مشخصات کتاب
آیة الله العظمی مکارم شیرازی
شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه
پیام امام
امیرالمؤمنین (علیه السلام)
کلمات قصار
250-166
جلد هفدهم
کتاب برگزیده سال
با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان
اشاره
سر شناسه: مکارم شیرازی، ناصر، 1305-
عنوان قراردادی: نهج البلاغه فارسی - عربی. شرح
عنوان و نام پدیدآور: پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام): شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و اندیشمندان حوزه علمیه قم
مشخصات نشر: قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی، 1397.
مشخصات ظاهری: 456ص.
شابک: 1-6-99801-600-978 (دوره)؛3-13-6335-622-978 (ج17)
وضعیت فهرست نویسی: فیپا.
یادداشت: فارسی - عربی
یادداشت: کتاب حاضر توسط ناشران متفاوت در سال های مختلف منتشر شده است.
یادداشت: چاپ اول
عنوان دیگر: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه
موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --خطبه ها
موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نامه ها
موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --کلمات قصار
موضوع: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نهج البلاغه -- نقد و تفسیر
شناسه افزوده: علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق --نهج البلاغه. شرح
رده بندی کنگره: 1397 7م/38/0422 BP
رده بندی دیویی: 297/9515
شماره کتابشناسی ملی: 5401684
با همکاری دانشمندان محترم حجج اسلام آقایان:
محمد رضا آشتیانی - محمد جواد ارسطا - سید عبدالمهدی توکل
سعید داودی - احمد قدسی
پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) / ج 17
تألیف: آیة الله العظمی مکارم شیرازی و همکاران
تیراژ: 1000 نسخه
نوبت چاپ: اوّل
صفحه و قطع: 456صفحه / وزیری
تاریخ انتشار: 1397
چاپخانه: سلیمانزاده
ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی
با همکاری انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)
شابک: 3-13-6335-622-978
آدرس ناشر: ایران - قم - ابتدای خیابان شهدا - کوچه 22
تلفن : 37732478
فکس: 37840099
www.makarem.ir
بسم الله الرحمن الرحیم
فهرست مطالب
گفتار حکیمانه 166 --- 15
شرح و تفسیر: عیب واقعی این است! --- 16
گفتار حکیمانه 167 --- 19
شرح و تفسیر: مانع بزرگ ترقی ---20
گفتار حکیمانه 168 --- 23
شرح و تفسیر: نزدیکی فرمان مرگ --- 24
گفتار حکیمانه 169 --- 27
شرح و تفسیر: نشانه های حق آشکار است --- 28
گفتار حکیمانه 170 --- 31
شرح و تفسیر: راه نزدیک تر! --- 32
گفتار حکیمانه 171 --- 36
شرح و تفسیر: نتیجه پیمودن راه ناصواب --- 37
گفتار حکیمانه 173 --- 39
شرح و تفسیر: راه شناخت حق --- 44
گفتار حکیمانه 172 --- 39
شرح و تفسیر: خطر جهالت ---40
گفتار حکیمانه 173 --- 43
شرح و تفسیر: راه شناخت حق --- 44
گفتار حکیمانه 174 --- 47
شرح و تفسیر: راه پیروزی بر دشمن --- 48
گفتار حکیمانه 175 --- 53
شرح و تفسیر: راه زدودن ترس و وحشت --- 54
گفتار حکیمانه 176 --- 57
شرح و تفسیر: ابزار ریاست --- 58
گفتار حکیمانه 177 --- 61
شرح و تفسیر: این گونه گنهکار را ادب کن --- 62
گفتار حکیمانه 178 --- 65
شرح و تفسیر: راه زدودن کینه ها --- 66
گفتار حکیمانه 179 --- 69
شرح و تفسیر: نتیجه لجاجت --- 70
نکته: لجاجت و ریشه ها و پیامدهای آن --- 72
گفتار حکیمانه 180 --- 75
شرح و تفسیر: بردگی جاویدان! --- 76
گفتار حکیمانه 181 --- 81
شرح و تفسیر: سرانجام دوراندیشی --- 82
گفتار حکیمانه 182 --- 85
شرح و تفسیر: کجا خاموش باش و کجا سخن بگو --- 86
گفتار حکیمانه 183 --- 89
شرح و تفسیر: ادّعاهای متضاد --- 90
گفتار حکیمانه 184 --- 95
شرح و تفسیر: هیچ گاه در شناخت حق شک نکردم! --- 96
گفتار حکیمانه 185 --- 99
شرح و تفسیر: آنچه می گویم حق است --- 100
گفتار حکیمانه 186 --- 103
شرح و تفسیر: سرنوشت ظالم آغازگر --- 104
گفتار حکیمانه 187 --- 107
شرح و تفسیر: باید آماده بود --- 108
گفتار حکیمانه 188 --- 111
شرح و تفسیر: سرانجام مبارزه با حق --- 112
گفتار حکیمانه 189 --- 115
شرح و تفسیر: بی تابی کشنده است --- 116
نکته: صبر و جزع --- 117
گفتار حکیمانه 190 --- 121
شرح و تفسیر: عذر واهی برای تصدّی خلافت --- 123
گفتار حکیمانه 191 --- 127
شرح و تفسیر: چهره واقعی دنیا و سرانجام دنیاپرستان --- 129
گفتار حکیمانه 192 --- 135
شرح و تفسیر: خزانه دار دیگران بودن --- 136
گفتار حکیمانه 193 --- 141
شرح و تفسیر: کارها را با نشاط آغاز کنید --- 142
گفتار حکیمانه 194 --- 145
شرح و تفسیر: از انتقام بپرهیز --- 146
گفتار حکیمانه 195 --- 151
شرح و تفسیر: پایان کار بخیلان --- 152
گفتار حکیمانه 196 --- 155
شرح و تفسیر: ضررهای عبرت آموز منفعت است --- 156
گفتار حکیمانه 197 --- 159
شرح و تفسیر: راه تحصیل نشاط --- 160
گفتار حکیمانه 198 --- 163
شرح و تفسیر: باطل در لباس حق --- 164
گفتار حکیمانه 199 --- 171
شرح و تفسیر: هیاهوی اوباش --- 173
گفتار حکیمانه 200 --- 177
شرح و تفسیر: غوغاطلبان --- 178
گفتار حکیمانه 201 --- 181
شرح و تفسیر: اجل همچون سپری محافظ است --- 182
گفتار حکیمانه 202 --- 187
شرح و تفسیر: بیعت مشروط! --- 188
گفتار حکیمانه 203 --- 193
شرح و تفسیر: اندرزی بسیار حکیمانه --- 194
گفتار حکیمانه 204 --- 197
شرح و تفسیر: تو نیکی کن هر چند سپاسگزاری نکنند --- 198
نکته: قدردانی از بخشنده نعمت --- 201
گفتار حکیمانه 205 --- 203
شرح و تفسیر: وسعت پیمانه علم --- 204
گفتار حکیمانه 206 --- 207
شرح و تفسیر: دربرابر جاهلان بردبار باش --- 208
گفتار حکیمانه 207 --- 213
شرح و تفسیر: راه تحصیل بردباری --- 214
گفتار حکیمانه 208 --- 219
شرح و تفسیر: شش اندرزناب --- 220
گفتار حکیمانه 209 --- 227
شرح و تفسیر: آینده از آنِ ماست --- 228
گفتار حکیمانه 210 --- 233
شرح و تفسیر: این گونه تقوا پیشه کنید --- 234
گفتار حکیمانه 211 --- 237
شرح و تفسیر: مجموعه اندرزهای گران بها --- 239
گفتار حکیمانه 212 --- 253
شرح و تفسیر: دشمن نیرومند عقل --- 254
گفتار حکیمانه 213 --- 257
شرح و تفسیر: بهترین راه آرامش --- 258
گفتار حکیمانه 214 --- 261
شرح و تفسیر: درخت پرشاخه! --- 262
گفتار حکیمانه 215 --- 265
شرح و تفسیر: ثمره شوم اختلاف --- 266
گفتار حکیمانه 216 --- 269
شرح و تفسیر: رابطه فزونی نعمت و طغیانگری --- 270
گفتار حکیمانه 217 --- 275
شرح و تفسیر: راه شناخت افراد --- 276
گفتار حکیمانه 218 --- 281
شرح و تفسیر: دوستی ناسالم! --- 282
گفتار حکیمانه 219 --- 285
شرح و تفسیر: قربانگاه عقل! --- 286
گفتار حکیمانه 220 --- 289
شرح و تفسیر: سوءظن درباره دوستان ثقه ظلم است --- 290
گفتار حکیمانه 221 --- 293
شرح و تفسیر: بدترین توشه راه آخرت --- 294
گفتار حکیمانه 222 --- 297
شرح و تفسیر: بهترین اعمال کریمان --- 298
گفتار حکیمانه 223 --- 301
شرح و تفسیر: برکات حیا --- 302
نکته ها --- 304
یک اشتباه بزرگ --- 304
چه اموری سبب پاره شدن پرده حیا می شود؟ --- 304
اهمیت حیا در زنان --- 305
گفتار حکیمانه 224 --- 307
شرح و تفسیر: هفت فضیلت مهم اخلاقی --- 308
گفتار حکیمانه 225 --- 321
شرح و تفسیر: حسد، دشمن سلامتی --- 322
گفتار حکیمانه 226 --- 325
شرح و تفسیر: اسیران ذلّت --- 326
گفتار حکیمانه 227 --- 329
شرح و تفسیر: حقیقت ایمان --- 330
گفتار حکیمانه 228 --- 333
شرح و تفسیر: نتایج غم انگیز پنج صفت --- 334
گفتار حکیمانه 229 --- 345
شرح و تفسیر: حیات طیّبه --- 346
گفتار حکیمانه 230 --- 351
شرح و تفسیر: با چنین کسی شریک شوید --- 352
گفتار حکیمانه 231 --- 355
شرح و تفسیر: تفاوت میان عدالت و احسان 232 --- 356
گفتار حکیمانه 232 --- 359
شرح و تفسیر: فزونی پاداش های الهی --- 361
نکته: اهمیت صدقه و کمک به نیازمندان در اسلام --- 364
گفتار حکیمانه 233 --- 367
شرح و تفسیر: آغازگر جنگ نباش! --- 368
نکته: جنگ های تن به تن در تاریخ --- 369
گفتار حکیمانه 234 --- 373
شرح و تفسیر: تفاوت صفات مردان و زنان --- 374
گفتار حکیمانه 235 --- 377
شرح و تفسیر: عاقل کیست؟ --- 379
گفتار حکیمانه 236 --- 383
شرح و تفسیر: پستی دنیا در نظر امام (علیه السلام) --- 384
گفتار حکیمانه 237 --- 387
شرح و تفسیر: عبادت آزادگان و احرار --- 388
نکته: انگیزه های عبادت --- 389
گفتار حکیمانه 238 --- 393
شرح و تفسیر: زنان تربیت نایافته --- 394
گفتار حکیمانه 239 --- 399
شرح و تفسیر: نه سستی و نه پیروی از سخن چین --- 400
گفتار حکیمانه 240 --- 405
شرح و تفسیر: سنگ غصبی، خانه خرابت می کند --- 406
گفتار حکیمانه 241 --- 409
شرح و تفسیر: روز انتقام ظالمان --- 410
گفتار حکیمانه 242 --- 417
شرح و تفسیر: تمام پرده ها را پاره مکن! --- 419
گفتار حکیمانه 243 --- 423
شرح و تفسیر: از جواب های زیاد و دَرهم بپرهیزید --- 424
نکته: آداب پاسخ گفتن --- 425
گفتار حکیمانه 244 --- 427
شرح و تفسیر: راه بقای نعمت ها --- 428
گفتار حکیمانه 245 --- 433
شرح و تفسیر: با افزایش قدرت، حرص کم می شود --- 434
گفتار حکیمانه 246 --- 437
شرح و تفسیر: نعمت ها را از خود رم ندهید! --- 438
گفتار حکیمانه 247 --- 441
شرح و تفسیر: سخاوت، بهترین وسیله ارتباط --- 442
گفتار حکیمانه 248 --- 445
شرح و تفسیر: حُسن ظن مردم را با عمل، تصدیق کن --- 446
نکته: بلای سوءظن و بدبینی --- 447
گفتار حکیمانه 249 --- 449
شرح و تفسیر: برترین اعمال --- 450
گفتار حکیمانه 250 --- 453
شرح و تفسیر: اراده ای برتر از اراده ما! --- 454
گفتار حکیمانه 166
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
لا یُعَابُ الْمَرْءُ بِتَأْخِیرِ حَقِّهِ، إِنَّمَا یُعَابُ مَنْ أَخَذَ مَا لَیْسَ لَهُ.
امام (علیه السلام) فرمود:
برای انسان عیب نیست که حقش به تأخیر افتد. عیب آن است که چیزی را که حقش نیست بگیرد.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: خطیب؛ در کتاب مصادر، این کلام نورانی را از کسانی نقل می کند که قبل از سید رضی می زیستند و یا بعداز او بوده ولی با تفاوتی نقل کرده اند از جمله مرحوم سید بن طاووس در کشف المحجة آن را از رسائل کلینی نقل کرده و شیخ طوسی در امالی و محقق بحرانی در کتاب برهان در ضمن خطبه مفصلی با سندی از حسن بن علی (علیه السلام) آورده است. ابن ابی الحدید می گوید: شاید این سخن در پاسخ سؤال کسی باشد که از آن حضرت پرسید: چرا در مسئله امامت مطالبه حق خود را به تأخیر انداختی؟ و امام (علیه السلام) این پاسخ را به او داد. (مصادرنهج البلاغه، ج 4، ص 141). باید توجه داشت که آنچه در روایت برهان و امالی طوسی آمده از شخص امام حسن (علیه السلام) است نه از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) هرچند به نظر می رسد این سخنان حکمت آمیز از آن منبع زلال پرفیض جوشیده باشد.
شرح و تفسیر: عیب واقعی این است!
همان گونه که در سند اشاره شد - و در بعضی از روایات آمده است - امام (علیه السلام) این سخن حکمت آمیز را در پاسخ کسی می گوید که از آن حضرت پرسید: چرا شما در امر امامت در گرفتن حق خود شتاب نکردید؟ امام (علیه السلام) در پاسخ می فرماید: «برای انسان عیب نیست که حقش به تأخیر افتد. عیب آن است که چیزی را که حقش نیست بگیرد»؛ (لا یُعَابُ الْمَرْءُ بِتَأْخِیرِ حَقِّهِ، إِنَّمَا یُعَابُ مَنْ أَخَذَ مَا لَیْسَ لَهُ).
البته شک نیست که تأخیر امام (علیه السلام) در مسئله امامت - که از یک سو نص رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) درباره خلافت آن حضرت در داستان غدیر و غیر آن بود و از سوی دیگر افضلیت امام (علیه السلام) نسبت به تمام صحابه که جای انکار برای هیچ فرد منصفی ندارد ایجاب می کرد که آن حضرت خلیفه بلافصل پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشد - بدین علت بود که آن حضرت در مسئله امامت، حق خود را که در واقع حق مسلمانان است مطالبه کرد؛ اما مخالفان دست به دست هم دادند و او را از رسیدن به آن حق محروم کردند، بنابراین ایراد کسانی که می گویند: «امامت حق شخصی نبود که حضرت از آن چشم بپوشد، بلکه حق مردم بود و تأخیر در مطالبه چنین حقی روا نیست» پاسخش روشن است و آن این که تأخیر مزبور در واقع از ناحیه امام (علیه السلام) نبود، بلکه از ناحیه کسانی بود که سال ها برای رسیدن به آن نقشه ها
کشیده بودند و حتی زمانی که رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) می خواست در آستانه وداع با دار دنیا نامه ای بنگارد و این حق را تثبیت کند آن ها مانع شده و نسبت های بسیار ناروایی به ساحت قدس پیامبر (صلی الله علیه و آله) دادند که داستان اسف انگیزش در تمام کتاب های اهل سنت و شیعه آمده است.
مقایسه این دو با یکدیگر (تأخیر حق و گرفتن ناحق) و ترجیح اولی بر دومی کاملاً روشن است، زیرا گرفتن ناحق گناه قطعی است در حالی که تأخیر حق چه شخصی باشد و توسط خود انسان تأخیر بیفتد و چه حق مردم باشد و توسط دشمنان به تأخیر افتد، چیزی نیست که عیب به شمار آید.
در نامه 28 از نامه های امام (علیه السلام) نیز جمله ای شبیه این جمله حکیمانه گذشت، حضرت در پاسخ معاویه که گفت: تو را همچون شتری که افسار زده بودند و می کشیدند برای بیعت بردند، فرمود: «به خدا سوگند! تو می خواستی با این گفتارت مرا نکوهش کنی؛ اما ناخودآگاه مدح کردی و ثنا گفتی. می خواستی رسوا کنی اما خودت رسوا شدی «وَ ما عَلَی الْمُسْلِمِ مِنْ غَضاضَةٍ فی أنْ یَکُونَ مَظْلُوماً مَالَمْ یَکُنْ شاکّاً فی دینِهِ، وَ لا مُرْتاباً بِیَقِینِهِ؛ برای یک مسلمان عیب نیست که مظلوم واقع شود مادام که در دین خود تردید نداشته باشد و یقینش آمیخته با شک نگردد».
سید بن طاووس؛ در کتاب کشف المحجة از رسائل مرحوم کلینی نقل می کند که امیرمؤمنان علی (علیه السلام) به درخواست جمعی از مردم نامه ای درباره مسائل مربوط به خلافت پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) مرقوم داشت؛ نامه ای بسیار طولانی و پرمعنا و روشن و شفاف و دستور داد برای رفع هرگونه ابهام در این مسئله، آن را در هر روز جمعه در برابر مردم بخوانند و ده نفر از یاران سرشناس و معروف و باشخصیت بر آن گواهی دهند، و در ضمنِ آن نامه همین جمله مورد بحث آمده است.
سزاوار است کسانی که می خواهند به اعماق مسئله خلافت برسند و پی به کارهای ناروایی ببرند که در این زمینه پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) انجام شد و مظلومیت علی (علیه السلام) را دریابند این نامه را به دقت بخوانند تا بدانند چگونه گروهی هماهنگ حق را از مسیرش منحرف ساختند و مسلمانان را به چه شکلی گرفتار کردند.(1)
1) ر.ک: بحارالانوار، ج 30، ص7 به بعد.
گفتار حکیمانه 167
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
الإِعْجَابُ یَمْنَعُ الاِزْدِیَادَ.
امام (علیه السلام) فرمود:
خودپسندی مانع (بزرگ) ترقی است.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: اسناد دیگر این کلام حکمت آمیز به گفته مرحوم خطیب در کتاب مصادر، غرر و درر آمدی است که در آنبه جای لفظ «اِعْجاب» «العُجب» آمده است و زمخشری نیز در کتاب ربیع الابرار با تفاوتی آن را نقل کرده یعنی به جای «یَمْنَعُ الاْزدِیادَ» «یَمْنَعُ مِنَ الاْزْدیادِ» ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 141).
شرح و تفسیر: مانع بزرگ ترقی
امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه اشاره به یکی از مهم ترین آثار سوء خودپسندی کرده، می فرماید: «خودپسندی مانع (بزرگ) ترقی است»؛ (الإِعْجَابُ یَمْنَعُ الاِزْدِیَادَ).
ریشه خودپسندی حب ذات افراطی است، آن گونه که انسان نقطه های مثبت خود را بزرگ تر از آنچه هست می بیند و نقطه های ضعف را هیچ گاه نمی بیند و یا کمتر از آنچه هست می بیند و در واقع خودپسندی و اعجاب به نفس یکی از حجاب ها و موانع شناخت و معرفت است.
نخستین اثر آن این است که انسان را از پیشرفت و تکامل بازمی دارد، زیرا انسان تا زمانی که خود را ناقص می بیند، برای پیشرفت تلاش می کند. آن روز که خود را کامل دانست متوقف می شود.
در حکمت 38 و همچنین 150 نیز اشاره ای به آثار سوء این رذیله اخلاقی شده بود تا آن جا که امام (علیه السلام) در حکمت 38 فرمود: «وَ أَوْحَشُ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ؛ بدترین تنهایی خودبینی است».
این اثر سوء دیگر است: افراد خودپسند دوستان خود را از دست می دهند و در زندگی تنها و منزوی می شوند، زیرا لازمه خودپسندی خودبرتربینی و فخرفروشی است و این چیزی است که مردم آن را تحمل نمی کنند.
در روایات اسلامی اشارات گسترده ای به آثار سوء عُجب شده است؛ امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «إنَّ اللهَ عَلِمَ أنَّ الذَّنْبَ خَیْرٌ لِلْمُؤمِنِ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَوْلا ذلِکَ ما ابْتُلِیَ مُؤْمِنٌ بِذَنْبٍ أبدآ؛ خدا می داند که (حتی) گناه برای مؤمن از عُجب بهتر است (زیرا گناه، او را به نقایص خود آشنا می سازد و به درگاه خدا می رود، توبه می کند و راه تکامل را می پوید) و اگر چنین نبود هیچ گاه مؤمن به گناهی آلوده نمی شد».(1)
در حدیث دیگری از همان امام (علیه السلام) می خوانیم: «مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَکَ؛ کسی که گرفتار خودپسندی شود هلاک می شود».(2)
از دیگر آثار سوء عُجب و خودپسندی این است که گاه اعمال زشت خود را نیک و صفات رذیله خویش را حسنه می پندارد و این بلای بزرگی برای او می شود؛ نه به اصلاح خویشتن می پردازد و نه از گناهان خود توبه می کند.
باز در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است: «الرَّجُلُ یَعْمَلُ الْعَمَلَ وَ هُوَ خائِفٌ مُشْفِقٌ ثُمَّ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الْبِرِّ فَیَدْخُلُهُ شِبْهُ الْعُجْبِ بِهِ فَقالَ: هُوَ فی حالِهِ الأُولی وَ هُوَ خائِفٌ أحْسَنُ حالاً مِنْهُ فی حالِ عُجْبِهِ؛ انسان گاهی عملی انجام می دهد و از آن بیمناک و ترسان است (چون می داند یا احتمال می دهد کار خلافی بوده) سپس کار نیکی انجام می دهد و عُجب پیدا می کند. امام (علیه السلام) فرمود: این شخص در حالت اول که خائف است حالش بهتر از حالت دوم است که اعجاب به نفس دارد».(3)
در ذیل حکمت 46 نیز احادیثی دراین باره آورده ایم.
نقطه مقابل عُجب، خودکم بینی و تواضع و فروتنی است که سبب می شود انسان درصدد اصلاح خویش و رفع نقایص از وجود خود برآید و به یقین
خداوند به چنین بندگانی نیز کمک خواهد کرد.
سعدی در این زمینه مثال زیبا و پرمعنایی زده است:
یکی قطره باران ز ابری چکید *** خجل شد چو پهنای دریا بدید
که جائی که دریاست من کیستم *** گر او هست حقا که من نیستم
چو خود را به چشم حقارت بدید *** صدف در کنارش به جان پرورید
سپهرش به جایی رسانید کار *** که شد نامور لؤلؤ شاهوار
بلندی از آن یافت کو پست شد *** دَرِ نیستی کوفت تا هست شد
این سخن را با سخنی از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) خاتمه می دهیم: یکی از وصایای آن حضرت به علی (علیه السلام) این بود: «یا عَلِیُّ ثَلاثٌ مُهْلِکاتٌ: شُحٌّ مُطاعٌ وَ هویً مُتَّبَعٌ وَ إعْجابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ؛ سه چیز است که انسان را هلاک می کند: بخلی که انسان از آن پیروی کند و هوای نفس که شخص در برابر آن تسلیم گردد و اعجاب به نفس».(1)
1) . وسائل الشیعه، ج 1، ص 102.
گفتار حکیمانه 168
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
الأَمْرُ قَرِیبٌ وَ الإِصْطِحَابُ قَلِیلٌ.
امام (علیه السلام) فرمود:
فرمان مرگ نزدیک است و مدت همراهی (با دنیا) کوتاه.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: تنها مدرکی که غیر از نهج البلاغه در سند این کلام حکمت آمیز در کتاب مصادر آمده، غرر آمدی است که آن را همراه کلمات حکمت آمیز دیگری آورده است: پیش از آن جمله «الْعِلْمُ دَلیلٌ» و بعد از آن «الْمُنافِقُ مُریبٌ»(مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 141). آنچه ما در غرر یافتیم چنین است: «هَوِّنْ عَلَیْکَ فَإِنَّ الاْمْرَ قَریبٌ وَ الإِسْتِصْحابَ قَلیلٌ وَ الْمَقامَ یَسیرٌ؛ در امور دنیا آسان بگیر! چون مرگ نزدیک است و مدت همراهی (با مردم و مواهب دنیا) کوتاه و توقفدر آن کم».
شرح و تفسیر: نزدیکی فرمان مرگ
امام (علیه السلام) درباره کوتاهی عمر انسان در دنیا می فرماید: «فرمان مرگ نزدیک است و مدّت همراهی (با مردم و مواهب دنیا) کوتاه»؛ (الأَمْرُ قَرِیبٌ وَ الاِصْطِحَابُ قَلِیلٌ).
واژه «امر» اشاره به پایان زندگی و فرارسیدن مرگ است، همان گونه در آیه 14 سوره حدید آمده است: (وَ غَرَّتْکُمُ الأَمَانِیُّ حَتَّی جَآءَ أَمْرُ اللهِ)؛ «و آرزوهای دورودراز شما را فریب داد تا فرمان خدا رسید».
«اصطحاب» به معنای همراه و همنشین بودن با مردم دنیا یا با مواهب و نعمت های حیات است.
این حقیقتی است که همگان آن را می دانیم و آثار آن را همه روز با چشم مشاهده می کنیم؛ هر روز پیکر بی جان بعضی از دوستان یا غیر دوستان را می بینیم که بر دوش دیگران به سوی آرامگاهشان حمل می شود. جای خالی بسیاری از دوستان و بستگان و عزیزان در میان ما نمایان است. قبور آن ها در دسترس ماست. غالباً به زیارت قبورشان می رویم و از همه مهم تر در صفحات تاریخ، نام آورانی را ملاحظه می کنیم که در عصر خود چه قدرت و زندگی پرغوغایی داشتند؛ ولی همه چیز به سرعت پایان گرفت و چیزی جز استخوان های پوسیده آن ها در زیر خاک و قصرهای ویران شده شان باقی نمانده است.
با این حال غالباً گرفتار غفلتیم، به پایان زندگی خود نمی اندیشیم، توشه ای مناسب برای سفر پرخوف و خطر آخرت فراهم نمی سازیم. به فرموده امام (علیه السلام) در حکمت 122 «گویی فرمان مرگ برای غیر ما نوشته شده و گویی این مردگانی که با چشم می بینیم مسافرانی هستند که به زودی به سوی ما بازمی گردند»؛ (کَأَنَّ الْمَوْتَ فِیهَا عَلَی غَیْرِنَا کُتِبَ... وَ کَأَنَّ الَّذِی نَرَی مِنَ الأَمْوَاتِ سَفْرٌ عَمَّا قَلِیلٍ إِلَیْنَا رَاجِعُونَ).
به همین دلیل در روایتی که مرحوم کلینی آن را در کتاب کافی از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) در ضمن خطبه ای نقل کرده می خوانیم: «سُئِلَ: أَیُّ الْمُؤْمِنینَ أکْیَسٌ؟؛ از آن حضرت پرسیدند: کدام یک از مؤمنان باهوش ترند؟» فقال: «أکْثَرُهُمْ ذِکْرآ لِلْمَوْتِ وَ أشَدُّهُمْ لَهُ اسْتِعْدادآ؛ کسی که بیش از همه به یاد مرگ باشد و کسی که برای آن از همه آماده تر شود».(1)
در حدیث دیگری در همان کتاب شریف از امام علی بن الحسین (علیهما السلام) آمده است که می فرمود: «عَجَبٌ کُلُّ الْعَجَبِ لِمَنْ أنْکَرَ الْمَوْتَ وَ هُوَ یَری مَنْ یَمُوتُ کُلَّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ وَ الْعَجَبُ کُلُّ الْعَجَبِ لِمَنْ أنْکَرَ النَّشْأَةَ الأُخْری وَ هُوَ یَرَی النَّشْأَةَ الأُولی؛ بسیار تعجب است از کسانی که مرگ را (عملاً) انکار می کنند در حالی که هر روز و شب، مردگان را می بینند همچنین بسیار تعجب است از کسانی که جهان آخرت را انکار می کنند در حالی جهان دنیا را می بینند (که نشانه های آخرت در آن بسیار است)».(2)
شاعر می گوید:
فلک ای دوست! ز بس بی حد و بی مَر(3)گردد *** بد و نیک و غم و شادی همه آخر گردد
ز قفای من و تو گِرد جهان را بسیار *** دی و اسفند مه و بهمن و آذر گردد
ماه چون شب شود از جای به جایی حیران *** پی کیخسرو و دارا و سکندر گردد
این سبک خنگ(1)بی آسایشِ بی پا تازد *** وین گران کشتی بی رهبر و لنگر گردد
روز بگذشته خیال است که از نو آید *** فرصت رفته محال است که از سر گردد
کشتزار دل تو کوش که تا سبز شود *** پیش از آن کین رخ گلنار معصفر گردد
زندگی جز نَفَسی نیست غنیمت شمرش *** نیست آمد که همراه نفس برگردد
چرخ بر گرد تو دانی که چه سان می گردد؟ *** همچو شهباز که بر گِرد کبوتر گردد
اندر این نیمه ره، این دیو تو را آخر کار *** سر بپیچاند و خود بر ره دیگر گردد
خوش مکن دل که نگشته است نسیمت ای شمع *** بس نسیم فرح انگیز که صرصر گردد
1) مرکب.
گفتار حکیمانه 169
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
قَدْ أَضَاءَ الصُّبْحُ لِذِی عَیْنَیْنِ.
امام (علیه السلام) فرمود:
صبح برای آنها که دو چشم بینا دارند روشن است.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: در کتاب دستور معالم الحکم (نوشته قاضی القضاعی از علمای قرن پنجم) این حکمت به این صورت آمده است: «ما أوْضَحَ الْحَقُّ لِذی عَیْنَیْنِ» نویسنده مصادر بعد از نقل این سخن از منبع مزبور می گوید: شاید اینروایت بر آنچه در کلام سید رضی آمده است ترجیح داشته باشد. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 142). مرحوم علامه شوشتری در شرح نهج البلاغه خود تصریح می کند که این کلام حکیمانه به عنوان یک ضرب المثل در کتاب امثال میدانی و امثال ابوهلال عسکری آمده است. (بهج الصباغة، ج 14، ص 551) مرحوم شیخ صدوق در کتاب امالی خود این کلام حکمت آمیز را از حضرت در نامه ای که به «شریح» نوشت نقل کرده است: «ما أبْیَنَ الْحَقُّ لِذِی عَیْنَیْنِ» (امالی صدوق، ص 388). در کتب زیاد دیگری نیز این جمله با تعبیرات مختلفی از آن حضرت نقل شده است.
شرح و تفسیر: نشانه های حق آشکار است
این کلام نورانی هشداری است به کسانی که حق را با تمام ظهور و بروز آن فهم نمی کنند امام (علیه السلام) می فرماید: «صبح برای آن ها که دو چشم بینا دارند روشن است»؛ (قَدْ أَضَاءَ الصُّبْحُ لِذِی عَیْنَیْنِ).
اشاره به این که کسانی که چشم بصیرت دارند حق را به خوبی درک می کنند، زیرا نشانه های آن کاملاً آشکار است؛ خواه این حق به معنای ذات پاک پروردگار باشد آن گونه که قرآن مجید می فرماید: (سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الاْفَاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ)؛ «به زودی نشانه های خود را در اطراف عالم و در درون جانشان به آن ها نشان می دهیم تا برای آنان آشکار گردد که او حق است. آیا کافی نیست که پروردگارت بر همه چیز شاهد و گواه است»(1)و یا این که مراد از صبح، قرآن مجید باشد، همان گونه که می فرماید: (قَدْ جَاءَکُمْ مِنَ اللهِ نُورٌ وَ کِتَابٌ مُبِینٌ)؛ «(آری) از طرف خدا نور و کتاب روشنگری به سوی شما آمد».(2)یا این که منظور آیین اسلام وآورنده آن باشد آن گونه که قرآن می فرماید: (لا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنْ الغَیِّ)؛ «اکراهی در قبول دین نیست. (زیرا) راه راست از راه انحرافی روشن شده است»(3)و یا مراد،
رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) باشد همان گونه که خداوند می فرماید: (یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاکَ شَاهِدآ وَ مُبَشِّرآ وَنَذِیرآ * وَ دَاعِیآ إِلَی اللهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرَاجآ مُّنِیرآ)؛ «ای پیامبر! ما تو را گواه فرستادیم و بشارت دهنده و بیم دهنده؛ و تو را دعوت کننده به سوی خدا به فرمان او قرار دادیم و چراغی روشنی بخش».(1)
و یا مقصود، خود حضرت (و امامان اهل بیت (علیهم السلام)) باشد، چنان که در زیارت «جامعه» آمده است: «خَلَقَکُمُ الله أنواراً فَجَعَلَکُمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقینَ حَتّی مَنَّ عَلَیْنا بِکُمْ». و در خطبه 87 نهج البلاغه نیز به این معنا اشاره شده است. یا در نهایت این که ممکن است منظور تمام آنچه گذشت و تمام حقایق عالم هستی باشد.
قرآن مجید در سوره اسراء آیه 72 نیز می فرماید: (وَ مَنْ کَانَ فِی هَذِهِ أَعْمَی فَهُوَ فِی الاْخِرَةِ أَعْمَی وَ أَضَلُّ سَبِیلا)؛ «اما کسی که در این جهان (از دیدن چهره حق) نابینا بوده است در آخرت نیز نابینا و گمراه تر است».
به هر حال این جمله به صورت ضرب المثلی درآمده و واژه «صبح» کنایه از حق و «ذی عَیْنَیْن» کنایه از صاحبان بصیرت و آگاهی و واژه «أضاء» اشاره به ظاهر بودن حق است. حال اگر کسانی گمراه شوند به علّت نابینایی آن هاست، یا این که چشم دارند ولی بر هم می گذارند یا خفاش صفت از دیدن آفتاب حق به شب های تاریک و ظلمانی پناه می برند. آن ها سزاوار هر گونه سرزنش و مجازات اند آن گونه که شاعر پارسی زبان می گوید:
راه است و چاه و دیده بینا و آفتاب *** تا آدمی نگاه کند پیش پای خویش
چندین چراغ دارد و بیراهه می رود *** بگذار تا بیفتد و بیند سزای خویش!
1) احزاب، آیات 45 و 46.
گفتار حکیمانه 170
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
تَرْکُ الذَّنْبِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوبَةِ.
امام (علیه السلام) فرمود:
ترک گناه آسان تر از تقاضای توبه است.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: مرحوم کلینی در جلد دوم کتاب اصول کافی این کلام نورانی را از امام صادق از جدش امیرمؤمنان (علیهما السلام) به این صورت نقل می کند: «تَرْکُ الْخَطِیئَةِ أیْسَرُ مِنْ طَلَبِ التَّوْبَةِ وَ کَمْ مِنْ شَهْوَةِ ساعَةٍ أوْرَثَتْ حُزْنآ طَویلاً وَ الْمَوْتُ فَضَحَ الدُّنْیا فَلَمْ یَتْرُکْ لِذی لُبٍّ فَرَحآ؛ ترک گناه از تقاضای توبه آسان تر است و چه بسیار ساعتی شهوت رانی که اندوه طولانی به دنبال دارد و مرگ چهره نازیبای دنیا را آشکار کرده و برای هیچ عاقلی شادی نگذاشته است». (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 142).
شرح و تفسیر: راه نزدیک تر!
حضرت علی (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه نکته مهمی را در مورد ترک گناه و مقایسه آن با توبه از گناه بیان کرده، می فرماید: «ترک گناه آسان تر از تقاضای توبه است»؛ (تَرْکُ الذَّنْبِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوبةِ(1).
این نکته دلایل زیادی دارد، از یک سو ممکن است انسان پس از ارتکاب گناه توفیق توبه نیابد و از دنیا برود به خصوص اگر توبه را به تأخیر بیندازد آن گونه که سیره بسیاری از غافلان است.
از سوی دیگر توبه شرایط زیادی دارد: پشیمانی قطعی از گناه و تصمیم بر ترک در آینده و پرداخت حق الناس و قضای عبادات و پرداخت کفاره، اگر عملی است که دارای قضا و کفاره بوده مانند ترک روزه واجب، و جبران کردن خطاهای گذشته با اعمال صالح آینده، زیرا در قرآن مجید بارها بعد ازجمله «تابُوا» واژه «اَصْلَحُوا» ذکر شده است.(2)
از همه این ها گذشته گناه در روح انسان رسوباتی از خود به جای می گذارد که برطرف ساختن آن بسیار مشکل است و درست به این می ماند که به کسی بگویند: مراقب باش بدنت مجروح نشود و دست و پایت نشکند. او بگوید: مهم
نیست اگرمجروح شد مداوا می کنم و اگر شکست به شکسته بند مراجعه می نمایم؛ در حالی که بعد از مداوای جراحات و استخوان های شکسته آثاری از آن در ظاهر یا در باطن باقی می ماند که گاه تا آخر عمر همراه انسان است.
مرحوم علامه مجلسی در روضه بحارالانوار در حدیث معروف «هشام بن حکم» از امام موسی بن جعفر (علیه السلام) جمله ای از حضرت مسیح (علیه السلام) نقل می کند و آن جمله این است: «بِحَقٍّ أقُولُ لَکُمْ إنَّ مَنْ لَیْسَ عَلَیْهِ دَیْنٌ مِنَ النّاسِ أرْوَحُ وَ أقَلُّ هَمّاً مِمَّنْ عَلَیْهِ دَیْنٌ وَ إنْ أحْسَنَ الْقَضاءَ وَ کَذلِکَ مَنْ لَمْ یَعْمَلِ الْخَطیئَةِ أرْوَحُ هَمّاً (مِمَّنْ) عَمِلَ الْخَطیئَةَ وَ إنْ أخْلَصَ التَّوْبَةَ وَ أنابَ؛ به حق برای شما می گویم. کسی که بدهی به مردم ندارد راحت تر و کم غصه تر است از کسی که دینی بر ذمه اوست، هر چند می تواند به خوبی آن را ادا کند. همین گونه کسی که گناهی نکرده راحت تر و کم اندوه تر است از کسی که مرتکب گناهی شده، هر چند توبه خالصانه ای بعد از آن کند و به سوی خدا بازگردد».(1)
مرحوم کلینی در کافی و مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار داستان جالبی از عابدی از بنی اسرائیل نقل می کنند که ذکر آن در این جا بسیار مناسب است.
در این حدیث امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «مرد عابدی در بنی اسرائیل بود که هرگز مرتکب خلافی در امور دنیا نشده بود (و گناهی نکرده بود) به گونه ای که ابلیس از دست او ناراحت شد و فریاد کشید و لشکرش نزد او حاضر شدند. ابلیس گفت: چه کسی می تواند برای من این عابد را گمراه سازد؟ یکی از آن ها گفت: من آماده ام. ابلیس گفت: از کدام راه به سراغ او می روی؟ گفت: از راه زنان (و شهوت جنسی که بسیار نیرومند است). ابلیس گفت: کار تو نیست، این عابد مسائل مربوط به زنان را تجربه نکرده است. دیگری از شیاطین گفت: من آمادگی دارم. ابلیس گفت: چگونه به سراغ او می روی؟ گفت: به وسیله شراب و لذات.
1) بحارالانوار، ج 75، ص 307، ح 1.
ابلیس گفت: کار تو نیست او علاقه ای به این امور ندارد. سومی گفت: من آماده ام (که او را گمراه سازم). ابلیس گفت: از چه راهی به سراغ او می روی؟ گفت: از طریق کارهای نیک (و عبادت!) ابلیس پسندید گفت: برو، این کار از تو ساخته است. او به صومعه عابد رفت و در برابر او ایستاد و مشغول نماز شد. عابد از عبادت خسته می شد و می خوابید ولی آن شیطان چشمش به خواب نمی رفت، عابد استراحت می کرد ولی شیطان استراحت نمی کرد. عابد در حالی که خود را در برابر او قاصر و عمل خود را کوچک می دید گفت: ای بنده خدا! از چه راهی این همه قدرت و قوت بر نماز و عبادت پیدا کردی؟ شیطان جوابش را نداد. بار دوم و بار سوم تکرار کرد. شیطان در جواب او گفت: ای بنده خدا! گناهی از من سرزده و من از آن توبه کردم هر زمان که گناه به خاطرم می آید قوتی بر نماز پیدا می کنم. عابد گفت: اگر چنین است گناهت را به من بگو تا من هم انجام دهم و توبه کنم و هرگاه چنین کردم (و گناه به خاطرم آمد) قوت بر نماز پیدا کنم.
شیطان به او گفت: به شهر برو (در محله بدنام) و سراغ فلان زن آلوده را بگیر، دو درهم به او بده و مرتکب گناه شو. عابد گفت: من دو درهم ندارم اصلاً نمی دانم دو درهم چیست؟! شیطان دو درهم از زیر پای خود درآورد و به او داد. مرد عابد (ساده لوح) با همان لباس عبادت وارد شهر شد و سراغ منزل آن زن آلوده را گرفت. مردم او را راهنمایی کردند و تصورشان این بود که آمده است او را موعظه کند تا دست از کار زشت بردارد. فرد عابد به سراغ آن زن رفت، دو درهم را نزد او افکند و گفت: برخیز! برخاست و داخل منزلش شد و به عابد گفت: داخل شو. آن گاه گفت: تو با وضع و هیئتی به سراغ من آمده ای که هیچ کس به این صورت به سراغ من نمی آید (با لباس عابدان و پارسایان آمده ای) بگو ببینم چه خبر است؟ عابد جریان را به طور کامل برای آن زن تعریف کرد. آن زن گفت : «إنَّ تَرْکَ الذَّنْبِ أهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوْبَةِ وَ لَیْسَ کُلُّ مَنْ طَلَبَ التَّوْبَةَ وَجَدَها؛ ترک گناه
آسان تر از تقاضای توبه است و تمام کسانی که تقاضای توبه می کنند ممکن است موفق به توبه نشوند». سپس افزود: تصور می کنم فردی که این دستور را به تو داده شیطانی بوده که در برابر تو به صورت عابدی ظاهر شده است. برگرد که من هرگز تسلیم خواسته تو نخواهم شد.
مرد عابد (از خواب غفلت بیدار شد و) بازگشت (و اثری از آن شیطان ندید) اتفاقاً آن زن بدکاره آن شب از دنیا رفت و مردم دیدند که بر در خانه او نوشته شده است: در تشییع جنازه این زن حاضر شوید که از اهل بهشت است. مردم به شک افتادند سه روز دست نگه داشته و او را دفن نکردند، چون در کار او حیران بودند. خداوند به پیامبر آن زمان یعنی «موسی بن عمران» وحی فرستاد که به سراغ فلان زن برو نماز بر او بخوان و به مردم بگو که در این نماز شرکت کنند که من او را بخشیدم و بهشت را بر او واجب کردم، زیرا فلان بنده عابد مرا از گناه بازداشت.(1)
1) بحارالانوار، ج 8، ص 384، ح 584.
گفتار حکیمانه 171
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
کَمْ مِنْ أَکْلَةٍ مَنَعَتْ أَکَلاتٍ.
امام (علیه السلام) فرمود:
بسیار می شود که یک وعده غذا (ی نامناسب) از وعده های فراوان غذا (ی خوب) جلوگیری می کند.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: به گفته خطیب؛ در کتاب مصادر این جمله حکمت آمیز را جمعی که قبل از سید رضی یا بعد از او بوده اند با اختلافی نقل کرده اند که نشان می دهد منبعی غیر از نهج البلاغه در دست داشته اند؛ از جمله جاحظ(متوفای 255) در کتاب بخلاء آن را چنین نقل می کند: «قالَ عَلِیُّ بْنُ أبیطالبٍ: قَلَّ ما أدْبَرَ شَیْءٌ فَأقْبَلَ وَ قالُوا: رُبَّ أکْلَةٍ مَنَعَتْ أکَلاتٍ؛ کمتر می شود که چیزی پشت کند و باز برگردد و گفته اند چه بسا یک وعده غذا(غذای نامناسب) انسان را از غذاهای فراوان (خوبی) باز دارد». (تعبیر قالوا نشان می دهد که این جمله ضرب المثلی قبل از امام (علیه السلام) بوده است و امام (علیه السلام) آن را نقل فرموده، هر چند نویسنده مصادر این سخن را نپذیرفته است). (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 142). اضافه بر این علی بن محمد اللیثی (متوفای قرن 6) آن را در کتاب عیون الحکم و المواعظ، ص 103 باتفاوتی ذکر کرده است.
شرح و تفسیر: نتیجه پیمودن راه ناصواب
امام (علیه السلام) در این کلام حکیمانه به نکته ای اشاره می کند که در همه شئون زندگی ساری و جاری است می فرماید: «بسیار می شود که یک وعده غذا (ی نامناسب) از وعده های فراوان غذا (ی خوب) جلوگیری می کند»؛ (کَمْ مِنْ أَکْلَةٍ مَنَعَتْ أَکَلاتٍ).
گاهی انسان غذایی را که دوست دارد، بیش از حد تناول می کند و بیمار می شود و روزهای متوالی یا میل به غذا ندارد و یا این که طبیب، او را از غذاهای مختلف چرب و شیرین بازمی دارد، بنابراین در هیچ کاری نباید افراط کرد که این افراط ممکن است او را از همان کار در آینده به کلی بازدارد.
این سخن ضرب المثلی است برای تمام کسانی که راه افراط را پیش می گیرند؛ مثلاً کسی که آن قدر در دوستی پافشاری می کند که آن دوست از او منزجر می شود و برای همیشه از وی فاصله می گیرد و یا این که دیگری را آن قدر به عبادت دعوت می کند که برای همیشه از عبادت بیزار می گردد.
شبیه این سخن گفتار حکیمانه دیگری از آن حضرت است که می فرماید: «کَمْ مِنْ شَهْوَةِ ساعَةٍ أوْرَثَتْ حُزْناً طَویلاً؛ چه بسیار ساعتی هوس رانی که موجب اندوه طولانی (برای سالیان دراز) می شود».(1)
1) کافی، ج 2، ص 451، ح 1.
جمعی از شارحان نهج البلاغه یا محدثان، این سخن گهربار امام (علیه السلام) را به عنوان دستوری طبی مطرح کرده و حتی آن را جزء مجموعه هایی که مربوط به دستورات طبی است قرار داده اند. اگر منظورشان این است که معنای مطابقی این سخن دستوری طبی است هر چند معانی التزامی آن شامل تمام مسائل مربوط به زندگی مادی انسان می شود، بحثی نیست ولی اگر بخواهند آن را منحصر به دستور طبی کنند اشتباه روشنی است و از این رو بسیاری از محققان این جمله را ضرب المثلی تلقی کرده اند که در موارد مختلف از آن استفاده می شود حتی بعضی گفته اند که این ضرب المثل در میان عرب در عصر جاهلیت نیز بوده است و امام (علیه السلام) آن را اقتباس فرموده همان گونه که گاه از اشعار شعرا نیز در سخنان خود استفاده کرده است.
شاعر عرب می گوید:
وَ کَمْ مِنْ أکْلَةٍ مَنَعَتْ أخاها *** بِلَذَّةِ ساعَةٍ أکَلاتِ دَهْرِی
وَ کَمْ مِنْ طالِبٍ یَسْعی بِشَیْءٍ *** وَ فیهِ هَلاکُهُ لَوْ کانَ یَدْرِی
و چه بسیار که یک وعده غذایی از وعده غذایی دیگر منع می کند و چه بسیار که لذت یک ساعت یک عمر انسان را محروم می سازد.
و چه بسیار کسانی که برای رسیدن به چیزی تلاش می کنند در حالی که هلاکتشان در آن است.(1)
1) شعر از حاکم نیسابوری، ر.ک، تاریخ دمشق، ج 60، ص 355.
گفتار حکیمانه 172
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا.
امام (علیه السلام) فرمود:
مردم دشمن چیزی هستند که نمی دانند.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: این سخن عیناً در حکمت 438 بدون کم و زیاد نقل شده و خطیب؛ در آنجا به منابع آن از کتب دیگر اشاره می کند (منابعی که قبل یا بعد از سید رضی بوده اند) از جمله جاحظ در کتاب المأة المختاره من کلامه (علیه السلام) و مفید در کتاب اختصاص و میدانی در مجمع الامثال و زمخشری در ربیع الابرار و حصری در زهر الآداب و ثعالبی در خاص الخاص (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 304). در کتاب مطالب السوول نیز این جمله با کمی تفاوت در ضمن جمله های دیگری نقل شده است و مرحوم علامه مجلسی آن را در بحارالانوار، ج 75، ص 14 آورده است.
شرح و تفسیر: خطر جهالت
امام (علیه السلام) در این گفتار بسیار حکیمانه خود اشاره به یکی از آثار خطرناک جهل کرده است، می فرماید: «مردم دشمن چیزی هستند که نمی دانند»؛ (النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا).
این دشمنی از آن جا سرچشمه می گیرد که اولاً اشخاص جاهل و نادان احساس نقص در خود می کنند و همین احساس سبب می شود که با آنچه نمی دانند عداوت و دشمنی کنند و گاه حتی آن ها را ناچیز و بی ارزش بشمارند تا از این طریق نقص خود را برطرف سازند.
ثانیاً هرگاه انسان از اسرار چیزی بی خبر باشد به قضاوت عجولانه می پردازد و در این قضاوت عجولانه، با آنچه نمی داند به دشمنی برمی خیزد.
ثالثاً جهل همچون ظلمات است و انسان هنگامی که در ظلمات متراکم قرار گیرد هر شبحی از دور می بیند به گفته بعضی از شارحان نهج البلاغه آن را حیوانی درنده یا گرگی خطرناک می پندارد و هر آوازی می شنود آن را نشانه حمله دشمنی می شمرد. در ظلمات جهل نیز انسان گاه هر مطلبی را مخالف و دشمن خود می پندارد حتی به اشخاصی که آن ها را درست نمی شناسد با بدبینی نگاه می کند و به همین دلیل گاه کشورها و ملت ها به جنگ های خونین دست می زنند به سبب این که از حال یکدیگر بی خبرند و هر حرکتی را توطئه ای بر ضد خود می پندارند، لذا یکی
از طرق ایجاد آشتی و صفا و اتحاد و دوستی در میان مردم و ملت ها بالابردن سطح آگاهی های آن هاست و این که سران آن ها در کنار هم بنشینند و به مذاکره بپردازند و با نیت های واقعی یکدیگر آشنا شوند تا یخ های بدبینی ذوب شود و دیوار بی اعتمادی فرو ریزد و در کنار هم با محبت و دوستی زندگی کنند.
ریشه این گفتار حکیمانه، قرآن مجید است که می فرماید: (بَلْ کَذَّبُوا بِمَا لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ)؛ «(ولی آن ها از روی علم و دانش، قرآن را انکار نکردند؛) بلکه چیزی را تکذیب کردند که از آن آگاهی نداشتند».(1)
امیرمومنان علی (علیه السلام) در حدیث دیگری در همین باره می فرماید: «لا تَعادُوا ما تَجْهَلونَ فَ إنّ أکْثَرَ الْعِلْمِ فیما لا تَعْرِفُونَ؛ با آنچه نمی دانید دشمنی نکنید، زیرا بیشتر دانش ها در اموری است که شما نمی دانید».(2)
نیز در حدیث دیگری که مرحوم اربلی در کتاب کشف الغمه آورده می فرماید: «مَنْ جَهِلَ شَیْئاً آبَهُ؛ کسی که چیزی را نمی داند آن را نکوهش می کند».(3)
قرآن مجید بحثی درباره داستان خضر و موسی (علیهما السلام) دارد. در این داستان بسیار پرمعنا این نکته روشن می شود که چگونه انسان با مطلبی که نمی داند به مخالفت می پردازد. موسی (علیه السلام) بر حسب ظاهر می دید خضر کشتی سالمی را سوراخ ومعیوب می کند و یا جوانی را به قتل می رساند و دیواری را در شهر بیگانه ای بدون دلیل تعمیر و مرمت می کند به همین دلیل فریاد اعتراض او بلند شد چون ظاهر را می دید و از باطن قضیه بی خبر بود هنگامی که خضر فلسفه آن ها را یک به یک برشمرد کاملاً تسلیم شد.(4)
گفتار حکیمانه 173
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الاْرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَاَ.
امام (علیه السلام) فرمود:
کسی که از آرای مختلف استقبال کند (و نظرات متفاوت را بررسی نماید) موارد خطا را خواهد شناخت.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: در کتاب مصادر نهج البلاغه این کلام حکیمانه از منابع فراوان دیگری نقل شده است که قبل یا بعد از سید رضی بوده اند. از جمله کسانی که قبل از سید رضی می زیستند و آن را نقل کرده اند صاحب کتاب تحف العقول و مرحوم کلینی در روضه کافی و صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه و از کسانی که بعد از مرحوم رضی می زیستند قاضی قضاعی در دستور معالم الحکم و آمدی در غررالحکم هستند. (مصادر نهج البلاغه،ج 4، ص 144).
شرح و تفسیر: راه شناخت حق
امیرمؤمنان (علیه السلام) راه به دست آوردن رأی صحیح را در مسائل مختلف نشان داده است، می فرماید: «کسی که از آرای مختلف استقبال کند (و نظرات متفاوت را بررسی نماید) موارد خطا را خواهد شناخت»؛ (مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الاْرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَاَ).
بعضی از مسائل بدیهی است و به همین دلیل مورد اختلاف نیست اما بسیاری از مسائل نظری پیچیده است و آرای مختلفی در آن اظهار شده است. در این گونه مسائل هرگز نباید انسان به تنهایی تصمیم گیری کند بلکه عقل می گوید: باید آرای دیگران را به ضمیمه استدلالات آن ها بررسی کند تا بتواند آنچه را که به حقیقت نزدیک تر است انتخاب نماید.
همان چیزی که قرآن مجید به آن دستور داده است: (فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللهُ وَ أُوْلَئِکَ هُمْ أُوْلُوا الأَلْبَابِ)؛ «پس بندگان مرابشارت ده. همان کسانی که سخنان رامی شنوند و از نیکوترین آن ها پیروی می کنند، آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و آن ها خردمندان اند».(1)
بر این اساس حکما و متکلمان و فقهای ما همواره در مسائل نظری نخست به نقل اقوال می پردازند و در کنار هر قول دلیل طرفداران آن را ذکر می کنند، سپس
1) زمر، آیات 17 و 18.
از بررسی مجموع آن ها ضعف ها و قوت ها ظاهر می شود و قولی را که از همه برتر می بینند انتخاب می کنند. حتی گاه اقوال کسانی را نیز که اختلاف مذهبی با آن ها دارند در برابر خود قرار داده و دلیلشان را بررسی می کنند. این همان روشی است که در بسیاری از علوم از جمله علم فقه از قدیم میان جمعی از دانشمندان متداول بوده و امروز نام «فقه مقارن» بر آن می نهند. مثلاً پیروان مکتب اهل بیت (علیهم السلام) آرای مذاهب چهارگانه اهل سنت و دلایل آن ها را نیز بررسی می کنند و از مقارنه آن ها با آنچه از مکتب اهل بیت (علیهم السلام) آموخته اند با نقاط قوت وضعف آرای مختلف آشنا می شوند.
البته یکی از طرق آشنایی با آرای دیگران مشورت کردن است ولی کلام امام (علیه السلام) در این جا فقط ناظر به مشورت نیست، بلکه هر گونه بررسی آرای دیگران را شامل می شود.
این گفتار حکیمانه از یک سو هشداری است به افراد متعصب و لجوج و صاحبان استبداد در رأی که گاه حاضر نیستند حتی سخنان دیگران را بشنوند تا چه رسد به این که اگر آن ها را صحیح دیدند بپذیرند و از سوی دیگر مسئله آزادی و سعه صدر را در مسائل علمی روشن می سازد که از چهارده قرن پیش برای ما به یادگار مانده است؛ آن روز که نه سخنی از علم مقارن بود و نه حریت در بررسی آرا و نه احترام به افکار دیگران.
شبیه این کلام حکیمانه در کتاب من لا یحضره الفقیه از آن حضرت نقل شده که به فرزندش محمد بن حنفیه می فرماید: «اضْمُمْ آراءَ الرِّجالِ بَعْضَها إلی بَعْضٍ ثُمَّ اخْتَرْ أقْرَبَها إلَی الصَّوابِ وَ أبْعَدَها مِنَ الاْرْتِیابِ؛ آرای عالمان را یکی را در کنار دیگری قرار ده سپس رأیی را که به حقیقت نزدیک تر و از خطا دورتر است انتخاب کن».(1)
1) من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 384.
همان گونه که در ذیل حکمت 161 گفتیم این معنا در غررالحکم به شکل دیگری از آن حضرت نقل شده است: «حَقٌّ عَلَی الْعاقِلِ أنْ یُضیفَ إلی رَأْیِهِ رَأْیَ الْعُقَلاءِ وَ یَضُمَّ إلی عِلْمِهِ عُلُومَ الْحُکَماءِ؛ شایسته است که انسان عاقل آرای سایر عقلا را در کنار رأی خود قرار دهد و علوم حکیمان را به علم خود بیفزاید (و برترین را انتخاب کند)».(1)
به همین علت از استبداد رأی در روایات اسلامی به شدت نکوهش شده است.
در دنیای امروز نیز به این مسئله اهمیت فراوان داده می شود که برای رسیدن به رأی صحیح نظرخواهی می کنند و آرای مختلف را از صاحب نظران جمع می کنند و آن ها را در برابر هم قرار می دهند تا از این طریق به آنچه صحیح تر است نائل شوند. اگر دنیا، امروز به این مسئله رسیده، پیشوای بزرگ اسلام امیرمؤمنان علی (علیه السلام) چهارده قرن پیش آن را بیان فرموده است.
1) غررالحکم، ح 496.
گفتار حکیمانه 174
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
مَنْ أَحَدَّ سِنَانَ الْغَضَبِ لِلَّهِ قَوِیَ عَلَی قَتْلِ أَشِدَّاءِ الْبَاطِلِ.
امام (علیه السلام) فرمود:
کسی که سرنیزه خشم را برای (رضای) خدا تیز کند توانایی بر قتل سردمداران باطل پیدا خواهد کرد.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: این گفتار حکیمانه - به گفته مرحوم خطیب در مصادر - در کتب فراوان دیگری نیز آمده است؛ از جمله زمخشری در ربیع الابرار به عین عبارت نهج البلاغه و آمدی در غررالحکم با تفاوتی آن را آورده اند. نیز امیر یحیی علوی در کتاب الطراز آن را با کمی تفاوت ذکر کرده که نشان می دهد منبع دیگری غیر از نهج البلاغه در اختیار داشته است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 144).
شرح و تفسیر: راه پیروزی بر دشمن
امام (علیه السلام) در این گفتار پر نور راه پیروزی بر دشمنان نیرومند را تبیین می کند، می فرماید: «کسی که سرنیزه خشم را برای (رضای) خدا تیز کند توانایی بر قتل سردمداران باطل پیدا خواهد کرد»؛ (مَنْ أَحَدَّ سِنَانَ الْغَضَبِ لِلَّهِ قَوِیَ عَلَی قَتْلِ أَشِدَّاءِ الْبَاطِلِ).
اشاره به این که راه رسیدن به پیروزی در مقابل دشمنان سرسخت و نیرومند دو چیز است: آمادگی کامل، و خلوص نیت و توکل بر خدا. هرگاه این دو با هم جمع شوند سرسخت ترین دشمنان را می توان به زانو درآورد.
قرآن مجید روی هر دو عامل تکیه کرده، در یک جا می فرماید: (وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَّا اسْتَطَعْتُمْ مِّنْ قُوَّةٍ)؛ «برای مقابله با آن ها (= دشمنان)، هر چه در توان دارید از نیرو و... آماده سازید».(1)
درجای دیگرمی فرماید:«(وَ لاتَهِنُوا وَ لاتَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ)؛ «هرگز سست نشوید! و غمگین نگردید؛ و شما برترید اگر ایمان داشته باشید».(2)
منظور از «غضب» در این گفتار حکیمانه امام (علیه السلام) خشم های زودگذر بی دلیل نیست بلکه منظور قوت اراده و تصمیم جدی برای مبارزه با دشمن آن هم برای خدا، تقویت آیین و دفاع از بندگان اوست.
«اَشدّاءِ الْباطل» سردمداران و نیرومندان آن ها هستند.
تعبیر «قتل» اشاره به هر نوع پیروزی بر آن ها و خاموش کردن و از بین بردن نفوذ آن ها در جوامع بشری است.
غضب و خشم غالباً نکوهیده است، زیرا در آن حالت، انسان از مرز حق بیرون می رود و دست به کارهایی می زند که سبب پشیمانی گاه تا آخر عمر می شود، از این رو امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «الْغَضَبُ مِفْتاحُ کُلِّ شَرٍّ».(1)
ولی گاه به سبب کارهای خلافی مانند: آشکار شدن منکرات، غصب حقوق ضعیفان، تعرض به نوامیس مردم، ایجاد ناامنی در جامعه اسلامی و غلبه هوا و هوس بر اجتماع؛ انسانِ مؤمن، بیدار و غیور، خشمگین می شود؛ نه خشمی زودگذر بلکه خشمی عمیق و برای خدا و می دانیم که در حالت خشم تمام نیروهای انسان بسیج می گردند و گاه یک انسان معمولی قدرت چندین نفر را پیدا می کند و آمادگی برای مبارزه با باطل به دست می آورد.
به همین دلیل قرآن مجید خشمگین شدن موسی (علیه السلام) را بعد از بازگشت از کوه طور و مشاهده گوساله پرستی بنی اسرائیل به شکلی مثبت و کاری صحیح بیان کرده است، آن جا که می فرماید: (فَرَجَعَ مُوسَی إِلَی قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفآ قَالَ یَا قَوْمِ أَلَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْدآ حَسَنآ أَفَطَالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُّمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِّنْ رَّبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَّوْعِدِی)؛ «موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود بازگشت و گفت: ای قوم من! مگر پروردگارتان وعده نیکویی به شما نداد؟! آیا مدّت (جدایی من از) شما به طول انجامید، یا می خواستید غضب پروردگارتان بر شما نازل شود که از وعده من تخلّف کردید؟!».(2)
در آیه آخر سوره فتح نیز درباره مؤمنان راستین تعبیر به (أَشِدَّآءُ عَلَی الْکُفَّارِ) شده است.
در حدیثی نیز که علامه مجلسی؛ در بحارالانوار آورده می خوانیم: هنگامی که امیرمؤمنان علی (علیه السلام) درباره اموال غنایم، به بعضی از جنگجویان سختگیری کرد گروهی از آن حضرت شاکی بودند. پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) دستور داد منادی در میان مردم ندا دهد: «ارْفَعُوا ألْسِنَتَکُمْ عَنْ عَلیّ بْنِ أبیطالبٍ فَإنّه خَشِنٌ فی ذاتِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ غَیْرُ مُداهِنٍ فی دینِهِ؛ ای مردم! زبان شکایت را از علی بن ابی طالب بردارید، چرا که او درباره اوامر الهی سختگیر است و سازش کاری را در دینش مجاز نمی شمرد». مردمی که این سخن را شنیدند لب از شکایت فرو بستند و دانستند که این گونه سختگیری ها مطلوب خدا و پیغمبر (صلی الله علیه و آله) است.(1)
در حدیث مشهوری نیز می خوانیم که پیغمبر (صلی الله علیه و آله) روزی از مردم سؤال کرد: «أیُّ عُرَی الاْیمانِ أوْثَقٌ؛ کدام یک از دستگیره های ایمان محکم تر است؟» جمعی گفتند: خدا و رسولش آگاه ترند؛ بعضی نماز، برخی دیگر زکات، عده ای روزه، گروهی حج و عمره و جمعی دیگر جهاد را ذکر کردند. پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: «آنچه گفتید دارای فضیلت است ولی پاسخ من نیست (سپس فرمود:) محکم ترین دستگیره های ایمان حبُّ فی الله و بغض فی الله و دوست داشتن اولیاءالله و بیزاری از دشمنان خداست».(2)
این سخن را با حدیثی که علامه مجلسی در بحارالانوار آورده است پایان می دهیم، او می گوید: در روایتی آمده است که خدای متعال به موسی (علیه السلام) گفت : «هَلْ عَمِلْتَ لِی عَمَلاً؟! قالَ: صَلَّیْتُ لَکَ وَ صُمْتُ وَ تَصَدَّقُتُ وَ ذَکَرْتُ لَکَ، قالَ اللَّهُ تَبارَکَ وَ تَعالی: وَ امَّا الصَّلاةَ فَلَکَ بُرهانٌ، وَ الصَّوْمُ جُنَّةٌ وَ الصَّدَقَةُ ظِلٌّ، وَ الذِّکُرْ نُورٌ،
فَایُّ عَمَلٍ عَمِلْتَ لِی؟! قالَ مُوْسی: دُلَّنِی عَلَی العَمَلِ الَّذی هُوَ لَکَ، قالَ: یا مُوسی هَلْ والَیْتَ لِی وَلِیّاً وَ هَلْ عادَیْتَ لی عَدُوّاً قَطُّ فَعَلِمَ مُوسی أنَّ افْضَلَ الأَعْمالِ الْحُبُّ فِی اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِی اللَّهِ؛ آیا هرگز برای من کاری انجام داده ای؟ موسی عرض کرد: برای تو نماز خوانده ام، روزه گرفته ام و صدقه داده ام. خداوند متعال به او فرمود: اما نماز برای تو نشانه ایمان است و روزه سپری در برابر آتش و انفاق سایه ای در محشر و ذکر خدا نور است کدام عمل را برای من به جا آورده ای ای موسی! عرض کرد: خداوندا! خودت مرا در این مورد راهنمایی فرما. فرمود: آیا کسی را برای من دوست داشته ای و برای من کسی را دشمن داشته ای؟ در این جا بود که موسی دانست بهترین اعمال، دوستی برای خدا و دشمنی برای خداست».(1)
1) بحارالانوار، ج 66، ص 352، ح 33.
گفتار حکیمانه 175
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
إِذَا هِبْتَ أَمْراً فَقَعْ فِیهِ، فَإِنَّ شِدَّةَ تَوَقِّیهِ أَعْظَمُ مِمَّا تَخَافُ مِنْهُ.
امام (علیه السلام) فرمود:
هنگامی که از چیزی (زیاد) می ترسی خود را در آن بیفکن، چرا که سختی پرهیز از آن از آنچه می ترسی بیشتر است.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: نویسنده مصادر این کلام حکیمانه را از دو نفر از کسانی که بعد از مرحوم سید رضی می زیسته اند نقل می کند که هر کدام آن را با تفاوت روشنی آورده اند؛ تفاوتی که نشان می دهد آن را از منبع دیگری دریافت داشته اند: نخست آمدی در غررالحکم آن را چنین نقل کرده است: «إذا هِبْتَ أمْراً فَقَعْ فِیهِ، فَإنَّ شِدَّةَ تَوقیهِ أشَدُّ مِنَ الْوُقُوعِ فیه» و دومی سید یحیی علوی در الطراز است که می نویسد: «إذا هِبْتَ اَمْراً فَقَعْ فِیهِ، فَإنَّ وُقُوعَکَ فیهِ اَهْوَنُ مِنْ تَوَقّیهِ». (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 145).
شرح و تفسیر: راه زدودن ترس و وحشت
امام (علیه السلام) نکته حکیمانه مهمی را درباره مقابله با مشکلات، در این کلام حکمت آمیز مطرح کرده، می فرماید: «هنگامی که از چیزی (زیاد) می ترسی خود را در آن بیفکن، چرا که سختی پرهیز از آن از آنچه می ترسی بیشتر است»؛ (إِذَا هِبْتَ أَمْراً فَقَعْ فِیهِ، فَإِنَّ شِدَّةَ تَوَقِّیهِ أَعْظَمُ مِمَّا تَخَافُ مِنْهُ).
بارها این مطلب تجربه شده است که انسان هنگامی که از چیزی می ترسد پیوسته در اضطراب و پریشانی و ناراحتی است؛ اما هنگامی که خود را در آن می افکند می بیند بسیار راحت تر از آنی بود که فکر می کرد.
دلیل این مشکل روانی روشن است، زیرا اولاً تا انسان وارد چیزی نشده پیوسته در پریشانی و وحشت به سر می برد و چه بسا روزها و هفته ها این درد ورنج ادامه یابد؛ اما هنگامی که خود را در آن افکند ممکن است در چند دقیقه وحشتش پایان یابد.
ثانیاً تا انسان به سراغ مطلبی که از آن می ترسد نرود احتمالات گوناگون می دهد که بسیاری از آن احتمالات بیش از واقعیتی است که در آن امر مخوف وجود دارد. به همین دلیل درد و رنج انسان افزایش می یابد.
ازاین رو بعضی از علمای اخلاق در کتب اخلاقی برای درمان رذیله ترس پیشنهاد می کنند انسان در صحنه های رعب آور وارد شود؛ مثلاً بعضی، از خوردن
دارو یا تزریق آمپول وحشت دارند؛ اما هنگامی که چند بار آن را انجام می دهند وحشت آن ها به کلی فرو می ریزد.
یکی از فلسفه های انواع تمرین و رزمایش های نظامی نیز زدودن آثار ترس از جنگ از دل های سربازان و افسران و فرماندهان است.
سعدی در گلستان خود داستان زیبایی در این زمینه نقل می کند. می گوید: پادشاهی با غلامی عجمی در کشتی نشست، و غلام هرگز دریا ندیده بود و محنت کشتی نیازموده. گریه و زاری در نهاد و لرزه بر اندامش افتاد. چندان که ملاطفت کردند آرام نمی گرفت و عیش مَلِک از او منغّص بود چاره ندانستند. حکیمی در آن کشتی بود مَلِک را گفت: اگر فرمان دهی من او را به طریقی خاموش گردانم. گفت: غایت لطف و کرم باشد. بفرمود تا غلام را به دریا انداختند. باری چند غوطه خورد، مویش گرفتند و پیش کشتی آوردند و به دو دست در سکان کشتی آویخت. چون برآمد به گوشه ای بنشست و آرام یافت. مَلِک را عجب آمد پرسید: در این چه حکمت بود؟ گفت: از اول محنت غرقه شدن ناچشیده بود و قدر سلامت کشتی نمی دانست. قدر عافیت کسی دارد که به مصیبتی گرفتار آید.
بسیار می شود که انسان به علت این گونه وحشت ها به سراغ کارهای مهم نمی رود و در واقع این ترس مانع بزرگی بر سر راهِ کارهای بزرگ می شود.
به گفته مرحوم کمره ای در منهاج البراعة بسیاری از مکتشفان و محققان جهان با عمل به این دستور به افتخارات بزرگی نائل شده اند؛ آن ها در درون جنگل ها و صحراهای آفریقا و بیابان های پراکنده وارد می شوند و به سیر دریاها می پردازند و به درون جزایر دور دست نفوذ می کنند و از این طریق، هم ثروت فراوانی به دست می آورند و هم شهرت جهانی کسب می کنند. افزون بر این به علم و دانش بشری خدمات قابل ملاحظه ای می شود.
سپس این سخن حکیمانه را در قالب شعری بیان می کند:
چو ترسی ز امری بینداز خویش *** در آن و بپیرای تشویش خویش
دو دل بودن و خود نگه داشتن *** بسی سخت تر می کند قلب، ریش
در زبان عرب ضرب المثل های جالبی در این زمینه دیده می شود؛ از جمله: «أُمُّ الْمَقْتُولِ تَنامُ وَ أُمُّ الْمُهَدَّدِ لاتَنامُ؛ مادر مقتول به خواب می رود؛ ولی مادر کسی که تهدید به قتل شده به خواب نمی رود».(1)
ولی به هر حال این سخن بدان معنا نیست که انسان بی مطالعه خود را به خطر بیفکند، بلکه به مواردی مربوط است که انسان ترس بی جا از چیزی دارد و همین، مانع پیشرفت برنامه های او می شود. در این گونه موارد باید با مطالعه و مشورت وارد عمل شد تا ترس فرو ریزد و شجاعت اقدام به عمل حاصل شود.
این سخن را با شعری از شاعر عرب پایان می دهیم:
لَعَمْرُکَ مَا الْمَکْرُوهُ إلاَّ ارْتِقابُهُ *** وَ أعْظَمُ مِمّا حَلَّ ما یُتَوَقَّعُ!
به جانت سوگند! ناراحتی در زمانی است که انسان انتظار امر ناراحت کننده ای را می کشد و چه بسا این ناراحتی از آنچه در انتظار آن است بیشتر است.
1) منهاج البراعة، ج 21، ص 252.
گفتار حکیمانه 176
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
آلَةُ الرِّیَاسَةِ سَعَةُ الصَّدْرِ.
امام (علیه السلام) فرمود:
وسیله ریاست، سعه صدر (و تحمل بسیار) است.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در کتاب مصادر این گفتار حکمت آمیز را با همین عبارت از کتاب غررالحکم و الطراز نقل و اظهار امیدواری می کند که منابع دیگری که مربوط به قبل از سید رضی باشد به دست آورد. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص145).
شرح و تفسیر: ابزار ریاست
امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه که به صورت ضرب المثلی مشهور شده اشاره به یکی از مهم ترین ویژگی های لازم برای ریاست کرده است، می فرماید: «وسیله ریاست، سعه صدر (و تحمل بسیار) است»؛ (آلَةُ الرِّیَاسَةِ سَعَةُ الصَّدْرِ).
ناگفته پیداست که کسی که به مقام ریاست می رسد خواه ریاست معنوی باشد یا مادی، از یک سو با مخالفت هایی از جانب رقیبان روبرو می شود و از سوی دیگر با انتظارات و توقعات بسیار از جانب مردم و برای انجام امور خود نیاز به همراهان و مشاورانی دارد که گاه از آن ها خطاها و گاه خیانت هایی سرمی زند. اضافه بر همه این ها گاه مشکلاتی ناخواسته و غیر منتظرانه برای حوزه ریاست او به وجود می آید. در برابر این امور اگر دارای سعه صدر و تحمل بسیار و بردباری توأم با تدبیر و خونسردی همراه با شجاعت نباشد ادامه کار برای او بسیار مشکل خواهد شد. به همین دلیل مولا (علیه السلام) در میان تمام ویژگی هایی که یک رئیس باید داشته باشد روی سعه صدر انگشت گذاشته و می فرماید: «وسیله ریاست سعه صدر است».
نمونه کامل آن را در زندگی پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می توان دید و یکی از روشن ترینِ مصادیق آن داستان فتح مکه است که بعد از پیروزی مسلمانان بر بت پرستان مکه که انواع جنایت ها را درباره خود پیغمبر (صلی الله علیه و آله) و خاندان و دوستان
او روا داشته و از هیچ تلاش و کوششی برای نابودی آن ها فروگذار نکرده بودند، آتش انتقام در درون بسیاری از صحابه پیامبر (صلی الله علیه و آله) زبانه می کشید، اما آن حضرت فرمان عفو عمومی صادر و همه را آزاد کرد و فرمود: امروز روز رحمت است نه روز انتقام.
نیز بارها اتفاق افتاد که افرادی با خشونت زیاد با پیامبر (صلی الله علیه و آله) روبرو شدند به گونه ای که بعضی از اصحاب انتظار داشتند پیغمبر (صلی الله علیه و آله) فرمان قتل آن ها را صادر کند. آن حضرت با محبت و عطوفت، آن مخالفان لجوج و عنود را آرام ساخت.
در زندگی امیرمؤمنان علی (علیه السلام) و ائمه معصومین (علیهم السلام) نیز این صحنه ها فراوان دیده می شود؛ محبتی که علی (علیه السلام) در واپسین ساعات عمرش درباره قاتل خود ابراز کرد همه جا معروف است.
علامه مجلسی؛ در بحارالانوار درباره گفت وگوهای امیرمؤمنان علی (علیه السلام) با خوارج چنین نقل می کند که روزی یکی از خوارج وارد مسجد شد در حالی که یاران علی (علیه السلام) در اطراف او بودند، فریاد زد: «لا حُکْمَ إلّا لِلّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ؛ حکم فقط برای خداست، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند. (اشاره به این که چون شما مسئله حکمیت بشر را پذیرفته اید در راه شرک گام گذاشته اید)» مردم رو به سوی او کردند. او دوباره فریاد زد: «لا حُکْمَ إلّا لِلّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُتَلَفِّتُونَ؛ حکم مخصوص خداست هر چند کسانی که به سوی من نگاه می کنند کراهت داشته باشند». علی (علیه السلام) سر مبارکش را بلند کرد و متوجه او شد. او بار سوم فریاد زد: «لاحُکْمَ إلّالِلّهِ وَ لَوْکَرِهَ أبُوالْحَسَنُ؛حکم مخصوص خداست، هر چندعلی کراهت داشته باشد». امام (علیه السلام) با خونسردی در جواب او فرمود: «إنَّ أبَا الْحَسَنِ لا یَکْرَهُ أنْ یَکُونَ الْحُکْمُ لِلّهِ؛ علی هرگز کراهت ندارد که حکم مخصوص خدا باشد». سپس اضافه فرمود: «حُکْمَ اللهِ أنْتَظِرُ فیکُمْ؛ من منتظر حکم خدا درباره شما هستم».(1)
1) بحارالانوار، ج 33، ص 344.
این نکته در این جا شایان توجه است که گاه مسئله سعه صدر با مسامحه و سهل انگاری اشتباه می شود در حالی که هر کدام جایگاه خاص خود را دارد؛ سعه صدر آن است که برای انجام مدیریت صحیح گاه انسان لازم است موضوعاتی را ندیده بگیرد و خویشتن داری نشان دهد و در مقام سختگیری برنیاید و به خطاکار فرصت دهد تا خویشتن را اصلاح کند.
ولی مسامحه و سهل انگاری این است که انسان مدیریت صحیح را رها کند و در برابر حوادث و اشخاص خطاکار سستی و بی تدبیری نشان دهد، بنابراین سعه صدر به مدیریت صحیح بازمی گردد و مسامحه به ترک مدیریت صحیح، و تفاوت این دو آشکار است.
گفتار حکیمانه 177
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
اُزْجُرِ الْمُسِیءَ بِثَوَابِ الْمُحْسِنِ.
امام (علیه السلام) فرمود:
گنهکار را با پاداش دادن به نیکوکار (تنبیه کن و) از گناه بازدار.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: خطیب؛ در مصادر نهج البلاغه این گفتار حکیمانه را از زمخشری در ربیع الابرار از علی (علیه السلام) نقل می کندبا این تفاوت که در آن به جای «اُزْجُرِ»، «ازْدَجِرِ» آمده است و نیز آن را از ابن قاسم در روض الاخیار نقل کرده و در ذیل حکمتِ بعد عبارتی از طرطوشی در صراط الملوک نقل می کند که نشان می دهد این دو گفتارحکیمانه را ضمیمه هم و با اضافاتی نقل کرده است به این صورت: «اِقْطَعِ الشرَّ مِنْ صَدْرِ غَیْرِکَ بِقَطْعِهِ مِنْصَدْرِکَ وَ ازْجُرِ الْمُسِیءَ بِإثابَةِ الْمُحْسِنِ لِکَیْ یَرْغَبَ فِی الاْحْسانِ». و این تفاوت های واضح به خوبی نشان می دهد که طرطوشی آن را از منبع دیگری غیر از نهج البلاغه به دست آورده، هر چند بعد از سید رضیمی زیسته است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص145 و 146).
شرح و تفسیر: این گونه گنهکار را ادب کن
امام (علیه السلام) در سخنی سرشار از حکمت یکی از طرق موثر بازدارنده برای بدکاران را نشان می دهد، می فرماید: «گنهکار را با پاداش دادن به نیکوکار (تنبیه کن و) از گناه بازدار»؛ (اُزْجُرِ الْمُسِیءَ بِثَوَابِ الْمُحْسِنِ).
به یقین برای بازداشتن بدکاران از کار بد راه های مختلفی هست که هرکدام از آن ها برای بازداشتن گروهی از بدکاران مفید است: نخست این که بدکار را مجازات کنند که در کتاب حدود و تعزیرات اسلامی احکام گسترده آن با توجه به سلسله مراتب آمده است و در تمام دنیا این گونه مجازات ها معمول است که شامل زندان، جریمه مالی، مجازات بدنی و حتی مجازات روحی از طریق سرزنش و اعلام به اجتماع می شود.
قرآن مجید نیز در باب قصاص و حد سارق و حد زانی و مجازات قذف اشارات روشنی به این معنا کرده است.
نوع دوم آن است که به آن ها نیکی کنیم، همان گونه که در آیات شریفه از جمله آیه شریفه 34 سوره فصلت می فرماید: (ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ)؛ «بدی را با نیکی دفع کن ناگهان (خواهی دید) همان کس که میان تو و او دشمنی است گویی دوستی گرم و صمیمی است» به این شکل می توان گروهی از بدکاران را شرمنده ساخت و از راه خود بازگرداند.
راه سوم این است که نیکوکاران را مورد تشویق قرار دهیم هنگامی که بدکاران آن را ببینند گروهی به امید این که پاداش نیکوکاران نصیب آن ها گردد دست از کار بد می کشند.
این کار در تمام دنیا معمول است که هر سال گروهی از برترین های مسائل علمی، کتاب های مفید، امور کشاورزی و دامداری، صنایع و اختراعات و... را تشویق می کنند و جوایز گران بهایی به آن ها می دهند و نامشان را در رسانه ها اعلام می کنند تا سبب شود افراد سست و تنبل و بدکار و منحرف آن را ببینند و از کار خود پشیمان شوند و کم کاران به کار بیشتر ترغیب گردند.
قرآن مجید در آیات فراوانی پاداش های عظیمی در روز قیامت به مومنان صالح وعده می دهد؛ پاداش هایی که فوق تصور انسان هاست. حتی پاداش های مادی دنیوی نیز برای آن ها در نظر گرفته است، از جمله غنائمی که به جنگجویان تخصیص داده می شود و احترامی که برای مجاهدان راستین در مقابل قائدان وفرارکنندگان از جهاد قائل شده است.
کلام امام (علیه السلام) در این جا نیز به روشنی از بهره گیری از این روش حکایت می کند.
البته هر یک از این سه روش مربوط به گروه خاصی است و همه این ها در همه موارد جواب نمی دهد. مدیران جامعه باید کاملاً بیدار باشند و افراد را به خوبی بشناسند و بدانند هر فردی یا هر گروهی را با کدام یک از این طرق باید از کار بد بازداشت.
ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود در شرح این گفتار حکیمانه تنها به ذکر یک بیت از ابن هانی مغربی و دو بیت از ابوالعتاهیه قناعت کرده است.
دو بیت ابوالعتاهیه که جالب تر و جامع تر است چنین است:
إذا جازَیْتَ بِالاْحْسانِ قَوْماً *** زَجَرْتَ آلْمُذْنِبِینَ عَنِ الذُّنُوبِ
فَما لَکَ وَ التَّناوُلُ مِنْ بَعیدٍ *** وَ یُمْکِنُکَ التَّناوُلُ مِنْ قَریبِ
هنگامی که به گروهی از طریق احسان پاداش دادی بدکاران را از گناهشان بازداشتی.
لزومی ندارد که از راه های دور دست به مقصد برسی. می توانی از راه نزدیک به هدف خود نائل شوی.
گفتار حکیمانه 178
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
اُحْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَیرِکَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِکَ.
امام (علیه السلام) فرمود:
کینه و بدخواهی درباره دیگران را از سینه خود درو کن تا بدخواهی درباره تو از سینه دیگران ریشه کن شود.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: همان گونه که در اسناد گفتار حکیمانه پیش گفتیم نویسنده کتاب سراج الملوک؛ طرطوشی این گفتار حکیمانه را به ضمیمه گفتار قبلی با تفاوت و اضافاتی در کتاب خود آورده که به خوبی نشان می دهد از منبع دیگری غیر از نهج البلاغه گرفته است. مرحوم ورام و آمُدی نیز آن را در کتاب های خود آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج4، ص 146).
شرح و تفسیر: راه زدودن کینه ها
امام علی (علیه السلام) در این کلام نورانی چگونگی پاک کردن سینه های مردم را از نیات سوء درباره یکدیگر، بیان می کند، می فرماید: «کینه و بدخواهی درباره دیگران را از سینه خود درو کن تا بدخواهی درباره تو از سینه دیگران ریشه کن شود»؛ (اُحْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَیرِکَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِکَ).
بسیار می شود که افراد به دلیل سوء ظن یا حسادت یا اصطکاک منافع، نیات سوئی درباره انسان در دل می پرورانند، چگونه می توان این نیات را از میان برداشت؟ امام (علیه السلام) می فرماید: از خود شروع کن، ابتدا به قلب خویش مراجعه کن ببین آیا نیت سوئی درباره دیگران داری یا نه؟ اگر داری آن را از سینه ات پاک کن چیزی نمی گذرد که خواهی دید سینه دیگران نیز از نیات سوء درباره تو پاک شده است.
این مطلب دو دلیل دارد: نخست این که هرگاه انسان نیات بدی درباره دیگران داشته باشد خواه ناخواه در چهره یا سخنان و یا افعالش نمایان می شود و همین امر سبب می گردد دیگران در برابر او موضعی مشابه بگیرند؛ اما هرگاه سخنان و چهره و اعمال کسی را از هر گونه بدخواهی پاک دیدند و آثار محبت و خیرخواهی را در رفتار و گفتارشان مشاهده کردند آن ها نیز موضع مشابهی خواهند گرفت، بنابراین برای زدودن کینه ها از سینه ها و بدخواهی ها و نیات سوء
دیگران باید از خود شروع کرد و این یکی از اصول مهم روانشناسی است که تا از خود شروع نکنی نباید انتظاری از دیگران داشته باشی.
دیگر این که رابطه مرموز خاصی در میان دل ها برقرار است و ضرب المثل معروف «دل به دل راه دارد» یک واقعیت است. گویی دل ها در پنهانی با هم سخن می گویند و رابطه برقرار می سازند هنگامی که قلب کسی مملو از بدخواهی درباره دیگران گردد این پیام به قلب آن ها منتقل می شود و آن ها مقابله به مثل می کنند.
این گفتار حکیمانه درواقع چهره دیگری از گفتار پیش است و هرکدام برای زدودن آثار سوء از نیات و رفتار و گفتار دیگران تأثیر خاص خود را دارد. به همین دلیل در روایتی که از طرطوشی در کتاب سراج الملوک نقل کردیم هر دو با هم آمده است.
شایان توجه این که واژه «شر» مفهوم وسیعی دارد که هر نیت سوء و کینه و عداوتی را فرامی گیرد. در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید تفسیر دیگری نیز برای این کلام حکمت آمیز ذکر شده است و آن این که مردم را به کار نیکی موعظه نکن و از کار بدی نهی منما مگر این که قبلاً خودت آن کار نیک را انجام داده و آن منکر را ترک کرده باشی، زیرا اندرز دهنده ناپاک سخنانش در دل ها اثر نمی کند.(1)
این سخن یک واقعیت است؛ اما موافق منظور امام (علیه السلام) نیست، زیرا تعبیر «صدر» در دو جای این کلام حکمت آمیز نشان می دهد که منظور، نیات سوء و کینه های درونی است نه افعال بیرونی.
این معنا نه تنها در رابطه انسان ها با یکدیگر، بلکه از یک نظر در رابطه انسان با خدا نیز صادق است، چنان که در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «مَنْ أرادَ أنْ یَعْرِفَ کَیْفَ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَاللهِ فَلْیَعْرِفْ کَیْفَ مَنْزِلَةُ اللهِ عِنْدَهُ فَإِنَّ اللهَ یُنَزِّلُ الْعَبْدَ مِثْلَ ما
1) شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 18، ص 411.
یُنَزِّلُ الْعَبْدُ اللهَ مِنْ نَفْسِهِ؛ هر کس می خواهد بداند چه مقام و منزلتی نزد خدا دارد به منزلت خداوند نزد خود بنگرد، زیرا خدا منزلت بنده را همان گونه قرار می دهد که بنده منزلت خدا را در دل و جان خود قرار داده است».(1)در حدیث جالبی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم که مردی خدمت آن حضرت عرض کرد: شخصی به من می گوید: من تو را دوست دارم؛ چگونه بدانم که او راست می گوید و واقعاً مرا دوست می دارد؟ امام (علیه السلام) در پاسخ فرمود: «اِمْتَحِنْ قَلْبَکَ فَإنْ کُنْتَ تَوَدُّهُ فَإنَّهُ یَوَدُّکَ؛ قلب خود را بیازمای اگر تو او را دوست می داری او هم تو را دوست می دارد». (قلوب به یکدیگر راه دارند).(2)
این سخن را با حدیث دیگری از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) درباره رابطه آن حضرت با پیروانش پایان می دهیم: یکی از یاران آن حضرت به نام «ابن جهم» عرضه داشت: فدایت شوم! می خواهم بدانم من نزد تو چگونه ام؟ امام (علیه السلام) در پاسخ فرمود: «أُنْظُرْ کَیْفَ أَنَا عِنْدَکَ؛ نگاه کن ببین من در نزد تو چگونه ام».(3)
گفتار حکیمانه 179
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
اللَّجَاجَةُ تَسُلُّ الرَّأْیَ.
امام (علیه السلام) فرمود:
لجاجت، فکر و رأی انسان را از میان می برد.(1)
1) سند کلام حکیمانه: خطیب؛ در کتاب مصادر این کلام حکیمانه را از پاره ای از کسانی که بعد از سید رضی می زیسته اند نقل کرده ولی از آنجا که اختلاف روشنی در تعبیر است مشخص می شود که آنها منابع دیگری غیر از نهج البلاغه در اختیار داشته اند از جمله آمدی در غرر الحکم (ح 853) آن را به این صورت نقل کرده است: «اللِّجاجُ یُفْسِدُ الرَّأیَ» و کراجکی در کنز الفوائد (ج 1، ص 367) به این صورت: «اللِّجاجَةُ تَسْلُبُ الرَّأیَ». (مصادر نهج البلاغه،ج 4، ص 146).
شرح و تفسیر: نتیجه لجاجت
مولا (علیه السلام) می فرماید: «لجاجت، فکر و رأی انسان را از میان می برد»؛ (اللَّجَاجَةُ تَسُلُّ الرَّأْیَ).
«تسل» از ریشه «سلّ» بر وزن «حلّ» در اصل به معنای بیرون کشیدن شمشیر از غلاف با نرمش و یا خارج کردن هر چیزی با مدارا و نرمی است. به فرزند هم به همین مناسبت سلیل می گویند، چون از وجود دیگری خارج شده است. گاهی این واژه را به نابود کردن تفسیر کرده اند، زیرا اگر چیزی را از محلی بیرون بکشند آن محل خالی می ماند و به اشخاصی که مخفیانه و به اصطلاح، به طور قاچاقی از جایی می گریزند و یا به جایی وارد می شوند «متسلّلون» گفته می شود.
به هر حال منظور امام (علیه السلام) از این کلام نورانی بازداشتن لجوجان از لجاجت است، زیرا لجاجت به انسان اجازه درست اندیشیدن و فکر صحیح نمی دهد و غالباً لجوجان به راه خطا می روند و منافع و موقعیت های خود را از دست می دهند، چرا که تصمیم گیری های آن ها نابه جا و ناصواب است.
بعضی از شارحان در تفسیر این کلام حکیمانه احتمال دیگری نیز داده اند، گفته اند: منظور آن است که هرگاه رئیس و مدیر و بزرگ تر ببیند افراد زیردست لجاجت به خرج می دهند از اصلاح آن ها صرف نظر می کند و حمایت خود را از آن ها برمی گیرد و آنان رابه حال خود وامی گذارد که سبب خسارتی عظیم برای آنان می شود.
ولی تفسیراول صحیح تر به نظرمی رسد، زیرا منظور این است که در هر جا لجاجت است این اثر منفی وجود دارد، به علاوه افراد لجوج کمتر حاضرند به مشورت، تن بدهند. آن ها روی افکار خود پافشاری می کنند و محروم بودنشان از مشورت، ضربه دیگری نیز بر آنان وارد می سازد، هر چند جمع میان دو تفسیر در یک عبارت مانعی ندارد و استعمال لفظ در بیش از یک معنا به اعتقاد ما جایز است.
مفاسد لجاجت به قدری زیاد است که گاهی سرچشمه بروز جنگ های خونین می شود همان گونه که در حدیثی از امام امیرمؤمنان (علیه السلام) آمده است: «إیّاکَ وَ مَذْمُومَ اللَّجاجِ فَإنَّهُ یُثِیرُ الْحُرُوبُ؛ از خصلت نکوهیده لجاجت بپرهیز که آتش جنگ ها را شعله ور می سازد».(1)
لجاجت گاه سبب ازهم پاشیدن خانواده ها، به هم خوردن دوستی های پرسابقه، ایجاد اختلاف در میان شرکا و به هم خوردن وحدت صفوف می شود و اگر لجاجت در مدیران جامعه پیدا شود آثار سوء آن بسیار گسترده تر است.
به همین دلیل در احادیث فراوانی که از رسول خدا و ائمه هدی (علیهم السلام) به ما رسیده لجاجت سخت نکوهش شده است؛ ازجمله در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «الْخَیْرُ عادَةٌ وَ الشَّرُّ لَجاجَةٌ؛ خوبی سبب می شود که انسان به کار خیر عادت کند و انجام کارهای بد ناشی از لجاجت است».
در حدیث دیگری امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرماید: «اللَّجاجُ بَذْرُ الشَّرِّ؛ لجاجت بذر بدی هاست».(2)
در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «اللَّجاجُ أکْثَرُ الاْشْیاءِ مَضَرَّةً فی الْعاجِلِ وَ الاْجِلِ؛ لجاجت زیان بارترین چیز در دنیا و آخرت است».(3)
در حدیث دیگری لجاجت به مرکب چموشی تشبیه شده که انسان بر آن
سوار می شود؛ امام امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرماید: «لامَرْکَبَ أجْمَحَ مِنَ اللَّجاجِ؛ هیچ مرکبی سرکش تر و چموش تر از مرکب لجاجت نیست».(1)
این احادیث را با حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پایان می دهیم که فرمود: «إیّاکَ وَ اللَّجاجَةَ فَإنَّ أوَّلَها جَهْلٌ وَ آخِرَها نَدامَةٌ؛ از لجاجت بپرهیز که آغازش نادانی و سرانجامش پشیمانی است».(2)
نکته: لجاجت و ریشه ها و پیامدهای آن
لجاجت در اصل به معنای پافشاری، سرسختی و اصرار بر یک سخن یا یک کار است و معمولاً در امور باطل به کار می رود؛ ولی به طور نادر در اموری نیز که جنبه مثبت دارد به کار رفته است، مانند آنچه در حدیث معروف یا جمله برگرفته از یک حدیث معروف آمده است: «من قَرَعَ وَلَجَّ وَلَج؛ کسی که دری را بکوبد و اصرار ورزد و ایستادگی کند سرانجام در باز می شود و وارد خواهد شد».
قرآن مجید نیز این واژه را در مورد طغیان به کار برده است، می فرماید: (لَلَجُّوا فِی طُغْیَانِهِمْ یَعْمَهُونَ)؛ «آن ها در طغیانشان لجاجت می ورزند و در این وادی سرگردان می مانند».(3)
از جمله شواهدی که دلالت می کند لجاجت معمولاً بار منفی دارد حدیث امام صادق (علیه السلام) است که می فرماید: «سِتَّةٌ لاتَکُونُ فِی الْمُؤْمِنِ: الْعُسْرُ وَ النَّکَدُ وَ اللَّجاجَةُ وَ الْکَذِبُ وَ الْحَسَدُ وَ الْبَغْیُ؛ شش چیز است که در مؤمن وجود ندارد: ناتوانی و بخل و لجاجت و دروغ و حسد و ظلم و ستم به دیگران».(4)
سرچشمه لجاجت امور زیادی می تواند باشد؛ از جمله حب ذات افراطی که سبب پافشاری انسان بر رأی و عقیده خود می شود و دیگری خود بزرگ بینی است که سبب می شود نظر خود را از همه برتر ببیند و بخل و حسادت که او را از پذیرش نظر دیگران بازمی دارد و جهل و نادانی که به انسان اجازه نمی دهد تمام جوانب مطلب را ببیند و تعصب شدید که سبب پافشاری بر امور باطلی می شود که مورد تعصب اوست و دفاع بی دلیل از قوم و قبیله و خانواده و بستگان که سبب می شود بر اعتقادات آن ها پافشاری کند، و اموری از این قبیل.
یکی دیگر از عوامل اصلی لجاجت عدم، شجاعت در بازگشت از نظرات باطل و پذیرفتن نظرات صحیح است؛ شجاعتی که متأسفانه در بسیاری از افراد وجود ندارد و همین امر گاه سبب می شود عمری در مسیر باطل بمانند و به پرتگاه ها کشیده شوند. تاریخ صحنه های زیادی از بدبختی هایی که باعث آن، افراد لجوج بودند به خاطر دارد.
قرآن مجید در سوره ملک بعد از آن که آیات روشنی از آیات خداوند را ذکر می کند به انحراف کافران اشاره کرده، می فرماید: (بَلْ لَّجُّوا فِی عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ)؛ «آن ها در سرکشی و فرار از حقیقت لجاجت می ورزند».(1)
در سوره نوح درباره خودپرستان زمانش می خوانیم: آن ها به قدری لجوج بودند که انگشت ها را در گوش می گذاشتند و جامه به خود می پیچیدند تا سخنان بیدارگر نوح را نشنوند: (وَ إِنِّی کُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِی آذَانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیَابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْبَارآ).(2)
گفتار حکیمانه 180
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
اَلطَّمَعُ رِقٌّ مُوَبَّدٌ.
امام (علیه السلام) فرمود:
طمع بردگی جاویدان است.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در مصادر نهج البلاغه کلام حکمت آمیز بالا را به این شکل آورده است: «الطَّمَعُ رِقٌّ مُخَلَّدٌ»و ظاهرش دلیل بر این است که از منبع دیگری این سخن را دریافت داشته است. زمخشری گر چه عین این جمله را در کتاب خود ربیع الابرار آورده و بعد از مرحوم سید رضی می زیسته است ولی بررسی کتب زمخشری به خصوص کتاب ربیع الابرار به انسان اطمینان می دهد که او هیچ گاه از نهج البلاغه استفاده نمی کرده (یا در دسترس او قرار نداشته است)، زیرا روایات وی غالباً با آنچه مرحوم سید رضی آورده متفاوت است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 146).
شرح و تفسیر: بردگی جاویدان!
امام (علیه السلام) در این کلام نورانی درباره آثار زیان بار طمع می فرماید: «طمع بردگی جاویدان است»؛ (اَلطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ).
حقیقت طمع، علاقه شدید به امور مادی ای است که در دست دیگران است و شخص طماع برای رسیدن به آن هر گونه خضوع و ذلت را می پذیرد و به همین دلیل همچون برده ای است در برابر آن ها و طماع غالباً این صفت رذیله را با خود حفظ می کند از همین رو امام (علیه السلام) آن را نوعی بردگی ابدی شمرده است.
افراد طمع کار انسان های ضعیف، زبون، دون همت و فاقد شخصیت اند و چون اعتماد به نفس ندارند سعی می کنند از طریق وابستگی به دیگران به مقصود خود برسند.
در مقابل این صفت رذیله فضیلتی است که از آن به عنوان «یَأْسُ عَمّا فی أیدِی النّاسِ؛ قطع امید از آنچه در دست دیگران است» تعبیر شده و به بیان دیگر قناعت به آنچه خود دارد. در احادیث اسلامی به این موضوع اشاره شده است.
در مورد اصل طمع، مرحوم کلینی بابی در جلد دوم کافی باز کرده و احادیث نابی در ذیل آن آورده است؛ از جمله از امام باقر (علیه السلام) نقل می کند که فرمود: «بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ طَمَعٌ یَقُودُهُ وَ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدُ لَهُ رَغْبَةٌ تُذِلُّهُ؛ چه بد انسانی است آن
کس که طمعی دارد که وی را به هر سو می کشاند و چه بد انسانی است کسی که علاقه به چیزی دارد که سبب ذلت او می شود».(1)
در مورد قطع امید از آنچه در دست مردم است امام علی بن الحسین (علیهما السلام) می فرماید: «رَأَیْتُ الْخَیْرَ کُلَّهُ قَدِ اجْتَمَعَ فی قَطْعِ الطَّمَعِ عَمّا فی أیْدِی النَّاسِ؛ تمام خوبی ها را در قطع امید از آنچه در دست مردم است دیدم».(2)
امام صادق (علیه السلام) در جواب این سؤال که چه چیز ایمان را در قلب راسخ و ثابت می دارد؟ می فرماید: «الْوَرَعُ» (تقوا و پرهیزکاری) و در پاسخ این پرسش که چه چیز ایمان را از قلب انسان خارج می کند؟ می فرماید: «الطَّمَعُ».(3)
شخص طماع در واقع نه اعتمادی به خدا دارد و نه ایمان درستی به رزاقیت او به همین دلیل دست نیاز به سوی این و آن دراز می کند.
از این فراتر حدیثی است که از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل شده است، می فرماید: «الطَّمَعُ یُذْهِبُ الْحِکْمَةَ مِنْ قُلُوبِ الْعُلَماءِ؛ طمع علم و دانش را از دل های دانشمندان دور می سازد».(4)
دلیل آن این است که علم و دانش نیاز به حریت فکر و آزادمنشی دارد در حالی که شخص طماع چون اسیر خواسته های خویش است نمی تواند درست بیندیشد و چه بسا برای رسیدن به مقصود خود کارهای خلاف ارباب قدرت و مقام را توجیه کند و به بیان دیگر، طمع نوعی مستی و تخدیر فکر می آورد و به طمّاع اجازه نمی دهد درست بیندیشد.
برای این که بدانیم «طمع» کار انسان را به چه جایی می رساند؟ کافی است تاریخ طمع کاران را مطالعه و بررسی کنیم. «اشعب» یکی از طمع کاران معروف
عرب است که در میان آن ها به صورت ضرب المثل درآمده است. در حالات او نوشته اند: «روزی شخصی را دید که مشغول بافتن زنبیلی است به او گفت: خواهش می کنم آن را بزرگ تر بباف. گفت: به تو چه مربوط است؟ گفت: شاید روزی صاحب آن بخواهد با آن برای من هدیه ای بفرستد؛ اگر بزرگ باشد هدیه بیشتری در آن جای می گیرد.
نیز درباره او گفته اند: از اشعب طمع کارتر سگ او بود، زیرا روزی عکس ماه را در چاهی دید خیال کرد گرده نانی است برای به چنگ آوردن آن خود را در چاه پرت کرد و مرد.
ابن ابی الحدید قبل از نقل این دو داستان در شرح نهج البلاغه این شعر پرمعنا را نقل کرده است:
تَعَفَّفْ وَ عِشْ حُرّآ و لا تَکُ طامِعآ *** فَما قَطَعَ الاْعْناقَ إلاَّ المَطامِعُ
خویشتن داری پیشه کن و آزادمنش زندگی نما و طمع کار مباش چرا که چیزی جز طمع ها گردن انسان ها را قطع نکرده است.(1)
درباره آثار سوء این صفت رذیله ذیل حکمت دوم، و همچنین در ذیل بخش بیست و سوم عهدنامه مالک اشتر شرح بیشتری آورده ایم و به خواست خدا در ذیل حکمت 219 (أکْثَرُ مَصارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطامِعِ) و 226 (اَلطّامِعُ فِی وِثاقِ الذُّلِّ) نیز بحث هایی خواهد آمد.
این سخن را با حدیثی از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) پایان می دهیم: یکی از یاران آن حضرت به نام «ابوایوب خالد بن زید» خدمتش رسید و عرض کرد: ای رسول خدا! اندرزی به من ده؛ اندرزی کوتاه تا بتوانم آن را حفظ کنم (و به آن عمل نمایم) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: «أُوْصِیْکَ بِخَمْسٍ: بِالْیَأسِ عَمّا فی أیْدِی النّاسِ فَإِنَّهُ الْغِنی وَ إیّاکَ وَ الطَّمَعَ فَإِنَّهُ الْفَقْرُ الْحاضِرُ وَ صَلِّ صَلاةَ مُوَدِّعٍ وَ إیّاکَ وَ ما یُعْتَذَرُ مِنْهُ
1) شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 18، ص 413.
وَ أحِبَّ لاِخیکَ ما تُحِبُّ لِنَفْسِکَ؛ پنج چیز را به تو سفارش می کنم: از آنچه در دست مردم است مأیوس باش و صرف نظر کن که این همان بی نیازی حقیقی است و از طمع بپرهیز که فقر و تنگدستی حاضر است و نمازی را که می خوانی آنچنان بخوان که گویی آخرین نماز توست و می خواهی با دنیا وداع کنی و از کارهایی که ناچار می شوی از آن عذرخواهی کنی بپرهیز و آنچه برای خود دوست داری برای برادر مسلمانت نیز دوست بدار».(1)
1) بحارالانوار، ج 70، ص 168.
گفتار حکیمانه 181
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
ثَمَرَةُ التَّفْرِیطِ النَّدَامَةُ، وَ ثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلامَةُ.
امام (علیه السلام) فرمود:
میوه درخت تفریط پشیمانی و میوه درخت دوراندیشی سلامت است.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: خطیب؛ در کتاب مصادر، این کلام حکیمانه را با تفاوت هایی از کتب مختلف نقل کرده که نشان می دهد آنها منابع دیگری در اختیار داشته اند از جمله غرر الحکم که آن را به این شکل نقل کرده است: «ثَمَرَةُ التَّفْریطِ مَلامَةٌ» و کمی پیش از آن «ثَمَرَةُ الْعَقْلِ الإِسْتِقامَةُ» و بعد از آن «ثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلامَةُ» و نویسنده مصادر اضافه می کند که من اطمینان دارم هر سه جمله در کلام امام (علیه السلام) با هم بوده و نویسنده غرر الحکم طبق روشی که دارد آنها را از هم جدا کرده است. سپس از کتاب طراز نوشته امیر یحیی علوی آن را به این صورت نقل می کند: «التَّفْریطُ ثَمَرَتَهُ النَّدامَةُ» (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 147).
شرح و تفسیر: سرانجام دوراندیشی
امام (علیه السلام) نتیجه تفریط و ثمره دوراندیشی را در عبارتی کوتاه و پرمعنا بیان کرده، می فرماید: «میوه درخت تفریط پشیمانی و میوه درخت دوراندیشی سلامت است»؛ (ثَمَرَةُ التَّفْرِیطِ النَّدَامَةُ، وَ ثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلامَةُ).
امام (علیه السلام) در این کلام نورانی واژه «تفریط» را نقطه مقابل «حَزْم» شمرده که به معنای دوراندیشی و تدبیر امور و آینده نگری است، بنابراین «تفریط» در این کلام به معنای ترک دوراندیشی و تدبیر در امور و انحراف از حق است؛ خواه از طریق زیاده روی باشد یا کوتاهی و کم کاری.
درست است که تفریط غالباً در مقابل افراط ذکر می شود و افراط را به معنای زیاده روی و تفریط را به معنای کوتاهی و کم کاری تفسیر می کنند؛ ولی هرگاه تفریط به طور مستقل ذکر شود ممکن است هر گونه انحراف از حق و واقعیت را شامل گردد، همان گونه که در این کلام امام (علیه السلام) چنین به نظر می رسد. صاحب کتاب لسان العرب تفریط را به معنای ضایع کردن چیزی تفسیر می کند، که این ضایع کردن ممکن است عوامل مختلفی داشته باشد.
بنابراین امام (علیه السلام) دوراندیشی را به درخت بارور و پرثمری تشبیه کرده که میوه آن سلامت است و در نقطه مقابل آن تفریط را به شجره خبیثه ای تشبیه فرموده که میوه آن ندامت و پشیمانی است. این همان چیزی است که بارها در زندگی خود و دیگران تجربه کرده ایم. به خصوص بسیار می شود که انسان به اموری به دیده
حقارت می نگرد و سرانجام ضربه سنگینی از ناحیه آن می خورد همان گونه که بعضی از دانشمندان گفته اند: شخص عاقل هرگز نباید چیزی از خطاها و لغزش هایش را کوچک بشمرد، زیرا هنگامی که انسان چیزی را کوچک می شمرد در مشکلات بزرگی می افتد. در تاریخ دیده ایم که گاه دشمنانی که به نظر کوچک می آمدند حکومتی را زایل کردند و بسیار دیده ایم که گاه بیماری کوچکی که مورد بی اعتنایی واقع می شود ضربه سنگینی به سلامت ما می زند و نهرهای بزرگ و سیلاب ها را دیده ایم که از جوی های کوچک تشکیل می شوند.(1)
در این که میوه تلخ نهال تفریط، پشیمانی است جای تردید نیست. قرآن مجید نیز به این حقیقت اشاره کرده و به مسلمانان هشدار می دهد: «و از بهترین دستورهایی که از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده پیروی کنید پیش از آن که عذاب الهی ناگهان به سراغ شما آید در حالی که از آن آگاه نیستید. (این دستورها برای آن است که) مبادا کسی روز قیامت بگوید: افسوس بر من از کوتاهی هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم و از مسخره کنندگان (آیات او) بودم»؛ (وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِّنْ رَّبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ العَذَابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ * أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یَا حَسْرَتَا عَلَی مَا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللهِ).(2)
در حدیثی نیز امام هادی (علیه السلام) می فرماید: «اُذْکُرْ حَسَراتِ التَّفْریطِ تَأْخُذْ بِقَدیمِ الْحَزْمِ؛ افسوس های ناشی از تفریط را به یاد آور تا به دوراندیشی اهمیت دهی».(3)
درباره ثمرات و تفسیر مسئله حزم و دوراندیشی نیز که نقطه مقابل تفریط است روایات فراوانی داریم؛ از جمله در حدیثی از امام علی بن ابی طالب (علیه السلام)
می خوانیم: «التَّدْبیرُ قَبْلَ الْعَمَلِ یُؤمِنُکَ مِنَ النَّدَمِ؛ تدبیر پیش از عمل تو را از پشیمانی (بعد از عمل) ایمن می سازد».(1)
در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «مَنْ نَظَرَ فِی الْعَواقِبِ سَلِمَ مِنَ النَّوائِبِ؛ کسی که دوراندیش باشد و پایان کار را ببیند از گرفتاری ها و مصائب سالم خواهد ماند».(2)
در تفسیر «حزم» از همان حضرت نقل شده است که فرمود: «الْحَزْمُ النَّظَرُ فِی الْعَواقِبِ وَ مُشاوَرَةُ ذَوِی الْعُقُولِ؛ حزم همان عاقبت نگری و مشورت با صاحبان فکر و اندیشه است».(3)
گر چه گاه می شود که تفریط از سستی و تنبلی سرچشمه می گیرد؛ اما غالباً منشأ تفریط همان ترک دوراندیشی است.
این نکته نیز قابل توجه است که گاه انسان در مطالعه عواقب امور تفریط می کند و گرفتار نوعی وسواس و در نتیجه تفریط می شود. در این گونه موارد حزم آن است که این گونه عاقبت اندیشی ها رها شوند و انسان تصمیم بگیرد که با شجاعت وارد کار شود و این شبیه چیزی است که بعضی از فقها می گویند: گاه احتیاط در ترک احتیاط است.
درباره اهمیت دوراندیشی و آثار و روایات مربوط به آن توضیحات بیشتری ذیل حکمت 48 داده ایم.
آخرین نکته ای که لازم می دانیم در این جا به طور فشرده به آن اشاره کنیم این است که منظور از سلامت در عبارت بالا تنها سلامت دین نیست، بلکه سلامت دنیا، جسم، خانواده، کسب و کار و سلامت جامعه نیز در دوراندیشی و ترک هر گونه تفریط و مسامحه کاری است.
گفتار حکیمانه 182
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
لا خَیْرَ فِی الصَّمْتِ عَنِ الْحُکْمِ؛ کَمَا أَنَّهُ لا خَیْرَ فِی الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ.
امام (علیه السلام) فرمود:
خاموش ماندن از گفتار حکمت آمیز فایده ای ندارد همان گونه که سخن گفتن نابخردانه.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: این کلام حکیمانه در ضمن خطبة الوسیلة آمده است. همان خطبه ای که امیرمؤمنان علی (علیه السلام) پس از هفت روز از رحلت پیغمبر (صلی الله علیه و آله) در مدینه قرائت کرد و مسائل بسیار مهمی را در آن به مردم گوشزد فرمود و پس از اندرزهای حکیمانه شواهد اندرزهای خود را بیان کرد. (کافی، ج 8، ص 18) در تحف العقول نیز همین کلام حکمت آمیز نقل شده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 147). در انساب الاشراف بلاذری که قبل از سید رضی می زیسته این حدیث آمده است. (انساب الاشراف، ص 114، ح 55). جالب توجه این که مرحوم سید رضی عین این سخن را بدون هیچ گونه تفاوت در حکمت 471 آورده است و این نشان می دهد که گاه براثر اشتغالات و گرفتاری ها فاصله زمانی زیادی در میان جمع آوری و نگارش این حکمت ها رخ می داده به گونه ای که مرحوم سید رضی فراموش می کرده که این جمله را قبلاً نوشته است.
شرح و تفسیر: کجا خاموش باش و کجا سخن بگو
امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به مواردی که در آن ها سکوت بهتر است و مواردی که سخن گفتن بهتر است اشاره کرده، می فرماید: «خاموش ماندن از گفتار حکمت آمیز فایده ای ندارد، همان گونه که سخن گفتن نابخردانه»؛ (لا خَیْرَ فِی الصَّمْتِ عَنِ الْحُکْمِ؛ کَمَا أَنَّهُ لا خَیْرَ فِی الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ).
سکوت بهتر است یا سخن گفتن؟ دانشمندان در این باره بحث های مختلفی کرده اند؛ گروهی خطرات سخن گفتن و گناهان کبیره و عظیمه ناشی از آن را در نظر گرفته و دستور به سکوت داده اند. عده ای فواید عظیمی را که در سخن گفتن است در نظر گرفته و سخن گفتن را توصیه می کنند ولی حق مطلب همان است که امام (علیه السلام) فرمود. آن جا که انسان، حکیمانه و عاقلانه سخن بگوید فضیلت است و ترک آن رذیلت و آن جا که انسان جاهلانه و نابخردانه سخن بگوید رذیلت است و ترک آن فضیلت.
به همین دلیل، هم روایات زیادی در مدح سکوت وارد شده و هم احادیث فراوانی در فضیلت کلام؛ از جمله از امام سجاد علی بن الحسین (علیه السلام) سؤال شد که سخن گفتن افضل است یا سکوت؟ فرمود: «لِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُما آفاتٌ فَإذا سَلِما مِنَ الاْفاتِ فَالْکَلامُ أفْضَلُ مِنَ السُّکُوتِ؛ هر کدام از این دو آفاتی دارد هرگاه از آفات سالم باشند سخن گفتن از سکوت افضل است» عرض کردند: ای پسر رسول
خدا! چگونه (سخن گفتن افضل است)؟ امام (علیه السلام) فرمود: «لاِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ ما بَعَثَ الاْنْبِیاءَ وَ الأَوْلِیاءَ بِالسُّکُوتِ إنَّما بَعَثَهُمْ بِالْکَلامِ؛ خداوند پیامبران و اوصیای آن ها را به سکوت مبعوث نکرد، بلکه مبعوث کرد تا با مردم سخن بگویند (و پیام خدا را به آن ها برسانند)». حضرت در پایان این حدیث به نکته جالبی اشاره کرده، فرمود: «إنّکَ تَصِفُ فَضْلَ السُّکُوتِ بِالْکَلامِ وَ لَسْتَ تَصِفُ فَضْلَ الْکَلامِ بِالسُّکُوتِ؛ حتی هنگامی که می خواهی فضیلت سکوت را بیان کنی با کلام بیان می کنی و هرگز فضیلت کلام را با سکوت بیان نخواهی کرد».(1)
در حدیث دیگری از امام صادق از پدرانش از امیرمؤمنان علی (علیهم السلام) چنین آمده است: «جُمِعَ الْخَیْرُ کُلُّهُ فی ثَلاثِ خِصالٍ: النَّظَرِ وَ السُّکُوتِ وَ الْکَلامِ فَکُلُّ نَظَرٍ لَیْسَ فیهِ اعْتِبارٌ فَهُوَ سَهْوٌ وَکُلُّ سُکُوتٍ لَیْسَ فیهِ فِکْرٌ فَهُوَ غَفْلَةٌ وَ کُلُّ کَلامٍ لَیْسَ فیهِ ذِکْرٌ فَهُوَ لَغْوٌ؛ تمام نیکی ها در سه خصلت جمع شده است: نگاه کردن و سکوت و سخن گفتن. هر نگاهی که در آن عبرت نباشد سهو و بیهوده است و هر سکوتی که در آن فکر نباشد غفلت و بی خبری است و هر کلامی که در آن یاد خدا نباشد لغو است». و در پایان اضافه فرمود: «فَطُوبی لِمَنْ کانَ نَظَرُهُ عَبْرآ وَ سُکُوتُهُ فِکْراً وَ کَلامُهُ ذِکْراً؛ خوشا به حال کسانی که نگاهشان عبرت، سکوتشان فکر و کلامشان ذکر باشد».(2)
نتیجه این که سکوت و کلام نیز مانند سایر اعمال انسان هستند که اگر در حد اعتدال و شرایط لازم باشند فضیلت و اگر خارج از این حد گردند رذیلت محسوب می شوند و این با تفاوت اشخاص و مجالس و مطالب و موضوعات متفاوت می گردد و هر کس می تواند با دقت، فضیلت را از رذیلت در این جا دریابد؛ به یقین سکوت از امر به معروف و نهی از منکر و از حکم به حق و از
شهادت عادلانه و از اندرز و نصیحت های مخلصانه و از مشورت خردمندانه جزء رذایل و یا از گناهان کبیره است؛ در مقابل، سخن گفتنی که در آن دروغ، غیبت، تهمت، اهانت، امر به منکر و نهی از معروف، شهادت به باطل و فضول کلام (سخنان بی جا و بی معنا) باشد نیز جزء رذایل اخلاقی یا از گناهان کبیره به شمار می آید.
«حکم» در کلام امام (علیه السلام) تنها به معنای قضاوت کردن در محاکم قضایی یا فتوا به حلال و حرام نیست آن گونه که بعضی از شارحان پنداشته اند، بلکه هر سخن حکیمانه و خردمندانه ای را فرامی گیرد، زیرا نقطه مقابل آن در همین کلام «جهل» ذکر شده است.
قرآن مجید نیز بارها به مسئله تکلم به حق اشاره کرده و اهل کتاب را به دلیل کتمان حق و سکوت سرزنش می کند؛ از جمله می فرماید: (وَ إِذْ أَخَذَ اللهُ مِیثَاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ)؛ «(به خاطر بیاورید) هنگامی را که خدا، از کسانی که کتاب آسمانی به آن ها داده شده، پیمانی گرفت که حتمآ آن را برای مردم آشکار سازید و کتمان نکنید!».(1)
بحث مشروحی در کتاب اخلاق در قرآن در زمینه سکوت و کلام آورده ایم.(2)
گفتار حکیمانه 183
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
مَا اخْتَلَفَتْ دَعْوَتَانِ إِلاَّ کَانَتْ إِحْدَاهُمَا ضَلالَةً.
امام (علیه السلام) فرمود:
هیچ گاه دو دعوت متضاد وجود ندارد مگر این که یکی از آن دو ضلالت و گمراهی است.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: در کتاب مصادر منبعی جز غرر الحکم (که نویسنده اش بعد از سید رضی می زیسته است) برای این کلام حکمت آمیز ذکر نشده و وی اظهار امیدواری می کند که مدارک دیگری را برای آن پیدا کند. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 147).
شرح و تفسیر: ادّعاهای متضاد
امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در این سخن حکمت آمیز خود به مطلبی اشاره می کند که ظاهراً واضح است؛ ولی با نهایت تأسف برای گروهی کاملاً پیچیده شده است. می فرماید: «هیچ گاه دو دعوت مختلف و متضاد وجود ندارد مگر این که یکی از آن دو ضلالت و گمراهی است»؛ (مَا اخْتَلَفَتْ دَعْوَتَانِ إِلاَّ کَانَتْ إِحْدَاهُمَا ضَلالَةً).
بعضی از شارحان نهج البلاغه مانند ابن ابی الحدید چون این جمله را برخلاف عقیده خود درباره تصویب در فروع دین دانسته اند (شرح معنای تصویب خواهد آمد) آن را به مسئله اختلاف در عقاید دینی تفسیر کرده و گفته اند: دو عقیده مختلف و متضاد دینی نمی تواند هر دو درست باشد؛ یکی از آن دو حق است و دیگری باطل. در صورتی که کلام امام (علیه السلام) عام است و هر گونه نظرات متضاد را شامل می شود و گویا امام (علیه السلام) با این گفتار حکیمانه خود می خواهد عقیده سخیف تصویب را ابطال کند.
توضیح این که گروهی از اهل سنت معتقدند مجتهدانی که در آرا اختلاف دارند؛ یکی فلان کار را حرام می داند و دیگری واجب، یا یکی حرام می شمرد و دیگری حلال، همگی بر حق اند و عقیده همه حکم الهی است نه حکم ظاهری بلکه حکم واقعی. این عقیده براثر اختلاف آرای شدیدی که میان فقهای آن ها واقع شد ظهور کرد و متأسفانه آنان هدایت امامان اهل بیت (علیهم السلام) را در این امور نپذیرفتند و به این گونه خطاها گرفتار شدند.
از آن بدتر این که بعضی از آن ها اختلاف در عقاید دینی اصول دین را هم هر چند متضاد باشد صحیح شمرده و حتی تصریح کرده اند که قرآن هم مطالب متضاد و متناقضی گفته و همه آن ها صحیح است. مرحوم علامه شوشتری از ابن قتیبة در کتاب مختلف الحدیث نقل می کند که عبیداللّه بن حسن، از متکلمان اهل سنت که مدتی قاضی بصره بود نظر داشت که قرآن دلالت بر اختلاف دارد؛ آن کس که معتقد به آزادی اراده است صحیح می گوید و مطابق بعضی از آیات قرآن است و آن کس که معتقد به جبر است او هم صحیح می گوید و موافق بعضی از آیات قرآن است، پس همه آن ها درست می گویند! روزی از او سؤال شد که درباره معتقدان به جبر و اختیار چه می گویی؟ گفت: هر دو گروه صحیح می گویند. گروهی خدا را بزرگ شمرده و گروهی او را منزه دانسته اند (گروه اول اشاره به جبری هاست که همه چیز را فعل اللّه می دانند و گروه دوم اشاره به اختیاری ها که می گویند عدالت خدا ایجاب می کند افراد را مجبور به کاری نسازد و بعد مؤاخذه کند).
نامبرده از این هم فراتر رفته و می گوید: اگر کسی زناکار را مؤمن بداند صحیح گفته و اگر کافر بداند او هم صحیح گفته است، و سخنان ناموزون و ابلهانه دیگری از این قبیل.(1)
بدین شکل او قرآن و اسلام را دینی غیر منطقی و دور از عقل و خرد معرفی کرده که هیچ عاقل آزاداندیشی حاضر نمی شود آن را بپذیرد.
امامان اهل بیت (علیهم السلام) در بیانات مختلفی این گونه عقاید خرافی را نفی می کنند و اسلام را به شکل خردمندانه و مقبول عقلا که هماهنگ با آیات عقلانی قرآن است معرفی می کنند.
1) بهج الصباغة، ج 7، ص 330.
در خطبه هجدهم (جلد اول همین کتاب) امام (علیه السلام) با سخنان بسیار کوبنده و منطقی و شفافی عقیده تصویب را نفی و ابطال می کند و ساحت اسلام و قرآن را مبرا می شمرد. سایر امامان اهل بیت (علیهم السلام) نیز همین معنا را در سخنان نورانی شان دنبال کرده و با صراحت گفته اند: همیشه حق یکی است و آنچه در نقطه مقابل آن باشد باطل است و همه با هم باید بکوشند و حق را پیدا کنند.
آری، اگر کسی چه در اصول دین و چه در فروع دین برای رسیدن به حق تلاش و کوشش کافی انجام دهد و راه خطا را بپیماید در نزد خدا معذور خواهد بود، نه این که آنچه به آن رسیده حق و عین واقعیت است، بلکه به مقتضای (لایُکَلِّفُ اللهُ نَفْسآ إِلاَّ وُسْعَهَا)(1)بیش از این توان نداشته و تکلیفی متوجه او
نیست و گرنه، نه حق باطل می شود و نه باطل حق.
مصیبت بزرگ، نسبت دادن تناقض گویی به قرآن مجید است که واقعاً گفتار بی شرمانه ای است و نمونه آن در کلام عبیداللّه بن حسن متکلم گذشت. قرآن مجید با صراحت می فرماید: (أَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کَانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاَفآ کَثِیرآ)؛ «آیا درباره قرآن نمی اندیشید اگر از سوی غیر خدا بود اختلاف فراوانی در آن می یافتید».(2)
اصولاً نبودن اختلاف در کتابی که حدود بیست و سه سال از سوی خدا در مورد حوادث تلخ و شیرین و سخت و آسان نازل شده یکی از دلایل اعجاز قرآن است.
در جای دیگر بعد از بیان احکام ده گانه معروف می فرماید: (وَ أَنَّ هَذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمآ فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذَلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ)؛ «این راه مستقیم من است از آن پیروی کنید و از راه های پراکنده
(و انحرافی) پیروی نکنید که شما را از راه او دور می سازد؛ این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند، تا پرهیزکاری پیشه کنید».(1)
در این آیه راه خدا یکی معرفی شده و راه های منحرف و بیگانه از خدا متعدد و پراکنده، زیرا صراط مستقیم به صورت مفرد و طرق انحرافی به شکل جمع آورده شده است.
1) انعام، آیه 153.
گفتار حکیمانه 184
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
مَا شَکَکْتُ فِی الْحَقِّ مُذْ أُرِیتُهُ.
امام (علیه السلام) فرمود:
از آن زمان که حق به من نشان داده شده هرگز در آن شک و تردید نکردم.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: این کلام نورانی به عنوان جزئی از خطبه چهارم در جلد اول این کتاب آمد. خطیب؛ در بیان مصادر این کلام می گوید: ما در ذیل خطبه چهارم آن را بیان کردیم و در آنجا تصریح می کند که مرحوم شیخ مفید (قبل از سید رضی) آن را در ارشاد با تفاوت کمی آورده است و چند جمله نیز بر آن افزوده و طبری هم بخش آخراین خطبه را در کتاب مسترشد ذکر کرده است. (ولی در کتاب مسترشد این جمله در ذیل خطبه ذکر نشده است بلکه تنها جمله لَمْ یُوجِسْ مُوسی ... تا آخر خطبه آمده است). این ها نشان می دهد که آنها از منابعی غیر از نهج البلاغه آن را دریافت داشته اند. (مصادر نهج البلاغه، ج 1، ص 327).
شرح و تفسیر: هیچ گاه در شناخت حق شک نکردم!
امام (علیه السلام) می فرماید: «از آن زمان که حق به من نشان داده شده هرگز در آن شک و تردید نکردم»؛ (مَا شَکَکْتُ فِی الْحَقِّ مُذْ أُرِیتُهُ).
آگاهی بر چیزی درجات دارد که وابسته به طرق دریافت آن است؛ گاه انسان چیزی را با ادله نظری درک می کند و گاه با مقدمات ضروری، زمانی با حس و تجربه و گاهی با شهود باطنی و یا با ادله بسیار محکمی همچون شهود، شهودی که از همه این ها برتر است. گاه نیز ممکن است در ادامه راه براثر دلیل معارضی با شک مواجه شود.
از این گذشته افرادی که چیزی را درک می کنند با هم متفاوت اند؛ گاه افراد ضعیفی هستند که با کم ترین شبهه ای متزلزل می شوند و گاه افراد قوی و نیرومندی که هیچ شبهه ای آن ها را تکان نمی دهد.
معلمانی که چیزی به انسان می آموزند نیز مختلف اند؛ گاه معلّم فرد عادی است و گاه امام معصوم یا پیغمبر خدا؛ در آموخته هایی از فردی عادی ممکن است شک و تردید نفوذ کند؛ ولی آنچه انسان از استاد معصومی آموخته از شک و تردید مصون خواهد بود. تمام این جهات در حد اعلا در روح و جان علی (علیه السلام) وجود داشت؛ هم مشاهده حق توسط او از طریق شهود بود وهم قدرت روح او اجازه شک و شبهه به وی نمی داد و هم استاد و معلم او شخصی همچون پیامبر
اسلام (صلی الله علیه و آله) بود که مستقیماً مطالب را از منبع وحی دریافت می کرد. به همین دلیل امام (علیه السلام) می گوید: از آن روزی که حق به من نشان داده شد هرگز در آن تردید نکردم.
افزون بر این ها بسیار می شود که تزلزل ایمان انسان از هوی پرستی نشأت می گیرد؛ مثلاً در داستان معروف «عمر بن سعد» آمده است که وقتی در برابر شهید کردن سالار شهیدان، امام حسین (علیه السلام) وعده فرمانداری ری به او داده شد به قدری برای او جالب بود که حتی در معاد شک کرد و گفت: می گویند خداوند بهشت و دوزخی آفریده اگر راست گفته باشند این عمل را انجام می دهم و توبه می کنم و اگر دروغ گفته باشند به مقام بلندی در دنیا می رسم. و از آن جا که امام (علیه السلام) از این امور پاک و منزه بود هرگز شبهه ای در وجود مبارکش راه نیافت و چه بسیار افرادی در صدر اسلام و بعد از رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) که برای جاذبه های مال و ثروت و مقام، ایمان خود را از دست دادند و گرفتار شبهات شدند.(1)
در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم که از آن حضرت سؤال کردند: چه چیزی ایمان را در انسان ثابت نگه می دارد؟ امام (علیه السلام) فرمود: «الّذی یُثْبِتُهُ فیهِ الْوَرَعُ وَ الَّذی یُخْرِجُهُ مِنْهُ الطَّمَعُ؛ آن چیزی که ایمان را در انسان ثابت می دارد ورع و پرهیزکاری است و آن چیزی که ایمان را از او خارج می کند طمع است».(2)
از این جا نتیجه می گیریم که اگر بخواهیم در عقاید خود راسخ باشیم باید علاوه بر این که آن ها را از منبع مطمئنی دریافت می داریم خودسازی را نیز فراموش نکنیم مبادا طوفان وسوسه های شیطان و هوای نفس کاخ ایمان ما را متزلزل و ویران سازد.
مطالعه خطبه های نهج البلاغه نیز شاهد صادق این گفتار است، زیرا می بینیم همه جا امام (علیه السلام) با قاطعیتِ تمام در مورد مسائل مختلف از اعتقادات گرفته تا اخلاق و اعمال و احکام سخن می گوید و این قاطعیت نشانه اعتقاد قطعی و تزلزل ناپذیر امام (علیه السلام) در تمام این مسائل است.
این سخن را با کلام دیگری از امام امیرمؤمنان (علیه السلام) در خطبه 189 نهج البلاغه که برگرفته از قرآن مجیداست پایان می دهیم. امام (علیه السلام) در آن خطبه می فرماید: «بعضی از ایمان ها ثابت و مستقر در دل هاست و بعضی دیگر ناپایدار و عاریتی است که در میان قلب و سینه تا سرآمدی معلوم قرار دارد» گویی این سخن اشاره به آیه 98 سوره انعام است که می فرماید: (وَ هُوَ الَّذِی أَنشَأَکُمْ مِّنْ نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ)؛ «و کسی است که شما را از یک انسان آفرید (و شما از نظر ایمان یا آفرینش دو گروه مختلف هستید:) پایدار و ناپایدار» یکی از تفسیرهای این آیه شریفه در کلام امام صادق (علیه السلام) آمده است، می فرماید: «فَالْمُسْتَقَرُّ: الإیمانُ الثّابِتُ، وَ الْمُسْتَوْدَعُ: الْمُعارُ؛ مستقر به معنای ایمان ثابت است و مستودع ایمان عاریتی است».(1)
ما در شرح آن خطبه عوامل پایداری ایمان و تزلزل آن را به طور مشروح آورده ایم.(2)
گفتار حکیمانه 185
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
مَا کَذَبْتُ وَ لا کُذِّبْتُ، وَ لا ضَلَلْتُ وَ لا ضُلَّ بِی.
امام (علیه السلام) فرمود:
هرگز دروغ نگفته ام و هیچ گاه دروغ به من گفته نشده است (اشاره به این که آنچه پیامبر به من فرموده راست و درست بوده است) و هرگز گمراه نبوده ام و کسی نیز به وسیله من گمراه نشده است.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: کتاب مصادر درباره این کلام نورانی می نویسد: این سخن در موارد بسیاری از آن حضرت نقل شده که در تواریخ آمده است از جمله به گفته «ابومخنف» مورخ معروف، روز جنگ جمل در برابر بعضی از اصحاب جمل و روز جنگ صفین بنا به نقل نصر بن مزاحم در ضمن خطبه ای آن را بیان کرد و روز جنگ نهروان هنگامی آن را در برابر بعضی اصحابش فرمود که عرض کردند: خوارج از پل نهروان عبور کردند (و فرار نمودند) امام (علیه السلام) فرمود: هرگز آنها عبور نکرده اند و در همین منطقه بدن های بی جانشان بر زمین خواهد افتادسپس فرمود: «ما کَذَبت و لا کُذِّبت» سپس بعد از شرح این موارد می گوید: گروهی از مورخان قبل از سید رضی مانند «مبرد» در کتاب کامل، طبری در تاریخ معروفش و مسعودی در مروج الذهب آن را نقل کرده اند و نیز آن را از ابن کثیر در البدایة و النهایة و خطیب بغدادی در تاریخ بغداد و خوارزمی در مناقب و گروه دیگر نقل می کند. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 148-150).
شرح و تفسیر: آنچه می گویم حق است
امام (علیه السلام) برای رفع ابهام از پیشگویی هایی که درباره آینده می کند می فرماید: «هرگز دروغ نگفته ام و هیچ گاه دروغ به من گفته نشده است (اشاره به این که آنچه پیامبر به من فرموده راست و درست بوده است) و هرگز گمراه نبوده ام و کسی نیز به وسیله من گمراه نشده است»؛ (مَا کَذَبْتُ وَ لا کُذِّبْتُ(1)، وَ لا ضَلَلْتُ وَ لا ضُلَّ بِی).
همان گونه که در سند این گفتار حکیمانه اشاره شد، امام (علیه السلام) این جمله را در حوادث مختلف بیان کرده است از جمله در داستان «ذوالثدیة مخدج». او کسی بود که چون پیامبر (صلی الله علیه و آله) مشغول تقسیم غنایم جنگی بود آمد و با عصبانیت گفت: عدالت را رعایت نکردی. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: وای بر تو اگر من به عدالت رفتار نکنم چه کسی به عدالت رفتار خواهد کرد؟ به دنبال این رخداد آیه 58 سوره توبه نازل شد: (وَ مِنْهُمْ مَّنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَ إِنْ لَّمْ یُعْطَوْا مِنْهَا إِذَاهُمْ یَسْخَطُونَ)؛ «و در میان آن ها کسانی هستند که در (تقسیم) غنایم
1) در این که آیا کُذبت از باب تفعیل است (با تشدید) یا ثلاثی مجرد (بدون تشدید) نسخ نهج البلاغه کاملاً مختلف است. بعضی شاید تصور کنند کُذبت (بدون تشدید) صحیح نیست، زیرا ثلاثی مجرد آن فعل لازم است در حالی که در کتب لغت تصریح شده که ثلاثی مجرد آن نیز متعدی می شود و گاه متعدی به دو مفعول. در کتاب المعجم الوسیط می خوانیم: کَذَبَ فلانا (به او خبر دروغ داد که متعدی به یک مفعول شده است) و کَذَبَ فلانا الحدیثَ (به فلان کس خبر دروغ داد که در این جا متعدی به دو مفعول شده است) و هر دو تعبیر صحیح به نظر می رسد خواه از باب تفعیل باشد یا ثلاثی مجرد.
به تو خرده می گیرند اگر سهمی از آن (غنایم) به آن ها داده شود راضی می شوند و اگر چیزی به آن ها داده نشود خشمگین می شوند (هر چند حقی نداشته باشند)» در این ماجرا یکی از حاضران (عمر بن خطاب) از پیامبر (صلی الله علیه و آله) اجازه خواست گردن او را بزند، ولی پیامبر (صلی الله علیه و آله) او را از این کار بازداشت و فرمود: او را رها کن او در آینده پیروانی پیدا خواهد کرد که از دین خدا خارج می شوند، همان گونه که تیر از کمان رها می شود. آن ها گروهی خواهند بود که (به ظاهر) نماز و روزه خود را در برابر نماز و روزه آنان ناچیز خواهید شمرد. قرآن (بسیار) می خوانند ولی از شانه و گلوگاهشان فراتر نمی رود.
امیرمؤمنان (علیه السلام) به پیروان خود پیش از جنگ نهروان خبر داده بود که آن مرد در میان خوارج است و کشته خواهد شد؛ ولی بعد از جنگ جسد او را پیدا نکردند. امام (علیه السلام) فرمود: نه من دروغ گفته ام و نه آن کسی که به من خبر داده به من دروغ گفته است ناگهان مردی آمد عرض کرد: ای امیرمؤمنان! جنازه او را یافتیم. امام (علیه السلام) به سجده افتاد و خدا را شکر گفت.(1)
از این جمله (علاوه بر احادیث فراوان دیگر) به خوبی استفاده می شود که رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) اخبار غیبی فراوانی مربوط به حوادث آینده به امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرموده بود و امام (علیه السلام) نیز با اعتماد و یقینی که به اخبار پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) داشت، آن ها را در حوادث مختلف بازگو می کرد و هرگاه کسی در آن تردید می نمود می فرمود: «نه من دروغ می گویم و نه آن کسی که به من خبر داده دروغ گفته است» و این حوادث عینآ رخ می داد و هنگامی که یکی از یاران آن حضرت سؤال کرد: ای امیرمؤمنان! شما دارای علم غیب هستید؟ امام (علیه السلام) خندید و در جواب برای اسکات او فرمود: «لَیْسَ هُوَ بِعِلْمِ غَیْبٍ، وَ إنَّمَا هُوَ تَعَلُّمٌ مِنْ ذِی
1) شرح بیشتر را دراین باره در جلد نهم همین کتاب ص 206 و مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 149 مطالعه کنید.
عِلْمٍ؛ این علم غیب نیست علمی است که از صاحب علمی (پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ) آموخته ام».(1)
برای توضیح بیشتر و پاره ای از مسائل مربوط به علم غیب، به شرحی که در ذیل خطبه 128 در جلد پنجم همین کتاب داده ایم مراجعه فرمایید تا تفسیر آیات مربوط به علم غیب روشن گردد.
1) نهج البلاغه، خطبه 128.
گفتار حکیمانه 186
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
لِلظَّالِمِ الْبَادِی غَداً بِکَفِّهِ عَضَّةٌ.
امام (علیه السلام) فرمود:
ستگری که آغازگر ظلم است فردای قیامت دست خود را از پشیمانی (به دندان) می گزد.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: تنها منبعی که صاحب کتاب مصادر نهج البلاغه برای این کلام حکیمانه نقل می کند، تفسیر علی بن ابراهیم است که پیش از سید رضی آن را به این شکل آورده است: «لِلظّالِمِ (غَداً) بِکَفَّیْهِ عَضَّةٌ وَ الرَّحیلُ وَشیکٌ وَ لَلاْخِلّاءِ نَدامَةٌ إلّا الْمُتَّقُونَ (المتقین)». (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 151).
شرح و تفسیر: سرنوشت ظالم آغازگر
امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه خود هشدار شدیدی به ظالمان و ستمگران می دهد، می فرماید: «ستمگری که آغازگر ظلم است فردای قیامت دست خود را از پشیمانی (به دندان) می گزد»؛ (لِلظَّالِمِ الْبَادِی غَداً بِکَفِّهِ عَضَّةٌ).
امام (علیه السلام) این سخن را از آیه 27 سوره فرقان برگرفته است آن جا که می فرماید : (وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَی یَدَیْهِ یَقُولُ یَا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلا)؛ «و (همان) روزی که ستمکار دست خود را (از شدت حسرت) به دندان می گزد و می گوید: ای کاش با رسول (خدا) راهی برگزیده بودم».
نکته شایان توجه این است که امام (علیه السلام) در این جا ظالم را مقدم بر «بادی» کرده یعنی آن کسی که آغازگر ظلم است، از این نظر که شخص دوم اگر مقابله به مثل کند ظلم نیست بلکه احقاق حقی است و اگر بیش از مقابله به مثل کند باز قبح و زشتی ظلم او به اندازه کسی که آغازگر ظلم است، نمی باشد و تعبیر «عَضَّة» (به دندان گزیدن) کنایه از شدت ناراحتی است، زیرا انسان هنگامی که به ناراحتی های شدید گرفتار می شود؛ ناراحتی هایی که از خود او سرزده و خودش باعث و بانی آن بوده، می خواهد از خود انتقام بگیرد، برای این کار به آزار خویشتن می پردازد؛ گاه بر سر و صورت خود می کوبد و گاه دست خود را که با آن کار خلافی انجام داده می گزد.
در حدیثی از امام موسی بن جعفر (علیه السلام) می خوانیم: امام (علیه السلام) در مورد دو نفر که به هم دشنام می دادند فرمود: «فی رَجُلَیْنِ یَتَسابّانِ فَقالَ: الْبادی مِنْهُما أَظْلَمُ وَ وِزْرُهُ وَ وِزْرُ صاحِبِهِ عَلَیْهِ ما لَمْ یَتَعَدَّ الْمَظْلُومُ؛ آن کس که آغازگر بوده ظالم تر است و گناه او و گناه نفر دیگر بر اوست مادامی که مظلوم از حد تعدی نکند».(1)
جمله «ما لَمْ یَتَعَدَّ الْمَظْلُومُ» ممکن است اشاره به آن قسم از سب باشد که مظلوم در انجام آن مجاز است مثل این که کسی به دیگری بگوید: «لعنة اللّه علیک» و او در جوابش بگوید: «علیک لعنة اللّه» ولی در همان کتاب اصول کافی و بعضی کتب دیگر به جای «ما لَمْ یَتَعَدَّ»، «ما لَمْ یَعْتَذِرْ» آمده است(2)اشاره به این که اگر شخص دشنام دهنده عذرخواهی کند و از کار خود توبه کرده و جبران نماید گناه او برداشته می شود. این نسخه صحیح تر به نظر می رسد، زیرا درباره نفر دوم تعبیر «وِزْر» به کار رفته که نشان می دهد او هم گناهکار است خواه تعدی کند یا تعدی نکند؛ ولی هرگاه مسئله عذرخواهی پیش آید مشکل حل می شود.(3)
درباره ندامت ظالم و عاقبت کار او احادیث دیگری نیز از معصومان (علیهم السلام) نقل شده از جمله در حدیثی از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «الظُّلْمُ نَدامَةٌ؛ ستمگری پشیمانی است».(4)
با این که می دانیم ظلم سبب پشیمانی است ولی به قدری این رابطه شدید است که حضرت فرموده ستمگری عین پشیمانی است.
در حکمت 341 خواهد آمد که امام علی بن ابی طالب (علیه السلام) فرموده است: «یَوْمُ الْعَدْلِ عَلَی الظّالِمِ أشَدُّ مِنْ یَوْمِ الْجَوْرِ عَلَی الْمَظْلُومٍ» و شبیه همین تعبیر در
حکمت 241 آمده است: «یَوْمُ الْمَظْلُومِ عَلَی الظّالِمِ أشَدُّ مِنْ یَوْمِ الظّالِمِ عَلَی الْمَظْلُومِ» و مفهوم هر دو این است که روزی که خداوند از ظالم انتقام می گیرد بسیار شدیدتر است از روزی که ظالم به مظلوم ستم می کند.
در مورد تجسم اعمال در روز قیامت از بعضی روایات استفاده می شود که ظلم به صورت ظلمت و تاریکی مجسم می شود همان گونه که رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: «اتَّقُوا الظُّلْمَ فَاِنَّهُ ظُلُماتٌ یَوْمَ الْقِیامَةِ؛ از ظلم بپرهیزید که در روز قیامت ظلمت و تاریکی است».(1)
نیز از روایات استفاده می شود: از جمله گناهانی که کیفر و عقوبت آن در این دنیا دامان انسان را می گیرد ظلم است، همان گونه که از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که فرمود: «ما مِنْ أَحَدٍ یَظْلِمُ بِمَظْلَمَةٍ إلّا أَخَذَهُ اللهُ بِها فی نَفْسِهِ وَ مالِهِ؛ هیچ کس به دیگری ستم نمی کند مگر این که خداوند انتقام او را در جان یا مال او خواهد گرفت».(2)
این سخن را با حدیثی از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) پایان می دهیم: فرمود: «إنَّ أسْرَعَ الْخَیْرِ ثَواباً الْبِرُّ وَ إنَّ أسْرَعَ الشَّرِ عِقاباً الْبَغْیُ؛ چیزی که ثواب آن بسیار زود به انسان می رسد نیکوکاری است و چیزی که مجازات آن زود دامن انسان را می گیرد ظلم و ستم است».(3)
گفتار حکیمانه 187
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
الرَّحِیلُ وَشِیکٌ.
امام (علیه السلام) فرمود:
کوچ کردن (از دنیا) سریع است.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: همان گونه که در سند گفتار حکیمانه قبل آمد این کلام و سخن پیشین، در یک عبارت متصل به هم در تفسیر علی بن ابراهیم قمی که پیش از مرحوم سید رضی می زیسته آمده و به یقین وی منبع دیگری در اختیار داشته است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 151).
شرح و تفسیر: باید آماده بود
امیرمؤمنان علی (علیه السلام) دراین عبارت بسیار کوتاه و پرمعنا از بی وفایی و کوتاهی عمر دنیاسخن می گوید،می فرماید:«کوچ کردن (ازدنیا) سریع است»؛(الرَّحِیلُ وَشِیکٌ).
«رحیل» به معنای هر گونه کوچ کردن است ولی در این جا با قرائن حالیه به کوچ کردن از دنیای زودگذر اشاره می کند. این واژه گاه به معنای اسم مصدر آمده است؛ مانند کلام مورد بحث و گاه معنای صفت مشبهه را می رساند؛ مثلاً شتری را به عنوان رحیل توصیف می کنند، یعنی شتابنده و «وشیک» از ماده «وشک» (بر وزن اشک) به معنای سرعت گرفتن در سیر است. بعضی از شارحان گفته اند: «وشیک» آن است که سرعتش بسیار شدید و عجیب باشد.
از مسائلی که همه می دانند و غالباً از آن غافل اند کوتاهی عمر دنیاست؛ گویی تا چشم بر هم می زنی، کودکان، جوان و جوانان، پیر می شوند و پیران از صحنه خارج می گردند. بارها افرادی را دیده ایم که گرد و غبار پیری بر رخسار آن ها نشسته و ضعف سراسر وجودشان را فراگرفته و با قدی خمیده عصازنان به زحمت راه می روند، می گوییم: عجب! دیروز جوان شاداب و راست قامت و قوی پنجه ای بود چه زود پیر شد! تازه این در صورتی است که رحیل در زمان پیری فرارسد و گرنه بسیارند کسانی که در کودکی یا جوانی براثر حوادث مختلفی چشم از دنیا می پوشند. نه تنها انسان ها به سرعت از این جهان کوچ می کنند، قدرت ها و سلطنت ها و حکومت ها هم بسیار زود زوال می پذیرند.
ابن ابی الحدید تشبیهی برای دنیا از بعضی از حکما نقل کرده، می گوید: پیش از آن که به دنیا بیاییم عدمی بوده است مستمر و بعد از کوچ کردن ما از این دنیا باز به ظاهر عدمی است مستمر و عمر ما در این میان مانند برقی است که در یک شب ظلمانی در بیابانی تاریک از ابری می جهد و بی درنگ خاموش می شود.(1)
از آن مهم تر تشبیهاتی است که قرآن مجید برای زندگی دنیا کرده است : (وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ مُقْتَدِراً)؛ «(ای پیامبر!) زندگی دنیا را برای آنان به آبی تشبیه کن که از آسمان فرو می فرستیم؛ و به وسیله آن، گیاهان زمین (سرسبز می شود و) درهم فرومی رود؛ امّا بعد از مدتی می خشکد؛ به گونه ای که بادها آن را به هر سو پراکنده می کند؛ و خداوند بر همه چیز تواناست!».(2)
در آیه دیگری از قرآن مجید می خوانیم که روز قیامت از گنهکاران سؤال می شود: چند سال در روی زمین توقف کردید؟ در پاسخ می گویند: تنها به اندازه یک روز یا بخشی از روز. از آن هایی سؤال کنید که توان شمردن ایام را دارند: (قالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ * قالُوا لَبِثْنا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّینَ).
بار دیگر به آن ها گفته می شود: «(خداوند) می فرماید: (آری) شما مقدار کمی توقف کردید اگر می دانستید. آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریدیم و به سوی ما بازگردانده نمی شوید؟»؛ (قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُون).(3)
در احادیث اسلامی نیز درباره کوتاهی عمر دنیا تعبیرات و تشبیهات بیدارکننده ای آمده است.
از جمله در حدیثی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «الدُّنْیا ساعَةٌ فَاجْعَلُوها طاعَةً؛ دنیا ساعتی بیش نیست این ساعت را در مسیر اطاعت خدا قرار دهید».(1)
در حدیث دیگری امام زین العابدین علی بن الحسین (علیهما السلام) می فرماید: «إِنَّ جَمیعَ ما طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ فی مَشارِقِ الاْرْضِ وَ مغارِبِها بَحْرِها وَ بَرِّها وَ سَهْلِها وَ جَبَلِها عِنْدَ وَلِیٍّ مِنْ أوْلِیاءِ اللهِ وَ أهْلِ الْمَعْرِفَةِ بِحَقِّ اللهِ کَفَیْءِ الظِّلالِ؛ تمام آنچه در شرق و غرب جهان، دریاها و صحراها، دشت ها و کوه ها آفتاب بر آن می تابد در نزد اولیاءاللّه و عارفانِ به حق خدا همچون بازگشت سایه هاست».(2)
همان گونه که سایه هایی که به سوی غروب می روند به سرعت برچیده می شوند، عمر دنیا نیز چنین است.
در کتاب تنبیه الخواطر آمده است که حسن بن علی (علیه السلام) بسیار به این شعر شاعر تمثل می جست:
یا أهْلَ لَذّاتِ دُنْیا لا بَقاءَ لَها *** اِنَّ اغْتِرارآ بِظِلٍّ زائِلٍ حُمْقُ
ای اهل لذت های دنیایی که بقایی ندارد مغرور شدن به سایه ای که به زودی زوال می پذیرد احمقانه است.
حافظ نیز در این زمینه می گوید:
مرا در منزل جانان چه جای امن چون هر دم *** جرس فریاد می دارد که بربندید محمل ها
این سخن را با کلامی از نوح پیغمبر (علیه السلام) با آن عمر طولانی عجیب پایان می دهیم که فرمود: «وَجَدْتُ الدُّنْیا کَبَیْتٍ لَهُ بابانِ دَخَلْتُ مِنْ أحَدِهِما وَ خَرَجْتُ مِنَ الاْخَرِ».(3)
دنیا را همچون خانه ای یافتم که از یک در وارد شدم و از در دیگر خارج!
گفتار حکیمانه 188
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
مَنْ أَبْدَی صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَکَ.
امام (علیه السلام) فرمود:
آن کس که دربرابر حق قد علم کند (و به مبارزه برخیزد) هلاک خواهد شد.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: این کلام نورانی جزئی از خطبه شانزدهم نهج البلاغه است که ما در بخش سوم آن خطبه، آن را تفسیرکرده ایم. نویسنده کتاب مصادر آن را از کتاب های متعددی نقل کرده که بسیاری از مؤلفان آنها پیش از سیدرضی می زیسته اند؛ از جمله شیخ طوسی در تلخیص الشافی، جاحظ در البیان و التبیین، ابن عبد ربه در عقد الفرید، مفید در کتاب ارشاد، مسعودی در اثبات الوصیة، متقی هندی در کنزالعمال و مرحوم کلینی در روضه کافی. (مصادر نهج البلاغه، ذیل خطبه شانزدهم).
شرح و تفسیر: سرانجام مبارزه با حق
امام (علیه السلام) در این کلام نورانی درباره کسانی که به مقابله با حق برمی خیزند، می فرماید: «آن کس که در برابر حق قد علم کند (و به مبارزه برخیزد) هلاک خواهد شد»؛ (مَنْ أَبْدَی صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَکَ).
این کلام حکمت آمیز با همین عبارت در لابه لای خطبه شانزدهم نهج البلاغه آمده است که شرح آن را در جلد اول در ذیل همان خطبه (صفحه 651) بیان کردیم و حاصل آن این است که هرگز به مخالفت و مقابله با حق برنخیزید، زیرا حق قدرتی دارد که انسان را بر زمین می کوبد؛ اگر در کوتاه مدت نکوبد در دراز مدت خواهد کوبید و تاریخ، به ویژه تاریخ اسلام، نشان می دهد آن ها که به مقابله با حق برخاستند چگونه طومار زندگانی شان درهم پیچیده شد.
نیز با توجّه به این که حق به معنای واقعیت های ثابت است و واقعیت ها آثاری دارد و هر چه با آثارش به مخالفت برخیزند از میان نمی رود، از این رو سرانجام بر انسان غلبه می کند و او را در هم می شکند. درست ماننداین که انسان بداند فلان راه، مستقیم و راه دیگر بیراهه است، اگر به مخالفت با راه مستقیم برخیزد و به بیراهه رود هر قدر تلاش و کوشش کند به مقصد نمی رسد و سرانجامش هلاکت است.
بعضی از شارحان نهج البلاغه تفسیر دیگری برای این جمله برگزیده اند و آن این که هرگاه کسی در میان مردم نادان به دفاع از حق برخیزد جان خود را به خطر
انداخته چرا که افراد جاهل و متعصب و لجوج با این گونه افراد مخالف اند و مفهوم آن این می شود که هر کس دفاع از حق کند باید هزینه های این دفاع را در برابر مردم نادان بپردازد.
ولی این تفسیر به هیچ وجه مناسب چنین گفتار حکیمانه ای نیست، زیرا اولاً در بعضی از متون لغت باصراحت آمده است که جمله «أبْدی صَفْحَتَهُ لَهُ» به معنای به مخالفت برخاستن است و مرحوم علامه شوشتری نیز موارد فراوانی را از کلمات عرب نقل کرده که همین گونه است.(1)
ثانیآ در خطبه شانزدهم، پیش و پس از آن جمله هایی آمده است که به خوبی نشان می دهد امام (علیه السلام) در این جمله از بدکاران سخن می گوید که به مخالفت با حق برمی خیزند.
در شرح نهج البلاغه محمد عبده احتمال دیگری نیز در تفسیر این جمله ذکر شده و آن این که منظور از «أبْدی صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ» به معنای روی گردانیدن از حق است که آن هم سبب هلاکت انسان می شود؛ ولی با توجه به این که کلمه «أبْدی» به معنای آشکار کردن است این تفسیر نیز بعید به نظر می رسد.(2)
به هر حال مفهوم این جمله این است که امام (علیه السلام) به همه کسانی که به مخالفت با حق برمی خیزند هشدار می دهد به عاقبت سوء کار خود بیندیشند و از این راه بازگردند. همان گونه که پیش از این اشاره شد این جمله در کتاب شریف کافی نیز به عنوان بخشی از یک روایت آمده و مرحوم ملاصالح مازندرانی در شرح آن می گوید: مفهوم جمله این است: کسی که آشکارا در برابر حق به خصومت برخیزد هلاک خواهد شد.(3)
مشابه همین معنا در گفتار حکیمانه 408 نیز آمده است آن جا که می فرماید: «مَنْ صارَعَ الْحَقَّ صَرَعَهُ؛ آن کس که باحق بجنگدحق او را بر زمین خواهد کوبید».
قرآن مجید نیز درباره حق و باطل چنین می گوید: (بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ)؛ «بلکه ما حق را بر باطل می کوبیم و آن را هلاک می سازد و این گونه باطل محو و نابود می شود».(1)
منظور از «حق» در کلام نورانی مولا (علیه السلام) اصل خداشناسی و آیین اسلام و فروع دین و حقوق اللّه و حقوق الناس به طور عام است، زیرا حق در اصل به معنای مطابقت و هماهنگی با واقع و نقطه مقابل آن «باطل» است. به همین دلیل به ذات پاک خداوند، به طور مطلق «حق» اطلاق می شود چون واقعیتی است انکارناپذیر.
در کتاب وجوه القرآن برای کلمه حق موارد استعمال دوازده گانه ای در قرآن مجید ذکر شده است: حق به معنای ذات پاک خداوند و به معنای قرآن، اسلام، توحید، عدل، صدق، طرز صحیح، علانیه، شایستگی، واجب شدن، وام و بهره و برای هر کدام از این ها آیه ای از آیات قرآن مجید را شاهد آورده است.(2)
گفتار حکیمانه 189
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
مَنْ لَمْ یُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَکَهُ الْجَزَعُ.
امام (علیه السلام) فرمود:
کسی که صبر و شکیبایی او را نجات ندهد بی تابی او را از پای درمی آورد.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: از جمله کسانی که این کلام حکیمانه را با اضافه ای آورده اند آمدی در غرر الحکم است که این جمله را به ضمیمه جمله «مَنْ لَمْ یُصْلِحْهُ الْوَرَعُ أفْسَدَهُ الطَّمَعُ» در کتاب خود ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه،ج 4، ص 151). کتاب تمام نهج البلاغه نیز این جمله را به عنوان بخشی از نامه امام امیر المؤمنین (علیه السلام) به فرزندش امام حسن مجتبی (علیه السلام) ذکر کرده است. (تمام نهج البلاغه، ص 979).
شرح و تفسیر: بی تابی کشنده است
امام (علیه السلام) درباره اثر زیان بار ترک صبر و پیشه کردن جزع، می فرماید: «کسی که صبر و شکیبایی او را نجات ندهد بی تابی او را از پای درمی آورد»؛ (مَنْ لَمْ یُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَکَهُ الْجَزَعُ).
به یقین در طول زندگی انسان، مصائب و مشکلات فراوانی است که هیچ کس از آن برکنار نمی ماند. عکس العملی که انسان می تواند در مقابل این حوادث دردناک و غم انگیز نشان بدهد یکی از این دو است: نخست صبر و تحمل و شکرگزاری به درگاه خدا و دقت در یافتن راه نجات از آن مشکل یا مصیبت و حداقل کاستن از آثار زیان بار آن.
دیگر، جزع و بی تابی است که هم اعصاب انسان را در هم می کوبد و او را گرفتار بیماری های مختلف کرده و گاه به مرگ می کشاند و هم سبب ناشکری در برابر خداوند و وزر و وبال برای سرای دیگر می شود.
انسان عاقل راه نخست را برمی گزیند که هم اجر صابران را دارد و هم فواید و برکات صبر را.
بنابراین مفهوم این کلام حکیمانه بسیار روشن و شفاف است و این که بعضی تصور کرده اند در مفهوم آن پیچیدگی است کاملاً اشتباه است.
در ضمن از آنچه گفته شد معلوم گردید که هلاکت در این جمله هلاک دنیوی
و اخروی هر دو را شامل می شود همان طور که نجات در پرتو صبر نیز نجات دنیوی و اخروی را در برمی گیرد، هر چند گاهی در بعضی از روایات، تنها به هلاکت اخروی اشاره شده است؛ مانند حدیثی از امام صادق (علیه السلام) که می فرماید: «اتَّقُوا الله وَ اصْبِرُوا فَإِنَّهُ مَنْ لَمْ یَصْبِرْ أهْلَکَهُ الْجَزَعُ وَ إنَّما هَلاکُهُ فِی الْجَزَعِ أَنَّهُ إذا جَزِعَ لَمْ یُؤجَرْ؛ تقوای الهی پیشه کنید و در برابر مشکلات و مصائب صبر وشکیبایی داشته باشید، زیرا کسی که صبر نکند جزع، او را هلاک خواهد کرد و هلاکت او در جزع این است که وقتی بی تابی کند اجر و پاداشی به او داده نخواهد شد».(1)
نکته: صبر و جزع
بارها در کلام امام (علیه السلام) موضوع صبر و جزع و آثار نیکوی صبر و آثار شوم جزع مطرح شد و ما نیز بحث هایی کردیم. در این جا لازم می دانیم به سبب اهمیت موضوع باز اشاره ای به این مطلب کنیم.
همان گونه که اشاره شد، حیات دنیا آمیخته با انواع مشکلات است. در مسیر اطاعت الهی مشکلات کم نیست و در طریق پرهیز از گناه و تقوا مشکلات، زیاد است. مصائب ناخواسته دامان همه را در دنیا می گیرد و اگر توجه به این حقیقت داشته باشیم که در گذشته چنین بوده و در آینده نیز چنین خواهد بود از وجود این مشکلات ناراحت نمی شویم، پیمانه صبر ما لبریز نمی گردد، شکیبایی خود را از دست نمی دهیم و ناراحتی های روانی ناشی از جزع و بی تابی به سراغ ما نمی آید، زیرا می دانیم که همه با این گونه امور به شکلی دست به گریبان اند. این صبر و شکیبایی پاداش الهی فوق العاده ای دارد؛ از جمله در حدیثی از امام
1) بحارالانوار، ج 68، ص 95، ح 58.
صادق (علیه السلام) می خوانیم که فرمود: «مَنِ ابْتُلیَ مِنْ شیعَتِنا فَصَبَرَ عَلَیْهِ کانَ لَهُ أجْرُ ألْفِ شَهیدٍ؛ اگر کسی از شیعیان ما مبتلا به مصیبتی شود و شکیبایی کند پاداش هزار شهید را دارد».(1)
در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «ما مِنْ مُؤْمِنٍ إلّا وَ هُوَ مُبْتلیً بِبَلاءٍ مُنْتَظِرٌ بِهِ ما هُوَ أَشَدَّ مِنْهُ فَإنْ صَبَرَ عَلَی الْبَلِیَّةِ الَّتی هُوَ فیها عافاهُ اللهُ مِنَ الْبَلاءِ الَّذی یَنْتَظِرُ بِهِ وَ إِنْ لَمْ یَصْبِرْ وَ جَزِعَ نَزَلَ بِهِ مِنَ الْبَلاءِ الْمُنْتَظَرِ أبَدآ حَتّی یَحْسُنَ صَبْرُهُ وَ عَزاؤُهُ؛ هیچ فرد باایمانی نیست مگر این که به بلایی مبتلا می شود و بلای شدیدتری در انتظار اوست. هرگاه در برابر بلایی که در آن است شکیبایی کند، خدا او را از آن بلای شدیدتر که در انتظار اوست برکنار می دارد و اگر بی تابی کند بلاها یکی پس از دیگری بر سر او می آید تا صبر و شکیبایی پیشه کند».(2)
در حدیثی امام هادی (علیه السلام) می فرماید: «الْمُصِیبَةُ لِلصّابِرِ واحِدَةٌ وَ لِلْجازِعِ اثْنانِ؛ مصیبت برای انسان صابر یکی است و برای انسان ناشکیبا دوتا».(3)
مضاعف شدن مصیبت افراد ناشکیبا از این جاست که ضربه هایی بر جسم و روح آن ها وارد می کند و آن ها را درهم می کوبد. کوتاه سخن این که همان گونه که در گذشته نیز اشاره شد جزع و بی تابی افزون بر نوعی ناسپاسی در پیشگاه خدا، آثار بسیار مخرّبی روی اعصاب انسان دارد و او را گاه تا سرحد جنون پیش می برد.
برای درمان جزع لازم است انسان به مصائب اولیاءاللّه در گذشته و مصائب دوستان و خویشان و بستگان توجه کند که هر یک به نوعی گرفتارند. به علاوه در آثار مثبت صبر و شکیبایی و آثار منفی جزع و بی تابی بیندیشد. نیز به اموری
بپردازد که فکر او را به خود مشغول می سازد و از مصیبت منصرف می کند تا در سایه آن به تدریج مصیبت را فراموش کند.
اضافه بر این، همان گونه که در روایتی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) اشاره شده، بسیاری از مشکلات پایانی دارد و به تعبیر معروف: از این ستون تا آن ستون فرج است. نباید انسان خیال کند که همیشه مشکل به یک حال باقی می ماند: «إنَّ لِلْمِحَنِ غایاتٌ لابُدَّ أنْ تَنْتَهِیَ إلَیْها؛ مشکلات غم انگیز، پایانی دارد».(1)
در گفتار حکیمانه 291 نیز بحثی درباره صبر و جزع خواهد آمد و برای توضیح بیشتر می توانید به جلد دوم اخلاق در قرآن، مباحث مربوط به صبر وشکیبایی و جزع، مراجعه فرمایید.
1) بحارالانوار، ج 75، ص 79، ح 55.
گفتار حکیمانه 190
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
وَا عَجَبَاهْ! أَ تَکُونُ الْخِلافَةُ بِالصَّحَابَةِ وَ (لاتَکُونُ بِالصَّحَابَةِ وَ) الْقَرَابَةِ؟
امام (علیه السلام) فرمود:
عجبا! آیا خلافت با همنشینی پیامبر حاصل می شود؛ ولی با همنشینی و خویشاوندی حاصل نمی گردد؟(1)
1) سند گفتار حکیمانه: نخست باید توجّه داشت که اشتباهی در نسخه صبحی صالح است و نسخه صحیح چنین است: «وَا عَجَبَا هْأَتَکُونُ الْخِلافَةُ بِالصَّحَابَةِ وَ الْقَرَابَةِ» این چیزی است که در بسیاری از نسخ نهج البلاغه و کتب دیگر آمده و با شعری که بعد از آن ذکر شده نیز تناسب دارد. اما آنچه در نسخه صبحی صالح آمده نه ازنظر معنا صحیح است و نه با شعر پیش گفته می سازد و نه با نسخ دیگر. ابن ابی الحدید بعد از ذکر این کلام می گوید: اصحاب ما (اهل سنت) این سخن را در کتب معروف به امامت ذکر کرده و پاسخ هایی به آن داده اند که این جا جای بحث آن نیست و نویسنده کتاب مصادر از کلام ابن ابی الحدید چنین نتیجه می گیرد که اگر این جمله به صورت متواتر در روایات آنها نیامده بود احتیاج به تأویل و تفسیر آن نداشتند و می توانستند آن را از اصل انکار کنند و این نشان می دهد که این کلام شریف در میان آنها متواتر بوده است. اضافه بر این دو بیت شعری را که در انتهای این کلام مولا (علیه السلام) آمده گروهی از شعرا در کتب خود آورده اند که نشان از معروفیت آن دارد حتی پیش از سید رضی افرادی مانند «جلودی» (متوفای332) و «مرزبانی» (متوفای 384) آن را نقل کرده اند و بعد از سید رضی عده زیاد دیگری از جمله ادیب نیشابوری در تاج الاشعار و کیدری در کشف اللسان و ابن الشجری و جز آنها در کتب خود آورده و به شرحآن پرداخته اند. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 152-160 با تلخیص).
مرحوم سید می گوید: از آن حضرت شعری در همین زمینه نقل شده است که (خطاب به خلیفه اوّل) می گوید:
اگر تو به سبب شورا مالک امور مردم شدی این چه شورایی است که طرف های مشورت (امثال من و جمعی از بنی هاشم و دیگران) غایب بودند؟
و اگر از طریق قرابت با پیامبر دربرابر مخالفانت استدلال کردی دیگری (اشاره به خود امام است) از تو به پیامبر سزاوارتر و نزدیک تر است.
قالَ الرَّضِیُّ: و َرُوِیَ لَهُ شِعْرٌ فی هذَا الْمَعْنی:
فَإِنْ کُنْتَ بِالشُّوری مَلَکْتَ أُمُورَهُمْ *** فَکَیْفَ بِهذا وَالْمُشیرُونَ غُیَّبُ
وَ إنْ کُنْتَ بِالْقُرْبی حَجَجْتَ خَصیمَهُمْ *** فَغَیْرُکَ أوْلی بِالنَّبِیِّ وَ أَقْرَبُ
شرح و تفسیر: عذر واهی برای تصدّی خلافت
امام (علیه السلام) در این کلام پرمعنا به سراغ استدلال های باطل مدعیان خلافت رفته و می فرماید: «عجبا! آیا خلافت با همنشینی پیامبر حاصل می شود؛ ولی با همنشینی و خویشاوندی حاصل نمی گردد؟»؛ (وَاعَجَبَاهُ! أَتَکُونُ الخِلاَفَةُ بِالصَّحَابَةِ وَ آلْقَرَابَةِ؟).
مرحوم سید رضی بعد از روایت این کلام می گوید: «از آن حضرت شعری در همین زمینه نقل شده است که (خطاب به خلیفه اوّل) می گوید:
اگر تو به سبب شورا مالک امور مردم شدی این چه شورایی است که طرف های مشورت (امثال من و جمعی از بنی هاشم و دیگران) غایب بودند؟
و اگر از طریق قرابت با پیامبر در برابر مخالفانت استدلال کردی دیگری (اشاره به خود امام است) از تو به پیامبر سزاوارتر و نزدیک تر است».
قالَ الرَّضِیُّ: وَ رُوِیَ لَهُ شِعْرٌ فی هذَا الْمَعْنی:
فَإِنْ کُنْتَ بِالشُّوری مَلَکْتَ أُمُورَهُمْ *** فَکَیْفَ بِهذا وَالْمُشیرُونَ غُیَّبُ
وَ إنْ کُنْتَ بِالْقُرْبی حَجَجْتَ خَصیمَهُمْ *** فَغَیْرُکَ أوْلی بِالنَّبِیِّ وَأَقْرَبُ
ابن ابی الحدید معتقد است که صدر این کلام (قسمت قبل از شعر) خطاب به عمر است و دو بیتی که در ذیل آن قرار دارد خطاب به ابوبکر است (بسیاری دیگر از محققان نیز همین را پذیرفته اند) زیرا هنگامی که ابوبکر به عمر گفت:
دستت را دراز کن تا با تو بیعت کنم عمر در پاسخ او چنین گفت: «أنْتَ صاحِبُ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله) فِی الْمَواطِنِ کُلِّها شِدَّتِها وَ رَخائِها فَامْدُدْ أنْتَ یَدَکَ؛ تو همراه پیغمبر در همه جا بودی در حالات شدت و سختی و آسانی، تو دستت را دراز کن تا من با تو بیعت کنم».(1)
علی (علیه السلام) در پاسخ این سخن می گوید: اگر مصاحبت با پیغمبر سبب شایستگی او برای خلافت می شود کسی که همین مصاحبت را در طول عمر پیامبر اکرم (حتی پیش از این که ابوبکر اسلام بیاورد) داشته است و افزون بر آن از خویشاوندان نزدیک پیغمبر هم بوده شایسته تر است.
سپس ابن ابی الحدید می افزاید: اما آن دو بیت شعر خطاب به ابوبکر است، زیرا ابوبکر در برابر انصار در سقیفه استدلال کرده بود که ما عترت رسول الله هستیم (و به همین دلیل برای خلافت از دیگران شایسته تریم). علی (علیه السلام) در برابر این استدلال می فرماید: اگر خویشاوندی تو با پیامبر دلیل شایستگی توست غیر تو از تو به پیغمبر نزدیک تر است.
البته می دانیم که نه مصاحبت با رسول الله (صلی الله علیه و آله) و نه خویشاوندی با آن حضرت هیچ یک برای خلافت و جانشین او کافی نیست، بلکه خلافت پیامبر (صلی الله علیه و آله) مرهون شایستگی های علمی و اخلاقی فراوانی است که جز در علی (علیه السلام) وجود نداشت؛ ولی از آن جا که آن ها در برابر مخالفان خود به این گونه مسائل یعنی مصاحبت و قرابت استدلال کردند امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می خواهد با سخن خودشان دلیلشان را باطل کند.
نخستین بیت از شعری که سید رضی در ذیل این کلام پرمعنا به آن حضرت نسبت داده و در بسیاری از کتب تاریخ و شعر و ادب نقل شده اشاره به داستان سقیفه است که به اصطلاح، گروهی از صحابه به مشورت پرداختند و ابوبکر را
1) شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 18، ص 416.
به خلافت منصوب کردند در حالی که اگر منظور آن ها شورای صحابه پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بوده است اکثریت قاطع صحابه غایب بودند. شورایی بود بسیار محدود که شتاب زده و با نقشه قبلی تشکیل شده بود. امام (علیه السلام) می فرماید: به فرض که خلافت نیاز به نص پیغمبر از سوی خدای متعال نداشته باشد و از طریق شورا مشخص شود، شورای سقیفه هرگز برای این کار صلاحیت نداشت.
بیت دوم اشاره به استدلالی است که عمر در برابر طایفه انصار کرد. آن ها گفتند: ما برای خلافت پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شایسته تریم و اگر اصرار دارید که شما هم در خلافت سهیم باشید، یک نفر از ما و یک نفر از شما خلافت را بر عهده بگیرند؛ ولی عمر برای عقب راندن گروه انصار گفت: کسی اولویت دارد که با پیغمبر (صلی الله علیه و آله) قرابت داشته باشد و ما قرابت و خویشاوندی با آن حضرت داریم نه شما. امام (علیه السلام) در برابر این سخن می فرماید: اگر قرابت معیار اولویت باشد فرد دیگری (اشاره به خود آن حضرت است) از ابوبکر بسیار نزدیک تر و اقرب است.
امام (علیه السلام) در خطبه 67 نیز به این معنا اشاره کرده، می فرماید: «آن ها به شجره (درخت) استدلال کردند اما ثمره و میوه اش را ضایع ساختند؛ احتَجُّوا بِالشَّجَرَةِ، وَ أضاعُوا الثَّمَرَةَ».
درباره ماجرای پرغوغای سقیفه بنی ساعده و حوادثی که در آن گذشت و مطالب بسیار سؤال برانگیزی که در آن بود به طور مشروح در جلد سوم همین کتاب در ذیل خطبه 67 (با استفاده از مدارک و منابع معروف اهل سنت) سخن گفتیم.
گفتار حکیمانه 191
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
إِنَّمَا الْمَرْءُ فِی الدُّنْیَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِیهِ الْمَنَایَا وَ نَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ؛ وَ مَعَ کُلِّ جُرْعَةٍ شَرَقٌ. وَ فِی کُلِّ أَکْلَةٍ غَصَصٌ. وَ لا یَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَةً إِلاَّ بِفِرَاقِ أُخْرَی، وَ لا یَسْتَقْبِلُ یَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلاَّ بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ. فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ، وَ أَنْفُسُنَا نَصْبُ الْحُتُوفِ؛ فَمِنْ أَیْنَ نَرْجُو الْبَقَاءَ وَ هَذَا اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ لَمْ یَرْفَعَا مِنْ شَیْءٍ شَرَفاً، إِلاَّ أَسْرَعَا الْکَرَّةَ فِی هَدْمِ مَا بَنَیَا، وَ تَفْرِیقِ مَا جَمَعَا؟!
امام (علیه السلام) فرمود:
انسان در این دنیا هدفی است که تیرهای مرگ همواره او را نشانه گیری می کنند و ثروتی است که مصائب، در غارت آن شتاب کرده، بر یکدیگر سبقت می گیرند. همراه هر جرعه ای گلوگیر شدنی و همراه هر لقمه ای (نیز) گلوگرفتنی است. انسان به نعمتی از آن نمی رسد جز با فراق نعمت دیگر. به استقبال هیچ روز از عمرش نمی رود جز این که از روز دیگری از عمرش جدا می شود، بنابراین ما اعوان و یاران مرگیم و جانمان هدف (عوامل) مرگبار، با این حال چگونه می توانیم امید بقا داشته باشیم؟ این شب و روز هرگز ارزش چیزی را بالا نمی برند مگر این که به سرعت
(به جای قبلی) بازمی گردانند و آنچه را که بنا کرده اند ویران می سازند و هر چه را که جمع کرده اند پراکنده می کنند.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: خطیب؛ در کتاب مصادر می گوید: شبیه همین کلام در خطبه 143 (مطابق نسخه صبحی صالح خطبه شماره 145) گذشت و به مصادر آن اشاره شد. هنگامی که به مصادر آن بر گردیم می بینیم که مرحوم خطیب آن را از تحف العقول در ذیل خطبه ای که به نام خطبه «وسیله» معروف شده نقل کرده است و همچنین مرحوم شیخ مفید در کتاب ارشاد با تفاوت مختصری و نیز مرحوم شیخ طوسی در کتاب امالی آن را آورده و در اشعار «ابوالعطائیة» به مضمون بعضی از اشعار آن اشاره شده است. مرحوم خطیب در این جا می افزاید: ابوعلی قالی نیز بخشی از آن را در کتاب امالی خود از ابو حاتم اصمعی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نقل کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 160 و 161). البته آنچه در خطبه 145 آمده تفاوت زیادی با آنچه در این کلام نورانی آمده است دارد، هر چند در قسمتی مشابه آن است. اضافه بر این ها مرحوم کلینی نیز در خطبه «وسیله» (کافی، ج 8، ص 24) به بخشی از آن اشاره کرده است.
شرح و تفسیر: چهره واقعی دنیا و سرانجام دنیاپرستان
امام (علیه السلام) در این گفتار نورانی چهره واقعی دنیا را به همگان نشان داده، از بی وفایی و ناپایداری و مشکلات گوناگون آن سخن می گوید؛ سخنی که از جان مولا (علیه السلام) برخاسته و بر جان می نشیند. حضرت به شش نکته مهم اشاره کرده است: نخست می فرماید: «انسان در این دنیا هدفی است که تیرهای مرگ همواره او را نشانه گیری می کنند و ثروتی است که مصائب، در غارت آن شتاب کرده، بر یکدیگر سبقت می گیرند»؛ (إِنَّمَا الْمَرْءُ فِی الدُّنْیَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِیهِ الْمَنَایَا، وَ نَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ).
«غرض» به معنای هدفی است که به آن تیر می اندازند و «تَنْتَضِلُ» از ریشه «نضل» (بر وزن عزل) به معنای غلبه در مبارزه و «منایا» جمع «منیة» به معنای مرگ است.
جالب اینکه در این عبارت انسان به دو چیز تشبیه شده است: یکی هدفی که تیراندازان آن را نشانه می گیرند و دیگر سرمایه ای که غارتگران آن را چپاول می کنند. انسان آن هدف است و عوامل مرگ زا تیرهایی که به سوی او پرتاب می شوند. وجود انسان و استعدادهای فراوان او همان سرمایه عظیمی است که مصائب مختلف به غارت آن می پردازند و به همین دلیل آرامش واقعی هرگز در این زندگی دیده نمی شود. چگونه انسانی می تواند آرامش داشته باشد در حالی که
دشمنانی از اطراف، او را نشانه گرفته اند و غارتگرانی اطراف خانه او جمع شده اند؟
در دومین نکته که در واقع تکمیل کننده نکته پیشین است می فرماید: «همراه هر جرعه ای گلوگیر شدنی و همراه هر لقمه ای (نیز) گلوگرفتنی است»؛ (وَ مَعَ کُلِّ جُرْعَةٍ شَرَقٌ. وَ فِی کُلِّ أَکْلَةٍ غَصَصٌ).
«شَرَق» مایعی است که گلوی انسان را می گیرد و «غَصَص» غذایی که گلوگیر می شود.
اشاره به این که در کنار هر لذتی از لذات دنیا خطرات و ناراحتی هایی وجود دارد؛ در کنار هر نوشی نیشی است و در کنار هر خوشبختی بدبختی. زندگی دنیا زندگی آمیخته با انواع مشکلات و مصائبِ از دست رفتن نیرو و توان جسمانی و بستگان و دوستان و ثروت ها و سرمایه هاست. با این حال کدام عاقل می تواند آن را به عنوان هدف اصلی خود برگزیند؟ زندگی خالی از هر گونه ناراحتی زندگی جاویدان آخرت در بهشت برین است: (وَ إِنَّ الدَّارَ الاْخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ)؛ «و فقط سرای آخرت، سرای زندگی (واقعی) است، اگر می دانستند».(1)
در سوره فاطر آیات 34 و 35 می خوانیم: (وَ قَالُوا الْحَمْدُ للهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَکُورٌ * الَّذِی أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا یَمَسُّنَا فِیهَا نَصَبٌ وَ لا یَمَسُّنَا فِیهَا لُغُوبٌ)؛ «آن ها می گویند: حمد (و ستایش) برای خداوندی است که اندوه را از ما برطرف ساخت، پروردگار ما آمرزنده و سپاسگزار است همان کسی که با فضل خود ما را در این سرای اقامت (جاویدان) جای داد نه در آن رنجی به ما می رسد و نه سستی و واماندگی».
1) عنکبوت، آیه 64.
سپس در ادامه معرفی حقیقت دنیا به سومین نکته پرداخته، می فرماید: «(یکی از مشکلات مهم دنیا این است که) انسان به نعمتی از آن نمی رسد جز با فراق نعمت دیگری»؛ (وَ لا یَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَةً إِلاَّ بِفِرَاقِ أُخْرَی).
این نکته واقعیتی ملموس و شایان دقت و عبرت است؛ فی المثل کسی که فرزند ندارد واقعاً در زحمت است؛ هنگامی که خدا این نعمت را به او ارزانی می دارد نیز مشکلات زیادی برای نگهداری و اداره و تربیت فرزند به سراغ او می آید. هنگامی که مرکبی ندارد در زحمت است، وقتی هم که صاحب مرکبی شد آسودگی های دیگری را از دست می دهد. هنگامی که نام و نشان و شهرتی پیدا می کند به نعمتی رسیده اما نعمت های دیگری را به سبب این شهرت از دست می دهد. در واقع تمام نعمت های دنیا این گونه است که با هم جمع نمی شوند، بلکه یکی می آید و دیگری از دست می رود.
در چهارمین نکته که بی شباهت به نکته قبل نیست می فرماید: «انسان به استقبال هیچ روز از عمرش نمی رود جز این که از روز دیگری از عمرش جدا می شود»؛ (وَ لا یَسْتَقْبِلُ یَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلاَّ بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ).
گرچه هر روزی از عمر نعمتی از نعمت های گران بهای الهی است ولی این نعمت از سرمایه عمر انسان برداشته می شود و او را یک گام به مرگ نزدیک تر می کند.
این شبیه همان چیزی است که در یکی دیگر از گفتارهای حکیمانه امام (علیه السلام) (حکمت 74) گذشت که می فرماید: «نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَی أَجَلِهِ؛ نفس های انسان گام های او به سوی پایان عمر است» بسیارند کسانی که از این نکته غافل اند؛ گویی عمر خود را در این دنیا جاویدان می دانند به همین سبب به سادگی روزها و ماه ها و سال های عمرشان را به هدر می دهند بی آن که چیزی در برابر این سرمایه عظیم دریافت کنند.
قرآن مجید این حقیقت را به صورت دیگری بیان کرده است، می فرماید : (وَ الْعَصْرِ * إِنَّ الإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ)؛ «سوگند به عصر! که انسان در زیان کاری است».(1)چه زیانی از این بالاتر که هر روز که می گذرد بخشی از سرمایه گران بهای عمر او کاسته می شود.
آن گاه در پنجمین نکته که باز در ارتباط با نکات پیشین است می فرماید: «بنابراین ما اعوان و یاران مرگیم و جانمان هدف (عوامل) مرگبار و با این حال چگونه می توانیم امید بقا داشته باشیم؟»؛ (فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ وَ أَنْفُسُنَا نَصْبُ الْحُتُوفِ فَمِنْ أَیْنَ نَرْجُو الْبَقَاءَ).
«منون» از ریشه «منّ» به معنای قطع و نقصان گرفته شده و از آن جا که مرگ، عمر انسان را قطع می کند و مایه نقصان عدد انسان ها می گردد به آن «منون» گفته شده است.
همچنین از آن جا که انسان با گذراندن عمر خود گویی به مرگ خویش کمک می کند تعبیر «أعْوانُ الْمَنُون» (یاران و کمک کاران مرگ) به کار رفته است و «نَصْبُ الْحُتُوف» (حتُوف جمع «حَتف» به معنای مرگ است) اشاره به این است که عوامل نابودی، بیماری ها، سیل ها، زلزله ها، جنگ ها و حادثه های ناگوار هر کدام جان انسان را نشانه گرفته اند و سرانجام یکی از آن ها تیر خود را به هدف می زند و به زندگی انسان پایان می دهد. به همین دلیل امام (علیه السلام) می فرماید: با وجود این عوامل مرگبار ما چگونه امید بقا داریم؟ هیچ کس از یک روز بعد و یا حتی یک ساعت بعد آگاه نیست که چه سرنوشتی دارد؟ آیا در زمره زندگان است، یا در کنار مردگان آرمیده است؟ خواه پیر باشد یا جوان، سالم باشد یا بیمار.
حضرت در ششمین و آخرین نکته در تکمیل بحث های گذشته می فرماید: «این شب و روز هرگز ارزش چیزی را بالا نمی برند مگر این که به سرعت
1) عصر، آیه 1و 2.
(به جای قبلی) بازمی گردانند و آنچه را که بنا کرده اند ویران می سازند و هر چه را که جمع کرده پراکنده می کنند»؛ (وَ هَذَا اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ لَمْ یَرْفَعَا مِنْ شَیْءٍ شَرَفاً إِلاَّ أَسْرَعَا الْکَرَّةَ فِی هَدْمِ مَا بَنَیَا وَ تَفْرِیقِ مَا جَمَعَا).
شب و روز در واقع واحدهای زندگی انسان را تشکیل می دهند که عمر انسان با گذشت آن ها سپری می شود و نسبت حوادث به شب و روز (با آن که آن ها ظرف زمان اند نه عامل حوادث) نوعی مجاز در نسبت است. شبیه آنچه در خطبه ای از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آمده که می فرماید: «وَ قَدْ رَأیْتُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ کَیْفَ یُبْلِیانِ کُلَّ جَدیدٍ وَ یُقَرِّبانِ کُلَّ بَعیدٍ؛ شما مردم شب و روز را دیده اید که چگونه هرچیز نو و جدیدی را کهنه و هر دوری را نزدیک می سازند».(1)
امیرمؤمنان (علیه السلام) با تعبیر دیگری در خطبه 90 که در جلد سوم گذشت آن را بیان فرموده و به جای شب و روز، خورشید و ماه را عامل کهنه شدن نوها و دور شدن نزدیک ها می شمرد (وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبانِ فی مَرْضاتِهِ یُبْلِیانِ کُلَّ جَدیدٍ وَ یُقَرِّبانِ کُلَّ بَعیدٍ).
در یک جمع بندی از مجموع این گفتار حکیمانه می توان چنین گفت: از آن جا که «حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کُلِّ خَطیئَةٍ»(2)و علاقه به مادیات سرچشمه همه یا اغلب گناهان است، امام (علیه السلام) برای کاستن حب دنیا از تعبیرات بسیار پرمعنا در این کلام نورانی استفاده کرده است.
نخست هدف بودن انسان را در برابر تیرهای مرگ که سرانجام هر کسی است مطرح می کند و سپس به خطراتی که در هر لحظه حیات انسان را تهدید می کند -مانند گلوگیر شدن جرعه آب یا لقمه غذا - اشاره می فرماید سپس توجه را به این نکته مهم جلب می کند که همیشه مواهب دنیا با محرومیت هایی همراه است
و هرگز انسان نمی تواند تمام آن ها را یک جا در اختیار بگیرد. آن گاه هشدار می دهد که روزهای عمر پی درپی در گذرند و هر روز، انسان گام تازه ای به سوی مرگ برمی دارد و مهم این جاست که از دست دادن سرمایه عمر در اختیار ما نیست؛ چه بخواهیم و چه نخواهیم پی درپی از ما گرفته می شود.
مجموع این سخن درس عبرتی است برای همگان تا زهد در دنیا را پیشه کنند و از حرص و آز و طمع و غرق شدن در لذات بپرهیزند و از این دنیا برای سعادت جاویدان خود در سرای آخرت توشه بیندوزند.
گفتار حکیمانه 192
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
یَا ابْنَ آدَمَ مَا کَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِکَ، فَأَنْتَ فِیهِ خَازِنٌ لِغَیْرِکَ.
امام (علیه السلام) فرمود:
ای فرزند آدم! هر چه بیش از مقدار خوراک خود به دست آوری (و آن را ذخیره کنی) خزانه دار دیگران در آن خواهی بود.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: کسانی که در قرن سوم می زیستند این گفتار نورانی را بعضی با کمی اختلاف و بعضی با عین عبارت نقل کرده اند مانند ابوعثمان جاحظ در کتاب المائة المختارة و بلاذری در انساب لاشراف. همچنین تنوخی درکتاب الفرج بعد الشدة و مسعودی در مروج الذهب و مرحوم صدوق در خصال آن را با تفاوت هایی ذکر کرده اند. مرحوم مفید نیز در ارشاد آن را در ضمن بیانی نسبتآ طولانی از آن حضرت آورده است و همه این ها نشان می دهد که منابعی غیر از نهج البلاغه در اختیارشان بوده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 161). مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار، ج 44، ص 138 داستان ملاقات «جنادة» را با امام حسن مجتبی (علیه السلام) در بیماری منجر به وفات (هنگامی که به شدت به وسیله عمال معاویه مسموم شده بود) نقل می کند، در آن جا امام (علیه السلام) ضمن وصایای معروف و مؤثرش به همین جمله اشاره می کند، می فرماید: «اعْلَمْ أنَّکَ لاتَکْسِبُ مِنَ الْمالِ شَیْئاً فَوْقَ قُوتِکَ إلّا کُنْتَ فیهِ خازِنآ لِغَیْرِکَ».
شرح و تفسیر: خزانه دار دیگران بودن
این کلام کوتاه و بسیار پرمعنای امیرمؤمنان (علیه السلام) به نکته ای اشاره می کند که مردم غالباً از آن غافل اند، می فرماید: «ای فرزند آدم! هر چه بیش از مقدار خوراک خود به دست آوری (و آن را ذخیره کنی) خزانه دار دیگران در آن خواهی بود»؛ (یَا ابْنَ آدَمَ مَا کَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِکَ، فَأَنْتَ فِیهِ خَازِنٌ لِغَیْرِکَ).
غالب مردم حد و اندازه ای برای به دست آوردن مال و ثروت قائل نیستند و معتقدند هر چه بیشتر بهتر؛ اما هنگامی که درست دقیق می شویم می بینیم بهره ما از اموالمان همان است که مصرف می کنیم؛ غذایی که می خوریم، مایعاتی که می نوشیم، لباسی که می پوشیم، خانه ای که در آن زندگی می کنیم، مرکبی که بر آن سوار می شویم و مانند آن و در مورد بسیاری از اشخاص، این مواد مصرفی تنها گوشه کوچکی از اموال آن ها را شامل می شود و بقیه را ذخیره می کنند، پیوسته در حفظ آن کوشش و از آن پاسداری می کنند تا سرانجام به فرزندان و دامادها و سایر بستگان خود بسپارند و با دنیایی از حسرت، چشم از آن ها بپوشند و با یک کفن بسیار کم ارزش وارد سرای دیگر شوند.
ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود در شرح این کلام نورانی داستانی از «حسن بصری» و «عبداللّه بن اهتم» نقل می کند، می گوید: حسن هنگامی که عبداللّه بیمار شده بود و آخرین ساعات عمر خود را طی می کرد به عیادت او
رفت. نگاه کرد دید عبدالله پیوسته چشمش را به صندوقی دوخته که در گوشه ای از اتاق قرار داشت، عبدالله رو به حسن بصری کرد و گفت: در این صندوق صد هزار(درهم) است که نه زکات آن داده شده و نه صله رحم با آن انجام شده است. حسن گفت: مادرت به عزایت بنشیند برای چه چیز آن را ذخیره کرده ای؟ گفت: برای ترس از حوادث زمان و مخالفت برادران و ظلم سلطان (برای تأمین زندگی آینده در موارد سخت اندوخته ام) این را گفت و بعد از مدت کوتاهی از دنیا رفت.
حسن در تشییع جنازه او شرکت کرد. هنگامی که او را دفن کردند دست خود را (از نهایت تأسف) به یکدیگر زد و اشاره به قبر او کرد و گفت: این کسی است که شیطان بر او غلبه کرد، او را از حوادث زمان و ظلم سلطان و بی وفایی برادران ترساند و او و دایع الهی را برای خود ذخیره کرد سپس از این دنیا غمگین و اندوهناک بیرون رفت، نه زکات مالش را پرداخت نه صله رحم به جای آورد. آن گاه روی به بازماندگان کرد و گفت: ای وارثان! گوارا این مال را بخورید، این مال، حلال به دست شما افتاده مراقب باشید وبال شما نشود، این مال کسی است که آن را جمع کرد و بخل ورزید، بر امواج دریاها سوار شد، از بیابان های خشک گذشت و از طریق باطل آن را اندوخت و حق آن را نپرداخت، خودش در حیاتش از آن بهره نگرفت ولی ضررهای او بعد از وفات دامن او را خواهد گرفت. آن را گردآوری کرد و محکم در صندوق نگه داشت تا روز قیامت که روز حسرت است. (سپس به حاضران گفت:) بالاترین حسرت این است که مال خود را در میزان اعمالِ غیر خودت ببینی. تو بخل ورزیدی درباره مالی که خدا به تو روزی کرده بود و در مسیر طاعتش مصرف نکردی. آن را برای دیگری نگهداری کردی که او در راه رضای خداوند صرف کند. وای بر این حسرت غیر قابل جبران و رحمت ازدست رفته.(1)
1) شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 19، ص 10.
گویا این سخن را از علی (علیه السلام) گرفته آن جا که نقل شده است: «سُئِلَ أمیرُالْمُؤْمِنینَ: مَنْ أعْظَمُ النّاسُ حَسْرَةً؟ قالَ: مَنْ رَأی مالَهُ فی میزانِ غَیْرِهِ وَ أدْخَلَهُ اللهُ بِهِ النّارَ وَ أدْخَلَ وارِثَهُ بِهِ الْجَنَّةَ؛ از امیرمؤمنان (علیه السلام) سؤال کردند: چه کسی روز قیامت حسرتش از همه بیشتر است؟ فرمود: کسی که اموال خود را در میزان اعمال دیگران ببیند و خدا او را به سبب آن مال وارد دوزخ کند و دیگری را (که هیچ زحمتی برای آن نکشیده بود برای نیکوکاری اش) به سبب آن مال وارد بهشت سازد».(1)
این نکته شایان توجه است که مقصود امام (علیه السلام) از این سخن آن نیست که انسان، تنها به اندازه تحصیل قوت خود تلاش و فعالیت اقتصادی داشته باشد بلکه به عکس، طبق دستورات اسلام باید از طرق صحیح بسیار تلاش کرد ولی اموالی را که جمع آوری می کند، اضافه آن را در راه خدا و کارهای خیر و خدمت به بندگانش صرف کند، نه این که آن ها را ذخیره کرده و برای وارثان بگذارد و خودش هیچ بهره معنوی از آن نبرد.
قرآن مجید نیز به همین معنا اشاره فرموده آن جا که می گوید: (وَ یَسْأَلُونَکَ مَاذَا یُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ)؛ «از تو سؤال می کنند: چه چیز را انفاق کنند؟ به آن ها بگو: از مازاد نیازمندی های خود انفاق کنید».(2)
«عفو» در لغت معانی فراوانی دارد؛ از جمله مقدار اضافی مال و نیز بهترین قسمت مال. در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) آمده است: «الْعَفْوُ ما فَضُلَ عَنْ قُوتِ سَنَةٍ؛ عفو چیزی است که از هزینه سال اضافه بیاید».(3)
مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار از کتاب خصال از امیرمؤمنان علی (علیه السلام)
نقل می کند که شخصی از حاجتمندی اش به امیرمؤمنان (علیه السلام) شکایت کرد، امام (علیه السلام) فرمود: «اعْلَمْ أنَّ کُلَّ شَیْءٍ تُصِیبُهُ مِنَ الدُّنْیا فَوْقَ قُوتِکَ فَإنَّما أنْتَ فیهِ خازِنٌ لِغَیْرِکَ؛ بدان که آنچه از دنیا بیش از مقدار هزینه خود به دست می آوری خزانه دار دیگران در آن خواهی بود».(1)
گویا امام (علیه السلام) می دانست که زندگی او تأمین است و نیازی را که مطرح کرده فوق آن است، همان گونه که بسیاری از مردم به همین مصیبت گرفتارند؛ پیوسته جمع آوری کرده و به گمان خود برای روز مبادا ذخیره می کنند در حالی که وضع کار و کسب و فعالیت اقتصادی آن ها طوری است که هرگز از آینده بدی خبر نمی دهد.
در واقع بسیاری از کسانی که به اندوختن مال روی می آورند، نه حقوق آن را می پردازند و نه با آن صله رحم به جای می آورند و نه کار نیک با آن انجام می دهند و می گویند: هدف ما تأمین آینده خود و فرزندان است. این ها به رازقیت خدا سوء ظن دارند، همان گونه که در نامه مالک اشتر نیز گذشت که امام (علیه السلام) می فرماید : «إنَّ الْبُخْلَ وَ الْجُبْنَ وَ الْحِرْصَ غَرائِزٌ شَتّی یَجْمَعُها سُوءُ الظَّنِّ بِاللهِ؛ بخل و ترس و حرص غریزه های مختلفی است که ریشه همه آن ها سوءظن به خداوند است».
1) بحارالانوار، ج 70، ص 90.
گفتار حکیمانه 193
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
إِنَّ لِلْقُلُوبِ شَهْوَةً وَ إِقْبَالاً وَ إِدْبَاراً، فَأْتُوهَا مِنْ قِبَلِ شَهْوَتِهَا وَ إِقْبَالِهَا فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا أُکْرِهَ عَمِیَ.
امام (علیه السلام) فرمود:
برای دل ها (ی آدمیان) علاقه و اقبال و (گاه) تنفر و ادبار است. هنگامی که می خواهید کاری انجام دهید از سوی علاقه و اشتیاق وارد شوید، زیرا اگر قلب را مجبور به کاری کنند نابینا می شود.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: بخش آخر این کلام نورانی را جاحظ که قبل از سید رضی می زیسته است در کتاب خود به نام المائة المختارة و مبرد در کامل آورده است و تمام آن را آمدی در غرر الحکم با تفاوت مختصری ذکر کرده است.(مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 161).
شرح و تفسیر: کارها را با نشاط آغاز کنید
امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به یک نکته اساسی روانشناسی اشاره کرده است، می فرماید: «برای دل ها (ی آدمیان) علاقه و اقبال و (گاه) تنفر و ادبار است هنگامی که می خواهید کاری انجام دهید از سوی علاقه و اشتیاق وارد شوید، زیرا اگر قلب را مجبور به کاری کنند نابینا می شود»؛ (إِنَّ لِلْقُلُوبِ شَهْوَةً وَ إِقْبَالاً وَ إِدْبَاراً، فَأْتُوهَا مِنْ قِبَلِ شَهْوَتِهَا وَ إِقْبَالِهَا، فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا أُکْرِهَ عَمِیَ).
منظور از «قلب» و «قلوب» در این عبارت، عقل و فکر انسان است که حالات مختلفی دارد؛ گاهی در حال نشاط و علاقه به انجام دادن کاری و زمانی در حال تنفر و بی میلی و بی علاقگی است. هنگامی که در حال نشاط؛ مثلاً نشاط برای عبادات، به سراغ عبادت می رویم، می توانیم با حضور قلب عبادت را به نحو کامل و احسن به پایان ببریم؛ اما در حالی که تمایلات درونی موافق نیست کار به زحمت انجام می شود و ایجاد خستگی و ناراحتی می کند.
از این رو در حکمت 312 می فرماید: «إنّ لِلْقُلُوبِ إقْبالاً وَ إدْبارآ؛ فَإذا أقْبَلَتْ فَاحْمِلُوها عَلَی النَّوافِلِ، وَ إذا أدْبَرَتْ فَاقْتَصِرُوا بِها عَلَی الْفَرائِضِ؛ دل ها گاهی پرنشاط و زمانی بی نشاط است؛ آن گاه که نشاط دارند آن ها را بر انجام دادن مستحبات (علاوه بر واجبات) بگمارید و هنگامی که بی نشاط اند تنها به انجام دادن واجبات قناعت کنید».
همین مضمون در کتاب شریف کافی از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده(1)و با تعبیر مشروح تری در کلام امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) دیده می شود؛ آن جا که فرمود : «إِنَّ لِلْقُلُوبِ إقْبالاً وَ إدْباراً وَ نِشاطآ وَ فُتُورآ فَإذا أقْبَلَتْ بَصُرَتْ وَ فَهِمَتْ وَ إذا أدْبَرَتْ کَلَّتْ وَ مَلَّتْ فَخُذُوها عِنْدَ إقْبالِها وَ نِشاطِها وَ اتْرُکُوها عِنْدَ إدْبارِها وَ فُتُورِها؛ دل ها اقبال و ادبار و نشاط و سستی دارند. هنگامی که اقبال کند (و پرنشاط باشد) حقایق را به خوبی می بیند و می فهمد و هنگامی که ادبار کند، ناتوان و ملول می گردد، بنابراین در هنگام ادبار و نشاط به سراغ آن بروید و در هنگام ادبار وفتور آن را رها سازید».(2)
حقیقت این است که روح آدمی نیز مانند جسم او حالات مختلف دارد؛ گاه انسان از نظر جسمی خسته و ناتوان است؛ در این هنگام اگر کاری به او واگذارند به یقین به صورت کامل انجام نخواهد داد؛ یا خطا و اشتباه می کند یا ناقص به جا می آورد؛ اما هنگامی که دارای نشاط و قدرت و نیروست، هر کاری را به خوبی انجام می دهد. روح انسان نیز همین گونه است و به تعبیر بعضی از عرفا گاه در حالت قبض است و گاه بسط؛ در حالت قبض نباید به خود فشار بیاورد؛ اما در حالت بسط باید با شتاب به سراغ اهداف سازنده برود. مطالعه در حال نشاط، لذت بخش و عمیق و پرفایده و در حال ملالت و ادبار، خستگی آور و بسیار سطحی و گاه آمیخته با انواع اشتباهات است.
به همین دلیل در همه جای دنیا برای بهره وری بیشتر از کار کارگران و کارمندان، سعی می کنند عوامل نشاط را برای آن ها فراهم آورند و مرخصی ها، جایزه ها و تزئین محل کار و اطراف آن و استفاده از درختان سرسبز و باغچه های
پرگل همه برای ایجاد نشاط است. البته آن ها از وسایل نامشروعی مانند انواع موسیقی نیز برای این کار استفاده می کنند.
در شریعت اسلامی نیز برای ایجاد نشاط، به خصوص در مورد عبادات، عوامل مختلفی دیده می شود. وضو گرفتن پیش از نماز به یقین نشاط آور است. مضمضه و استنشاق آب در دهان و بینی افزون بر نظافت، ایجاد نشاط می کند. دستور داده شده قرآن و اذان با صدای زیبا و صوت حسن خوانده شود تا نشاط آور باشد. جمعه و جماعت ایجاد نشاط در عبادت می کند و از همه مهم تر فصاحت و بلاغت قرآن خود عامل مهمی برای نشاط در قرائت قرآن است که تا اعماق قلب انسان نفوذ می کند. همچنین وعده های حقیقی برای مطیعان و نیکوکاران و مجاهدان و شهیدان به نعمت های بسیار لذت بخش بهشتی نشاط آور است.
بسیاری از غذاهایی نیز که در قرآن مجید به آن ها اشاره شده غذاهای نشاط آور است. خواب شب که به آن توصیه شده رفع ملال می کند و نشاط می آورد.
این موضوع از آیات و روایات به کتب فقهی ما نیز نفوذ کرده و بعضی از فقها تصریح کرده اند که نوافل را به هنگام عذر می توان ترک کرد و یکی از عذرها را غم و اندوه شمرده اند. مرحوم نراقی در کتاب مستند می گوید: منظورشان این نیست که در این حال استحباب ندارد، چرا که اگر در آن حال نیز به جا آورده شود اجماع بر صحت و ثواب آن است بلکه منظور این است که در مورد چنین اشخاصی تأکید بر نافله نمی شود سپس به روایت مذکور که از کتاب کافی نقل کردیم اشاره می کند.(1)
1) مستند الشیعه، ج 5، ص 428.
گفتار حکیمانه 194
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
مَتَی أَشْفِی غَیْظِی إِذَا غَضِبْتُ؟ أَ حِینَ أَعْجِزُ عَنِ الاِنْتِقَامِ فَیُقَالُ لِی: لَوْ صَبَرْتَ؟ أَمْ حِینَ أَقْدِرُ عَلَیْهِ فَیُقَالُ لِی: لَوْ عَفَوْتَ.
امام (علیه السلام) فرمود:
من چه زمانی آتش خشمم را فرو نشانم؟ آیا هنگامی که از انتقام، ناتوانم که به من می گویند: اگر صبر کنی (تا توانا شوی) بهتر است یا هنگامی که قادر بر انتقامم که به من گفته می شود: اگر عفو کنی بهتر است؟(1)
1) سند گفتار حکیمانه: در کتاب مصادر نهج البلاغه، این گفتار حکیمانه از کتاب سراج الملوک طرطوشی با تفاوتی نقل شده و در آن کتاب ذکری از نام گوینده آن نشده است و در غرر الحکم عین تعبیری که در نهج البلاغه ذکر شده آمده است.(البته می دانیم که صاحب غررالحکم غالباً منابعی غیر از نهج البلاغه در اختیار داشته است). (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 162).
شرح و تفسیر: از انتقام بپرهیز
امام (علیه السلام) در این سخن پرگهر به ترک انتقام و در پیش گرفتن روش صبر و عفو دعوت می کند و می فرماید: «من چه زمانی آتش خشمم را فرو نشانم؟ آیا هنگامی که از انتقام، ناتوانم که به من می گویند: اگر صبر کنی (تا توانا شوی) بهتر است یا هنگامی که قادر بر انتقامم که به من گفته می شود: اگر عفو کنی بهتر است؟»؛ (مَتَی أَشْفِی غَیْظِی إِذَا غَضِبْتُ؟ أَحِینَ أَعْجِزُ عَنِ الاِنْتِقَامِ فَیُقَالُ لِی لَوْ صَبَرْتَ؟ أَمْ حِینَ أَقْدِرُ عَلَیْهِ فَیُقَالُ لِی: لَوْ عَفَوْتَ).
این یک واقعیت است که انسان خشمگین در برابر ظلم و ستمی که بر او می رود دو حالت دارد: گاه می خواهد انتقام بگیرد؛ اما توان آن را ندارد و چه بسا به پرخاشگری و گفتن سخنان درشت و تهدید شخص ظالم برخیزد و گاه با او گلاویز شود؛ اما هنگامی که ناتوانی خود را می بیند عقب نشینی می کند. در این هنگام همه به او می گویند: اگر می خواهی انتقام بگیری بگذار توانایی پیدا کنی و این گونه که مایه رسوایی و آبروریزی است به میدان دشمنت مرو، بنابراین در چنین حالتی مردم، او را به صبر و شکیبایی دعوت می کنند؛ اما اگر توان انتقام داشته باشد و طرف مقابل در برابر او ضعیف و ناتوان گردد همین که دست به انتقام بلند می کند مردم به او می گویند: شایسته است عفو کنی که زکات قدرت عفو است.
به این ترتیب در هیچ حال، انتقام جویی عاقلانه و صحیح نیست.
امام (علیه السلام) با این تعبیر لطیف می خواهد مردم را به ترک انتقام فراخواند همان چیزی که آتش هایی برمی فروزد و گاه سرچشمه جنگ های خونین و گسترده ودامنه دار می شود.
خود امام (علیه السلام) نمونه کاملی از این معنا بود:
در داستان جنگ جمل هنگامی که بر دشمنان پیروز شد فرمان عفو آن ها را صادر کرد و عایشه را که از گردانندگان اصلی این جنگ بود با احترام به مدینه بازگرداند.
داستان عفو عمرو بن عاص توسط امام (علیه السلام) هنگامی که در میدان صفین در چنگ او گرفتار شده بود و برای نجات خویشتن خود را برهنه و عریان ساخت معروف است.
از آن معروف تر داستان توصیه های آن حضرت درباره قاتل خویش «عبدالرحمان ملجم مرادی» است که به فرزندان خود سفارش کرد آب و غذا و وسیله استراحت این زندانی را فراهم کنند و فرمود: اگر زنده بمانم خود می دانم با او چگونه رفتار کنم و اگر شما هم عفو کنید بهتر است و اگر (مصلحت عموم مردم ایجاب کرد که) لازم بدانید که او قصاص شود تنها با یک ضربه وی را قصاص کنید همان گونه که او یک ضربه بر من وارد کرد.
امیرمؤمنان علی (علیه السلام) این درس را از استادش پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آموخته بود که نمونه روشن آن عفو عمومی حضرت در داستان فتح مکه است، در حالی که آن ها قاتلان اصحاب و یاران پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بودند و در سیزده سال که حضرت در مکه بود ظلم و جنایت فراوانی در حقش روا داشتند و در سالیانی که در مدینه بود آتش جنگ هایی بر ضدش برافروختند؛ ولی حضرت با یک فرمان عمومی، همه را را عفو کرد و حتی «وحشی» قاتل معروف عمویش «حمزه» را که جنایتی
بسیار وحشتناک انجام داده بود بعد از پذیرش اسلام بخشید و هنگامی که به مدینه آمد و خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسید و اسلام را ظاهراً پذیرفت حضرت او را عفو کرد ولی فرمود: در این جا نمان، زیرا دیدن تو خاطره شهادت عمویم حمزه را در نظرم زنده می کند. «وحشی» از آن جا به شام رفت و در آن جا ماند.(1)
قرآن مجید یکی از صفات بهشتیان و پرهیزکاران را کظم غیظ (فرو خوردن خشم) و سپس عفو و گذشت می شمارد، می فرماید: (وَ سارِعُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقینَ * الَّذینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الْکاظِمینَ الْغَیْظَ وَ الْعافینَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ)؛ «و شتاب کنید برای رسیدن به آمرزش پروردگارتان؛ و بهشتی که وسعت آن، آسمان ها و زمین است؛ و برای پرهیزکاران آماده شده است. (همان) کسانی که در توانگری و تنگدستی، انفاق می کنند؛ و خشم خود را فرو می برند؛ و از خطای مردم درمی گذرند؛ و خدا نیکوکاران را دوست دارد».(2)
مسئله عفو و گذشت در اسلام به قدری اهمیت دارد که علاوه بر آیات فراوانی از قرآن، در روایات معصومان (علیهم السلام) نیز بازتاب گسترده ای دارد؛ ازجمله در حدیثی از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) می خوانیم: «إذا کانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ نادی مُنادٍ: مَنْ کانَ أجْرُهُ عَلَی اللهِ فَلْیَدْخُلِ الْجَنَّةَ؛ در روز قیامت، منادی ندا می دهد: کسی که پاداش او بر عهده خداست وارد بهشت شود» «فَیُقالُ: مَنْ ذَا الَّذی أجْرُهُ عَلَی اللهِ؛ گفته می شود: چه کسی است که پاداش او بر خداست؟» «فَیُقالُ: الْعافُونَ عَنِ النّاسَ فَیَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِسابٍ؛ گفته می شود: کسانی که مردم را عفو کرده اند و آن ها بدون حساب وارد بهشت می شوند».(3)
در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می خوانیم: «الْعَفْوُ تاجُ الْمَکارِمِ؛ عفو و گذشت تاج فضایل اخلاقی است».(1)
البته عفو و گذشت در مورد کسانی است که از عفو سوء استفاده نکنند و بر جنایات خود نیفزایند، همان گونه که امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرماید: «الْعَفْوُ عَنِ الْمُقِرِّ لاعَنِ الْمُصِرِّ؛ عفو درباره کسی است که به گناه خود اقرار کند (و پشیمان باشد) نه کسی که اصرار می ورزد».(2)
گفتار حکیمانه 195
اشاره
وَ قَالَ عَلیهِ السَّلامُ
وَ قَدْ مَرَّ بِقَذَرٍ عَلَی مَزْبَلَةٍ:
هَذَا مَا بَخِلَ بِهِ الْبَاخِلُونَ.
وَ رُوِیَ فِی خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ قَالَ:
هَذَا مَا کُنْتُمْ تَتَنَافَسُونَ فِیهِ بِالأَمْسِ.
امام (علیه السلام) از کنار مزبله ای گذشت، فرمود:
این همان است که بخیلان درباره آن بخل می ورزیدند.
و در روایت دیگری چنین نقل شده که امام (علیه السلام) پس از مشاهده مزبله فرمود:
این همان چیزی است که دیروز شما بر سر تصاحب آن با هم رقابت می کردید.(1)
1) سند گفتار حکیمانه: به گفته مرحوم خطیب در کتاب مصادر این گفته حکیمانه را بلاذری در کتاب انساب الاشراف پیش از مرحوم سید رضی نقل کرده است. همچنین ابن شهر آشوب در کتاب مناقب و محمد بن قاسم (متوفای940) در روض الاخیار آن را آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 162).
شرح و تفسیر: پایان کار بخیلان
امام (علیه السلام) در این گفتار حکیمانه برای نهی انسان ها از بخل به نکته ای اشاره می کند که دقت در آن می تواند انسان را از بخل بازدارد و آن این است که «امام (علیه السلام) از کنار مزبله ای عبور کرد، فرمود: این همان است که بخیلان درباره آن بخل می ورزیدند»؛ (وَ قَدْ مَرَّ بِقَذَرٍ عَلَی مَزْبَلَةٍ: هَذَا مَا بَخِلَ بِهِ الْبَاخِلُونَ).
«در روایت دیگری چنین نقل شده که امام (علیه السلام) پس از مشاهده مزبله فرمود: این همان چیزی است که دیروز شما بر سر تصاحب آن با هم رقابت می کردید»؛ (وَ رُوِیَ فِی خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ قَالَ: هَذَا مَا کُنْتُمْ تَتَنَافَسُونَ فِیهِ بِالأَمْسِ).
انسان اگر به پایان امور بنگرد درباره آغاز آن تجدید نظر خواهد کرد؛ هنگامی که ببیند لذیذترین و پاکیزه ترین غذاها بعد از وارد شدن در بدن و جذب موادی از آن، تفاله آن به شکل گندیده ای درمی آید باور می کند که آنچه درباره آن بخل ورزیده بود اشتباه بود.
نیز اگر انسان از کنار قبرستانی عبور کند که هنوز بوی تعفن بعضی از اجساد از آن به مشام می رسد و ببیند پایان کار کجاست، یقین پیدا می کند که در زندگی مادی خود و روی آوردن به شهوات چقدر گرفتار خطا و اشتباه بوده است.
مرحوم شوشتری شعر فارسی جالبی در این زمینه نقل کرده، می گوید:
عارفی روزی به راهی می گذشت *** واله و سرمست چون می خوارگان