

ترجمه

:

حمد و ستایش،مخصوص خداوندی است که«حمد»را کلید ذکر و یاد خود قرار داده و آن را سبب فزونی فضل و رحمتش و دلیل بر نعمت ها و عظمتش ساخته است.

بندگان خدا!روزگار بر بازماندگان،آن سان می گذرد که بر پیشینیان گذشت.آن چه از زندگی دنیا گذشته است باز نمی گردد و آن چه در آن هستیم جاودان نمی ماند.آخرین کار این جهان،همچون نخستین کار اوست.امورش شبیه به یکدیگر و نشانه هایش روشن و آشکار است.گویا ساعت(پایان زندگی)شما را با سرعت به پیش می راند؛همان گونه که ساربان،شتران سبکبار را.آن کس که به غیر خویش پردازد و از خود غافل شود،در تاریکی ها سرگردان می ماند و در مهلکه ها گرفتار می شود.شیاطین او را در طغیانش به

پیش می رانند و اعمال بدش را در نظرش نیک جلوه می دهند.بهشت سر منزل پیش تازان(در طاعت خدا)و آتش دوزخ پایان کار کوتاهی کنندگان و تقصیر کاران است.

شرح و تفسیر: توجهی دیگر به مبدأ و معاد

توجهی دیگر به مبدأ و معاد

امام علیه السّلام خطبه را با حمد خداوند اما با تعبیرات تازه ای آغاز می کند و می فرماید:«حمد و ستایش،مخصوص خداوندی است که«حمد»را کلید ذکر و یاد خود قرار داده و آن را سبب فزونی فضل و رحمتش و دلیل بر نعمت ها و عظمتش ساخته است» (الحمد ⁽¹⁾للّه الّذی جعل الحمد مفتاحا لذکره،و سببا للمزید من فضله،و دلیلا علی آلائه و عظمته) .

در این که منظور از«ذکر»در این جا چیست؟گاه گفته شده:قرآن مجید است که در بعضی از آیات قرآن از آن به ذکر تعبیر شده؛چرا که سوره حمد سرآغاز آن می باشد (بنابر این که سوره حمد،نخستین سوره ای باشد که بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نازل شده یا قرآن به صورت کنونی در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به دستور حضرتش گردآوری شده و سوره حمد سرآغاز آن بوده باشد ⁽²⁾).

و یا این که به چندین سوره از قرآن اشاره است که با حمد خدا آغاز می شود(سوره های حمد،انعام،کهف،سبأ و فاطر).

یا این که ذکر،اشاره به هر گونه یاد خداست و در احادیث اسلامی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله وارد شده که«کلّ کلام لا یبدأ فیه بحمد اللّه فهو أجذم؛هر سخنی که با حمد خدا

شروع نشود بریده است». ⁽¹⁾

به همین دلیل،سرآغاز غالب خطبه های پیامبر اکرم و معصومین علیهم السّلام را حمد و ستایش پروردگار مشاهده می کنیم و جمله «سببا للمزید من فضله» اشاره به آیه شریفه «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ» می باشد که شکر و حمد خدا را مایه فزونی نعمت قرار داده است. ⁽²⁾

توجه داشته باشید که در بسیاری از آیات قرآن،حمد به معنای شکر به کار رفته است.

و جمله «دلیلا علی آلائه و عظمته» اشاره به این است که هنگامی که حمد و ستایش و شکر خدا را به جا می آوریم هم به نعمت های گوناگون او توجّه می کنیم و هم به مقام عظمتش.

سپس امام علیه السّلام بندگان خدا را مخاطب قرار داده و نسبت به ناپایداری دنیا هشدار می دهد و به عبرت گرفتن از پیشینیان توصیه می کند و می فرماید:«بندگان خدا!روزگار بر بازماندگان،آن سان می گذرد که بر پیشینیان گذشت!» (عباد اللّه،إنّ الدّهر ⁽³⁾یجری بالباقین کجریه بالماضین) .

این سخن،اشاره به مطلب معروفی است که می گوییم تاریخ همواره تکرار می شود و حوادث امروز-با تفاوت مختصری-همچون حوادث دیروز است.و بعد در توضیح آن می فرماید:«آن چه از زندگی دنیا گذشته است باز نمی گردد و آن چه در آن هستیم جاودان نمی ماند.آخرین کار این جهان،همچون نخستین کار اوست؛امورش شبیه به یکدیگر و

نشانه هایش روشن و آشکار است» (لا یعود ما قد ولّی منه،و لا یبقی سرمدا ما فیه.

آخر فعاله،کأوّله.متشابهة أموره،متظاهرة أعلامه) .

آری،اگر دقت کنیم سلسله ای از اصول کلی را بر تاریخ بشر حاکم می بینیم که هر روز در چهره جدیدی خود را نشان می دهد و به همین دلیل،هر کس می تواند به آینده خود با دقت در تاریخ گذشتگان،آگاه شود؛چرا که تاریخ دیروز آینه تمام نمای امروز است.

پیوسته گروهی به قدرت می رسند و همه چیز را در قبضه خود می گیرند؛چیزی نمی گذرد که ناتوان می شوند و قدرت را به اختیار یا به اجبار به دیگران می سپارند.

هنگامی که سرآمد حکومت آن ها فرا رسید به حکم قطعی پروردگار باید جای خود را به دیگران دهند: «فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ» .

همواره گروهی متولّد می شوند؛سپس به جوانی می رسند بعد وارد مرحله پیری و ناتوانی می شوند و همچون برگ خشکیده ای در برابر تندباد اجل قرار می گیرند و به مردگان می پیوندند و در زیر خاک های تیره و تار پنهان می شوند.

زادن و کشتن و پنهان کردن چرخ را رسم و ره دیرین است!

سپس امام علیه السّلام با ذکر این مقدمه به چند نصیحت و اندرز پر معنا پرداخته،می فرماید:

گویا ساعت(پایان زندگی)شما را با سرعت به پیش می راند؛همان گونه که ساربان شتران سبکبار را! (فکأنّکم بالسّاعة تحدوکم ⁽¹⁾حدو الزّاجر بشوله) .

با توجه به این که زاجر به ساربانی گفته می شود که با شدت،شتران را می راند و«شول» (جمع شائله)به شترانی گفته می شود که سبکبار باشند؛یعنی مدتی از وضع حملشان گذشته و پستانشان خشکیده است و طبیعتا ساربان ملاحظه حال آن ها را نمی کند، چنین نتیجه می گیریم که روزگار و سرآمد عمر با شدت هر چه بیش تر مردم را به سوی فنا می راند.

شب ها و روزها به سرعت می گذرد.سال و ماه ها طی می شود.حوادث غیر منتظره، بیماری ها،بلاها،جنگ ها و امور دیگری از این قبیل همه و همه،انسان ها را هدف گرفته اند.

بعد از این هشدار،همگان را به این حقیقت متوجّه می سازد و می فرماید:«آن کس که به غیر خویش پردازد و از خود غافل شود،در تاریکی ها سرگردان می ماند و در مهلکه ها گرفتار می شود.شیاطین او را در طغیانش به پیش می رانند و اعمال بدش را در نظرش جلوه می دهند!» (فمن شغل نفسه بغیر نفسه تحیّر فی الظّلمات،و ارتبک ⁽¹⁾فی الهلکات،و مدّت به شیاطینه فی طغیانه،و زیّنت له سیّیء أعماله) .

هر انسانی مجموعه ای از عیوب و نقصان ها و نقاط ضعف را در خود دارد و تنها راه نجات او پرداختن به اصلاح آن هاست تا به تدریج به صورت انسان کاملی درآید و شایسته قرب خدا و نام والای خلیفة اللّه شود؛ولی کسی که به بیرون خویش یعنی به انسان های دیگر یا مسایلی از قبیل:مال و مقام و ثروت و جاه بپردازد،سرگردانی و گرفتاری او یقینی است و از آن اسفبارتر این که شیاطین،چنین انسان غافلی را در طغیانش تشویق می کنند و اعمال زشت او را چنان زینت می دهند که جزو نقاط قوّت خود می شمرد و به آن افتخار می کند.بدیهی است چنین انسان گرفتاری راه نجاتی نخواهد داشت.

قرآن مجید درباره این گونه افراد می فرماید:« «کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْکافِرِینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» ؛آن ها همچون کسی اند که در ظلمت ها گرفتار شده و از آن خارج نمی گردد.آری،این گونه برای کافران،اعمال زشتی را که انجام می دادند،تزیین شده است». ⁽²⁾

و در پایان این بخش به سرنوشت نهایی و سرانجام کار اشاره کرده،می فرماید:

«بهشت،سرمنزل پیش تازان و آتش دوزخ پایان کار تقصیر کاران است» (فالجنّة غایة السّابقین،و النّار غایة المفرّطین) .

منظور از«سابقین»سبقت گیرندگان در مسیر طاعت خداست؛که سرمنزل مقصودشان بهشت است؛همان گونه که قرآن می فرماید: «سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِینَ آمَنُوا» . ⁽¹⁾

و جمله «و النّار غایة المفرّطین» اشاره به کسانی است که به علت کوتاهی و تقصیر و از دست دادن فرصت ها گرفتار خسران و زیان شده و سرانجام شان دوزخ است؛همان گونه که قرآن درباره این افراد می گوید:«روز قیامت می گویند:ای افسوس بر ما که درباره قیامت کوتاهی کردیم!» «قالُوا یا حَسْرَتَنا عَلی ما فَرَّطْنا فِیها» . ⁽²⁾

نکته: چگونه تاریخ تکرار می شود؟

چگونه تاریخ تکرار می شود؟

تاریخ بشر مجموعه ای است از حوادث بی شمار و بسیار متنوّع و گوناگون؛ولی هنگامی که درست در آن دقّت می کنیم می توانیم ویژگی هایی برای حوادث گوناگون آن پیدا کنیم و همه را در گروه های معیّن و عناوین خاصّی بگنجانیم،بخشی از آن ویژگی ها چنین است:

1-زوال سریع نعمت ها و قدرت ها:آری نعمت ها و قدرت ها به سرعت می آیند و می روند و جای خود را به دیگری می سپارند.

2-ناپایداری:از ویژگی های حوادث این جهان،ناپایداری است.تا انسان به چیزی دل خوش می کند،آن را از دست می دهد و تا به کسی دل می بندد،جای خالی او را مشاهده می کند.

3-بی وفایی در مردم دنیا و حوادث این جهان،یکی دیگر از صفات چشمگیر است؛تا آن جا که به صورت ضرب المثل درآمده،می گویند:«دنیا به چه کسی وفا کرده که به ما کند؟».

4-غرورها و شکست های ناشی از آن:تاریخ جهان،افراد و گروه های زیادی را به خاطر دارد که روزی پیروز شدند و در پی پیروزی مغرور گشتند؛ولی سرانجام غرورشان آن ها را بر خاک ذلّت نشاند و بینی آن ها را به خاک مالید.

5-تغییر حالات و روحیات:نزدیک ترین دوستان انسان،گاه خطرناک ترین دشمن او می شوند.گاهی دوستان دیروز،دشمنان امروزند.این ویژگی مخصوصا در میان حاکمان و سیاستمداران جهان کاملا به چشم می خورد.

6-زمینه های محبّت و نفرت:آن چه باقی می ماند و مایه یاد نیک مردم جهان است نیکی ها،محبّت ها،جوانمردی ها و اخلاص هاست و آن چه مایه نفرین و لعنت و بدنامی می شود،ظلم و ستم ها و ناجوانمردی هاست.

بخش دوّم

اشاره

اعلموا،عباد اللّه،أنّ التّقوی دار حصن عزیز،و الفجور دار حصن ذلیل، لا یمنع أهله،و لا یحرز من لجأ إلیه.ألا و بالتّقوی تقطع حمة الخطایا،و بالیقین تدرک الغایة القصوی.

عباد اللّه،اللّه اللّه فی أعزّ الأنفس علیکم،و أحبّها إلیکم:فإنّ اللّه قد أوضح لکم سبیل الحقّ و أنار طرقه.فشقوة لازمة،أو سعادة دائمة! فتزوّدوا فی أیّام الفناء لأیّام البقاء.قد دللتم علی الزّاد،و أمرتم بالظّعن،و حثثتم علی المسیر؛فإنّما أنتم کرکب وقوف،لا یدرون متی یؤمرون بالسّیر.ألا فما یصنع بالدّنیا من خلق للآخرة!و ما یصنع بالمال من عمّا قلیل یسلبه،و تبقی علیه تبعته و حسابه! عباد اللّه،إنّه لیس لما وعد اللّه من الخیر مترک،و لا فیما نهی عنه من الشّرّ مرغب.

عباد اللّه،أحذروا یوما تفحص فیه الأعمال،و یکثر فیه الزّلزال و تشیب فیه الأطفال.

ترجمه

:

بندگان خدا بدانید که تقوا دژی است محکم و استوار(که ساکنان خود را از گزند عذاب دنیا و آخرت حفظ می کند)و فجور و بی تقوایی،حصاری است سست و بی دفاع که ساکنانش را(از خطرها)باز نمی دارد و کسی را که به آن پناه برد حفظ نمی کند.آگاه باشید

با تقوا می توان نیش زهر آلود گناهان را قطع کرد و با یقین به برترین مرحله مقصود رسید.

بندگان خدا!خدا را خدا را؛مراقب عزیزترین و محبوب ترین نفوس نسبت به خویش باشید(دست کم بر خود رحم کنید؛)چرا که خداوند راه حق را برای شما آشکار ساخته و طرق آن را روشن نموده است و سرانجام کار(از دو حال خارج نیست)یا بدبختی دایمی است و یا نیکبختی همیشگی؛حال که چنین است در این ایّام فانی برای ایّام باقی زاد و توشه فراهم سازید،زاد و توشه لازم به شما معرفی شده و فرمان کوچ داده شده است و با سرعت شما را به حرکت در آورده اند.شما همچون کاروانی هستید که در منزلگاهی توقف کرده و نمی دانید چه وقت دستور حرکت به او داده می شود.بدانید آن کس که برای آخرت آفریده شده با دنیا(و دنیا پرستی)چه کار دارد؟و آن کس که به زودی ثروتش را از او می گیرند،با اموال و ثروت دنیا چه می کند؟ثروتی که(سودش برای دگران است و) مؤاخذه و حسابش بر او.ای بندگان خدا!آن چه را خداوند وعده نیک نسبت به آن داده است جای ترک نیست و آن چه را از بدی ها نهی کرده قابل دوست داشتن نمی باشد.ای بندگان خدا!از روزی که اعمال بررسی دقیق می شود،بر حذر باشید؛روزی که تزلزل و اضطراب در آن بسیار است و کودکان در آن پیر می شوند!

شرح و تفسیر: ناپایداری دنیا

ناپایداری دنیا

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام بعد از بیانات گذشته پیرامون ناپایداری دنیا و آماده ساختن مخاطبان خود برای شنیدن اندرزهای نافع و سودمند می فرماید:«بندگان خدا بدانید که تقوا دژی است محکم و استوار(که ساکنان خود را از گزند عذاب دنیا و آخرت حفظ می کند)و فجور و بی تقوایی،حصاری سست و بی دفاع که ساکنانش را(از خطرها) باز نمی دارد و کسی را که به آن پناه برد حفظ نمی کند» (اعلموا،عباد اللّه،أنّ التّقوی دار حصن عزیز،و الفجور دار حصن ذلیل،لا یمنع أهله،و لا یحرز من لجأ إلیه ) .

اشاره به این که تقوا که یک ملکه نیرومند باز دارنده باطنی است،انسان را از آلودگی به گناهان باز می دارد و همین امر سبب می شود از پیامدهای نامطلوب گناه در دنیا و آخرت در امان بماند؛به عکس افراد بی تقوا در برابر وسوسه های نفس و شیاطین جن و انس نفوذ پذیرند و به آسانی در پرتگاه گناه می لغزند و سقوط آن ها سبب رسوایی در دنیا و عذاب الهی در آخرت می شود.

سپس دوّمین اثر مهم تقوا را چنین بیان می فرماید:«آگاه باشید با تقوا می توان نیش زهر آلود گناهان را قطع کرد و با یقین به برترین مرحله مقصود رسید» (ألا و بالتّقوی تقطع حمة ⁽¹⁾الخطایا،و بالیقین تدرک الغایة القصوی) .

امام علیه السّلام در این جا گناهان را به حیوانات گزنده سمی همچون مار و عقرب تشبیه کرده که تقوا نیش زهر آلود آن ها را قطع می کند.آری!تقوا پادزهری است مؤثر و حیات بخش و از آن جا که تقوا و یقین،لازم و ملزوم یکدیگرند می فرماید:کسی که بر مرکب یقین سوار شود به سر منزل مقصود خواهد رسید.یقین،عامل حرکت است و تقوا بر طرف کننده موانع راه.همیشه بی تقوایی ها از ضعف یقین سرچشمه می گیرد.آیا کسی که به این آیه یقین دارد که می فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً» ؛به یقین کسانی که اموال یتیمان را به ظلم و ستم می خورند(در حقیقت)تنها آتش می خورند» ⁽²⁾،می تواند مال یتیم بخورد؟ آیا کسی را پیدا می کنید که قطعه ای از آتش سوزان را بردارد و در دهان بگذارد؟!! آن گاه امام علیه السّلام برای تحریک مخاطبان و تشویق آن ها به برگرفتن زاد و توشه از این دنیای فانی می فرماید:«ای بندگان خدا،خدا،خدا را خدا را؛مراقب عزیزترین و محبوب ترین نفوس نسبت به خویش باشید» (عباد اللّه،اللّه اللّه فی أعزّ الأنفس علیکم،و

أحبّها إلیکم) .

به یقین منظور از عزیزترین نفوس در این عبارت،خود انسان است؛چرا که حبّ ذات، طبیعی هر انسانی است و اگر به اشخاص و اشیای دیگر علاقه دارد از پرتو حبّ ذات است؛ چرا که آن ها را در سرنوشت خود مؤثر می داند(بگذریم از گروه بسیار اندکی که خویشتن خویش را به کلی فراموش می کنند؛جز خدا نمی بینند و جز خدا نمی جویند و جز خدا نمی خواهند).

به هر حال،مقصود این است که شما اگر به هیچ کس رحم نمی کنید دست کم به خود رحم کنید و اگر منافع هیچ کس را در نظر نمی گیرید،حدّاقل منافع خود را در نظر بگیرید که این علاقه به خویشتن،جزء فطرت شماست.

و به دنبال آن،هشدار می دهد:«خداوند راه حق را برای شما آشکار ساخته و طرق آن را روشن نموده است،و سرانجام کار(از دو حال خارج نیست)یا بدبختی دایمی است و یا نیکبختی همیشگی» (فإنّ اللّه قد أوضح لکم سبیل الحقّ و أنار طرقه.فشقوة لازمة،أو سعادة دائمة!) .

آن گاه امام علیه السّلام به بیان اسباب رسیدن به سعادت دایمی و پرهیز از شقاوت همیشگی پرداخته،چنین می فرماید:«حال که چنین است در این ایّام فانی برای ایّام باقی زاد و توشه تهیه کنید.زاد و توشه لازم به شما معرفی شده و فرمان کوچ داده شده است،و با سرعت شما را به حرکت در آورده اند»( فتزوّدوا فی أیّام الفناء لأیّام البقاء.قد دللتم علی الزّاد،و أمرتم بالظّعن ⁽¹⁾،و حثثتم ⁽²⁾علی المسیر) .

ناگفته پیداست که منظور از تهیه زاد و توشه همان زاد و توشه تقوا و اعمال صالح است که در قرآن مجید به آن اشاره شده:« «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» ؛زاد و توشه بیندوزید که بهترین زاد و توشه،تقواست». ⁽³⁾

جمله«أمرتم بالظّعن...»می تواند اشاره به امر تشریعی الهی باشد که در آیات مربوط به فنای دنیا و این که هر کسی سرانجام طعم مرگ را می چشد به دلالت التزامی آمده است و می تواند اشاره به امر تکوینی باشد؛زیرا خداوند اسباب و عوامل حرکت را چنان آفریده که کودکان به سرعت جوان و جوانان پیر و پیران به سوی دیار بقا می شتابند و با جمله «وَ سارِعُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ» ⁽¹⁾دستور سیر سریع را به سوی اسباب آمرزش و مغفرت صادر فرموده است.

در نامه 31 نهج البلاغه نیز می خوانیم که امام علیه السّلام خطاب به فرزندش(امام حسن علیه السّلام) می فرماید:«یا بنیّ أنّ من کانت مطیّته اللّیل و النّهار،فإنّه یسار به و إن کان واقفا،و یقطع المسافة و إن کان مقیما وادعا؛پسرم!آن کس که مرکبش شب و روز است،همواره در حرکت خواهد بود؛هر چند ظاهرا ساکن است و قطع مسافت می کند؛ گرچه در جای خود ایستاده و راحت است».

و در ادامه سخن تشبیه رسا و گویایی برای مردم دنیا ذکر کرده،می فرماید:«شما همچون کاروانی هستید که در منزلگاهی توقف کرده،و نمی دانید چه وقت دستور حرکت به شما داده می شود»( فإنّما أنتم کرکب ⁽²⁾وقوف،لا یدرون متی یؤمرون بالسّیر) .

ممکن است این سؤال مطرح شود که امام علیه السّلام در جمله «أمرتم بالظّعن...» می فرماید:

فرمان حرکت صادر شده،در حالی که در جمله«لا یدرون متی یؤمرون بالسّیر» (نمی دانند چه وقت دستور حرکت داده می شود)می فرماید:هنوز دستور حرکت صادر نشده؛این دو تعبیر چگونه با یکدیگر سازگار است؟ با قدری توجه در می یابیم که اوّلی اشاره به حرکت در دنیا به سوی کمال و سرعت

و شتاب در فراهم کردن اسباب مغفرت و دوّمی اشاره به کوچ کردن از دنیا به سوی آخرت می باشد و ابهام برطرف می گردد.

به هر حال،این تشبیه به صورت دیگری در کلمات قصار آمده است؛آن جا که می فرماید:«أهل الدّنیا کرکب یسار بهم و هم نیام؛اهل دنیا همچون قافله ای اند که آن ها را به پیش می رانند،در حالی که در خوابند». ⁽¹⁾

این خواب،همان حالت غفلتی است که برای بسیاری از مردم حاصل است.

سپس برای روشن تر شدن این حقیقت،چنین می فرماید:«آگاه باشید!آن کس که برای آخرت آفریده شده با دنیا(و دنیا پرستی)چه کار دارد؟!و آن کس که به زودی ثروتش را از او می گیرند دیگران با اموال و ثروت دنیا چه می کند؟!ثروتی که(سودش برای است و)مؤاخذه و حسابش بر او است!» (ألا فما یصنع بالدّنیا من خلق للآخرة!و ما یصنع بالمال من عمّا قلیل یسلبه،و تبقی علیه تبعته ⁽²⁾و حسابه!) .

اگر منزلگاه اصلی ما آخرت است و دنیا گذرگاهی بیش نیست،چرا این قدر به دنیا دل بسته ایم؟و اموالی که چند روزی به رسم امانت در دست ما سپرده شده و سرانجام آن را به دیگران می سپاریم و در قیامت حساب و کتابش را باید پس دهیم چرا این همه برای به دست آوردنش جانفشانی می کنیم و حلال و حرام را به هم می آمیزیم؟ امام علیه السّلام در ادامه این سخن برای ترغیب و تشویق مردم به خیرات و نیکی ها و پرهیز از بدی ها از دو منطق مؤثر دیگر بهره می گیرد:

نخست می گوید:«ای بندگان خدا!آن چه را خداوند وعده نیک بر آن داده است جای ترک نیست و آن چه را از بدی ها نهی کرده قابل دوست داشتن نمی باشد!» (عباد اللّه،إنّه لیس لما وعد اللّه من الخیر مترک،و لا فیما نهی عنه من الشّرّ مرغب) .

اشاره به این که آن کس که امر و نهی کرده و وعده پاداش و کیفر داده یک فرد عادی نیست که جای گفتگو و تردید در آن باشد؛خداوند قادر قهار چنین فرموده است.

و در تعبیر دوّم می فرماید:«ای بندگان خدا!از روزی که اعمال بررسی دقیق می شود، بر حذر باشید؛روزی که تزلزل و اضطراب در آن بسیار است و کودکان در آن پیر می شوند» (عباد اللّه،احذروا یوما تفحص فیه الأعمال،و یکثر فیه الزّلزال،و تشیب ⁽¹⁾فیه الأطفال) .

در آن روز،تمام اعمال،هر چند ظاهرا کوچک و ناچیز باشد با دقت و سخت گیری بررسی خواهد شد؛همان گونه که قرآن مجید می گوید:« «یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّهُ إِنَّ اللّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ» ؛اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی(کار نیک یابد)باشد و در دل سنگی یا در(گوشه ای از)آسمان ها و زمین قرار گیرد خداوند آن را(در قیامت برای حساب)می آورد؛خداوند دقیق و آگاه است». ⁽²⁾

و منظور از فزونی زلزله در آن روز،تزلزل افکار و لرزیدن دل ها از هول محشر و وحشت از نتیجه اعمال است.

درست است که در پایان این جهان،زلزله به معنای حقیقی،تمام جهان را به لرزه در می آورد و همه چیز زیر و رو می شود؛ولی آن چه در بالا آمده مربوط به صحنه محشر است که در آن جا زلزله به معنای حقیقی آن وجود دارد؛بلکه هر چه هست اضطراب است و وحشت و تزلزل خاطرها.

تعبیر به «تشیب فیه الأطفال» کنایه از شدت و عمق وحشت آن صحنه است که در

تعبیرات روزمرّه نیز به کار می رود.می گوییم حادثه به اندازه ای سنگین است که انسان را پیر می کند؛همان گونه که در قرآن مجید می فرماید:« «فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِیباً» ؛اگر کافر شوید،چگونه خود را(از عذاب الهی)بر کنار می دارید، در آن روز که کودکان را پیر می کند؟!». ⁽¹⁾

بعضی چنین پنداشته اند که پیر شدن اطفال در آن جا به معنای حقیقی آن است؛نه معنای کنایی؛ولی این احتمال بسیار بعید است؛زیرا در آن روز طفلی که محکوم به مجازات الهی باشد و بر اثر وحشت گرفتار پیری زودرس شود،وجود ندارد.

بخش سوّم

اشاره

اعلموا،عباد اللّه،أنّ علیکم رصدا من أنفسکم،و عیونا من جوارحکم،و حفّاظ صدق یحفظون أعمالکم،و عدد أنفاسکم،لا تسترکم منهم ظلمة لیل داج،و لا یکنّکم منهم باب ذو رتاج و إنّ غدا من الیوم قریب.

یذهب الیوم بما فیه،و یجیء الغد لاحقا به،فکأنّ کلّ امریء منکم قد بلغ من الأرض منزل وحدته،و مخطّ حفرته.فیا له من بیت وحدة،و منزل وحشة،و مفرد غربة!و کأنّ الصّیحة قد أتتکم،و السّاعة قد غشیتکم،و برزتم لفصل القضاء،قد زاحت عنکم الأباطیل،و اضمحلّت عنکم العلل، و استحقّت بکم الحقایق،و صدرت بکم الأمور مصادرها،فاتّعظوا بالعبر، و اعتبروا بالغیر،و انتفعوا بالنّذر.

ترجمه

:

ای بندگان خدا بدانید که مراقبانی از خودتان بر شما گماشته شده و دیده بانانی از اعضای پیکرتان،و نیز حسابدارانی راستگو مراقب شمایند که اعمالتان و حتی شماره نفس هایتان را ثبت می کنند.نه ظلمت شب تاریک شما را از آن ها پنهان می دارد و نه درهای محکم و فرو بسته.فردا به امروز نزدیک است،امروز آن چه را در آن است با خود می برد و فردا پشت سر آن فرا می رسد(و به این ترتیب،عمر به سرعت سپری می شود).

گویی هر یک از شما به سر منزل تنهایی و حفره گور خویش رسیده است.ای وای از آن خانه تنهایی و منزلگاه وحشت و جایگاه غربت.گویی نفخه صور و صیحه قیامت فرا رسیده،رستاخیز،شما را در بر گرفته و در صحنه دادگاه الهی حاضر شده اید.باطل از شما

رخت بربسته؛عذر تراشی ها از میان رفته؛حقایق برای تان مسلّم شده و حوادث،شما را به سرچشمه اصلی رسانده است(و نتایج اعمال خود را آشکارا می بینید).حال که چنین است از عبرت ها پند گیرید،از دگرگونی نعمت ها اندرز پذیرید و از هشدار هشدار دهندگان بهره گیرید.

شرح و تفسیر: حضور در دادگاه الهی

حضور در دادگاه الهی

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه برای تکمیل نصایح گذشته به سه نکته مهم اشاره می فرماید:نخست درباره مراقبان و کاتبان و حافظان اعمال و سپس درباره مرگ و قبر و مشکلات آن و سرانجام درباره حساب و کتاب قیامت که در مجموع،روح خفتگان را بیدار و غافلان را هشیار می کند.

در قسمت اوّل می فرماید:«ای بندگان خدا بدانید که مراقبانی از خودتان بر شما گماشته شده و دیده بانانی از اعضای پیکرتان،و نیز حسابدارانی راستگو که مراقب شمایند که اعمالتان و حتی شماره نفس هایتان را ثبت می کنند» (اعلموا،عباد اللّه، أنّ علیکم رصدا من أنفسکم،و عیونا من جوارحکم،و حفّاظ صدق یحفظون أعمالکم،و عدد أنفاسکم) .

و در ادامه در وصف این مراقبان اعمال می فرماید:«نه ظلمت شب تاریک شما را از آن ها پنهان می دارد و نه درهای محکم و فرو بسته!» (لا تسترکم منهم ظلمة لیل داج ⁽¹⁾،و لا یکنّکم ⁽²⁾منهم باب ذو رتاج ⁽³⁾) .

جمله«أنّ علیکم رصدا من أنفسکم...»اشاره به گواهی اعضای پیکر انسان و حتی پوست تن او در قیامت است؛آن گونه که قرآن می گوید:« «یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ» ؛روزی که زبان ها و دست ها و پاهای آن ها بر ضدّ آن ها گواهی می دهد و اعمالشان را بازگو می کند». ⁽¹⁾و نیز می فرماید:« «حَتّی إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ» ؛وقتی(کنار آتش دوزخ)می رسند گوش ها و چشم ها و پوست های تنشان به آن چه می کردند گواهی می دهند.به پوست های تنشان می گویند:چرا بر ضدّ ما گواهی دادید آن ها جواب می دهند:همان خدایی که هر موجودی را به نطق درآورده،ما را گویا ساخته است». ⁽²⁾

با توجه به این که«رصد»به معنای مراقب است و«عیونا»به معنای دیده بان ها،روشن می شود که این دو از قبیل اجمال و تفصیل است؛یعنی مراقبان اعمال انسان در درجه اوّل،همان اعضا و جوارح اویند که در قیامت به نطق می آیند و تمام اعمال را گواهی می دهند.این که جمعی از شارحان نهج البلاغه«رصد»را به معنای وجدان اخلاقی انسان گرفته اند که او را بر بدی ها ملامت می کند،اشتباه است؛زیرا وجدان قاضی درون است؛نه مراقب و گواه که در مفهوم«رصد»نهفته است.

آیا این گواهی با زبان قال و نطق معمولی است و یا با زبان حال و شهادت آثار است؟ هر دو احتمال ممکن است؛چرا که انسان هر عملی انجام می دهد در تمام اعضای او اثر می گذارد و در قیامت،این آثار بازگو کننده تمام اعمالی است که انسان در طول عمر خود انجام داده و نیز قابل تبدیل به امواج صوتی است که همگان آن را بشنوند.

و جمله «و حفّاظ صدق...» اشاره به فرشتگانی است که مأمور ثبت و ضبط اعمال

انسان است؛آن گونه که قرآن کریم می فرماید:« «وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ کِراماً کاتِبِینَ یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ» ؛و بی شک،نگاهبانانی بر شما گمارده شده و الا مقام و نویسنده(اعمال نیک و بد شما)که می دانند شما چه می کنید». ⁽¹⁾

در این جا سؤال معروفی مطرح است و آن این است که با وجود علم خداوند به همه حقایق جهان هستی و این که به ما از خود ما نزدیک تر است چه نیازی به این مراقبان و گواهان است؟ پاسخ این پرسش با توجه به یک نکته روشن می شود.انسان موجودی است مادی و با جهان ماورای ماده آشنایی زیادی ندارد و نزدیک بودن خداوند را به خود احساس نمی کند؛اما هنگامی که گفته شود اعضای پیکر و پوست تن شما در قیامت گواه تن شماست این مطلب را به خوبی درک می کند؛همچنین اگر گفته شود:دو فرشته الهی همیشه با شماست و اعمال و کردار شما را ثبت و ضبط می کند،این گونه امور او را به موضوع مراقبت توجّه بیشتری می دهد و عامل بازدارنده مؤثری در برابر گناهان اوست.

خداوند متعال می خواهد به هر وسیله بندگانش را از گناهان باز دارد و گواه قرار دادن اعضای پیکر و فرشتگان یکی از این وسائل است.

جالب این که این گواهان همه چیز حتی تعداد نفس کشیدن های ما را ثبت می کنند و برای نوشتن نامه اعمال ما نیازی به روشنایی چراغ ندارند؛حتی در ظلمت مطلق نیز می نویسند و ثبت می کنند؛اما نوشتن آن ها چگونه است؟به یقین مانند نوشتن ما نیست؛هر چند جزئیات آن را نمی دانیم.

در ادامه بحث حافظان و مراقبان اعمال از مرگ و قبر سخن به میان می آید؛مرگ و قبری که توجّه به آن،خفتگان را بیدار و هوسبازان را هشیار می کند؛می فرماید:«فردا به امروز نزدیک است،امروز آن چه را در آن است با خود می برد و فردا پشت سر آن فرا می رسد(و به این ترتیب،عمر به سرعت سپری می شود)» (و إنّ غدا من الیوم قریب.

یذهب الیوم بما فیه،و یجیء الغد لاحقا به) .

منظور از«فردا»فردای مرگ و پایان عمر است که اگر انسان آن را دور پندارد،در گرداب غفلت فرو می رود و هنگامی که آن را نزدیک ببیند مراقب اعمال خویش و تسویه حساب و ادای حقوق و توبه از گناهان می شود.

و به راستی پایان عمر دور نیست،حتی اگر انسان عمر طبیعی طولانی کند؛چرا که سال و ماه به سرعت می گذرد و کودکان،جوان و جوانان پیر می شوند؛ضمن این که حوادث غیر منتظره توفان بلاها و بیماری ها همواره در کمین عمرند و گاه در یک چشم بر هم زدن همه چیز پایان می یابد.

بعضی از شارحان نهج البلاغه«غد»را در عبارت بالا به معنای فردای قیامت تفسیر کرده اند؛گرچه آن هم نزدیک است،ولی با توجه به جمله های بعد که سخن از قبر است، معنای اوّل صحیح تر به نظر می رسد.

سپس همگان را به تنهایی در قبر توجه می دهد و می فرماید:«گویی هر یک از شما به سر منزل تنهایی و حفره گور خویش رسیده است.ای وای از آن خانه تنهایی و منزلگاه وحشت و جایگاه غربت» (فکأنّ کلّ امریء منکم قد بلغ من الأرض منزل وحدته،و مخطّ ⁽¹⁾حفرته.فیا له من بیت وحدة،و منزل وحشة،و مفرد غربة!) .

آری،انسانی که یک ساعت تنهایی را به آسانی تحمل نمی کرد و همیشه در جمع دوستان و بستگان و یاران می زیست،هنگامی که چشم از این دنیا می پوشد از همه دوستان و یاران و خویشان برای همیشه فاصله می گیرد و در گوری سرد و تاریک و وحشتناک در تنهایی مطلق گرفتار می شود و چه سخت و دردناک است؛مگر این که

توفیق یابد یاران جدیدی از میان اعمال صالح خود و فرشتگان پروردگار برگزیند و قبر او روضه ای از ریاض جنّت و باغی از باغ های بهشت شود؛نه حفره ای از حفره های جهنم.

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می خوانیم:«ان للقبر کلاما فی کلّ یوم یقول:أنا بیت الغربة؛أنا بیت الوحشة؛أنا بیت الدّود؛أنا القبر؛أنا روضة من ریاض الجنّة أو حفرة من حفر النّار؛قبر هر روز این سخن را تکرار می کند:من خانه غربت، خانه وحشت،خانه حشرات،خانه قبرم.من باغی از باغ های بهشت یا حفره ای از حفره های دوزخم». ⁽¹⁾

سرانجام امام علیه السّلام در آخرین بخش از سخنان خود بعد از بیان پدیده مرگ و داستان قبر به سراغ صحنه قیامت و دادگاه عدل الهی می رود و به همگان هشدار می دهد و می فرماید:«گویی نفخه صور و صیحه نشور فرا رسیده،و قیامت،شما را در بر گرفته و در آن صحنه دادگاه الهی حاضر شده اید.باطل ها از شما رخت بربسته؛عذر تراشی ها از میان رفته؛حقایق برای تان مسلّم شده و حوادث،شما را به سرچشمه اصلی رسانده است(و به نتایج اعمال خود رسیده اید)» (و کأنّ الصّیحة قد أتتکم،و السّاعة قد غشیتکم،و برزتم لفصل القضاء،قد زاحت عنکم الأباطیل،و اضمحلّت عنکم العلل، و استحقّت بکم الحقایق،و صدرت بکم الأمور مصادرها) .

«صیحه»در جمله «و کأنّ الصّیحة...» اشاره به صیحه رستاخیز است؛فریاد عظیمی که مردگان را از خواب مرگ بیدار می سازد و از قبرها بیرون می فرستد و آماده حسابرسی می کند.

از آیات و روایات استفاده می شود که جهان با صیحه و فریاد عظیمی پایان می گیرد که آن را«نفخه صور اوّل»می گویند:سپس با صیحه عظیم دیگری که فرمان حیات است قیامت آغاز می گردد و آن را«نفخه صور دوم»می نامند و آن چه در خطبه بیان شده به قرینه جمله های بعد از آن،اشاره به صیحه دوم است.

تعبیر به ساعت،اشاره به قیامت است؛زیرا ساعت در اصل به معنای جزئی از زمان یا لحظاتی زودگذر است و از آن جا که قیام قیامت سریع و حسابرسی بندگان نیز به مقتضای سریع الحساب بودن خداوند به سرعت انجام می گیرد از قیامت به ساعت تعبیر شده است.

و«فصل القضاء»به معنای داوری صحیح است که حق را از باطل جدا می سازد و زوال اباطیل و اضمحلال علل،اشاره به این است که در صحنه قیامت،مطالب دروغین و چهره های تو خالی و عذر تراشی های بی اساس وجود ندارد.هر چه هست حق است و حقیقت است و واقعیت.

و جمله «و صدرت بکم الأمور مصادرها» اشاره به این است که هر کس به نتیجه اعمال خود می رسد و هر چیز جایگاه اصلی خود را در آن جا پیدا می کند.

امام علیه السّلام در این جا قیامت را چنان نزدیک می بیند که می فرماید:گویی همه این امور واقع شده است:نفخ صور،قیام قیامت،زنده شدن مردگان،تشکیل دادگاه های عدل الهی و رسیدن به نتایج اعمال و به راستی با توجّه به کوتاهی عمر دنیا در برابر آخرت مطلب همین گونه است.

قرآن مجید درباره قیامت چنین تعبیر می کند:« «یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ» ؛روزی که صیحه رستاخیز را به حق می شنوند آن روز،روز خروج (از قبرها)است». ⁽¹⁾و نیز از قیامت تعبیر به«یوم الفصل»یعنی روز جداسازی حق از باطل و داوری سریع کرده است و در جایی دیگر می گوید:« «وَ لا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ» ؛به آن ها اجازه داده نمی شود تا عذر خواهی کنند». ⁽²⁾و نیز از قیامت به «یَوْمَ هُمْ بارِزُونَ» ⁽³⁾(روز ظهور)و «یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ» ⁽⁴⁾(روز آشکار شدن

پنهانی ها)تعبیر شده است.

و در آخرین جمله بعد از بیان آن همه هشدارها می فرماید:«حال که چنین است از عبرت ها پند گیرید،از دگرگونی نعمت ها اندرز پذیرید و از هشدار هشدار دهندگان بهره گیرید» (فاتّعظوا بالعبر،و اعتبروا بالغیر،و انتفعوا بالنّذر) .

«عبر»(جمع عبرت)اشاره به حوادث عبرت انگیزی است که در طول تاریخ به چشم می خورد و در عمر خود نیز فراوان دیده ایم و«غیر»(جمع غیرة به معنای تغییر)اشاره به انقلاب ها و تغییرهای روزگار و دگرگونی نعمت ها و نزول بلاهاست و«نذر»(جمع نذیر)به معنای انذار کننده و هشدار دهنده است؛اعم از:پیامبران و امامان یا آیات الهی و روایات آن ها و یا حوادث روزگار.

نکته ها

1-خیل گواهان عمل

با این که خداوند،شاهد و ناظر اعمال ما در همه حال و در هر زمان و مکان است و علم او به همه چیز برای ثبت و ضبط اعمال به یقین کفایت می کند،برای اثبات حجت بیشتر و جلب توجّه نیکوکاران و بد کاران،مراقبان مختلفی بر ما گمارده که شاهدان اعمال مایند؛از جمله:

1.اعضا و جوارح بدن ما و حتی پوست تن،مطابق آیاتی که نازل شده،گواه اعمال مایند.جالب این که بعد از مطرح شدن موضوع«شبیه سازی»این حقیقت برای همه روشن شده که هر ذره ای از ذرات بدن انسان یک انسان کامل را در خود جای داده است!و جالب تر این که اخیرا برای شبیه سازی از پوست تن استفاده کرده اند.

2.«حفظه»و«کتّاب»یعنی فرشتگان مأمور ثبت اعمال.

3.زمینی که در آن زندگی می کنیم نیز شاهد و گواه دیگری است؛قرآن مجید

می فرماید:« «یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحی لَها» ؛در آن روز،زمین تمام خبرهایش را بازگو می کند؛چرا که پروردگارش به آن وحی کرده و آن را به نطق در آورده است». ⁽¹⁾

4.زمانی که در آن زندگی می کنیم نیز از گواهان روز قیامت است؛چنان که امیر مؤمنان علیه السّلام می فرماید:«ما من یوم یمرّ علی ابن آدم إلاّ قال له ذلک الیوم:یا بن آدم أنا یوم جدید و أنا علیک شهید،فقل فیّ خیرا و اعمل فیّ خیرا أشهد لک به یوم القیامة؛روزی بر انسان نمی گذرد مگر این که آن روز به انسان می گوید:ای فرزند آدم!من روز تازه ای هستم و بر اعمالت گواهم،در من سخنان خوب بگو و اعمال خوب بجا آور تا روز قیامت برای تو شهادت دهم». ⁽²⁾

5.و از همه فراتر گواهی پیامبران است؛چرا که به گواهی قرآن مجید،پیامبر هر امّتی روز قیامت گواه اعمال امت خویش است و پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله گواه بر همه آنهاست:

«فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً» . ⁽³⁾

به این ترتیب هر انسانی در تمام عمر خود در میان این گواهان و مراقبانی که از شش جهت،متوجّه اعمال اویند قرار گرفته و کسی که ایمان به حقیقت و حقانیت این گواهان داشته باشد سزاوار است که کم ترین خطایی از او سر نزند.

2-سه جمله پر معنا

عبارت(فاتّعظوا بالعبر،و اعتبروا بالغیر،و انتفعوا بالنّذر)دارای سه جمله کوتاه و بسیار پر معناست که برای بیدار ساختن غافلان بهترین عامل است و در هر یک از این سه جمله به حقیقتی جداگانه اشاره شده است.

در جمله اوّل،عبرت ها را اندرز دهنده می شمارد.این واژه،شامل تمام حوادث تکان دهنده ای که در گذشته و حال بوده است و تاریخ پیشین و معاصر آن را در بر گرفته است، می شود و حتی طبق آیات قرآن حوادث طبیعی مانند رفت و آمد شب و روز می تواند عبرت باشد:« «یُقَلِّبُ اللّهُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصارِ» ⁽¹⁾خداوند،شب و روز را دگرگون و جانشین یکدیگر می سازد در این عبرتی است برای صاحبان بصیرت».

در دوّمین جمله،تغییراتی که در زندگی انسان ها و در مجموعه جهان پیدا می شود وسیله دیگری برای پند گرفتن شمرده است.عزیزان دیروز ذلیلان امروزند و ذلیلان دیروز،عزیزان امروز،حاکمان به سرعت محکوم و محکومان به سرعت حاکم می شوند.

جوانان رعنا پیران خمیده می شوند و کودکان ضعیف و ناتوان،جوانانی نیرومند و قوی بنیه.همه چیز در حال تغییر است و چیزی پایدار نیست.از اجتماع پر شور و پر هیاهوی یک قرن قبل،امروز چیزی جز یک قبرستان خاموش باقی نمانده و از این شور و غوغایی که امروز بر پاست یکصد سال بعد خبری نیست که نیست.چه پند و اندرزی از این بهتر؟ در سوّمین جمله،اشاره به این می فرماید که فریاد انذار کنندگان و هشدار دهندگان از هر سو بلند است.انبیا و اولیا،بزرگان و صلحا،آیات و روایات هر یک با زبان حال یا قال هشدار می دهند.می فرماید از این هشدارها بهره مند شوید.

خطبه 158: فضایل پیامبر بزرگ اسلام و عظمت قرآن مجید و وضع دولت بنی امیّه

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

ینبّه فیها علی فضل الرسول الاعظم و فضل القرآن ثم حال دولة بنی امیّة

⁽¹⁾ از خطبه های امام علیه السّلام است که در آن از فضایل پیامبر بزرگ اسلام و عظمت قرآن مجید و سپس از وضع دولت بنی امیّه سخن می گوید.

خطبه در یک نگاه

این خطبه از دو بخش تشکیل می شود:در بخش اوّل امام علیه السّلام ترسیمی از عصر بعثت و سپس اهمّیّت و عظمت قرآن ارائه داده است و بر این معنا تأکید می کند که داروی تمام دردها و آگاهی مربوط به آینده و گذشته در این قرآن است.

و در بخش دوّم اشاره به فتنه بنی امیّه و ستم های عظیم و گستردگی ظلم آن ها می کند؛ولی در ادامه سخن می گوید:حکومت آن ها چندان نمی پاید و چنان از میان می روند که هرگز باز نخواهند گشت.

بخش اوّل

اشاره

أرسله علی حین فترة من الرّسل،و طول هجعة من الأمم،و انتقاض من المبرم؛فجاءهم بتصدیق الّذی بین یدیه،و النّور المقتدی به.ذلک القرآن فاستنطقوه،و لن ینطق،و لکن أخبرکم عنه:ألا إنّ فیه علم ما یأتی،و الحدیث عن الماضی،و دواء دائکم،و نظم ما بینکم.

ترجمه

:

خدا او(پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله)را در زمانی فرستاد که مردم از پیامبران پیشین فاصله گرفته بودند(و تعلیمات آن ها به فراموشی سپرده شده بود)ملت های جهان به خواب عمیقی فرو رفته بودند و تار و پود نظام زندگی انسان ها و حقایق مبرم از هم گسسته بود.

او در این هنگام برای مردم کتابی آورد که کتب آسمانی پیشین را تصدیق می کرد و نوری که باید به آن اقتدا شود،(در پرتو آن پیش روند)این کتاب همان قرآن است.آن را به سخن آرید(تا همه چیز را بازگو کند)؛هر چند هرگز برای شما(نسبت به تمام این امور) سخن نمی گوید؛ولی من از جانب او به شما خبر می دهم(و اسرار مکتومش را فاش می سازم).آگاه باشید!در آن علم آینده و اخبار پیشین و داروی بیماری های شما و نظم و سامان بخش روابط میان شماست.

شرح و تفسیر: کتابی که همه چیز در آن است

کتابی که همه چیز در آن است

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه اشاره کوتاه و پر معنا به وضع زمان جاهلیّت،مقارن قیام پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله کرده،می فرماید:«خدا او را در زمانی فرستاد که فاصله ای از پیامبران پیشین گرفته بود(و امّت ها تعلیمات آنان را به فراموشی سپرده بودند)ملت های جهان به خواب عمیقی فرو رفته و تار و پود حقایق مبرم(نظام زندگی انسان ها)از هم گسسته بود» (أرسله علی حین فترة من الرّسل،و طول هجعة ⁽¹⁾من الأمم،و انتقاض من المبرم ⁽²⁾) .

محتوای این سه جمله،از قبیل علّت و معلول است.فاصله افتادن در میان عصر ظهور پیامبران پیشین و پیامبر بعد،سبب غلبه خواب غفلت بر امّت ها شد و این خواب،موجب «انتقاض مبرم»یعنی از هم گسستن تار و پود حقایق و نظام زندگی انسان ها گشت و مردم در ظلمت جهل و گناه،گرفتار شدند.

و به دنبال آن می افزاید:«در این هنگام پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله برای مردم کتابی آورد که کتب آسمانی پیشین را تصدیق می کرد و نوری که باید به آن اقتدا شود،(در پرتو آن پیش روند)» (فجاءهم بتصدیق الّذی بین یدیه،و النّور المقتدی به) .

در چنان شرایطی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله دو کار کرد:معارف و احکامی که در اصول کلّی با معارف و احکام انبیای پیشین هماهنگ بود برای مردم تبیین کرد و دیگر این که برای نجات آن ها از ظلمات جهل و گمراهی،چراغ پر فروغی فرا راه آن ها قرار داد.

سپس به معرفی این چراغ پرفروغ و این نور الهی پرداخت؛می فرماید:«این همان قرآن است.آن را به سخن آرید(تا همه چیز را بازگو کند)؛هر چند هرگز برای شما(نسبت

به تمام این امور)سخن نمی گوید؛ولی من از جانب آن به شما خبر می دهم(و اسرار مکتومش را فاش می سازم)» (ذلک القرآن فاستنطقوه،و لن ینطق،و لکن أخبرکم عنه) .

در آیات بسیاری از آن،قرآن به نور تشبیه شده است.در سوره مائده می فرماید:« «قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ» ؛به یقین از سوی خدا نور و کتاب آشکاری به سوی شما آمد». ⁽¹⁾،در سوره اعراف می فرماید:« «فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ؛کسانی که به او ایمان آوردند و او را بزرگ داشتند و یاری کردند و از نوری که با او نازل شده بود پیروی کردند،آن ها رستگارانند». ⁽²⁾

همان گونه که نور،فضای زندگی را روشن می سازد و انسان را از گمراهی و سقوط در پرتگاه ها حفظ می کند،گیاهان را می رویاند و تمام موجودات زنده را پرورش می دهد، قرآن مجید نیز در جنبه های معنوی و مادّی،نجات بخش و پرورش دهنده است.

منظور از «تصدیق الّذی بین یدیه» (با توجّه به این که«بین یدیه»در این گونه موارد به معنای قبل است)این نیست که تورات و انجیل تحریف یافته را تصدیق می کند؛بلکه اشاره به آن کتب آسمانی است که بر موسی و مسیح نازل شد و نیز منظور از تصدیق این نیست که اسلام در تمام جزئیات با آن ها هماهنگ است؛بلکه مقصود،همان اصول کلّی ای است که بر تمام ادیان آسمانی حاکم بوده؛هر چند اسلام در سطحی برتر و بالاتر آن ها را پیاده کرده است.

جمله«و لن ینطق»مفهومش این نیست که قرآن با هیچ کس(جز با امامان معصوم علیهم السّلام)سخن نمی گوید؛چرا که قرآن به«لسان عربی مبین»و با منطق روشن و آشکار نازل شده و همگان مأمور به تدبّر در قرآنند و دستور داده شده به مواعظ قرآن که

می رسند گوش جان به آن فرا دهند تا آیات بشارت آن سبب تشویق و آیات بیم و ترس سبب وحشت آنان گردد.

بنابر این منظور از جمله«لن ینطق»،بطون قرآن و اسرار نهفته ای است که اضافه بر ظواهر آن دارد.این بطون در اختیار پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و جانشینان معصوم اوست.

به همین جهت،در جمله بعد چنین اضافه می فرماید:«لیکن من به شما خبر می دهم ؛آگاه باشید!در آن علم آینده و اخبار پیشین و داروی بیماری های شما و نظم و سامان دادن به روابط میان شماست» (ألا إنّ فیه علم ما یأتی،و الحدیث عن الماضی، و دواء دائکم،و نظم ما بینکم) .

جمله«علم ما یأتی»به گفته بعضی از شارحان اشاره به مسائل مربوط به آخرت است:از حساب و کتاب و صراط و بهشت و دوزخ؛ولی ظاهر این است که اشاره به حوادث آینده این جهان است که در بطون این قرآن قرار دارد و معصومین علیهم السّلام از آن آگاهند؛به قرینه جمله بعد «و الحدیث عن الماضی» که اشاره به أمم پیشین و شرح سرگذشت آن هاست.گاه گفته اند:اشاره به آغاز آفرینش و دوران های نخستین خلقت این جهان نیز می باشد.

تعبیر به «دواء دائکم» ،اشاره به تعلیمات و معارف و دستوراتی است که داروی انواع بیماری های اخلاقی و اجتماعی است و در سایه آن می توان در عافیت و سلامت زندگی کرد.قرآن مجید نیز می گوید: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ» . ⁽¹⁾

و آخرین تعبیر یعنی «و نظم ما بینکم» اشاره به تمام قوانینی است که نظام مجتمع انسانی را حفظ می کند و به نابسامانی ها و بی نظمی ها پایان می دهد و امنیّت و آرامش را برای جامعه به ارمغان می آورد و قیام به قسط را که رکن اساسی حفظ نظام است،تأمین می کند.

بخش دوّم

اشاره

و منها:فعند ذلک لا یبقی بیت مدر و لا وبر إلاّ و أدخله الظّلمة ترحة،و أولجوا فیه نقمة.فیومئذ لا یبقی لهم فی السّماء عاذر،و لا فی الأرض ناصر.أصفیتم بالأمر غیر أهله،و أوردتموه غیر مورده،و سینتقم اللّه ممّن ظلم،مأکلا بمأکل،و مشربا بمشرب،من مطاعم العلقم،و مشارب الصّبر و المقر،و لباس شعار الخوف،و دثار السّیف.و إنّما هم مطایا الخطیئات و زوامل الآثام.فأقسم،ثمّ أقسم،لتنخمنّها أمیّة من بعدی کما تلفظ النّخامة،ثمّ لا تذوقها و لا تطعم بطعمها أبدا ما کرّ الجدیدان!

ترجمه

:

در آن هنگام خانه ای در شهر و خیمه ای در بیابان باقی نمی ماند،جز این که ستمگران غم و اندوه را در آن فرو می ریزند و بلا و بدبختی را در آن وارد می کنند.در آن روز برای آن ها(مردم ستمدیده)نه در آسمان عذر پذیری وجود دارد و نه در زمین یار و یاوری.(و به آن ها خطاب می شود:)شما حکومت را به غیر اهلش سپردید و آن را در غیر محلّش قرار دادید(و این نتیجه کار خود شماست)و به زودی خداوند از ستمگران انتقام می گیرد(و کارهایشان را مو به مو کیفر می دهد)خوردنی به خوردنی و آشامیدنی به آشامیدنی،در برابر هر لقمه لذیذی که خوردند لقمه ای بس ناگوار و زهر آلود خواهند خورد و در مقابل هر جرعه گوارایی،جامی تلخ و مسموم خواهند نوشید.از درون،وحشت و از برون،شمشیر بر آن ها مسلّط خواهد کرد؛چرا که این گروه مرکب های معاصی و

شتران بارکش گناهانند.

سوگند یاد می کنم باز هم سوگند یاد می کنم که بعد از من بنی امیّه خلافت را همچون اخلاط سر و سینه بیرون می افکنند،سپس هرگز طعم آن را نخواهند چشید و تا آن زمان که شب و روز در پی هم می آیند از آن بهره ای نخواهند گرفت.

شرح و تفسیر: حکومتی ظلمانی و وحشتناک در پیش است

حکومتی ظلمانی و وحشتناک در پیش است

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به فتنه فراگیر بنی امیّه اشاره می کند که تمام مسلمین را در غم و اندوه فرو می برد و ظلم و ستم آن ها در تمام خانواده ها وارد می شود؛در حالی که راه فراری از آن ندارند؛چرا که نتیجه اعمال خود مردم است؛می فرماید:«در آن هنگام خانه ای در شهر و خیمه ای در بیابان باقی نمی ماند،جز این که ستمگران غم و اندوه را در آن فرو می ریزند و بلا و بدبختی را در آن وارد می کنند» (فعند ذلک لا یبقی بیت مدر ⁽¹⁾و لا وبر ⁽²⁾إلاّ و أدخله الظّلمة ترحة ⁽³⁾،و أولجوا فیه نقمة) .

ممکن است در خانه ای غم و اندوه بیاید،ولی ظلم نیاید؛غم و اندوه دیگران،دوستان و بستگان و توده مردم،ولی ظلم بنی امیّه چنان بود که هم غم و اندوه را با خود به همه جا می برد و هم مصیبت و بلا و بدبختی را؛چرا که دستیاران ظالمان همیشه از میان افرادی همانند خود آن ها انتخاب می شوند.گویی روح آن ها در تمام پیکر حکومتشان دمیده می شود و همه به ظلم و ستم می پردازند تا چند صباحی بر سر قدرت بمانند.

سپس می افزاید:«در آن روز برای آن ها(مردم ستمدیده)نه در آسمان عذر پذیری

وجود دارد و نه در زمین یار و یاوری.(و به آن ها خطاب می شود:)شما حکومت را به غیر اهلش سپردید و آن را در غیر محلّش قرار دادید(و این نتیجه کار خود شماست)» (فیومئذ لا یبقی لهم فی السّماء عاذر،و لا فی الأرض ناصر.أصفیتم بالأمر غیر أهله،و أوردتموه غیر مورده) .

بنابر این،مخاطب در این چند جمله مردمی اند که بر اثر کوتاهی و فرار از زیر بار مسئولیت و سکوت در برابر ظالمان گرفتار ظلم و ستم شده اند و جمله های«أصفیتم بالأمر غیر أهله،و أوردتموه غیر مورده»شاهد گویای این معناست؛زیرا خطاب به مردم می گوید:شما کار را به غیر اهل سپردید و حکومت را به دست افراد ناشایست دادید.

شبیه این معنا در خطبه 192 آمده است؛آن جا که می فرماید:«و إنّکم إن لجأتم إلی غیره حاربکم أهل الکفر ثمّ لا جبرائیل و لا میکائیل و لا مهاجرون و لا أنصار ینصرونکم؛شما اگر به غیر اسلام پناه برید کافران با شما نبرد می کنند و بر شما مسلّط می شوند؛سپس نه جبرئیل و نه میکائیل نه مهاجران و نه انصار نمی توانند شما را یاری دهند».

و این که بعضی از شارحان مخاطبان این جمله را حاکمان ظالم قرار داده اند،به هیچ وجه با مجموعه خطبه سازگار نیست.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن اشاره به انتقام خداوند از ظالمان می کند؛انتقامی سخت و درهم کوبنده؛می فرماید:«و به زودی خداوند از ستمگران انتقام می گیرد(و کارهایشان را مو به مو کیفر می دهد)خوردنی به خوردنی و آشامیدنی به آشامیدنی،در برابر هر لقمه لذیذی که خوردند لقمه ای بس ناگوار و زهر آلود خواهند خورد و در مقابل هر جرعه گوارائی،جامی تلخ و مسموم خواهند نوشید.از درون،وحشت و از برون، شمشیر بر آن ها مسلّط خواهد کرد؛چرا که این گروه مرکب های معاصی و شتران بارکش گناهانند» (و سینتقم اللّه ممّن ظلم،مأکلا بمأکل،و مشربا بمشرب،من مطاعم

العلقم ⁽¹⁾،و مشارب الصّبر ⁽²⁾و المقر ⁽³⁾،و لباس شعار الخوف،و دثار السّیف.و إنّما هم مطایا ⁽⁴⁾الخطیئات و زوامل ⁽⁵⁾الآثام) .

اشاره به این که هر بلایی بر سر مردم آوردند خداوند بر سر آن ها خواهند آورد و در برابر هر لذتی که از مقام بردند خداوند تلخی ذلت را در کام آن ها فرو خواهد ریخت.در حکومت خود مردم را در ترس و وحشت و در زیر برق شمشیرها قرار دادند،خداوند گروهی بر آن ها مسلّط می کند که همین کار را با آن ها خواهند کرد.

تاریخ می گوید تمام این پیش بینی ها به واقعیت پیوست و خداوند چنان خاندان بنی امیّه و وابستگان به آن ها را متلاشی و نابود کرد که بازماندگان آن ها از ترس و وحشت به مناطق دور دست فرار کردند و از دیده مردم پنهان شدند و چیزی جز نام ننگین و تاریخ سیاه از آنان باقی نماند.

تعبیر (إنّما هم مطایا الخطیئات) تشبیه جالب و گویایی است.آن ها را به حیواناتی تشبیه می فرماید که از سر نادانی و نداشتن ایمان و عقل و شعور کافی،بارکش گناهان مردم شده اند و همان گونه که قرآن درباره گروهی از کافران می گوید:« «وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالاً مَعَ أَثْقالِهِمْ وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَمّا کانُوا یَفْتَرُونَ» ؛آن ها بارهای سنگین گناهان خویش را بر دوش می کشند و نیز بارهای سنگین دیگران را اضافه بر بارهای سنگین خود؛و روز قیامت به یقین از تهمت هایی که می بستند سؤال خواهند شد». ⁽⁶⁾

در پایان خطبه،پیش گویی قاطع دیگری درباره سرنوشت بنی امیّه می کند و می فرماید:«سوگند یاد می کنم باز هم سوگند یاد می کنم!که بعد از من بنی امیّه خلافت را همچون اخلاط سر و سینه بیرون می افکنند،سپس هرگز طعم آن را تا ابد نخواهند چشید و از آن بهره نمی گیرند تا آن زمان که شب و روز در پی هم آیند!» (فأقسم،ثمّ أقسم،لتنخمنّها ⁽¹⁾أمیّة من بعدی کما تلفظ النّخامة،ثمّ لا تذوقها و لا تطعم بطعمها أبدا ما کرّ الجدیدان!) .

در این جمله،امام علیه السّلام تعبیر عجیبی درباره حکومت بنی امیّه می کند؛می فرماید:

حکومت اسلامی را آن قدر آلوده و کثیف و با ظلم و فساد آمیخته می کنند که همچون اخلاط سر و سینه خواهد شد و کار به جایی خواهد رسید که خود آن ها نیز تحمل آن را نخواهند داشت و همانند کسی که اخلاط درون را برون می ریزد،آن را از دست خواهند داد و چنان مبغوض و منفور خواهند شد که هرگز مردمان مسلمان به سراغ آن ها نخواهند رفت.

نکته ها

1-مسئولیت سنگین حاکمان و مردم

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به دو مسأله مهمّ در ارتباط با حوادث تلخ تاریخی اشاره می فرماید:نخست مسئولیت حاکمان و دیگر،مسئولیت حکومت پذیران.امام علیه السّلام گناه حاکمان ظالم را یک طرفه نمی شمارد،بلکه حکومت پذیرانی را به ظلم تن دادند نیز شریک جنایات آن ها می شمارد.

حاکمان جور و دار و دسته آن ها معمولا گروه محدودی اند،اگر توده مردم در برابر آن ها سکوت نکنند و وظیفه الهی امر به معروف و نهی از منکر را در تمام ابعادش انجام

دهند،هرگز آنان به قدرت نمی رسند و دمار از روزگار مظلومان در نمی آورند.

امام علیه السّلام در این خطبه می فرماید:بلاهایی که در حکومت بنی امیه به شما می رسد و مظالم بی سابقه ای که نسبت به شما روا می دارند از یک نظر،نتیجه اعمال خود شماست.

شمایید که آن ها را تقویت می کنید.شمایید که کار را به دست غیر اهلش سپرده و می سپارید.آری،شمایید با سکوت و تسلیم خود،راه را برای به قدرت رسیدن آن ها هموار کرده اید،و شاید این وضع نابسامان نیز یکی از الطاف خفیه الهی باشد که بیدار شوید و دیگر از این راه نروید؛همان گونه که قرآن مجید می فرماید:« «ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النّاسِ لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» ؛فساد در خشکی و دریا به سبب اعمال مردم آشکار شد.خدا می خواهد نتیجه قسمتی از اعمال آن ها را به آنان بچشاند؛شاید(به سوی حق)باز گردند». ⁽¹⁾

بدیهی است،مسئولیت حکومت پذیران به معنای تبرئه حاکمان ظالم نیست؛لذا امام علیه السّلام مجازات شدید آن ها را هم در این خطبه بیان کرده و در عباراتی کوتاه و بسیار پر معنا سرانجام شوم و مرگبارشان را شرح می دهد.

2-پایان نکبت بار حکومت بنی امیّه

می دانیم حکومت بنی امیّه بیش از هشتاد و چند سال طول نکشید و در این مدت، 14 تن از حکّام بنی امیّه به حکومت رسیدند که حکومت بعضی از آنان بیش از دو ماه یا دو ماه و ده روز ادامه نیافت؛ولی چنان ظلم و ستمی بر عموم مردم،به خصوص بنی هاشم روا داشتند که تاریخ به خاطر ندارد.

بنی امیّه در این دوران کوتاهی که حاکمانش پی در پی عوض می شدند آرامشی نداشتند؛با قیام ها و شورش ها از هر سو درگیر بودند و در هر قیام و شورشی،گروه دیگری را به قتل می رساندند؛بدین ترتیب،منفورتر و منفورتر می شدند.

سرانجام،نفرت عمومی مسلمین،سبب قیام فراگیر برای دفاع از آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله شد.

که شعار آن قیام«الرّضا لآل محمّد» ⁽¹⁾بود؛ولی نتیجه اش پیش دستی بنی عباس و به حکومت رسیدن آنان بود.نخستین خلیفه عباسی هنگامی که به حکومت رسید،دستور قتل عام بنی امیّه را صادر کرد و چنان کشتاری از آنان شد که عدد کشتگانش به شمار نمی آمد؛حتی قبرهای آن ها را شکافتند و جنازه های آن ها را بیرون آوردند و سوزاندند.

بخشی از ماجرای سرانجام عبرت انگیز بنی امیّه در بخش پایانی خطبه 106(جلد چهارم این کتاب،صفحه 495)و پایان خطبه 93 از همین جلد،صفحه 242 به بعد و جلد سوّم،صفحه 593 به بعد آمده است.

مرحوم علاّمه شوشتری در جلد ششم شرح نهج البلاغه اش داستان عبرت انگیزی نقل می کند،می نویسد:هنگامی که مروان،آخرین خلیفه بنی امیّه کشته شد«عامر بن اسماعیل»به خانه ای که در آن مروان و زنانش بودند حمله کرد.آن ها درها را بستند و فریاد و شیون بلند کردند.عامر مردی را که از آن ها مراقبت می کرد گرفت و درباره خانواده مروان سؤال کرد،او گفت:مروان به من دستور داده که اگر کشته شدم گردن تمام دختران و کنیزانم را بزن(تا به دست دیگران نیفتند)ولی من چنین کاری را نکردم.در این حال دو دختر مروان را نزد عامر آوردند.او سفارش کرد،سر مروان را در دامان دختر بزرگ ترش بگذارند و به او گفت:بسیار پوزش می طلبم؛این کار در برابر کاری است که شما با سر «یحیی بن زید»کردید که سر او را در دامان مادرش گذاردید و شما که ابتدا به این کار کردید،ستم کارترید(و بعد همه آن ها را به قتل رساند). ⁽²⁾

خطبه 159: حسن رفتار خود با مردمی که تحت حکومت او می زیستند

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یبیّن فیها حسن معاملته لرعیته

⁽¹⁾ از خطبه های امام علیه السّلام است که در آن از حسن رفتار خود با مردمی که تحت حکومت او می زیستند،سخن می گوید.

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این خطبه به نکته ظریفی اشاره می کند و می فرماید:در برابر خوش رفتاری های کم و بدرفتاری های بسیار شما،من تا آن جا که میسر بود،درباره شما نیکی کردم؛از ظلم و ذلت رهایی تان بخشیدم و در برابر دشمنان درونی و برونی از شما پاسداری نمودم.

بخش اوّل

اشاره

و لقد أحسنت جوارکم،و أحطت بجهدی من ورائکم.و أعتقتکم من ربق الذّلّ،و حلق الضّیم،شکرا منّی للبرّ القلیل و إطراقا عمّا أدرکه البصر،و شهده البدن،من المنکر الکثیر.

ترجمه

:

به یقین،وظیفه حسن جوار را در مورد شما انجام دادم.من در پشت سر نیز به پاسداری از شما پرداختم و شما را از بند ذلّت و حلقه های زنجیر ستم آزاد کردم.همه این ها به منظور سپاس فراوان من در برابر نیکی اندکی از سوی شما و چشم پوشی از بدی های فراوانی بود که نسبت به من انجام دادید؛بدی های آشکاری که چشم،آن را می دید و بدن،آن را لمس می کرد.

شرح و تفسیر: حمایت همه جانبه

حمایت همه جانبه

امام علیه السّلام در این سخن کوتاه به گوشه ای از خدماتش به مسلمین و کسانی که تحت حکومت او می زیستند اشاره می کند و آن را در چهار جمله بیان می دارد و می فرماید:«به یقین،وظیفه حسن جوار را در مورد شما به کار بستم» (و لقد أحسنت جوارکم) .

منظور از حسن جوار این است که انسان،در برابر معاشران و دوستان همزیستی مسالمت آمیز و توأم با ادب و احترام و خوش رفتاری و تحمل ناملایمات داشته باشد؛به

گونه ای که از حضور او در جمعشان احساس آرامش و خوش وقتی کنند.

بررسی تاریخ زندگانی امام علیه السّلام به خصوص در دوران حکومت،نشان می دهد که در همه جا با مهر و محبّت با مردم رفتار می کرد؛حتی خانه های یتیمان و بیوه زنان را شبانه سرکشی می نمود و با دست خود،آن ها را تغذیه می کرد؛یتیمان را نوازش می داد؛بیوه زنان را تسلیت می گفت؛با رنجوران همدردی می کرد؛با مخالفان مدارا می نمود و با دوستان،نهایت محبّت را مبذول می داشت.

به عکس دوران حکومت عثمان که با نهایت خشونت با مردم رفتار می کردند؛حتی بر بزرگان اسلام،همچون ابوذر،عمار یاسر و عبد اللّه بن مسعود رحم نکردند و همان گونه که می دانیم ابوذر را با خشونت زیاد به منطقه بسیار بد آب و هوای ربذه تبعید کردند و در آن جا از دنیا رفت و اطرافیان خلیفه یا خود او عمار یاسر را به علت انتقاد مختصری از نابسامانی های موجود در زمان عثمان چنان زدند که به فتق مبتلا شد و یکی از دنده هایش شکست و عبد اللّه بن مسعود،قاری و حافظ معروف قرآن را نیز چنان بر زمین کوبیدند که بدنش ناقص شد و بعضی گفته اند:همین امر باعث مرگ او شد.

اگر امام علیه السّلام حتی برادرش عقیل را با دیگران در سهم بیت المال کاملا یکسان می شمرد،اطرافیان عثمان،چنان بر اموال بیت المال چنگ انداخته بودند که مردم، عراق را بستان قریش و بنی امیّه می نامیدند. ⁽¹⁾

در دوّمین خدمت خود به مردم می فرماید:«من در پشت سر نیز به پاسداری از شما پرداختم» (و أحطت بجهدی من ورائکم) .

اشاره به این که شما را در مسیر اطاعت و بندگی خدا از وسوسه های شیاطین جن و انس حفظ کردم و در برابر گزند دشمن از شما نگهداری نمودم.

و در سوّمین و چهارمین خدمت به آزاد ساختن مردم از بند ذلّت و زنجیرهای ظلم و

اسارت اشاره می فرماید:«و شما را از بند ذلّت و حلقه های زنجیر ستم آزاد کردم» (و أعتقتکم من ربق ⁽¹⁾الذّلّ،و حلق ⁽²⁾الضّیم ⁽³⁾) .

چرا که در دوران حکومت عثمان و سیطره بنی امیّه و بنی مروان بر حکومت اسلامی، دامنه ظلم و ستم در همه جا گسترده بود و کسی جز آن گروه خود کامه،ارزش و نفوذی در جامعه نداشت؛امیر مؤمنان علی علیه السّلام آن ها را از این حکومت خود کامه فامیلی و قبیلگی که به دست افرادی شرور همچون بنی مروان و بنی امیّه اداره می شد،رهایی بخشید.

و در پایان این سخن به نکته لطیفی اشاره می کند که این خدمات خالصانه نه به جهت حق شناسی و قدردانی شایسته شما در برابر من است،بلکه«همه این ها برای سپاس فراوان من در برابر نیکی اندکی از سوی شما و چشم پوشی از بدی های فراوانی بود که نسبت به من انجام دادید؛بدی های آشکاری که چشم،آن را می دید و بدن،آن را لمس می کرد» (شکرا منّی للبرّ القلیل و إطراقا ⁽⁴⁾عمّا أدرکه البصر،و شهده البدن، من المنکر الکثیر) .

در حقیقت،منظور امام این است که شما خدمتی به من نکردید که خدمات من برای شکر گزاری آن باشد؛بلکه مشکلات و دردسرهایی که برای من آفریدید بسیار زیاد است؛ اگر من خدمتی به شما کردم برای خدا و ادای وظیفه الهی بوده است.

مطابق این تفسیر،«المنکر الکثیر»در این عبارت،اشاره به نافرمانی ها و سرپیچی ها و بی وفایی های مردم در برابر امام است؛ولی جمعی از شارحان نهج البلاغه آن را به معنای منکرات و اعمال زشت و گناهان تفسیر کرده اند و بعد گرفتار این مشکل شده اند

که چگونه ممکن است چنین منکرات گسترده ای در زمان امام باشد و ایشان از آنان نهی نکند؟و در جواب آن گفته اند:امام علیه السّلام توان جلوگیری از بعضی منکرات ریشه دار را نداشت یا اگر می خواست جلوگیری کند،به مفسده عظیم تری منتهی می شد.

ولی همان گونه که گفته شد،منظور از منکر،چیزی نیست که این جمع از شارحان از آن برداشت کرده اند تا اشکالی متوجّه شود و نیاز به پاسخی داشته باشد.منظور،بدی ها و نافرمانی ها و بی وفایی های در حق امام است؛به قرینه«البرّ القلیل»که در جمله قبل بیان شده است.

شبیه همین معنا در خطبه های دیگر نهج البلاغه به چشم می خورد.در خطبه 97 می فرماید:«و لقد أصبحت الأمم تخاف ظلم رعاتها و أصبحت أخاف ظلم رعیّتی؛همواره امت ها از ظلم زمامدارشان در وحشت بوده اند؛ولی من از ظلم پیروانم بیمناکم».

خطبه 160:مطالب متنوع(حمد خداوند،امید به خدا،الگو گیری از رسول خدا و...)

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

⁽¹⁾ از خطبه های امام علیه السّلام است(که مطالب متنوعی را در آن مطرح فرموده)

خطبه در یک نگاه

این خطبه طولانی و گسترده از مطالب متنوعی بحث می کند که در مجموع،تعلیمات گرانبهایی درباره معرفة اللّه و خودسازی ارائه می دهد و می توان آن را در پنج بخش خلاصه کرد:

در بخش اوّل،از عظمت خداوند و حمد و ستایش او با ذکر اسما و صفات پروردگار سخن به میان آمده است.

در بخش دوّم،درباره حقیقت رجا و امیدواری-که یکی از ارکان سعادت انسان است -سخن می گوید.

در بخش سوّم،گوشه ای از صفات پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و گفتار و رفتار او-که می تواند برای همه الگو و اسوه ای باشد-و همچنین صفات پیامبران دیگری همچون:موسی، داوود و عیسی علیهم السّلام آمده است.

در بخش چهارم،بار دیگر به صفات پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله باز می گردد،صفاتی که باید سرمشق همگان قرار گیرد.

و سرانجام در بخش پنجم،(آخرین بخش خطبه)امام علیه السّلام از ساده زیستی خود سخن به میان آورده و با ضرب المثل زیبایی«فعند الصّباح یحمد القوم السّری» (صبحگاهان رهروان شب مورد ستایش قرار می گیرند)خطبه را به پایان می برد.

بخش اوّل

اشاره

أمره قضاء و حکمة،و رضاه أمان و رحمة،یقضی بعلم،و یعفو بحلم.

اللّهمّ لک الحمد علی ما تأخذ و تعطی،و علی ما تعافی و تبتلی؛حمدا یکون أرضی الحمد لک،و أحبّ الحمد إلیک،و أفضل الحمد عندک.حمدا یملأ ما خلقت،و یبلغ ما أردت.حمدا لا یحجب عنک،و لا یقصر دونک.

حمدا لا ینقطع عدده،و لا یفنی مدده،فلسنا نعلم کنه عظمتک إلاّ أنّا نعلم أنّک«حیّ قیّوم،لا تأخذک سنة و لا نوم».لم ینته إلیک نظر،و لم یدرکک بصر.أدرکت الأبصار،و أحصیت الأعمال،و أخذت بالنّواصی و الأقدام.

و ما الّذی نری من خلقک،و نعجب له من قدرتک،و نصفه من عظیم سلطانک، و ما تغیّب عنّا منه،و قصرت أبصارنا عنه،و انتهت عقولنا دونه،و حالت ستور الغیوب بیننا و بینه أعظم.فمن فرّغ قلبه،و أعمل فکره،لیعلم کیف أقمت عرشک،و کیف ذرأت خلقک،و کیف علّقت فی الهواء سماواتک،و کیف مددت علی مور الماء أرضک،رجع طرفه حسیرا،و عقله مبهورا،و سمعه و الها،و فکره حائرا.

ترجمه

فرمان او قطعی و حکیمانه است و رضای او امان و رحمت.با علم و آگاهی داوری می کند و با حلم و بردباری عفو می نماید.خداوندا سپاس و ستایش مخصوص توست،در برابر آن چه می گیری و آن چه عطا می کنی و بر عافیت و بلایی که می فرستی؛حمد و

سپاسی که رضایت بخش ترین حمدها نزد تو باشد؛حمدی که محبوب ترین حمدها در پیشگاه توست؛حمدی که برترین حمدها نزد تو خواهد بود.حمدی که تمام جهان خلقت را پر کند و تا آن جا که خواسته ای،برسد؛حمدی که از تو محجوب و پوشیده نماند و در پیشگاه تو کاستی نداشته باشد؛حمدی که عددش پایان نگیرد و در پهنه زمان،فنا در آن راه نیابد.

(خداوندا)کنه عظمت تو را هرگز درک نمی کنیم،جز این که می دانیم تو زنده و قائم به ذات خود و دیگران قائم به تواند.هیچ گاه خواب سبک و سنگین،تو را فرا نمی گیرد(تا از بندگانت غافل شوی).افکار(بلند پرواز)هرگز به تو نمی رسد و چشم ها(ی تیزبین)تو را نمی بیند؛ولی تو چشم ها(و حرکات آن ها)را می بینی و اعمال و کردار(بندگان)را احصا می کنی و زمام همگان به دست توست.

(خداوندا)آن چه از مخلوقات را مشاهده می کنیم و از قدرتت در شگفتی فرو می رویم و وصف عظمت سلطنت تو را بیان می کنیم،چه اهمّیّتی دارد؟!در حالی که آن چه از ما پوشیده و پنهان است و چشمانمان از دیدن آن قاصر و عقل ما در برابر درکشان ناتوان است و پرده های غیب میان ما و آن ها فاصله افکنده،بس عظیم تر است.

(آری!)آن کس که قلبش را از همه چیز تهی کند و فکرش را به کار گیرد تا بداند چگونه عرش را بر پا ساخته ای و مخلوقاتت را آفریده ای،چگونه کرات آسمان را در هوا معلق کرده ای،زمینت را بر روی امواج آب،گسترده ای،به یقین دیده فهمش وا می ماند؛عقلش مبهوت می شود؛شنوایی اش حیران،و اندیشه اش سرگردان می ماند!!

شرح و تفسیر: ناتوانی اندیشه ها در برابر عظمت او

ناتوانی اندیشه ها در برابر عظمت او

امام علیه السّلام در بخش اوّل خطبه،نخست به چهار موضوع به صورت بسیار فشرده اشاره می فرماید:امر خداوند،رضا،داوری و عفو او.می فرماید:

«فرمان او قطعی و حکیمانه است» (أمره قضاء و حکمة) .

یعنی در عین قاطعیت،آمیخته با حکمت است؛نه همچون اوامر مستبدان و قدرتمندان زورگو که فرمان قطعی می دهند،اما حکمتی در آن وجود ندارد.

«امر»در این جمله،معنای وسیعی دارد؛هم اوامر تکوینی را شامل می شود،مانند « «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» ؛فرمان او هنگامی که چیزی را اراده کند،می گوید:موجود باش،آن هم فورا موجود می شود!». ⁽¹⁾

و هم اوامر تشریعیه را مانند:« «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی» ؛خداوند شما را به عدالت و احسان و کمک به خویشان امر می کند» ⁽²⁾و در هر حال اوامر او دارای حکمت،و فواید بی شماری است که عاید بندگان می شود.

سپس می افزاید:«و رضای او امان و رحمت» (و رضاه أمان و رحمة) .

ممکن است کسانی از فردی راضی شوند و به او امان دهند،اما امان آمیخته با وحشت باشد؛اما امان الهی چنین نیست؛آمیخته با رحمت است.

در جمله سوّم از داوری خدا سخن می گوید و می فرماید:«با علم و آگاهی داوری می کند» (یقضی بعلم) .

نه مانند بسیاری از انسان ها که داوری شان نا آگاهانه و آمیخته با جهل است.

و در چهارمین جمله می فرماید:«و با حلم و بردباری عفو می کند» (و یعفو بحلم) آری،عفو او با حلم او آمیخته است و کسانی را که عفو کرد،مؤاخذه و مجازات نمی کند.

نه همچون انسان ها که گاه بر سر لطف می آیند و عفو می کنند و گاه بر سر غضب می نشینند و عفو شدگان را مجازات می کنند.

سپس امام علیه السّلام،با ذکر این اوصاف چهار گانه به سراغ حمد و ستایش خدا می رود؛ حمدی که هشت بار در این بخش تکرار شده و در هر مرحله،وصف خاصی برای آن شده

است.آن گاه امام علیه السّلام به حمد و ستایش پروردگار می پردازد؛حمد و ستایشی بسیار فصیح و بلیغ و پر مایه.عرض می کند:«خداوندا سپاس و ستایش مخصوص توست،در برابر آن چه می گیری و بر آن چه عطا می کنی و بر عافیت و بلایی که می فرستی» (اللّهمّ لک الحمد علی ما تأخذ و تعطی،و علی ما تعافی و تبتلی) .

اشاره به این که در همه حال،تو را حمد و ستایش می کنم؛چرا که می دانم از ناحیه توست خیر و سعادت؛اگر نعمتی می بخشی کرامت است و اگر می گیری عنایت.اگر سلامت و عافیت می دهی،سعادت است و اگر بیماری و گرفتاری می دهی،آن نیز دارای مصلحت است.کاری بدون حکمت نمی کنی و هر چه از سوی توست،رحمت است.

سپس به اوصاف این حمد می پردازد و شش وصف برای آن ذکر می کند که با وصفی که در عبارت قبل ذکر شد هفت وصف می شود و آن را حمد و سپاسی جامع از هر نظر می سازد.

عرض می کند:«حمد و سپاسی که رضایت بخش ترین حمدها نزد تو باشد؛حمدی که محبوب ترین حمدها در پیشگاه توست؛حمدی که برترین حمدها نزد توست.

حمدی که تمام جهان خلقت را پر کند و تا آن جا که خواسته ای،برسد؛حمدی که از تو محجوب و پوشیده نماند و در پیشگاه تو کاستی نداشته باشد؛حمدی که عددش پایان نگیرد و در پهنه زمان،فنا در آن راه نیابد» (حمدا یکون أرضی الحمد لک،و أحبّ الحمد إلیک،و أفضل الحمد عندک.حمدا یملأ ما خلقت،و یبلغ ما أردت.

حمدا لا یحجب عنک،و لا یقصر دونک.حمدا لا ینقطع عدده،و لا یفنی مدده) .

این حمد و سپاس،جامع ترین حمدها است؛نه زمان محدودی دارد،نه تعداد معین، نه مکان خاصی دارد و نه قصور و حجابی.سراسر زمان و مکان را پر می کند و به پیشگاه حق می رسد و برترین حمدهاست.

اضافه بر این،حمدی است بر عافیت و بلا و گرفتن و اعطا که از این نظر هم جامعیّت

دارد.بنابر این حمدی است بر همه چیز،در هر زمان و هر مکان،در هر حال و در هر شکل و در هر صورت.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن به بحث صفات جمال و جلال خدا می پردازد و وصفی بلیغ در این زمینه دارد.نخست از درک عظمت خدا ابراز عجز می کند و می گوید:

«خداوندا،کنه عظمت تو را هرگز درک نمی کنیم» (فلسنا نعلم کنه عظمتک) .

چرا که خداوند وجودی نامحدود و بی پایان است از هر نظر و موجود محدودی چون بشر،هر کس که باشد،از درک آن نامحدود عاجز و ناتوان است.اما برای این که تصور نشود این سخن به معنای عدم امکان شناخت خدا و تعطیل صفات است بلافاصله به ذکر معرفت اجمالی از طریق بیان هشت وصف از اوصاف ثبوتیه و سلبیه او می پردازد و می گوید:(گر چه ما به درک کنه ذات تو قادر نیستیم)«جز این که می دانیم تو زنده و قائم به ذات خود و دیگران قائم به تواند.هیچ گاه خواب سبک و سنگین،تو را فرا نمی گیرد(تا از بندگانت غافل شوی)» (إلاّ أنّا نعلم أنّک«حیّ قیّوم،لا تأخذک سنة و لا نوم») .

و در ادامه می افزاید:«افکار(بلند پرواز)هرگز به تو نمی رسد و چشم ها(ی تیزبین)تو را نمی بیند؛ولی تو چشم ها(و حرکات آن ها)را می بینی و اعمال و کردار(بندگان)را احصا می کنی و زمام همگان به دست توست» (لم ینته إلیک نظر،و لم یدرکک بصر.

أدرکت الأبصار،و أحصیت الأعمال،و أخذت بالنّواصی و الأقدام) .

وصف خداوند به«حیّ»نه به معنای حیات ظاهری و مادی است که آثارش نمو و رشد و تولید مثل و حس و حرکت است؛بلکه حیات واقعی است که به معنای«علم»بی پایان و «قدرت»بر همه هستی می باشد.

«قیوم»کسی است که قائم به ذات و همه چیز قائم به او باشد؛زیرا او واجب الوجود است و واجب الوجود به چیزی نیاز ندارد و همگان نیازمند اویند.

جمله «لا تأخذک سنة و لا نوم» اشاره به این که علم و آگاهی و لطف و عنایت او نسبت به بندگان،دائمی است؛چنین نیست که گاهی بیدار باشد و بداند و بندگان را

مشمول عنایت فرماید و گاه در خواب فرو رود و از آن ها غافل شود.

جمله «لم ینته إلیک نظر...» اشاره به این است که نه علم و دانش انسان احاطه به ذات پاک او پیدا می کند-چرا که ذاتش نامحدود است-و نه چشم ظاهر او را می بیند؛چرا که نه جسم است و نه جهت دارد و نه رنگ؛ولی او گردش چشم ها را می بیند و کوچک ترین اعمال را حساب می کند.

منظور از «أخذت بالنّواصی و الأقدام» -با توجه به این که«نواصی»جمع «ناصیة»به معنای موهای جلوی سر است و«اقدام»جمع«قدم»به معنای پاها است- قدرت و غلبه خداوند بر همه کس و همه چیز است؛زیرا هر گاه موی پیش سر انسان یا حیوانی را بگیرند و یا پای کسی را ببندند،قدرت به طور کامل از او سلب می شود.

سپس امام علیه السّلام برای اثبات این اوصاف جمال و جلال و معرفی پروردگار متعال به سراغ جهان خلقت می رود و از عظمت آن،سخن می گوید؛سخنی بسیار عمیق و پر مایه؛ و نشان می دهد جهانی را که می بینیم و درک می کنیم با تمام عظمتی که دارد در برابر آن چه نمی بینیم و درک نمی کنیم قطره ای در برابر دریاست.می فرماید:«(خداوندا) آن چه از مخلوقات را مشاهده می کنیم و از قدرتت در شگفتی فرو می رویم و وصف عظمت سلطنت تو را بیان می کنیم،چه اهمّیّتی دارد؟!در حالی که آن چه از ما پوشیده و پنهان است و چشمانمان از دیدن آن قاصر و عقل ما در برابر درکشان ناتوان است و پرده های غیب میان ما و آن ها فاصله افکنده،بس عظیم تر است» (و ما الّذی نری من خلقک،و نعجب له من قدرتک،و نصفه من عظیم سلطانک،و ما تغیّب عنّا منه،و قصرت أبصارنا عنه،و انتهت عقولنا دونه،و حالت ستور الغیوب بیننا و بینه أعظم) .

آری،آن چه امروز می بینیم-با آن که علوم و دانش ها در مورد جهان آفرینش فوق العاده گسترش پیدا کرده است-در برابر آن چه نمی بینیم و درک نمی کنیم بسیار کوچک است.دانشمندان امروز از عوالمی خبر می دهند که کره زمین ما در برابر آن مانند نقطه

کوچکی است در گوشه کتاب بزرگی از یک کتابخانه عظیم!از کرات بزرگی در آسمان خبر می دهند که سی میلیارد برابر کره زمین است!از سیاه چاله های بزرگی سخن می گویند که سه میلیارد برابر خورشید ماست(سیاه چاله ها اجرام فوق العاده سنگینی اند که همه چیز را در خود جذب می کنند؛حتی نور را که در برخورد با سایر اجرام بازگشت دارد و به همین دلیل در نظر ما در پهنه آسمان،به صورت چاله های سیاهی خودنمایی می کند).

در همین کره زمین ما که سیاره بسیار کوچکی است،میلیون ها نوع گیاه و حیوان در اعماق دریاها و جنگل ها وجود دارد که هنوز دیده تیز بین دانشمندان امروز آن را شناسایی نکرده است.

آری،عالم ملک و ملکوت،آن قدر گسترده است که عقول از درک آن،عاجز است و افکار درباره آن حیران و توجّه به این حقیقت ما را به عظمت آفریننده آن آشنا می سازد و این بزرگ ترین درس توحید و خداشناسی است.در حدیثی از امام سجاد علی بن الحسین علیه السّلام می خوانیم که فرمود:«لو اجتمع أهل السّماء و الأرض أن یصفوا اللّه بعظمته لم یقدروا؛اگر تمام اهل آسمان و زمین جمع شوند که عظمت خدا را به وصف درآورند،قادر نیستند!». ⁽¹⁾

سپس در تکمیل این سخن می افزاید:«(آری!)آن کس که قلبش را از همه چیز تهی کند و فکرش را به کار گیرد تا بداند چگونه عرش را بر پا ساخته ای و مخلوقاتت را آفریده ای،چگونه کرات آسمان را در هوا معلّق کرده ای،و زمینت را بر روی امواج آب، گسترده ای،به یقین دیده فهمش وا می ماند؛عقلش مبهوت می شود؛شنوایی اش حیران،و اندیشه اش سرگردان می ماند!!» (فمن فرّغ قلبه،و أعمل فکره،لیعلم کیف أقمت عرشک،و کیف ذرأت ⁽²⁾خلقک،و کیف علّقت فی الهواء

سماواتک،و کیف مددت علی مور ⁽¹⁾الماء أرضک،رجع طرفه ⁽²⁾حسیرا ⁽³⁾،و عقله مبهورا ⁽⁴⁾،و سمعه والها،و فکره حائرا) .

امام علیه السّلام در این تعبیرات زیبا و پر معنا انگشت اشارت روی چهار موضوع از عظمت آفرینش نهاده:بر پا کردن عرش،آغاز آفرینش،معلّق بودن کرات در آسمان و پیدایش زمین از زیر آب که هر یک از دیگری شگفت انگیزتر است و به دنبال آن روی چهار گونه از آثار حیرت و سرگردانی تکیه کرده:خستگی چشم،مبهوت شدن عقل،واله شدن گوش، حیران شدن فکر.

درباره تفسیر عرش،سخن بسیار است؛اما آن چه از آیة الکرسی استفاده می شود این است که عرش،عالمی است فوق این آسمان و زمینی که ما می بینیم؛زیرا می فرماید:

« «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ» »(توجّه داشته باشید که شاهان سابق دارای دو گونه تخت بودند:تخت کوتاهی که کرسی نامیده می شد و در روزهای عادی از آن استفاده می کردند و تخت بلند پایه ای که عرش نام داشت و در اعیاد و روزهای رسمی بر فراز آن می نشستند؛سپس این دو تعبیر کنایه ای از درجات مختلف عظمت شد.قرآن آسمان و زمینی را که ما می بینیم کرسی خدا می شمارد؛بنابر این عرش او مرتبه ای بالاتر از آن است).

از این رو ممکن است عرش اشاره به عالم ماورای طبیعت یعنی عالم فرشتگان و کروبیان باشد و ⁽⁵⁾یا عالمی از جهان ماده،ماورای آنچه در دسترس ماست.

جمله(و کیف مددت علی مور الماء أرضک)ممکن است اشاره به

«دحو الارض»و سر بر آوردن خشکی ها از زیر آب ها باشد؛زیرا در آغاز تمام کره زمین را آب فرا گرفته بود؛به تدریج آب ها در خلل و فرج زمین فرو رفت و خشکی ها از زیر آب پیدا شدند.

آری،به یقین هر چه انسان درباره نظام جهان آفرینش و شگفتی های آن،چه در مورد آغاز خلقت و چه در ادامه راه می اندیشد،حیران تر می شود؛حیرتی آمیخته با عشق آفریننده این دستگاه با عظمت و حیرتی توأم با شناخت و معرفت ذات پاک او.