مشخصات کتاب

سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15 ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲ 978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳ 978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴ 978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون سپاری

یادداشت:فهرست نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی بن ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه ها

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامه خطبه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

خطبه 201: اعتماد به راه حق،رضایت به اعمال دیگران،خودداری از گام نهادن در جاده های تاریک و مبهم

اشاره

و من کلام له علیه السّلام یعظ بسلوک الطّریق الواضح

از سخنان امام علیه السّلام است که در آن به انتخاب راه روشن توصیه فرموده است. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این کلام کوتاه به سه نکته مهم اشاره فرموده که هریک بخشی از این کلام را تشکیل می دهند:

1.رهروان راه حق را به اعتماد به نفس دعوت می کند که هرگز از کمی پویندگان این راه وحشتی به خود راه ندهند.

2.به یک اصل مهم اسلامی اشاره فرموده و آن اینکه رضایت به اعمال

دیگران انسان را در سرنوشت آنها شریک می سازد،هرچه عملا دخالتی نداشته باشد.

3.توصیه می فرماید که راه واضح و شفّاف و روشن را برگزینید تا به مقصد برسید و از گام نهادن در جادّه های تاریک و مبهم خودداری کنید که در بیراهه می افتید.

---

ایّها النّاس لا تستوحشوا فی طریق الهدی لقلّة أهله،فإنّ النّاس قد اجتمعوا علی مائدة شبعها قصیر،وجوعها طویل.

أیّها النّاس،إنّما یجمع النّاس الرّضی و السّخط.و إنّما عقر ناقة ثمود رجل واحد فعمّهم اللّه بالعذاب لمّا عمّوه بالرّضی،فقال سبحانه:

«فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ» فما کان إلاّ أن خارت أرضهم بالخسفة خوار السّکّة المحماة فی الأرض الخوّارة.

أیّها النّاس،من سلک الطّریق الواضح ورد الماء،و من خالف وقع فی التّیه!

ترجمه

ای مردم!در طریق هدایت از کمی پویندگانش وحشت نکنید،زیرا مردم گرد سفره ای اجتماع کرده اند که سیری آن کوتاه و گرسنگی آن بس طولانی است.ای مردم!رضایت و نارضایتی(نسبت به عملی از اعمال)موجب وحدت مردم(در کیفر و پاداش)می شود(مگر نمی دانید)ناقه ثمود را تنها یک نفر پی کرد؛امّا کیفر و عذاب الهی آن،همه قوم ثمود را فراگرفت،زیرا همگی به عمل آن یک نفر راضی بودند.خداوند سبحان می فرماید: «فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ» ؛آن قوم ناقه را پی کردند و سرانجام(هنگام نزول بلای فراگیر)پشیمان شدند و طولی نکشید سرزمین آنان همچون آهن گداخته ای که در زمین نرمی فرورود با صدای وحشتناکی فرورفت.ای مردم!آن کس که راه واضح و آشکار را بپوید به آب می رسد؛امّا کسی که مخالفت کند در بیابان سرگردان خواهد شد(و تشنه کام جان می دهد).

شرح و تفسیر: راه نجات

راه نجات

امام علیه السّلام در نخستین نکته از این گفتار پرمعنا به پویندگان راه حق دلداری می دهد که هرگز به جهت کمی نفرات تزلزل به دل راه ندهند،می فرماید:«ای مردم!در طریق هدایت از کمی پویندگانش وحشت نکنید»؛ (أیّها النّاس لا تستوحشوا فی طریق الهدی لقلّة أهله) .

سپس به دلیل آن اشاره کرده،می فرماید:«زیرا مردم گرد سفره ای اجتماع کرده اند که سیری آن کوتاه و گرسنگی آن بس طولانی است»؛ (فإنّ النّاس قد اجتمعوا علی مائدة شبعها ⁽¹⁾قصیر،و جوعها طویل) .

اشاره به اینکه اگر رهروان جاده هدایت کم هستند به جهت جاذبه های دنیاست.امام علیه السّلام در این کلام پرمعنا دنیا را به سفره رنگینی تشبیه می کند که موادّ کم ارزش یا بی ارزشی از نظر تغذیه در آن گذارده شده؛ولی آنها را با زرق وبرق آراسته اند.دنیاطلبان اطراف آن را می گیرند غافل از اینکه موادّ غذایی آن تنها در مدّتی آنها را سیر می کند و به دنبال آن گرسنگی طولانی در پیش است.

این«جوع طویل»ممکن است اشاره به اندوه و حسرت طولانی باشد که به هنگام مرگ و بعد از آن و در صحنه قیامت به دنیاپرستان دست می دهد و پیوسته بر تقصیرات خود در دنیا تأسّف می خورند.

این عبارت پر معنای امام علیه السّلام در حقیقت برگرفته از آیات قرآن است.در آیه 100 سوره مائده می خوانیم: «قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ» ؛بگو هیچگاه ناپاک و پاک مساوی نیستند،هرچند فزونی ناپاکان تو را به شگفتی اندازد».

همچنین آیات دیگری که سخن از اکثریت جاهل،بی ایمان،غیرعاقل،فاسق،

ناسپاس و مانند آن دارد.

آنگاه دومین نکته را یادآور می شود؛نکته ای که می تواند بسیاری از مسائل اعتقادی و اجتماعی را حل کند و آن اینکه آنچه گروههای اجتماعی را از یکدیگر جدا می سازد،هم بستگی افکار و دلهاست،هرچند روی صحنه افراد خاصی باشند؛تمام کسانی که با آن افراد هم بستگی فکری و رضایت قلبی دارند در یک گروه جای می گیرند.

می فرماید:«ای مردم!رضایت و نارضایتی(نسبت به عملی از اعمال)موجب وحدت مردم(در کیفر و پاداش)می شود»؛ «أیّها النّاس،إنّما یجمع النّاس الرّضی و السّخط» ⁽¹⁾) .

بنابراین نه تنها شرکت در عمل یا تهیه مقدمات و اعانت بر اثم سبب شرکت در نتیجه می شود؛بلکه رضایت قلبی نیز همین کار را می کند،لذا در زیارتنامه ها با صراحت این تعبیر آمده است:«و لعن اللّه امّة سمعت بذالک فرضیت به؛خداوند لعنت کند گروهی را که جنایات جانیان را در کربلا شنیدند و به آن رضایت دادند» ⁽²⁾،هرچند بعد از آن جانیان در عرصه زندگی دنیا ظاهر شدند.

در خطبه دوازدهم که شرح آن در جلد اوّل گذشت،خواندیم که علی علیه السّلام هنگام سخن یکی از اصحاب خود را بعد از جنگ جمل شنید که آرزوی حضور برادرش را در این میدان و سهیم شدن در این پیروزی می کرد،فرمود:نه تنها او با ما بود؛بلکه گروههایی که هنوز از مادر متولّد نشده اند و بعد از تولّد،هم عقیده با ما خواهند بود نیز در این میدان حضور داشتند و در این پیروزی سهیم بودند.

این سخن افق تازه ای را در مطالعات اسلامی در برابر چشم ما می گشاید و به همگان هشدار می دهد که مراقب پیوندهای قلبی و رضا و سخط باطنی باشند.

این مطلب به قدری اهمیّت دارد که در روایات متعددی از معصومان به آن اشاره شده است؛مرحوم شیخ حر عاملی در کتاب وسائل در ابواب امر به معروف و نهی از منکر بابی تحت عنوان«وجوب إنکار المنکر بالقلب علی کلّ حال و تحریم الرّضا به و وجوب الرّضا بالمعروف»ذکر کرده است و در آن باب هفده حدیث در این زمینه آورده است؛از جمله در حدیث مفصّلی از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام نقل کرده که فرمود:«لو أنّ رجلا قتل بالمشرق فرضی بقتله رجل بالمغرب لکان الرّاضی عند اللّه عزّ و جلّ شریک القاتل؛اگر کسی در شرق عالم قتلی انجام دهد و دیگری در غرب جهان راضی به آن قتل باشد،در پیشگاه خدا شریک قاتل خواهد بود». ⁽¹⁾

کوتاه سخن اینکه در فرهنگ اسلام نه تنها شرکت در عمل یا معاونت در مقدمات،سبب شرکت در نتیجه ها می شود؛بلکه رضایت قلبی نیز این اثر را دارد.

در ادامه این سخن،امام علیه السّلام به دلیل محکمی از قرآن مجید برای اثبات این حقیقت تمسّک می جوید،می فرماید:«ناقه ثمود را تنها یک نفر پی کرد؛امّا کیفر و عذاب الهی آن همه قوم ثمود را فراگرفت،زیرا همگی به عمل آن یک نفر راضی بودند.خداوند سبحان می فرماید: «فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ» آن قوم ناقه را پی کردند و سرانجام(هنگام نزول بلای فراگیر)پشیمان شدند و طولی نکشید سرزمین آنان همچون آهن گداخته ای که در زمین نرمی فرورود با فریاد وحشتناکی فرورفت»؛ (و إنّما عقر ⁽²⁾ناقة ثمود رجل واحد فعمّهم اللّه بالعذاب لمّا عمّوه بالرّضی،فقال سبحانه: «فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ» ⁽³⁾فما کان إلاّ أن خارت ⁽⁴⁾

أرضهم بالخسفة خوار السّکّة ⁽¹⁾المحماة ⁽²⁾فی الأرض الخوّارة) .

سخن مولا اشاره ای به معجزه حضرت صالح پیامبر قوم ثمود دارد که وقتی از آن حضرت معجزه خواستند،به فرمان خدا ناگهان شتر ماده ای از دل سنگهای کوه بیرون آمد!همگی دیدند،گروهی ایمان آوردند و گروه بیشتری راه عناد و انکار را پیش گرفتند.حضرت صالح توصیه کرد که به این شتر کمترین آزاری نرسانید که عذاب الهی به سراغ شما خواهد آمد،آنها به این سخن اعتنا نکردند و آن شتر را با ضرباتی بر پای او کشتند و زلزله عظیمی آمد.زمین آنها را شکافت و کافران و خانه هایشان در دل زمین فرورفت.

معروف این است که قاتل این شتر مرد سنگدلی به نام«غدّار بن سالف»بود؛ ولی در آیه قرآن جمله «فَعَقَرُوها» (آن شتر را از پای درآوردند)به صورت صیغه جمع آمده است،زیرا همگی به عمل او راضی بودند و این رضایت خود را با دعوت کردن و تشویق او به انجام دادن این عمل زشت،ابراز کردند،همان گونه که در آیه 29 سوره قمر آمده است:« «فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطی فَعَقَرَ» ؛آنها یکی از یاران خود را صدا زدند،او به سراغ این کار آمد و(ناقه را)پی کرد».

جمله «خارت أرضهم بالخسفة خوار السّکّة المحماة» اشاره به این است:

هنگامی که میخ آهنین در آتش گداخته شود با سرعت بیشتری در زمین فرو می رود آن هم در زمین نرم.آری!شهر و آبادی آنها به همین سرعت در درون زمین بر اثر زلزله ای وحشتناک فرورفت.

سپس امام علیه السّلام در بخش سوم این خطبه به همه انسانها هشدار می دهد و می فرماید:«ای مردم!آن کس که راه واضح و آشکار را بپوید به آب می رسد؛امّا کسی که مخالفت کند در بیابان سرگردان خواهد شد(و تشنه کام جان می دهد)»؛

(أیّها النّاس،من سلک الطّریق الواضح ورد الماء،و من خالف وقع فی التّیه ⁽¹⁾!) .

منظور از«طریق واضح»راهی است که قرآن و سنّت و دلیل عقل ارائه داده،که انسانها را به آب حیات معنوی رهنمون می شود و آنها که به بیراهه روند از آن محروم شده در کفر و بی ایمانی جان می دهند.

بی شک راه و روش امام علیه السّلام یکی از مصادیق روشن«الطّریق الواضح»است، زیرا او به منزله نفس نبیّ و آگاه ترین امّت به راه و روش آن حضرت بود، همان گونه که امام علیه السّلام در خطبه 97 فرمود:«من نشانه روشنی بر حقانیّت خویش از پروردگارم دارم و بر طریق پیامبرم گام برمی دارم و در راهی پیش می روم»؛ (و إنی لعلی بیّنة من ربّی و منهاج من نبیّی و إنی لعلی الطریق الواضح» .

بدیهی است کسی که از جادّه اصلی برود در اثنای راه به منزلگاههایی می رسد،دارای آب کافی و آن کس که از بیراهه می رود غالبا گرفتار بیابانهای خشک و بی آب می شود و از تشنگی هلاک می گردد.

---

خطبه 202: هنگام دفن سیده زنان جهان،فاطمه علیها السّلام خطاب به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

روی عنه أنّه قاله عند دفن سیّدة النّساء فاطمة علیها السّلام،کالمناجی به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله عند قبره

از سخنان امام علیه السّلام است که به هنگام دفن سیده زنان جهان،فاطمه علیها السّلام خطاب به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله در کنار قبر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله بیان کرد. ⁽¹⁾و ⁽²⁾

خطبه در یک نگاه

این گفتار امام علیه السّلام به قدر کافی گویاست؛سخنی است که از سوز دل مولا علیه السّلام به هنگام دفن حضرت فاطمه زهرا علیها السّلام حکایت می کند.درد دلی است پر سوز و گداز که مولا علیه السّلام با پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله درباره مصائب زهرا علیها السّلام از یک سو و مصیبت خودش به سبب فراق زهرا علیها السّلام از سوی دیگر،حکایت دارد و بخشی از حقایق مهم تاریخی صدر اسلام را به صورت غیرمستقیم؛امّا گویا و پرمعنا منعکس می کند که شرح آن در پایان تفسیر این کلام خواهد آمد.

---

السّلام علیک یا رسول اللّه عنّی،و عن ابنتک النّازلة فی جوارک، و السّریعة اللّحاق بک،قلّ،یا رسول اللّه،عن صفیّتک صبری،ورقّ عنها تجلّدی،إلاّ أنّ فی التّأسّی لی بعظیم فرقتک،و فادح مصیبتک،موضع تعزّ، فلقد و سّدتک فی ملحودة قبرک،و فاضت بین نحری و صدری نفسک،ف «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» فلقد استرجعت الودیعة،و أخذت الرّهینة!أمّا حزنی فسرمد،و أمّا لیلی فمسهّد،إلی أن یختار اللّه لی دارک الّتی أنت بها مقیم.و ستنبّئک ابنتک بتضافر أمّتک علی هضمها،فأحفها السّؤال،و استخبرها الحال؛هذا و لم یطل العهد،و لم یخل منک الذّکر،و السّلام علیکما سلام مودّع،لا قال و لا سئم،فإنّ أنصرف فلا عن ملالة،و إن أقم فلا عن سوءظنّ بما وعد اللّه الصّابرین.

ترجمه

سلام و درود بر تو ای رسول خدا از سوی خودم و از سوی دخترت(زهرا) که هم اکنون در جوار تو فرود آمده و به سرعت به تو ملحق شده است.ای رسول خدا!از فراق دختر برگزیده و پاکت پیمانه صبرم لبریز شده و طاقتم از دست رفته است،هرچند پس از روبه رو شدن با غم بزرگ فراق و مصیبت دردناک تو،این مصیبت برای من قابل تحمّل شده است.(فراموش نمی کنم)من تو را با دست خود در میان قبر نهادم و هنگام رحلتت،روح تو در میان گلو و سینه من روان شد «ف «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ⁽¹⁾ما از خداییم و به سوی او باز می گردیم»(ای رسول خدا)امانتی که به من سپرده بودی هم اکنون بازپس داده شده و گروگانی

که نزد من بود گرفته شد؛ولی اندوهم جاودانی است و شبهایم همراه بیداری و بی قراری؛تا آن زمان که خداوند منزلگاهی را که تو در آن اقامت گزیده ای برایم برگزیند(و به تو ملحق شوم)(ای رسول خدا)به زودی دخترت تو را آگاه خواهد ساخت که امّت تو در ستم کردن به وی دست به دست هم داده بودند.

سرگذشت دردناک او را بی پرده از او بپرس و خبر این حوادث را از وی بگیر.

این حوادث دردناک در زمانی رخ داد که هنوز مدّت زیادی از رحلت تو نگذشته و یادت فراموش نگشته بود.درود خدا بر شما هردو باد،درود و سلام وداع کننده؛نه سلام(و وداع)ناخشنود خسته دل،اگر از کنار قبرت باز گردم به سبب ملالت نیست و اگر اقامت گزینم و گریه و زاری سر دهم هرگز به جهت سوءظن به وعده نیک خداوند در مورد صابران و شکیبایان نمی باشد.

شرح و تفسیر: آه سوزان علی علیه السّلام در کنار قبر زهرا علیها السّلام

آه سوزان علی علیه السّلام در کنار قبر زهرا علیها السّلام

همان گونه که در بالا آمد،امام علیه السّلام این سخنان پر سوز و گداز را هنگامی می گوید که جسم پاک زهرای مرضیه علیها السّلام را با دست خود در قبر می گذارد، سخنانی که از یک سو دلیل بر عظمت بانوی اسلام فاطمه زهرا علیها السّلام و از سوی دیگر نشانه شدت ناراحتی علی علیه السّلام از فراق جانگداز اوست.

امام علیه السّلام در بیان این عبارات،بهترین و مناسب ترین مخاطب؛یعنی رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را انتخاب کرده و با او درد دل می کند و سخن خود را از اینجا شروع می کند:«سلام و درود بر تو ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله از سوی خودم،و از سوی دخترت(زهرا)که هم اکنون در جوار تو فرود آمده،و به سرعت به تو ملحق شده است»؛ (السّلام علیک یا رسول اللّه عنّی،و عن ابنتک النّازلة فی جوارک، و السّریعة اللّحاق بک) .

با اینکه محتوای سخنان امام علیه السّلام،شکوائیه دردناکی است؛ولی ادب کلام ایجاب می کند که از سلام و درود بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله شروع کند.

جمله (النّازلة فی جوارک) نشان می دهد که قبر بانوی اسلام در کنار قبر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله بود و نظریه کسانی که قبر مقدّس آن حضرت را در خانه اش می دانند، تقویت می کند.

البتّه ممکن است دفن در بقیع را نیز در جوار پیامبر صلّی اللّه علیه و اله محسوب کنیم یا جوار را به معنای همسایگی روحانی و معنوی در بهشت بدانیم؛ولی معنای اوّل با ظاهر عبارت سازگارتر است و روایات متعددی نیز آن را تأیید می کند.

در روایتی که مرحوم کلینی در کافی آورده است می خوانیم:یکی از بزرگان اصحاب به نام احمد بن محمد بن ابی نصر می گوید:از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام در مورد مکان قبر حضرت فاطمه علیها السّلام سؤال کردم،فرمود:«دفنت فی بیتها فلمّا زادت بنو امیّة فی المسجد صارت فی المسجد؛آن حضرت را در خانه اش دفن کردند و هنگامی که بنی امیه مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و اله را توسعه دادند خانه آن حضرت در مسجد قرار گرفت». ⁽¹⁾

جمله (السّریعة اللّحاق بک) اشاره پر معنایی به مصائب شدید حضرت فاطمه زهرا علیها السّلام دارد که او را در بهترین سالهای جوانی به دیار باقی منتقل ساخت و فاصله آن با رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله طبق بعضی روایات 45 روز و مطابق برخی 75 روز و طبق روایت دیگری 95 روز بوده است و در روایات غیر مشهوری 4 ماه و 6 ماه نیز گفته شده است که در بحث نکات درباره آن و درباره محل دفن آن حضرت،سخن خواهیم گفت.

سپس امام علیه السّلام در ادامه،خطاب به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله عرض می کند:«ای رسول خدا!از فراق دختر برگزیده و پاکت،پیمانه صبرم لبریز شده و طاقتم از دست

رفته است،هرچند پس از روبه رو شدن با غم بزرگ فراق و مصیبت دردناک تو، این مصیبت برای من قابل تحمّل شده است»؛ (قلّ،یا رسول اللّه،عن صفیّتک ⁽¹⁾صبری،و رقّ عنها تجلّدی ⁽²⁾،إلاّ أنّ فی التّأسّی ⁽³⁾لی بعظیم فرقتک،و فادح ⁽⁴⁾مصیبتک،موضع تعزّ ⁽⁵⁾) .

اشاره به اینکه گرچه مصیبت زهرا علیها السّلام فوق العاده جانکاه است؛ولی درد مصیبت تو از آن،سنگین تر و جانکاه تر بود و تحمّل آن،راه را برای تحمّل این، هموار ساخت.به یقین مصیبتی بزرگ تر از مصیبت رحلت پیامبر برای علی علیه السّلام، هر چند فاطمه زهرا همسری بسیار گرانقدر و بی مانند بود؛پیامبر به منزله پدر علی علیه السّلام و افزون بر آن،رهبر،راهنما،معلم،استاد و خلاصه،همه چیز آن حضرت بود،لذا در حدیثی آمده است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله خطاب به علی علیه السّلام فرمود:«یا أبا الرّیحانتین...عن قلیل ینهدّ رکناک؛ای پدر دو گل خوشبو...به زودی دو ستون حیاتت درهم می شکند»و هنگامی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله رحلت فرمود علی علیه السّلام فرمود:«هذا أحد رکنی الّذی قال لی رسول اللّه؛این یکی از آن دو ستونی است که پیامبر فرمود»و چون فاطمه زهرا علیها السّلام شربت شهادت نوشید،فرمود:«هذا الرّکن الثّانی الّذی قال رسول اللّه؛این ستون دیگری است که رسول اللّه فرمود». ⁽⁶⁾

آنگاه امام علیه السّلام در شرح این سخن می افزاید:«(فراموش نمی کنم)من تو را با دست خود در میان قبر نهادم و هنگام رحلتت روح تو در میان گلو و سینه من روان شد«ف «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ؛ما از خداییم و به سوی او باز می گردیم»؛ (فلقد وسّدتک ⁽¹⁾فی ملحودة ⁽²⁾قبرک،و فاضت بین نحری و صدری نفسک،ف «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ) .

بعضی از شارحان نهج البلاغه«نفس»را در اینجا به معنای خون گرفته اند (زیرا یکی از معانی«نفس»خون است)و گفته اند:به هنگام رحلت پیامبر خون مختصری از دهان آن حضرت بیرون پرید و بر سینه علی علیه السّلام نشست؛ولی این تفسیر،بعید به نظر می رسد.

به هر حال قرائن نشان می دهد(و خطبه 197 نیز دلالت دارد)که سر مبارک پیامبر به هنگام رحلت بر سینه پاک علی علیه السّلام بود و در همان حال روح پاکش به عالم بقا شتافت و از میان سینه و گلوی علی علیه السّلام گذشت،هر چند بعضی از راویان اهل سنت نقل کرده اند که عایشه می گوید:«سر مبارک پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در حال رحلت بر سینه من بود»؛ولی این سخن دلیل معتبری ندارد و شاید از قبیل روایات فراوانی است که ضمن آن کوشیده اند فضائل علی علیه السّلام را یک به یک به نام دیگری ثبت کنند.

آنگاه امام بار دیگر به شرح مصیبت حضرت زهرا باز می گردد و خطاب به پیامبر عرضه می دارد:«(ای رسول خدا)امانتی را که به من سپرده بودی هم اکنون باز پس داده شد و گروگانی که نزد من بود گرفته شد؛ولی اندوهم جاودانی است و شبهایم همراه بیداری و بی قراری؛تا آن زمان که خداوند منزلگاهی را که تو در آن اقامت گزیده ای برایم برگزیند(و به تو ملحق شوم)»؛ (فلقد استرجعت

الودیعة،و أخذت الرّهینة!أمّا حزنی فسرمد ⁽¹⁾،و أمّا لیلی فمسهّد ⁽²⁾،إلی أنّ یختار اللّه لی دارک الّتی أنت بها مقیم) .

این عبارت که از شدّت اندوه علی علیه السّلام در برابر حادثه غم انگیز شهادت حضرت زهرا علیها السّلام حکایت می کند به خوبی نشان می دهد که تا چه حد این بانوی عزیز در نظر علی علیه السّلام گرامی بود و پیوند عاطفی و روحانی و معنوی آن دو به یکدیگر عمیق و ریشه دار.

تعبیر به«ودیعه»اشاره به همان چیزی است که پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در آستانه رحلتش دست فاطمه را گرفت و در دست علی علیه السّلام گذارد و فرمود:«یا ابا الحسن هذه ودیعة اللّه و ودیعة رسوله عندک فاحفظ اللّه و احفظنی فیها و إنّک لفاعله؛ای ابو الحسن این ودیعه خدا و ودیعه رسولش محمد نزد توست؛حق خداوند و حق مرا در مورد آن رعایت کن و می دانم رعایت خواهی کرد». ⁽³⁾

بعضی معتقدند که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله این سخن را در شب زفاف زهرا فرمود.

جمعی از شارحان نهج البلاغه تعبیر به ودیعه را در اینجا اشاره به این دانسته اند که ارواح انسانی در بدنها شبیه ودیعه و امانت است که هنگام وفات بازپس گرفته می شود؛ولی این تفسیر در اینجا بسیار بعید به نظر می رسد.

تعبیر«رهینه»(گروگان)ممکن است اشاره به این باشد که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از علی علیه السّلام پیمان خلافت و وصایت و وفاداری گرفته بود و دخترش زهرا علیها السّلام گویی در برابر آن گروگان بود.

با توجه به اینکه یکی از معانی«رهینه»نعمت بزرگ است و حضرت زهرا بزرگترین نعمتی بود که خدا به علی علیه السّلام داده بود،تعبیر بالا در این باره به کار رفته است.

جمله «حزنی فسرمد» تفسیرش روشن است،زیرا هرزمان علی علیه السّلام به یاد فاطمه زهرا می افتاد غم و اندوهش تجدید می شد و این اندوه بزرگی بود که سراسر زندگی علی علیه السّلام را دربرگرفته بود.

جمله «و أمّا لیلی فمسهّد» کنایه از این است که بسیار شبها به یاد آن بانوی عزیز می افتم و خاطره او خواب را از چشم من می رباید.گواه این سخن اشعار معروفی است که از آن حضرت در فراق حضرت زهرا علیها السّلام انشاء فرمود:

نفسی علی زفراتها محبوسة یا لیتها خرجت مع الزّفرات

لا خیر بعدک فی الحیاة و إنّما أبکی مخافة أن تطول حیاتی

جانم گرفتار مصیبت دردناک اوست و ای کاش با آه و ناله از این تن بیرون می آمد

بعد از تو زندگی در نظرم بی ارزش است و اگر اشک می ریزم برای این است که می ترسم بعد از تو عمرم طولانی شود(و همواره گرفتار درد فراق تو باشم.) ⁽¹⁾

آنگاه امام علیه السّلام به گوشه ای از مصائب دردناک حضرت زهرا علیها السّلام اشاره کرده، عرضه می دارد:«(ای رسول خدا)به زودی دخترت تو را آگاه خواهد ساخت که امّت تو در ستم کردن به وی دست به دست هم داده بودند،سرگذشت دردناک او را بی پرده از او بپرس و خبر این حوادث را از وی بگیر.این حوادث دردناک در زمانی رخ داد که هنوز مدّت زیادی از رحلت تو نگذشته و یادت فراموش نگشته بود»؛ (و ستنبّئک ابنتک بتضافر أمّتک علی هضمها،فأحفها ⁽²⁾السّؤال،و استخبرها الحال؛هذا و لم یطل العهد،و لم یخل منک الذّکر) .

ظاهر این است که این عبارات سربسته که امیر مؤمنان علی علیه السّلام برای رعایت ادب در پیشگاه پیامبر آن را زیاد نمی شکافد و شرح نمی دهد اشاره به حوادث بسیار اسف انگیزی است که پس از مدّت کوتاهی از رحلت پیامبر رخ داد؛هجوم

به خانه زهرا علیها السّلام،آتش زدن در خانه،اسقاط جنین آن حضرت و بردن امام را به زور به سوی مسجد برای بیعت،حوادثی است که نه تنها به صورت پررنگ در تاریخ شیعه آمده؛بلکه-همان گونه که در پایان این بحث خواهیم گفت-در منابع اهل سنت هم،با کمال تعجّب صریحا ذکر شده است.

واژه«تضافر»که از ریشه«ضفر»(بر وزن ضعف)گرفته شده و به معنای تعاون و همکاری بر انجام چیزی است،اشاره به این است که گروهی از امّت در انجام این جرائم شرکت داشتند و از آنجا که بسیاری با سکوتشان،این کار را تأیید کردند، نسبت به همه امت داده شد و«هضم»در اصل به معنای ظلم کردن و شکستن است و واژه«عهد»در اینجا به معنای زمان است و معانی دیگری نیز دارد.

این احتمال نیز داده شده است که عهد،اشاره به پیمانهایی باشد که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در مورد خلافت علی علیه السّلام و حفظ احترام اهل بیت علیهم السّلام مخصوصا دخترش زهرا و قرار دادن آنها در کنار قرآن به مقتضای حدیث ثقلین و امثال آن گرفته بود؛یعنی مدت طولانی از این پیمانها نگذشته بود که گروهی از امت همه را به فراموشی سپردند و دست به جنایاتی زدند که عقل را حیران می کند.

سرانجام امام در آخرین سخن خود خطاب به پیامبر و بانوی اسلام،زهرای مرضیه چنین می گوید:«درود خدا بر شما هردو باد،درود و سلام وداع کننده؛نه وداع ناخشنود خسته دل،اگر از کنار قبرت باز گردم به خاطر سبب ملالت نیست،و اگر اقامت گزینم(و گریه و زاری)سر دهم هرگز به جهت سوءظن به وعده نیک خداوند در مورد صابران و شکیبایان نمی باشد»؛ (و السّلام علیکما سلام مودّع،لا قال ⁽¹⁾و لا سئم ⁽²⁾،فإن أنصرف فلا عن ملالة،و إن أقم فلا عن سوء ظنّ

بما وعد اللّه الصّابرین) .

در روایت کافی در ذیل این سخن چنین آمده است:«واه واها و الصّبر أیمن و أجمل و لو لا غلبة المستولین لجعلت المقام و اللّبث لزاما معکوفا و لأعولت إعوال الثّکلی علی جلیل الرّزیّة فبعین اللّه تدفن ابنتک سرّا و تهضم حقّها و تمنع إرثها و لم یتباعد العهد و لم یخلق منک الذّکر و إلی اللّه یا رسول اللّه المشتکی و فیک یا رسول اللّه أحسن العزاء و صلّی اللّه علیک و علیها السّلام و الرّضوان؛آه آه!ولی شکیبایی می کنم که شکیبایی بهتر و زیباتر است و اگر بیم آن نبود که نظام حاکم از جایگاه قبر تو آگاه شوند پیوسته در کنار قبر تو می ماندم و ناله هایی همچون ناله های مادری که به داغ فرزندش گرفتار شده،برای این مصیبت بزرگ سر می دادم.(ای رسول گرامی)خدا می بیند که دخترت پنهان به خاک سپرده می شود و حقّش(آشکارا)بر باد می رود و او را از ارثش محروم می کنند حال آنکه زمان زیادی نگذشته و نامت فراموش نشده است.ای رسول خدا این شکایت را به درگاه حق و به نزد تو می آورم.ای رسول خدا تسلیت مرا بپذیر!درود و سلام و رضوان خدا بر تو و بر دخترت زهرا باد». ⁽¹⁾

از این تعبیرات و آنچه در نهج البلاغه آمده به خوبی روشن می شود که حق نشناسان در زمان کوتاهی بعد از رحلت پیامبر چه مصائبی بر اهل بیت علیهم السّلام او و عزیزترین عزیزانش وارد کردند مصائبی که علی علیه السّلام را که کوه شکیبایی و استقامت بود به لرزه درآورد و همچون مادر جوان مرده به گریه و ناله واداشت و عجب اینکه مدارک این تهاجم بی رحمانه بر بیت وحی،در کتب اهل سنّت نیز به صورت گسترده آمده است.

---

نکته ها

اشاره

با اینکه زندگانی بانوی اسلام،حضرت زهرا،سیده نساء العالمین بسیار کوتاه بود؛ولی شرح حال او و فضایل و مناقب و مصائبش بسیار طولانی است.جمعی از شارحان نهج البلاغه به این خطبه که رسیده اند به گوشه هایی از آن اشاره کرده اند.لازم است ما هم به طور فشرده چند نکته را یادآور شویم:

1-حضرت زهرا علیها السّلام در لسان رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله

دخت گرامی پیامبر صلّی اللّه علیه و اله از مقام والایی برخوردار بود.سخنان رسول گرامی صلّی اللّه علیه و اله در حقّ دخترش حاکی از عصمت و پیراستگی او از گناه است،آنجا که درباره او می فرماید:

«فاطمة بضعة منّی فمن أغضبها أغضبنی ⁽¹⁾فاطمه پاره تن من است،هرکس او را به خشم آورد مرا خشمگین کرده است».ناگفته پیداست که خشم رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله مایه اذیت و ناراحتی اوست و سزای چنان شخصی در قرآن کریم چنین بیان شده است:

« «وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ» » ⁽²⁾آنان که رسول خدا را آزار دهند، برای آنان عذاب دردناکی است».

چه دلیلی استوارتر بر فضیلت و عصمت او که در حدیث دیگری رضای وی در گفتار پیامبر صلّی اللّه علیه و اله مایه رضای خدا،و خشم او مایه خشم خدا معرّفی گردیده است،می فرماید:

«یا فاطمة إنّ اللّه یغضب لغضبک و یرضی لرضاک ⁽³⁾دخترم فاطمه!خدا با خشم

تو خشمگین،و با خشنودی تو،خشنود می شود».

به سبب داشتن چنین مقامی والا،او سرور زنان جهان است،و پیامبر در حق او چنین فرموده:

«یا فاطمة!ألا ترضین أن تکون سیّدة نساء العالمین،و سیّدة نساء هذه الامّة و سیّدة نساء المؤمنین ⁽¹⁾دخترم فاطمه!آیا به این کرامتی که خدا به تو داده راضی نمی شوی که تو،سرور زنان جهان و سرور زنان این امّت و سرور زنان با ایمان باشی».

2-احترام خانه آن حضرت در قرآن و سنّت

محدّثان یادآور می شوند،هنگامی که آیه مبارکه «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ» ⁽²⁾بر پیامبر نازل شد،پیامبر این آیه را در مسجد تلاوت کرد،در این هنگام شخصی برخاست و گفت:

ای رسول گرامی!مقصود از این بیوت با این اهمیّت کدام است؟

پیامبر فرمود:

خانه های پیامبران!

ابو بکر برخاست،در حالی که به خانه علی و فاطمه علیها السّلام اشاره می کرد،گفت:

آیا این خانه از همان خانه هاست؟

پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در پاسخ فرمود:

بلی از برجسته ترین آنهاست. ⁽³⁾

پیامبر گرامی صلّی اللّه علیه و اله مدت نه ماه به در خانه دخترش می آمد،بر او و همسر عزیزش سلام می کرد ⁽¹⁾و این آیه را می خواند: «إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» ⁽²⁾.

خانه ای که مرکز نور الهی است و خدا به ترفیع آن امر فرموده از احترام بسیار بالایی برخوردار است.

آری!خانه ای که اصحاب کسا را در بر می گیرد و خدا از آن با جلالت و عظمت یاد می کند،باید مورد احترام قاطبه مسلمانان باشد.

اکنون باید دید پس از درگذشت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله تا چه اندازه حرمت این خانه ملحوظ گشت؟چگونه احترام آن خانه را شکستند،و خودشان صریحا به آن اعتراف دارند؟این حرمت شکنان چه کسانی بودند،و هدفشان چه بود؟

3-هتک حرمت خانه آن حضرت!

اشاره

با این همه سفارشهای مؤکّد،متأسفانه برخی حرمت آن را نادیده گرفته،و به هتک آن پرداختند،و این مسئله ای نیست که بتوان بر آن پرده پوشی گذاشت.

در این مورد نصوصی را از کتاب اهل سنّت نقل می کنیم،تا روشن شود مسئله هتک حرمت خانه زهرا علیها السّلام و رویدادهای بعدی،امری تاریخی و مسلّم است؛نه یک افسانه!و با اینکه در عصر خلفا گرفتگی فوق العاده ای نسبت به نگارش فضایل و مناقب اهل بیت علیهم السّلام در کار بود ولی به حکم اینکه«حقیقت شیء نگهبان آن است»این حقیقت به طور زنده در کتابهای تاریخی و حدیثی محفوظ مانده است.در نقل مدارک،ترتیب زمانی را از قرنهای نخستین در نظر می گیریم، تا برسد به نویسندگان عصر حاضر.

الف)ابن ابی شیبه،محدّث معروف اهل سنّت،در کتاب«المصنّف»

ابو بکر ابن ابی شیبه(159-235)مؤلف کتاب المصنّف به سندی صحیح چنین نقل می کند:

«إنّه حین بویع لأبی بکر بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله کان علی و الزّبیر یدخلان علی فاطمة بنت رسول اللّه،فیشاورونها و یرتجعون فی أمرهم.فلمّا بلغ ذلک عمر بن الخطّاب خرج و دخل علی فاطمة،فقال:یا بنت رسول اللّه صلی اللّه علیه و اله و اللّه ما أحد أحبّ إلینا من أبیک و ما من أحد أحّب إلینا بعد أبیک منک،و أیم اللّه ما ذاک بمانعی إن اجتمع هؤلاء النّفر عندک أن أمرتهم أن یحرق علیهم البیت.

قال:فلمّا خرج عمر جاؤوها،فقالت:تعلمون أنّ عمر قد جاءنی،و قد حلف باللّه لئن عدتم لیحرقنّ علیکم البیت،و أیم اللّه لیمضیّن لما حلف علیه.

هنگامی که مردم با ابی بکر بیعت کردند،علی و زبیر در خانه فاطمه به گفتگو و مشاوره می پرداختند،و این مطلب به عمر بن خطّاب رسید.او به خانه فاطمه آمد،و گفت:ای دختر رسول خدا،محبوب ترین فرد برای ما پدر تو و بعد از پدرت تو هستی؛ولی سوگند به خدا این محبّت مانع از آن نیست که اگر این افراد در خانه تو جمع شوند من دستور دهم خانه را بر آنها بسوزانند.

این جمله را گفت و بیرون رفت،وقتی علی علیه السّلام و زبیر به خانه بازگشتند، دخت گرامی پیامبر به علی علیه السّلام و زبیر گفت:عمر نزد من آمد و سوگند یاد کرد که اگر اجتماع شما تکرار شود،خانه را هنگامی که شما در آن هستید آتش می زنم، به خدا سوگند!آنچه را که قسم خورده است انجام می دهد!». ⁽¹⁾

تکرار می کنیم که این رویداد در کتاب المصنّف با سند صحیح نقل شده است.

ب)بلاذری،محدّث بزرگ دیگر اهل سنّت،در کتاب«انساب الاشراف»

احمد بن یحیی جابر بغدادی بلاذری(م 270)نویسنده معروف و صاحب تاریخ بزرگ،این رویداد تاریخی را در کتاب انساب الاشراف به نحو یاد شده در زیر نقل می کند.

«إنّ أبا بکر أرسل إلی علیّ یرید البیعة فلم یبایع،فجاء عمر و معه فتیلة!فتلقته فاطمة علی الباب.

فقالت فاطمة:یابن الخطّاب،أتراک محرقا علیّ بابی؟قال:نعم،و ذلک أقوی فیما جاء به أبوک... ⁽¹⁾.

ابو بکر به دنبال علی علیه السّلام فرستاد تا بیعت کند؛ولی علی علیه السّلام از بیعت امتناع ورزید.سپس عمر همراه با فتیله(آتش زا)حرکت کرد،و با فاطمه در مقابل باب خانه روبه رو شد،فاطمه گفت:ای فرزند خطاب،می بینم در صدد سوزاندن خانه من هستی؟!عمر گفت:بلی،این کار کمک به چیزی است که پدرت برای آن مبعوث شده است!».

ج)ابن قتیبه و کتاب«الإمامة و السیاسة»

مورّخ شهیر عبد اللّه بن مسلم بن قتیبه دینوری(212-276)از پیشوایان ادب، نویسندگان پرکار حوزه تاریخ اسلامی و مؤلف کتاب تأویل مختلف الحدیث،و ادب الکاتب و...است. ⁽²⁾وی در کتاب الامامة و السیاسة چنین می نویسد:

«إنّ أبا بکر(رض)تفقّد قوما تخلّفوا عن بیعته عند علیّ کرّم اللّه وجهه فبعث إلیهم عمر فجاء فناداهم و هم فی دار علیّ،فأبوا أن یخرجوا فدعا بالحطب و قال:

و الّذی نفس عمر بیده لتخرجنّ أو لأحرقنّها علی من فیها،فقیل له:یا أبا حفص إنّ

فیها فاطمة فقال،و إن! ⁽¹⁾

ابو بکر از کسانی که از بیعت با او سر برتافتند و در خانه علی گرد آمده بودند، سراغ گرفت و عمر را به دنبال آنان فرستاد،او به در خانه علی علیه السّلام آمد و همگان را صدا زد که بیرون بیایند و آنان از خروج از خانه امتناع ورزیدند در این موقع عمر هیزم طلبید و گفت:به خدایی که جان عمر در دست اوست بیرون بیایید یا خانه را با شما آتش می زنم.مردی به عمر گفت:ای ابا حفص(کنیه عمر)در این خانه، فاطمه،دختر پیامبر است،گفت:باشد!».

ابن قتیبه دنباله این داستان را سوزناک تر و دردناک تر نوشته است،او می گوید:

«ثمّ قام عمر فمشی معه جماعة حتّی أتوا فاطمة فدقّوا الباب فلمّا سمعت أصواتهم نادت بأعلی صوتها یا أبتاه یا رسول اللّه ماذا لقینا بعدک من ابن الخطّاب و ابن أبی القحافة فلمّا سمع القوم صوتها و بکائها انصرفوا و بقی عمر و معه قوم فأخرجوا علیّا فمضوا به إلی أبی بکر فقالوا له بایع،فقال:إن أنا لم أفعل فمه؟فقالوا:

إذا واللّه الّذی لا إله إلاّ هو نضرب عنقک...! ⁽²⁾.

عمر همراه گروهی به در خانه فاطمه آمدند،در خانه را زدند،هنگامی که فاطمه صدای آنان را شنید،با صدای بلند گفت:ای رسول خدا پس از تو چه مصیبتهایی به ما از فرزند خطاب و فرزند ابی قحافه رسید،افرادی که همراه عمر بودند هنگامی که صدای زهرا و گریه او را شنیدند برگشتند؛ولی عمر با گروهی باقی ماند و علی را از خانه بیرون آوردند،نزد ابی بکر بردند و به او گفتند:بیعت کن،علی علیه السّلام گفت:اگر بیعت نکنم چه می شود؟گفتند:به خدایی که جز او خدایی نیست،گردن تو را می زنیم...».

این بخش از تاریخ برای علاقه مندان به شیخین قطعا بسیار سنگین و ناگوار

است،لذا برخی در صدد برآمدند در نسبت کتاب به ابن قتیبه تردید کنند،در حالی که ابن ابی الحدید استاد فن تاریخ،این کتاب را از آثار او می داند و پیوسته از آن مطالبی نقل می کند،متأسفانه این کتاب به سرنوشت تحریف دچار شده و بخشی از مطالب آن به هنگام چاپ حذف شده است،درحالی که همان مطالب در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید آمده است.

زرکلی در کتاب الأعلام این کتاب را از آثار ابن قتیبه می داند و می افزاید:

برخی از علما در این نسبت نظری دارند؛یعنی شک و تردید را به دیگران نسبت می دهد؛نه به خویش.الیاس سرکیس نیز این کتاب را از آثار ابن قتیبه می شمارد. ⁽¹⁾

د)طبری و تاریخ او

محمد بن جریر طبری(م 310)در تاریخ خود رویداد هتک حرمت خانه وحی را چنین بیان می کند:

«أتی عمر بن الخطّاب منزل علیّ و فیه طلحة و الزّبیر و رجال من المهاجرین، فقال و اللّه لأحرقنّ علیکم أو لتخرجنّ إلی البیعة،فخرج علیه الزّبیر مصلتا بالسّیف فعثر فسقط السّیف من یده،فوثبوا علیه فأخذوه. ⁽²⁾

عمر بن خطّاب به خانه علی آمد در حالی که گروهی از مهاجران در آنجا گرد آمده بودند.وی رو به آنان کرد و گفت:به خدا سوگند خانه را به آتش می کشم مگر اینکه برای بیعت بیرون بیایید.زبیر از خانه بیرون آمد در حالی که شمشیر کشیده بود،ناگهان پای او لغزید،شمشیر از دستش افتاد و دیگران بر او هجوم آوردند و او را گرفتند».

این بخش از تاریخ حاکی از آن است که اخذ بیعت برای خلیفه با تهدید و

ارعاب صورت می پذیرفت امّا اینکه این گونه بیعت چه ارزشی دارد؟قضاوت آن با خوانندگان است.

ه)ابن عبد ربه و کتاب«العقد الفرید»

شهاب الدین احمد معروف به ابن عبد ربه اندلسی مؤلف کتاب العقد الفرید (م 463 ه)در کتاب خود بحثی مشروح درباره تاریخ سقیفه آورده است.وی تحت عنوان کسانی که از بیعت ابی بکر تخلف جستند،می نویسد:

«فأمّا علیّ و العبّاس و الزّبیر فقعدوا فی بیت فاطمة حتّی بعث إلیهم أبو بکر، عمر بن الخطّاب لیخرجهم من بیت فاطمة و قال له:إن أبوا فقاتلهم،فأقبل بقبس من نار أن یضرم علیهم الدّار،فلقیته فاطمة فقال:یا ابن الخطّاب أجئت لتحرق دارنا؟!قال:نعم،أو تدخلوا فیما دخلت فیه الأمّة!. ⁽¹⁾

علی و عباس و زبیر در خانه فاطمه نشسته بودند که ابو بکر عمر بن خطّاب را فرستاد تا آنان را از خانه فاطمه بیرون کند و به او گفت:اگر بیرون نیامدند،با آنان نبرد کن!عمر بن خطّاب با مقداری آتش به سوی خانه فاطمه رهسپار شد تا خانه را بسوزاند،ناگاه با فاطمه روبه رو شد.دختر پیامبر گفت:ای فرزند خطاب آمده ای خانه ما را بسوزانی؟او در پاسخ گفت:بلی مگر اینکه در آنچه امّت وارد شدند،شما نیز وارد شوید!».

تا اینجا بخشی که در آن تصریح به تصمیم به هتک حرمت شده است پایان پذیرفت،اکنون به بخش دوم که حاکی از جامه عمل پوشاندن به این نیّت شوم است،می پردازیم!مبادا تصور شود که قصد آنها تنها ارعاب و تهدید بود تا علی علیه السّلام و یارانش را مجبور به بیعت کنند،و هدف عملی ساختن چنین تهدیدی را نداشتند.

یورش انجام گرفت!

تا اینجا سخنان آن گروه که فقط به سوءنیّت خلیفه و یاران او اشاره کرده اند به پایان رسید.گروهی که نخواستند و یا نتوانستند دنباله فاجعه را به طور روشن منعکس کنند،در حالی که برخی دیگر به اصل فاجعه؛یعنی یورش به خانه و...

اشاره نموده اند و اینک مدارک یورش و هتک حرمت به خانه حضرت فاطمه علیها السّلام:(در این بخش نیز در نقل مصادر،غالبا ترتیب زمانی را در نظر می گیریم).

و)ابو عبید و کتاب«الاموال»

ابو عبید،قاسم بن سلام(م 224)در کتاب الأموال که مورد اعتماد فقهای اهل سنّت است،می نویسد:

«عبد الرّحمن بن عوف می گوید:در بیماری ابو بکر برای عیادتش به خانه او رفتم.پس از گفتگوی زیاد گفت:ای کاش سه چیز را که انجام داده ام،انجام نمی دادم،ای کاش سه چیز را که انجام نداده ام،انجام می دادم.همچنین آرزو می کنم سه چیز را از پیامبر سؤال می کردم؛یکی از آن سه چیزی که انجام داده ام و آرزو می کنم ای کاش انجام نمی دادم این است که:«وددت أنّی لم أکشف بیت فاطمة و ترکته و إن أغلق علی الحرب؛ای کاش پرده حرمت خانه فاطمه را نمی گشودم و آن را به حال خود وامی گذاشتم،هرچند برای جنگ بسته شده بود». ⁽¹⁾

ابو عبید هنگامی که به اینجا می رسد به جای جمله:«لم أکشف بیت فاطمة و ترکته...»می گوید:«کذا و کذا»و اضافه می کند که من مایل به ذکر آن نیستم!

ابو عبید،هرچند روی تعصّب مذهبی یا علّت دیگر از نقل حقیقت سر برتافته؛ولی محقّقان کتاب الأموال در پاورقی می گویند:جمله های حذف شده

در کتاب میزان الاعتدال-به نحوی که بیان گردید-وارد شده است،افزون بر آن، طبرانی در معجم خود و ابن عبد ربّه در عقد الفرید و افراد دیگر جمله های حذف شده را آورده اند.(دقت کنید!)

ز)طبرانی و«معجم کبیر»

ابو القاسم سلیمان بن احمد طبرانی(260-360)که ذهبی در میزان الاعتدال وی را معتبر می داند. ⁽¹⁾در کتاب المعجم الکبیر که کرارا چاپ شده،آنجا که درباره ابو بکر و خطبه ها و وفات او سخن می گوید،یادآور می شود:

ابو بکر به هنگام مرگ،اموری را تمنا کرد و گفت:ای کاش سه چیز را انجام نمی دادم،سه چیز را انجام می دادم و سه چیز را از رسول خدا سؤال می کردم:

«أمّا الثّلاث اللاّئی وددت أنّی لم أفعلهنّ،فوددت أنّی لم أکن أکشف بیت فاطمة و ترکته...؛آن سه چیزی که آرزو می کنم که ای کاش انجام نمی دادم،آرزو می کنم ای کاش حرمت خانه فاطمه را هتک نمی کردم و آن را به حال خود واگذار می کردم!» ⁽²⁾.

این تعبیرات به خوبی نشان می دهد که تهدیدهای عمر عملی شد و در خانه را به زور(یا با آتش زدن)گشودند.

ح)باز هم ابن عبد ربّه و«عقد الفرید»

ابن عبد ربّه اندلسی مؤلف کتاب العقد الفرید(م 463)در کتاب خود از عبد الرحمن بن عوف نقل می کند:

«من در بیماری ابی بکر بر او وارد شدم تا از او عیادت کنم،او گفت:آرزو

می کنم که ای کاش سه چیز را انجام نمی دادم و یکی از آن سه چیز این است:

«وددت أنّی لم أکشف بیت فاطمة عن شیء و إن کانوا أغلقوه علی الحرب؛ای کاش خانه فاطمه را نمی گشودم،هرچند آنان برای نبرد در خانه را بسته بودند». ⁽¹⁾

در بحثهای آینده نیز اسامی و عبارات شخصیتهای دیگری که این بخش از گفتار خلیفه را نقل کرده اند،خواهد آمد.

ط)سخن نظّام در کتاب«الوافی بالوفیات»

ابراهیم بن سیار نظّام معتزلی(160-231)که به دلیل زیبایی کلامش در نظم و نثر به نظّام معروف شده است در کتابهای متعددی،واقعه بعد از حضور در خانه فاطمه علیها السّلام را نقل می کند.او می گوید:

«إنّ عمر ضرب بطن فاطمة یوم البیعة حتّی ألقت المحسن من بطنها؛عمر در روز اخذ بیعت برای ابی بکر بر شکم فاطمه زد،او فرزندی که در رحم داشت و نام او را محسن نهاده بودند،سقط کرد!». ⁽²⁾

ی)مبرّد در کتاب«کامل»

ابن ابی الحدید می نویسد:محمد بن یزید بن عبد الاکبر بغدادی(210-285) ادیب،و نویسنده معروف و صاحب آثار مشهور،در کتاب الکامل،از عبد الرحمن بن عوف داستان آرزوهای خلیفه را می نویسد،و چنین یادآور می شود:

«وددت أنّی لم أکن کشفت عن بیت فاطمة و ترکته و لو أغلق علی الحرب». ⁽³⁾

ک)مسعودی و«مروج الذهب»

مسعودی(م 325)در مروج الذهب می نویسد:«آنگاه که ابو بکر در حال احتضار بود چنین گفت:

سه چیز انجام دادم و تمنّا می کردم که ای کاش انجام نمی دادم؛یکی از آن سه چیز این بود:فوددت أنّی لم أکن فتّشت بیت فاطمة و ذکر فی ذلک کلاما کثیرا!؛ آرزو می کردم که ای کاش حرمت خانه زهرا را هتک نمی کردم.وی در این مورد سخن زیادی گفته است!!». ⁽¹⁾

مسعودی با اینکه نسبت به اهل بیت گرایشهای موافقی دارد؛ولی اینجا از بازگویی سخن خلیفه خودداری کرده و با کنایه رد شده است.البتّه سبب را خدا می داند،بندگان خدا هم اجمالا می دانند!

ل)ذهبی و کتاب«میزان الاعتدال»

ذهبی در کتاب میزان الاعتدال از محمّد بن احمد کوفی حافظ نقل می کند که در محضر احمد بن محمّد معروف به ابن ابی دارم،محدّث کوفی(م 357)،این خبر خوانده شد:

«إنّ عمر رفس فاطمة حتّی أسقطت بمحسن؛عمر لگدی بر فاطمه زد و او فرزندی که در رحم به نام محسن داشت سقط کرد!» ⁽²⁾.

م)عبد الفتاح عبد المقصود و کتاب«الإمام علی»

وی هجوم به خانه وحی را در دو مورد از کتاب خود آورده است و ما به نقل یکی از آنها بسنده می کنیم:

«عمر گفت:و الّذی نفس عمر بیده،لیخرجنّ أو لأحرقنّها علی من فیها...!قالت له طائفة خافت اللّه و رعت الرسول فی عقبه:یا أبا حفص،إنّ فیها فاطمة...»! فصاح لا یبالی:و إن...!و اقترب و قرع الباب،ثمّ ضربه و اقتحمه...و بداله علیّ...

و رنّ حینذاک صوت الزّهراء عند مدخل الدّار...فإن هی إلاّ طنین استغاثة... ⁽¹⁾

قسم به کسی که جان عمر در دست اوست یا باید بیرون بیایید یا خانه را بر ساکنانش آتش می زنم.

عدّه ای که از خدا می ترسیدند و پس از پیامبر صلّی اللّه علیه و اله رعایت منزلت او را می کردند،گفتند:

ابا حفص،فاطمه در این خانه است.بی پروا فریاد زد:باشد!.نزدیک شد،در زد،سپس بر در کوبید و وارد خانه شد.

علی علیه السّلام پیدا شد...

طنین صدای زهرا در نزدیکی مدخل خانه بلند شد...این ناله استغاثه او بود...!».

*** این بحث را با حدیث دیگری از مقاتل ابن عطیّه در کتاب الامامة و الخلافة پایان می دهیم(هرچند هنوز ناگفته ها بسیار است!).

او در این کتاب چنین می نویسد:

«إنّ أبا بکر بعد ما أخذ البیعة لنفسه من النّاس بالإرهاب و السّیف و القوّة أرسل عمر و قنفذا و جماعة إلی دار علیّ و فاطمة علیهما السّلام و جمع عمر الحطب علی دار فاطمة و أحرق باب الدّار!...؛هنگامی که ابو بکر از مردم با تهدید و شمشیر و زور بیعت گرفت،عمر و قنفذ و جماعتی را به سوی خانه علی و فاطمه علیهما السّلام فرستاد.

عمر هیزم جمع کرد و در خانه را آتش زد...». ⁽²⁾

در ذیل این روایت،تعبیرات دیگری است که قلم از بیان آن عاجز است.

نتیجه:

با این همه مدارک روشن که عموما از منابع اهل سنّت نقل شده،باز بعضی از آنان تعبیر«افسانه شهادت»را به کار می برند و این حادثه تلخ را ساختگی می پندارند!اگر اصرار آنها بر نفی این حقایق نبود ما نیز بحث را این مقدار گسترش نمی دادیم.

4-مدفن پاک فاطمه زهرا علیها السّلام

یکی از مصائب دختر والا مقام پیامبر اکرم این است که جایگاه قبر شریفش هنوز نامعلوم است؛بعضی آن را مطابق پاره ای از روایات در بقیع و برخی در داخل خانه اش در کنار مسجد پیامبر و بعضی در روضه(آن مقدار از مسجد که میان قبر پیامبر و منبر آن حضرت قرار دارد)می دانند.

این مطلب هر محقّقی را در فکر فرومی برد که چه طوفانی پس از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله در میان امّت برخاست که مرقد پاک تنها دخترش،در هاله ای از ابهام فرو رفت؟هرچند بیشترین قرائن دلالت بر دفن آن حضرت در خانه اش دارد،زیرا دفن در روضه در آن زمان کار آسانی نبود و بسیار بعید است علی علیه السّلام رضایت به چنین کاری داده باشد و دفن در بقیع با آنچه در خطبه مورد بحث آمده چندان سازگار نیست،زیرا جمله«النّازلة فی جوارک»نشان می دهد که قبر آن بانو در کنار قبر پیامبر بوده است.

مرحوم علاّمه مجلسی از ابراهیم بن محمّد همدانی نقل می کند که می گوید:

برای امام هادی(علی بن محمّد النقی علیهما السّلام)نامه ای نوشتم که مرا از قبر فاطمه علیها السّلام باخبر ساز!حضرت در جواب چنین مرقوم داشت:«هی مع جدّی صلوات اللّه علیه و آله؛او با جدم پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله است». ⁽¹⁾

مرحوم صدوق نیز می گوید:صحیح در نزد من این است که آن حضرت در خانه اش دفن شده است که پس از توسعه بنی امیّه،الآن جزء مسجد قرار گرفته است. ⁽¹⁾

در وضع فعلی گرچه قبر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و قبور دیگری در داخل مسجد قرار گرفته؛ولی آن را به وسیله دیوارها و شبّاک از مسجد جدا کرده اند.

در کتاب عیون الاخبار الرضا از بزنطی نقل شده است که می گوید:«سألت الرضا عن قبر فاطمة؛من از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام از محل قبر فاطمه علیها السّلام سؤال کردم،فرمود:دفنت فی بیتها فلمّا زادت بنو امیّة فی المسجد صارت فی المسجد». ⁽²⁾

بنابراین هرکس نزدیک قبر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در روضه مقدّسه بایستد و حضرت زهرا علیها السّلام را زیارت کند إن شاء اللّه فضیلت زیارت آن حضرت از نزدیک را به دست آورده است.در بقیع نیز به قصد رجا می توان آن حضرت را زیارت کرد.

5-زمان شهادت بانوی اسلام

نه تنها در مکان دفن آن یادگار پیامبر گفتگوست،در تاریخ وفات آن حضرت نیز اختلاف است.

طبق روایت معروفی ⁽³⁾از امام صادق علیه السّلام آن حضرت در سال یازدهم هجری با گذشت 75 روز از رحلت پدر بزرگوارش دیده از جهان فروبست:(إنّ فاطمة علیها السّلام مکثت بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله خمسة و سبعین یوما).با توجّه به اینکه رحلت پیامبر اکرم در 28 صفر واقع شده باید شهادت آن بانوی عزیز در یکی از سه روز

سیزدهم،چهاردهم و پانزدهم ماه جمادی الاولی واقع شده باشد(با در نظر گرفتن احتمال تمام یا ناقص بودن ماههای وسط).

در حدیث دیگری آمده است که آن بانوی گرامی در روز سه شنبه سوم جمادی الآخر سنه یازدهم هجرت چشم از جهان بربست ⁽¹⁾و این حدیث مطابق عقیده کسانی است که می گویند فاصله میان رحلت پیامبر و شهادت حضرت زهرا علیها السّلام 95 روز بود.

در ذیل این حدیث آمده است:«و کان سبب فوتها أنّ قنفذ مولی عمر لکزها بنعل السّیف بأمره فأسقطت محسنا و مرضت من ذلک مرضا شدیدا؛سبب وفات آن حضرت دین بود که قنفذ غلام عمر به دستور وی حضرت را به غلاف شمشیر مضروب ساخت و به دنبال آن محسنش را سقط کرد و بیماری شدید پیدا کرد(و سرانجام به شهادت رسید)». ⁽²⁾

مرحوم علاّمه مجلسی در زاد المعاد از این قول درباره زمان وفات آن حضرت به عنوان روایتی معتبر نقل کرده است.سپس اضافه می کند:شیخ طوسی و سیّد بن طاووس و دیگران نیز همین را پذیرفته اند و گرچه این روایت با روایت 75 روز منافات دارد؛ولی چون مشهور و روایتی معتبر،پشتوانه آن است، باید روز سوم جمادی الثانی به مراسم تعزیت آن حضرت قیام کرد. ⁽³⁾

در حدیث غیر مشهوری نیز فاصله وفات رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله تا شهادت حضرت زهرا علیها السّلام 40 روز ذکر شده است. ⁽⁴⁾

---

خطبه 203: زهد در دنیا و تشویق به آخرت

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

فی التّزهید من الدّنیا و التّرغیب فی الآخرة

از سخنان امام علیه السّلام است درباره زهد در دنیا و تشویق به آخرت. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

در این خطبه کوتاه و پرمعنا امام علیه السّلام به چند نکته اشاره می کند:

1.دنیا گذرگاهی بیش نیست و جایگاه اصلی انسان سرای آخرت است و باید از این گذرگاه برای منزلگاه حقیقی بهره گیری کرد.

2.انسان باید روح خود را از دنیا بیرون فرستد پیش از آنکه جسم او بیرون می رود.

3.دنیا دار امتحان و صحنه آزمون است.

4.هنگام خروج انسان از دنیا مردم به اموالی که از خود باقی گذاشته می نگرند و فرشتگان به اعمالی که از پیش فرستاده اند.

---

أیّها النّاس،إنّما الدّنیا دار مجاز،و الآخرة دار قرار،فخذوا من ممرّکم لمقرّکم،و لا تهتکوا أستارکم عند من یعلم أسرارکم،و أخرجوا من الدّنیا قلوبکم من قبل أن تخرج منها أبدانکم،ففیها اختبرتم،و لغیرها خلقتم.إنّ المرء إذا هلک قال النّاس:ما ترک؟و قالت الملائکة:ما قدّم؟للّه آباؤکم! فقدّموا بعضا یکن لکم قرضا،و لا تخلفوا کلاّ فیکون فرضا علیکم.

ترجمه

ای مردم!دنیا تنها سرای عبور است و آخرت خانه جاودانه،حال که چنین است از این گذرگاه خود برای محل استقرار خویش(در آخرت)،توشه برگیرید و پرده های خویش را در پیش کسی که از اسرارتان آگاه است ندرید و قلوبتان را از دنیا خارج کنید پیش از آنکه بدنهایتان از آن خارج شود،چرا که شما در دنیا آزمایش می شوید و برای غیر آن،آفریده شده اید.هنگامی که انسان می میرد، مردم می گویند چه چیز باقی گذاشت؟ولی فرشتگان می گویند چه چیز پیش از خود فرستاد؟خدا پدرتان را رحمت کند بخشی از ثروت خود را از پیش بفرستید تا به عنوان قرض(نزد خدا)برای شما باقی بماند و همه را برای بعد از خود نگذارید که مسئولیت سنگینی بر دوش شما خواهد گذارد.

شرح و تفسیر: دنیا گذرگاه است

دنیا گذرگاه است

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه به مسئله مهمّی درباره حقیقت دنیا و آخرت اشاره می کند که غفلت از آن خمیرمایه اکثر بدبختیهای انسان است،می فرماید:«ای

مردم،دنیا تنها سرای عبور و آخرت خانه جاودانه است،حال که چنین است از این گذرگاه خود برای محل استقرار خویش،توشه برگیرید»؛ (أیّها النّاس،إنّما الدّنیا دار مجاز ⁽¹⁾،و الآخرة دار قرار،فخذوا من ممرّکم لمقرّکم) .

بسیاری از مشکلات از اینجا ناشی می شود که انسان دنیا را سرای باقی می نگرد،از این رو به اندوختن مال و ثروت،از هر طریق و به هر قیمت می پردازد و در صرف آن برای مقاصد خیر بخل می ورزد و بر این اساس مرتکب اعمال خلاف فراوانی می شود و توبه را به تأخیر می اندازد.

همین حقیقت با تعبیرهای مختلف در روایات دیگر آمده است،گاه دنیا به عنوان یک پل:«الدنیا قنطرة» ⁽²⁾و گاه به عنوان یک تجارتخانه: «متجر أولیاء اللّه» ⁽³⁾و گاه به عنوان مزرعه«الدّنیا مزرعة الآخرة» ⁽⁴⁾قلمداد شده است که همگی حکایت از یک چیز می کند.

سپس به دنبال این سخن به نکته دیگری اشاره کرده،می فرماید:«پرده های خویش را نزد کسی که از اسرارتان آگاه است ندرید»؛ (و لا تهتکوا أستارکم عند من یعلم أسرارکم) .

به اعتقاد بسیاری از شارحان،این جمله اشاره به عدم تجاهر به گناه است، زیرا گناه پنهانی،در واقع یک گناه است و گناه آشکار،به جهت پرده دری و آلوده ساختن محیط اجتماع چند گناه محسوب می شود؛ولی بعضی از شارحان آن را اشاره به اعمال خیر دانسته اند که اگر در پنهانی انجام شود بهتر است،در حالی که تعبیر به هتک (و لا تهتکوا) تناسبی با این معنا ندارد.

به هر حال خداوند،ستّار العیوب و غفّار الذّنوب است؛تا بندگان پرده دری نکنند او عیوب و گناهان آنها را می پوشاند،چنان که در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السّلام می خوانیم:«ما من عبد إلاّ و علیه أربعون جنّة حتّی یعمل أربعین کبیرة فإذا عمل أربعین کبیرة انکشفت عنه الجنن؛هر بنده ای چهل پرده ساتر الهی بر اعمال او وجود دارد تا چهل گناه کبیره انجام دهد،در این حالت تمام آن پرده ها کنار می رود».سپس امام علیه السّلام در ادامه این حدیث می فرماید:«در این موقع خداوند به فرشتگانش وحی می فرستد که بنده ام را با بال و پر خود بپوشانید و آنها چنین می کنند؛ولی این بنده گنهکار به هر گناهی دست می زند فرشتگان عرضه می دارند:پروردگارا این بنده ات هیچ گناهی نیست مگر اینکه انجام داده و ما از اعمال او شرم داریم،به آنها وحی می شود که پر و بال خود را از او بردارند،در این هنگام نسبت به ما اهل بیت علیهم السّلام دشمنی می ورزد و در نتیجه پرده او در آسمان و زمین کنار می رود و آبروی او نزد همگان می ریزد» ⁽¹⁾.

ارتباط این جمله با جمله های قبل ممکن است از این نظر باشد که یکی از بدترین گناهان که سرای آخرت انسان را تیره و تار می کند،تجاهر به معصیت است.

آنگاه امام علیه السّلام در تکمیل سخنان پیشین در مورد زهد در دنیا به نکته سومی اشاره کرده،می فرماید:«قلوبتان را از دنیا خارج کنید پیش از آنکه بدنهایتان از آن خارج شود»؛ (و أخرجوا من الدّنیا قلوبکم من قبل أن تخرج منها أبدانکم) .

خارج ساختن قلوب،کنایه لطیفی از ترک تعلّقات دنیوی و وابستگیها به زرق و برق دنیاست و تعبیر «من قبل أن تخرج...» هشداری است بر ناپایداری این جهان؛ یعنی به هوش باشید به زودی بدنها به خاک سپرده می شود،بکوشید پیش از آن، دلها را از این جهان خارج سازید،چرا که حبّ دنیا سرچشمه همه گناهان است.

بدیهی است منظور از این سخن این نیست که مسلمانان از نیازهای زندگی بی بهره باشند و یا جوامع اسلامی از نظر پیشرفتهای اقتصادی از دیگران عقب بمانند و نیازمند به نان شوند؛بلکه منظور وابستگی شدیدی است که انسان را وادار به هر گونه قانون شکنی می کند،لذا بعضی از شارحان نهج البلاغه این جمله را اشاره به ترک اموال حرام دانسته اند.

سپس در چهارمین نکته و در تکمیل آنچه گذشت می فرماید:«چرا که شما در دنیا آزمایش می شوید و برای غیر آن،آفریده شده اید»؛ (ففیها اختبرتم،و لغیرها خلقتم) .

این دو جمله کوتاه همه چیز را روشن می سازد و توجّه به آن مسیر زندگی سعادت بخش انسانها را نشان می دهد،آری دنیا سرای امتحان است و جایگاه جاودانه انسان سرای آخرت است.قرآن مجید می گوید:« «أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» ؛آیا مردم چنین پنداشته اند که چون بگویند:ایمان آورده ایم،آنها به حال خود رها می شوند و آزمایش نخواهند شد،ما همه پیشینیان آنها را آزمایش کرده ایم» ⁽¹⁾،بنابراین آزمایشهای الهی که وسیله تکامل و پرورش انسانهاست امری قطعی و اجتناب ناپذیر و به تعبیر دیگر از اهداف آفرینش انسان است که استثنایی در آن وجود ندارد و همه باید شب و روز،در خلوت و جلوت،جوانی و پیری در انتظار این آزمونها باشند.

حضرت،در ادامه این سخن به نکته مهم دیگری اشاره می کند و می فرماید:

«هنگامی که انسان می میرد،مردم می گویند چه چیز باقی گذاشت؟ولی فرشتگان می گویند چه چیز پیش از خود فرستاد؟»؛ (إنّ المرء إذا هلک قال النّاس:ما ترک؟و قالت الملائکة:ما قدّم؟) .

منظور از ناس در اینجا دنیاپرستانند که همیشه سؤالشان از مال و اموال و ثروتهای افرادی است که می میرند،در حالی که رابطه آنان با آن اموال به کلّی بریده شده و فقط فردای قیامت باید در مقابل طرق این درآمدها پاسخگو باشند و جالب اینکه نقطه مقابل آنها را فرشتگان الهی قرار داده است که تمام توجّه آنها به مسائل معنوی و الهی است.

سرانجام در آخرین نکته می فرماید:«خدا پدرتان را رحمت کند بخشی از ثروت خود را از پیش بفرستید تا به عنوان قرض(نزد خدا)برای شما باقی بماند و همه را برای بعد از خود نگذارید که مسئولیت سنگینی بر دوش شما خواهد گذارد»؛ (للّه آباؤکم!فقدّموا بعضا یکن لکم قرضا،و لا تخلفوا کلاّ فیکون فرضا علیکم) .

جمله «للّه آباؤکم!» معمولا در مقام تعجب توأم با احترام ذکر می شود و معادل آن در فارسی«درود بر پدرانتان»یا«رحمت خدا بر پدرانتان»است ⁽¹⁾و منظور از جمله «فقدّموا بعضا...» این است که انسان تا زنده است با دست خود بخشی از اموال خویش را در راه خدا به محرومین یا برای کارهای خیر بپردازد که به مقتضای« «وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ» ؛آنچه نزد خداست باقی می ماند» ⁽²⁾و« «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً» ؛کیست که به خدا قرض حسن دهد» ⁽³⁾نزد خداوند برای یوم المعاد ذخیره می شود و تعبیر به«بعض»برای این است که انسان نباید وارثان خود را که غالبا نیازمند هستند محروم کند،زیرا این کار دور از انصاف است و در روایات اسلامی از کسانی که همه اموال خود را در حیات خود انفاق می کنند و برای ورثه چیزی نمی گذارند،نکوهش شده است.رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله

درباره یکی از انصار که به هنگام مرگ همه اموال خود را در راه خدا انفاق کرده بود و چیزی برای فرزندانش نگذارده بود،فرمود:«لو أعلمتمونی أمره ما ترکتکم تدفنوه مع المسلمین یترک صبیته صغارا یتکفّفون النّاس؛اگر قبلا به من گفته بودید اجازه نمی دادم او را در قبرستان مسلمانان دفن کنید،زیرا فرزندان صغیری به یادگار گذاشته که دست نیاز به سوی مردم دراز کنند». ⁽¹⁾البته این نهی در مورد کسانی است که ورثه نیازمندی دارند.

از سوی دیگر شدیدا نکوهش شده که انسان چیزی از اموال خود را در راه خدا انفاق نکند و تمام آن را برای ورثه بگذارد.امام صادق علیه السّلام در تفسیر آیه « «کَذلِکَ یُرِیهِمُ اللّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ» ؛این گونه خداوند اعمال آنها را به آنان نشان می دهد که مایه حسرت او هستند» ⁽²⁾فرمود:«هو الرّجل یدع ماله لا ینفقه فی طاعة اللّه بخلا ثمّ یموت فیدعه لمن یعمل فیه بطاعة اللّه أو فی معصیة اللّه فإن عمل به فی طاعة اللّه رآه فی میزان غیره فرآه حسرة و قد کان المال له و إن کان عمل به فی معصیة اللّه قوّاه بذالک المال حتّی عمل به فی معصیة اللّه عزّ و جلّ؛این آیه اشاره به کسی است که اموالی دارد که از روی بخل،چیزی از آن را در راه خدا انفاق نمی کند.سپس می میرد و آن را برای کسی باقی می گذارد که با آن،اطاعت یا معصیت پروردگار را انجام می دهد.هرگاه با آن مال،اطاعت خدا کند،صاحب اصلی مال،نتیجه آن را در ترازوی عمل بازماندگان می بیند در حالی که آن مال، متعلق به او بوده و اگر با آن معصیت خدا کند در واقع،کمک به معصیت کرده و او را تقویت نموده تا نافرمانی خدا کند». ⁽³⁾

جمله «فرضا علیکم» اشاره به این است که اگر تمام اموال خود را برای وارثان بگذارید روز قیامت حسابش بر شماست و منافعش در دنیا برای دیگران.

در ضمن توجّه به این نکته لطیف ادبی بجاست که امام علیه السّلام در این دو جمله از چهار چیز که در مقابل هم قرار گرفته اند،استفاده کرده است.«قدّموا»در مقابل «لا تخلفوا»و«بعض»در برابر«کلّ»و«قرض»در مقابل«فرض»و«لکم»در مقابل «علیکم»که خود از نشانه های فصاحت و بلاغت کلام امام علیه السّلام است.

نکته: هر صبح و شام این جمله ها را بخوانید

هر صبح و شام این جمله ها را بخوانید

سزاوار است هر انسانی جمله های بیدار کننده و تکان دهنده بالا را همه روز صبحگاهان تلاوت کند،زیرا طبیعت دنیا سرگرم کننده و غفلت زاست؛غفلتی که غالبا به گناه منجر می شود؛گناهانی که انسان را از خدا دور می سازد.

در عبارات بالا هم موقعیّت دنیا و آخرت روشن شده و هم دستوراتی درباره آمادگی برای این سفر سرنوشت ساز صادر گردیده است.

بی شک مفهوم سخنان امام این نیست که انسانها دست از تلاش و کوشش برای زندگی مادی بردارند،زیرا این امر سبب فقر و نیازمندی است،همان فقری که منشأ انواع گناهان و سبب وابستگی به بیگانگان از اسلام است همان وابستگی که عزّت و شوکت اسلام و مسلمین را درهم می شکند؛بلکه منظور این است که دید خود را نسبت به دنیا تغییر دهند؛از همه مواهب بهره گیرند؛ولی در مسیر سعادت برای سرای جاویدان از اموال خود برای نجات نیازمندان استفاده کنند و بر زخم های جانکاه دردمندان مرهم نهند.از ثروت اندوزی و ذخیره کردن اموال بپرهیزند و تا زنده هستند بخش مهمّی از اموال خویش را در راه خیر صرف کنند و ذخیره یوم المعاد خویش سازند.

---

خطبه 204: قبر،برزخ و قیامت

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

کان کثیرا ما ینادی به أصحابه

از سخنان امام علیه السّلام است که همواره اصحاب خویش را با آن مخاطب می ساخت. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

از عنوانی که مرحوم سیّد رضی به خطبه داده استفاده می شود که امام علیه السّلام کرارا اصحاب خود را مخاطب ساخته و این سخن را تکرار می فرمود.نیز از روایتی که در مصادر نهج البلاغه آمده استفاده می شود که آن حضرت بعد از نماز عشا سه بار مردم را صدا می زد تا همه بشنوند و این سخن را به گوش آنها می رساند.

این خطبه در واقع هشداری است به همه انسانها که زندگی دنیا کوتاه است و منازل وحشتناکی از قبر،برزخ و قیامت در پیش رو است که باید آماده آن شوند.

هشداری است به قطع وابستگیهای بی حدّ و حساب به دنیا و اینکه عمر دنیا کوتاه است و پایان عمر نزدیک؛هشداری است برای فراهم کردن زاد و توشه تقوا جهت سفر طولانی و خطرناکی که در پیش است.

---

تجهّزوا،رحمکم اللّه،فقد نودی فیکم بالرّحیل،و أقلّوا العرجة علی الدّنیا،و انقلبوا بصالح ما بحضرتکم من الزّاد،فإنّ أمامکم عقبة کؤودا،و منازل مخوفة مهولة،لابدّ من الورود علیها،و الوقوف عندها.و اعلموا أنّ ملاحظ المنیّة نحوکم دانیة،و کأنّکم بمخالبها و قد نشبت فیکم،و قد دهمتکم فیها مفظعات الأمور،و معضلات المحذور.فقطّعوا علائق الدّنیا و استظهروا بزاد التّقوی.

ترجمه

خداوند شما را رحمت کند،آماده کوچ(از این جهان)شوید،چرا که ندای رحیل در میان شما داده شده است،علاقه و تکیه خود را بر دنیا کم کنید و با تهیّه زاد و توشه از اعمال صالحی که در قدرت دارید(به سوی آخرت)بازگردید، زیرا گردنه ای سخت و منزلگاههای مخوف و هولناکی در پیش دارید که باید در آنها وارد شوید و نزد هریک توقّف کنید(و پاسخگوی اعمال خود باشید).

بدانید فاصله نگاههای مرگ به شما کوتاه و نزدیک است.گویی در چنگال مرگ گرفتارید،در حالی که پنجه هایش را در جان شما فروبرده،و حوادث هولناک و مشکلات شدید شما را غافلگیر ساخته،حال که چنین است وابستگیهای دنیا را به خود قطع کنید(از دنیاپرستان فاصله بگیرید)و بر توشه تقوا تکیه کنید.

شرح و تفسیر: از دنیا پرستان فاصله بگیرید

از دنیا پرستان فاصله بگیرید

این خطبه شبیه خطبه گذشته و در حال و هوای آن است و هشدار اکیدی

است به دنیاپرستان که موقعیت خود را در دنیا فراموش نکنند و روزهایی را که در پیش دارند به خاطر بیاورند و آماده آن شوند.

نخست می فرماید:«خداوند شما را رحمت کند،آماده کوچ(از این جهان) شوید،چرا که ندای رحیل در میان شما داده شده است و علاقه و تکیه خود را بر دنیا کم کنید»؛ (تجهّزوا،رحمکم اللّه،فقد نودی فیکم بالرّحیل،و أقلّوا العرجة علی الدّنیا) .

امام علیه السّلام در این سخن،جامعه بشری را به کاروانی تشبیه کرده که مقصد مهمی در پیش دارد و او به عنوان رهبر کاروان به همه کاروانیان فریاد می زند که برخیزید و آماده حرکت شوید.

«رحیل»به معنای کوچ کردن است و در اینکه مراد از آن حرکت به سوی آخرت است یا سیر و سلوک الی اللّه،هردو تفسیر در کلام شارحان آمده است و مانعی ندارد که توده مردم مخاطب به آمادگی برای حرکت به سوی قیامت باشند و خواص برای سیر و سلوک الی اللّه.

در بعضی از روایات به جای مجهّز شدن برای سفر آخرت،تعبیر به«استعداد للموت»آمده است.شخصی از امیر مؤمنان علیه السّلام پرسید:«ما الاستعداد للموت؟؛ آماده شدن برای مرگ و سفر آخرت چگونه است؟فرمود:أداء الفرائض و اجتناب المحارم و الاشتمال علی المکارم ثمّ لا یبالی أوقع علی الموت أمّ وقع الموت علیه؛انجام واجبات و پرهیز از محرمات و دارا بودن فضایل اخلاقی است.سپس تفاوتی نمی کند او به سراغ مرگ برود(مانند استقبال از شهادت در میدان جهاد)و یا مرگ به سراغ او آید». ⁽¹⁾

در اینکه ندا دهنده چه کسی و یا چه چیزی است،احتمالات متعددی داده شده نخست اینکه فرشته ای از فرشتگان خدا باشد آن گونه که در یکی از کلمات

قصار نهج البلاغه ⁽¹⁾آمده است و بعضی از شعرا آن را به شعر در آورده اند:

له ملک ینادی کلّ یوم لدوا للموت و ابنوا للخراب

خداوند فرشته ای دارد که هر روز ندا می دهد برای مردن بزایید و برای ویرانی بسازید.

یا اینکه ندا دهنده حوادث و آفاتی است که همچون طوفان همه روزه صحنه زندگی انسانها را در می نوردد و یا اشاره به آثار پیری است که به صورت پژمرده شدن چهره،سفید شدن موها و خمیدگی قامت ظاهر می شود و به زبان حال ندای رحیل را سر می دهد.

اگر رحیل را به معنای سیر و سلوک الی اللّه و تهذیب نفوس بدانیم،ندا دهنده خداوند در قرآن مجید و معصومان در روایات اسلامی هستند که ندای مرگ و مسافرت از دنیا در این کلمات به گوش می خورد.

تعبیر به«عرجه»با توجه به اینکه به معنای اقامت است مفهومش این است که علاقه به اقامت در دنیا را کم کند و همچون دنیاپرستان دنیا را عملا جاودان نپندارد.

سپس به دنبال این سخن برنامه آمادگی برای سفر آخرت را به این صورت بیان می فرماید:«با تهیّه زاد و توشه از اعمال صالحی که در قدرت دارید(به سوی آخرت)بازگردید»؛ (و انقلبوا بصالح ما بحضرتکم ⁽²⁾من الزّاد) .

تعبیر به «انقلبوا» تعبیر لطیفی است که اشاره به تحولی درونی دارد؛یعنی توجّه خود را از دنیاپرستی به تهیه زاد و توشه آخرت باز گردانید.

تعبیر «بحضرتکم» اشاره به توانایی ها و فرصتهاست که انسانها در اختیار دارند.

آنگاه امام علیه السّلام به ذکر دلیلی برای لزوم تحصیل زاد و توشه جهت سفر آخرت، پرداخته می فرماید:«زیرا گردنه سخت و منزلگاههای مخوف و هولناکی در پیش دارید که باید در آنها وارد شوید و نزد هریک توقّف کنید(و پاسخگوی اعمال خود باشید)»؛ (فإنّ أمامکم عقبة کؤودا ⁽¹⁾،و منازل مخوفة مهولة ⁽²⁾،لابدّ من الورود علیها،و الوقوف عندها) .

این گردنه سخت و منزلگاههای خوفناک،اشاره به مرگ و منزلگاههای آخرت است،زیرا در روایتی امام صادق علیه السّلام می فرماید:«در قیامت پنجاه موقف است و هر موقفی به اندازه هزار سال از سال های دنیا به طول می انجامد؛إنّ فی القیامة خمسین موقفا کلّ موقف کألف سنة ممّا تعدّون» ⁽³⁾شبیه همین معنا به صورت مشروح تری از امیر مؤمنان علی علیه السّلام نقل شده است ⁽⁴⁾و احتمالا در هر موقفی از این مواقف یکی از اعمال واجبه مانند نماز و روزه و امر به معروف و نهی از منکر و یا گناهان کبیره مورد سؤال قرار می گیرد که صاحبان آنها باید در شرایط سخت و هول انگیزی پاسخگو باشند.اگر از آنها به سلامت بگذرند راهی کانون رحمت خدا،بهشت برین می شوند وگرنه گرفتار خواهند شد.

به تعبیر دیگر،همان گونه که مرحوم شیخ مفید فرموده است:منظور از این عقبات(گردنه ها)اعمال واجب است که هرکدام تشبیه به گردنه ای شده است و همان گونه که عبور از گردنه ها سخت و طاقت فرساست،جواب گویی از این اعمال نیز دشوار است.

قرآن مجید در سوره«بلد»می فرماید:« «فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ وَ ما أَدْراکَ مَا الْعَقَبَةُ فَکُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ یَتِیماً ذا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْکِیناً ذا»

«مَتْرَبَةٍ» ولی او از آن گردنه مهم نگذشت و تو چه می دانی آن گردنه چیست؟آزاد کردن برده ای است،یا غذا دادن در روز گرسنگی به یتیمی از خویشاوندان یا مستمندی خاک نشین». ⁽¹⁾

البتّه دنیا و آخرت از این نظر تفاوتی نمی کند که منظور از عقبات چه باشد؟به ویژه که درباره عرصه قیامت آمده است:« «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفاً فَیَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً» ؛از تو درباره کوهها سؤال می کنند بگو پروردگارم آنها را(در قیامت متلاشی کرده)بر باد می دهد.سپس زمین را صاف و هموار می سازد،به گونه ای که در آن هیچ پستی و بلندی نمی بینی». ⁽²⁾

بنابراین،اعتراض مرحوم علاّمه مجلسی بر شیخ مفید که نباید الفاظ را از معانی اصلی به معانی مجازی برد،به نظر وارد نمی رسد،زیرا این ایراد هنگامی وارد است که قرائنی در کار نباشد و با وجود قرینه مشکلی ندارد. ⁽³⁾

در مورد وحشت قیامت همین بس که قرآن مجید می گوید:« «یا أَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ یَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَی النّاسَ سُکاری وَ ما هُمْ بِسُکاری وَ لکِنَّ عَذابَ اللّهِ شَدِیدٌ» ؛ای مردم از عذاب پروردگارتان بترسید که زلزله رستاخیز امر عظیمی است.روزی که آن را می بینید(آن چنان وحشت سراپای همه را فرامی گیرد که) هر مادر شیردهی کودک شیرخوارش را فراموش می کند و هربارداری جنین خود را بر زمین می نهد و مردم را مست می بینی در حالی که مست نیستند؛ولی عذاب خدا شدید است». ⁽⁴⁾

سپس امام علیه السّلام به شرح بیشتری در این زمینه پرداخته و به همگان هشدار

می دهد که:«بدانید فاصله نگاههای مرگ به شما کوتاه و نزدیک است.گویی در چنگال مرگ گرفتارید،در حالی که پنجه هایش را در جان شما فروبرده،و حوادث هولناک و مشکلات شدید شما را غافلگیر ساخته است»؛ (و اعلموا أنّ ملاحظ ⁽¹⁾المنیّة ⁽²⁾نحوکم دانیة ⁽³⁾،و کأنّکم بمخالبها ⁽⁴⁾و قد نشبت ⁽⁵⁾فیکم،و قد دهمتکم ⁽⁶⁾فیها مفظعات ⁽⁷⁾الأمور،و معضلات ⁽⁸⁾المحذور) .

این سخن،اشاره به این است که میان انسان و مرگ در هیچ سن و سالی فاصله ای وجود ندارد.هر لحظه ممکن است حادثه ناگهانی روی دهد و هرزمان ممکن است بیماری خطرناکی به سراغ انسان بیاید و یا دشمنی او را به طور ناگهانی از پای درآورد.گلوگیر شدن یک لقمه ممکن است به زندگی انسان پایان دهد و گرفتگی رگهای قلب یا مغز با چند لخته بسیار کوچک خون،وی را در کام مرگ فروبرد و یا با ضربه ای ناگهانی،نخاع انسان قطع شود و برای همیشه زمین گیر گردد.

حضرت در پایان،در یک نتیجه گیری روشن و گویا می فرماید:«حال که چنین است وابستگیهای دنیا را به خود قطع کنید(از دنیاپرستان فاصله بگیرید)و بر توشه تقوا تکیه کنید»؛ (فقطّعوا علائق الدّنیا و استظهروا ⁽⁹⁾بزاد التّقوی) .

منظور از قطع علائق دنیا وابستگی شدید به مال و مقام و همسر و فرزند است؛آن گونه وابستگی که انسان را از خدا غافل می کند و ارتکاب گناه را برای رسیدن به دنیا آسان می سازد و زرق و برقها را در نظر جلوه می دهد.

تعبیر به«استظهار به زاد تقوا»اشاره به این است که در این سفر پر خوف و خطر آخرت انسان نیاز به تکیه گاهی دارد که پیمودن این راه را برای او آسان می سازد،تکیه گاهی بهتر از زاد و توشه تقوا نیست.

*** مرحوم سیّد رضی به اینجا که می رسد،می گوید:«بخشی از این کلام با تفاوتهایی پیش از این گذشت»؛ (و قد مضی شئ من هذا الکلام فیما تقدّم بخلاف هذه الرّوایة) .

ظاهرا منظور او خطبه 85 است که در چند جمله با گفتار بالا مشترک است.

---

خطبه 205: هنگامی که طلحه و زبیر بعد از بیعت با امام به او اعتراض کردند که چرا در کارها با آنها مشورت نکرده

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

کلّم به طلحة و الزّبیر بعد بیعته بالخلافة و قد عتبا علیه من ترک

مشورتهما،و الاستعانة فی الأمور بهما

از سخنان امام علیه السّلام است هنگامی که طلحه و زبیر بعد از بیعت با امام به او اعتراض کردند که چرا در کارها با آنها مشورت نکرده و از آنها کمک نگرفته است(امام این سخن را در پاسخ آنها بیان فرمود). ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در عنوان خطبه آمد،این سخن پاسخی است به پاره ای از ایرادهای طلحه و زبیر که انتظار داشتند امام علیه السّلام در حکومت سهم عظیمی برای

آنها قائل شود و در همه امور با آنها مشورت نماید.امام علیه السّلام نکاتی را به آنها یادآور شد؛نکاتی که مسیر حکومت امام را روشن می ساخت و به انتظارات نابجای آنها پایان می داد:

نخست اینکه آنها را بر این امر سرزنش می کند که چرا به جهت امور ظاهرا مختصری خشمگین شده اید و خوبیهای فراوانی را به فراموشی سپرده اید.

در بخش دیگری از این بیان به آنها یادآور می شود که مشکلی در امر حکومت پیدا نشده تا با آنها مشورت کند؛بلکه بر اساس کتاب خدا و سنّت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله،امر حکومت را سامان می بخشد و البتّه اگر مطلبی که نیاز به مشورت داشته باشد پیش آید هیچ گاه از مشورت خودداری نخواهد کرد.

در بخش سوم این خطبه به این ایراد که چرا در تقسیم بیت المال مساوات میان مسلمانان را رعایت کرده،پاسخ می دهد که این همان سنّت رسول خداست.

سرانجام در آخرین قسمت این خطبه به دعای پرمعنایی می پردازد و برای کسانی که هرگاه حق را ببینند یاری می کنند و با ظلم به مبارزه برمی خیزند رحمت الهی را تقاضا می کند.

---

بخش اوّل

اشاره

لقد نقمتما یسیرا،و أرجأتما کثیرا.ألا تخبرانی،أیّ شیء کان لکما فیه حقّ دفعتکما عنه؟أم أیّ قسم استأثرت علیکما به؟أم أیّ حقّ رفعه إلیّ أحد من المسلمین ضعفت عنه،أم جهلته،أم أخطأت بابه!

واللّه ما کانت لی فی الخلافة رغبة،و لا فی الولایة إربة،و لکنّکم دعوتمونی إلیها،و حملتمونی علیها،فلمّا أفضت إلیّ نظرت إلی کتاب اللّه و ما وضع لنا،و أمرنا بالحکم به فاتّبعته،و ما استنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله،فاقتدیته، فلم أحتج فی ذلک إلی رأیکما،و لا رأی غیرکما،و لا وقع حکم جهلته؛ فأستشیرکما و إخوانی من المسلمین؛و لو کان ذلک لم أرغب عنکما،و لا عن غیرکما.

ترجمه

شما(طلحه و زبیر)برای امور ناچیزی خشم گرفتید؛ولی وظایف مهمّی را که داشتید به تأخیر انداختید.به من بگویید:چه حقّی داشته اید که شما را از آن باز داشته ام یا کدام سهم متعلق به شما بوده که آن را متصرّف شده ام یا کدام شکایت و حقّی را یکی از مسلمانان پیش من آورده و من نسبت به آن ضعف نشان داده یا از حکم آن بی خبر بوده و یا راه حلّ آن را به خطا پیموده ام.به خدا سوگند!من به خلافت(ظاهری)رغبتی نداشتم و نسبت به زمامداری شما علاقه ای نشان ندادم.این شما بودید که مرا به آن دعوت کردید و به اصرار مرا به آن واداشتید و آنگاه که حکومت به من رسید به کتاب خدا و دستوراتی که برای ما قرار داده و فرمان به اجرای آن صادر کرده،نظر افکندم و از آن پیروی نمودم و نیز به سنّت و

روش پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله توجّه نموده و به آن اقتدا کردم(به یقین)در این امر(عمل به کتاب و سنّت)نیازی به رأی شما و رأی دیگران نداشتم(چون حکم خدا و رسول اللّه صراحت داشت)و مسئله ای پیش نیامده که آن را ندانم تا با شما و برادران مسلمانم به مشورت بنشینم به یقین اگر چنین چیزی پیش می آمد(یا بیاید)از مشورت با شما و دیگران روی گردان نبودم(و نخواهم بود).

شرح و تفسیر: بهانه جویی طلحه و زبیر

بهانه جویی طلحه و زبیر

هنگامی که مشکلات مسلمانان در حکومت عثمان بالا گرفت و مردم بر او شوریدند که چرا مقامهای حسّاس حکومت اسلامی و بیت المال را در میان بستگان و خویشاوندان خود تقسیم کرده و توده های مردم نیازمند را نادیده گرفته است؛گروهی از صحابه معروف نیز به حمایت از شورشیان برخاستند که در صف مقدّم طلحه و زبیر بودند،همانها که اصرار داشتند امام حکومت را بپذیرد.آنها از نخستین بیعت کنندگان با امام بودند؛ولی این گونه افراد همانند همه کسانی که سیاسی فکر می کنند؛نه الهی و رحمانی،همواره انتظار دارند سهم مهمّی در حکومت داشته باشند؛گاه آن را صریحا بر زبان می آورند و گاه متوسّل به بهانه های واهی می شوند تا هدف خود را به طور کنایی بیان کرده باشند.

طلحه و زبیر نیز چنین انتظاری را از امام داشتند؛طلحه می خواست حکومت بصره به او واگذار شود و به زبیر حکومت کوفه و بعضی گفته اند:طلحه انتظار حکومت یمن را داشت و زبیر انتظار حکومت عراق را؛ولی از آنجا که این گونه رشوه های سیاسی علاوه بر اینکه مخالف روح عدالتخواهی اسلامی است،گاه منجّر به تجزیه حکومت می شود و از همه اینها گذشته مخالف چیزی است که مردم به سبب آن بر عثمان شوریدند،امام به این پیشنهادها تن در نداد.

هنگامی که طلحه و زبیر از رسیدن به مقصود خود مأیوس شدند نخست زبان به انتقاد و خرده گیری بر امام گشودند.سپس آتش جنگ جمل را برافروختند؛ آتشی که هردو در کام آن سوختند.می فرماید:«شما(طلحه و زبیر)برای امور ناچیزی خشم گرفتید؛ولی وظایف مهمّی را که داشتید به تأخیر انداختید»؛ (لقد نقمتما ⁽¹⁾یسیرا،و أرجأتما ⁽²⁾کثیرا) .

منظور از ناچیز،ترک مشورت با آنهاست و منظور از امور مهم و فراوان مصالح مسلمان است،زیرا طلحه و زبیر برای رسیدن به اهداف خود به بهانه های واهی متوسّل شدند و مصالح مسلمین را که از وحدت و یکپارچگی صفوف و ایستادن پشت سر رهبر نشأت می گرفت به فراموشی سپردند و این راه و رسم همه عیب جویان کوتاه بین است که مصالح جامعه را برای رسیدن به منافع شخصی فدا می کنند.

سپس در ادامه سخن می فرماید:«به من بگویید:چه حقّی داشته اید که شما را از آن باز داشته ام یا کدام سهم متعلق به شما بوده که آن را متصرّف شده ام یا کدام شکایت و حقّی را یکی از مسلمانان پیش من آورده و من نسبت به آن ضعف نشان داده یا از حکم آن بی خبر بوده و یا راه آن را به خطا پیموده ام»؛ (ألا تخبرانی،أیّ شیء کان لکما فیه حقّ دفعتکما عنه؟أم أیّ قسم استأثرت ⁽³⁾علیکما به؟أم أیّ حقّ رفعه إلیّ أحد من المسلمین ضعفت عنه،أم جهلته،أم أخطأت بابه!) .

در واقع امام علیه السّلام می خواهد با این سخن همه راههای خرده گیری و انتقاد را بر

طلحه و زبیر ببندد،زیرا انتقاد یا مربوط به حقوق شخصی آنان است یا مربوط به سایر مسلمین،و مطالبات شخصی آنان یا مربوط به ضایع شدن حقّی است یا تصرّف کردن سهمی و آنچه مربوط به سایر مسلمین است یا مربوط به کوتاهی در احقاق حقوق است یا ناآگاهی نسبت به حق و یا خطا در مسیر اجرا.

امام علیه السّلام می فرماید:درباره هریک از این امور ایراد دارید آشکارا به من بگویید و چون آنها نمی توانستند انگشت روی نقطه خاصّی بگذارند،از دادن جواب درمانده شدند.

این راه و رسم همه خرده گیران زیادت خواه است که به جای اینکه انگشت روی جزئیات بگذارند به کلّی گویی قناعت کرده و جنجال به راه می اندازند.

سپس امام علیه السّلام به پاسخ شفاف و روشنی از ایراد آنها درباره ترک مشورت سخن گفته با مقدّمه چینی دقیق و روشن به آن می پردازد و می فرماید:«به خدا سوگند!من به خلافت(ظاهری)رغبتی نداشتم و به زمامداری شما علاقه ای نشان ندادم.این شما بودید که مرا به آن دعوت کردید و به اصرار مرا به آن واداشتید و چون حکومت به من رسید به کتاب خدا و دستوراتی که برای ما قرار داده و فرمان به اجرای آن صادر کرده،نظر افکندم و از آن پیروی نمودم و نیز به سنّت و روش پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله توجّه نمودم و به اقتدا کردم(به یقین)در این امر(عمل به کتاب و سنّت)نیازی به رأی شما و رأی دیگران نداشتم(چون حکم خدا و رسول اللّه صراحت داشت)و مسئله ای پیش نیامده که آن را ندانم تا با شما و برادران مسلمانم به مشورت بنشینم به یقین اگر چنین چیزی پیش می آمد از مشورت با شما و دیگران روی گردان نبودم»؛ (و اللّه ما کانت لی فی الخلافة رغبة،و لا فی الولایة إربة ⁽¹⁾،و لکنّکم دعوتمونی إلیها،و حملتمونی علیها،فلمّا

أفضت إلیّ نظرت إلی کتاب اللّه و ما وضع لنا،و أمرنا بالحکم به فاتّبعته،و ما استنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله،فاقتدیته،فلم أحتج فی ذلک إلی رأیکما،و لا رأی غیرکما،و لا وقع حکم جهلته؛فأستشیرکما و إخوانی من المسلمین؛و لو کان ذلک لم أرغب عنکما،و لا عن غیرکما) .

در واقع امام علیه السّلام در این عبارت به دو نکته اشاره می کند؛نخست اینکه او پیش دستی در قبول خلافت ظاهری نکرده و اصرار مردم،به ویژه افرادی مانند طلحه و زبیر حجّت را بر وی تمام کرده و پذیرای این مقام شده است،بنابراین هرگونه انتظاری از آن حضرت داشتن غیر از رعایت حقوق مردم نابجاست.

البتّه دنیاپرستان طالب مقام قبل از رسیدن به آن افرادی را به حمایت خویش دعوت می کنند و به آنها وعده هایی در زمینه پیروزی خود می دهند؛ولی این سخن درباره مردان الهی که جز به اصرار مردم تکیه بر مقامات ظاهری نمی زنند، مفهومی ندارد.

دیگر اینکه مسئله مشورت صحیح است؛ولی«هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد»به یقین،مشورت در مسائل قطعی اسلام و فرمانهای صریح خدا و پیامبر،مفهومی ندارد.البتّه در مسائل اجرایی که گونه های مختلفی بر آن تصوّر می شود دامنه مشورت باز است.امام علیه السّلام می فرماید:انتظار نداشته باشید که در مسائل مهمی مانند اجرای عدل،برگرداندن اموال مغصوبه در زمان عثمان به بیت المال و تقسیم عادلانه بیت المال با شما مشورت کنم.هرزمان موردی برای مشورت پیدا شد به یقین کوتاهی نخواهم کرد.

---

بخش دوم

اشاره

و أمّا ما ذکرتما من أمر الأسوة،فإنّ ذلک أمر لم أحکم أنا فیه برأیی،و لا ولیته هوی منّی،بل وجدت أنا و أنتما ما جاء به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله قد فرغ منه، فلم أحتج إلیکما فیما قد فرغ اللّه من قسمه،و أمضی فیه حکمه،فلیس لکما، و اللّه،عندی و لا لغیرکما فی هذا عتبی.أخذ اللّه بقلوبنا و قلوبکم إلی الحقّ،و ألهمنا و إیّاکم الصّبر.

ثمّ قال علیه السّلام:رحم اللّه رجلا رأی حقّا فأعان علیه،أو رأی جورا فردّه،و کان عونا بالحقّ علی صاحبه.

ترجمه

این حکم،حکم خداست

امّا اعتراضی که شما در امر«تقسیم بیت المال به طور مساوی»(بر من)داشتید این حکمی نبوده که به رأی خود صادر کرده باشم یا مطابق خواسته دلم باشد؛ بلکه من و شما می دانیم این همان دستوری است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آورده و انجام داده است،بنابراین من در چیزی که خداوند آن را روشن ساخته و حکمش را صادر فرموده نیازی به مشورت با شما نداشتم.به خدا سوگند!نه شما و نه غیر شما نمی توانند در این موضوع اعتراضی به من داشته باشند(تا لازم باشد رضایتتان را جلب کنم)خداوند دلهای ما و شما را به حق متوجّه سازد و شکیبایی و استقامت را(برای تحمّل حق)به ما الهام کند.

سپس امام علیه السّلام فرمود:خدا رحمت کند کسی را که هرگاه حقی را ببیند آن را یاری کند و اگر ستمی را مشاهده کرد آن را دفع نماید و به یاری صاحب حق برخیزد(و برضدّ ستمگر قیام کند).

شرح و تفسیر: این حکم حکم خداست

این حکم حکم خداست

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه بر یکی از خرده های عمده طلحه و زبیر و امثال آنها که در مورد تقسیم مساوی بیت المال بر آن حضرت می گرفتند،انگشت گذارده و می فرماید:«امّا اعتراضی که شما در امر«تقسیم بیت المال به طور مساوی»(بر من)داشتید این حکمی نبوده که به رأی خود صادر کرده باشم و یا مطابق خواسته دلم باشد؛بلکه من و شما می دانیم این همان دستوری است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آورده و انجام داده است»؛ (و أمّا ما ذکرتما من أمر الأسوة،فإنّ ذلک أمر لم أحکم أنا فیه برأیی،و لا ولیته هوی منّی،بل وجدت أنا و أنتما ما جاء به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله قد فرغ منه) .

واژه«اسوه»گر چه غالبا به معنای اقتدا و پیروی به کار می رود و در بعضی از منابع لغت غیر از این،معنای دیگری برای آن ذکر نکرده اند 1؛ولی جمعی از اهل لغت تصریح دارند که یکی از معانی آن مساوات است،لذا در مورد کسانی که ورشکست شده اند،گفته می شود:«المال أسوة بین الغرماء؛مال را باید به طور مساوی(بر حسب سهام)در میان طلبکاران تقسیم کرد».

اگر«أسوه»را را مطابق معنای معروفش(اقتدا کردن)بدانیم مفهوم عبارت بالا این می شود که طلحه و زبیر و امثال آنها اعتراض بر امام داشتند که چرا اقتدا به سیره عمر و عثمان نکردی؟آنها در تقسیم بیت المال شئون و شخصیت و اسم و رسم افراد را ملاحظه می کردند و هرگز بیت المال را مساوی بین مسلمانان

تقسیم نمی نمودند.

لذا امام علیه السّلام در پاسخ آنها می گوید:من به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله اقتدا کردم و سیره او را عمل نمودم.

در ادامه این سخن می فرماید:«در چیزی که خداوند آن را روشن ساخته و حکمش را صادر فرموده نیازی به مشورت با شما نداشتم.به خدا سوگند!نه شما و نه غیر شما نمی توانند در این موضوع اعتراضی به من داشته باشند(تا لازم باشد رضایتتان را جلب کنم)»؛ (فلم أحتج إلیکما فیما قد فرغ اللّه من قسمه،و أمضی فیه حکمه،فلیس لکما،واللّه،عندی و لا لغیرکما فی هذا عتبی ⁽¹⁾) .

در پایان این سخن امام به خودش و آنها دعا می کند که همیشه طرفدار حق و در برابر آن شکیبا باشند و عرضه می دارد:«خداوند دلهای ما و شما را به حق متوجّه سازد و شکیبایی و استقامت را(برای تحمّل حق)به ما الهام کند»؛ (أخذ اللّه بقلوبنا و قلوبکم إلی الحقّ،و ألهمنا و إیّاکم الصّبر) .

روشن است که در بسیاری از مواقع،حق تلخ است و تحمّل آن مشکل،و همین امر گاه سبب می شود که انسان حق را نبیند و اگر آن را دید تحمّل نکند،لذا امام علیه السّلام از خدا دو چیز می طلبد؛یکی اینکه حق را آنچنان که هست به او و سایرین ارائه دهد و پس از آن تحمّل و شکیبایی در برابر تلخی حق،عنایت فرماید.

در یکی از کلمات قصار نهج البلاغه مولا علیه السّلام می فرماید: «إنّ الحقّ ثقیل مریء و إنّ الباطل خفیف وبیء ؛حق،سنگین امّا گواراست و باطل،سبک ولی بیماری زاست». ⁽²⁾

سپس امام علیه السّلام در تأیید و تکمیل این سخن فرمود:«خدا رحمت کند کسی را که هرگاه حقی را ببیند آن را یاری کند و اگر ستمی را مشاهده کرد آن را دفع نماید و به یاری صاحب حق برخیزد(و برضدّ ستمگر قیام کند)»؛ (ثم قال علیه السّلام:رحم اللّه رجلا رأی حقّا فأعان علیه،أو رأی جورا فردّه،و کان عونا بالحقّ علی صاحبه) .

نکته ها

1-چرا اموال بیت المال به طور مساوی تقسیم می شود؟

هرگاه خلافت ظاهری امیر مؤمنان علی علیه السّلام بلافاصله بعد از پیامبر اکرم صورت گرفته بود مشکلی در کار نبود،زیرا آن حضرت دقیقا همان برنامه عصر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله را ادامه می داد؛ولی مشکل بزرگ این بود که امام،زمانی روی کار آمد که مردم به انواع تبعیضهای دوران خلیفه دوم و از آن بیشتر دوران عثمان، خوگرفته بودند و تغییر این عادت بسیار مشکل می نمود و قسمت عمده تلاش آن حضرت متوجه از بین بردن تبعیضات نابجا بود و عامل اصلی جنگهایی همچون جمل و صفّین همان طرفداران تبعیض بودند.

بی شکّ طلحه و زبیر از پیشگامان اسلام بودند و سهم مهمّی در پیروزیهای مسلمین در جنگها داشتند و دفاع آنها از پیامبر اکرم در غالب جنگهای اسلامی محرز و مسلّم است؛ولی انحرافی که از مسیر پیامبر اکرم در دوران خلیفه دوم و سوم به وجود آمد و سهم مهمّی برای این دو امثال آنها از بیت المال قائل شدند، آنها را به ویژه خواری و رانت خواری عادت داد،لذا در همان گام نخست که علی علیه السّلام برضدّ این تبعیضها برداشت فریاد اعتراضشان بلند شد،درست همان گونه که مردم عصر جاهلیت از تبدیل بتهای متعدد به خدای واحد قادر متعال،تعجب می کردند آنها نیز از این تغییر روش شگفت زده شدند و به امام

ایراد گرفتند که چرا با آنها در این امر مشورت نشده است.نه تنها در تقسیم اموال بیت المال،بلکه در تقسیم پستها و مقامهای مهم نیز منتظر مشورت و در نهایت خواهان سهمی بودند و باور نمی کردند امام با این قاطعیت مردم را به روش پیامبر اکرم بازگرداند.هنگامی که رؤیاهای خود را بدون تعبیر یافتند،آتش خشم در دل آنها شعله ور شد و افکار شیطانی همه وجودشان را فراگرفت و دست به آتش افروزی و جنگ زدند و سرانجام خودشان در آن آتش سوختند.

این نیز حائز اهمیّت است که اموال بیت المال دو گونه بود؛بخشی از آن مانند زکات مصارف مختلفی داشت و ممکن بود بعضی بر بعضی دیگر(متناسب با زحماتشان)در آن ترجیح یابند؛مثلا«مؤلّفة قلوبهم»(کسانی را که می خواستند با محبّت به اسلام وارد کنند)و همچنین«عاملین علیها»(آنها که برای گردآوری زکات تلاش می کردند)و یا قضات و مانند آنها،هریک متناسب زحمات و موقعیتشان،سهمی از زکات را دریافت می داشتند و نیز در غنائم جنگی،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله میان پیاده و سواره تفاوت قائل می شد؛ولی بخش مهمی از درآمد بیت المال؛مانند خراجی که از اراضی خراجیه ⁽¹⁾گرفته می شد و رقم بسیار مهمی را در مجموع تشکیل می داد،می بایست میان همه مسلمانان به طور مساوی تقسیم شود.

درست مانند چیزی که وقف بر اولاد است که همه فرزندان در هر مقام و رتبه ای باشند به طور مساوی می برند و مانند یارانه هایی که در عصر ما از بیت المال پرداخت می شود که رئیس جمهور و افراد عادی در آن یکسانند و هرگونه تبعیض را به عنوان رانت خواری و امتیاز ویژه محکوم می کنند.

در عصر خلیفه اوّل همان روش پیامبر در این گونه موارد دنبال می شد و همه

یکسان بودند؛ولی تبعیضها از زمان عمر-به شهادت تواریخ معتبر-آغاز شد و در زمان عثمان به اوج خود رسید و 22 سال براین منوال گذشت و تدریجا این عمل ناپسند به صورت سنّتی درآمد.

در اینجا رشته سخن را به دست ابن ابی الحدید می سپاریم که نکات جالبی را با تکیه بر تواریخ و روایات،در این زمینه بیان کرده و پرده از روی بسیاری از اسرار دوران خلفا و حکومت امیرمؤمنان علی علیه السّلام برداشته است.او در این زمینه گفتار مفصّلی دارد که خلاصه اش چنین است:

«امام علیه السّلام در روز دوم خلافت خویش منبر رفت و اعلام کرد راه و رسم من همان روش پیغمبر است.

هیچ کس بر دیگری برتری ندارد و اگر سابقه و کوشش بیشتری در اسلام داشته باشد پاداش او در قیامت با خداست.وی اضافه کرد:فردا کسی نگوید فرزند ابو طالب ما را از حقوق خود محروم کرد،زیرا همه بنده خدایند،و بیت المال مال خداست و به طور مساوی بین همه تقسیم می شود،فردا همه حاضر شوند تا اموالی که موجود است بین آنها تقسیم گردد.عرب را بر عجم امتیازی نیست.

امام علیه السّلام فردای آن روز به«عبید اللّه ابن ابی رافع»کاتب خویش،دستور داد از مهاجران شروع کند.سپس به انصار و سایر مسلمانان هرکدام سه دینار بدهد.

از این تقسیم جز«طلحه»،«زبیر»،«عبد اللّه بن عمر»،«سعید بن عاص»و «مروان حکم»کسی سرباز نزد،عبید اللّه جریان را به امام علیه السّلام گزارش داد.

هنگامی که مردم در مسجد بودند این گروه در گوشه ای از مسجد کنار یکدیگر نشستند و باهم آهسته صحبت کردند پس از آن«ولید بن عقبه»نزد امام علیه السّلام آمد و گفت تو در روز«بدر»بستگان نزدیک ما را کشتی،امّا امروز ما با تو بیعت می کنیم به شرط اینکه همان مقدار که زمان عثمان به ما پرداخت می شد

بپردازی و کشندگان عثمان را به قتل رسانی و اگر از تو بیمناک شویم به شام و معاویه ملحق می گردیم!

امام علیه السّلام فرمود:

امّا مسئله«بدر»وظیفه الهی بود،و امّا مسئله مال در اختیار من نیست تا کم و زیاد کنم.آنچه خدا فرموده انجام می دهم و در مورد کشندگان عثمان اگر ملزم بودم آنها را بکشم همان وقت این کار را می کردم،و اگر شما از من بیم داشته باشید به شما تأمین می دهم برای چه بیم داشته باشید؟

«ولید»داستان را برای رفقایش بازگو کرد آنها با ناراحتی از هم جدا شدند.

«عمار یاسر»و گروهی به امام علیه السّلام خبر دادند که اینها پنهانی مردم را دعوت به برکناری شما از خلافت و نقض بیعت می کنند.

امام علیه السّلام به مسجد آمد منبر رفت و اعلام کرد که خداوند برای هیچ کس جز به تقوا برتری قائل نشده و متقی پاداش آن را در آخرت خواهد یافت.من روشی جز قرآن و سنّت پیغمبر انتخاب نخواهم کرد،هرکس به آن اراضی نیست هر کجا می خواهد برود،کسی که خدا را اطاعت کند و به حکم او حکم نماید از هیچ کس وحشت ندارد.

سپس از منبر فرود آمد و دو رکعت نماز خواند و عمار یاسر را با «عبد الرحمن»به سوی طلحه و زبیر که در گوشه مسجد نشسته بودند،فرستاد آنها نزد امام علیه السّلام آمدند:

فرمود:شما را به خدا سوگند می دهم آیا این طور نبود که من از بیعت کراهت داشتم و شما با رغبت بیعت نمودید؟

گفتند:چرا؟

فرمود:پس این چه وضعی است که از شما مشاهده می شود.

گفتند:بیعت کردیم که بدون مشورت ما کاری نکنی و ما را بر دیگران برتری

بخشی؛امّا اموال را بالسویه تقسیم کردی و بدون مشورت ما این عمل را انجام دادی.

امام علیه السّلام فرمود:استغفار کنید که من(چنین شرطی را از شما برخلاف رضای خدا پذیرفته باشم)هم اکنون بگویید آیا حقی از شما گرفته ام؟یا به شما ستم نموده ام؟

گفتند:معاذ اللّه.

فرمود:آیا حکم و یا حقی مربوط به یکی از مسلمانها بوده که من جاهل به آن بوده ام و یا از گرفتن آن عاجز مانده ام؟

گفتند:نه.

فرمود:آیا از بیت المال برای خود چیزی ذخیره کرده ام؟

گفتند:نه!

فرمود:پس چرا مخالفت می کنید؟

گفتند:زیرا در قسمت کردن بیت المال برخلاف عمر بن خطّاب قدم بر می داری و ما را با دیگران مساوی قرار می دهی با اینکه غنائم با شمشیر ما به دست آمده است.

باز امام علیه السّلام فرمود:

امّا در مشورت با شما،من به حکومت رغبتی نداشتم،مرا به سوی آن فرا خواندید و اصرار ورزیدید ترسیدم اگر رد کنم اختلاف افتد.پس از قبول مسئولیت در کتاب خدا و سنّت پیامبر نظر افکندم آنچه مرا راهنمایی کردند عمل نمودم،احتیاج به نظر و رأی شما ندیدم،چنانچه(فرضا)حکمی در کتاب خدا نباشد و در سنّت پیامبر دلیلی بر آن نیابم و نیاز به مشورت بود با شما مشورت خواهم کرد.

امّا در مورد تقسیم به طور مساوی؛همه می دانیم پیامبر صلّی اللّه علیه و اله چنین دستور داده

و کتاب خدا همین را می گوید.

امّا اینکه گفتید:ما بیشتر زحمت کشیده ایم،می دانید عده ای از همه بیشتر اسلام را یاری کرده اند،پیامبر در تقسیم بیت المال آنان را با دیگران به یک چشم می نگریست».

ابن ابی الحدید سپس می گوید:

«اگر گفته شود ابو بکر اموال را به طور مساوی تقسیم می کرد،پس چرا کسی اعتراض نکرد؟در پاسخ باید گفت:او بعد از پیغمبر بود و مردم با تقسیم پیغمبر عادت کرده بودند؛امّا هنگامی که عمر سر کار آمد عده ای را برتری داد،و پس از او عثمان این برتری را بیشتر کرد.

این عمل،22 سال ادامه پیدا کرد و مردم به این وضع عادت کردند.برگرداندن مردم از این وضع این مشکلات را به وجود می آورد». ⁽¹⁾

2-جایگاه واقعی مشورت

بی شک مشورت از اصول شناخته شده اسلام و همه عقلای جهان است و همان گونه که در روایات وارد شده،عقل واحدی را به عقول کثیره پیوند می زند «من شاور الرّجال شارکهم فی عقولهم» ⁽²⁾ولی مشورت ارکان و شرایطی دارد که اگر از آنها دور شود نه تنها مفید نخواهد بود؛بلکه گاه نتیجه معکوس می دهد.از جمله مشورت باید در اموری باشد که مورد تردید و نفی و اثبات واقع می شود و اگر مردم بخواهند احکام و موضوعات مسلّم را تحت مشورت قرار دهند چه بسا باعث تردید در اساس احکام الهی و وظایف مسلّم عقلی می گردد.

فی المثل کسی بخواهد مسئله وجوب حج یا حجاب اسلامی را به آرای

عمومی یا مشورت واگذار کند،چه بسا افرادی پیدا شود که بگویند:چه لزومی دارد در این عصر و زمان مردم هزینه های سنگینی را برای رفتن به زیارت خانه خدا تخصیص دهند و یا در اجتماع فعلی،حجاب برای زنان مسلمان،دست و پا گیر است!

ولی بعد از آنکه مسئله حج یا حجاب را به عنوان دستوری قاطع و مورد اجماع مسلمین بلکه ضرورت دینی پذیرفتیم می توانیم به شورا بنشینیم که نحوه برگزاری حج و طرز پوشیدن حجاب چگونه باشد بهتر است؟و باید پذیرفت بخشی از مشکلاتی که امروز دامان مسلمین را گرفته برای این است که جایگاه واقعی مشورت را فراموش کرده اند.

آنچه امام علیه السّلام در خطبه بالا فرموده نمونه روشنی از این مطلب است و آنچه طلحه و زبیر دنبال آن بودند انحراف واضحی از این است؛آنها می خواستند سنّت رسول خدا در تقسیم مساوی اموال خراجیه،به رأی گذارده شود و امام علیه السّلام با این امر مخالف بود.

3-طلحه و رؤیای خلافت

از منابع مختلف تاریخی چنین برمی آید که علاقه طلحه به زمامداری و خلافت سابقه طولانی داشت که به زمان ابو بکر برمی گشت.

طبری مورّخ معروف-طبق گفته ابن ابی الحدید-در تاریخش چنین آورده که طلحه حتی در زمان حیات ابو بکر درباره خلافت خود می اندیشید و انتظار داشت ابو بکر او را بعد از خود به عنوان خلیفه مسلمین معرّفی کند،زیرا پسر عموی ابو بکر بود و هنگامی که اطلاع یافت ابو بکر می خواهد عمر را به عنوان خلیفه معرفی کند به او اعتراض کرد و گفت:تو مرد خشن و سخت گیری را بر ما حکومت دادی.در زمان عمر نیز با گروهی از طرفدارانش درباره خلافت بعد از

او سخن می گفت و اطرافیانش به او قول می دادند که بعد از مرگ عمر با تو بیعت خواهیم کرد و هنگامی که این سخن به گوش عمر رسید در خطبه ای آنها را تهدید به مرگ کرد تا دست از کار خود بردارند.

ابن ابی الحدید در جای دیگر از سخنانش می نویسد:بعدا طلحه و زبیر در صف ستایش کنندگان عمر قرار گرفتند چرا که پیشگامان مهاجر و انصار را بر دیگران برتری بخشیده(و سهم بیشتری از بیت المال برای آنها قائل شده بود).

از سوی دیگر عمر تأکید کرده بود که قریش و مهاجران سابقه دار اسلام،از مدینه مطلقا خارج نشوند،زیرا معتقد بود اگر بیرون روند گروههای اطراف آنها را می گیرند و اموال زیادی به دست می آورند؛هم به سوی خوشگذرانی پیش می روند و هم به فکر زمامداری و تجزیه طلبی خواهند افتاد و در برابر اعتراضهایی که از گوشه و کنار به این امر شد او در خطبه ای صریحا اعلان داشت که این سیاست قطعی من است.

طبری-طبق نقل ابن ابی الحدید-می گوید:این کار عمر قریش را سخت رنجیده خاطر ساخت حتی هنگامی که عمر درخواست کردند به آنها اجازه دهد در جنگهای اسلامی شرکت کنند به آنها گفت:بدترین چیزی که براین امت از آن می ترسم این است که شما-قریش-در بلاد اسلامی پخش شوید؛برای شما همین بس که در غزوات رسول خدا شرکت کردید و نیازی به بیشتر از این نیست.

ولی هنگامی که عثمان به خلافت رسید ورق برگشت.قریش را آزاد گذاشت و آنها به شهرهای مختلف سفر کردند و به جمع آوری مال و ثروت پرداختند و این اوّلین فتنه در اسلام و درمیان توده مردم بود.

ابن ابی الحدید می افزاید:متأسفانه عمر رأی هوشمندانه خود را در محدود ساختن قریش بعد از ضربت خوردن به وسیله«ابو لؤلؤ»نقض کرد(زیرا طلحه و

زبیر و مانند آنها را به شورای شش نفری خود راه داد که مفهومش شایستگی همه آنها برای خلافت بود).سپس می افزاید:این سبب هر فتنه ای بود که درمیان مسلمین واقع شد و تا دامنه قیامت واقع می شود». ⁽¹⁾

با توجّه به این سابقه تاریخی روشن می شود که چرا طلحه و زبیر از خلافت علی علیه السّلام ناراحت شدند درحالی که بیشترین تلاش را برای تحریک مردم به کشتن عثمان داشتند به گمان اینکه بعد از عثمان نوبت به طلحه می رسد و هنگامی که علی علیه السّلام پست و مقامی به آنها نداد(زیرا می دانست مقدّمه تجزیه کشور اسلام می شود)بلکه عطای نامساوی آنها را از بیت المال قطع کرد و مطابق روش پیامبر،مساوات درمیان مسلمین برقرار ساخت بر آن حضرت شوریدند و با دستیاری عایشه ام المؤمنین،آتش جنگ جمل را برافروختند و پس از شکست جمل و کشته شدن آن دو،طرفدارانشان آتش جنگ صفّین را شعله ور ساختند و سرانجام بنی امیّه را بر جهان اسلام حاکم ساختند و بعد از آن بنی مروان روی کار آمدند و آن فسادهای عظیم را در جهان اسلام برپا ساختند.از اینجا روشن می شود که مشکل طلحه و زبیر تنها مشکل عدم مشورت نبود و حتی مساوات در بیت المال هم مسئله ای فرعی بود؛آنها طمع در خلافت داشتند و اینها را بهانه خود قرار داده بودند.

---

خطبه 206: وقتی امام شنید عدّه ای از اصحابش در صفّین شامیان را دشنام می دادند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

و قد سمع قوما من أصحابه یسبّون أهل الشّام أیّام حربهم بصفّین

از سخنان امام علیه السّلام است این سخن را هنگامی ایراد کرد که شنید عدّه ای از اصحابش در صفّین شامیان را دشنام می دادند. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

در کتاب مصادر نهج البلاغه می خوانیم که حجر بن عدی و عمرو بن حمق که از اصحاب معروف علی علیه السّلام بودند(در ایّام صفین)به شامیان دشنام می دادند، امام آنها را خواست و از این کار نهی فرمود،عرض کردند:ای امیر مؤمنان مگر ما بر حق نیستیم؟فرمود:آری!عرض کردند مگر آنها بر باطل نیستند؟فرمود:آری! عرض کردند:پس چرا ما را از بدگویی به آنان نهی می کنی؟فرمود:من دوست

ندارم زبان شما به دشنمام آلوده شود و در ادامه،این گفتار را ایراد فرمود و در آن راه بهتری را ارائه داد و آن دعا برای هدایت گمراهان و وحدت مسلمین و خاموش شدن آتش جنگ است.

این سخن نشان می دهد که امام علیه السّلام در عین قاطعیّت در برابر دشمن،از خشونتهای بی مورد که نشانه ضعف شخصیّت است جلوگیری می فرمود.

---

إنّی أکره لکم أن تکونوا سبّابین،و لکنّکم لو وصفتم أعمالهم،و ذکرتم حالهم،کان أصوب فی القول،و أبلغ فی العذر،و قلتم مکان سبّکم إیّاهم:

اللّهمّ أحقن دماءنا و دماءهم،و أصلح ذات بیننا و بینهم،و اهدهم من ضلالتهم،حتّی یعرف الحقّ من جهله،و یرعوی عن الغیّ و العدوان من لهج به.

ترجمه

من دوست ندارم که شما دشنام دهنده باشید؛ولی اگر اعمال زشتشان را شرح دهید و احوال آنها را بیان کنید به گفتار صحیح نزدیک تر و برای اتمام حجّت رساتر است.شما باید به جای دشنام چنین می گفتید:پروردگارا خون ما و آنها را حفظ کن(و آتش جنگ را خاموش فرما)میان ما و آنها را اصلاح کن و آنان را از گمراهیشان هدایت نما تا کسانی که جاهلند حق را بشناسند و آنها که گمراهند و بر دشمنی با حق اصرار می ورزند ازآن دست بردارند و(به راه راست)باز گردند.

شرح و تفسیر: دشنام نه،دعا کنید!

دشنام نه،دعا کنید!

آنچه در این کلام آمده است،دستور مهم اخلاقی و اجتماعی است که می تواند آثار زیادی داشته باشد و آن نهی از بدگویی به دشمن و سبّ و لعن اوست که ممکن است آتش خشم او را برافروزد و کینه ها را عمیق تر سازد.

همان گونه که گذشت این سخن را امام زمانی گفت که در ماجرای صفین شنید

بعضی از یارانش به اهل شام بدگویی می کنند.فرمود:«من دوست ندارم که شما دشنام دهنده باشید؛ولی اگر اعمال زشتشان را شرح دهید و احوال آنها را بیان کنید به گفتار صحیح نزدیک تر و برای اتمام حجّت رساتر است»؛ (إنّی أکره لکم أن تکونوا سبّابین،و لکنّکم لو وصفتم أعمالهم،و ذکرتم حالهم،کان أصوب فی القول،و أبلغ فی العذر) .

«سبّاب»به کسی گفته می شود که بسیار بدگویی می کند و حقیقت«سبّ» بدگویی کردن و دشنام دادن توأم با هتک طرف است؛مانند خطاب کردن طرف به احمق،بی شعور،پست،رذل و امثال آن.

لعن کردن یکی از مصداقهای«سبّ»است و«قذف»(نسبتهای ناروای ناموسی دادن)از مراحل شدید«سبّ»است و در بسیاری از موارد،حدّ شرعی هم دارد.به یقین منظور امام در گفتار بالا این نوع سبّ نیست،زیرا قذف حرام و از گناهان کبیره است؛نه از مکروهات.

امام علیه السّلام در این خطبه یارانش را از این کار باز می دارد،هرچند حق داشتند دشمن را به این گونه خطابها مخاطب سازند و به جای آن دستور می دهد صفات زشت و اعمال بد آنها را مورد نقد قرار دهند و حجّت را بر آنها تمام کنند که هم تأثیر بیشتری دارد و هم بهانه به دست دشمن برای مقابله به مثل نمی دهد.

درباره سبّ و لعن به طور کلّی سخنی داریم که در بحث نکات خواهد آمد.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن با بیان مصداق روشنی،شیوه برخورد با دشمن را در این گونه موارد،تعلیم می دهد و می فرماید:«شما باید به جای دشنام چنین می گفتید:پروردگارا خون ما و آنها را حفظ کن!میان ما و آنها را اصلاح فرما!و آنان را از گمراهیشان هدایت نما تا کسانی که جاهلند حق را بشناسند و آنها که گمراهند و بر دشمنی با حق اصرار می ورزند از آن دست بردارند و(به راه

راست)باز گردند»؛ (و قلتم مکان سبّکم إیّاهم:اللّهمّ احقن ⁽¹⁾دماءنا و دماءهم،و أصلح ذات بیننا و بینهم،و اهدهم من ضلالتهم،حتّی یعرف الحقّ من جهله،و یرعوی ⁽²⁾عن الغیّ و العدوان من لهج ⁽³⁾به) .

امام علیه السّلام در این عبارت پرمعنای خود سه دعا فرموده و یا به تعبیر دیگر سه تقاضا از پیشگاه خدا دارد:نخست اینکه آتش جنگ خاموش گردد و خونهای طرفین ریخته نشود.دیگر اینکه علاوه بر آتش بس،صلح و دوستی درمیان دو گروه،برقرار گردد و مسلمین متّحد و یکپارچه شوند.سوم اینکه گمراهیهایی که دامان آنها را گرفته و آنان را از رسیدن به حق باز می دارد از ایشان دور شود؛ ناآگاهان حق را بشناسند و آگاهان از ستیزجویی و دشمنی با حق دست بردارند.

این دعاها به خوبی نشان می دهد که تا چه حد امام علیه السّلام دارای سعه صدر بوده و لطف و رحمت حتّی نسبت به دشمنان خود داشته است و با آن همه ظلم و جنایتی که در حق امام و یارانش روا داشتند کمترین سخنی که دلیل بر انتقامجویی باشد؛بیان نمی فرماید و حتّی دوستانش را از سبّ و دشنام و بدگویی به دشمن،نهی می کند.

نکته: سبّ و لعن

سبّ و لعن

بسیاری از ارباب لغت تصریح کرده اند که«سبّ»همان شتم و دشنام دادن و

بدگویی کردن است و بعضی لعن را هم مصداقی از آن دانسته اند. ⁽¹⁾

به یقین هیچ مؤمنی را نباید سبّ و لعن کرد و درباره کافران و مخالفان حق نیز اصل بر ترک آن است،چرا که غالبا با دو اثر منفی همراه است:نخست اینکه چه بسا طرف مخالف،مقابله به مثل کند و به مقدّسات توهین نماید،لذا در آیه 108 سوره انعام می خوانیم:« «وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَیَسُبُّوا اللّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ» ؛به(معبود)کسانی که غیر خدا را می خوانند دشنام ندهید مبادا آنها نیز از روی نادانی(و ظلم)خدا را دشنام دهند».

دیگر اینکه ممکن است این گونه بدگوییها آنها را تحریک کند و به اصطلاح روی دنده لج بیفتند و پافشاری آنها در کفر و ضلالت بیشتر گردد.

ولی این قاعده؛مانند هر قاعده کلی دیگر موارد استثنایی دارد.به همین دلیل در نهج البلاغه یا عبارات دیگر معصومین علیهم السّلام گاه بدگوییهایی نسبت به مخالفان شده و در قرآن مجید نیز لعن درباره گروههایی آمده است.

در خطبه 19 نهج البلاغه خواندیم که امام علیه السّلام به اشعث بن قیس منافق که سخنی توهین آمیز و بی ادبانه در برابر امام علیه السّلام گفت،فرمود:«علیک لعنة اللّه و لعنة اللاّعنین حائک بن حائک منافق بن کافر؛لعنت خدا و لعنت همه لعنت کنندگان بر تو باد ای بافنده(دروغ)فرزند بافنده و ای منافق فرزند کافر».

نیز هنگامی که مروان در جنگ جمل اسیر شد و او را خدمت امام علیه السّلام آوردند، امام حسن علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام نزد پدر خود برای او شفاعت کردند و امام علیه السّلام او را آزاد ساخت.امام حسن علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام عرض کردند:ای امیر مؤمنان!لازم است مروان با شما بیعت کند؟امام علیه السّلام فرمود:مگر بعد از قتل عثمان با من بیعت نکرد من نیاز به بیعت او ندارم.دست او همچون دست یهودی است«إنّها کفّ

یهودیّة» ⁽¹⁾ولی سبّ مؤمن با تقوا از گناهان عظیم است؛در حدیثی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله می خوانیم که فرمود:«سباب المؤمن فسوق و قتاله کفر و أکل لحمه معصیة و حرمة ماله کحرمة دمه؛سبّ و دشنام فرد با ایمان گناه بزرگی است و جنگیدن با او کفر است و خوردن گوشت او(غیبت کردن)معصیت است و احترام مالش همچون احترام خون است». ⁽²⁾

در حدیث دیگری می خوانیم که مردی خدمت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله عرض کرد:مرا وصیّتی کن!از جمله اموری که رسول خدا به او سفارش کرد این بود:«لا تسبّوا النّاس فتکسب العداوة بینهم؛به مردم سبّ و دشنام ندهید که سبب عداوت و دشمنی درمیان آنها می شود». ⁽³⁾

این نکته قابل توجّه است که اصحاب معاویه،هرچند جزء منافقان و ظالمان و مفسدان فی الارض بودند باز امام علیه السّلام اصحاب خود را از سبّ آنها در ایّام جنگ صفّین نهی فرمود،زیرا در آنجا شرایط خاصّی بود که ممکن بود سبّ آنها آتش جنگ را شعله ورتر سازد.

در مورد لعن نیز از آیات قرآن استفاده می شود که خداوند عده ای را لعن کرده و یا اجازه لعن آنها را داده است از جمله درباره شیطان می فرماید:« «وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلی یَوْمِ الدِّینِ» ؛و مسلما لعنت من بر تو تا روز قیامت خواهد بود» ⁽⁴⁾و در ارتباط با گروهی از مرتدّین می فرماید:« «أُولئِکَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النّاسِ أَجْمَعِینَ» ؛کیفر آنها این است که لعنت خدا و فرشتگان و مردم همگی بر آنها خواهد بود» ⁽⁵⁾و درباره ظالمان نیز می فرماید: «أَلا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَی»

«الظّالِمِینَ» ⁽¹⁾و درباره پیمان شکنان و قاطعان رحم و مفسدان در زمین می فرماید:

«أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّارِ» ⁽²⁾و درباره کسانی که کتمان حق می کنند، می فرماید:« «أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ» ؛خداوند و همه لعنت کنندگان آنها را لعنت می کنند». ⁽³⁾

بی شک لعن در لغت به معنای طرد کردن و دور ساختن است که گاه به صورت عملی انجام می شود و گاه به صورت لفظی یا در شکل نفرین؛مثلا گفته می شود:«لعنة اللّه علیک»یعنی خدا تو را از رحمتش دور دارد.

مسلّم است که هیچ مؤمنی را نمی توان لعن کرد؛ولی افراد بی ایمان و منافق و کسانی که گناه عظیمی مانند ظلم و ستم و فساد و ایجاد تباهی در زمین و امثال آن مرتکب می شوند مستحق لعن اند،بنابراین لعن مخصوص کافران و منافقان نیست.

خطبه 207: سخنان امام در جنگ صفین هنگامی که فرزندش امام حسن علیه السّلام شتاب برای جنگ داشتند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

فی بعض أیّام صفّین و قد رأی الحسن ابنه علیه السّلام یتسرّع إلی الحرب

از سخنان امام علیه السّلام است که در بعضی از روزهای جنگ صفین هنگامی که مشاهده کرد فرزندش امام حسن علیه السّلام شتاب برای جنگ دارد،بیان فرمود. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این سخن کوتاه امیر مؤمنان علی علیه السّلام ناظر به حفظ امام حسن و امام حسین از آسیبهاست تا نسل رسول خدا به وسیله آنها در جان باقی بماند و این معنا تحقق یافت و امروز میلیونها نفر هستند که نسبشان به وسیله امام حسن یا امام حسین علیهما السّلام به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می رسد و این ریشه پربرکت روز به روز در جهان گسترده می گردد.

أملکوا عنّی هذا الغلام لا یهدّنی،فإنّنی أنفس بهذین-یعنی الحسن و الحسین علیهما السّلام-علی الموت لئلاّ ینقطع بهما نسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله.

ترجمه

این جوان(امام حسن علیه السّلام)را از طرف من بگیرید و نگاه دارید(تا به میدان جنگ پا نگذارد)مبادا(مرگ او)مرا درهم بکوبد،زیرا من از مرگ این دو-یعنی امام حسن و امام حسین-بسیار دریغ دارم تا نسل رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله با مرگ آنها قطع نشود.

شرح و تفسیر: حفظ نسل پیامبر صلّی اللّه علیه و اله

حفظ نسل پیامبر صلّی اللّه علیه و اله

امام علیه السّلام در این سخن کوتاه،سفارش اکیدی به اصحابش درباره امام حسن و امام حسین علیهما السّلام در روز جنگ صفین برای حفظ هدف مهمی فرموده و می گوید:

«این جوان(امام حسن علیه السّلام)را از طرف من بگیرید و نگاه دارید(تا به میدان جنگ پا نگذارد)مبادا(مرگ او)مرا درهم بکوبد،زیرا من از مرگ این دو-یعنی امام حسن و امام حسین-بسیار دریغ دارم مبادا نسل رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله با مرگ آنها قطع شود»؛ (أملکوا عنّی هذا الغلام لا یهدّنی ⁽¹⁾،فإنّنی أنفس ⁽²⁾بهذین-یعنی الحسن و

الحسین علیهما السّلام-علی الموت لئلاّ ینقطع بهما نسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله) .

تعبیر به«املکوا»از ریشه«ملک»در واقع تأکیدی است برای جلوگیری کردن از شتاب امام حسن علیه السّلام به سوی میدان جنگ،زیرا انسان هنگامی که مالک چیزی می شود آن را به تمام معنا در اختیار می گیرد و این بالاترین تأکیدی است که در مورد بازداشتن کسی از چیزی می توان به کار برد.به همین دلیل مرحوم سیّد رضی رحمة اللّه در ذیل این کلام می گوید:«این تعبیر از فصیح ترین و برترین تعبیرات است».

جمله «لا یهدّنی» تأکید دیگری براین معناست،زیرا می فرماید:اگر او و برادرش حسین علیه السّلام به شهادت برسند وجود مرا درهم می کوبند.

امام علیه السّلام برای اینکه تصوّر نشود این تأکیدات تنها از مهر فرزندی سرچشمه می گیرد،در پایان فرموده:من هدف بزرگی را دنبال می کنم و آن این است که نسل پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله هرچه بهتر و بیشتر از طریق این دو،در جهان باقی بماند که این خود یکی از اسباب پایندگی اسلام است.

*** مرحوم سیّد رضی در پایان این گفتار می گوید:«جمله امام علیه السّلام «أملکوا عنّی هذا الغلام» از برترین سخنان و فصیح ترین جمله هاست»؛ (قال السیّد الشّریف و قوله علیه السّلام:أملکوا عنّی هذا الغلام من أعلی الکلام و أفصحه) .

منظور سیّد این است که جمله «أملکوا عنّی» یعنی«از سوی من مالک بشوید» تأکید زیبا و لطیفی است براین معنا که با سرعت و جدیّت بروید و این جوان را نگاه دارید تا از دست نرود،زیرا انسان بیشترین محافظت را نسبت به املاک خویش دارد و این تعبیر از«نگاه داشتن»و«گرفتن»و«باز گرفتن»و«محافظت» بلیغ تر و رساتر است.

نکته: پاسخ به چند سؤال

پاسخ به چند سؤال

1.بی شک امام حسن مجتبی علیه السّلام در آن روز بیش از سی سال داشت،زیرا میلاد مبارک ایشان در سال سوم هجری بود و حادثه صفّین در سال 37 واقع شد، بنابراین تعبیر به«غلام»که به معنای«نوجوان»است چه مناسبتی دارد؟

در پاسخ باید به این نکته توجه کرد که واژه غلام هرچند معمولا به نوجوان و حدّ فاصل میان طفل و شابّ(کودک و جوان)گفته می شود؛ولی همان گونه که بعضی از ارباب لغت تصریح کرده اند ⁽¹⁾به افراد بزرگسال نیز اطلاق می گردد.

افزون بر اینکه پدران این تعبیر را نسبت به فرزندان در هر سنّ و سالی به کار می برند.در عرف عرب به خادمان نیز در هر سنّ و سالی باشند واژه«غلام» اطلاق می شود.

در هر حال اطلاق غلام از سوی امام علیه السّلام نسبت به فرزندش امام حسن علیه السّلام مطلب بعیدی نیست.

2.مطابق آنچه در بالا آمد امام حسن و همچنین امام حسین علیهما السّلام در آن زمان بیش از سی سال سن داشتند(زیرا فاصله آن دو بزرگوار یک سال یا کمتر از یک سال بود)و قاعدتا در آن زمان صاحب همسر و فرزند بودند با این حال،چگونه امام می فرماید:می ترسم با شهادت این دو،نسل رسول خدا قطع شود؟

در پاسخ می گوییم:منظور این بوده که آنها بمانند و هر چه بیشتر نسل پیامبر فزونی یابد،زیرا باوجود دشمنان بسیار این نسل با برکت از جوانب مختلف در خطر بوده است.

3.چگونه امام علیه السّلام بقای نسل پیامبر به بقای آن دو بزرگوار و فرزندانشان دانسته،درحالی که معمول عرب این است که نسل را از طریق پسر می دانستند،

نه از طریق دختر؟و می دانیم که حسن و حسین نوه های دختری پیامبرند!

در پاسخ این سؤال باید گفت که این طرز تفکّر به عصر جاهلیت باز می گردد که آنها مطلقا زنان را به حساب نمی آوردند و فرزندان دختر را فرزند به حساب نمی آوردند و می گفتند:

بنونا بنو أبناءنا و بناتنا بنوهنّ أبناء الرّجال الأباعد

فرزندان ما تنها فرزندان پسران ما هستند و دختران ما فرزندانشان فرزندان مردان بیگانه و دورند.

لذا در آیه مباهله که می فرماید: «فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ» ⁽¹⁾مفسّران در این مسئله اتفاق نظر دارند که واژه«ابناءنا»در این آیه شریفه اشاره به امام حسن و امام حسین علیهما السّلام است و«نساءنا»اشاره به حضرت فاطمه علیها السّلام،و خطاب«یابن رسول اللّه»به امامان اهل بیت علیهم السّلام در روایات،بسیار است.

در آیه شریفه 85 سوره انعام «وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ» و...*... «عِیسی» حضرت مسیح از ذریّه حضرت ابراهیم شمرده شده،در حالی که از ناحیه مادر (مریم)به حضرت ابراهیم منتهی می شود.

---

خطبه 208: هنگام اضطراب و شورش اصحابش در مورد حکمیّت

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

قاله لمّا اضطرب علیه أصحابه فی أمر الحکومة

از سخنان امام علیه السّلام است که هنگام اضطراب و شورش اصحابش در مورد حکمیّت ایراد فرموده است. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

در کتاب مصادر نهج البلاغه در شأن ورود این کلام آورده است که در جنگ صفین،وقتی عمرو بن عاص و کسانی که با او بودند قرآنها را بر سر نیزه کردند تا سپاهیان علی علیه السّلام را بفریبند،در حالی که آثار فتح و پیروزی لشکر امام علیه السّلام کاملا آشکار شده بود و در چند قدمی پیروزی کامل بودند.یاران امام علیه السّلام به چند گروه تقسیم شدند؛گروهی به راستی باور کردند که شامیان این کار را به عنوان نیرنگ انجام ندادند؛بلکه می خواهند واقعا تسلیم قرآن شوند.گروه عظیم دیگری که از

جنگ خسته شده بودند و تاب و توانی در خود برای ادامه جنگ نمی دیدند،این موضوع را بهانه خوبی برای کناره گیری از جنگ و عافیت طلبی دانستند و گروه سومی از منافقان بودند که عداوت و کینه امام علیه السّلام را در دل داشتند و منتظر دستاویزی بودند.هنگامی که قرآنها را بر سر نیزه دیدند با خود گفتند الان بهترین موقع برای دست برداشتن از یاری علی علیه السّلام است آنها هم فریاد برآوردند که جنگ را پایان دهید و گروه کمتری بر ادامه جنگ اصرار ورزیدند که در پیشاپیش آنها مالک اشتر بود،فریاد زد وای بر شما آیا بعد از نزدیک شدن پیروزی، می خواهید عقب نشینی کنید؟ای نابخردان نادان!...ولی گروهی که دست از جنگ کشیده بودند به او دشنام دادند و بد گفتند و تهدیدش کردند و فریاد «المصاحف المصاحف و الرّجوع إلیها لا نری غیر ذلک»را سر دادند و امام علیه السّلام را وادار ساختند که مسئله حکمیت را بپذیرد.در این هنگام امام علیه السّلام سخن بالا را ایراد فرمود که خلاصه اش این بود:شما در گذشته پیرو من بودید و من امیر شما؛ ولی الآن شما می خواهید امیر باشید و من مأمور.شما می خواهید با هر شرایطی که ممکن است،زنده بمانید با این حال من چگونه می توانم شما را باز دارم؟!

---

أیّها النّاس،إنّه لم یزل أمری معکم علی ما أحبّ،حتّی نهکتکم الحرب،و قد،واللّه،أخذت منکم و ترکت،و هی لعدوّکم أنهک.

لقد کنت أمس أمیرا،فأصبحت الیوم مأمورا،و کنت أمس ناهیا، فأصبحت الیوم منهیّا،و قد أحببتم البقاء،و لیس لی أن أحملکم علی ما تکرهون!

ترجمه

ای مردم!پیش از این،وضع من و شما آن گونه بود که دوست می داشتم(زیرا همه تسلیم فرمان من بودید)تا اینکه جنگ شما را خسته و درهم کوفته ساخت (نافرمانیها از اینجا آغاز شد و من چاره ای جز پذیرش پیشنهاد حکمیّت نداشتم) در حالی که به خدا سوگند اگر جنگ گروهی را از شما گرفت و گروهی را باقی گذاشت برای دشمنان کوبنده تر و خستگی آفرین تر بود.من دیروز امیر و فرمانده بودم؛ولی امروز مأمور و فرمانبر شدم!!دیروز من شما را نهی می کردم؛ولی امروز شما مرا نهی می کنید و این در حالی است که شما بقای در دنیا را(به قیمت از دست دادن پیروزی بر دشمن)دوست دارید و من نمی توانم شما را به چیزی که دوست ندارید وادار کنم!

شرح و تفسیر: همرزمان سست و نادان

همرزمان سست و نادان

همان گونه که در بالا آمد،این سخن را هنگامی امام ایراد فرمود که علی رغم میل باطنی او اکثریت لشکریانش-به دلایل مختلفی-اصرار بر پایان جنگ و

تسلیم در برابر امر حکمین داشتند.حضرت در واقع به این سؤال پاسخ می دهد که چرا تسلیم توطئه عمرو عاص در بالا بردن قرآنها بر سر نیزه ها و پذیرش امر حکمین شد،می فرماید:«ای مردم!پیش از این،وضع من و شما آن گونه بود که دوست می داشتم(همه تسلیم فرمان من بودید)تا اینکه جنگ شما را خسته و درهم کوفته ساخت(نافرمانیها از اینجا آغاز شد و من چاره ای جز پذیرش پیشنهاد حکمیّت نداشتم)در حالی که به خدا سوگند اگر جنگ گروهی را از شما گرفت و گروهی را باقی گذاشت برای دشمنانتان کوبنده تر و خستگی آفرین تر بود»؛ (أیّها النّاس،إنّه لم یزل أمری معکم علی ما أحبّ،حتّی نهکتکم ⁽¹⁾الحرب،و قد،و اللّه،أخذت منکم و ترکت،و هی لعدوّکم أنهک) .

این سخن در واقع پاسخ به طرفداران ادامه جنگ است.آنها که می دانستند پایانش پیروزی است؛ولی متأسّفانه در اقلیّت بودند.امام در این سخن از یک سو عذر خود را در پذیرش پیشنهاد آتش بس و قبول حکمیّت در مقابل این اقلیّت بیان می کند و از سوی دیگر اعتقاد واقعی خود را به لزوم ادامه جنگ تا پیروزی نهایی در برابر اکثریت خسته از جنگ بیان می دارد و کثرت شهدا را مجوّز تسلیم در برابر خواسته های انحرافی دشمن نمی داند.

سپس در توضیح این سخن می افزاید:«من دیروز امیر و فرمانده بودم؛ولی امروز مأمور و فرمانبر شدم دیروز من شما را نهی می کردم؛ولی امروز شما مرا نهی می کنید و این در حالی است که شما بقای در دنیا را(به قیمت از دست دادن پیروزی بر دشمن)دوست دارید و من نمی توانم شما را به چیزی که دوست ندارید وادار کنم»؛ (لقد کنت أمس أمیرا،فأصبحت الیوم مأمورا،و کنت أمس ناهیا،فأصبحت الیوم منهیّا،و قد أحببتم البقاء،و لیس لی أن أحملکم علی ما تکرهون!) .

این سخن باز پاسخی است به دو گروه:اقلیتی که طرفدار ادامه جنگ تا پیروزی بودند و نسبت به قبول امر حکمین و پایان نبرد در آستانه پیروزی ایراد داشتند،حضرت می فرماید:من چه کنم زمام کار را از دست من گرفته اند و امر فرماندهی را متزلزل ساخته و سر به طغیان برداشته اند و از سوی دیگر به اکثریتی که تسلیم پیشنهاد دشمن شده بودند می گوید:شما نه به موجب احترام قرآن این پیشنهاد را پذیرفتید؛بلکه به سبب حبّ بقا و فرار از فداکاری در راه خدا بود.

نکته: از دست دادن فرصتی بزرگ!

از دست دادن فرصتی بزرگ!

لحن بسیار ملایم کلام بالا که نشان می دهد امیرمؤمنان علی علیه السّلام در مقابل مخالفان ادامه جنگ تا چه حد نرمش نشان داد،ممکن است موجب این سؤال شود که چرا امام به مالک اشتر اجازه نداد تا با قاطعیت جنگ را که در مراحل نهایی و آستانه پیروزی بود،پیش ببرد و مسلمانان را از شرّ بنی امیّه و پیروانشان رهایی بخشد؟

پاسخ این سؤال را باید در لابه لای تاریخ صفّین جستجو کرد.

توضیح اینکه در بحثهای گذشته به این نکته اشاره کردیم که مخالفان جنگ تنها فریب خوردگان از صحنه سازی عمرو عاص و بالا بردن قرآنها بر سر نیزه ها نبودند؛بلکه گروهی از افراد ضعیف الاراده که آماده ادامه جنگ نبودند و گروهی از منافقان و دشمنان امام که فرصت را برای گرفتن ماهی از آب گل آلود مناسب می دیدند،دست به دست هم داده بودند و با شدّت از امام می خواستند که جنگ را متوقف کند.

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود در این باره می نویسد که امام علیه السّلام به مالک اشتر دستور بازگشت و متوقف ساختن جنگ را داد،مالک پیغام فرستاد

من چگونه باز گردم در حالی که نشانه های پیروزی ظاهر شده است.به امام عرض کنید فقط یک ساعت به من مهلت بدهد،من کار را تمام می کنم.گروه کثیری که اطراف امام علیه السّلام را گرفته بودند هنگامی که پیغام مالک را شنیدند خشمگین شدند و(با نهایت بی شرمی)به امام علیه السّلام گفتند:ظاهرا به مالک دستور داده ای دست از جنگ بردارد؛ولی در پنهان،کسی را مأمور کرده ای که فرمان ادامه جنگ به او بدهد اگر الساعه او را برنگردانی تو را خواهیم کشت همان گونه که عثمان را کشتیم.نمایندگان امام علیه السّلام به سوی مالک اشتر بازگشتند و به او گفتند آیا دوست داری که تو در اینجا پیروز شوی؛ولی پنجاه هزار شمشیر بالای سر امیرمؤمنان علی علیه السّلام کشیده شده باشد؟!(و قصد شهید ساختن او را داشته باشند).

مالک گفت:مگر چه خبر است؟گفتند:تمامی لشکر اطراف حضرت را گرفته اند و او بر زمین نشسته و شمشیرها بالای سر او برق می زند و می گویند اگر اشتر برنگردد تو را خواهیم کشت.اشتر گفت وای بر شما،سبب چیست؟گفتند:

قرآنها را بر سر نیزه ها کرده اند،اشتر گفت:آری به خدا سوگند هنگامی که آن منظره را دیدم گفتم باید منتظر اختلاف و فتنه بود.

مالک بلافاصله برگشت و مشاهده کرد که جان امیر مؤمنان علیه السّلام(در برابر این گروه نادان و منافق)در خطر است و بعضی تا آن حد،پیش رفته اند که آن حضرت را میان دو چیز مخیر کنند یا تسلیم معاویه شود یا او را بکشند،در حالی که جز جماعت اندکی یار و حامی نداشت.هنگامی که چشم مالک اشتر به آن گروه معاند افتاد آنان را با سخن تند و خشن سرزنش کرد و گفت:وای بر شما آیا بعد از پیروزی،خاک ذلت و تفرقه بر سرتان پاشیده شده ای کم خردان!ای سفیهان.آنها نیز مقابله به مثل کرده و به اشتر بد گفتند و سپس فریاد زدند:قرآنها، قرآنها را دریابید،غیر از این راهی نمی بینیم.

در این هنگام امام علیه السّلام در برابر پیشنهاد حکمیت،تسلیم شد تا مشکل

عظیم تری را با مشکل کوچک تری برطرف سازد و گفتار بالا را ایراد فرمود:

(کنت أمس أمیرا،فأصبحت الیوم مأمورا...). ⁽¹⁾

بعضی از قراین و شواهد نشان می دهد که مسئله بالا بردن قرآنها بر سر نیزه ها توطئه مشترکی از سوی منافقان و افراد نفوذی در سپاه امیر مؤمنان علی علیه السّلام و گروهی از شامیان به سرکردگی عمرو بن عاص و همکاری اشعث بن قیس منافق که در لشکر امام حضور داشت،بود و آنها می خواستند به هر قیمتی شده جلوی پیروزی امام علیه السّلام را بگیرند و ساده لوحان را بفریبند. ⁽²⁾

در ذیل خطبه 35،جلد دوم،صفحه 364 نیز بحث مشروحی درباره حکمیت داشتیم که در واقع تکمیلی برای این بحث محسوب می شود.

---

خطبه 209: هنگامی که حضرت در بصره به عیادت علاء بن زیاد حارثی رفت و خانه وسیع او را دیدند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

بالبصرة،و قد دخل علی العلاء بن زیاد الحارثی-و هو من أصحابه- یعوده،فلمّا رأی سعة داره قال:

از سخنان امام علیه السّلام است هنگامی که حضرت در بصره به عیادت علاء بن زیاد حارثی که از اصحابش بود،رفت و چشمش به خانه وسیع او افتاد،این سخن را ایراد فرمود: ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در بالا آمد این کلام اشاره به داستان عیادت علی علیه السّلام از یکی از یارانش به نام علاء بن زیاد حارثی در بصره دارد(هر چند بسیاری از شارحان نهج البلاغه اصرار دارند که آن شخص علاء بن زیاد نبود؛بلکه ربیع بن زیاد بود)

و هنگامی که حضرت خانه وسیع او را دید این سخن را ایراد فرمود و تذکّری بسیار پرمعنا به او و به همه انسانهایی که زندگی شبیه او را دارند داد.این کلام به طور خلاصه مشتمل بر سه بخش است:

بخش اوّل:تذکّر بیدار کننده ای است که امام به علاء بن زیاد یا ربیع بن زیاد داد.

بخش دوم:اندرز و نصیحتی است پرمعنا که برای برادر او؛یعنی عاصم بن زیاد بیان فرمود که درست در نقطه مقابل علاء بن زیاد زندگی می کرد و زندگی مرتاضانه ای داشت.

بخش سوم:پاسخ به سؤالی است که عاصم بن زیاد از حضرت درباره طرز زندگی امام عرضه داشت.

---

بخش اوّل

اشاره

ما کنت تصنع بسعة هذه الدّار فی الدّنیا،و أنت إلیها فی الآخرة کنت أحوج؟و بلی إن شئت بلغت بها الآخرة:تقری فیها الضّعیف،و تصل فیها الرّحم،و تطّلع منها الحقوق مطالعها،فإذا أنت قد بلغت بها الآخرة.

ترجمه

(ای علاء بن زیاد)با این خانه وسیع در این دنیا،چه می خواهی بکنی و آن را برای چه می خواهی؟!در حالی که در آخرت به آن نیازمندتری،آری!اگر بخواهی می توانی به وسیله آن به آخرت برسی(و سعادتمند شوی)به این گونه که از میهمانان در آن پذیرایی کنی و صله رحم در آن بجا آوری و حقوق شرعی و الهی آن را بپردازی؛اگر چنین کنی به وسیله این خانه به خانه آخرت نائل شده ای.

شرح و تفسیر: این خانه وسیع برای چیست؟

این خانه وسیع برای چیست؟

این کلام پرمحتوا اگرچه در یک قضیّه شخصیّه وارد شده و مخاطب آن دو نفر از اصحاب آن حضرتند؛ولی در واقع اصلی کلّی و برنامه ای عمومی را در مورد رعایت اعتدال در بهره گیری از مواهب زندگی،بازگو می کند و مخاطبان واقعی آن همه مسلمانها در سراسر تاریخند.امام هنگامی که خانه وسیع و گسترده علاء بن زیاد حارثی که طبعا به وسایل خوبی نیز مجهز بود،مشاهده می کند او را نخست سرزنش کرده و سپس نصیحتی آمیخته با محبّت به او ارائه می دهد و

می فرماید:«با این خانه وسیع در این دنیا،چه می خواهی بکنی و آن را برای چه می خواهی،در حالی که در آخرت به آن نیازمندتری»؛ (ما کنت ⁽¹⁾تصنع بسعة هذه الدّار فی الدّنیا،و أنت إلیها فی الآخرة کنت أحوج؟) .

عادت مردم بر این است که وقتی به عیادت بیمار می روند چیزی می گویند که خشنود و خوشحال شود؛ولی یک معلّم آسمانی همچون علی علیه السّلام هنگامی که یار خود را در بستر بیماری می بیند همان بیماری که گاه بازگشتی در آن نیست باید او را بیدار کند و متوجّه سرنوشت خویش سازد و صراط مستقیم سعادت را به او ارائه دهد و داروی تلخ نصیحت آمیخته با سرزنش را در کام او فروریزد تا بهبودی واقعی حاصل کند.

آنگاه راه استفاده از این ثروت عظیم را برای نیل به سعادت آخرت به او نشان می دهد و می فرماید:«آری!اگر بخواهی می توانی به وسیله آن به آخرت برسی(و سعادتمند شوی)به این گونه که از میهمانان در آن پذیرایی کنی و صله رحم در آن بجا آوری و حقوق شرعی و الهی آن را بپردازی؛اگر چنین کنی به وسیله این خانه به خانه آخرت نائل شده ای»؛ (و بلی إنّ شئت بلغت بها الآخرة:تقرّی ⁽²⁾فیها الضّیف،و تصل فیها الرّحم،و تطلع ⁽³⁾منها الحقوق مطالعها،فإذا أنت قد بلغت بها الآخرة) .

امام علیه السّلام با این بیان به این واقعیت اشاره می فرماید که مال و ثروت امر نکوهیده و ضدّ ارزش نیست؛بلکه مهم آن است که در چه راهی مصرف شود.

هر گاه به تکاثر و تفاخر یا انحصار به شخص بینجامد مذموم است؛ولی اگر

بخش مهمّی از آن در اختیار نیازمندان و دوستان و بستگان قرار گیرد،سرمایه آخرت محسوب می شود.به همین دلیل از مال در قرآن مجید به عنوان«خیر»یاد شده آنجا که می فرماید:« «إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ» ؛اگر خیری(مالی)از خود به یادگار بگذارد وصیت برای پدر و مادر و نزدیکان کند». ⁽¹⁾در حدیثی می خوانیم که شخصی در خدمت امام صادق علیه السّلام از اغنیا و ثروتمندان نکوهش کرد و به آنها بد گفت؛امام فرمود:«أسکت فإنّ الغنی إذا کان وصولا لرحمه،بارّا بإخوانه أضعف اللّه تعالی له الأجر ضعفین لأنّ اللّه تعالی یقول:و ما أموالکم و لا أولادکم بالّتی تقرّبکم عندنا زلفی إلاّ من امن و عمل صالحا فأولئک لهم جزاء الضّعف بما عملوا و هم فی الغرفات امنون؛ساکت باش!شخص غنی هرگاه صله رحم بجا آورد و نسبت به برادران دینی خود نیکوکار باشد،خداوند پاداش او را دو برابر می کند،زیرا می فرماید:اموال شما و اولادتان،چنان نیست که شما را به خداوند نزدیک کند،مگر کسی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دهد،آنها در برابر اعمالشان پاداش مضاعف دارند و در غرفه های بهشتی در امنیّت به سر می برند». ⁽²⁾

بنابراین،مال می تواند بهترین وسیله سعادت گردد،هرگاه به درستی از آن بهره گیری شود و می تواند وسیله بدبختی انسان باشد،هرگاه با بخل و اسراف و انحصارطلبی همراه گردد.

نکته: خانه های وسیع در روایات اسلامی

خانه های وسیع در روایات اسلامی

از روایات متعدّدی استفاده می شود که یکی از نشانه های سعادت انسان

داشتن خانه وسیع است؛پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در حدیثی فرمود:«من سعادة المرء المسلم،المسکن الواسع». ⁽¹⁾

در همان باب از کتاب کافی هفت حدیث دیگر به همین مضمون یا قریب به آن از معصومان علیهم السّلام نقل شده است و مرحوم علاّمه مجلسی در بحار الانوار جلد 73 احادیث فراوانی در این زمینه دارد.از جمله در حدیثی از امام ابو الحسن علیّ بن موسی الرّضا علیه السّلام می خوانیم که برای یکی از دوستانش خانه ای خرید،و به او فرمود:این منزل تو بسیار کوچک است،برخیز و به این منزل جدید نقل مکان کن،آن مرد گفت:این خانه را پدرم ساخته(و من از او پیروی می کنم)؛امام علیه السّلام فرمود:اگر پدرت نادان و بی خرد بوده،تو هم باید مثل او باشی! ⁽²⁾

بدیهی است هرگز مفهوم این روایات این نیست که انسان،خطّ اعتدال را رها کرده و به اسراف روی آورد،بلکه اشاره به این است که نباید مانند افراد تنبل و بی همّت در جایی که امکانات فراهم است به خانه های تنگ و تاریک و کوچک که روح انسان را آزار می دهد،قناعت کرد.

اضافه بر این،خانه های تنگ و کوچک،بهانه خوبی برای ترک صله رحم و دعوت نکردن از مهمان است.می گویند که اگر ما به خانه ارحام برویم آنها نیز به خانه ما می آیند و ما جا نداریم و به همین دلیل از پذیرایی مهمان که مایه خیر و برکت است خودداری می کنند،و یکی از علل رواج فرهنگ خانه های بسیار کوچک در عصر ما علاوه بر مشکلات مالی،سلطه فرهنگ خالی از عواطف انسانی غربیهاست،که نه صله رحم می شناسند و نه پذیرایی از مهمان.

---

بخش دوم

اشاره

فقال له العلاء:یا أمیر المؤمنین،أشکو إلیک أخی عاصم بن زیاد.قال:و ماله؟قال:لبس العبآءة و تخلّی عن الدنیا.قال:علیّ به.فلما جآء قال:

یا عدیّ نفسه!لقد استهام بک الخبیث!أما رحمت أهلک و ولدک!أتری اللّه أحلّ لک الطّیّبات،و هو یکره أن تأخذها!أنت أهون علی اللّه من ذلک!

قال:یا أمیر المؤمنین،هذا أنت فی خشونة ملبسک و جشوبة مأکلک!

قال:ویحک،إنّی لست کأنت،إنّ اللّه تعالی فرض علی أئمّة العدل أن یقدّروا أنفسهم بضعفة النّاس،کیلا یتبیّغ بالفقیر فقره!

ترجمه

(هنگامی که سخن امام علیه السّلام با علاء بن زیاد به اینجا رسید)علاء گفت:ای امیر مؤمنان از برادرم«عاصم بن زیاد»نزد تو شکایت می آورم.امام علیه السّلام فرمود:

مگر چه کرده؟عرض کرد عبایی پوشیده و از دنیا کناره گیری کرده است،امام علیه السّلام فرمود:او را نزد من آور،هنگامی که«عاصم»نزد امام علیه السّلام آمد حضرت به او فرمود:ای دشمن حقیر خویشتن!شیطان تو را(فریب داده و در بیابان زندگی) سرگردان ساخته(اگر بر خود رحم نمی کنی)چرا به خانواده و فرزندانت رحم نکردی؟تو گمان می کنی خداوند طیبات را بر تو حلال کرده ولی دوست ندارد که از آنها بهره ببری؟!تو در پیشگاه خدا بی ارزش تر از آن هستی که این گونه با تو رفتار کند.عاصم گفت:ای امیر مؤمنان علیه السّلام تو خود با این لباس خشن و آن غذای ناگوار به سر می بری!امام علیه السّلام در پاسخ فرمود:وای بر تو،من مانند تو نیستم(و وظیفه ای غیر از تو دارم،زیرا)خداوند بر پیشوایان حق و عدالت واجب کرده که

بر خود سخت بگیرند و همچون افراد ضعیف مردم زندگی کنند تا فقر،آنها را به طغیان و سرکشی(در برابر فرمان خدا)وادار نکند.

شرح و تفسیر: نکوهش از دنیا گریزی

نکوهش از دنیا گریزی

در بخش دوّم این کلام می خوانیم هنگامی که امیر مؤمنان علی علیه السّلام اندرزهای بالا را به علاء بن زیاد داد علاء توجّه امام را به وضع برادر خود که در مسیری بر ضدّ او گام برمی داشت جلب کرد:«علاء به آن حضرت عرض کرد:ای امیر مؤمنان از برادرم عاصم بن زیاد نزد تو شکایت می آورم.امام علیه السّلام فرمود:مگر چه کرده؟عرض کرد عبایی پوشیده و از دنیا کناره گیری کرده است،امام علیه السّلام فرمود:او را نزد من حاضر کنید»؛ (فقال له العلاء:یا أمیر المؤمنین،أشکو إلیک أخی عاصم بن زیاد.قال:و ما له؟قال:لبس العبآءة و تخلّی عن الدّنیا.قال:علیّ به) .

«هنگامی که عاصم بن زیاد نزد امام علیه السّلام آمد امام به او فرمود:ای دشمن حقیر خویشتن،شیطان تو را(فریب داده و در بیابان زندگی)سرگردان ساخته(اگر بر خود رحم نمی کنی)چرا به خانواده و فرزندانت رحم نکردی؟»؛ (فلمّا جآء قال:

یا عدیّ نفسه!لقد استهام ⁽¹⁾بک الخبیث!أ ما رحمت أهلک و ولدک!) .

«عدّی»تصغیر«عدوّ»به معنای دشمن کوچک است.امام علیه السّلام می خواهد به این وسیله هم او را که از مسیر اعتدال خارج شده،تحقیر کند و هم کارش را عداوتی نسبت به خود بشمارد و به دنبال آن این نکته را یادآور می شود که اعمال تو افزون بر هوای نفس،از وسوسه های شیطان سرچشمه می گیرد و سرانجامش نوعی از خود بیگانگی و سرگردانی در زندگی است.

ایراد دیگری که امام علیه السّلام به او می کند این است که تو علاوه بر ظلم بر خویش، به زن و فرزندت ستم می کنی بی آنکه دلیلی بر این کار داشته باشی.

این توبیخها و سرزنشهای مکرّر،به سبب این است که اسلام،رهبانیت و ترک دنیا را به این شکل برای پرداختن به عبادت،هرگز توصیه نمی کند و آن را انحراف از مسیر حق می شمرد،همان گونه که شرح آن در ادامه این بحث خواهد آمد.

سپس در ادامه این سخن می فرماید:«تو گمان می کنی خداوند طیّبات را بر تو حلال کرده ولی دوست ندارد که از آنها بهره ببری؟!تو در پیشگاه خدا بی ارزش تر از آن هستی که این گونه با تو رفتار کند»؛ (أ تری اللّه أحلّ لک الطّیّبات، و هو یکره أن تأخذها!أنت أهون علی اللّه من ذلک!) .

این سخن در واقع اشاره به دلیل لطیفی است و آن اینکه برنامه ای که در پیش گرفته ای به گمان این بوده که مطابق دستور خداست،در حالی که قرآن با صراحت طیّبات و غذاها و لباسهای پاکیزه را بر همگان حلال شمرده،در آنجا که می فرماید:« «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ» ؛بگو چه کسی زینتهای الهی را که برای بندگان خود آفریده و(همچنین)روزیهای پاکیزه را حرام کرده است،بگو اینها در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده اند و در قیامت خالص برای مؤمنان خواهد بود». ⁽¹⁾

جمله «أنت أهون علی اللّه من ذلک!» ممکن است اشاره به این باشد که این گونه افراد-که وضع خاصی به خود می گیرند و از جامعه مسلمین جدا می شوند-امتیاز فوق العاده ای برای خویش قائلند و گمان می کنند گوشه گیری و ریاضت سبب برتری آنان بر سایر مردم است و گویی خداوند دستورات ویژه ای

به آنها داده است.امام علیه السّلام می فرماید:تو کمتر و کوچک تر از آنی که خدا دستور خاصی برای تو صادر کرده باشد،تو را از مواهب حیات منع کند و برای دیگران حلال بشمارد.

در ادامه این سخن می خوانیم که عاصم برای توجیه رفتار خود عرض کرد:

«ای امیر مؤمنان علیه السّلام تو خود با این لباس خشن و آن غذای ناگوار به سر می بری در حالی که پیشوا و امام ما هستی و بر ما لازم است به تو اقتدا کنیم»؛ (قال:یا أمیر المؤمنین،هذا أنت فی خشونة ملبسک و جشوبة ⁽¹⁾مأکلک!) .

امام علیه السّلام پاسخ روشنی به او داد،فرمود:«وای بر تو،من مانند تو نیستم(و وظیفه ای غیر از تو دارم،زیرا)خداوند بر پیشوایان حق و عدالت واجب کرده که بر خود سخت بگیرند و همچون افراد ضعیف مردم زندگی کنند تا فقر،آنها را به طغیان و سرکشی(در برابر فرمان خدا)وادار نکند»؛ (قال:ویحک،إنّی لست کأنت،إنّ اللّه تعالی فرض علی أئمّة العدل أن یقدّروا أنفسهم بضعفة النّاس،کیلا یتبیّغ ⁽²⁾بالفقیر فقره!) .

براساس این منطق افراد عادی،در بهره گیری از مواهب حیات به صورت معتدل و دور از اسراف و تبذیر آزادند؛ولی پیشوایان و امرای اسلام باید به زندگانی ساده،همچون زندگانی ضعفای اجتماع روی آورند تا مایه آرامش و تسکین برای قشرهای محروم گردد و در فشار غم و اندوه به سر نبرند و سر به طغیان بر نیاورند.

در روایتی که ابن ابی الحدید در شرح این خطبه آورده چنین آمده است که امام علیه السّلام آیات متعددی از قرآن را در زمینه مباح بودن بهره گیری از طیّبات بر

عاصم خواند که نشان می دهد مرحوم سیّد رضی سخنان امام را به صورت گزینشی نقل کرده است و در پایان آن چنین می گوید:سخنان امام در عاصم مؤثّر افتاد،برخاست آن عبای خشن را از تن درآورد و لباس مناسبی به تن کرد و برنامه سابق را تغییر داد.

ابن ابی الحدید بر این نکته تأکید دارد که موضوع اصلی بحث«علاء بن زیاد» نبوده؛بلکه شخص معروفی به نام«ربیع بن زیاد»بوده است که بخشی از خراسان را فتح کرد و عمر درباره او گفت:«مردی را به من نشان بدهید که هنگامی که امیر است گویی امیر نیست و هنگامی که امیر نیست گویی امیر است».

در ادامه این سخن می نویسد:«زیاد بن ابیه به ربیع بن زیاد(که از طرف او والی بخشی از خراسان شده بود)چنین نوشت که معاویه به تو دستور می دهد تمام درهم و دینارهای بیت المال و غنائم جنگی را بر لشکریان تقسیم کن.ربیع در جواب گفت:من دستور خدا را پیش از دستور معاویه یافته ام(باید همچون پیامبر اکرم و علی علیه السّلام بین همه تقسیم کنم)سپس سفارش کرد در میان مردم صدا بزنند فردا برای گرفتن غنائم جمع شوید.آنگاه خمس غنائم را(که بدون جنگ به دست آمده بود)برداشت و بقیه را در میان مسلمانان تقسیم کرد.سپس از خدا خواست که به عمر او پایان دهد(زیرا حاضر نبود با تشکیلات معاویه همکاری کند)دعای او مستجاب شد و پیش از فرارسیدن روز جمعه چشم از این جهان فرو بست. ⁽¹⁾

نکته ها

1-افراط و تفریط در همه چیز نکوهیده است

همان گونه که قرآن مجید می گوید: «وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً» ⁽²⁾امت

اسلامی،امتی است معتدل و پیروان راستین اسلام و قرآن از افراطها و تفریطها دورند؛ولی متأسفانه بعضی از افراد نادان یا مغرض و مخالف اسلام به سراغ افراط و تفریطها می روند و گاه می کوشند به آن صیغه اسلامی بدهند.

بعضی به عنوان اینکه اسلام استفاده از طیّبات را مباح شمرده،به زندگی تجمّلی روی می آورند و گاه به زندگی سلیمان و جلال و جاه و حشمت او که در قرآن آمده استدلال می کنند.

گروه دیگر راه تفریط را پیش گرفته،درها را به روی خود بسته،به گوشه گیری و انزواطلبی و تحریم حلال خدا بر خود روی می آورند و هردو گروه از صراط مستقیم اسلام دورند؛قرآن مجید می گوید که عالمان بنی اسرائیل به قارون چنین گفته اند:« «وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللّهُ الدّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللّهُ إِلَیْکَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ» ؛بر آنچه خدا به تو داده سرای آخرت را بطلب و بهره ات را از دنیا فراموش مکن و همان گونه که خدا به تو نیکی کرده نیکی کن و هرگز در زمین در جستجوی فساد مباش». ⁽¹⁾

به یقین اگر قارون و قارونها این دستورات چهارگانه را به کار می بستند و بهره خویش را از دنیا فراموش نمی کردند و مواهب مادی را وسیله نیل به سعادت آخرت قرار می دادند و به جای فساد در روی زمین به کمک مستضعفان بر می خاستند، هرگز مشمول غضب الهی نمی شدند.

در حدیث معروفی از امام باقر علیه السّلام آمده است:«لیس منّا من ترک دنیاه لآخرته و لا آخرته لدنیاه؛کسی که دنیای خود را به جهت آخرت از دست دهد از ما نیست.همچنین کسی که آخرت خود را برای دنیا از دست دهد». ⁽²⁾

2-داستان صوفی گری و پیامدهای آن

از هزاران سال قبل در یونان و هندوستان افرادی معتقد بودند با ریاضت و سخت گرفتن بر خویشتن در لذّات و مأکول و مشروب و ملبوس،می توان به کارهای مهم و خارق العاده ای دست زد و یا به مقامات معنوی رسید،زیرا ترک لذّات را سبب قوّت و قدرت نفس می دانستند.

هنگامی که اسلام گسترش یافت این افکار از کشورهای دیگر به محیط اسلام نفوذ کرد و جمعی آن را با زهد اسلامی و پاره ای از تعلیمات اسلام آمیختند و افکار انحرافی و التقاطی دیگری را بر آن افزودند که«صوفیگری»نتیجه نهایی آن بود.

صوفیان را در آغاز از این جهت صوفی می گفتند که لباسهای خشن پشمینه بر تن می کردند،هر چند بعضی از صوفیان مدّعی هستند این واژه از ریشه صفا گرفته شده(صفای نفس)،در حالی که این دو واژه هیچ ارتباطی باهم ندارند؛یکی اجوف واوی است و دیگری ناقص واوی،همچنین کسانی که می گویند این واژه از واژه«اصحاب الصفّه»مشتق شده نیز گرفتار همین گونه اشتباهند،زیرا«صفّه» از ریشه«صفف»(یعنی مضاعف)است و صوفی از ریشه«صوف»است، بنابراین تردید نباید داشت که این واژه به همان معنای پشمینه پوش است.

به هر حال این گروه پیشوایانی برای خود به نام قطب و پیر و مرشد و امثال آن برگزیدند و برای آنها کراماتی قائل شدند و بر اثر اختلافات داخلی و هواپرستی سران،به شعبه های بسیار زیادی تقسیم شدند و هر یک برای خود،آداب و رسومی داشتند.آنها با احکام دین که با نام شریعت می نامند به عنوان احکامی که قابل توجیه و تغییر و دگرگونی است نگاه می کنند و اساس را سیر باطنی می پندارند که آن را طریقت می نامند.به همین دلیل بسیاری از گناهان را مرتکب می شوند و به پیروان خود چراغ سبز برای درهم شکستن چارچوبهای احکام شرعی نشان می دهند و به تعبیر دیگر:شریعت را پوست و طریقت را مغز و

حقیقت را«مغز مغز»می پندارند.

به همین دلیل بسیاری از رجال فاسد و مفسد،افراد بی بند و بار را دور خود جمع کردند و مجالس رقص و سماع و استعمال موادّ مخدر فراهم ساختند و از نظر اعتقادی اصرار زیادی بر«وحدت وجود»به معنای«وحدت موجود»دارند و بسیاری از سران آنها گهگاه ادّعای اتحاد وجودشان را با خدا با صراحت اظهار می دارند که این سخنان نامأنوس را«شطحیّات»می نامند.

به نظر می رسد که این گروه از قرن دوم هجری کم کم در میان مسلمانان ظاهر شدند و ائمه اهل بیت علیهم السّلام شدیدا آنها را سرزنش و توبیخ کردند و مردم را از آنان برحذر داشتند.انکار شدید امیر مؤمنان علی علیه السّلام بر عمل عاصم بن زیاد شاید به همین جهت است که امام آن را مقدّمه ای بر ظهور این گروه در آینده می دید.

در حدیثی می خوانیم که یکی از اصحاب به امام صادق علیه السّلام عرض کرد:

گروهی به نام صوفیّه در زمان ما ظاهر شده اند،درباره آنها چه می گویید؟فرمود:

«إنّهم أعدائنا فمن مال إلیهم فهو منهم و یحشر معهم و سیکون أقوام یدّعون حبّنا و یمیلون إلیهم و یتشبّهون بهم و یلقّبون أنفسهم بلقبهم و یأوّلون أقوالهم ألا فمن مال إلیهم فلیس منّا و إنّا منه براء و من أنکرهم و ردّ علیهم کان کمن جاهد الکفّار بین یدی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله؛آنها دشمنان ما هستند هر کس متمایل به آنها شود از آنهاست و با آنها محشور می شود و در آینده اقوامی می آیند که ادّعای محبّت ما را می کنند؛ولی تمایل به آنها دارند و خود را شبیه آنها می سازند و القاب آنها را بر خود می نهند و سخنان(نادرست)آنها را توجیه می کنند.آگاه باشید هرکس تمایل به آنها پیدا کند از ما نیست و ما از او بیزاریم و هرکس آنها را انکار کند و رد نماید،مانند کسی است که در پیش روی پیامبر صلّی اللّه علیه و اله با کفار پیکار کرده باشد». ⁽¹⁾

دو نفر از یاران معروف امام علی بن موسی الرّضا علیه السّلام به نام بزنطی و اسماعیل

بن بزیع از آن حضرت چنین نقل کرده اند که فرمود:«من ذکر عنده الصّوفیّة و لم ینکرهم بلسانه و قلبه فلیس منّا و من أنکرهم فکأنّما جاهد الکفّار بین یدی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله؛کسی که نام صوفیه نزد او برده شود و آنها را با زبان و قلبش انکار نکند از ما نیست و کسی که آنها را انکار کند،مانند کسی است که با کفّار پیش روی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله جهاد کند». ⁽¹⁾

عموم فرق صوفیه هم در مسائل عقیدتی و هم در مسائل فقهی و اخلاقی دارای انحرافاتی هستند که به چند قسمت آن در اینجا اشاره می کنیم:

1.چون خود را اهل طریقت می پندارند طریقتی که در مسیر حقیقت است و احکام شریعت را مقدمه ای برای وصول به طریقت و حقیقت می شمرند اعتنای چندانی به مسائل شرعی ندارند و در بسیاری از موارد با اعذار و بهانه هایی آنها را کنار می گذارند.

2.غالبا گرفتار تفسیر به رأی در کتاب و سنت اند و به کمک آن خواسته های خود را بر کتاب و سنّت تحمیل می کنند و برای ارتکاب بعضی از گناهان به پیروان خود چراغ سبز نشان می دهند.

3.قطب و مرشد خود را واجب الاطاعه می شمرند و کرامات دروغین زیادی برای اقطاب خود قائلند که گاه از معجزات انبیا و امامان نیز فراتر است و به همین دلیل گاهی کار پیروان آنها به شرک می انجامد و قطب و مرشد خود را همچون معبودی می پرستند.

4.بدعتهای زیادی در دین به وجود آورده اند و هر فرقه ای از آنها برای خود بدعتی دارد؛از طرز مجالس ذکر و ورد گرفته تا برنامه های دیگر.به همین دلیل کمتر در مساجد اسلامی حضور می یابند و کانون عبادتی به نام«خانقاه»برای خود درست کرده اند تا برای انجام برنامه های خود آزاد باشند.

5.بسیاری از آنها معتقد به پلورالیسم هستند و هر مذهبی را راهی به سوی خدا می پندارند و متاع کفر و دین را بی مشتری نمی دانند.

6.از مهمترین انحرافات آنها،اعتقاد به وحدت وجود به معنای وحدت موجود است که مجموعه موجودات عالم را یک چیز و خدا را عین آن می دانند و به همین دلیل بت پرستی را نیز نوعی خداپرستی به حساب می آورند،مشروط بر اینکه خدا را در همان بت محدود نکنند.

کتابهای زیادی از سوی جمعی از علما و محقّقان در مورد انحرافات آنها نوشته شده است و آنچه در بالا آمد اشاره ای بیش نبود. ⁽¹⁾

نکته مهمّ دیگری که در اینجا توجّه به آن لازم است این است که صوفیگری در میان پیروان مکتب اهل بیت علیهم السّلام کم رنگ و ضعیف و در میان فرق اهل سنّت بسیار گسترده است و گروههای زیادی از آنها با عقاید مختلف در بلاد اسلامی فعالیت دارند.

اعتقاد به ولایت اهل بیت علیهم السّلام به ویژه عقیده به وجود حضرت مهدی علیه السّلام به عنوان امام حیّ عامل اصلی این تفاوت است.

اصولا گرایش به صوفیگری و تمایل عده ای به آن،ریشه های تاریخی و اجتماعی مختلفی دارد از جمله:

1.خلفای بنی عباس برای منحرف ساختن مردم از توجّه به اهل بیت علیهم السّلام که آنان را رقبای اصلی خود می دانستند به صوفیگری دامن زدند تا زهد و کرامات اهل بیت علیهم السّلام را به وسیله مدّعیان تصوف کم رنگ سازند و چون صوفیه خود را در گرو سیر در باطن می دانند کمتر مزاحم دنیای دنیاپرستان می شوند و در عصر

ما سیاستهای خودکامه نیز از آنها حمایت می کنند،زیرا آنها پیروان خود را از دخالت در سیاست،منع می کنند و راه را برای استعمار و استبداد هموار می سازند.

2.رسیدن به مقامات عرفانی صوفیگری-به عکس رسیدن به مقامات علمی و فقهی-کار آسانی است.ممکن است یک فرد بی سواد،با چله نشینی(چهل روز ریاضت کشیدن)و خواندن اوراد مخصوصی به پندار آنان ناگهان تبدیل به یکی از اولیاء اللّه و صاحب مقامات عالیه شود،در حالی که گاهی چهل سال زحمت برای رسیدن به مقامات عالی علمی کافی نیست.

3.آنان چون به شریعت به صورت ابزاری ساده نگاه می کنند و عملا به پیروان خود،اجازه مخالفت با بعضی از احکام شرع را می دهند بسیاری از افراد آلوده و گنهکار و یا رجال سیاسی ستم پیشه به آنها اظهار تمایل می کنند؛یعنی هم به ظلم و ستم و گناه خود ادامه می دهند و هم حسّ دینی خود را به صورت کاذب اشباع می نمایند و به تعبیر دیگر تساهل و تسامح آنها در امور دین و ترک هرگونه سخت گیری سبب گرایش افراد خاصی به آنان می شود.

یکی از بزرگان می گفت:«در رژیم سابق هنگامی که مرا بازداشت کردند و نزد رییس ساواک تهران بردند او به من گفت من شنیده ام شما مرد عالم و متدیّنی هستید؛ولی مطمئنا دیانت من از شما کمتر نیست من درویشم دم از مولا می زنم و هرچه خواسته ام از مولا گرفته ام؛ولی با این حال من مخالفت با شاه را تحمّل نمی کنم و اگر برای دفاع از او یک میلیون نفر را به گلوله ببندم باک ندارم».

آن مرد بزرگ می گفت:«من فهمیدم که درویشی و صوفیگری با کشتن یک میلیون نفر بی گناه هم سازگار است».

3-بهره گیری از طیّبات

گروهی چنین می پندارند که زهد اسلامی با بهره گیری از مواهب مادّی

مخالف است و اسلام سخت گیری بر خویشتن و ریاضت کشیدن و ترک ملاذ دنیا را کار خوبی می شمرد،در حالی که چنین نیست.زهد اسلامی به معنای عدم وابستگی و اسارت در چنگال مال و مقام و هوا و هوسهاست؛نه به معنای تحریم حلال و ترک طیّبات.

همان گونه که قبلا اشاره شد قرآن مجید با صراحت در این باره سخن گفته و می فرماید:« «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ» ؛بگو چه کسی زینتهای الهی را که برای بندگان خود آفریده و همچنین روزیهای پاکیزه را حرام کرده است؟بگو اینها در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده اند و در قیامت خالص برای مؤمنان خواهد بود». ⁽¹⁾

در جای دیگر در شرح اهداف بعثت پیامبر و برنامه های او می فرماید:« «الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ؛آنها که از فرستاده خدا پیامبر امّی پیروی می کنند،پیامبری که صفاتش را در تورات و انجیلی که نزدشان است می یابند و آنها را به معروف دستور می دهد و از منکر باز می دارد و طیّبات و اشیای پاکیزه را برای آنها حلال می شمرد و ناپاکیها را تحریم می کند و بارهای سنگین و زنجیرهایی را که بر آنها بود(از دوش و گردنشان)برمی دارد...آنها رستگارانند». ⁽²⁾

آیات و روایات در این زمینه بسیار است که ذکر همه آنها در این بحث

مختصر نمی گنجد؛ولی دو مورد را می توان ذکر کرد؛یکی آنچه در همین خطبه آمده بود که پیشوایان عادل باید زندگی خود را بسیار ساده و با قشرهای محروم جامعه هماهنگ کنند تا هم به یاد آنها باشند و در طریق محرومیت زدایی گام بردارند و هم مایه تسلّی خاطر برای قشر محروم گردند.

دیگر اینکه در زمانی که مردم گرفتار بحرانهای اجتماعی می شوند و قشرهای ضعیف تحت فشار قرار می گیرند،باید به حدّاقل لازم قناعت کرد و بقیه را برای نجات محرومان گذاشت.

کوتاه سخن اینکه از مجموع روایات اسلامی چنین استفاده می شود که بهره گیری از مواهب الهی در حدّ معقول و دور از اسراف و تبذیر کار نکوهیده ای نیست و ترک آن فضیلتی محسوب نمی شود،هرچند ساده زیستن،مخصوصا در مواردی که گروهی از مردم در فشار باشند و همچنین برای پیشوایان و حاکمان اسلامی،فضیلتی محسوب می شود.

---

خطبه 210: پرسش در مورد احادیث بدعت زا و روایات مختلفی که در بین مردم است

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

و قد سأله سائل عن أحادیث البدع،و عمّا فی أیدی النّاس من اختلاف

الخبر،فقال علیه السّلام:

از سخنان امام علیه السّلام است این سخن را امام علیه السّلام در پاسخ کسی فرمود که از او درباره احادیث بدعت زا و روایات مختلفی که در بین مردم است پرسش نمود. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه که عمدتا درباره اقسام حدیث و راویان حدیث سخن می گوید از سه بخش تشکیل یافته است.

در بخش اوّل،امام علیه السّلام به بیان اقسام احادیثی که در دسترس مردم قرار دارد، پرداخته و می فرماید در میان آنها حق و باطل و ناسخ و منسوخ و...وجود دارد.

سپس به مجازات کسانی اشاره می کند که به جعل حدیث می پردازند و ضمن روایتی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آنها را به آتش دوزخ بشارت می دهد.

در بخش دوم اصناف راویان حدیث را یادآور می شود و آنها را به چهار صنف منافقان،خطاکاران،ناآگاهان و حافظان صادق تقسیم می کند.

و در بخش سوم(آخرین بخش)به بعضی از ویژگیهای احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و اله پرداخته و به طریق فهم آنها اشاره می کند و در پایان،به دریافت کامل احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و اله از سوی خود اشاره می فرماید.

قابل توجّه است که در کتاب کافی شأن ورودی برای این خطبه بیان شده که نشان می دهد سلیم بن قیس هلالی خدمت امام علیه السّلام عرض کرد:من از سلمان و مقداد و ابوذر مطالبی درباره تفسیر قرآن و احادیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و شنیده ام که با آنچه در دست مردم است تفاوت دارد.سپس از شما شنیدم احادیثی را که از این سه نفر شنیدم تأیید می کنید و در دست مردم مطالب زیادی درباره تفسیر قرآن و احادیث پیامبر دیدم که شما با آن مخالفید و معتقدید آنها باطل است،آیا فکر می کنید مردم عمدا دروغ بر پیامبر اکرم بستند و قرآن را به رأی خود تفسیر کردند؟امام علیه السّلام رو به من کرد و فرمود:اکنون که سؤال کرده ای پاسخ را بشنو (سپس خطبه فوق را با اضافاتی از آن حضرت نقل می کند). ⁽¹⁾

---

بخش اوّل

اشاره

إنّ فی أیدی النّاس حقّا و باطلا،و صدقا و کذبا،و ناسخا و منسوخا، و عامّا و خاصّا،و محکما و متشابها،و حفظا و هما،و لقد کذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله علی عهده،حتّی قام خطیبا،فقال:«من کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّأ مقعده من النّار».

ترجمه

آنچه در دست مردم است گاه حقّ است و گاه باطل،گاه صدق است و گاه کذب،گاه ناسخ است و گاه منسوخ،گاه عام است و گاه خاص،گاه محکم است و گاه متشابه،گاه احادیثی است که به دقّت حفظ و نقل شده،گاه روایاتی است که با ظنّ و گمان روایت شده است،و(بدانید)در زمان حیات رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله آن قدر دروغ بر آن حضرت بسته شد که حضرت به پا خاست و خطبه ای خواند و فرمود:هر کس عمدا به من دروغی ببندد باید جایگاه خویش را در آتش دوزخ مهیّا سازد!

شرح و تفسیر: نقّادی روایات

نقّادی روایات

بعد از رحلت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله مدّت نسبتا قابل توجّهی(بیش از 100 سال) نوشتن اخبار پیامبر صلّی اللّه علیه و اله از طرف حکومت وقت،ممنوع شده بود(به دلایلی که در جای خود خواهد آمد)ولی با این حال اخبار رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله زبان به زبان می گشت و گاه اخبار ضدّ و نقیض به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نسبت داده می شد و منافقان

و دشمنان مخفی و آشکار از این آشفته بازار استفاده و دروغهایی به نفع خود یا سران نفاق جعل کردند و به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نسبت دادند،هر چند در قرون بعد عدّه ای برای پالایش اخبار و به دست دادن معیارهای صدق و کذب به پا خاستند و تدوین کتب حدیث و رجال رونق گرفت؛امّا همان گونه که گفته شد،ممنوع بودن کتابت مانع نقل احادیث نشد.

امام علیه السّلام در عبارات کوتاه و پر معنای بالا سرچشمه های اختلاف اخبار را دقیقا بیان فرموده و آن را در شش چیز خلاصه می کند و می فرماید:«آنچه در دست مردم است گاه حقّ است و گاه باطل،گاه صدق است و گاه کذب،گاه ناسخ است و گاه منسوخ،گاه عام است و گاه خاص،گاه محکم است و گاه متشابه،گاه احادیثی است که به دقت حفظ و نقل شده،گاه روایاتی است که با ظنّ و گمان روایت شده است»؛ (إنّ فی أیدی النّاس حقّا و باطلا،و صدقا و کذبا،و ناسخا و منسوخا،و عامّا و خاصّا،و محکما و متشابها،و حفظا و وهما) .

امام علیه السّلام نخستین سرچشمه را وجود حق و باطل شمرده است که ممکن است اشاره به عقیده حق و باطل باشد.حق جویان به دنبال احادیث حق بودند و باطل گرایان احادیث باطل را رواج می دادند.

صدق و کذب که نوعی حقّ و باطل در لباس گفتار است نیز عامل دیگری بود.افرادی دروغگو و کذّاب،آگاهانه اخباری جعل می کردند و به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نسبت می دادند و حتی گاهی از حاکمان وقت،همچون معاویه پاداشهای کلانی دریافت می داشتند.

ناسخ و منسوخ عامل دیگری است،چرا که بعضی تنها حکم منسوخ را شنیده بودند و آن را نقل می کردند و بعضی دیگر پی به ناسخ برده بودند و آن را ذکر می کردند.

وجود عام و خاص عامل چهار می بود؛مثلا بعضی شنیده بودند که خداوند

معاملات میان مردم را حلال کرده،درحالی که حکم خاص؛یعنی استثنائات آن را نشنیده بودند و دیگری که استثنا را نقل می کرد در ظاهر با روایت عام در تضاد بود.

محکم و متشابه نیز عامل پنجمی بود،زیرا بعضی اخبار مانند پاره ای از آیات قرآن تفسیرهای متعدّدی را بر می تافت.سپس اخبار دیگری صادر می شد و از آن رفع ابهام می کرد.عدم دسترسی بعضی از راویان اخبار به این دو گاه موجب اختلاف اخبار می شد.

حفظ و وهم،عامل ششمی بود،زیرا بعضی از راویان اخبار با دقت تمام خبر را از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل کرده بودند در حالی که بعضی از راویان بی بند و بار با ظنّ و گمان اخباری را نقل می کردند که با واقعیت انطباق نداشت.

اینها عواملی بود که دست به دست هم داد و فضای روایات اسلامی را تا حدی تیره و تار کرد.بعدها در پرتو تلاش دانشمندان حدیث و رجال،تا حد زیادی فضا روشن شده،هر چند رسوباتی از اخبار مکذوبه باقی ماند.

سپس امام علیه السّلام به ذکر گواه روشنی بر گفتار خود پرداخته می فرماید:«در زمان حیات رسول خدا آن قدر دروغ بر آن حضرت بسته شد که حضرت به پا خاست و خطبه ای خواند و فرمود:هر کس عمدا به من دروغی ببندد باید جایگاه خویش را در آتش دوزخ مهیّا سازد»؛ (و لقد کذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله علی عهده،حتّی قام خطیبا،فقال:«من کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّأ ⁽¹⁾مقعده ⁽²⁾من النّار») .

در حدیث دیگری می خوانیم که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در حجّة الوداع فرمود:«قد کثرت علیّ الکذّابة و ستکثر بعدی ألا فمن کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّأ مقعده من

النّار؛دروغگویان نسبت به من بسیار شده اند و پس از من بسیار می شوند.آگاه باشید هر کس عمدا بر من دروغ ببندد باید محل خود را در آتش دوزخ آماده سازد». ⁽¹⁾

این حدیث در منابع اهل سنّت نیز آمده است از جمله در مستدرک حاکم و سنن ابن ماجه روایتی به همین مضمون با اندک تفاوت دیده می شود. ⁽²⁾

بسیاری از شارحان نهج البلاغه بر این نکته تأکید کرده اند که حدیث فوق علم یقینی برای ما ایجاد می کند که بر پیامبر دروغ بسته شد،زیرا این حدیث اگر صادق باشد مفهوم آن این است که بر پیامبر دروغهای فراوانی بسته شده تا آنجا که برای هشدار به مردم خطبه می خواند و کذّابان را به آتش دوزخ تهدید می کند و اگر این حدیث دروغ باشد حدّاقل همین دروغ به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بسته شده است.

به هر حال بی شکّ گروهی از منافقان و دشمنان نفوذی اسلام در عصر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می زیستند که قرآن در سوره های مختلف به آنها اشاره کرده است و خط نفاق آنان نیز بعد از رسول خدا پررنگ تر از سابق ادامه یافت؛اینها یکی از عوامل جعل حدیث بودند.گروهی نیز بر اثر ناآگاهی و نشناختن ناسخ از منسوخ و محکم از متشابه و عام از خاص و گروهی نیز بر اثر سهل انگاری به جعل حدیث پرداختند و همین امر فضای احادیث اسلامی را تاریک ساخت و علمای حدیث و رجال را وادار کرد روشنگری کنند و معیارهای حدیث صحیح از سقیم را تعیین نمایند که در ذیل این خطبه به آن اشاره خواهیم کرد.

---

بخش دوم

اشاره

و إنّما أتاک بالحدیث أربعة رجال لیس لهم خامس:

رجل منافق مظهر للإیمان،متصنّع بالسّلام،لا یتأثّم و لا یتحرّج،یکذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله متعمّدا،فلو علم النّاس أنّه منافق کاذب لم یقبلوا منه، و لم یصدّقوا قوله،و لکنّهم قالوا:صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله رآه،و سمع منه، و لقف عنه،فیأخذون بقوله،و قد أخبرک اللّه عن المنافقین بما أخبرک،و وصفهم بما وصفهم به لک،ثمّ بقوا بعده،فتقرّبوا إلی أئمّة الضّلالة،و الدّعاة إلی النّار بالزّور و البهتان،فولّوهم الأعمال،و جعلوهم حکّاما علی رقاب النّاس،فأکلوا بهم الدّنیا،و إنّما النّاس مع الملوک و الدّنیا،إلاّ من عصم اللّه،فهذا أحد الأربعة.

ترجمه

ناقلان حدیث چهار گروهند و پنجمی ندارد:نخست شخص منافقی است که اظهار ایمان می کند و نقاب اسلام بر چهره زده،نه از گناه باکی دارد و نه از آن دوری می جوید،از روی عمد به پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و دروغ می بندد؛(به یقین)اگر مردم می دانستند او منافق و دروغگوست از وی نمی پذیرفتند و سخنش را تصدیق نمی کردند؛ولی(چون از واقعیت آگاه نبودند)می گفتند:او از صحابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است،آن حضرت را دیده و از او حدیث شنیده و مطالب را دریافت داشته است به همین دلیل به گفته اش ترتیب اثر می دادند،در حالی که خداوند آنچه را لازم بوده از وضع منافقان خبر داده و اوصاف آنان را بر شمرده است.قطعا این گروه منافقان(بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و همگی از میان نرفتند بلکه

بعد از آن حضرت باقی ماندند(و به کار خود ادامه دادند)و به پیشوایان ضلالت و دعوت کنندگان به دوزخ با دروغ و بهتان،تقرّب جستند(و احادیثی در فضیلت آنها جعل کردند)آنها نیز(در مقابل)مقامات کشور اسلامی را به آن) منافقان سپردند و آنان را حاکمان بر مردم ساختند و بر گردن مردم سوار کردند و به کمک آنها به خوردن دنیا مشغول شدند.البته مردم نیز(غالبا)همراه سلاطین و دنیا هستند مگر کسی که خداوند او را لغزش باز داشته است.این یکی از چهار گروه است.

شرح و تفسیر: جعل احادیث از سوی منافقان

جعل احادیث از سوی منافقان

آنچه در بخش گذشته این خطبه آمد،اشاره ای اجمالی و پرمعنا درباره عوامل مختلف اختلاف و تعارض اخبار منقول از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بود.امام علیه السّلام در این بخش به شرح و بسط آن پرداخته و راویان حدیث را به چهار گروه تقسیم می کند و موضع هر یک را به طور دقیق مشخص می سازد.

در واقع امام علیه السّلام در این خطبه از یکی از فنون مهم فصاحت و بلاغت که همان فن اجمال و تفصیل است و در قرآن مجید کرارا دیده می شود،بهره می گیرد تا مخاطبان خود را به طور دقیق در جریان مطلب بگذارد.

امام علیه السّلام شخص سؤال کننده ای را که در آغاز خطبه به او اشاره شد مخاطب ساخته-هر چند مخاطب همه مسلمین هستند-می فرماید:«(بدان)کسانی که نقل حدیث می کنند،تنها چهار گروهند و پنجمی ندارد»؛ (و إنّما أتاک بالحدیث أربعة رجال لیس لهم خامس) .

سپس امام علیه السّلام از گروه اوّل که عامل اصلی اختلاف اخبارند،سخن گفته می فرماید:«نخست شخص منافقی است که اظهار ایمان می کند و نقاب اسلام بر

چهره می زند،نه از گناه باکی دارد و نه از آن دوری می کند و از روی عمد به پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله دروغ می بندد»؛ (رجل منافق مظهر للإیمان،متصنّع ⁽¹⁾بالإسلام،لا یتأثّم و لا یتحرّج ⁽²⁾،یکذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله متعمّدا) .

در زمانی که اسلام و مسلمین،قدرت کافی پیدا نکرده بودند دشمنان علنا به مقابله بر می خاستند؛ولی بعد از فتح مکّه که اسلام تمام منطقه را زیر سیطره خود قرار داد دشمنان شکست خورده-همانند دیگر جوامع بشری-لباس نفاق بر تن پوشیدند،در ظاهر به صفوف مسلمانان پیوستند؛ولی در باطن به خرابکاری مرموزانه ادامه دادند و یکی از طرق مهم تخریب آنها این بود که اهداف خود را در لباس اخبار پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله پوشاندند تا مسلمین را به انحراف بکشانند و به مقاصد سوء خود نزدیک کنند.مسلمانان خوش باور و ساده دل نیز سخنان آنها را به عنوان صحابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله پذیرا شدند و مشکل عظیمی در جامعه اسلامی به وجود آمد.

خوشبختانه آنها چنان در جعل اخبار به نفع بعضی از حاکمان ظلم،همچون معاویه افراط کردند که طشت رسواییشان از بام افتاد و بسیاری از مردم از وضع آنها باخبر شدند که نمونه های آن در نکات آخر بحث خواهد آمد.

امام علیه السّلام در ادامه سخن می افزاید:«اگر مردم می دانستند او منافق و دروغگوست از وی نمی پذیرفتند و سخنش را تصدیق نمی کردند؛ولی(چون از واقعیت آگاه نبودند)می گفتند:او از اصحابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است،آن حضرت را دیده و از او حدیث شنیده و مطالب را دریافت داشته است به همین دلیل به گفته اش ترتیب اثر می دادند»؛ (فلو علم النّاس أنّه منافق کاذب لم یقبلوا منه،و لم

یصدّقوا قوله،و لکنّهم قالوا:صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله رآه،و سمع منه،و لقف ⁽¹⁾عنه، فیأخذون بقوله) .

اتفاقا یکی از شگردهای منافقان این بود که لباس قداست بر تن همه صحابه پوشاندند و همه را افرادی مؤمن،درستکار و صاحب قداست ویژه معرفی کردند تا از این طریق به مقاصد شوم خود برسند که شرح این ماجرا نیز در نکات پایان بحث خواهد آمد،ان شاء اللّه.

آنگاه امام علیه السّلام برای اثبات گفتار خود به قرآن مجید استناد می کند تا هرگونه شک و تردید را از ذهن مخاطب بزداید،می فرماید:«خداوند آنچه را لازم بوده از وضع منافقان خبر داده و اوصاف آنان را بر شمرده است»؛ (و قد أخبرک اللّه عن المنافقین بما أخبرک،و وصفهم بما وصفهم به لک) .

این سخن،اشاره به آیات زیادی است که در سوره های منافقین،توبه، احزاب،نساء،بقره و دیگر سوره ها آمده است و پرده از وضع منافقان برداشته، راه و رسم آنها را روشن ساخته و حیله ها و دامهای آنها را بر شمرده است.

آنگاه امام علیه السّلام اضافه می کند:«سپس این گروه منافقان(یک باره بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از میان نرفتند بلکه)بعد از آن حضرت باقی ماندند(و جمعیّت خود را سامان بخشیدند و به کار خود ادامه دادند)و به پیشوایان گمراهی و دعوت کنندگان به دوزخ با دروغ و بهتان،تقرّب جستند(و احادیثی در فضیلت آنها جعل کردند)آنها نیز مقامات کشور اسلامی را به آن منافقان سپردند و آنان را حاکمان بر مردم ساختند و بر گردن مردم سوار کردند»؛ (ثمّ بقوا بعده،فتقرّبوا إلی أئمّة الضّلالة،و الدّعاة إلی النّار بالزّور ⁽²⁾و البهتان،فولّوهم الأعمال،و جعلوهم

حکّاما علی رقاب النّاس) .

نتیجه همان شد که امام علیه السّلام در ادامه سخن فرموده:«حاکمان جور به وسیله آن منافقان و همراه آنها به خوردن دنیا مشغول شدند(و بیت المال مسلمین را به تاراج بردند)»؛ (فأکلوا بهم الدّنیا) .

منظور از پیشوایان ضلالت و گمراهی و دعوت کنندگان به آتش دوزخ در درجه اوّل حکّام بنی امیّه هستند که همه چیز اسلام از جمله احادیث پیامبر را ملعبه خود ساختند تا بر مردم حکومت کنند.بهترین ابزار کار آنها منافقان عصر پیامبر و بازماندگان آنها بودند و بدین وسیله فضای احادیث نبوی را تیره و تار ساختند.

متأسّفانه بسیاری از توده مردم،چشم و گوش بسته به دنبال آنها افتادند آن گونه که امام علیه السّلام در ادامه این سخن فرموده:«مردم نیز(غالبا)همراه سلاطین و دنیا هستند مگر کسی که خداوند او را لغزش بازداشته است»؛ (و إنّما النّاس مع الملوک و الدّنیا،إلاّ من عصم اللّه) .

جمله معروف«النّاس علی دین ملوکهم»گرچه به این صورت در روایات اسلامی وارد نشده ⁽¹⁾ولی واقعیّتی است که مضمون آن هم در روایات و هم در گفته های بزرگان دیده می شود که هرگاه گروه فاسد و مفسد با نقشه های حساب شده و تبلیغات گسترده وارد میدان شوند،می توانند افکار عمومی را فریب داده و گروههای زیادی را به دنبال خود بکشانند.این مطلب نه تنها در تاریخ گذشته و در صدر اسلام بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله دیده می شود،امروز هم در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا وجود دارد که ائمّه ضلال با استفاده از تبلیغات پر حجم

رسانه هایی که در اختیار دارند و به کمک منافقانی که در هر جامعه ای دیده می شوند،بر مردم مسلّط شده افکارشان را می دزدند و آنها را فریب داده به دنبال خود می کشانند.

امام علیه السّلام در پایان این بخش از خطبه می فرماید:«این یکی از چهار گروه است»؛ (فهذا أحد الأربعة) .

نکته ها

1-منافقان در عصر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله

کسانی که با قرآن آشنا هستند به خوبی می دانند که در سوره ها و آیات مختلف نکوهش شدیدی از منافقان شده و این نشان می دهد که آنها جمعیّت کمی نبودند و برنامه آنها از آنجا شروع شد که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به مدینه آمد و مورد استقبال گرم دو قبیله بزرگ اوس و خزرج قرار گرفت و حکومت اسلامی تشکیل شد.

امّا گروهی که منافع خود را با ظهور اسلام در خطر دیدند به ظاهر،اسلام را پذیرفتند؛ولی در واقع با پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و آیین او دشمن بودند.

با اینکه منافقان سعی در استتار خویش داشتند،در لحظات حساس که طوفانهای سیاسی و اجتماعی می وزید نقاب از چهره آنها کنار می رفت و شناخته می شدند،گاه با کناره گیری از جنگ،گاه با طرح مسجد ضرار،گاه با جاسوسی برای مشرکان در آستانه فتح مکّه و گاه از طریق دامن زدن به مسئله افک،چهره واقعی خود را نشان می دادند.

مسأله نفاق بعد از فتح مکّه گسترش بیشتری پیدا کرد،زیرا ابو سفیان دشمن شماره یک اسلام و هواخواهان او از ترس جان،اسلام را ظاهرا پذیرفتند؛ولی هر زمان در انتظار فرصتی برای ضربه زدن به آن بودند.

2-منافقان بعد از رسول خدا

بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله میدان برای فعالیت گسترده تر منافقان گشوده شد و به گفته ابن ابی الحدید با انقطاع وحی و رحلت پیامبر اکرم،کسی نبود که آنها را توبیخ کند و مردم را به پرهیز از آنان فراخواند،گاه با شدّت و گاه با ملایمت ضربه بر پیکرشان وارد سازد. ⁽¹⁾

از سوی دیگر فتح بلاد و کثرت غنائم،بسیاری از مسلمانان را به خود مشغول کرد و از توطئه های منافقان غافل ساخت به خصوص اینکه در دوران خلفا بسیاری از منافقان در پستهای حساس مناطق اسلامی،جای گرفتند.یکی از توطئه های خطرناک منافقان برای ضربه زدن به اسلام از یک سو و تقرّب به خلفا از سوی دیگر،جعل احادیث مطابق میل سران حکومت بود و این مطلب در زمان معاویه به اوج خود رسید.داستان آن در بسیاری از کتابها آمده است که معاویه حتی با بعضی از صحابه قرار و مدار می گذاشت که اگر فلان حدیث را جعل کنید فلان مبلغ کلان به شما داده خواهد شد.

منافقان گاه احادیث پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله را تحریف کرده و به کلّی تغییر مضمون می دادند؛مانند حدیثی که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل شده که فرمود:«إذا رأیتم معاویة یخطب علی منبری فاقتلوه؛هنگامی که معاویه را بر منبر من ببینید که خطبه می خواند او را به قتل برسانید». ⁽²⁾حسن بصری می گوید:ابو سعید خدری می گفت:«فلم نفعل و لم نفلح؛ما دستور پیامبر را اجرا نکردیم و رستگار نشدیم» ولی منافقان کذّاب حدیث را به این صورت تحریف کردند که پیامبر فرمود:«إذا رأیتم معاویة یخطب علی منبری فاقبلوه فإنّه أمین مأمون؛هرگاه دیدید معاویه بر منبر من خطبه می خواند از او پذیرا شوید،زیرا از هر نظر امین است». ⁽³⁾

ابن ابی الحدید می گوید:«معاویه به والیان شهرها نامه نوشت و طی بخشنامه ای به همه آنان ابلاغ کرد که هرکس فضائل و مناقب عثمان را نقل می کند،مورد احترام ویژه قرار دهند و هرکس روایتی در فضیلت وی نقل کند نام او و پدر و خویشاوندانش را بنویسند تا به همه آنان پاداش دهیم.مدّتی بر این منوال گذشت.معاویه بخشنامه دیگری صادر کرد و طی آن نوشت:احادیث در فضایل و مناقب عثمان فزونی یافت،از این پس از مردم بخواهید تا در فضایل دیگر صحابه مخصوصا آن دو خلیفه به نقل حدیث پردازند و هر حدیثی در فضیلت علی نقل شده با نقل مشابه آن درباره صحابه دیگر به مقابله با آن برخیزند». ⁽¹⁾

گرچه بعد از این زمان گروهی از محدّثان راستین به نقّادی احادیث پرداختند؛ ولی جرأت نکردند در احادیثی که صحابه آن را نقل کرده بودند انگشت انکار بگذارند،چرا که صحابه بودند!». ⁽²⁾

3-آیا همه صحابه عادل بودند؟

درباره صحابه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله دو عقیده مختلف وجود دارد؛گروهی معتقدند همه آنها بدون استثنا افراد صالح و صادق و عادلی بودند و همه در هاله ای از قداست قرار دارند،بنابراین احادیث آنها از پیامبر اکرم مطلقا مورد قبول است و کمترین ایرادی به آنها نمی توان گرفت و اگر کار خلافی از آنها ببنیم مانند تصرّفات نادرست خلیفه سوم در بیت المال و آتش افروزی طلحه و زبیر برای جنگ جمل و شورش معاویه برضدّ امام مسلمین علی علیه السّلام و امثال آن باید به

توجیه گری بپردازیم و بگوییم:حدّاکثر این است که آنها مجتهد بودند و در اجتهاد خود خطا کردند.گروه دیگری معتقدند:گرچه در میان صحابه افراد صادق و با تقوا فراوان بودند ولی افراد منافق یا ناصالح وجود داشتند که پیامبر اسلام از آنها بیزاری می جست و قرآن مجید هم بارها از آنها نکوهش کرده حتی گاهی عدّه ای را لعن نموده است.

طرفداران تنزیه مطلق دلیل قانع کننده ای بر گفتار خود ندارند و سخنان آنها بر خلاف صریح بسیاری از آیات قرآن و مخالف تاریخ اسلام است.

درست است که قرآن مجید در بعضی از آیات مهاجران و انصار را ستوده و «رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ» درباره آنها فرموده،ولی هنگامی که اینگونه آیات را در برابر آیات دیگر که نکوهش شدید از بعضی از صحابه می کند و آنها را آلت دست شیطان می شمرد(سوره آل عمران،آیه 155)یا بعضی را بالخصوص به عنوان فاسق معرفی می کند(سوره حجرات،آیه 6)یا می گوید بعضی از آنها در تقسیم زکات یا غنائم به پیامبر اعتراض کردند و آن حضرت را منحرف از مسیر عدالت دانستند(سوره توبه،آیه 58)یا بعضی از آنها به بهانه های واهی از جهاد فرار می کردند(احزاب،آیه 12 و 13)یا گروهی رسما منافق بودند(آیات سوره توبه و آیات نخستین سوره بقره و سوره منافقین)آری!هنگامی که این آیات را در کنار هم می گذاریم یقین پیدا می کنیم که آنها چند گروه بودند:اوّل پاکان صالحان که در آیه 100 سوره توبه به آنها اشاره شده،دوم مؤمنان خطاکار که در آیه 102 توبه از آنها یاد شده،سوم افراد آلوده و گنهکار که در آیه 6 حجرات ذکری از آنها به میان آمده،چهارم منافقان تبهکار که مخصوصا در آیه 101 توبه و آیات فراوان دیگر از آنها نکوهش شده و به این ترتیب این حقیقت بر ما روشن می شود که داستان تنزیه همه صحابه افسانه ای بیش نیست که گویا جمعی از هواخواهان خلفای نخستین برای قطع زبان اعتراض بر اعمال آنها،این نغمه را

سر دادند و مخصوصا حاکمان بنی امیّه(معاویه و جمعی از اطرافیان او که ظاهرا جمعی از صحابه بودند)بیش از همه با آن همه جنایاتی که داشتند خود را از این طریق تبرئه کردند.

ولی خوشبختانه محقّقان اهل سنّت نیز امروز به این حقیقت پی برده و در کتابهای بسیاری به نقد نظریه تنزیه،پرداخته اند. ⁽¹⁾

کلام امام امیر المؤمنین علی علیه السّلام در خطبه بالا نشان می دهد که اوّلا این اعتقاد (عقیده تنزیه صحابه)در عصر آن حضرت در میان گروهی وجود داشت و می گفتند:«فلان کس از صحابه پیامبر است و سخن او حجّت است»و ثانیا امام آن را نفی می کند و می گوید:«گروهی از منافقان در میان صحابه نفوذ کرده بودند و خود را در صف آنها قرار داده بودند».

---

بخش سوم

اشاره

و رجل سمع من رسول اللّه شیئا لم یحفظه علی وجهه،فوهم فیه،و لم یتعمّد کذبا،فهو فی یدیه،و یرویه و یعمل به،و یقول:أنا سمعته من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله،فلو علم المسلمون أنّه و هم فیه لم یقبلوه منه،و لو علم هو أنّه کذلک لرفضه!

و رجل ثالث،سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله شیئا یأمر به،ثمّ إنّه نهی عنه،و هو لا یعلم،أو سمعه ینهی عن شئ،ثمّ أمر به و هو لا یعلم،فحفظ المنسوخ،و لم یحفظ النّاسخ،فلو علم أنّه منسوخ لرفضه،و لو علم المسلمون إذ سمعوه منه أنّه منسوخ لرفضوه.

ترجمه

(دیگر از عوامل احادیث این است که)کسی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله چیزی را شنیده است؛امّا به صورت صحیح آن را به خاطر نسپرده و در آن اشتباه نموده، هر چند از روی علم و عمده به آن حضرت دروغ نبسته است.این حدیث آمیخته با خطا در اختیار اوست و آن را روایت و به آن عمل می کند و می گوید:من آن را از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله شنیده ام.اگر مسلمانان می دانستند او در مورد آن حدیث گرفتار اشتباه شده آن را از او نمی پذیرفتند و اگر خود او نیز می دانست چنین است آن را رها می کرد.

گروه سوم کسانی هستند که حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله شنیده اند که در آن به چیزی امر فرموده،سپس(در حدیث دیگری)از آن نهی کرده(و حکم اوّل را نسخ فرموده)در حالی که آن شنونده از حکم دوم باخبر نبوده(و نمی دانسته که

حکم ناسخ جای منسوخ را گرفته است)یا از پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله نهی درباره چیزی شنیده است که بعدا به آن امر فرموده،در حالی که این شخص(از حکم دوم)آگاه نشده است.به این ترتیب در حقیقت این شخص منسوخ را فراگرفته و حفظ کرده؛ولی ناسخ را حفظ نکرده است.اگر او می دانست آنچه را شنیده است نسخ شده آن را رها می ساخت و اگر مسلمانان هنگامی که آن حکم را از وی شنیدند می دانستند نسخ شده است آن را ترک می کردند.

شرح و تفسیر: احادیث ناسخ و منسوخ

احادیث ناسخ و منسوخ

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام به دو قسمت دیر از عوامل اختلاف و تعارض احادیث اشاره می کند؛نخست می فرماید:«(دیگر از عوامل اختلاف حدیث این است که)کسی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله چیزی را شنیده است؛امّا به صورت صحیح آن را به خاطر نسپرده و در آن اشتباه نموده،هر چند از روی علم و عمد به آن حضرت دروغ نبسته است.این حدیث آمیخته با خطا در اختیار اوست و آن را روایت و به آن عمل می کند و می گوید من آن را از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله شنیده ام»؛ (و رجل سمع من رسول اللّه شیئا لم یحفظه علی وجهه،فوهم فیه،و لم یتعمّد کذبا، فهو فی یدیه،و یرویه و یعمل به،و یقول:أنا سمعته من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله) .

این اشتباه کاری،گاه از سهل انگاری و تسامح و تساهل ناشی می شود و گاه از عدم آگاهی به مفاهیم الفاظ و جمله و گاه به سبب اینکه انسان جایز الخطا و محل سهو و نسیان است.سبب آن هر چه باشد نتیجه آن یکی است و آن انتقال ناصحیح به دیگران است.

مثلا در حدیثی از عبد اللّه عمر می خوانیم که پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمود:«إنّ المیّت لیعذّب ببکاء أهله علیه؛میّت به سبب گریه بستگانش بر او عذاب می شود».

هنگامی که این حدیث به ابن عباس رسید گفت عبد اللّه عمر در نقل حدیث خطا کرده قضیه این است که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از کنار قبر یک یهودی می گذشت فرمود:«إنّ أهله لیبکون علیه و هو یعذّب؛خانواده او برای او گریه می کنند در حالی که او در عذاب است». ⁽¹⁾

لذا در علم درایه یکی از شرایط قبول حدیث را ضابط بودن راوی شمرده اند که باید هوشیار باشد،مطلب را خوب بگیرد و خوب منتقل کند.

این نکته نیز قابل توجّه است که نقل به معنا را بسیاری از بزرگان علما مجاز شمرده اند؛یعنی راوی مجبور نیست عین الفاظ را منتقل کند،بلکه می تواند محتوای الفاظ را در قالب دیگری بریزد و نقل کند و می دانیم نقل به کلام کار ساده ای نیست و گاه راوی در نقل به معنا گرفتار خطا می شود.

سپس در ادامه سخن می فرماید:«اگر مسلمانان می دانستند او در مورد آن حدیث گرفتار اشتباه شده آن را از او نمی پذیرفتند و اگر خود او نیز می دانست چنین است آن را رها می کرد»؛ (فلو علم المسلمون أنّه و هم فیه لم یقبلوه منه،و لو علم هو أنّه کذلک لرفضه!) .

بنابراین راوی در اینگونه موارد سوء نیّتی نداشته،هرچند کار او نادرست بوده و ممکن است ناخواسته سبب گمراهی گروهی گردد.

بسیاری از چنین اشتباهاتی به سبب آن است که راوی صدر و ذیل روایت را نقل نمی کند و مفهوم جمله به واسطه آن دگرگون می شود؛مثلا در حدیثی از امام علیّ بن موسی الرّضا علیه السّلام می خوانیم:کسی در محضرش عرض کرد مردم روایتی به این مضمون از پیامبر صلّی اللّه علیه و اله نقل می کنند:«إنّ اللّه خلق آدم علی صورته؛خداوند آدم را به شکل خودش آفرید».امام فرمود:خداوند آنها را بکشد آغاز حدیث را حذف کرده اند اصل حدیث چنین است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از کنار دو نفر عبور

کرد که به یکدیگر دشنام می دادند یکی به دیگری گفت:قبّح اللّه وجهک و وجه من یشبهک؛خداوند صورت تو و صورت هرکس را شبیه توست سیاه کند.پیامبر فرمود:یا عبد اللّه لا تقل هذا لأخیک فإنّ اللّه عزّ و جلّ خلق آدم علی صورته؛ای بنده خدا این سخن را به برادرت مگو،زیرا خداوند آدم را هم شبیه او آفرید(در واقع تو به همه انسانها از آدم گرفته تا آخر دشنام می دهی). ⁽¹⁾

*** آنگاه امام علیه السّلام درباره گروه سوم از راویان اخبار،می فرماید:«سوم کسی است که حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله شنیده که در آن به چیزی امر فرموده،سپس(در حدیث دیگری)از آن نهی کرده در حالی که آن شنونده از این باخبر نبوده(که حکم اوّل نسخ شده و حکم ناسخ جای آن را گرفته است)یا از پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله نهی درباره چیزی شنیده است که بعدا به آن امر فرموده،در حالی که این شخص(از حکم دوم)آگاه نشده است.به این ترتیب در حقیقت این شخص منسوخ را فرا گرفته و حفظ کرده؛ولی ناسخ را حفظ نکرده است»؛ (و رجل ثالث،سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله شیئا یأمر به،ثمّ إنّه نهی عنه،و هو لا یعلم،أو سمعه ینهی عن شیء، ثمّ أمر به و هو لا یعلم،فحفظ المنسوخ،و لم یحفظ النّاسخ) .

مسئله نسخ از مسائل مسلّم اسلامی است که به طور محدود در احکامی در اصل نزول قرآن صورت گرفته است؛یعنی در آغاز،حکمی برای زمان محدودی نازل شده سپس این حکم برداشته شده و حکم لازم و پایدار به جای آن نشسته است؛مثلا مسلمانان در آغاز ظهور اسلام مأمور بودند به سوی بیت المقدس نماز گزارند این امر در دوران اقامت پیامبر در مکّه و کمی بعد در مدینه نیز ادامه داشت.این حکم-شاید به این دلیل که کعبه در آن زمان به بتکده ای تبدیل شده بود-هنگامی که پیغمبر اکرم پایه های توحید را محکم ساخت نسخ شد و همه

مسلمانان در سال دوم بعد از هجرت پیامبر مأمور شدند به سوی کعبه نماز بخوانند.

همین معنا در روایات پیامبر صلّی اللّه علیه و اله نیز جاری است؛گاه پیامبر حکمی را بیان می فرمود که در واقع موقت بود؛ولی زمان آن بیان نمی شد.سپس این حکم منسوخ می شد و حکم دائمی جای آن را می گرفت؛مثلا پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در حدیثی فرمود:«نهیتکم عن ثلاث؛نهیتکم عن زیارة القبور،ألا فزوروها و نهیتکم عن إخراج اللّحوم ألأضاحی من منی بعد ثلاث ألا فکلوا و ادّخروا و نهیتکم عن النّبیذ ألا فانبذوا و کلّ مسکر حرام؛من شما را از سه چیز نهی کرده بودم(و اکنون به شما می گویم انجام دهید)شما را از زیارت قبور نهی کرده بودم اکنون می گویم به زیارت قبور بروید و شما را از بیرون بردن گوشتهای قربانی(در ایّام حج)از منا بعد از سه روز نهی کرده بودم(اشاره به اینکه همه باید در آنجا مصرف شود)اکنون می گویم هم از آنها گوشتها بخورید و هم ذخیره کنید(و به بیرون از منا ببرید)و قبلا شما را از«نبیذ» ⁽¹⁾نهی می کردم الان می گویم:نبیذ حلال است؛ولی هر مسکری حرام است». ⁽²⁾

بنابراین کسی می تواند اخبار صحیح پیامبر را نقل کند که احاطه کاملی به همه احادیث داشته باشد؛ناسخ و منسوخ را بشناسد و هریک را در جایگاه خود جای دهد.

موضوع عام و خاص نیز همچون ناسخ و منسوخ است به این ترتیب که گاهی حکم عامی گفته می شود که شامل همه افراد است؛مثلا در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل شده است:«النّاس مسلّطون علی أموالهم؛مردم بر اموال

خویش سلطه کامل دارند» ⁽¹⁾ولی در جای دیگر می فرماید:«لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام؛هیچ کس حق ندارد ضرر و زیانی به عمد یا به غیر عمد به دیگری برساند». ⁽²⁾به این ترتیب سلطه بر اموال محدود به جایی می شود که موجب ضرر و زیانی به دیگران نباشد.

کسانی که حکم عام را شنیده اند و از خاص بی خبر بوده اند،کلام پیامبر صلّی اللّه علیه و اله را به گونه ای به دیگران می رسانند که با حکم خاص تناقض دارد؛ولی آنها که هردو را شنیده اند و در کنار هم قرار داده اند می دانند که هیچ تضادی درمیان آنها نیست.

در پایان این بخش امام علیه السّلام می فرماید:«اگر او(کسی که حکم منسوخ را نقل می کند)می دانست آنچه را شنیده است نسخ شده آن را رها می ساخت و اگر مسلمانان هنگامی که آن حکم را از وی شنیدند می دانستند نسخ شده است آن را ترک می کردند»؛ (فلو علم أنّه منسوخ لرفضه،و لو علم المسلمون إذ سمعوه منه أنّه منسوخ لرفضوه) .

به این ترتیب،بخشی از اختلاف اخبار از عدم احاطه به روایات ناسخ و منسوخ پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نشأت می گیرد بی آنکه سوءنیّتی از سوی راویان در کار باشد.

نکته: نسخ در احکام شرع

نسخ در احکام شرع

گرچه موارد نسخ در آیات قرآن و روایات پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله محدود و معدود است؛ ولی این مسئله اهمیّت خاص دارد؛هم از نظر ارتباط آن با مسائل اعتقادی و ارتباطش با مسائل مربوط به نبوّت و احکام.

جمعی سؤال می کنند:چگونه ممکن است حکمی از سوی خدا بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله وحی گردد که ظاهر آن جاودانگی و همیشگی آن است؛ولی بعد از مدتی منسوخ شود و حکم دیگری که غالبا ضدّ آن است جای آن را بگیرد با اینکه علم خدا نامحدود است و علم پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نیز متکی به وحی الهی است؟

در مورد احکام عرفی و بشری نسخ فراوان است و چیز عجیبی نیست،زیرا مسائلی را بررسی کرده احکامی وضع می کنند؛ولی در عمل ضعفها و نارساییهای آن آشکار می شود و آن را نسخ می کنند و اگر از اوّل عیوب و اشکالات آن را می دانستند چه بسا وضع حکم نمی شد؛ولی به یقین در مورد احکام الهی این مطلب صادق نیست،پس نسخ در آنها چگونه تصور می شود؟

با توجّه به یک نکته پاسخ این سؤال روشن می شود و آن اینکه:نسخ در احکام الهی به جهت تغییر موضوع است؛به بیان دیگر از روز نخست عمر آن حکم محدود به زمان خاصی بوده،هرچند طبق مصالحی در آغاز به پایان حکم اشاره نشده است.

مثلا حکم دادن صدقه قبل از نجوا که در آیه 12 و 13 سوره مجادله نازل شده در آغاز برای آزمودن اصحاب پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله بوده و تفهیم این نکته که سخنان در گوشی افراد مختلف با پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله غالبا غیر ضروری بوده و باید ترک شود تا سوءظن را در افراد برنیانگیزد،لذا هنگامی که دستور صدقه قبل از«نجوا»داده شد همه اصحاب آن را ترک کردند جز علی علیه السّلام که صدقه ای داد و در امر لازمی با پیامبر صلّی اللّه علیه و اله نجوا کرد و این افتخار در صفحات زندگی آن حضرت رقم خورد که تنها کسی که به آیه نجوا عمل کرد اوست.

بعد از این واقعه آیه دیگری نازل شد و حکم صدقه قبل از نجوا را نسخ کرد و همگی دانستند که نجواهای آنها غالبا غیر ضروری است و از آن خودداری کردند.

موارد نسخ چه در قرآن و چه در احادیث همه از این قبیل است که حکمی در شرایط خاص برای مدّت محدودی وضع می شده و بعد از تغییر شرایط نسخ می گردیده است.

این نکته نیز قابل توجّه است که نسخ طبق آنچه در بالا آمد تنها در زمان پیغمبر-زمانی که باب وحی گشوده بود-صورت می گرفت و بعد از آن حضرت هیچ گونه نسخی صورت نگرفت. ⁽¹⁾

---

بخش چهارم

اشاره

و آخر رابع،لم یکذب علی اللّه،و لا علی رسوله،مبغض للکذب خوفا من اللّه،و تعظیما لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و لم یهم،بل حفظ ما سمع علی وجهه، فجاء به علی ما سمعه،لم یزد فیه و لم ینقص منه،فهو حفظ النّاسخ فعمل به،و حفظ المنسوخ فجنّب عنه،و عرف الخاصّ و العامّ،و المحکم و المتشابه،فوضع کلّ شیء موضعه.

و قد کان یکون من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله الکلام له و جهان:فکلام خاصّ،و کلام عامّ،فیسمعه من لا یعرف ما عنّی اللّه،سبحانه،به،و لا ما عنّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله فیحمله السّامع،و یوجّهه علی غیر معرفة بمعناه،و ما قصد به،و ما خرج من أجله،و لیس کلّ أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله من کان یسأله و یستفهمه،حتّی إن کانوا لیحبّون أن یجیء الأعرابیّ و الطّاریء، فیسأله علیه السّلام حتّی یسمعوا،و کان لا یمرّ بی من ذلک شیء إلاّ سألته عنه و حفظته،فهذه وجوه ما علیه النّاس فی اختلافهم،و عللهم فی روایاتهم.

ترجمه

چهارمین شخص(ناقل حدیث)کسی است که نه دروغ به خدا بسته،نه بر پیامبرش(و به طور کلی)او همواره دروغ را به سبب خوف از خدا و تعظیم پیامبر صلّی اللّه علیه و اله دشمن می دارد و در آنچه(از پیامبر اکرم)شنیده،اشتباهی(بر اثر سهل انگاری)برای او پیش نیامده است،بلکه آنچه را شنیده است به طور کامل حفظ نموده و همان گونه که شنیده بی کم و کاست آن را نقل کرده است او ناسخ را حفظ کرده و به آن عمل می کند و از منسوخ آگاه است و از آن دوری می گزیند،خاص و

عام و محکم و متشابه را شناخته و هر کدام را در جایگاه خود قرار داده است (زیرا)گاه سخنی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله صادر می شد که دو گونه بود؛گاه کلامی بود که جنبه خصوصی داشت و گاه کلامی که دارای جنبه عمومی بود،در این میان بعضی از کسانی که مقصود خدا و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله را نمی دانستند آن را می شنیدند و حفظ می کردند و بدون توجّه،آن را برخلاف معنا و مقصود و هدف واقعی آن تفسیر می کردند و چنان نبود که همه صحابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله(پیوسته)از او پرسش کنند و مسائل مختلف را جویا شوند،تا آنجا که عدّه ای دوست می داشتند مرد عرب یا سؤال کننده تازه واردی بیاید و مطلبی از آن حضرت بپرسد تا آنها جواب آن را بشنوند و فراگیرند من(این گونه نبودم،بلکه)هرچه از خاطرم می گذشت از آن حضرت سؤال می کردم و حفظ می نمودم(به همین دلیل چیزی از فروع و اصول اسلام بر من مخفی نماند).این است جهات مختلفی که مردم در احادیث دارند و علل اختلاف روایاتشان.

شرح و تفسیر: حافظان واقعی حدیث

حافظان واقعی حدیث

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،گروه چهارم از راویان حدیث را عنوان می کند، کسانی که بر صراط مستقیم راه می روند و ناقلان آثار و اخبار پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و پیشوایان معصوم علیه السّلام به طور صحیح و دقیق هستند و گفتارشان مایه اعتماد و روشنی بخش فضای احکام دین است.

می فرماید:«چهارمین شخص کسی است که نه دروغ به خدا بسته،نه بر پیامبرش(و به طور کلی)او همواره دروغ را به سبب خوف از خدا و تعظیم پیامبر دشمن می دارد»؛ (و آخر رابع،لم یکذب علی اللّه،و لا علی رسوله،مبغض للکذب خوفا من اللّه،و تعظیما لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله) .

به این ترتیب نخستین سرچشمه تضادّ اخبار که دروغ عمدی بر خدا و پیامبر و جعل حدیث است،از وجود آنها برچیده شده به گونه ای که پرهیز از دروغ گفتن جزء ذات آنها گشته و خوف خدا و تعظیم پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله دروغ را در نظرشان منفور و مبغوض ساخته است.

سپس می افزاید:«و در آنچه(از پیامبر اکرم)شنیده،(بر اثر سهل انگاری) اشتباهی برای او پیش نیامده است،بلکه آنچه را شنیده است به طور کامل حفظ نموده و همان گونه که شنیده بی کم و کاست آن را نقل کرده است»؛ (و لم یهم ⁽¹⁾،بل حفظ ما سمع علی وجهه،فجاء به علی ما سمعه،لم یزد فیه و لم ینقص منه) .

به این ترتیب منشأ دیگری از اختلاف احادیث که همان سهل انگاری راویان است از وجود آنها برچیده،شده است.

سپس حضرت یکی دیگر از ویژگیهای راویان صادق و آگاه را بیان می فرماید:«او ناسخ را حفظ کرده و به آن عمل می کند و از منسوخ آگاه است و از آن دوری می گزیند،خاص و عام و محکم و متشابه را شناخته و هریک را در جایگاه خود قرار داده است»؛ (فهو حفظ النّاسخ فعمل به،و حفظ المنسوخ فجنّب ⁽²⁾عنه،و عرف الخاصّ و العامّ،و المحکم و المتشابه،فوضع کلّ شیء موضعه) .

این تعبیر پرمعنا اشاره به این است که راویان صادق دارای احاطه فراوان به اخبار مختلفند؛ناسخ و منسوخ و عام و خاص و محکم و متشابه را به خوبی می شناسند و هریک را در جایگاه مناسب خود قرار می دهند تا گرفتار تناقض و خطا نشوند.

این گفتار امام علیه السّلام درباره بررسی سرچشمه های اختلاف احادیث،تنها یک درس خاص مربوط به حدیث نیست،بلکه درس مهم تر و فراگیرتر به ما می آموزد و آن اینکه برای برطرف کردن نابسامانیها همیشه باید به سراغ ریشه ها رفت و عوامل تأثیرگذار را شناخت وگرنه هرگونه اصلاحی جنبه سطحی و زودگذر دارد.

سپس امام علیه السّلام به یکی دیگر از عوامل اختلاف احادیث که در واقع مباحث گذشته را تکمیل می کند اشاره می کند و آن اختلاف استعداد اصحاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله در فراگیری احادیث و تفسیر و فهم معنای آنهاست،می فرماید:«گاه سخنی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله صادر می شد که دو گونه بود؛کلامی که جنبه خصوصی داشت و کلامی که دارای جنبه عمومی،در این میان بعضی از کسانی که مقصود خدا و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله را نمی دانستند آن را می شنیدند و حفظ می کردند و بدون توجّه،آن را برخلاف معنا و مقصود و هدف واقعی آن تفسیر می کردند»؛ (و قد کان یکون من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله الکلام له و جهان:فکلام خاصّ،و کلام عامّ،فیسمعه من لا یعرف ما عنی اللّه،سبحانه،به،و لا ما عنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله فیحمله السّامع،و یوجّهه علی غیر معرفة بمعناه،و ما قصد به،و ما خرج من أجله) .

منظور از خاص و عام در عبارت بالا خاص و عام مصطلح در علم اصول و فقه،نیست،بلکه خاص و عام لغوی مراد است؛یعنی حکمی که مخصوص مورد معینی بوده و حکمی که جنبه عمومی داشته مثلا در بعضی از روایات آمده است که مسلمانان بعد از سال«حدیبیه»؛یعنی سال هفتم هجرت که مسلمانان طبق قرارداد با مشرکان برای انجام مناسک عمره به مکّه آمدند،پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله به اصحابش دستور داد هنگام طواف با سرعت دور خانه خدا بگردند(تا مشرکان که ناظران صحنه بودند مرعوب قدرت و چابکی مسلمانان شوند) ⁽¹⁾در حالی که

این دستور یک سنّت ثابت و عمومی نبود.

در کلمات قصار نهج البلاغه نیز آمده است که از امام علیه السّلام درباره این حدیث پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله سؤال شد که فرموده است: «غیّروا الشّیب و لا تشبّهوا بالیهود ؛ محاسن سفید خود را رنگ کنید و شبیه یهود نباشید».

امام فرمود:«(این حکمی خاص است)زمانی پیامبر صلّی اللّه علیه و اله این دستور را داد که مسلمانان در اقلیّت بودند،امّا اکنون که اسلام گسترش یافته مردان مخیرند که محاسن خود را رنگ کنند یا نکنند». ⁽¹⁾

آنگاه امام علیه السّلام در ادامه این سخن به یکی دیگر از مشکلات مربوط به نقل احادیث می پردازد و آن اینکه:«چنان نبود که همه صحابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله از او پرسش کنند و مسائل مختلف را جویا شوند تا آنجا که عدّه ای دوست می داشتند مرد عرب یا سؤال کننده ای تازه وارد بیاید و مطلبی از آن حضرت بپرسد تا آنها جواب آن را بشنوند و فراگیرند»؛ (و لیس کلّ أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله من کان یسأله و یستفهمه،حتّی إن کانوا لیحبّون أن یجیء الأعرابیّ و الطّاریء ⁽²⁾، فیسأله علیه السّلام حتّی یسمعوا) .

ظاهر این است که این عبارت اشاره به گروهی از اصحاب دارد که زیاد اهل تحقیق و جستجوگری نبودند و ابتکار طرح سؤالات مختلف درباره اصول و فروع دین نداشتند و همین سبب می شد که از ناسخ و منسوخ و عام و خاص و محکم و متشابه و مجمل و مبیّن،سؤال نکنند و از مسائل مختلف به طور شفّاف آگاهی نیابند؛ولی اگر تازه واردی پیدا می شد و مسئله جدیدی طرح می کرد و پاسخ شایان توجّهی می شنید از آن استقبال می کردند.

بعضی از شارحان،جمله بالا را چنین تفسیر کرده اند که گروهی از صحابه به لحاظ ابهّت و عظمت پیامبر و یا اینکه سؤالهای متعدّد شاید حمل بر بی ادبی شود،از طرح سؤال خودداری می کردند ⁽¹⁾ولی این احتمال با جمله هایی که بعد در مورد علی علیه السّلام آمده است سازگار نیست،زیرا امام علیه السّلام در ادامه سخن چنین می فرماید:«من(این گونه نبودم،بلکه)هرچه از خاطرم می گذشت از آن حضرت می پرسیدم و حفظ می کردم(به همین دلیل چیزی از فروع و اصول اسلام بر من مخفی نماند)»؛ (و کان لا یمرّ بی من ذلک شئ إلاّ سألته عنه و حفظته) .

و اگر می بینیم امام علیه السّلام چنان بود که برای هر سؤالی پاسخی آماده داشت افزون بر امدادهای الهی و الهامات درونی هوش و استعداد فوق العاده خدا داد، ملازمت با پیامبر در سالیان دراز و روح پرسشگری او از همه چیز سبب احاطه کامل بر تمام مسائل اسلامی بود.

سرانجام در پایان خطبه می فرماید:«این است جهات مختلفی که مردم در احادیث دارند و علل اختلاف روایاتشان»؛ (فهذه وجوه ما علیه النّاس فی اختلافهم،و عللهم فی روایاتهم) .

در بعضی از منابع اسلامی از جمله کتاب کافی جمله های گویای دیگری نیز در ذیل این خطبه آمده،از جمله اینکه امام علیه السّلام می فرماید:«و قد کنت أدخل علی رسول اللّه کلّ یوم دخلة و کلّ لیلة دخلة فیخلّینی فیها أدور معه حیث دار و قد علم أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله أنّه لم یصنع ذلک بأحد من النّاس غیری...فما نزلت علی رسول اللّه آیة من القرآن إلاّ أقرأنیها و أملاها علیّ فکتبتها بخطّی و علّمنی تأویلها و تفسیرها و ناسخها و منسوخها و محکمها و متشابهها و خاصّها و عامّها و دعا اللّه أن یعطینی فهمها و حفظها...و ما ترک شیئا علّمه اللّه من حلال و لاحرام و لا أمر

و لا نهی کان أو یکون و لا کتاب منزل علی أحد قبله من طاعة أو معصیة إلاّ علّمنیه و حفظته فلم أنس حرفا واحدا ثمّ وضع یده علی صدری و دعا اللّه لی أن یملأ قلبی علما و فهما و حکما و نورا؛من همه روز یک بار بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله وارد می شدم و همچنین هر شب،و به من اجازه می داد هرجا باشد همراه او باشم و اصحاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله می دانند که او این اجازه را به هیچ کس جز من نمی داد...و لذا هیچ آیه ای از قرآن بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله نازل نشد مگر اینکه بر من قرائت کرد و آن را بر من خواند و به من خط خود آن را نوشتم و تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و خاص و عام آن را به من آموخت و از خدا خواست که قدرت فهم و درک و حفظ آن را به من عطا کند...و چیزی از حلال و حرام و امر و نهی مربوط به گذشته و آینده و دستوراتی که بر انبیای پیشین درباره اطاعت و معصیت نازل شده بود نبود مگر اینکه همه را به من تعلیم داد و آن را حفظ کردم و حتی یک حرف آن را فراموش ننمودم.سپس دست خود را بر سینه من نهاد و دعا کرد که خداوند قلب مرا پر از علم و فهم و دانش و نور کند». ⁽¹⁾

---

خطبه 211: شگفتی جهان آفرینش

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی عجیب صنعة الکون

از خطبه های امام علیه السّلام است که درباره شگفتی جهان آفرینش ایراد فرموده است. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع از یک بخش تشکیل شده و آن بیان شگفتیهای خلقت زمین و آسمان،از آغاز خلقت گرفته تا به امروز است و در آن به نکات مختلفی اشاره شده است:

1.قدرت عظیم الهی در آفرینش جهان.

2.آغاز خلقت زمین و آسمان و اینکه در ابتدا توده عظیمی از مادّه ای مذاب همچون دریایی پهناور بوده است.

3.تشکیل لایه جدید بر سطح این دریای مذاب و سپس تشکیل کره زمین و سایر کرات آسمانی.

4.پیدایش چین خوردگیهای زمین و تشکیل کوهها و قلّه های بلند سر به آسمان کشیده.

5.حمد و تسبیح خداوند به سبب این آفرینش عظیم و عبرت گرفتن از برنامه شگفت انگیز آفرینش.

---

بخش اوّل

اشاره

و کان من اقتدار جبروته،و بدیع لطائف صنعته،أن جعل من ماء البحر الزّاخر المتراکم المتقاصف،یبسا جامدا،ثمّ فطر منه أطباقا،ففتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها،فاستمسکت بأمره،و قامت علی حدّه.و أرسی أرضا یحملها الأخضر المثعنجر،و القمقام المسخّر،قد ذلّ لأمره،و أذعن لهیبته،و وقف الجاری منه لخشیته.

ترجمه

یکی از نشانه های اقتدار و جبروت خداوند و آفرینش بدیع و دقیق او این است که از آب دریای پهناور و موّاج و متراکم که امواجش سخت به هم می خورد و صدای عظیمی از آن برمی خاست لایه خشک و جامدی آفرید،سپس از آن طبقاتی به وجود آورد و آنها را از هم باز کرد و هفت آسمان را تشکیل داد،بعد از آنکه به هم پیوسته بودند؛همه آنها به فرمان او برقرار ماندند و در حدّ و اندازه ای که او تعیین کرده بود قرار گرفتند،آنگاه زمینی به وجود آورد که دریای عظیم و مسخّر شده ای آن را بر دوش خود حمل می کرد دریایی که در برابر فرمانش خاضع و در مقابل هیبتش تسلیم بود و آبهای جاری آن از خشیّت او ساکن شد (و امواجش آرام گرفت).

شرح و تفسیر: آغاز آفرینش جهان

آغاز آفرینش جهان

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه پرمعنا دست مخاطبان خود را گرفته و به آغاز

آفرینش جهان می برد تا عظیمت و شگفتیهای آفرینش را به آنها نشان دهد، می فرماید:«از اقتدار و جبروت خداوند و آفرینش بدیع و دقیق او این است که از آب دریای پهناور و موّاج و متراکم که امواجش سخت به هم می خورد و صدای عظیمی از آن برمی خاست لایه خشک و جامدی آفرید»؛ (و کان من اقتدار جبروته،و بدیع لطائف صنعته،أن جعل من ماء البحر الزّاخر ⁽¹⁾المتراکم المتقاصف ⁽²⁾،یبسا جامدا) .

«اقتدار»از ریشه قدرت و نیز«جبروت»که صیغه مبالغه است،معنای سلطه کامل را دارند،بنابراین سرچشمه آفرینش عظیم آسمانها و زمین از یک سو قدرت عظیم پروردگار و از سوی دیگر ابداع لطیف و ظریف اوست.ممکن است کسانی باشد که در یک کار بزرگ دقت و ظرافت را فراموش کنند و یا یک کار ظریف و دقیق را در ابعاد وسیع نتوانند انجام دهند؛امّا خداوند قادر متعال این دو را در آفرینش زمین و آسمانها به هم آمیخته،هم دارای عظمت است و هم دقت و ظرافت.

امام علیه السّلام در این خطبه همانند خطبه اوّل نهج البلاغه و خطبه 91 می فرماید:

آغاز آفرینش از آب بوده است؛ولی به یقین منظور از این آب،آبهای معمولی امروز نیست،بلکه توده عظیم مذاب و موّاجی است که خداوند با قدرت بی پایانش آن را آفرید.این مادّه مذاب با گذشت زمان،به بخشهای جامدی تبدیل شد و آن بخشها زمین و کرات آسمانی را تشکیل دادند.این سخنی است که با فرضیّات علمی امروز در پیدایش جهان نیز سازگار است.

قابل توجّه اینکه تعبیر «من ماء البحر الزّاخر» نشان می دهد بخشی از این

دریای عظیم تبدیل به کرات آسمانی شدند و بخشی باقی ماندند و این نیز با کشفیّات علم امروز سازگار است که می گوید:هنوز بخشهای عظیمی از توده های گازهای سوزان یا مواد مذاب در آسمانها وجود دارد که تبدیل به کراتی همانند کرات منظومه شمسی نشده است.

و در ادامه این سخن از پیدایش آسمانهای هفتگانه سخن می گوید و می فرماید:«سپس از آن طبقاتی آفرید و آنها را از هم باز کرد و هفت آسمان را تشکیل داد بعد از آنکه به هم پیوسته بودند؛همه آنها به فرمان او برقرار ماندند و در حدّ و اندازه ای که او تعیین کرده بود قرار گرفتند»؛ (ثمّ فطر منه أطباقا ⁽¹⁾،ففتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها ⁽²⁾،فاستمسکت بأمره،و قامت علی حدّه) .

این سخن برگرفته از همان چیزی است که در سوره انبیاء آیه 30 آمده است که می فرماید:« «أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ» ؛آیا کافران ندیدند که آسمانها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آنها را از یکدیگر باز کردیم و هرچیز زنده ای را از آب قرار دادیم».

روشن است که منظور از مشاهده در این آیه شریفه مشاهده حسّی و با چشم نیست،بلکه از طریق علم و دانش و مشاهده درونی است.

فرضیّات علم امروز نیز می گوید آسمانها و زمین در آغاز به صورت توده واحد عظیمی از گازها و موادّ مذاب بود که بر اثر گردش به دور خود یا عوامل دیگر،قطعاتی پشت سر یکدیگر از آن جدا شد و به گوشه ای از فضا پرتاب گشت و کرات و منظومه ها و کهکشانها را تشکیل داد.

آنگاه امام به بیان آفرینش زمین می پردازد و می فرماید:«و زمینی به وجود

آورد که دریای عظیم و مسخّر شده ای آن را بر دوش خود حمل می کرد دریایی که در برابر فرمانش خاضع و در مقابل هیبتش تسلیم بود و آبهای جاری آن از خشیّت او ساکن شد(و امواجش آرام گرفت)»؛ (و أرسی ⁽¹⁾أرضا یحملها الأخضر ⁽²⁾المثعنجر ⁽³⁾،و القمقام ⁽⁴⁾المسخّر،قد ذلّ الأمره،و أذعن لهیبته،و وقف الجاری منه لخشیته) .

این سخن ممکن است اشاره به بارانهای عظیم سیلابی باشد که در آغاز پیدایش زمین همه کره زمین را به صورت دریایی عظیم به هم پیوسته فرا می گرفت و با گذشت زمان،آبها در خلل فرج زمین فرونشستند و خشکیها که مجموعا یک چهارم کره زمین را تشکیل می دهند از زیر آب سر برآوردند،آبها آرام گرفتند و زمینها برای زندگی انسان و سایر موجودات زنده خشکی آماده شدند.

---

بخش دوم

اشاره

و جبل جلامیدها،و نشوز متونها و أطوادها،فأرساها فی مراسیها،و ألزمها قراراتها.فمضت رؤوسها فی الهواء،ورست أصولها فی الماء، فأنهد جبالها عن سهولها،و أساخ قواعدها فی متون أقطارها و مواضع أنصابها،فأشهق قلالها،و أطال أنشازها،و جعلها للأرض عمادا،و أرّزها فیها أوتادا،فسکنت علی حرکتها من أن تمید بأهلها،أو تسیخ بحملها،أو تزول عن مواضعها.فسبحان من أمسکها بعد موجان میاهها،و أجمدها بعد رطوبة أکنافها،فجعلها لخلقه مهادا،و بسطها لهم فراشا!فوق بحر لجّیّ راکد لا یجری،و قائم لا یسری،تکرکره الرّیاح العواصف،و تمخضه الغمام الذّوارف؛«إنّ فی ذلک لعبرة لمن یخشی».

ترجمه

خداوند بعد از آفرینش زمین،صخره ها و تپّه ها و کوههای استوار آن را آفرید و آنها را در جایگاه خود ثابت نگه داشت و در قرارگاهشان مستقر نمود،قلّه های آنها در هوا پیشروی کرد و ریشه های آنها در آب فرورفت و به این ترتیب، کوهها را از سطح زمین بالا کشید و پایه های آنها را در اعماق زمین و قرارگاهشان را ثابت نگه داشت،قلّه ها را مرتفع ساخت و تپّه ها را گسترش داد و کوهها را تکیه گاه زمین و همچون میخهایی در آن کوبید؛به گونه ای که زمین در عین حرکت،آرام گرفت،تا اهل خود را در اضطراب فرونبرد؛یا آنچه را که بر دوش حمل کرده،فرو نیندازد،یا از جایگاه خویش زایل نگردد؛پس منزّه است آن کس که زمین را درمیان آن همه امواج ناآرام ثابت نگه داشت؛دوران رطوبت جوانب

و اطرافش را پایان داد و آن را خشک نمود و بستری آرام(برای زندگی انسانها) قرار داد و همچون فرشی برای آنها گسترده ساخت؛برفراز دریایی پهناور و راکد که ایستاده بود و حرکت نمی کرد؛تنها بادهای شدید آن را برهم می زد و ابرهای پرباران به حرکتش درمی آورد.(آری!)«در این امور درس عبرت بزرگی است برای کسانی که اهل خشیّتند و احساس مسئولیت دارند».

شرح و تفسیر: آفرینش کوهها

آفرینش کوهها

امام علیه السّلام بعد از بیان آفرینش آسمانها و زمین و قرار گرفتن کره خاکی در جایگاه خود به شرح یکی از پدیده های مهمّ زمین که نقش بسیار مؤثّری در زندگی انسانها و سایر موجودات زنده دارد،پرداخته می فرماید:«خداوند(بعد از آن)، صخره ها و تپّه ها و کوههای محکم آن را آفرید و آنها را در محل خود ثابت نگه داشت و در قرارگاهشان مستقر نمود،(به گونه ای که)قلّه های آنها در هوا پیشروی کرد و ریشه های آن در آب فرورفت»؛ (و جبل ⁽¹⁾جلامیدها ⁽²⁾،و نشوز ⁽³⁾متونها ⁽⁴⁾و أطوادها ⁽⁵⁾،فأرساها فی مراسیها،و ألزمها قراراتها.فمضت رؤوسها فی الهواء،ورست أصولها فی الماء) .

از نظر علمی مسلّم است که سطح زمین پیش از آنکه سرد شود چندان پستی و بلندی نداشت؛ولی با سرد شدن چین خوردگیها در سطح زمین نمایان شد

(همانند سیبی که مدّتی بماند و رو به خشکی بگذارد)این چین خوردگیها کوهها و درهای عظیم را تشکیل دادند،کوهها پیوسته به آسمان پیش می رفت و ریشه های آن در موادّ مذاب درون زمین فرومی رفت و به این ترتیب سطح زمین به شکل کنونی درآمد.

سپس در توضیح بیشتر می افزاید:«کوهها را از سطح زمین بالا کشید و پایه های آنها را در اعماق زمین و قرارگاهشان را ثابت نگه داشت،قلّه ها را مرتفع ساخت و تپّه ها را گسترش داد»؛ (فأنهد ⁽¹⁾جبالها عن سهولها،و أساخ ⁽²⁾قواعدها فی متون أقطارها و مواضع أنصابها ⁽³⁾،فأشهق ⁽⁴⁾قلالها،و أطال أنشازها ⁽⁵⁾) .

این جمله به خوبی نشان می دهد که کوههای زمین علاوه بر قامت کشیده ای که در بیرون دارند دارای ریشه های عظیمی در زیر زمین هستند همان ریشه هایی که آنها را از درون به هم پیوند می دهد،درست مانند درختی که هرقدر ساقه و شاخه هایش در آسمان بیشتر پیش می رود و ریشه هایش در اعماق زمین فروتر خواهد رفت،زیرا قامت بلند و استوار را ریشه های عظیم و محکم نگه می دارد.

آنگاه امام علیه السّلام فواید وجود کوهها را ذکر می کند که از همه مهم تر حفظ آرامش زمین و ساکنان آن است و در عباراتی پرمعنا و حساب شده می فرماید:«خداوند کوهها را تکیه گاه زمین و همچون میخهایی در آن کوبید؛به گونه ای که زمین در عین حرکت،آرام گرفت،تا اهل خود را در اضطراب فرونبرد؛یا آنچه را که بر دوش حمل کرده،فرو نیندازد،یا از جایگاه خویش زایل نگردد»؛ (و جعلها

للأرض عمادا،و أرّزها ⁽¹⁾فیها أوتادا،فسکنت علی حرکتها من أن تمید ⁽²⁾بأهلها،أو تسیخ ⁽³⁾بحملها،أو تزول عن مواضعها) .

چگونه کوهها به زمین آرامش می دهند و جلوی لرزشها را می گیرند؟

پاسخ این سؤال باتوجّه به یک نکته روشن است و آن اینکه هسته درون زمین مواد مذاب و گازهاست که پیوسته به قشر بیرونی فشار می آورد و گاه به صورت آتش فشانها ظاهر می شود؛ولی کوهها با آن ریشه های محکم و به هم پیوسته ای که دارند این فشارها را تحمّل می کنند و از لرزشهای پی درپی باز می دارند و مایه آرامش قشر جامد زمین می شوند.

افزون براین،کوهها در برابر فشار بیرونی که برخاسته از جاذبه ماه و خورشید و جزر و مدّ حاصل از آن است عامل مؤثّری برای آرامش زمین محسوب می شوند.

از طرف دیگر پناهگاهی هستند در برابر طوفانهایی که همواره بر سطح زمین می وزد و ممکن است زندگی انسانها را دستخوش تزلزل سازد.

برای توضیح بیشتر درباره اسرار آفرینش کوهها و نقش آنها در پیشگیری از تزلزل پوسته جامد زمین به جلد چهارم همین کتاب صفحه 149 ذیل خطبه 91 مراجعه فرمایید.

در ضمن جمله «فسکنت علی حرکتها...» (با توجّه به تعبیر به«علی»)به خوبی نشان می دهد که امام اشاره روشنی به حرکت زمین در آن عصر و زمان فرموده که همه علمای هیئت در آن عصر،زمین را ساکن می پنداشتند،زیرا می فرماید:در عین اینکه زمین حرکت دارد آرام است و اهل خود را مضطرب و متزلزل نمی سازد.

مرحوم علاّمه شرف الدّین در کتاب مؤلّفوا الشّیعه فی صدر الاسلام به این نکته ظریف اشاره کرده است. ⁽¹⁾

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن می فرماید:«پس منزّه است آن کس که زمین را در میان آن همه امواج ناآرام ثابت نگه داشت؛و دوران رطوبت جوانب و اطرافش را پایان داد و آن را خشک نمود و بستری آرام(برای زندگی انسانها) قرار داد و همچون فرشی برای آنها گسترده ساخت؛برفراز دریایی پهناور و راکد که جریانی نداشت و ایستاده بود و حرکت نمی کرد؛تنها بادهای شدید آن را بر هم می زد و ابرهای باران زا به حرکتش درمی آورد.(آری!)«در این امور درس عبرت بزرگی است برای کسانی که اهل خشیّتند و احساس مسئولیت دارند»»؛ (فسبحان من أمسکها بعد موجان میاهها،و أجمدها بعد رطوبة أکنافها،فجعلها لخلقه مهادا،و بسطها لهم فراشا!فوق بحر لجّیّ راکد لا یجری،و قائم لا یسری، تکرکره ⁽²⁾الرّیاح العواصف،و تمخضه ⁽³⁾الغمام الذّوارف ⁽⁴⁾«إنّ فی ذلک لعبرة لمن یخشی») .

در عبارت فوق دو جمله دیده می شود که در بدو نظر با یکدیگر هماهنگ نیست:نخست می گوید:«خداوند زمین را بر فراز دریای پهناور راکدی که جریان ندارد گسترده است»و در ذیل می گوید:«طوفانهای درهم کوبنده و بادهای شدید آب این دریا را برهم می زند».

امّا با دقت در این تعبیر روشن می شود که هیچ منافاتی باهم ندارند؛زیرا

جمله اوّل از آرام بودن طبیعت این دریا سخن می گوید و جمله دوم از تأثیر عوامل بیرونی؛یعنی تندبادها بر صفحه دریاها.

اینکه می فرماید:«ابرهای پر باران نیز آن را به حرکت درمی آورد»؛ (و تمخضه الغمام الذّوارف) یا به این دلیل است که چنین ابرهایی همواره همراه با طوفانهاست،یا اینکه باران سیل آسا که بر صفحه اقیانوسها می ریزد،آن را تحت تأثیر خود قرار داده و موّاج می کند.

جمله «إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی» یا اشاره به سکون و حرکت دریاهاست که در بالا ذکر کردیم یا اشاره است به تمام آنچه امام علیه السّلام در این خطبه درباره آفرینش کوهها و دریاها و خلقت زمین و آسمان آورده است.

جمله «إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی» ⁽¹⁾که برگرفته از قرآن مجید است عبرت گرفتن را برای صاحبان خشیّت و ترس از خدا می داند،چرا که این خشیّت، زاییده علم است و عالمانند که از این امور عبرت می گیرند همان گونه که در جای دیگر می فرماید: «إِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» ⁽²⁾

---

خطبه 212: بسیج یاران خویش برای جهاد با شامیان

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

کان یستنهض بها أصحابه إلی جهاد أهل الشّام فی زمانه

از خطبه های امام علیه السّلام است که همواره با این سخنان یاران خویش را برای جهاد با شامیان بسیج می نمود. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع خطابی است به درگاه پروردگار متعال،آمیخته با دعا برای پیروزی لشکریان اسلام و نفرین بر سست عنصرانی که دست از یاری حق بر می دارند و اتمام حجّتی است بر آنها در برابر خداوند بزرگ.

این کلام به خوبی نشان می دهد که امام علیه السّلام تا چه اندازه از سستی و بی توجهی مردم کوفه به امر جهاد با غارتگران شام،ناراحت بود؛این چیزی است که از بسیاری از خطبه های نهج البلاغه استفاده می شود و اگر کوتاهی و سستی آنها نبود تاریخ اسلام،مسیر دیگری را می پیمود ولی افسوس...!

اللّهمّ أیّما عبد من عبادک سمع مقالتنا العادلة غیر الجائرة،و المصلحة غیر المفسدة،فی الدّین و الدّنیا،فأبی بعد سمعه لها إلاّ النّکوص عن نصرتک،و الإبطاء عن إعزاز دینک،فإنّا نستشهدک علیه یا أکبر الشّاهدین شهادة،و نستشهد علیه جمیع ما أسکنته أرضک و سماواتک،ثمّ أنت بعد المغنی عن نصره،و الآخذ له بذنبه.

ترجمه

خداوندا!هر یک از بندگانت گفتار عادلانه و دور از ستم و اصلاح کننده و بی مفسده ما را در امر دین و دنیا بشنود و پس از شنیدن از یاری آیین تو و اعزاز دینت سرباز زند و کندی کند.ما تو را بر کار خلاف او به شهادت می طلبیم.ای کسی که بزرگ ترین شاهدانی!همچنین همه آنها را که در زمین و آسمانهایت سکونت بخشیده ای،گواه برضدّ او می آوریم؛و با این حال می دانیم که ما را از یاری او بی نیاز می سازی و او را به گناهش خواهی گرفت(و کیفر خواهی داد).

شرح و تفسیر: سزای متخلّفان

سزای متخلّفان

قرائن نشان می دهد که این چند جمله پرمعنا و پر از سوز و گداز،بخشی از خطبه طولانی تری بوده که مرحوم سیّد رضی این قسمت را گزینش کرده و جداگانه آورده است.

بعضی معتقدند این کلام ذیل خطبه 198 قرار داشته است. ⁽¹⁾

هدف اصلی امیر المؤمنین علیه السّلام از این خطبه،بسیج کردن یارانش برای جهاد در برابر شامیان غاصب بوده است؛ولی به صورت شکوائیّه ای در برابر خداوند؛ شکوا از کسانی که دعوت عادلانه او را می شنوند و از شرکت در جهاد سرباز می زنند.شکوایی که نشان می دهد تا چه اندازه،امام مظلوم و تا چه حدّ گروهی از اصحابش فاقد احساس مسئولیت بوده اند.

می فرماید:«خداوندا!هریک از بندگانت گفتار عادلانه و دور از ستم و اصلاح کننده و بی مفسده ما را در امر دین و دنیا بشنود و پس از شنیدن از یاری آیین تو و اعزاز دینت سرباز زند و کندی کند.ما تو را برضدّ او به شهادت می طلبیم.ای کسی که بزرگ ترین شاهدانی!»؛ (اللّهمّ أیّما عبد من عبادک سمع مقالتنا العادلة غیر الجائرة،و المصلحة غیر المفسدة،فی الدّین و الدّنیا،فأبی بعد سمعه لها إلاّ النّکوص ⁽¹⁾عن نصرتک،و الإبطاء ⁽²⁾عن إعزاز دینک،فإنّا نستشهدک علیه یا أکبر الشّاهدین شهادة) .

قابل توجّه اینکه امام سخن خود را در زمینه دعوت به جهاد با شامیان ستمگر به چهار وصف یا به اعتباری به دو وصف تأکید کرده است:1.این سخن سخنی است در مسیر عدالت.2.هیچ ستمی در آن نیست.3.سبب اصلاح مردم است.

4.هیچ فسادی بر آن مترتب نیست و آثار مثبت آن در دین و دنیای مردم ظاهر می شود.

بدیهی است پیروی از چنین سخنی که سراسر حق و عدالت و صلح و مصلحت است به حکم شرع و عقل لازم است و آنها که برخلاف آن گام بردارند از آیین خداوند متعال و فرمان عقل منحرف شده اند.

نکته دیگر اینکه امام علیه السّلام می فرماید:کسانی که با دعوت او به جهاد با شامیان

غارتگر سرپیچی کنند از یاری خدا و عظمت بخشیدن به آیین او سرباز زده اند بی آنکه امام علیه السّلام نفع خاص شخصی در آن داشته باشد.

ضمنا امام با این سخن می خواهد روشن سازد که مسیر شامیان،مسیر ظلم و جور و مایه فساد در دین و دنیای مردم است.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن افزون بر به شهادت طلبیدن خداوند متعال،همه موجودات زمین و آسمان را به گواهی می طلبد و می فرماید:«تمام آنها را که در زمین و آسمانهایت سکونت بخشیده ای،به عنوان گواه برضدّ او(آن کس که از جهاد با ستمگران سرباز می زند)می آوریم؛ولی با این حال می دانیم که ما را از یاری او بی نیاز می سازی و او را به گناهش خواهی گرفت(و کیفر خواهی داد)»؛ (و نستشهد علیه جمیع ما أسکنته أرضک و سماواتک،ثمّ أنت بعد المغنی عن نصره،و الآخذ له بذنبه) .

امام علیه السّلام با این شکایت به پیشگاه پروردگار که از دل پرسوز آن حضرت برخاسته،از یک سو به افراد سست و بی تفاوت در امر جهاد اتمام حجّت می کند و از سوی دیگر یاران وفادارش را هشدار می دهد که از سستی آن گروه وحشتی به دل راه ندهند و بدانند خدا یار و یاور آنهاست و آن گروه وظیفه نشناس، سرانجام گرفتار کیفر اعمال خود خواهند شد،همان گونه که به گواهی تاریخ بعد از شهادت امام گرفتار شدند و ظالمانی از عمّال بنی امیّه را بر آنها گماردند که بر هیچ یک از آنان رحم نکردند و از هیچ عقوبت و از کیفری درباره آنان دریغ نداشتند.

شایان توجّه است که در کتاب صفّین نصر بن مزاحم چنین آمده است:

هنگامی که امام این سخن را بیان فرمود مردی از طایفه بنی فزاره برخاست و جسورانه به امام خطاب کرد که تو می خواهی ما را با این سخن برای جنگ با شامیان بسیج کنی و برادران خود را در آنجا به قتل برسانیم.همان گونه که ما را در

بصره بردی و برادران خویش را در جنگ جمل کشتیم!هرگز این کار را نخواهیم کرد.مالک اشتر خشمگین شد و برخاست و گفت:ای مردم!او را دستگیر کنید (که او فردی نفوذی از دشمنان ماست)آن مرد فرار کرد و گروهی به دنبال او برای دستگیر ساختنش حرکت کردند او به محلّی از بازار پناهنده شد که جای فروش اسبها بود.سرانجام مردم او را زیر پاهای خود له کردند. ⁽¹⁾

جمله «جمیع ما أسکنته أرضک و سمواتک» ؛(همه آنچه که در زمین و آسمانهایت ساکن ساختی)ظاهرا اشاره به فرشتگان و انسانها و جنّ است،زیرا تعبیر«ساکن ساختی»تناسب با آن دارد(بنابراین«ما»در اینجا به ذوی العقول اطلاق شده است و به شهادت طلبیدن آنها با آنکه قبل از آن،خدا را به شهادت طلبیده،برای تأکید در این امر مهم است،همان گونه که خداوند جز ذات پاکش شاهدان بسیاری بر اعمال ما قرار داده است.

---

خطبه 213: مجد و عظمت خداوند

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی تمجید اللّه و تعظیمه

از خطبه های امام علیه السّلام است که در آن از مجد و عظمت خداوند سخن گفته شده است (و نیز به بخشی از ویژگیهای پیامبر اشاره شده است). ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

از تعبیر مرحوم سیّد رضی استفاده می شود که آنچه در این خطبه آمده،بخشی از کلام امام علیه السّلام بوده که مرحوم سیّد دو بخش از آن را برگزیده است:

در بخش اوّل از صفات جمال و جلال خداوند مخصوصا احاطه علم او به همه موجودات سخن به میان آمده است.

در بخش دوم از صفات پیامبر و امدادهای الهی نسبت به او و پیشرفت سریع و برطرف شدن موانع راهش سخن گفته شده و در مجموع این خطبه شعاع تابناکی بر مسئله توحید و نبوّت افکنده شده است.

الحمد للّه العلیّ عن شبه المخلوقین،الغالب لمقال الواصفین،الظّاهر بعجائب تدبیره للنّاظرین،و الباطن بجلال عزّته عن فکر المتوهّمین، العالم بلا اکتساب و لا ازدیاد،و لا علم مستفاد،المقدّر لجمیع الأمور بلا رویّة و لا ضمیر،الّذی لا تغشاه الظّلم،و لا یستضیء بالأنوار،و لا یرهقه لیل،و لا یجری علیه نهار لیس إدراکه بالإبصار،و لا علمه بالإخبار.

*** و منها فی ذکر النبی صلّی اللّه علیه و اله:

أرسله بالضّیاء،و قدّمه فی الاصطفاء،فرتق به المفاتق،و ساور به المغالب،و ذلّل به الصّعوبة،و سهّل به الحزونة،حتّی سرّح الضّلال،عن یمین و شمال.

ترجمه

حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که از شباهت به مخلوقات،برتر، و از وصف واصفان،والاتر است.به وسیله تدبیر شگفت آورش بر همه ناظران آشکار است و با جلال عزّتش کنه ذاتش بر همه اندیشمندان پنهان.خداوندی که عالم است بی آنکه معلوماتش اکتسابی باشد یا فزونی گیرد و یا آن را از کسی فرا گرفته باشد.خداوندی که همه امور را اندازه گیری کرده،بی آنکه نیاز به تفکّر و یا رجوع به ضمیر و وجدان داشته باشد.خدایی که تاریکیها پوششی بر او نمی افکند و از نور و روشنایی بهره نمی گیرد.شب او را نمی پوشاند و روشنایی روز بر او نمی گذرد.نه درک او از اشیا،با حسّ بینایی(و چشم ظاهری)است و نه علم و دانش وی از طریق خبرگیری.

در بخش دیگری از این خطبه سخن از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به میان آمده، می فرماید:«خداوند او را با نور و روشنایی فرستاد و برگزید و بر همه مقدّم داشت،جدائی ها و پراکندگی ها را به وسیله او پیوند داد(و اتحاد و الفت ایجاد کرد)و با او بر زورمندان چیره شد.مشکلات را به وسیله او آسان و ناهمواریها را به دست او هموار ساخت تا آنجا که ضلالت و گمراهی را از راست و چپ(و از هر سو)به عقب راند.»

شرح و تفسیر: بخشی از اوصاف خداوند و پیامبرش

بخشی از اوصاف خداوند و پیامبرش

امام علیه السّلام در بخش اوّل این خطبه که پیرامون صفات جمال و جلال حق سخن می گوید،به دوازده وصف از اوصاف الهی اشاره می کند:

نخست در چهار وصف نخستین می فرماید:«حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که از شباهت به مخلوقات،برتر و از وصف واصفان،والاتر است.به وسیله تدبیر شگفت آورش بر همه ناظران آشکار است و با جلال عزّتش کنه ذاتش بر همه متفکّران پنهان»؛ (الحمد للّه العلیّ عن شبه المخلوقین، الغالب لمقال الواصفین،الظّاهر بعجائب تدبیره للنّاظرین،و الباطن بجلال عزّته عن فکر المتوهّمین ⁽¹⁾) .

همان گونه که در گذشته نیز اشاره شده،ذات پاک خداوند نامتناهی است و بدیهی است مخلوقاتش که همه چیزشان محدود و متناهی است،قادر بر درک کنه ذاتش نباشند،بنابراین تنها از طریق آثار شگفت انگیزی که در پهنه جهان هستی از او نمایان است به ذات او پی می بریم،لذا اگر می گوییم خدا از همه چیز

آشکارتر و از همه چیز پنهان تر است ناظر به همین دو جنبه است؛از نظر آثار علم و قدرتش کاملا آشکار و از نظر کنه ذاتش مخفی و پنهان است.

در ادامه این سخن به پنجمین و ششمین وصف پرداخته می فرماید:

«خداوندی که عالم است بی آنکه معلوماتش اکتسابی باشد یا فزونی گیرد و یا آن را از کسی فراگرفته باشد.خداوندی که همه امور را اندازه گیری کرده،بی آنکه نیاز به تفکّر و یا رجوع به ضمیر و وجدان داشته باشد»؛ (العالم بلا اکتساب و لا ازدیاد،و لا علم مستفاد،المقدّر لجمیع الأمور بلا رویّة و لا ضمیر) .

بی شک علم خدا مانند ذاتش بی پایان است،بنابراین نه نیازی به اکتساب دارد و نه فراگیری از دیگری.این امور مربوط به کسانی است که علم محدودی دارد و از سه راه بر آن می افزایند:گاهی از طریق تجربه و مانند آن،گاه به سبب تأثیر علوم در یکدیگر و انتقال از مسئله ای به مسئله دیگر و گاه از طریق درس خواندن و فراگیری از دیگران؛امّا آن کس که علمی بی پایان دارد از همه این امور بی نیاز است.

همچنین او برای آفرینش مخلوقات و اندازه گیری دقیق هر موجود از نظر کمیّت و کیفیّت و قوانین حاکم بر آن نه نیاز به اندیشیدن دارد،نه رجوع به وجدان.به خلاف انسانهایی که دست به اختراع و ابداع چیزی می زنند که گاه باید سالها بیندیشند و مطالعه کنند و از معلومات و تجربیات خود کمک بگیرند تا موفق به ابداع چیزی شوند.

سپس در هفتمین و هشتمین وصف می افزاید:«خدایی که تاریکیها ستر و پوششی بر او نمی افکند و از نور و روشنایی بهره نمی گیرد»؛ (الّذی لا تغشاه الظّلم،و لا یستضیء بالأنوار) .

آنگاه برای تکمیل و توضیح همین مطلب به سراغ نهمین و دهمین وصف رفته،می فرماید:«شب او را نمی پوشاند و روشنایی روز بر او نمی گذرد(و به بیان

دیگر:شب و روز برای او متصوّر نیست)»؛ (و لا یرهقه ⁽¹⁾لیل،و لا یجری علیه نهار) .

این تعبیرات ممکن است اشاره به این سند باشد که ذات پاکش از طریق آثار همیشه آشکار است و شب و روز تفاوتی در این امر ایجاد نمی کند و یا اشاره به این باشد که او برای مشاهده و احاطه علمی به اشیا نیاز به نور و روشنایی ندارد آن گونه که انسانها نیاز دارند.»

یازدهمین و دوازدهمین وصف نیز تکمیل و توضیح دیگری بر اوصاف پیشین است،می فرماید:«نه درک او از اشیاء با حسّ بینایی است و نه علم و دانش وی از طریق خبرگیری است»؛ (لیس إدراکه بالإبصار،و لا علمه بالإخبار) .

زیرا این امور مربوط به جسم و جسمانیات و صاحبان علوم ناقص و محدود است؛او نه از قبیل جسم و جسمانیات است و نه محدودیتی در احاطه علمی اوست.

در اینجا این سؤال پیش می آید که چرا امام علیه السّلام در خطبه های متعدّد بر همین مضامین تکیه و تأکید می کند و بر این امر اصرار دارد که علم خداوند نیازی به هیچ یک از اموری که در بالا گفته شد ندارد؛این همه تأکید برای چیست؟

در پاسخ این سؤال می گوییم:یکی از مشکلات عظیم در شناخت و معرفت پروردگار مسئله مقایسه او با مخلوقات است،زیرا در همه عمر خود سروکار با مخلوقات دارد،همه چیز را با معیار آن می سنجد.مخلوقاتی که همه چیزش محدود است؛ علم،قدرت،زمان،مکان،درک و شهود او همه و همه محدود،ناپایدار و فناپذیر است.هنگامی که سخن از معرفت پروردگار به میان می آید آگاهانه یا ناخودآگاه همان مقیاسها را به کار می گیرد و در درّه هولناک تشبیه سقوط می کند،از این رو این معلم بزرگ معرفة اللّه پی درپی هشدار می دهد که بر لب پرتگاه نروید و خدا را با خود به هیچ یک از مخلوقات مقایسه نکنید که از معرفة اللّه دور خواهید شد و اوهامی را در مغز خود پرورش می دهید و می پرستید.

حدیث معروف امام باقر علیه السّلام:«کلّ ما میّزتموه بأوهامکم فی أدقّ معانیه مخلوق مصنوع مثلکم مردود إلیکم؛»آنچه با فکر و پندار خود با دقیق ترین مفاهیم در ذهن خویش(درباره خدا)ترسیم می کنید مخلوق و ساخته شما و همانند خودتان است و به سوی شما باز می گردد» ⁽¹⁾اشاره زیبایی به همین مطلب است.

لذا ائمّه اهل بیت علیهم السّلام همواره مراقب اصحاب و یاران و پیروان خود بودند که گرفتار و تشبیه یا تعطیل نشوند،در حالی که این گرفتاری برای گروهی که از آنها پیروی نکردند بسیار فراوان و آشکار است.

اعتقاد به جسمیّت خداوند و تشبیه او با مخلوقات،اعتقاد به امکان رؤیت و مشاهده حسّی در دنیا و لااقل در آخرت که غالبا به آن پایبند هستند،از این قسم انحرافات خطرناک است.

در بخش دیگر این خطبه که مرحوم سیّد رضی تحت عنوان«و منها فی ذکر النّبی صلّی اللّه علیه و اله»آورده،امام علیه السّلام سخن کوتاه و بسیار پرمعنایی درباره پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله دارد و هفت وصف از اوصاف پیامبر را که نشان دهنده مقام والا و اصلاحات گسترده او در جامعه اسلامی است،بیان می کند.می فرماید:«خداوند او را با نور و روشنایی فرستاد و برگزید و بر همه مقدّم داشت،پارگیها و پراکندگیها را به وسیله او پیوند داد(و اتّحاد و الفت ایجاد کرد)و با او بر زورمندان چیره شد.

مشکلات را به وسیله او آسان و ناهمواریها را به دست او هموار ساخت تا آنجا که ضلالت و گمراهی را از راست و چپ(و از هر سو)به عقب راند»؛ (أرسله بالضّیاء،و قدّمه فی الاصطفاء،فرتق ⁽²⁾به المفاتق ⁽³⁾و ساور ⁽⁴⁾به المغالب،و ذلّل به

الصّعوبة،و سهّل به الحزونة ⁽¹⁾،حتّی سرّح ⁽²⁾الضّلال عن یمین و شمال) .

منظور از«ضیاء»یکی از چند احتمال ذیل است:نور ایمان،علم،قرآن،وحی و یا همه اینها؛یعنی خداوند پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله را با نور وحی و قرآن و ایمان مبعوث کرد تا جهان را به وسیله آن روشن سازد.

جمله «و قدّمه فی الاصطفاء» ممکن است اشاره به خاتمیّت پیامبر اکرم باشد (زیرا اگر خاتم نباشد مفهومش این است که آیینی برتر از آیین او در آینده خواهد آمد)و یا اشاره به برتری او بر همه انبیا و خلق جهان است.به هرحال دلیل بر این است که آیینش از همه آیینها کامل تر است.منظور از«مفاتق»(پارگیها و بریدگیها)اختلافات گسترده ای است که در محیط عربستان وجود داشت و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به آنها پایان داد و همه را زیر پرچم توحید متّحد ساخت.

جمله «و ساور به المغالب» اشاره به کوتاه کردن دست ظالمان و زورمندان از گریبان مستضعفان و محرومان است که به برکت ظهور اسلام به وقوع پیوست و همه آنها در برابر قدرت این آیین سر تسلیم فرود آوردند.

برطرف ساختن مشکلات و هموار ساختن ناهمواریها (ذلّل به الصّعوبة) می تواند اشاره به حلّ مشکلات معنوی و عقیدتی و اخلاقی باشد یا مشکلات مادی و اجتماعی و یا همه اینها که در پرتو ظهورش به وقوع پیوست.

جمله «حتّی سرّح الضّلال عن یمین و شمال» اشاره به پایان گرفتن همه مفاسدی است که در جمله های قبل به آن اشاره شده؛یعنی انواع گمراهیها از چپ و راست و از هر سو به وسیله آن حضرت و آیینش به عقب رانده شدند.

تعبیر به«یمین و شمال»ممکن است اشاره به افراط و تفریطها باشد،یا اشاره به همه راههایی که به فساد منتهی می شود.

به یقین این اصلاحات،مخصوص زمان ظهور پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نبود.اگر امروز هم به تعلیمات و برنامه های اسلام عمل کنیم هم نور وحدت جامعه اسلامی را فرا می گیرد و هم دست زورمندان ظالم کوتاه می گردد و هم سختیها و مشاکل اجتماعی آسان می شود،زیرا اینها همه از آثار تعلیمات الهی است.

---

خطبه 214: صفات درونی پیامبر اکرم و اوصاف دانشمندان و اندرز به تقوا

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یصف جوهر الرّسول،و یصف العلماء،و یعظ بالتّقوی

از خطبه های امام علیه السّلام است که در آن از صفات درونی پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و اوصاف دانشمندان و اندرز به تقوا سخن می گوید. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

همان گونه که اشاره شد این خطبه در واقع از سه بخش تشکیل یافته است:

در بخش نخست بعد از شهادت به عدالت پروردگار به قسمتی از صفات برجسته پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله اشاره شده که نشان می دهد جوهر ذاتی پیامبر از هر نظر جوهر پاکی بوده است و در ضمن اشاره به یاری خداوند و امدادهای الهی نسبت به مطیعان می کند.

در بخش دوم از عالمان ربّانی و صفات برجسته آنها و طرز برخوردشان با

مردم سخن به میان آورده است.

در بخش سوم اندرزهای فراوانی در عباراتی کوتاه و پرمعنا بیان فرموده که عمل به آن مایه پرورش روح تقوا در وجود انسانهاست.

---

بخش اوّل

اشاره

و أشهد أنّه عدل عدل،و حکم فصل،و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله،و سیّد عباده،کلّما نسخ اللّه الخلق فرقتین جعله فی خیرهما،لم یسهم فیه عاهر،و لا ضرب فیه فاجر.

ألاّ و إنّ اللّه سبحانه قد جعل للخیر أهلا،و للحقّ دعائم،و للطّاعة عصما.و إنّ لکم عند کلّ طاعة عونا من اللّه سبحانه یقول علی الألسنة،و یثبّت الأفئدة.فیه،کفاء لمکتف،و شفاء لمشتف.

ترجمه

و گواهی می دهم که خداوند،دادگری است که همواره،دادگری داشته و داوری است که همیشه حق را از باطل جدا ساخته و گواهی می دهم که محمّد بنده و فرستاده او و سرور بندگان اوست.هرزمان خدا انسانها را به دو بخش تقسیم کرده،آن حضرت را در بهترین آن دو قرار داده است(و پیوسته در صلب پدران پاک و رحم مادران پاکدامن بوده است)هیچ ناپاک دامنی در او سهمی نداشت و هیچ فاجری در او دخالت نکرد.آگاه باشید خداوند برای خیر و نیکی، اهلی قرار داده و برای حق،ستونهایی و برای اطاعت فرمانش پاسدارانی و به یقین برای شما در انجام هر طاعتی یار و یاوری از جانب خداوند سبحان خواهد بود که زبانها را گویا می کند و قلبها را ثابت نگه می دارد،به گونه ای که برای آن کس که بخواهد به آن اکتفا کند کافی است و برای آن کس که شفا جوید مایه شفاست.

شرح و تفسیر: نسب پاک پیامبر صلّی اللّه علیه و اله

نسب پاک پیامبر صلّی اللّه علیه و اله

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه-همچون بسیاری از خطبه های دیگر-از شهادتین آغاز می کند(هرچند«واو»در«و أشهد»نشان می دهد که قبل از آن نیز مطالبی بوده است)می فرماید:«و گواهی می دهم که خداوند دادگری است که همواره، دادگری داشته و داوری است که همیشه حق را از باطل جدا می سازد و گواهی می دهم که محمّد بنده و فرستاده او و سرور بندگان اوست»؛ (و أشهد أنّه عدل عدل،و حکم فصل،و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله،و سیّد عباده) .

تعبیر به«عدل»که معنای مصدری دارد برای تأکید است؛یعنی ذات خداوند عین عدالت است و جمله«عدل»که به صورت فعل ماضی،بعد از آن آمده،تأکید دیگری است و«حکم»به معنای داور مفهوم وسیعی دارد که داوری خداوند را در همه زمینه های تکوینی و تشریعی،شامل می شود؛او همواره فصل و جداسازی حق را از باطل داشته و خواهد داشت.

عجب اینکه یکی از شارحان نهج البلاغه(ابن ابی الحدید)ضمیر در«انّه»را به مسئله قضا و قدر باز گردانده و معتقد است قبل از این جمله بوده(و سیّد رضی آن را جدا ساخته است)جمعی از شارحان نیز سخن او را پذیرفته اند،درحالی که جمله «و أشهد أنّ محمّدا عبده» نشان می دهد که شهادت قبلی شهادت مربوط به پروردگار است به علاوه«حکم فصل»از صفات خداست؛نه صفات قضا و قدر. ⁽¹⁾

توصیف پیامبر صلّی اللّه علیه و اله به عبودیّت قبل از رسالت در جمله بالا نشان می دهد که بزرگ ترین افتخار انسان بندگی خداست و تعبیر به«سیّد عباده»(سرور بندگان

خدا)تأکید دیگری است براین معنا.آری!هرچه هست در بندگی پروردگار است.

سپس در ادامه ذکر اوصاف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله،می افزاید:«هرزمان خدا انسانها را به دو بخش تقسیم کرده،آن حضرت را در بهترین آن دو قرار داده است»؛ (کلّما نسخ ⁽¹⁾اللّه الخلق فرقتین جعله فی خیرهما) .

اشاره به اینکه نور وجود آن حضرت که در صلب آدم وجود داشت،پیوسته از صلبی به صلب دیگر منتقل می شد و آنجا که فرزندان متعدّدی از نسلی به وجود می آمدند نور وجود آن حضرت در آن شاخه ای که بهتر بود قرار می گرفت و این راه را از طریق بهترینها پیوسته می پیمود تا در صلب عبد اللّه قرار گرفت و به رحم آمنه منتقل شد.

باز می افزاید:«هیچ ناپاکدامنی در او سهمی نداشت و هیچ فاجری در او دخالت نکرد»؛ (لم یسهم فیه عاهر ⁽²⁾،و لا ضرب فیه فاجر) .

این همان مضمونی است که در زیارت وارث در مورد فرزندزاده پیامبر،امام حسین علیه السّلام آمده است:«أشهد أنّک کنت نورا فی الأصلاب الشّامخة و الأرحام المطهّرة،لم تنجّسک الجاهلیّة بأنجاسها و لم تلبسک المدلهمّات ثیابها؛گواهی می دهم که تو نوری بودی در صلب والای پدران و رحم پاک مادران و هرگز عصر جاهلیّت با تمام آلودگیهایش تو را آلوده نساخت و جامه های سیاه آن بر تو پوشانده نشد». ⁽³⁾