اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [۱440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، ۱۴۰۳ق. [۱۳۶۰].

یادداشت: جلد۱۰۸،۱۰۳،۹۴،۹۱،۹۲،۸۷،۶۷،۶۶،۶۵،۵۲،۲۴(چاپ سوم: ۱۴۰۳ق.=۱۹۸۳م.=[۱۳۶۱]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .۲۴. کتاب‌الامامة. ج.۵۲. تاریخ‌الحجة. ج۶۷،۶۶،۶۵. الایمان و‌ الکفر. ج.۸۷. کتاب‌الصلاة . ج. ۹۲،۹۱ .الذکر و‌ الدعا. ج. ۹۴. کتاب‌السوم. ج.۱۰۳.فهرست‌المصادر. ج.۱۰۸.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن ۱۱ق

رده بندی کنگره: BP۱۳۵/م۳ب۳۱۳۰۰ ی ح

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۶۸۰۹۴۶

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، ۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، ۱۳۹۲ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.۱ : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.۲ : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.۳ : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.۴ 978-600-715070-2 : ؛ ج.۵ 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.۶ 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.۷ 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.۸ : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.۱۰ 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.۱۱ 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.۱۲ 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.۱۳ 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.۱۴ 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.۱۵ 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.۱۶:978-600-7150-88-7 ؛ ج.۱۷:978-600-7150-89-4 ؛ ج.۱۸: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.۱۹:978-600-7150-91-7 ؛ ج.۲۰:978-600-7150-92-4 ؛ ج.۲۱: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.۲۲:978-600-7150-94-8 ؛ ج.۲۳:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.۱. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.۲. کتاب توحید.- ج.۳. کتاب عدل و معاد.- ج.۴. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. ۵. تاریخ پیامبران.- ج.۶. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.۷. کتاب امامت.- ج.۸. تاریخ امیرالمومنین.- ج.۹. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.۱۰. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.۱۱. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.۱۲. کتاب آسمان و جهان - ۱.- ج.۱۳. آسمان و جهان - ۲.- ج.۱۴. کتاب ایمان و کفر.- ج.۱۵. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.۱۶. کتاب مواعظ و حکم.- ج.۱۷. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.۱۸. کتاب ادعیه.- ج.۱۹. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.۲۰. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.۲ - ۸ و ۱۰ - ۱۶ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۱ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP۱۳۵/م۳ب۳۰۴۲۱۶۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۴۸۹۸۵

**[ترجمه]

تتمة کتاب الصلاة

باب 47 ما ینبغی أن یقرأ کل یوم و لیلة

روایات

«1»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ عَبْدٍ یَقُولُ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعَ مَرَّاتٍ أَسْأَلُ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ إِلَّا قَالَتِ النَّارُ یَا رَبِّ أَعِذْهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجالس صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ بنده­ای هفت مرتبه در روز نمی­گوید: «أسئل الله الجنة و أعوذ بالله من النار»،{از خدا بهشت می­خواهم و از شر جهنم به خدا پناه می­برم.} مگر اینکه آتش می­گوید: پروردگارا، او را پناه ده - . امالی الصدوق: 60 - .

**[ترجمه]

«2»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یَقْتَرِفُ فِی یَوْمٍ أَوْ لَیْلَةٍ أَرْبَعِینَ کَبِیرَةً یَقُولُ وَ هُوَ نَادِمٌ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیَّ الْقَیُّومَ بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ أَسْأَلُهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیَّ إِلَّا غَفَرَهَا اللَّهُ لَهُ ثُمَّ قَالَ وَ لَا خَیْرَ فِیمَنْ یُقَارِفُ فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ لَیْلَةٍ أَرْبَعِینَ کَبِیرَةً⁽²⁾.

**[ترجمه]الخصال: هشام نقل کرده است که امام صادق علیه السلام فرمود: هر مؤمنی که در روز یا شب مرتکب چهل گناه کبیره شود و پس از آن با حالت پشیمانی بگوید: «استغفر الله الذی لا اله الا هو الحی القیوم بدیع السموات و الارض ذاالجلال و الاکرام و أسئله أن یتوب علیَّ»، {از خداوندی که خدایی جز او نیست و آفریننده آسمان­ها و زمین و صاحب شکوه و کرامت است، آمرزش می­طلبم و از او می­خواهم که توبه مرا بپذیرد.} خداوند گناهان او را می­بخشد. سپس فرمود: کسی که در هر روز یا هر شب مرتکب چهل گناه کبیره شود، خیری ندارد. - . الخصال 2: 112 -

**[ترجمه]

بیان

فی الکافی أکثر من أربعین‌⁽³⁾

أی إنما خصصنا بالأربعین لأن من أتی بأکثر منها لا ینفعه هذا الدعاء أو لا یوفقه لتلاوته و علی ما فی الخصال لعل الغرض عدم جرأة الناس علی الکبائر اتکالا علی هذا الاستغفار فلعله لا یوفق لذلک

و ما فی الکافی أظهر و فیه بعد هشام بن سالم عمن ذکره‌⁽¹⁾و فی الدعاء و أن یصلی علی محمد و آل محمد و أن یتوب علی.

**[ترجمه]در کتاب کافی - . الکافی 2: 438 - آمده است: «بیشتر از چهل گناه کبیره کند»، یعنی ما به این دلیل گفتیم چهل گناه کبیره کند؛ چون کسی که در روز بیشتر از چهل گناه کبیره کند، یا این دعا برایش اثری ندارد یا اصلا توفیق گفتن این دعا را نخواهد داشت. طبق آنچه در کتاب الخصال آمده است، شاید هدف این باشد که مردم با تکیه بر این ذکر، جرأت نداشته باشند گناه کبیره کنند، به خاطر اینکه شاید توفیق گفتن این ذکر را نداشته باشند؛ هر چند آنچه در کافی آمده ظاهرتر است و در آن بعد از هشام سالم «عمّن ذکره» آمده است و نیز در دعا آمده است: «أن یصلی علی محمد و آل محمد و أن یتوب علیَّ».

**[ترجمه]

«3»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ عَنْ عُمَرَ بْنِ بَزِیعٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِی کُلِّ یَوْمٍ سَبْعَ مَرَّاتٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ نِعْمَةٍ کَانَتْ أَوْ هِیَ کَائِنَةٌ فَقَدْ أَدَّی شُکْرَ مَا مَضَی وَ شُکْرَ مَا بَقِیَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در هر روز هفت مرتبه بگوید: «الحمد لله علی کل نعمة کانت او هی کائنة»، {به خاطر نعمت­هایی بود و خواهد بود، سپاس مخصوص خداوند است}، شکر گذشته و آینده را به جا آورده است. - . ثواب الاعمال: 10 -

**[ترجمه]

أَقُول

سَیَأْتِی فِی أَبْوَابِ فَضَائِلِ السُّوَرِ⁽³⁾مُسْنَداً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْأَنْعَامِ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ کَانَ مِنَ الْآمِنِینَ- یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَمْ یَرَ النَّارَ بِعَیْنِهِ أَبَداً⁽⁴⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ یُوسُفَ فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ جَمَالُهُ عَلَی جَمَالِ یُوسُفَ وَ لَا یُصِیبُهُ فَزَعٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ کَانَ مِنْ خِیَارِ عِبَادِ اللَّهِ‌⁽⁵⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَةَ سُورَةِ النُّورِ فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ لَمْ یَزْنِ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ أَبَداً حَتَّی یَمُوتَ فَإِذَا هُوَ مَاتَ شَیَّعَهُ إِلَی قَبْرِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ کُلُّهُمْ یَدْعُونَ وَ یَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَهُ حَتَّی یُدْخَلَ فِی قَبْرِهِ‌⁽⁶⁾.

وَ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ تَبارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ فِی کُلِ

لَیْلَةٍ لَمْ یُعَذِّبْهُ اللَّهُ أَبَداً وَ لَمْ یُحَاسِبْهُ وَ کَانَ مَنْزِلُهُ فِی الْفِرْدَوْسِ الْأَعْلَی‌⁽¹⁾.

وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ لُقْمَانَ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ وُکِّلَ بِهِ فِی لَیْلَتِهِ مَلَائِکَةٌ یَحْفَظُونَهُ مِنْ إِبْلِیسَ وَ جُنُودِهِ حَتَّی یُمْسِیَ‌⁽²⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ حم الْمُؤْمِنَ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ أَلْزَمَهُ کَلِمَةَ التَّقْوَی وَ جَعَلَ الْآخِرَةَ خَیْراً لَهُ مِنَ الْأُولَی‌⁽³⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَةَ حم الزُّخْرُفِ آمَنَهُ اللَّهُ فِی قَبْرِهِ مِنْ هَوَامِّ الْأَرْضِ وَ مِنْ ضَمَّةِ الْقَبْرِ حَتَّی یَقِفَ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ جَاءَتْ حَتَّی تُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی‌⁽⁴⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْحُجُرَاتِ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ أَوْ فِی کُلِّ یَوْمٍ کَانَ مِنْ زُوَّارِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله‌⁽⁵⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ یُدْمِنُ قِرَاءَةَ وَ النَّجْمِ فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ عَاشَ مَحْمُوداً بَیْنَ النَّاسِ وَ کَانَ مَغْفُوراً لَهُ وَ مُحَبَّباً بَیْنَ النَّاسِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]در باب فضیلت سوره ها - . بحار الانوار: 92 - روایتی از ابن عباس خواهیم آورد که: هر کس سوره انعام را در هر شب بخواند، در روز قیامت در امان خواهد بود و هیچگاه جهنم را با چشمش نخواهد دید - . ثواب الاعمال: 95، تفسیر العیاشی 1: 354 - .

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره یوسف را در هر روز یا شب بخواند، خداوند او را به زیبایی یوسف برخواهد انگیخت و ترس و اندوه قیامت را نخواهد دید و از بندگان برگزیده خدا خواهد بود. - . ثواب الاعمال : 96 و تفسیر العیاشی 1: 166 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره نور را در هر روز یا شب بخواند، هیچ یک از خانواده او زنا نخواهد کرد تا بمیرد و وقتی بمیرد، هفتاد هزار ملائکه جنازه او را به قبرش تشییع می­کنند و تا وقتی داخل قبر وارد شود همگی برای او دعا می­کنند و از خدا برای او آمرزش می­طلبند - . ثواب الاعمال: 96 - .

امام کاظم علیه السلام فرمود: هرکس سوره «تبارک الذی نزّل الفرقان» را در هر شب بخواند، خدا هرگز او را عذاب نمی­کند و از او حساب نمی­کشد و منزلگاهش در فردوس برین خواهد بود. - . ثواب الاعمال: 98 -

امام باقر علیه السلام فرمود: هرکس سوره لقمان را در هر شب بخواند، تا صبح ملائکه­هایی بر او گماشته می­شوند تا او را از شر ابلیس و لشکریانش محافظت کنند. - . ثواب الاعمال: 99 -

باز ایشان فرمود: هرکس سوره «حم المؤمن» را در هر شب بخواند، خدا گناهان گذشته و آینده او را می­آمرزد و او را تقواپیشه خواهد ساخت و آخرت را برای او بهتر از دنیا قرار خواهد داد. - . ثواب الاعمال: 102 -

باز ایشان فرمود: هر کس به خواندن سوره الزخرف عادت کند، خدا او را از شر حشرات زمین و فشار قبر، تا زمانی که در برابرخدا قرار گیرد، ایمن گرداند. سپس این سوره همراه او خواهد آمد و با اذن خدای متعال او را وارد بهشت می­گرداند. - . ثواب الاعمال: 103 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره الحجرات را در هر روز یا هر شب بخواند از زائرین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خواهد بود - . ثواب الاعمال: 104 - .

باز ایشان فرمود: هر کس پیوسته سوره النجم را در هر شب یا هر روز بخواند مردم او را می­ستایند و آمرزیده می­شود و بین مردم محبوب خواهد بود - . ثواب الاعمال: 105 - .

**[ترجمه]

«4»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ فَضْلِ بْنِ یُوسُفَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ کُلَّ یَوْمٍ خَمْسَاً وَ عِشْرِینَ مَرَّةً- اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِعَدَدِ کُلِّ مُؤْمِنٍ مَضَی وَ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَقِیَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ حَسَنَةً وَ مَحَا عَنْهُ سَیِّئَةً وَ رَفَعَ لَهُ دَرَجَةً⁽⁷⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ دَفَعَ اللَّهُ بِهَا عَنْهُ سَبْعِینَ نَوْعاً مِنَ الْبَلَاءِ أَیْسَرُهَا الْهَمُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در هر روز بیست و پنج بار بگوید: «اللهم اغفر للمؤمنین و المؤمنات و المسلمین و المسلمات»، خداوند به تعداد هر یک از مؤمنان گذشته و آینده تا زمان قیامت، به او یک نیکی می­دهد و از یک گناهش می­گذرد و یک درجه او را بالا می­برد. - . ثواب الاعمال: 147 -

باز از ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در روز صد مرتبه بگوید: «لا حول و لا قوة الا بالله»، خدواند هفتاد نوع بلا را از او دفع می­کند که کمترین آن غم و اندوه است - . ثواب الاعمال: 147 - .

**[ترجمه]

«5»

الْمَکَارِمُ، عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَسْتَغْفِرُ اللَّهَ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعِینَ مَرَّةً قِیلَ وَ کَیْفَ کَانَ یَقُولُ قَالَ کَانَ یَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ سَبْعِینَ مَرَّةً⁽²⁾.

**[ترجمه]المکارم: امام صادق علیه السلام فرمود: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در روز هفتاد مرتبه استغفار می­کرد. گفته شد: چگونه استغفار می­کرد؟ فرمود: هفتاد مرتبه می­گفت: استغفرالله. - . مکارم الاخلاق: 363 -

**[ترجمه]

«6»

کَشْفُ الْغُمَّةِ، قَالَ قَالَ الْحَافِظُ عَبْدُ الْعَزِیزِ رُوِیَ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَالَ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ الْمُبِینُ کَانَ لَهُ أَمَانٌ مِنَ الْفَقْرِ وَ أَمْنٌ مِنْ وَحْشَةِ الْقَبْرِ وَ اسْتَجْلَبَ الْغِنَی وَ فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ⁽³⁾.

**[ترجمه]کشف الغمه: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس در هر روز صد مرتبه بگوید: «لا اله الا الله الملک الحق المبین» از فقر و فشار قبر در امان خواهد بود، غنا و ثروت به سوی او جذب و درهای بهشت بر روی او گشوده می­شود. - . کشف الغمة 2 : 383 -

**[ترجمه]

«7»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام: وَجَدَ رَجُلٌ صَحِیفَةً فَأَتَی بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَنَادَی الصَّلَاةَ جَامِعَةً فَمَا تَخَلَّفَ أَحَدٌ لَا ذَکَرٌ وَ لَا أُنْثَی فَرَقِیَ الْمِنْبَرَ فَقَرَأَهَا فَإِذَا کِتَابٌ مِنْ یُوشَعَ بْنِ نُونٍ وَصِیِّ مُوسَی فَإِذَا فِیهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ إِنَّ رَبَّکُمْ بِکُمْ لَرَءُوفٌ رَحِیمٌ أَلَا إِنَّ خَیْرَ عِبَادِ اللَّهِ الْتَقِیُّ النَّقِیُّ الْحَفِیُّ وَ إِنَّ شَرَّ عِبَادِ اللَّهِ الْمُشَارُ إِلَیْهِ بِالْأَصَابِعِ فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ یَکْتَالَ بِالْمِکْیَالِ الْأَوْفَی وَ أَنْ یُوَفِّیَ الْحُقُوقَ الَّتِی أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَیْهِ فَلْیَقُلْ فِی کُلِّ یَوْمٍ سُبْحَانَ اللَّهِ کَمَا یَنْبَغِی لِلَّهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ کَمَا یَنْبَغِی لِلَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ کَمَا یَنْبَغِی لِلَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ وَ جَمِیعِ الْمُرْسَلِینَ وَ النَّبِیِّینَ حَتَّی یَرْضَی اللَّهُ

فَنَزَلَ علیه السلام وَ قَدْ أَلَحُّوا فِی الدُّعَاءِ فَصَبَرَ هُنَیْئَةً ثُمَّ رَقِیَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَعْلُوَ ثَنَاؤُهُ عَلَی ثَنَاءِ الْمُجَاهِدِینَ فَلْیَقُلْ هَذَا الْقَوْلَ فِی کُلِّ یَوْمٍ فَإِنْ کَانَتْ لَهُ حَاجَةٌ

قُضِیَتْ أَوْ عَدُوٌّ کُبِتَ أَوْ دَیْنٌ قُضِیَ أَوْ کَرْبٌ کُشِفَ وَ خَرَقَ کَلَامُهُ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ حَتَّی یُکْتَبَ فِی اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ⁽¹⁾.

المهج، [مهج الدعوات] رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ مِنْ کِتَابِهِ یَرْفَعُهُ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام: وَجَدَ رَجُلٌ مِنَ الصَّحَابَةِ صَحِیفَةً وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ ذَکَرَ فِی الدُّعَاءِ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ عَلَی جَمِیعِ الْمُرْسَلِینَ حَتَّی یَرْضَی اللَّهُ وَ فِی بَعْضِ النُّسَخِ وَ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله الْعَرَبِیِّ الْهَاشِمِیِّ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی جَمِیعِ الْمُرْسَلِینَ وَ النَّبِیِّینَ حَتَّی یَرْضَی اللَّهُ‌⁽²⁾.

الجنة، [جنة الأمان] وَ الْبَلَدُ الْأَمِینُ،: قُلْ کُلَّ یَوْمٍ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]دعوات راوندی: امام رضا علیه السلام فرمود: فردی از یاران پیامبر صحیفه ای یافت. آن را نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم آورد. حضرت همه را به تجمّع فراخواند و هیچ کس از زن و مرد در خانه نماند. آن گاه حضرت بالای منبر رفت و آن صحیفه را خواند. آن، کتاب یوشع بن نون وصیّ موسی بود که در آن نوشته شده بود: به نام خداوند بخشایشگر بخشاینده. آگاه باشید! برترین بندگان خدا کسانی هستند که پاک و مخلص و مهربانند و بدترین بندگان خدا، کسانی هستند که انگشتان نمای خلایقند. پس هر که دوست دارد با پیمانه کامل و پر برای او پیمانه کنند و حقوق نعمت هایی را که خدا به او داده است ادا نماید، در هر روز بگوید: «سبحان الله کما ینبغی لله لا اله الاّ الله کما ینبغی و الله اکبر کما ینبغی لله و لاحول و لا قوّه إلا بالله و صلّی الله علی محمد النّبی و علی أهل بیته و جمیع المرسلین و النبییّن حتی یرضی الله»، {منزّه است خداوند آن گونه که شایسته اوست. هیچ معبودی جز او نیست آن چنان که معبود بودن شایسته خداست. خدا چنان بزرگ است که شایسته اوست. هیچ نیرو و توانی جز به اراده او نیست. درود خداوند بر محمد پیامبر و خاندان او و بر همه فرستادگان و پیامبران باد تا خدا راضی شود}.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از منبر فرود آمد و مردم این دعا را زیاد خواندند، پیامبر اندکی صبر کرد و بار دیگر بالای منبر رفت و فرمود: هر که دوست دارد ثنای او برتر از ثنای مجاهدان باشد، هر روز این ذکر را بگوید و اگر حاجتی دارد، برآورده شود، یا اگر دشمنی دارد سرکوب شود، اگر قرضی دارد أدا شود، اگر مصیبتی دارد زایل گردد و کلامش آسمان­ها را بشکافد تا آن که در لوح محفوظ ثبت شود - . دعوات الراوندی خطی - .

المهج: سعد بن عبدالله در حدیث مرفوعه­ای همین روایت را آورده است که امام رضا علیه السلام فرمود: فردی از صحابه صحیفه ای یافت... و بقیه روایت مثل روایتی است که نقل کردیم، ولی دعایش این گونه است: «صلّی الله علی محمد و علی أهل بیت النبیّ صلی الله علیه و آله و سلم و علی جمیع المرسلین حتی یرضی الله» و در برخی نسخه ها آمده است: «و اهل بیت النبیّه صلّ الله علیه و آله العربی الهاشمی و صلی الله علی جمیع المرسلین و النبییّن حتی یرضی الله». - . مهج الدعوات: 385 -

الجنه و البلد الامین: در هر روز «سبحان الله» بگو و چنین روایتی را آورده است - . مصباح الکفعمی:83 - .

**[ترجمه]

بیان

المشار إلیه لعله محمول علی من أحب الشهرة ریاء و سمعة و الکبت الصرف و الإذلال یقال کبت الله العدو أی صرفه و أذله ذکره الجوهری.

**[ترجمه]«المشار الیه» شاید بتوان گفت: منظور کسی است که شهرت را به خاطر ریا و ستایش مردم و نه به خاطر خدا دوست دارد. جوهری گفته است: معنای «الکبت» منع و ذلیل کردن است. وقتی گفته می­شود «کبت الله العدو»، یعنی خدا دشمن را منع و ذلیل کرد.

**[ترجمه]

«8»

الْبَلَدُ الْأَمِینُ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ بَسْمَلَ وَ حَوْلَقَ کُلَّ یَوْمٍ عَشْراً خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ وَ دَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ سَبْعِینَ بَاباً مِنَ الْبَلَاءِ مِنْهَا الْجُنُونُ وَ الْجُذَامُ وَ الْبَرَصُ وَ الْفَالِجُ وَ کَانَ أَعْظَمَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی مِنْ سَبْعِینَ حَجَّةً وَ عُمْرَةً مُتَقَبَّلَاتٍ بَعْدَ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ وَ وَکَّلَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ سَبْعِینَ أَلْفَ مَلَکٍ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ إِلَی اللَّیْلِ‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَالَ هَذِهِ الْکَلِمَاتِ فِی کُلِّ یَوْمٍ عَشْراً غَفَرَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ أَرْبَعَةَ آلَافِ کَبِیرَةٍ وَ وَقَاهُ مِنْ شَرِّ الْمَوْتِ وَ ضَغْطَةِ الْقَبْرِ وَ النُّشُورِ وَ الْحِسَابِ وَ الْأَهْوَالِ کُلِّهَا وَ هُوَ مِائَةُ هَوْلٍ أَهْوَنُهَا الْمَوْتُ وَ وُقِیَ مِنْ شَرِّ إِبْلِیسَ وَ جُنُودِهِ وَ قُضِیَ دَیْنُهُ وَ کُشِفَ هَمُّهُ وَ غَمُّهُ وَ فُرِّجَ کَرْبُهُ وَ هِیَ هَذِهِ أَعْدَدْتُ لِکُلِّ هَوْلٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ لِکُلِّ هَمٍّ وَ غَمٍّ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ لِکُلِّ نِعْمَةٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لِکُلِّ رَخَاءٍ الشُّکْرُ لِلَّهِ وَ لِکُلِّ أُعْجُوبَةٍ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ لِکُلِّ ذَنْبٍ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ لِکُلِّ مُصِیبَةٍ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ وَ لِکُلِ

ضِیقٍ حَسْبِیَ اللَّهُ وَ لِکُلِّ قَضَاءٍ وَ قَدَرٍ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ وَ لِکُلِّ عَدُوٍّ اعْتَصَمْتُ بِاللَّهِ وَ لِکُلِّ طَاعَةٍ وَ مَعْصِیَةٍ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ مِنْ کِتَابِ رُؤْیَا النَّوْمِ: مَنْ قَرَأَ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعاً حَسْبِیَ اللَّهُ رَبِّیَ اللَّهُ- لا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ کَفَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَا أَهَمَّهُ مِنْ أَمْرِ دَارَیْهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]البلد الامین: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است: هر کس در هر روز ده مرتبه بگوید: «بسم الله الرحمن الرحیم و لا حول و لا قوه الا بالله»، چنان از گناهانش پاک می­شود که گویی تازه از مادر متولد شده است. خدا هفتاد در بلا را بر روی او می­بندد که برخی از آنها عبارتند از جنون، جذام، برص، فلج. این ذکر از هفتاد حج و عمره مقبول (بعد از حجة الاسلام) بالاتر است. خداوند هفتاد هزار ملائکه بر او می­گمارد که تا شب برای او استغفار کنند - . در متن و حاشیه این کتاب، این حدیث نیامده است بلکه در کتاب المصباح ص 83 آمده است. - .

نیز کتاب البلد الامین: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هرکس این کلمات را در هر روز ده مرتبه بگوید، خداوند متعال چهار هزار گناه کبیره او را می­بخشد و او را از شر مرگ بد و فشار قبر و نشر و حساب و همه سختی ها در امان می­دارد. این سختی ها صد تا هستند که کمترین آن مرگ بد است. شر شیطان و لشکریانش به او نرسد، بدهی او ادا شود، اندوه و غمش و گرفتاری­هایش بر طرف گردد. این کلمات عبارتند از: «اَعْدَدْتُ لِکُلِّ هَوْلٍ لا اِلهَ اِلا اللَّهُ...»

برای هر هراسی «لا اله الا اللّه» و برای هر اندوه و غمی، «ما شاء اللّه» و برای هر نعمتی «الحمد للّه» و برای هر راحتی «الشّکر للّه» و برای هر شگفتی «سبحان اللّه» و برای هر گناهی «استغفر للّه» و برای هر مصیبتی «انا للّه و انا الیه راجعون» و برای هر تنگی «حسبی اللّه» و برای هر قضا و قدری «توکلت علی اللّه» و برای دفع هر دشمنی «اعتصمت باللّه» و برای هر طاعت و معصیتی «لا حول و لا قوّة الاّ باللّه العلی العظیم» آماده کرده­ام - .در متن و حاشیه این کتاب نیست. - .

و نیز کتاب البلد الامین: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به نقل از کتاب رویا النوم آمده است که حضرت فرمود: هر کس در هر روز هفت مرتبه بگوید: «حَسْبِیَ اللَّهُ ربّی الله لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ»، - . هود/ 129 - {خدا مرا بس است. پروردگار من خداست. هیچ معبودی جز او نیست. بر او توکل کردم، و او پروردگار عرش بزرگ است.} خدای عزوجل کفایتگر او در برابر آنچه که او را در دو دنیا غمگین می­کند خواهد بود - . حاشیة البلد الامین : 12 - .

**[ترجمه]

«9»

جُنَّةُ الْأَمَانِ‌⁽³⁾، مِنْ کِتَابِ دَلِیلِ الْقَاصِدِینَ: تَسْبِیحُ جَبْرَئِیلَ علیه السلام مَنْ قَالَهُ کُلَّ یَوْمٍ مَرَّةً فِی سَنَةٍ کَامِلَةٍ لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَرَی مَقْعَدَهُ فِی الْجَنَّةِ- سُبْحَانَ الدَّائِمِ الْقَائِمِ سُبْحَانَ الْقَائِمِ الدَّائِمِ سُبْحَانَ الْوَاحِدِ الْأَحَدِ سُبْحَانَ الْفَرْدِ الصَّمَدِ سُبْحَانَ الْحَیِّ الْقَیُّومِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ بِحَمْدِهِ سُبْحَانَ الْحَیِّ الَّذِی لَا یَمُوتُ سُبْحَانَ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ سُبْحَانَ رَبِّ الْمَلَائِکَةِ وَ الرُّوحِ سُبْحَانَ الْعَلِیِّ الْأَعْلَی سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: مَنْ قَالَ کُلَّ یَوْمٍ بِسْمِ اللَّهِ حَسْبِیَ اللَّهُ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ خَیْرَ أُمُورِی کُلِّهَا وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ خِزْیِ الدُّنْیَا وَ عَذَابِ الْآخِرَةِ کَفَاهُ اللَّهُ هَمَّ دَارَیْهِ‌⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِی عَبَّاسٍ یَرْفَعُهُ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَالَ هَذِهِ الْکَلِمَاتِ کُلَّ یَوْمٍ مَرَّةً وَاحِدَةً کَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ مِنَ السَّیِّئَاتِ وَ رَفَعَ لَهُ مِنَ الدَّرَجَاتِ وَ أَثْبَتَ لَهُ مِنَ الشَّفَاعَاتِ کَذَلِکَ وَ هُنَّ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ بَاقٍ لَا یَفْنَی سُبْحَانَ مَنْ هُوَ عَالِمٌ لَا یَنْسَی سُبْحَانَ مَنْ هُوَ حَافِظٌ لَا یَغْفُلُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ قَیُّومٌ لَا یَنَامُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ قَائِمٌ لَا یَسْهُو سُبْحَانَ مَنْ هُوَ حَلِیمٌ لَا یَلْهُو سُبْحَانَ مَنْ هُوَ مَلِکٌ لَا یُرَامُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ عَزِیزٌ لَا یُضَامُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ بَصِیرٌ لَا یَرْتَابُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ وَاسِعٌ لَا یکلف [یَتَکَلَّفُ] سُبْحَانَ مَنْ

هُوَ مُحْتَجِبٌ لَا یُرَی وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی خِیَرَتِهِ مِنْ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]جنة الامان: - . حاشیة البلد الامین : 24 - به نقل از کتاب دلیل القاصدین آمده است که هر کس تسبیح جبرئیل علیه السلام را در طول یک سال کامل، هر روز یک بار بخواند، تا جای خود را در بهشت نبیند، نمیرد. تسبیح این است: «سُبْحانَ الدّآئِمِ الْقآئِمِ سُبْحان َالْقآئِمِ الدّآئِمِ سُبْحانَ الْواحِدِ الاَْحَدِ سُبْحانَ الْفَرْدِ الصَّمَدِ سُبْحانَ الْحَیِّ الْقَیُّومِ سُبْحانَ اللَّهِ وَ بِحَمْدِهِ سُبْحانَ الْحَیِّ الَّذی لایَمُوتُ سُبْحانَ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ سُبْحانَ رَبِّ الْمَلائِکَةِ وَالرُّوحِ سُبْحانَ الْعَلِیِّ الاَْعْلی سُبْحانَهُ وَ تَعالی»، - . مصباح الکفعمی :83 - {منزّه است پاینده پا برجا. منزّه است پا برجای پاینده. منزّه است یگانه یکتا. منزّه است بی‌همتای بی‌نیاز. منزّه است زنده به خود و پاینده. منزّه است خدا و به ستایش می‌ستایمش. منزّه است زنده‌ای که هرگز نمی‌میرد. منزّه است فرمانروایی که مقدّس است. منزّه است پروردگار فرشتگان و روح. منزّه است والای برتر. منزّه است او و بالاتر از همه است.}

کتاب جنة الأمان: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس در هر روز این ذکر را بگوید، خداوند اندوه و غم او را در دنیا و آخرت برطرف کند: - . حاشیة مصباح الکفعمی: 83 - «بِسْمِ اللهِ، حَسْبِیَ اللهُ، تَوَکَّلْتُ عَلَی اللهِ، اَللّهُمَّ اِنّی اَسْئَلُکَ خَیْرَ اُمُوری کُلِّها، وَ اَعُوذُ بِکَ مِنْ خِزْیِ الدُّنْیا وَ عَذابِ الاْخِرَةِ»،{به نام خدا، تنها پروردگار مرا بس است، بر او توکل کردم. خدایا خیر تمام امورم را از تو می­خواهم و از رسوایی در دنیا و عذاب آخرت به تو پناه می­آورم.}

همین کتاب: ابن عباس نقل کرده است: هر کس این ذکر را در هر روز یک بار بگوید، خدا هزاران هزار نیکی به او می­دهد و از بعضی گناهانش می­گذرد و درجه او را بالا می­برد: - . حاشیة مصباح الکفعمی: 86 - {منزه است آن باقی که فنایی ندارد، منزه است آن عالمی که فراموشی ندارد، منزه است آن نگهبانی که غافل نمی­شود، منزه است آن قیّومی که نمی­خوابد، منزه است آن قائمی که سهو نمی­کند، منزه است آن بردباری که سرگرم نمی­شود، منزه است آن پادشاهی که به او دست­یازیده نمی­شود، منزه است آن گرانمایه­ای که به او ستم نمی­شود، منزه است آن بصیری که دچار تردید نمی­شود، منزه است آن وسعت­دهنده­ای که بر او سخت نیست، منزه است آن در حجاب­نشسته­ای که دیده نمی­شود، خداوند بر برگزیده­اش از میان خلقش محمد، درود فرستد.}

**[ترجمه]

«10»

وَ مِنْهُ، وَ الْمُتَهَجِّدِ، وَ الْإِخْتِیَارِ،: یُدْعَی بِهِ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ قَالَ الْکَفْعَمِیُ‌⁽²⁾

دُعَاءٌ عَظِیمُ الشَّأْنِ رَفِیعُ الْمَنْزِلَةِ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِنُورِ وَجْهِکَ الْمُشْرِقِ الْحَیِّ الْبَاقِی الْکَرِیمِ وَ أَسْأَلُکَ بِنُورِ وَجْهِکَ الْقُدُّوسِ الَّذِی أَشْرَقَتْ بِهِ السَّمَاوَاتُ وَ انْکَشَفَتْ بِهِ الظُّلُمَاتُ وَ صَلَحَ عَلَیْهِ أَمْرُ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُصْلِحَ شَأْنِی کُلَّهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]جنّة الامان، الامصباح، المتهجد و الاختیار: دعایی که هر روز خوانده می­شود و کفعمی گفته است، دعای بسیار عظیم الشان و بلند مرتبه­ای است: «اللهم انی اسئلک بنور وجهک المشرق الحیّ الباقی الکریم و اسئلک بنور وجهک القدّوس الذّی اشرقت به السماوات، و انکشفت به الظلمات، و صلح علیه امر الاولین و الاخرین، ان تصلی علی محمد و آله، و ان تصلح شأنی کله»، - . مصباح المتهجد : 74 - {خدایا از تو می‌خواهم به نور چهره تابناک، زنده، پاینده و کریم تو، و از تو می‌خواهم به نور چهره بسیار مقدّست که آسمان­ها به آن تابان شد و تاریکی‌ها به آن برطرف گشت و به آن که امر پیشینیان و پسینیان اصلاح شد، اینکه بر محمّد و خاندانش درود فرستی و همه کارهایم را اصلاح نمایی.}

**[ترجمه]

«11»

الجنة، [جنة الأمان] رُوِیَ أَنَّهُ: مَنْ قَالَ کُلَّ یَوْمٍ جَزَی اللَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله عَنَّا مَا هُوَ أَهْلُهُ یَبْعَثُ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ سَبْعِینَ کَاتِباً یَکْتُبُونَ لَهُ الْحَسَنَاتِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]الجنة: روایت است که هر کس در هر روز بگوید: {خدا به پیامبر به خاطر - زحمت هایی که برای ما متحمل شد-،آن چنان پاداشی بدهد که شایسته خودش است.} خدا هفتاد کاتب را مأمور می­کند که تا قیامت برای او حسنات بنویسند.

**[ترجمه]

«12»

التَّوْحِیدُ⁽⁴⁾، وَ ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْعَبْدِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: مَنْ قَالَ فِی یَوْمِهِ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ إِلَهاً وَاحِداً أَحَداً صَمَداً لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً کَتَبَ اللَّهُ لَهُ خَمْساً وَ أَرْبَعِینَ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ خَمْساً وَ أَرْبَعِینَ أَلْفَ أَلْفِ سَیِّئَةٍ وَ رَفَعَ لَهُ فِی الْجَنَّةِ خَمْساً وَ أَرْبَعِینَ أَلْفَ أَلْفِ دَرَجَةٍ وَ کَانَ کَمَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ مَرَّةً وَ بَنَی اللَّهُ لَهُ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ⁽⁵⁾.

الْکَافِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ: مِثْلَهُ‌⁽⁶⁾إِلَّا أَنَّ فِیهِ مَنْ قَالَ کُلَّ یَوْمٍ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ لَیْسَ فِیهِ تَکْرِیرُ الْأَلْفِ وَ لَیْسَ فِیهِ کَانَ کَمَنْ قَرَأَ إِلَی آخِرِهِ ثُمَّ قَالَ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی کُنَّ

لَهُ حِرْزاً فِی یَوْمِهِ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ السُّلْطَانِ وَ لَمْ تُحِطْ بِهِ کَبِیرَةٌ مِنَ الذُّنُوبِ.

المحاسن، عن أبیه عن ابن أبی نجران: مثل الکافی مع التتمة⁽¹⁾

**[ترجمه]التوحید - . توحید الصدوق :30 - و ثواب الاعمال: عمر بن یزید گفته است: شنیدم امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در روز بگوید: «اشهد ان لا اله الا وحده لا شریک له الها واحداً احداً صمداً لم یتخذ صاحبة و لا ولدا»،{گواهی می­دهم که هیچ کس شایسته پرستش به جز خدا نیست، یگانه است ، شریک ندارد، معبودی­ است یکتا، یگانه ، بی نیاز، نه همسری دارد و نه فرزندی.} خداوند برای او چهل و پنج هزار هزار نیکی می­نویسد و چهل و پنج هزار هزار گناه او را می­بخشد و چهل و پنج هزار هزاردرجه او را بالا می­برد و مثل کسی است که دوازده بار قرآن را خوانده است و در بهشت خانه ای برایش عطا می­کند. - . ثواب الاعمال : 8 -

الکافی: از ابو نجران هم روایتی نظیر همین روایت نقل شده است. با این تفاوت که در آن آمده است: «هر کس در هر روز ده مرتبه این ذکر را بگوید» و نیز در آن حدیث، کلمه هزار تکرار نشده و قسمت آخر حدیث « کان کمن قرأ» تا آخر حدیث نیامده است. سپس گفته است: در روایت دیگری آمده است: این ذکرها در آن روز حرز او در برابر سلطان و شیطان باشد و در آن روز گناه کبیره­ای او را احاطه نکند.

المحاسن: از ابن ابو نجران روایتی مثل روایت الکافی همراه با تتمه آمده است - . المحاسن: 31 - .

**[ترجمه]

بیان

لم تحط به کبیرة أی لم تستول علیه بحیث یشمل جملة أحواله کما قیل فی قوله تعالی بَلی مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]«لم تحط به کبیرة» یعنی گناه کبیره بر او به گونه ای چیره نشود که حالات او را تحت تاثیر قرار دهد. شبیه این استعمال در آیه قرآن هم آمده است: «بلی من کسب سیئةًً و احاطتْ به خطیئتُه - . بقره/ 81 - »،{آری، کسی که بدی به دست آورد، و گناهش او را در میان گیرد.}

**[ترجمه]

«13»

مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْفَحَّامِ عَنْ عَمِّهِ عُمَیْرِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: مَنْ قَالَ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَقُّ الْمُبِینُ اسْتَجْلَبَ بِهِ الْغِنَی وَ اسْتَدْفَعَ بِهِ الْفَقْرَ وَ سَدَّ عَنْهُ بَابَ النَّارِ وَ اسْتَفْتَحَ بِهِ بَابَ الْجَنَّةِ⁽³⁾.

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾وَ لَیْسَ فِیهِ فِی کُلِّ یَوْمٍ.

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، عَنْهُ علیه السلام مُرْسَلًا: مِثْلَهُ وَ فِیهِ الْمَلِکُ الْحَقُّ الْمُبِینُ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مجالس ابن شیخ: پیامبر صلی الله و آله و سلم فرمود: هر کس در هر روز صد مرتبه بگوید: «لا اله الا الله الحق المبین» توانگری به او جلب می شود، فقر از او دفع می­گردد، در جهنم به روی او بسته شده و در بهشت به رویش گشوده ­می­شود - . امالی الطوسی 1: 285 - .

ثواب الاعمال: ابو عمیر از امام صادق علیه السلام مثل همین روایت را نقل کرده است، با این تفاوت که در آن قید «هر روز» وجود ندارد. - . ثواب الاعمال: 8 -

دعوات الرواندی: روایتی مرسل از امام صادق علیه السلام شبیه همین روایت آمده است و در آن قید «الملک الحق المبین» وجود دارد. - . دعوات راوندی نسخه خطی -

**[ترجمه]

«14»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْأَرْمَنِیِّ عَنْ أَبِی عِمْرَانَ الْحَنَّاطِ عَنِ الْأَوْزَاعِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِی کُلِّ یَوْمٍ ثَلَاثِینَ مَرَّةً لَا إِلَهَ إِلَّا الَّلهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ الْمُبِینُ اسْتَقْبَلَ الْغِنَی وَ اسْتَدْبَرَ الْفَقْرَ وَ قَرَعَ بَابَ الْجَنَّةِ⁽⁶⁾.

المحاسن، عن أبیه عن محمد بن عیسی الأرمنی: مثله‌⁽¹⁾المقنع، مرسلا: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدران خود روایت کرده است که هر کس در هر روز سی مرتبه بگوید: «لا اله الا الله الملک الحق المبین» به پیشواز توانگری و ثروت رفته، به فقر پشت نموده و در بهشت را زده است. - . ثواب الاعمال: 9 -

در کتاب محاسن از عیسی ارمنی - . المحاسن:31 - و المقنع - . المقنع صدوق : 25 - روایتی مرسل شبیه این روایت آمده است.

**[ترجمه]

«15»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْأَرْمَنِیِّ عَنْ أَبِی عِمْرَانَ الْخَرَّاطِ عَنْ بِشْرٍ الْأَوْزَاعِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِی کُلِّ یَوْمٍ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَقّاً حَقّاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِیمَاناً وَ تَصْدِیقاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عُبُودِیَّةً وَ رِقّاً أَقْبَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ بِوَجْهِهِ فَلَمْ یَصْرِفْ عَنْهُ حَتَّی یَدْخُلَ الْجَنَّةَ⁽³⁾.

المحاسن، عن أبیه عن الأرمنی: مثله‌⁽⁴⁾

الْکَافِی، [الْعِدَّةُ] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَرْمَنِیِّ: مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾إِلَّا أَنَّ عُبُودِیَّةً وَ رِقّاً مُقَدَّمٌ عَلَی إِیمَاناً وَ تَصْدِیقاً.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدران خود روایت کرده است که هرکس هر روز، پانزده مرتبه بگوید: «لا اله الا الله حقا حقا، لا اله الا الله ایمانا و تصدیقا لا اله الا الله عبودیه و رقا»، {حقیقتا خدایی جز الله نیست، و از روی ایمان می­گویم، خدایی جز الله نیست. از روی عبودیت و بندگی می­گویم، خدایی جز الله نیست.} خداوند روی به سوی او کند و از او روی برنگرداند تا به بهشت وارد شود. - . ثواب الاعمال: 9 -

در کتاب المحاسن از پدرش و او از ارمنی چنین روایتی آمده است. - . المحاسن: 32 -

الکافی: - . الکافی 2: 519 - از ارمنی هم چنین روایتی آمده است با این فرق که در آن «عبودیة و رقا» مقدم بر «ایمانا و تصدیقا» است.

**[ترجمه]

«16»

الْمَحَاسِنُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأُمِّ هَانِی مَنْ سَبَّحَ اللَّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ کُلَّ یَوْمٍ کَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ سَاقَ مِائَةَ بَدَنَةٍ إِلَی بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ وَ مَنْ حَمَّدَ اللَّهَ مِائَةَ تَحْمِیدَةٍ کَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ حَمَلَ عَلَی مِائَةِ فَرَسٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِسُرُوجِهَا وَ لُجُمِهَا وَ مَنْ هَلَّلَ اللَّهَ مِائَةَ تَهْلِیلَةٍ کَانَ أَفْضَلَ النَّاسِ عَمَلًا إِلَّا مَنْ قَالَ أَفْضَلَ مِنْ هَذَا⁽⁶⁾.

**[ترجمه]المحاسن: گفته است: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به امّ هانی فرمود: هر کس صد مرتبه در هر روز خدا را تسبیح کند، بهتر از این است که صد شتر را در مسجدالحرام قربانی کند و هرکس صد مرتبه خدا را حمد کند، بهتر از کسی است که صد اسب را با زین و دهنه­ در راه خدا به خدمت گیرد. هر کس صد مرتبه «لا اله الا الله» گوید، بهترین اعمال را انجام داده است مگر اینکه کسی عملی بهتر از این انجام دهد - .

المحاسن: 43 - .

**[ترجمه]

بیان

هذه المثوبات یمکن أن یکون باعتبار التفضل و الاستحقاق أی یتفضل الله علی المؤمن بمائة تسبیحة ما یستحقه بسیاق مائة و لا ینافی ذلک أن یتفضل بمائة بدنة أضعاف ذلک أو باختلاف الأمم أی یعطی بمائة تسبیحة هذه الأمة أکثر مما یعطی الأمم السابقة بمائة بدنة أو یقال الأفضلیة بالاعتبار فإن مائة تسبیحة لها

تأثیر فی کمال الإیمان لیس لسیاق مائة بدنة و لمائة بدنة أیضا تأثیر لیس لمائة تسبیحة کما یصح أن یقال لقمة من الخبز أفضل من نهر من ماء و جرعة من الماء أفضل من ألف منٍّ من الخبز لأن شیئا منهما لا یقوم مقام الآخر و هذه الأعمال الصالحة للروح بمنزلة الأغذیة للبدن و قد مر تحقیق المقام بوجه أبسط من ذلک.

**[ترجمه]این ثواب­ها در این روایت ممکن است بر اساس تفضّل - لطف - و استحقاق باشد، یعنی خدا به صد تسبیح مؤمن، به اندازه قربانی صد شتر ثواب لطف می­کند. البته این منافی این نیست که ثواب قربانی صد شتر را چند برابر کند. یا اینکه اعطای ثواب به خاطر اختلاف امت ها باشد، یعنی خدا به صد تسبیح این امت، برابر ثواب صد قربانی امت های سابق می­دهد. یا برتری آن اعتباری باشد، چرا که تأثیری که صد تسبیح در کمال انسان می­گذارد، در قربانی صد شتر نیست و برعکس. مثلا صحیح است گفته شود، یک لقمه نان بهتر از یک نهر آب است و یک جرعه آب بهتر از هزار مَن نان است؛ چرا که هیچ یک جای دیگری را نمی­گیرد و این اعمال صالح برای روح به منزله غذا برای بدن است. تحقیق این موضوع، پیشتر به شکل ساده­تری گذشت.

**[ترجمه]

«17»

جَامِعُ الْأَخْبَارِ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ قَالَ مِائَةَ مَرَّةٍ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ کُتِبَ اسْمُهُ فِی دِیوَانِ الصِّدِّیقِینَ وَ لَهُ بِکُلِّ حَرْفٍ نُورٌ عَلَی الصِّرَاطِ⁽¹⁾

وَ قَالَ مَنْ قَالَهَا کُلَّ یَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهُ عَلَی النَّارِ⁽²⁾.

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ مِائَةَ مَرَّةٍ فِی کُلِّ یَوْمٍ لَمْ یُصِبْهُ فَقْرٌ أَبَداً⁽³⁾.

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس صد مرتبه بگوید: «سبحان الله و الحمدلله ولا اله الا الله و الله اکبر» اسمش در دفتر صدیقین ثبت می­شود و برای او برای هر حرفی که - از این ذکر- بگوید، نوری در پل صراط روشن می­شود. - . جامع الاخبار :62 - گفته است: هر کس این ذکر را هر روز صد مرتبه بگوید، خدا آتش جهنم را بر بدن او حرام می­گرداند. - . جامع الاخبار :62 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هرکس در هر روز صد مرتبه بگوید: «لا حول و لا قوة اله الا الله» هرگز فقیر نگردد. - . دعوات راوندی خطی -

**[ترجمه]

«18»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ،: رُوِیَ أَنَّ عَابِداً فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ سَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ یَا رَبِّ مَا حَالِی عِنْدَکَ أَ خَیْرٌ فَأَزْدَادَ فِی خَیْرِی أَوْ شَرٌّ فَأَسْتَعْتِبَ قَبْلَ الْمَوْتِ فَأَتَاهُ آتٍ فَقَالَ لَهُ لَیْسَ لَکَ عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ قَالَ یَا رَبِّ وَ أَیْنَ عَمَلِی قَالَ کُنْتَ إِذَا عَمِلْتَ خَیْراً أَخْبَرْتَ النَّاسَ بِهِ فَلَیْسَ لَکَ مِنْهُ إِلَّا الَّذِی رَضِیتَ بِهِ لِنَفْسِکَ قَالَ فَشَقَّ ذَلِکَ عَلَیْهِ وَ أَحْزَنَهُ قَالَ فَکَرَّرَ اللَّهُ إِلَیْهِ الرَّسُولَ فَقَالَ یَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَمِنَ الْآنَ فَاشْتَرِ مِنِّی نَفْسَکَ فِیمَا تَسْتَقْبِلُ بِصَدَقَةٍ تُخْرِجُهَا عَنْ کُلِّ عِرْقٍ کُلَّ یَوْمٍ صَدَقَةً قَالَ یَا رَبِّ أَ وَ یُطِیقُ هَذَا أَحَدٌ فَقَالَ تَعَالَی لَسْتُ أُکَلِّفُکَ إِلَّا مَا تُطِیقُ قَالَ فَمَا ذَا یَا رَبِّ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ تَقُولُ هَذَا کُلَّ یَوْمٍ ثَلَاثَ مِائَةٍ وَ سِتِّینَ مَرَّةً یَکُونُ کُلُّ کَلِمَةٍ صَدَقَةً عَنْ کُلِّ عِرْقٍ مِنْ عُرُوقِکَ قَالَ فَلَمَّا رَأَی بِشَارَةَ ذَلِکَ قَالَ یَا رَبِّ زِدْنِی قَالَ إِنْ زِدْتَ زِدْتُکَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]دعوات الراوندی: روایت است: عابدی از بنی اسرائیل به درگاه خدا دعا کرد و گفت: پروردگارا، حالم در پیشگاهت چگونه است؟ اگر نیک است بر نیکی هایم بیفزایم و اگر شر است، قبل از مرگ جبران کنم؟ فرستاده ای نزد او آمد و گفت: تو عمل نیکی نداری! گفت: پروردگارا، پس اعمال نیکی که انجام داده­ام کجا رفته­اند؟ گفت: هر وقت عمل نیک انجام می­دادی، به مردم می­گفتی. بنابراین پاداشی به تو داده نشده است، سهم تو از آن اعمال، همین رضایت تو از خودت بوده است. این سخن بر وی گران آمد و بسیار اندوهگین شد، فرشته چندین بار به سوی او آمد و گفت: خدای تبارک و تعالی می­گوید: از همین الان خودت را از من بخر و در آنچه پیش روی توست، در هر روز به خاطر هر رگ از رگهایت صدقه­ای بده. پرسید: پروردگارا، کسی طاقت این کار را دارد؟ خداوند فرمود: تو را به عملی که طاقت آن را نداری وادار نمی کنم! گفت: چطور؟ فرمود: هر روز سیصد و شصت مرتبه بگو: «سبحان الله و الحمد لله ولا اله الا الله و الله اکبر ولا حول و لا قوة الا بالله» که هر کلمه آن صدقه­ای باشد از طرف هر رگی از رگهایت. وقتی این بشارت را شنید گفت: پروردگارا، ثواب این عمل را برایم افزون کن. فرمود: اگر زیاد ذکر بگویی، افزون می­کنم. - . دعوات الراوندی خطی -

**[ترجمه]

«19»

الْکَافِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ

الْأَنْبَارِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُحَمِّدُ اللَّهَ فِی کُلِّ یَوْمٍ ثَلَاثَ مِائَةٍ وَ سِتِّینَ مَرَّةً عَدَدَ عُرُوقِ الْجَسَدِ یَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ کَثِیراً عَلَی کُلِّ حَالٍ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَسْتَغْفِرُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعِینَ مَرَّةً وَ یَتُوبُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَبْعِینَ مَرَّةً قَالَ قُلْتُ کَانَ یَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ قَالَ کَانَ یَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ سَبْعِینَ مَرَّةً وَ یَقُولُ أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ سَبْعِینَ مَرَّةً⁽²⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هر روز سیصد و شصت مرتبه که به اندازه رگ­های بدن است، خدا را سپاس می­گفتند. «الحمدلله ربّ العالمین» را بسیار و در هر حال می­گفتند. - . الکافی 2: 503 -

نیز الکافی: حارث بن مغیره گفته است: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر هر روز هفتاد مرتبه از خداوند عزوجل آمرزش می­خواستند و هفتاد مرتبه رو به سوی خدا توبه می­کردند. گفت: گفتم: حضرت می­گفتند: استغفرالله و أتوب الیه؟ فرمود: هفتاد مرتبه می­گفتند: أستغفرالله و هفتاد مرتبه می­گفتند: أتوب إلی الله أتوب إلی الله. - . الکافی 2: 505 -

**[ترجمه]

«20»

مَجْمُوعُ الدَّعَوَاتِ‌⁽³⁾، لِمُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ التَّلَّعُکْبَرِیِّ: عُوذَةُ الْأَسْمَاءِ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِذَا فَرَغَ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ تَعَوَّذَ بِهَا فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ تُعْرَفُ بِالْخَصْلَةِ أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِیعِ الْعَلِیمِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ یَحْضُرُونِ- بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ اللَّهُمَّ إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ لَا نَعْبُدُ سِوَاکَ وَ نَسْتَعِینُ بِکَ فَکَفَی بِکَ مُعِیناً وَ نَسْتَکْفِیکَ فَکَفَی بِکَ کَافِیاً وَ أَمِیناً وَ نَعْتَصِمُ بِکَ فَکَفَی بِکَ عَاصِماً وَ ضَمِیناً وَ نَحْتَرِسُ بِکَ مِنْ أَعْدَائِنَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ وَ بِحَوْلِکَ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ بِقُوَّتِکَ یَا ذَا الْقُدْرَةِ وَ بِمَنْعِکَ یَا ذَا الْمَنَعَةِ وَ بِسُلْطَانِکَ یَا ذَا السُّلْطَانِ وَ بِکِفَایَتِکَ یَا ذَا الْکِفَایَةِ وَ أَسْتَتِرُ مِنْهُمْ بِکَلِمَاتِکَ وَ أَحْتَجِبُ مِنْهُمْ بِحِجَابِکَ وَ أَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِکَ الَّتِی تَطْمَئِنُّ بِهَا قُلُوبُ أَوْلِیَائِکَ وَ تَحُولُ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ أَعْدَائِکَ بِمَشِیَّتِکَ وَ أَقْرَأُ عَلَیْهِمْ خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ- أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ

بِالْهُدی فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما کانُوا مُهْتَدِینَ- ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَرْجِعُونَ- یَکادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قامُوا وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ- أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی وَ الْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ- لا یَقْدِرُونَ عَلی شَیْ‌ءٍ مِمَّا کَسَبُوا وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ- وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ- وَ مَنْ یُضْلِلْ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ- لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِیَ لَهُ وَ یَذَرُهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَی الْهُدی لا یَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لا یُبْصِرُونَ- وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً عَمِینَ وَ مِنْ بَیْنِهِمَا

حِجَابٌ صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَعْقِلُونَ- وَ اللَّهُ أَرْکَسَهُمْ بِما کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلًا وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ اللَّهُمَّ یَا اللَّهُ یَا مَنْ لَا یَعْلَمُ أَیْنَ هُوَ وَ حَیْثُ هُوَ إِلَّا هُوَ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَطْبَعَ عَلَی قُلُوبِ أَعْدَائِی أَنْ یُبْصِرُونِی وَ أَنْ تَحْرُسَنِی أَنْ یَفْقَهُونِی أَوْ یَمْکُرُوا بِی- فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ اللَّهُمَّ إِنِّی اسْتَجَرْتُ بِعِزَّتِکَ فَأَجِرْنِی وَ اعْتَصَمْتُ بِقُدْرَتِکَ فَاعْصِمْنِی وَ اسْتَتَرْتُ بِحِجَابِکَ فَاسْتُرْنِی وَ انْتَصَرْتُ بِکَ فَانْصُرْنِی وَ امْتَنَعْتُ بِقُوَّتِکَ فَامْنَعْ عَنِّی أَنْ یَصِلُوا إِلَیَّ أَوْ یَظْفَرُوا بِی أَوْ یُؤْذُونِی أَوْ یَظْهَرُوا عَلَیَّ أَوْ یَقْتُلُونِی یَا مَنْ إِلَیْهِ الْمُنْتَهَی بِالاسْمِ الَّذِی احْتَجَبْتَ بِهِ مِنْ خَلْقِکَ احْجُبْنِی مِنْ عَدُوِّی وَ بِالاسْمِ الَّذِی امْتَنَعْتَ بِهِ أَنْ یُحَاطُ بِکَ عِلْماً حَیِّرْهُمْ عَنِّی حَتَّی لَا یَلْقَوْنِی وَ لَا یَرَوْنِی وَ اضْرِبْ عَلَیْهِمْ سُرَادِقَ الظُّلْمَةِ وَ حُجُبَ الْحَیْرَةِ وَ کَآبَةَ الْغَمْرَةِ وَ ابْتَلِهِمْ بِالْبَلَاءِ وَ اخْسَأْهُمْ

وَ أَعْمِهِمْ وَ اجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَبَابٍ وَ أَوْهِنْ أَمْرَهُمْ وَ اجْعَلْ سَعْیَهُمْ فِی خُسْرَانٍ وَ طَلَبَهُمْ فِی خِذْلَانٍ- قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصارَکُمْ وَ خَتَمَ عَلی قُلُوبِکُمْ مَنْ إِلهٌ غَیْرُ اللَّهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ: اللَّهُمَّ بِعِزَّتِکَ وَ قُدْرَتِکَ وَ عَظَمَتِکَ وَ قُوَّتِکَ وَ بِاسْمِکَ وَ تَمَکُّنِکَ وَ سُلْطَانِکَ وَ مَکَانِکَ وَ حِجَابِکَ وَ جَلَالِکَ وَ عُلُوِّکَ وَ ارْتِفَاعِکَ وَ دُنُوِّکَ وَ قَهْرِکَ وَ مُلْکِکَ وَ جُودِکَ وَ کَرَمِکَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ خُذْ عَنِّی أَسْمَاعَ مَنْ یُرِیدُنِی بِسُوءٍ فَلَا یَسْمَعُوا لِی حِسّاً وَ غَشِّ عَنِّی أَبْصَارَ مَنْ یَرْمُقُنِی فَلَا یَرَوْا لِی شَخْصاً وَ اخْتِمْ عَلَی قُلُوبِ مَنْ یُفَکِّرُ فِیَّ حَتَّی لَا یَخْطُرَ لِی فِی قُلُوبِهِمْ ذِکْرٌ وَ أَخْرِسْ أَلْسِنَتَهُمْ عَنِّی حَتَّی لَا یَنْطِقُوا وَ اغْلُلْ أَیْدِیَهُمْ حَتَّی لَا یَصِلُوا إِلَیَّ بِسُوءٍ أَبَداً وَ قَیِّدْ أَرْجُلَهُمْ حَتَّی لَا یَقِفُوا لِی أَثَراً أَبَداً وَ أَنْسِهِمْ ذِکْرِی حَتَّی لَا یَعْرِفُوا لِی خَبَراً أَبَداً وَ لَا یَرَوْا لِی مَنْظَراً أَبَداً بِحَقِّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ- وَ مَنْ یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِیمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِیلِ اللَّهُمَّ بِحَقِّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَضْلِلْ عَنِّی مَنْ یُرِیدُنِی بِسُوءٍ حَتَّی لَا یَلْقَوْنِی یَا شَدِیدَ الْقُوَی- وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ عَلِمْنَا یَا رَبَّنَا وَ آمَنَّا وَ صَدَّقْنَا فَحُلْ بِحَقِّکَ عَلَی نَفْسِکَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ أَعْدَائِنَا وَ مَنْ یَطْلُبُنَا وَ اصْرِفْ قُلُوبَهُمْ عَنَّا وَ اطْبَعْ عَلَیْهَا أَنْ یَفْقَهُونَا وَ اغْلُلْ أَیْدِیَهُمْ أَنْ یُؤْذُونَا وَ أَعْمِ أَبْصَارَهُمْ أَنْ یَرَوْنَا یَا ذَا الْعِزَّةِ وَ السُّلْطَانِ وَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْإِحْسَانِ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ وَ طُبِعَ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَفْقَهُونَ وَ عَلَی آذَانِهِمْ فَهُمْ لَا یَسْمَعُونَ- کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی قُلُوبِ الْکافِرِینَ اللَّهُمَّ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ وَ مُلْکِکَ الْأَوَّلِ الْقَدِیمِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اطْبَعْ عَلَی قُلُوبِ کُلِّ مَنْ یُرِیدُنِی بِسُوءٍ وَ أَسْأَلُکَ أَنْ تَسُدَّ آذَانَهُمْ وَ تَطْمِسَ عَلَی أَعْیُنِهِمْ- وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیاطِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ اللَّهُمَّ یَا مَنْ لَا یُعْجِزُهُ شَیْ‌ءٌ أَرَادَهُ وَ لَا یَحُولُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ حَائِلٌ وَ لَا یَمْنَعُهُ مَانِعٌ وَ لَا یَفُوتُهُ شَیْ‌ءٌ طَلَبَهُ أَوْ أَحَبَّهُ خُذْ بِقُلُوبِ مَنْ یُرِیدُنَا بِسُوءٍ وَ ارْدُدْهُمْ عَنْ مَطْلَبِنَا وَ غَشِ

أَبْصَارَهُمْ وَ عَمِّ عَلَیْهِمْ مَسْلَکَنَا وَ صُکَّ أَسْمَاعَهُمْ وَ أَخِفَّ عَنْهُمْ حِسَّنَا وَ اکْفِنَا أَمْرَ کُلِّ مَنْ یُرِیدُنَا بِسُوءٍ یَا رَفِیعَ الدَّرَجَاتِ یَا ذَا الْعَرْشِ یَا مَنْ یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ أَلْقِ عَلَیْنَا سِتْراً مِنْ سَتْرِکَ وَ عِزّاً مِنْ نَصْرِکَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ حَتَّی إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا یَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا اللَّهُمَّ فَلَا تُضِلَّنَا وَ أَضْلِلْ عَنَّا مَنْ یُرِیدُنَا بِسُوءٍ یَا ذَا النِّعَمِ الَّتِی لَا تُحْصَی قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا اللَّهُمَّ کَمَا فَتَنْتَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْتِنْ بَعْضَ أَعْدَائِنَا

بِبَعْضٍ وَ اشْغَلْهُمْ عَنَّا حَتَّی یَکُونُوا عَنَّا وَ عَنْ مَسْلَکِنَا ضَالِّینَ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ- وَ طُبِعَ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَفْقَهُونَ وَ ظَلَّلْنا عَلَیْهِمُ الْغَمامَ اللَّهُمَّ یَا مَنْ ظَلَّلَ عَلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ الْغَمَامَ بِقُدْرَتِهِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ظَلِّلْ عَلَیْنَا غَمَاماً مِنْ سِتْرِکَ الْحَصِینِ وَ عِزّاً مِنْ جُودِکَ الْمَکِینِ یَحُولُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ أَعْدَائِنَا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ مَنْ یُرِدْ اللَّهُ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَضْلِلْ عَنَّا مَنْ یُرِیدُنَا بِسُوءٍ وَ ضَیِّقْ صُدُورَهُمْ عَنْ مَطْلَبِنَا وَ أَهْوِ أَفْئِدَتَهُمْ عَنْ لِقَائِنَا وَ أَلْقِ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ عَنِ اتِّبَاعِنَا وَ أَغْشِ عَلَی أَعْیُنِهِمْ أَنْ یَرَوْنَا یَا لَطِیفُ یَا خَبِیرُ یَا مَنْ یُغْشِی اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ غَشِّ عَنَّا أَبْصَارَ أَعْدَائِنَا أَنْ یَرَوْنَا وَ اطْبَعْ عَلَی قُلُوبِهِمْ أَنْ یَفْقَهُونَا وَ عَلَی آذَانِهِمْ أَنْ یَسْمَعُوا یَا مَنْ حَمَی أَهْلَ الْجَنَّةِ أَنْ یَسْمَعُوا حَسِیسَ أَهْلِ النَّارِ یَا مَلِکُ یَا غَفَّارُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ أُولئِکَ فِی ضَلالٍ بَعِیدٍ- وَ یُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ- لا یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ- لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ آلِهِ وَ اکْفِنَا کُلَّ مَحْذُورٍ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.

یَا مَنْ کَفَی مُحَمَّداً الْمُسْتَهْزِءِینَ یَا مَنْ کَفَی نُوحاً وَ نَجَّاهُ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ یَا مَنْ نَجَّی هُوداً مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ یَا مَنْ نَجَّی إِبْرَاهِیمَ مِنَ الْقَوْمِ الْجَاهِلِینَ یَا مَنْ نَجَّی مُوسَی مِنَ الْقَوْمِ الطَّاغِینَ یَا مَنْ نَجَّی صَالِحاً مِنَ الْقَوْمِ الْجَبَّارِینَ یَا مَنْ نَجَّی دَاوُدَ مِنَ الْقَوْمِ الْمُعْتَدِینَ یَا مَنْ نَجَّی سُلَیْمَانَ مِنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِینَ یَا مَنْ نَجَّی یَعْقُوبَ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ یَا مَنْ نَجَّی یُوسُفَ مِنَ الْقَوْمِ الْبَاغِینَ وَ آثَرَهُ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ یَا مَنْ جَمَعَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَهْلِهِ وَ جَعَلَهُ مِنَ الْعَالِینَ یَا مَنْ نَجَّی نَبِیَّهُ عِیسَی مِنَ الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ یَا مَنْ نَجَّی مُحَمَّداً رَسُولَهُ خَیْرَ النَّبِیِّینَ مِنَ الْقَوْمِ الْمُکَذِّبِینَ وَ نَصَرَهُ عَلَی أَحْزَابِ الْمُشْرِکِینَ بِفَضْلِهِ وَ رَحْمَتِهِ إِنَّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ أُولئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً- فَضَلُّوا فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا- وَ مَنْ یُضْلِلْ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَ نَسِیَ ما قَدَّمَتْ یَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدی فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً الَّذِینَ کانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطاءٍ عَنْ ذِکْرِی وَ کانُوا لا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً- فَضَرَبْنا عَلَی آذانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَداً- وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ اللَّهُمَّ أَعْمِ عَنِّی قُلُوبَ أَعْدَائِی وَ کُلِّ مَنْ یَبْغِینِی بِسُوءٍ ضَرَبْتُ بَیْنِی وَ بَیْنَ أَعْدَائِی حِجَابَ الْحَمْدِ وَ آیَةِ الْکُرْسِیِّ وَ سِتْرَ الم ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ وَ کِفَایَةَ الم اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ وَ حِفْظَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ وَ عِزَّ المص وَ سُورَ الم وَ مَنْعَ المر وَ دَفْعَ الر وَ حِیَاطَةَ کهیعص وَ رِفْعَةَ طه وَ عُلُوَّ طس وَ فَلَاحَ یس وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ وَ عُلُوَّ الْحَوَامِیمِ وَ کَنَفَ حم عسق وَ بَرَکَةَ تَبَارَکَ وَ بُرْهَانَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ حِرْزَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ أَمَانَ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ

الْقَدْرِ حُلْتُ بِذَلِکَ بَیْنِی وَ بَیْنَ أَعْدَائِی وَ ضَرَبْتُ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ سُوراً مِنْ عِزِّ اللَّهِ وَ حِجَابِ الْقُرْآنِ وَ عَزَائِمِ الْآیَاتِ الْمُحْکَمَاتِ وَ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَی الْبَیِّنَاتِ وَ الْحُجَجِ الْبَالِغَاتِ شَاهَتِ الْوُجُوهُ فَغُلِبُوا هُنالِکَ وَ انْقَلَبُوا صاغِرِینَ- بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْباطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ- وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ- صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَرْجِعُونَ- فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللَّهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ وَ لا یَزالُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ الَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ ساهُونَ- بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هذا- إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناکِبُونَ اللَّهُمَّ یَا فَعَّالًا لِمَا یُرِیدُ أَزِلْ عَنِّی مَنْ یُرِیدُنِی بِسُوءٍ یَا ذَا النِّعَمِ الَّتِی لَا تُحْصَی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ أَوْ کَظُلُماتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَراها وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ- فَضَلُّوا فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا- أُولئِکَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ- أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا یَا مَنْ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً اجْعَلْ بَیْنِی وَ بَیْنَ أَعْدَائِی بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً وَ سِتْراً مَنِیعاً یَا رَبِّ یَا ذَا الْقُوَّةِ الْمَتِینَ إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ- فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَهُمْ لا یَهْتَدُونَ- وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ- فَعَمِیَتْ عَلَیْهِمُ الْأَنْباءُ یَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا یَتَساءَلُونَ بِحَقِّ آیَةِ الْحَمْدِ الْمَکْتُوبَةِ عَلَی حِجَابِ النُّورِ- لا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِی الْأُولی وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ- إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ.

بِحَقِّ السُّورَةِ الْمَکْتُوبَةِ عَلَی السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ عَلَی الْأَرَضِینَ السَّبْعِ- قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ یَا مَالِکُ یَا غَفُورُ اصْرِفْ عَنَّا کُلَّ مَحْذُورٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ- وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ أُولئِکَ فِی ضَلالٍ بَعِیدٍ- وَ یُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ وَ لا یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ- لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ اللَّهُمَّ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ اکْفِنَا کُلَّ مَحْذُورٍ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ یَا مَنْ کَفَی مُحَمَّداً الْمُسْتَهْزِءِینَ- کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی قُلُوبِ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ- وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ ما یَشْتَهُونَ کَما فُعِلَ بِأَشْیاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کانُوا فِی شَکٍّ مُرِیبٍ- وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَی الْهُدی لا یَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لا یُبْصِرُونَ- فَهِیَ إِلَی الْأَذْقانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ وَ جَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ- وَ لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلی أَعْیُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّی یُبْصِرُونَ- إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ- کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ- وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ- فَأَعْرَضَ أَکْثَرُهُمْ فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ وَ قالُوا قُلُوبُنا فِی أَکِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ وَ فِی آذانِنا وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی- أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِالْآیَةِ الَّتِی أَمَرْتَ عَبْدَکَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَنْ یَدْعُوَ بِهَا فَاسْتَجَبْتَ لَهُ وَ أَحْیَا الْمَوْتَی وَ أَبْرَأَ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِکَ وَ نَبَّأَ بِالْغَیْبِ مِنْ إِلْهَامِکَ وَ بِفَضْلِکَ وَ رَأْفَتِکَ وَ رَحْمَتِکَ فَلَکَ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ لَهُ الْکِبْرِیاءُ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ حُلْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ أَعْدَائِنَا وَ انْصُرْنَا عَلَیْهِمْ یَا سَیِّدَنَا وَ مَوْلَانَا فَ طُبِعَ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَفْقَهُونَ- أُولئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ- قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ ساهُونَ- فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی

الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ وَ لکِنَّ الْمُنافِقِینَ لا یَفْقَهُونَ قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ أَبْصارُها خاشِعَةٌ وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ- کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ- أَ لَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ.

اللَّهُمَّ یَا مَنْ کَفَی أَهْلَ حَرَمِهِ الْفِیلَ اکْفِنَا کَیْدَ أَعْدَائِنَا بِسِتْرِکَ لَنَا وَ اسْتُرْنَا بِحِجَابِکَ الْحَصِینِ الْمَنِیعِ الْحَسَنِ الْجَمِیلِ وَ جُدْ بِحِلْمِکَ عَلَی جَهْلِی وَ بِغِنَاکَ عَلَی فَقْرِی وَ بِعَفْوِکَ عَلَی خَطِیئَتِی إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْعَلْ بِی مَا أَنْتَ أَهْلُهُ وَ لَا تَفْعَلْ بِی مَا أَنَا أَهْلُهُ وَ اسْتَجِبْ دُعَائِی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ آمِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجموع الدعوات: - .مجموع الدعوات خطی - که برای محمد بن تلکعبری است، گفته است: اسمای تعوّذی بود که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام وقتی استغفار را تمام می­کردند، هر روز با آنها به خدا پناه می­بردند و به نام «خصله» شناخته می­شد: از شر شیطان مطرود به خدای شنوا و دانا پناه می­برم. از اینکه نزد من حضور یابند به خدا پناه می­برم. به نام خداوند رحمتگر مهربان، ستایش خدایی را که پروردگار جهانیان، رحمتگر مهربان و خداوند روز جزاست. بارالها، تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم. ما را به راه راست هدایت فرما، راه آنان که گرامی‌شان داشته‌ای، نه [راه] مغضوبان، و نه [راه] گمراهان. خدایا فقط تو را می­پرستیم نه غیر تو را و از تو یاری می­خواهیم که تو برای یاری ما کافی هستی و از تو کفایت می­خواهیم که تو کفایت گر و امین هستی و به - ریسمان - تو چنگ می­زنیم که تو نگهدارنده و پشتیبانی و از شر دشمنانمان به تو پناهنده می­شویم.

به نام خدای رحمتگر مهربان و به نیرویت ای صاحب جلال و بزرگواری، و به قوتت ای قدرتمند، و به منعت ای بازدارنده، و به سلطنتت ای صاحب سلطنتها و به کفایتت ای صاحب کفایت، با کلامت از آنها پنهان شوم و با حجابهایت از آنها در پرده قرار گیرم، آیاتی که دلهای اولیایت به آن آرام گیرد را بر آنها تلاوت کنم و بین آنها و شیعیان و محبینت فاصله شوی و برآنها بخوانم: {خداوند بر دلهای آنان و بر شنوایی ایشان مُهر نهاده؛ و بر دیدگانشان پرده‌ای است که نمی­بینند، همین کسانند که گمراهی را به [بهای] هدایت خریدند، در نتیجه داد و ستدشان سود[ی به بار] نیاورد؛ و هدایت‌یافته نبودند. مَثَل آنان، همچون مَثَل کسانی است که آتشی افروختند و چون پیرامون آنان را روشنایی داد، خدا نورشان را برد؛ و در میان تاریکی­هایی که نمی‌بینند، رهایشان کرد.

کرند، لالند، کورند؛ بنابراین به راه نمی‌آیند. یا چون [کسانی که در [معرض] رگباری از آسمان - که در آن تاریکی­ها و رعد و برقی است- [قرار گرفته‌اند]؛ از [نهیب] آذرخش [و] بیم مرگ، سر انگشتان خود را در گوش­هایشان نهند، ولی خدا بر کافران احاطه دارد. نزدیک است که برق چشمانشان را برباید؛ هر گاه که بر آنان روشنی بخشد، در آن گام زنند؛ و چون راهشان را تاریک کند، [بر جای خود] بایستند؛ و اگر خدا می‌خواست، شنوایی و بینایی‌شان را برمی‌گرفت، همین کسانند که گمراهی را به [بهای] هدایت و عذاب را به بهای مغفرت خریدند.

خداوند سرور کسانی است که ایمان آورده‌اند. آنان را از تاریکی­ها به سوی روشنایی به در می‌برد و[لی] کسانی که کفر ورزیده‌اند، سرورانشان همان عصیانگران طاغوتند که آنان را از روشنایی به سوی تاریکیها به در می‌برند و از آنچه به دست آورده اند، نمی­توانند استفاده کنند که خدا کسانی که کفر ورزند و ظالم باشند را هدایت نمی­کند. و هر کس را که خدا گمراه کند از زیان کاران خواهند بود. و دل­هایی دارند که با آن نمی­فهمند و چشم­هایی دارند که با آنها نمی­بیننند و گوش هایی دارند که با آنها نمی­شنوند. آنها بسان چهارپایان یا کمتر از آنها هستند.}

آنها همان غافلین هستند و هرکس را خدا گمراه کند هدایت گری نخواهند داشت. و بگذار در سرکشی­هایشان غوطه ور شوند و اگر آنها را به سمت هدایت بخوانید نشنوند. آنها را می­بینید که به شما می­نگرند در حالی که نمی­بینند. بر روی آنها پوششی از آتش جهنم است. آنها کور بودند و میان آنها با خدا حجابی است. کور و کرند و تعقل نمی­کنند. خدا آنها را به خاطر اعمالشان نگون سار گردانیده. آیا می­خواهید کسانی را که خدا گمراه کرده هدایت کنید؟ هر کس را که خدا گمراه کند هیچ راه دیگری ندارد. و گفتند دل­های ما بسته است دلهایشان بسته نیست، خدا به خاطر کفرشان بر دل­هایشان مهر نهاده.

خدایا، ای خدایی که جز خودت نمی­دانی در کجا و چگونه­ای؟ ای صاحب شکوه و کرامت، به حق اسم اعظم تو از تو می­خواهم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و بر قلب دشمنانم مهر نهی تا مرا نببیند و قادر نباشند که مرا از فهمیدن باز دارند یا بر من حیله ورزند. که آن بر آنها حرام است. باید چهل سال در زمین سرگردان باشند.

خدایا، از تو امان خواستم، پس امانم ده. به قدرتت پناه آوردم، پس مرا حفظ کن. از پرده­هایت پوشش خواستم، پس مرا بپوشان. از تو یاری خواستم، پس یاریم کن و به قوتت پناهنده شدم، پس نگذار به من برسند یا بر من غلبه کنند یا اذیتم کنند یا مرا به قتل رسانند.

ای کسی که، اسمی که با آن از خلایق در پرده قرار گرفته­ای، به او ختم می­شود، مرا در حجابی قرار ده که دشمنانم مرا نبینند؛ و به اسمی باز داشته­ای که علمی برتو احاطه نداشته باشد. آنها را به گونه ای سرگردان کن که مرا نبیند و سرا پرده ظلمت و حیرت را بر آنها بپوشان و آنها را اندوهگین ساز و به بلا و گرفتاری مبتلا کن و گردن آویزشان کن و کورشان ساز و حیله هایشان را به زیانشان تمام کن، و کارهایشان را سست گردان و سعیشان را در زیان قرار داده و طلبشان را در خواری. بگو، اگر خدا چشم و گوش تان را بگیرد و بر دلهایتان مهر نهد، چه کسی غیر از خدا آن را به شما می­دهد؟

خدایا، به عزت و قدرت و عظمت و قوت و به اسمت و تمکن و سلطان و مکان و حجاب و جلال و علو و ارتفاع و نزدیکی و قهر و ملک و وجود و کرمت تو را سوگند می­دهم، بر محمد و آل محمد درود فرست و گوش های کسی که قصد بد به من دارد را از ایشان بگیر و بر چشمانش پرده ای قرار ده که مرا نبیند و بر دلهای کسانی که خیال بد در مورد من دارند مهر بنه تا به ذهنشان خطور نکنم و زبانشان را لال کن تا نتوانند در باره من حرف بزنند و بر پاهایشان بند کن تا نتوانند اثری از من پیدا کنند و بر دستهایشان زنجیر ببند تا نتوانند آسیبی به من برسانند و مرا از یاد آنها ببر تا خبری از من نداشته باشند و مرا نبینند؛ بحق لا اله الا انت، یا رحمن یا رحیم و ای زنده و ای پاینده. و هر کس از ایمان به کفر رود، به بدترین راهها رفته است.

خدایا، به حق بسم الله الرحمن الرحیم، بر محمد و و آل محمد درود فرست و آسیب هرکس که می­خواهد به من آسیبی برساند، از من بر طرف کن، ای شدید القوی. می­دانند که خدا بین فرد و قلبش حائل می­شود، پروردگارا ما نیز می­دانیم و بدان ایمان داریم، پس بین من و دشمنانم و هرکس که می­خواهد به من صدمه ای بزند حائل شو و دلهایشان را از من بازدار و بر آن مهر بزن تا نتوانند ما را بفهمند و دستهایشان را ببند تا نتوانند اذیتمان کنند و چشمهایشان را کور گردان تا ما را نبینند. ای صاحب عزت و سلطنت و بزرگی و احسان، ای حنّان، ای منّان، بر قلبهایشان مهری است که نمی­فهمند و نیز برگوش هایشان که نمی­شنوند. این گونه خدا بر دلهای کافران مهر می­نهد.

خداوندا، به حق اسم اعظمت و ملک ابدی و ازلی تو؛ بر محمد و آل محمد درود فرست و بر قلب هر کسی که می­خواهد به من آسیب برساند مهر بنه و گوش­ها و چشم­هایشان را ببند. اینها گروهی هستند که به حقیقت گمراه شده­اند. آنها به جای خدا، شیطان را به سروری خود برگزیدند و خیال می­کردند که هدایت یافته اند .

خدایا، ای کسی که هر چیزی بخواهد، چیزی نمی­تواند مانع انجام آن شود و میان اراده و انجام آن حائلی وجود ندارد و مانعی بر سر راهش نیست و هر چیز که دوست داشته باشد و بخواهد، از بین نمی­رود؛ دل های کسانی که قصد بد در موردمان دارند را بگیر و از خواسته ما بازشان دار و چشمانشان را ببند و راه و روشمان را بر آنها روشن نکن و گوش­هایشان را ببند و عمل نیکشان را کم کن و کفایتگر ما در برابر کسانی باش که می­خواهند به ما صدمه بزنند.

ای بالا برنده درجات، ای صاحب عرش، ای کسی که روح به فرمان اوست و بر هرکس که او بخواهد، فرود می­آید، پوشش و عزتی از جانب خود برایمان بفرست، ای پروردگار جهانیان.

{وقتی فرستادگان ما به سوی آنها بیایند که جانشان را بگیرند و به آنها بگویند: چرا مردم را به غیر خدا دعوت می­کردید؟ بگویند: ما را گمراه کردند. پروردگارا ما را گمراه نکن، ولی هرکس را که می­خواهد آسیبی به ما بزند، گمراهش گردان.} ای صاحب نعمت هایی که قابل شمارش نیست. برخی رو به برخی کرده و بگویند: پروردگارا، اینها ما را گمراه کردند.

خداوندا، همان طور که برخی را وسیله آزمایش برخی دیگر کردی، بر محمد و آل محمد درود فرست و برخی دشمنان ما را وسیله آزمایش برخی دیگر گردان و به خودشان مشغول ساز تا نسبت به ما و راه و روشمان جاهل باشند، آمین یا رب العالمین.

بی شک آنان [سرمایه فطرت] خود را از دست داده اند، به خودشان زیان زده اند و آنچه به دروغ می­ساختند از دستشان رفته است. و بر دلهایشان مهر زده شده که هیچ نمی فهمند. {و ابر را بر آنها سایبان ساختیم.} پروردگارا، ای که با قدرت خود ابر را بر بنی اسرائیل سایبان کردی، بر محمد و آل محمد درود فرست و از پوشش محکمت و جود مکینت بر ما سایبان ساز و بین ما و دشمنانمان حایل شو، ای مهربان ترین مهربانان.

خداوند هر که را بخواهد گمراه کند، دلش را سخت تنگ می‌گرداند، چنان که گویی به زحمت در آسمان بالا می‌رود. پروردگارا بر محمد و آل محمد درود فرست و آسیب کسانی را که می­خواهند به ما صدمه زنند، از ما دور کن و سینه هایشان را از خواسته های ما تنگ گردان و حسرت دیدار ما را بر دلشان بگذار و چنان بر دلهایشان وحشت بینداز که از دنبال کردن ما بترسند و چشمانشان را ببند تا ما را نبینند.

ای لطیف، ای آگاه، ای کسی که روز را با شب می­پوشاند، بر محمد وآل محمد درود فرست و چشم دشمنان ما را ببند تا ما را نبینند و بر گوشها و دلهایشان مهر بنه تا ما را نفهمند. ای کسی که نمی­گذارد بهشتیان ناله­های دوزخیان را بشنوند. ای پادشاه و ای بسیار آمرزنده.

هر که را خدا گمراه کند هدایتگری نخواهد یافت - و آنها در گمراهی دور و درازی اند - و ظالمین را گمراه می­گرداند و هر کاری که بخواهد انجام می­دهد. چشم بر هم نمی­زنند و دل­هایشان خالی از خرد است و در مستی خود غوطه ورند. به حق محمد که خاتم پیامبران است بر محمد و آل محمد درود فرست و در هر سختی کنار ما باش، ای مهربان ترین مهربانان.

ای خدایی که محمد را بر تمسخر کنندگانش پیروز گرداند و نوح را از دست قوم گمراهش و هود را از قوم ستمگر و ابراهیم را از قوم نادان و موسی را از قوم سرکش و صالح را از دست قوم جبار و داود را از قوم متجاوز و یعقوب را از گرفتاری بزرگ و یوسف را از قوم باغی و تجاوزکار نجات داد و او را بر همگان برتری داد و به خانواده اش رساند و او را از جمله بزرگان قرار داد. ای خدایی که عیسی را از قوم فاسد رهایی بخشید، ای خدایی که محمد صلی الله علیه و آله، بهترین پیامبرش را از قومی که تکذیبش می­کردند نجات داد و او را در برابر گروه مشرکان با فضل و رحمتش یاری نمود که او سرور مؤمنان است، آمین یا رب العالمین.

این به این دلیل است که آنها زندگی دنیوی را بیشتر از زندگی اخروی دوست داشتند. و خدا کافرین را هدایت نمی­کند. اینها کسانی­اند که بر دل­ها و گوش­ها و چشم­هایشان مهر نهاده شده و همینها غافلانند. {و وقتی قرآن خوانده می­شود، بین تو و آنها حجابی پوشاننده قرار می­دهیم و بر قلبهایشان و گوش هایشان حجابی است که نمی­فهمند.} وقتی تنها نام پروردگار خود را در قرآن ذکر کردی، بر نفرت آنها افزوده می­شود و فرار می­کنند و گمراه شده و راهی پیدا نمی­کنند و هر که را خدا گمراه کند، سرپرست هدایتگری نخواهد داشت و دنباله روی کسی که دلش از ما غافل است نباش.

{چه کسی ظالم تر از کسی است که به آیات خدا تذکر داده شود ولی از آنها روی گرداند و فراموش کند که چه چیزهایی پیش فرستاده است. ما بر دل­ها و گوش­هایشان حجاب قرار دادیم که نمی­فهمند و اگر آنها را به سوی هدایت فرا خوانی هرگز هدایت نپذیرند؛ اینها کسانی اند که چشمانشان از دیدن ذکر- آیات - ما محروم است و هیچ چیز نمی­شنوند. پس در آن غار، سالیانی چند بر گوش­هایشان پرده زدیم، لیکن دل­هایی که در سینه‌هاست کور است.}

خدایا، دلهای دشمنان مرا از دیدن من کور گردان و بین من و کسانی که می­خواهند به من صدمه زنند، حجابی از «الحمدلله» و «آیه الکرسی» قرار ده و با «الر ذلک الکتاب لا ریب فیه هدی للمتقین» بپوشان و با «الم لا اله الا الله هو الحی القیوم» کافی باش و «با الله لا اله الا الله هو الحی القیوم لا تاخذه سنه و لا نوم» حفظ کن و با عزت «المص» و دیوار «الر» و نگهبانی «کهعص» و منع «المر» و دفع «الر» و نگهداری «کهیعص» و رفعت «طه» و علو «طس» و فلاح «یس و القرآن الحکیم» و علو «حوامیم» و کنف و ریسمان «حمعسق» و برکت «تبارک» و برهان «قل هو الله احد» و حرز معوذتین و امان سوره قدر که با آنها بین من و دشمنانم قرار گرفتی و میان من و آنها پرده ای از عظمت خدا و حجاب قرآن، و عزائم آیات محکم و اسماء حسنای روشن و حجت کامل قرار دادی.

چهره­ها نمایان شوند و مغلوب شوند و ذلیل گردند. بلکه ما حق را بر سر باطل می‌کوبیم تا آن را هلاک سازد و این گونه، باطل محو و نابود می‌شود! و در آن روز، چهره‌هایی است که بر آنها غبار نشسته و آنها را تاریکی پوشانده است. کور و کرند بنابراین به راه نمی­آیند و به زودی خداوند شر آنان را از تو کفایت خواهد کرد، که او شنوای داناست. ولی کسانی که کفر ورزیده‌اند، همواره از آن در تردیدند و همانان که در ورطه نادانی بی‌خبرند، و دل‌های کافران از این سخن - یا از این قرآن - در غفلت و حیرت است. و به راستی کسانی که به آخرت ایمان ندارند، از راه درست سخت منحرفند.

خدایا، ای کسی که هر چه بخواهد می­تواند انجام دهد، هر کس که می­خواهد به من آسیب زند را از من دور کن. ای که نعمت هایش قابل شمارش نیست. ای مهربان ترین مهربانان.

{یا مانند تاریکی­هایی است در دریایی ژرف که موجی آن را می‌پوشاند و روی آن موجی دیگر است و بالای آن ابری است. تاریکی هایی است که بعضی بر روی بعضی قرار گرفته است. هر گاه - غرق شونده‌- دستش را بیرون آورد، ممکن نیست آن را ببیند، و خدا به هر کس نوری نداده باشد، او را هیچ نوری نخواهد بود.} پس آنان گمراه شدند و راهی ندارند. اینانند که از نظر منزلت، بدتر، و از راه راست گمراه‌ترند.

{آیا گمان می­کنید اکثرشان می­شنوند یا تعقل می­کنند؟ نه، بلکه آنان همانند چهارپایانند، بلکه گمراه‌ترند.}

ای خدایی که بین دو دریا برزخ و حجابی محکم قرار دادی، بین من و دشمنانم نیز حجابی محکم و پوششی بازدارنده قرار ده. ای صاحب قدرت استوار.

آنها وحی را نمی­شنوند و آنها از هدایت شدن باز داشته شده­اند، بنابراین هدایت نمی­شوند. گمراه‌تر از کسی که به دنبال خواسته‌های خود رود و از هوای نفس خود پیروی کند بی‌آنکه از هدایت الهی بهره‌مند باشد، کیست؟ و البته خداوند گروه ستمکاران را رهبری نخواهد کرد. پس در آن روز خبرها برآنان پوشیده گردد و از شدت عذاب از یکدیگر پرسش نمی­کنند. به حق آیه حمدی که بر حجاب نور نوشته شده، خدایی جز خدای یکتا نیست و حمد و ستایش در دنیا و آخرت فقط مخصوص اوست و حکم کردن مخصوص اوست و به سوی او بازخواهید گشت. {پروردگار شما، خداوندی است که آسمانها و زمین را در شش روز [دوران ] آفرید سپس به تدبیر جهان هستی پرداخت. با - پرده تاریک - شب ، روز را می­پوشاند و شب به دنبال روز، به سرعت در حرکت است و خورشید و ماه و ستارگان را آفرید که مسخّر فرمان او هستند. آگاه باشید که آفرینش و تدبیر جهان از آن او [و به فرمان او] ست! پر برکت [و زوال ناپذیر] است، خداوندی که پروردگار جهانیان است! پروردگار خود را [آشکارا] از روی تضرّع ، و در پنهانی ، بخوانید! [و از تجاوز دست بردارید که] او متجاوزان را دوست نمی­دارد! و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید ، و او را با بیم و امید بخوانید، زیرا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است!}

به حق سوره ای که بر آسمانهای هفتگانه و زمین­های هفتگانه نوشته شده است: «قل هو الله احد الله الصمد لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد». ای مالک و ای بخشنده، هر ممنوعی را از ما بازدار. کسانی را که خداوند در گمراهی رها نموده، چه کسی است که هدایت کند؟! و هرگز برای آنها یاری کننده­ای نیست. و هر که را خدا گمراه کند، هدایتگری نخواهد داشت و آنان در گمراهی عمیقی هستند که خدا ظالمین را گمراه می­گرداند و هر کار که بخواهد انجام می­دهد. شتابان سر برداشته و چشم بر هم نمی­زنند و - از وحشت - دلهایشان تهی است، قسم به جان تو که آنان واقعا در مستی خود غوطه­ورند.

خدایا، به حق محمد و آل محمد، همه محذورات ما را برطرف کن، ای مهربان ترین مهربانان. ای خدایی که پیامبر را در برابر مسخره کنندگان کفایت کرد. و خداوند این گونه بر قلب کسانی که نمی­فهمند مهر می­زند و میان آنان و میان آنچه - به آرزو - می­خواستند، حایلی قرار می­گیرد، همان گونه که از دیرباز با امثال ایشان چنین رفت، زیرا آنها نیز در دودلیِ سختی بودند. {اگر آنها را به هدایت فراخوانی نشنوند و چنان به نظر می­رسد که به تو می­نگرند، حال آنکه نمی بینند. ما در گردن­های آنان تا چانه­هایشان غُل­هایی نهاده ایم، به طوری که سرهایشان را بالا نگاه داشته و دیده فرو هشته اند و ما فراروی آنها سدّی و پشت سرشان سدّی نهاده و پرده ای بر چشمان آنان فرو گسترده ایم، در نتیجه نمی­توانند ببینند. چرا که خدا کسی را که افراط کار دروغزن باشد هدایت نمی­کند.} و این گونه خدا بر دلهای متکبر سرکش مهر نهاده و هر کس را که خدا گمراه گرداند هدایتگری نخواهد یافت و از بیشتر آنها رو ی گردان، که آنها نمی­شنوند.

{و گفتند: دلهای ما از آنچه ما را به سوی آن می خوانی سخت محجوب و مهجور است و در گوش­هایمان سنگینی - کری - است و نسبت به آن­ کورند. پس آیا دیدی کسی را که معبود خود را هوای نفسش قرار داده و خدا او را روی علم خود [به کفر باطن و خبث سریره اش] و آگاهی وی، به حال خود رها کرده و بر گوش و قلب او مهر شقاوت نهاده و بر دیده او پرده کشیده؟! پس چه کسی است که او را بعد از خدا هدایت کند؟ آیا متذکر نمی­شوید؟!}

خدایا، از تو درخواست می­کنم به حق آیه­ای که امر کردی بنده ات عیسی به آن فراخواند و دعایش را مستجاب کردی و او با اذن تو مردگان را زنده می­کرد و با الهام و فضل و رحمت و رأفت تو از غیب خبر می­داد. پس سپاس مخصوص توست که تو پروردگار آسمان­ها و زمین و جهانیان هستی. و کبریا در آسمان و زمین برای اوست و او شکست ناپذیر داناست. بین ما و دشمنانمان حایل شو و ما را در برابر آنها یاری ده. ای سرور و مولای ما.

بر دلهایشان مهر است که نمی­فهمند و از هوای نفسشان پیروی کردند. مرگ بر دروغ پردازان، همانان که در ورطه نادانی بی­خبرند. پس میان آنها دیواری زده است؛ خدا قوم فاسق را هدایت نمی­کند.

اما منافقان نمی­فهمند؛ در آن روز، دل­هایی سخت هراسانند. دیدگان آنها فروافتاده، بر چهرهایی غبار غم نشسته، نه، این حرفها بهانه است، علت اصلی تکذیبشان این است که در اثر اعمال زشتشان، دل­هایشان زنگار بسته، مگر نیرنگ ایشان را تباه و باطل نگردانده است؟

خداوندا، ای کسی که حرمت اهل حرمش را از شر اصحاب فیل نگه داشت، کفایتگر ما از مکر و حیله بر دشمنانمان با پرده­ای که بر ما می­پوشانی باش و ما را در پوششی محکم و بازدارنده و نیک و زیبایی از شر آنان قرار ده. نادانیم را با حلمت و فقرم را با غنایت و خطایم را با عفوت جبران کن که تو بر همه کار توانایی. بر محمد و آل محمد درود فرست و با ما چنان کن که شایسته آنی و نه ما مستحق آن. دعایم را مستجاب کن. ای مهربان ترین مهربانان. سپاس و ستایش مخصوص خدا پروردگار عالمیان است. - . مجموع الدعوات خطی -

**[ترجمه]

بیان

قال الراغب الخطف و الاختطاف الاختلاس بالسرعة و العمه التردد فی الأمر من التحیر و الغواشی جمع الغاشیة و هو ما یغشی الإنسان من ستر أو داهیة أو مصیبة و قال الراغب الرکس قلب الشی‌ء علی رأسه و رد أوله إلی آخره قال تعالی وَ اللَّهُ أَرْکَسَهُمْ‌⁽²⁾أی ردهم إلی کفرهم.

و قال الغلف جمع الأغلف کقولهم سیف أغلف أی هو فی غلاف و یکون ذلک کقوله وَ قالُوا قُلُوبُنا فِی أَکِنَّةٍ⁽³⁾و قیل معناه قلوبنا أوعیة للعلم و قیل قلوبنا مغطاة.

و قال الجوهری الغمرة الشدة و قال خسأت الکلب خسئا طردته التباب الخسران و الهلاک و یقال رمقته أرمقه رمقا أی نظرت إلیه و قفوت أثره أی اتبعته و الطمس الدروس و الامحاء یتعدی و لا یتعدی قال تعالی‌⁽⁴⁾رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی

أَمْوالِهِمْ أی غیرها و قال مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً⁽¹⁾قال الراغب الطمس إزالة الأثر بالطمس قال تعالی فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ‌⁽²⁾و قال رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی أَمْوالِهِمْ و قال لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلی أَعْیُنِهِمْ‌⁽³⁾أی أزلنا ضوأها و صورتها کما یطمس الأثر انتهی.

و عمی علیه الأمر التبس و منه قوله تعالی فَعَمِیَتْ عَلَیْهِمُ الْأَنْباءُ یَوْمَئِذٍ⁽⁴⁾و صککت الباب أطبقته و أهو أی أخل قال تعالی وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ⁽⁵⁾أی خالیة و الحس و الحسیس الصوت الخفی.

و قال الراغب أصل الحرج مجتمع الشی‌ء و تصور منه ضیق ما بینهما فیقال للضیق حرج قال تعالی یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً⁽⁶⁾و قرئ حَرِجاً أی ضیقا بکفره لا تکاد تسکن إلیه النفس لکونه اعتقادا عن ظن و قیل ضیقا بالإسلام کَأَنَّما یَصَّعَّدُ أی یتصعد.

و العمر و العمر بالضم و الفتح بمعنی لکن خص القسم بالفتح حِجاباً مَسْتُوراً قیل أی ساترا و الأکنة جمع الکنان و هو الغطاء الذی یکن فیه الشی‌ء أی یستر فَضَرَبْنا عَلَی آذانِهِمْ أی ضربنا علیهم حجابا یمنع السماع بمعنی أنمناهم إنامة لا تنبههم فیها الأصوات فحذف المفعول کما فی قولهم بنی علی امرأته.

و الحیاطة بالکسر الکلاءة و الحفظ شاهت الوجوه أی قبحت فیدمغه أی یکسر دماغه و زَهَقَ الْباطِلُ أی اضمحل و القترة الغبار و شبه دخان یغشی الوجه من الکرب و حِجْراً مَحْجُوراً أی منعا لا سبیل إلی رفعه و دفعه و المتین القوی حثیثا أی

مسرعا و الإقماح رفع الرأس و غض البصر یقال أقمحه الغل إذا ترک رأسه مرفوعا من ضیقه.

**[ترجمه]راغب اصفهانی گفته است: «الخطف» و «الاختطاف»، ربودن و با سرعت رفتن است. و «العمه» تردید در کاری و از تحیر است. «الغواشی» جمع «غاشیه» و آن چیزی است که انسان را می­پوشاند، مثل پرده یا گرفتاری و مصیبت. «الفتنه» به معنای مصیبت است. راغب گفته است: «الرکس» دگرگون شدن چیزی است و سر و ته شدن آن. و آیه «و الله ارکسهم» - . نساء/ 88 - ، یعنی آنان را به کفرشان برگرداند؛ به همین معناست.

گفته است: «الغلف» جمع «اغلف» مثل اینکه می­گویند: «سیف أغلف»، یعنی شمشیر در غلاف است و در آیه «قلوبنا فی اکنّه» - .فصلت/ 5 - هم به این معنا به کار رفته است. گفته شده است: قلبمان ظرفهایی برای علم است. گفته شده است: قلبمان پوشیده شده است.

جوهری گفته است: «الغمره»، یعنی دشواری. و گفته است: «خسأت الکلب خسئا»، یعنی راندی. «التباب»، یعنی زیان و هلاکت و گفته می­شود: «رمقته ارمقه رمقا»، یعنی به آن نگاه کردی. «قفوت اثره»، یعنی آن را دنبال کردی. «الطمس» ناپدید شدن و ناپدید کردن که هم متعدی می­شود و هم متعدی نمی­شود، خداوند می­فرماید: «ربنا اطمس علی اموالهم»، یعنی این نعمتشان را از بین ببر و نیز آیه «من قبل آن نطمس وجوها» - . نساء/ 47 - ،{پیش از آنکه چهره‌هایی را محو کنیم.} به همین معناست. راغب گفته است: معنای «الطمس» از بین بردن کامل اثر چیزی است. خدا می­فرماید «فاذا النجوم طمست» - .[4] مرسلات/ 8 - ،{وقتی ستارگان از بین روند.} و می­فرماید: «ربنا اطمس علی اموالهم»، {پروردگارا، اموالشان را نابود کن.} و می­فرماید «لو نشاء لطمسنا علی اعینهم - . یس/ 66 - »، {و اگر بخواهیم، هرآینه فروغ از دیدگانشان می‌گیریم}، یعنی نور و صورت آن را از بین می­بریم چنان که اثر چیزی را کلاً از بین می­بریم. پایان سخن .

و «عمی الیه الامر»، یعنی مشتبه و پوشیده شدن، آیه «فعمیت علیهم الانباء یومئذ» - . قصص/ 66 - ،{ پس در آن روز اخبار بر ایشان پوشیده گردد.} هم در این معنا به کار رفته است. «صککت الباب»: برهم نهادی. «اهو»، یعنی خالی شدن. خدا می­فرماید: «و افئدهم هواء - . ابراهیم/ 43 - »، یعنی خالی است. «الحس» و «الحسیس» صدای آهسته و آرام.

راغب گفته است: حرج در اصل به معنای اجتماع و انبوهی شیء است، به گونه­ای که موجب حصول تصور ضیق و تنگی میان آن اشیا شود؛ لذا به تنگی «حرج» گفته می­شود. خداوند می­فرماید: «یجعل صدره ضیقا حرجا - . انعام/ 125 - »، {دلش را سخت تنگ می‌گرداند.} که حرجا - به صورت تنوین منصوب - خوانده می­شود منظورش این است که دلش را به کفرش تنگ گردان که به آن آرام نگیرد، چرا که اعتقادش از روی ظن است. و نیز گفته شده است: سینه­اش را به اسلام تنگ گردان. «کانما یصعد»، یعنی بالا می­رود - برایش دشوار آید -.

«والعمر» و «العمر» با ضمه و فتحه خوانده می­شوند و به معنای لکن می­باشند؛ ولی اگر بخواهد برای قسم به کار رود، حتما باید مفتوح خوانده شود. «حجابا مستورا» گفته شده است: یعنی پوشاننده. «اکنّه» جمع «کنان» به معنای پوششی است که چیزی در آن قرار می­گیرد، یعنی می­پوشاند. «فضربنا علی آذانهم»، یعنی برگوش­هایشان پرده­ای قرار دادیم که نمی­گذارد بشنوند یا انگشتان را بر گوش­هایشان نهادیم که صدا را نمی­شنوند. در این آیه، مفعول حذف شده است، همان طور که در برخی از جملات دیگر هم حذف می­شود مثل این جمله، «بنی علی امراته».

«الحیاطه» با کسر خوانده می­شود و به معنای نگهبانی و صیانت است. «شاهت الوجوه»، یعنی زشت شدن. «فیدمغه» شکسته شدن بینی. «زهق الباطل»، یعنی نابود شدن و «القتره»، یعنی غبار و گردی که صورت را در حالت سختی و مصیبت می پوشاند. «حجرا محجورا»، یعنی به گونه ای باز داشتیم - در حصار قرار دادیم - که قادر به رفع و دفعش نیستند. «المتین» قوی و «حثیثا» یعنی شتابان و «الاقماح» به معنای سر برداشتن و چشم در پیش افکندن. وقتی گفته می­شود: «اقمحه الغل» یعنی به خاطر تنگی غل، سر خود را بلند نگاه داشته است.

**[ترجمه]

«21»

جُنَّةُ الْأَمَانِ، عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ کُلَّ یَوْمٍ أَرْبَعَمِائَةِ مَرَّةٍ شَهْرَیْنِ مُتَتَابِعَیْنِ رُزِقَ کَثِیراً مِنْ عِلْمٍ أَوْ کَثِیراً مِنْ مَالٍ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مِنْ جَمِیعِ ظُلْمِی وَ جُرْمِی وَ إِسْرَافِی عَلَی نَفْسِی وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]جنة الأمان: امام صادق علیه السلام فرمود: هرکس این ذکر را یک بار در روز چهارشنبه، در دو ماه متوالی، در یک سال بگوید، روزی زیادی از مال یا علم نصیب او می­شود: «استغفرالله الذی لا اله الا هو الحی القیوم الرحمن الرحیم بدیع السماوات و الارض من جمیع ظلمی و اسرافی علی نفسی واتوب الیه» - . مصباح الکفعمی - ،{ از خدایی که خدایی جز او نیست، زنده و پاینده و رحمتگر مهربان و آفریننده آسمانها و زمین است، از تمام ظلم و جرم و اسرافی که برخود کردم طلب مغفرت می­کنم و به سوی او توبه می­نمایم.}

**[ترجمه]

أبواب النوافل الیومیة و فضلها و أحکامها و تعقیباتها

باب 1 جوامع أحکامها و أعدادها و فضائلها

الآیات

الفرقان: وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرادَ شُکُوراً⁽¹⁾

المعارج: إِلَّا الْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ‌⁽²⁾

<meta info="- وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِّمَنْ أَرَادَ أَن یَذَّکَّرَ أَوْ أَرَادَ شُکُورًا - . فرقان/ 62 -

{و اوست کسی که برای هر کس که بخواهد عبرت گیرد یا بخواهد سپاسگزاری نماید، شب و روز را جانشین یکدیگر گردانید.}

**[ترجمه]

تفسیر

خِلْفَةً قال البیضاوی أی ذو خلفة یخلف کل منهما الآخر بأن یقوم مقامه فیما ینبغی أن یعمل أو بأن یعقبان لقوله وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ⁽³⁾و هی للحالة من خلف کالرکبة و الجلسة لِمَنْ أَرادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أی یتذکر آلاء الله و یتفکر فی صنعه فیعلم أنه لا بد له من صانع حکیم واجب الذات رحیم علی العباد.

أَوْ أَرادَ شُکُوراً أی لمن یشکر الله علی ما فیه من النعم أو لیکونا وقتین للمتذکرین و الشاکرین من فاته ورده فی أحدهما تدارکه فی الآخر انتهی و الأخبار تدل علی المعنی الثانی کما سیأتی وَ فِی الْفَقِیهِ‌⁽⁴⁾عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: کُلُّ مَا فَاتَکَ بِاللَّیْلِ فَاقْضِهِ بِالنَّهَارِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ ثُمَّ قَالَ یَعْنِی أَنْ یَقْضِیَ الرَّجُلُ مَا فَاتَهُ بِاللَّیْلِ بِالنَّهَارِ وَ مَا فَاتَهُ بِالنَّهَارِ بِاللَّیْلِ.

عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ قال الطبرسی رحمة الله علیه أی مستمرون‌⁽¹⁾

علی أدائها لا یخلون بها و لا یترکونها

وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: أَنَّ هَذَا فِی النَّوَافِلِ وَ قَوْلُهُ وَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ فِی الْفَرَائِضِ وَ الْوَاجِبَاتِ.

و قیل هم الذین لا یزیلون وجوههم عن سمت القبلة.

**[ترجمه]«خلفة» بیضاوی گفته است: یعنی دارای جانشین که هر یکی از آن دو به جای دیگری در آنچه که شایسته است عمل شود، قرار می­گیرد. یا این دو، پی در پی هستند. دلیل این مطلب آیه «واختلاف اللیل والنهار - . بقره / 64 - » است. «خلفة» در اینجا مثل «رکبه» و «جلسه»، حالی است که از «خلف» گرفته شده است. «لمن اراد ان یتذکر»، یعنی نعمت های خدا را به یاد آورد و در خلقتش تفکر کند؛ بنابراین بداند که قطعا مخلوقات آفریننده­ای حکیم دارد که واجب الوجود بوده و بر بندگانش مهربان است .

«او أراد شکورا»، یعنی برای کسی که خدا را به خاطر نعمت­هایی که شب و روز دارد شکر می­کند. یا شب و روز، دو زمان برای متذکرین و شاکرین باشند که اگر در یکی از آنها نتوانند دعایی را بخواند، در دیگری جبران کنند. پایان. همان گونه که خواهد آمد، روایات وارده برداشت دومی را تایید می­کنند. در کتاب الفقیه - . الفقیه 1: 315 - از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: هر عملی را که در شب از دست دادی در روز قضا کن، خداوند عزوجل فرموده است... و حضرت این آیه را تلاوت کرد، سپس فرمود: یعنی فرد عملی را که نتوانسته در شب انجام دهد در روز به جا آورد و عملی که در روز قضا شده است را در شب به جا آورد.

«علی صلواتهم دائمون» طبرسی رحمة الله علیه گفته است: یعنی بر نماز خواندن مداومت می­کنند و در آن اخلال نمی­ورزند و آن را ترک نمی­کنند. - . مجمع البیان 10: 357 - از امام باقر علیه السلام روایت شده است که این آیه در باره نمازهای مستحبی است و آیه «وَالَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ» - . معارج/ 34 - ،{و کسانی که بر نمازشان مداومت می‌ورزند.}در باره نمازهای واجب است. همچنین نظری دیگر است که منظور آیه، کسانی است که چهره­هایشان را از سمت قبله برنمی­گردانند.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: ثُمَّ اسْتَثْنَی فَقَالَ إِلَّا الْمُصَلِّینَ فَوَصَفَهُمْ بِأَحْسَنِ أَعْمَالِهِمْ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ یَقُولُ إِذَا فَرَضَ عَلَی نَفْسِهِ مِنَ النَّوَافِلِ شَیْئاً دَامَ عَلَیْهِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام باقر علیه السلام فرمود: خدا برخی افراد را - در سوره معارج از عناوینی - استثنا کرد. و گفته است: «الا المصلین»، {مگر نماز گزاران} و آنها را با بهترین اعمال که نماز است، وصف کرده است «الذین هم فی صلاتهم دائمون»، می­گوید: زمانی که کسی چیزی از نافله را بر خود واجب و برآن مدوامت کند. - . تفسیر القمی: 696 -

**[ترجمه]

«2»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: حَسِّنُوا نَوَافِلَکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّهَا هَدِیَّةٌ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اعْلَمُوا أَنَّ النَّوَافِلَ إِنَّمَا وُضِعَتْ لِاخْتِلَافِ النَّاسِ فِی مَقَادِیرِ قُوَاهُمْ لِأَنَّ بَعْضَ الْخَلْقِ أَقْوَی مِنْ بَعْضٍ فَوُضِعَتِ الْفَرَائِضُ عَلَی أَضْعَفِ الْخَلْقِ ثُمَّ أُرْدِفَتْ بِالسُّنَنِ لِیَعْمَلَ کُلُّ قَوِیٍّ بِمَبْلَغِ قُوَّتِهِ وَ کُلُّ ضَعِیفٍ بِمَبْلَغِ ضَعْفِهِ فَلَا یُکَلَّفُ أَحَدٌ فَوْقَ طَاقَتِهِ وَ لَا تَبْلُغُ قُوَّةُ الْقَوِیِّ حَتَّی تَکُونَ مُسْتَعْمَلَةً فِی وَجْهِهِ مِنْ وُجُوهِ الطَّاعَةِ وَ کَذَلِکَ کُلُّ مَفْرُوضٍ مِنَ الصِّیَامِ وَ الْحَجِّ وَ لِکُلِّ فَرِیضَةٍ سُنَّةٌ بِهَذَا الْمَعْنَی‌⁽³⁾.

وَ مِنْهُ قَالَ علیه السلام: وَ اعْلَمْ أَنَّ ثَلَاثَ صَلَوَاتٍ إِذَا دَخَلَ وَقْتُهُنَّ یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَبْتَدِئَ بِهِنَّ وَ لَا تُصَلِّیَ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ نَافِلَةً صَلَاةُ اسْتِقْبَالِ النَّهَارِ وَ هِیَ الْفَجْرُ وَ صَلَاةُ اسْتِقْبَالِ اللَّیْلِ وَ هِیَ الْمَغْرِبُ وَ صَلَاةُ یَوْمِ الْجُمُعَةِ-⁽⁴⁾

وَ لَا تُصَلَّی النَّافِلَةُ فِی أَوْقَاتِ الْفَرَائِضِ إِلَّا مَا جَاءَتْ مِنَ النَّوَافِلِ فِی أَوْقَاتِ الْفَرَائِضِ مِثْلُ ثَمَانِ رَکَعَاتٍ بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَهَا وَ مِثْلُ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فَإِنَّهُ یَجُوزُ فِعْلُهَا بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَ مِثْلُ تَمَامِ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرِ وَ تَفْسِیرُ ذَلِکَ أَنَّکَ إِذَا ابْتَدَأْتَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَطَلَعَ الْفَجْرُ وَ قَدْ صَلَّیْتَ مِنْهَا سِتَّ رَکَعَاتٍ أَوْ أَرْبَعاً بَادَرْتَ وَ أَدْرَجْتَ

بَاقِیَ الصَّلَاةِ وَ الْوَتْرَ إِدْرَاجاً ثُمَّ صَلَّیْتَ الْغَدَاةَ⁽¹⁾

وَ قَالَ الْعَالِمُ إِذَا کَانَ الرَّجُلُ عَلَی عَمَلٍ فَلْیُدِمْ عَلَیْهِ السَّنَةَ ثُمَّ یَتَحَوَّلْ إِلَی غَیْرِهِ إِنْ شَاءَ ذَلِکَ لِأَنَّ لَیْلَةَ الْقَدْرِ یَکُونُ فِیهَا لِعَامِهَا ذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ یَکُونَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]فقه الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: نمازهای نافله را زیبا ادا کنید که آنها هدیه ای از جانب خدای بزرگ است، چرا که نمازهای نافله به خاطر تفاوت توان مردم تشریع شده است؛ زیرا برخی از مردم از برخی دیگر قوی ترند .

نمازهای واجب برای پایین ترین سطح وضع شده، سپس مستحبات در پی آن آمده است تا قوی و ضعیف در حد توانشان عمل نمایند و هیچ کس فراتر از توانش مکلّف نشده است و قوت فرد به نهایتش نرسد مگر اینکه در راه خدا به کار گرفته شود. برای روزه و حج و هر واجبی دیگر، مستحبی بدین معنا وجود دارد. - . فقه الرضا: 9 -

نیز کتاب فقه الرضا: امام علیه السلام فرمود: بدانید سه نماز است که باید به محض رسیدن وقتشان، اول آنها را بخوانی و قبل از آنها نماز نافله نخوان.آن­ها عبارتند از: نمازی که برای پیشواز روز خوانده می­شود، یعنی نماز صبح، نمازی که برای پیشواز شب خوانده می­شود؛ یعنی نماز مغرب و نماز روز جمعه. - . فقه الرضا: 8 -

در وقت نمازهای واجب نباید نماز مستحبی خوانده شود مگر آنچه استثنا شده است که در وقت آنها می­توان نماز نافله خواند، مثل هشت رکعتی که قبل از زوال خورشید و بعد زوال خورشید خوانده می­شود. مثل دو رکعت که خواندن آن بعد از طلوع فجر جایز است و نیز تمام نماز شب و نماز وتر. البته منظور این است که وقتی نماز شب را قبل از طلوع فجر شروع کرده ای و شش یا چهار رکعت آن را

خوانده­ای و بقیه نماز شب و وتر با وقت نماز صبح تداخل کرده، در این صورت می­توانی قبل از نماز صبح آن­ها را بخوانی.

امام کاظم علیه السلام فرمود: هرگاه شخصی کاری را انجام می­دهد، باید تا یک سال آن را ادامه بدهد، سپس اگر خواست به کار دیگری بپردازد؛ زیرا شب قدر - که آنچه خداوند می‌خواهد مقدّر می‌کند - در آن یک سال وجود دارد. - . فقه الرضا: 22 -

**[ترجمه]

بیان

و قبلها أی قبل الفریضة أو قبل الزوال و التأنیث باعتبار المضاف إلیه أو بتأویل الساعة فیکون المراد به جواز التقدیم کما دلت علیه بعض الأخبار و حملها الشیخ علی الضرورة و مال الشهید إلی جوازه مطلقا و سیأتی القول فیه إن شاء الله تعالی و یدل علی جواز إیقاع نافلة الغداة بعد الفجر الثانی کما هو المشهور أیضا و سنوضح جمیع ذلک إن شاء الله تعالی.

و أما إیقاع النافلة فی وقت الفریضة⁽³⁾

ففیه مقامات الأول إیقاع النوافل فی وقت الفرائض و لا ریب فی جواز إیقاع الرواتب فی أوقاتها المقررة قبل وقت الفضیلة المختص بالفریضة کنافلة الظهر فی القدمین و العصر فی الأربعة و أما إیقاعها بعد مضی تلک الأوقات قبل الفریضة ففیه إشکال و الأکثر علی عدم الجواز و الأخبار مختلفة و الأحوط تقدیم الفریضة و إن أمکن الجمع بینهما بحمل النهی علی الکراهة المصطلحة فی العبادات و الأظهر جواز تقدیمها للمأموم مع انتظار الإمام.

الثانی إیقاع غیر الرواتب فی أوقات الفرائض و المشهور عدم الجواز و أسنده فی المعتبر إلی علمائنا و ذهب جماعة منهم الشهیدان و ابن الجنید إلی الجواز و لا یخلو من قوة للأخبار الکثیرة الدالة بعمومها علی جواز إیقاعها فی کل وقت و ظهور أکثر أخبار المنع فی الرواتب و قد وردت فی الروایات نوافل کثیرة بین العشاءین و بعد الجمعة و إن کان طریق بعضها لا یخلو من ضعف و الأحوط تقدیم الفریضة لا سیما بعد دخول وقت الفضیلة و خروج وقت الراتبة و لا یبعد جوازها مع انتظار الإمام

هنا أیضا.

الثالث الإتیان بقضاء النوافل الراتبة قبل الفریضة و المشهور فیه أیضا عدم الجواز و ذهب الشهیدان و ابن الجنید إلی الجواز و لا یخلو من قوة و الأحوط تقدیم الفریضة کما عرفت.

الرابع جواز التنفل لمن علیه فائتة و الأکثر علی المنع و ذهب الشهیدان و الصدوق و ابن الجنید إلی الجواز و لا یخلو من قوة لا سیما مع انتظار المأموم للإمام أو الإمام اجتماع المأمومین و سیأتی بعض القول فی المقامات کلها إن شاء الله.

**[ترجمه]«و قبلها»، یعنی قبل از نماز واجب یا قبل از زوال و ضمیر مونث، به اعتبار مضاف الیه آمده است، یا به تاویل «الساعة» می­باشد. پس منظور از آن این است که در این موارد می­توان قبل از نماز واجب، نافله های ذکر شده را خواند؛ همان طور که برخی روایات هم به این نکته دلالت دارند. شیخ این روایت را بر ضرورت حمل کرده است. شهید به جواز مطلق این کار متمایل است. ان شاءالله بزودی نظرات مختلف در این باره خواهد آمد. روایت بر جواز خواندن نافله نماز صبح بعد از طلوع فجر دوم، همان طور که نظر مشهور هم چنین است؛ دلالت دارد. به زودی تمام این موارد را توضیح خواهیم داد.

خواندن نماز نافله در وقت نماز واجب، چند نکته دارد:

اول: خواندن نماز نافله در وقت نماز واجب. شکی نیست که می­توان نافله نمازهای یومیه را در وقتی که برای آن مشخص شده و قبل از وقتی که خواندن نماز واجب در آن فضلیت دارد، خواند. مانند خواندن نافله ظهر وقتی که سایه دو قدم شود و نافله عصر وقتی سایه چهار قدم شود، ولی خواندن نافله بعد از اوقاتی که ذکر شد و قبل از نماز واجب، جای بحث دارد. نظر اکثر فقها این است که این کار جایز نیست. روایات وارده در این باره مختلفند. احتیاط این است که اول نماز واجب خوانده شود. هر چند می­توان بین روایات جمع کرد و گفت: اخباری که از این کار نهی کرده اند بر کراهت مصطلح در عبادات حمل شود. نظر ظاهرتر این است، در صورتی که مامومین منتظر امام باشند، می­توانند قبل از نماز واجب، نافله اش را بخوانند.

دوم: خواندن نمازهای نافله غیر یومیه در وقت نمازهای واجب. نظر مشهور جایز نبودن این کار است. در کتاب المعتبر، این نظر را به علمای ما نسبت داده است. گروهی از علما مثل شهیدین و ابن جنید قائل به جواز این کار هستند، که نظر ضعیفی نیست؛ چرا که اخبار زیادی وجود دارد که از عمومیت آنها می­توان جواز خواندن نمازهای نافله غیر یومیه را در هر زمانی - از جمله وقت نماز واجب - به دست آورد؛ همچنین اخباری که این کار را جایز نمی­دانند، در نوافل یومیه ظهور دارند. در روایات، نافله های زیادی بین نماز مغرب و نماز عشا و بعد از نماز جمعه وارد شده است، هر چند سند برخی از این روایات ضیعیف است. احتیاط این است که نماز واجب قبل از نماز نافله خوانده شود بخصوص وقتی که خواندن نماز واجب در آن وقت فضیلت دارد و زمان نافله یومیه گذشته است. همچنین اگر مأموم منتظر امام باشد، بعید نیست بتوان گفت خواندن نماز نافله غیر یومیه قبل از نماز واجب جایز است .

سوم: خواندن قضای نافله های یومیه قبل از نماز واجب، باز به نظر مشهور فقها این کار جایز نیست. به نظر شهیدین و ابن جنید این کار جایز است، که نظر ضعیفی نیست، ولی همان طور که ذکر شد، احتیاط این است که اول، نماز واجب خوانده شود.

چهارم: آیا خواندن نماز نافله بر کسی که نماز واجبی از او قضا شده است، جایز است؟ نظر اکثر علما این است که این کار جایز نیست. به نظر شهیدین و شیخ صدوق و ابن جنید این کار جایز است. نظر دومی، نظر ضعیفی نیست؛ مخصوصا اگر ماموم منتظر امام باشد یا اینکه امام منتظر باشد که مامومین جمع شوند. به زودی

برخی نظرات را در این باره خواهیم آورد. انشاء الله

**[ترجمه]

«3»

الذِّکْرَی، رَوَی زُرَارَةُ فِی الصَّحِیحِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا دَخَلَ وَقْتُ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ فَلَا صَلَاةَ حَتَّی یُبْدَأَ بِالْمَکْتُوبَةِ قَالَ فَقَدِمْتُ الْکُوفَةَ فَأَخْبَرْتُ الْحَکَمَ بْنَ عُتَیْبَةَ وَ أَصْحَابَهُ فَقَبِلُوا ذَلِکَ مِنِّی فَلَمَّا کَانَ فِی الْقَابِلِ لَقِیتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَحَدَّثَنِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَرَّسَ فِی بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَ قَالَ مَنْ یَکْلَؤُنَا فَقَالَ بِلَالٌ أَنَا فَنَامَ بِلَالٌ وَ نَامُوا حَتَّی طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَقَالَ صلی الله علیه و آله یَا بِلَالُ مَا أَرْقَدَکَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَخَذَ بِنَفْسِیَ الَّذِی أَخَذَ بِأَنْفَاسِکُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قُومُوا فَتَحَوَّلُوا عَنْ مَکَانِکُمُ الَّذِی أَصَابَکُمْ فِیهِ الْغَفْلَةُ وَ قَالَ یَا بِلَالُ أَذِّنْ فَأَذَّنَ فَصَلَّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّی بِهِمُ الصُّبْحَ ثُمَّ قَالَ مَنْ نَسِیَ شَیْئاً مِنَ الصَّلَاةِ فَلْیُصَلِّهَا إِذَا ذَکَرَهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی‌⁽¹⁾قَالَ زُرَارَةُ فَحَمَلْتُ الْحَدِیثَ إِلَی الْحَکَمِ وَ أَصْحَابِهِ فَقَالَ نَقَضْتَ حَدِیثَکَ الْأَوَّلَ فَقَدِمْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ الْقَوْمُ فَقَالَ یَا زُرَارَةُ أَ لَا أَخْبَرْتَهُمْ أَنَّهُ قَدْ فَاتَ الْوَقْتَانِ جَمِیعاً وَ أَنَّ ذَلِکَ کَانَ قَضَاءً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الذکری: زراره خبر صحیحی از امام باقر علیه السلام روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر زمان که وقت نماز واجب شد، هیچ نمازی نباید خوانده شود. گفت: به کوفه رسیدم و این روایت را به حکم ابن عتیبه و یارانش گفتم، آنها این روایت را از من قبول کردند.

سال بعد، امام باقر علیه السلام را دیدم به من فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله از خیبر بیرون رفت و در راه به استراحت آخر شب پرداخت و فرمود: چه کسی نگهبانی می­کند؟ بلال گفت: من نگهبانی می­کنم. بلال به خواب رفت و همگی خوابیدند تا اینکه خورشید طلوع کرد. ناگهان حضرت بیدار شد و فرمود؛ بلال! چه چیز تو را به خواب برد؟ بلال گفت: ای رسول الله، آنچه که نفس شما را گرفت، نفس مرا هم گرفت. حضرت فرمود: از جایگاهی که غفلت برایتان عارض شد برخیزید و به بلال گفت؛ اذان بگو. آن گاه نافله نماز صبح را خواند و سپس با آنها نماز صبح را قضا کرد. و بعد فرمود: هر کس نمازی را فراموش کند و بعد به یادش بیاید، هر وقت که یادش آمد بخواند، چون خداوند می­فرماید: «و أَقِمْ الصلوه لذکری»، - . طه/ 14 - {به یاد من نماز برپا دار.} زراره گفته است: این حدیث را نیز به حکم و یارانش روایت کردم. آنها گفتند: حدیث اول را نقض کردی؛ بنابراین این قضیه را به امام باقر علیه السلام گفتم. حضرت فرمود: ای زراره! به آنها نگفتی که وقت نماز نافله و واجب هر دو گذشته بود و نماز نافله، قضایی بود که مخصوص پیامبر صلی الله و آله و سلم است؟ - . الذکری: 134 -

**[ترجمه]

بیان

عرس بالتشدید أی نزل فی آخر اللیل للاستراحة و هذا المکان

اشتهر بالمعرس و هو بقرب المدینة و یکلؤنا بالهمز أی یحرسنا من العدو أو من فوت الصلاة أو الأعم و لفظة ما فی ما أرقدک استفهامیة و ربما یتوهم کونها للتعجب أی ما أکثر رقودک و نومک أخذ بنفسی المناسب لهذا المقام سکون الفاء کما قال الله تعالی اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنامِها⁽¹⁾لکن یأبی عنه جمعه ثانیا علی الأنفاس فإنه جمع النفس بالتحریک و جمع النفس بالسکون الأنفس و النفوس فالمراد بالنفس الصوت و یکون انقطاع الصوت کنایة عن النوم و فی القاموس النفس بالتحریک واحد الأنفاس و السعة و الفسحة فی الأمر و الجرعة و الری و الطویل من الکلام انتهی.

و بعد إیراد هذه الروایة قال الشهید رحمة الله و رضوانه علیه فی هذا الخبر فوائد منها استحباب أن یکون للقوم حافظ إذا ناموا صیانة لهم عن هجوم ما یخاف منه.

و منها أن الله تعالی أنام نبیه لتعلیم أمته و لئلا یعیر بعض الأمة بذلک و لم أقف علی راد لهذا الخبر لتوهم القدح فی العصمة.

و منها أن العبد ینبغی أن یتفأل بالمکان و الزمان بحسب ما یصیبه فیها من خیر أو غیره و لهذا تحول النبی صلی الله علیه و آله إلی مکان آخر.

و منها استحباب الأذان للفائتة کما یستحب للحاضرة و قد روی العامة عن أبی قتادة و جماعة من الصحابة فی هذه الصورة أن النبی صلی الله علیه و آله أمر بلالا فأذن فصلی رکعتی الفجر و أمره فأقام فصلی صلاة الفجر.

و منها استحباب قضاء السنن.

و منها جواز فعلها لمن علیه قضاء⁽²⁾

و إن کان قد منع منه أکثر المتأخرین.

و منها شرعیة الجماعة فی القضاء کالأداء.

و منها وجوب قضاء الفائتة کفعله و وجوب التأسی به و لقوله فلیصلها.

و منها أن وقت قضائها ذکرها.

و منها أن المراد بالآیة ذلک.

و منها الإشارة إلی المواسعة فی القضاء لقول الباقر علیه السلام أ لا أخبرتهم أنه قد فات الوقتان.

ثم قال و قد روی أیضا فی الصحیح ما یدل علی عدم جواز النافلة لمن علیه فریضة و الشیخ جمع بینهما بالحمل علی انتظار الجماعة و ابن بابویه عمل بمضمون الخبر و أمر بقضاء النافلة ثم الفریضة و فی المختلف اختار المنع و أشار بعض الأصحاب إلی أن الخبر المروی عن النبی صلی الله علیه و آله من المنسوخ إذ النسخ جائز فی السنة انتهی.

و أقول حمل الشیخ بعید عن هذا الخبر إذ أمر النبی صلی الله علیه و آله أصحابه بقضاء النافلة یدل علی اجتماعهم فلا انتظار و کذا النسخ أیضا لا یجری فیه و الأوجه ما أومأنا إلیه بالحمل علی استحباب التأخیر و الله یعلم.

**[ترجمه]«عرّس» با تشدید به معنای توقف برای استراحت در آخر شب است. این مکان که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در آن توقف کرد، به «معرّس» مشهور شده و نزدیک مدینه است. «یکلؤنا» با همزه، یعنی نگهبانی کند که دشمن به ما نزند یا نمازمان قضا نشود یا هر دو معنا منظور است. لفظ «ما» در عبارت «ما ارقدک» مای استفهامی است. چه بسا توهم شود که مای تعجب باشد، یعنی «ما اکثر رقودک و نومک»،{یعنی خواب و چرت زدنت چقدر زیاد است.} «اخذ بنفسی» ساکن بودن «فای نفس» مناسب این روایت است مثل آیه: «اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا - . زمر/ 42 - »،{خدا روح مردم را هنگام مرگشان به تمامی بازمی‌ستاند، و [نیز] روحی را که در [موقع] خوابش نمرده است [قبض می‌کند].} ولی در این صورت که فای «النفس» سکون دارد، نمی­تواند دوباره به صورت «الأنفاس» جمع بسته شود، چرا که الأنفاس جمع النفس است در صورتی که با حرکت خوانده شود. جمع النفس در صورتی که فاء ساکن باشد، الأنفس و النفوس می­باشد. منظور از «نفس» صداست و قطع شدن صدا کنایه از به خواب رفتن است. در قاموس آمده است: نفس در صورتی که با حرکت خوانده شود، مفرد انفاس است. و نیز نفس به معنای فراخی، زمان زیاد در انجام کاری، جرعه، سیرابی و نیز سخن طولانی است، پایان سخن.

بعد از ذکر این روایت، شهید رحمه الله گفته است: نکاتی از روایت برداشت می­شود:

**[ترجمه]

تتمیم

اعلم أنه یستفاد من الخبر أمور أخر و هی استحباب التعریس و استحباب کون المؤذن غیر الإمام و استحباب تقدیم الأذان علی النافلة و المنع من النافلة بعد دخول وقت الفریضة و لزوم الجمع بین الأخبار و رفع التنافی عنها و حسن قبول العذر ممن له عذر مرضی و جواز إظهار الأحکام عند المخالفین مع عدم التقیة.

**[ترجمه]حملی که شیخ کرده است از این روایت بعید است، چرا که وقتی پبامبر به اصحابش گفت، همگی نماز نافله را بخوانند، انتظار معنا ندارد و همچنین نسخ هم در این روایت جایگاهی ندارد. نظر وجیه­تر، چیزی است که بدان اشاره کردیم، یعنی خواندن قضای نماز نافله بعد از قضای نماز واجب، مستحب است. و خدا می­داند.

**[ترجمه]

تنبیه

ربما یتوهم التنافی بین هذا الخبر و بین ما روی أنه صلی الله علیه و آله کان یقول تنام عینی و لا ینام قلبی و ما روی أن نومه صلی الله علیه و آله کان کیقظته و کان یعلم فی النوم ما یعلم فی الیقظة و یمکن الجواب عنه بوجوه الأول أن یکون نومه صلی الله علیه و آله فی سائر الأحوال کالیقظة⁽¹⁾و فی تلک الحالة

أنامه الله تعالی نوما کنوم سائر الناس للمصلحة الثانی أنه صلی الله علیه و آله لم یکن مکلفا بهذا العلم کما أنه لم یکن مکلفا بالعلم بما کان یعلمه من کفر المنافقة و عدم الظفر بالکافرین و أمثال ذلک الثالث أن یقال لعله صلی الله علیه و آله کان مکلفا فی ذلک بترک الصلاة لبعض المصالح و قد مر الکلام فی ذلک‌⁽¹⁾

**[ترجمه]می­توان از روایات نکات دیگری هم برداشت نمود: مستحب است آخر شب برای استراحت توقف شود. مؤذن کسی غیر از امام باشد. نیز قبل از خواندن نافله اذان گفته شود. نمی­توان بعد از رسیدن وقت نماز واجب، نماز مستحبی خواند؛ چرا که لازمه جمع بین دو روایت همین می­باشد. پذیرفتن عذر کسی که عذری دارد پسندیده است. جایز است نزد مخالفین تقیه نکرد و احکام خود را آشکارا انجام داد.

نکته: روایتی دیگر از پیامبر است که به ظاهر با این روایت سازگار نیست. روایت این است که حضرت می­فرمود: چشمم می­خوابد ولی قلبم نمی­خوابد. یا آنچه روایت شده است که خواب حضرت مثل بیداری است و هر چه در بیداری می­داند در خواب هم می­داند. به چند صورت می­توان تعارض این دو روایت را برطرف کرد:

اول، خواب حضرت در سایر احوال مثل بیداری است. و در آن زمان خدای متعال به خاطر مصلحت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را مثل سایر افراد به خواب برد. دوم، حضرت مکلف به این علم نیست، همان طور که به علم از کفر منافقین و عدم پیروزی بر دشمنان و امثال این موارد مکلّف نبود. سوم، شاید گفته شود در آن زمان مکلف بود نمازش را به خاطر برخی مصالح ترک کند! که در این باره قبلا حرف زدیم.

**[ترجمه]

«4»

غِیَاثُ سُلْطَانِ الْوَرَی، لِلسَّیِّدِ ابْنِ طَاوُسٍ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ عَلَیْهِ دَیْنٌ مِنْ صَلَاةٍ قَامَ یَقْضِیهِ فَخَافَ أَنْ یُدْرِکَهُ الصُّبْحُ وَ لَمْ یُصَلِّ صَلَاةَ لَیْلَتِهِ تِلْکَ قَالَ علیه السلام یُؤَخِّرُ الْقَضَاءَ وَ یُصَلِّی صَلَاةَ لَیْلَتِهِ تِلْکَ.

**[ترجمه]غیاث سلطان الوری: زراره گفته است: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: نماز- واجب - فردی قضا شده است، از خواب بر می­خیزد که قضای آن را بخواند، ولی می­ترسد اگر قضای نماز را بخواند وقت نماز شب بگذرد. حضرت فرمود: اول نماز شب را بخواند و سپس نماز قضا شده را بجا آورد.

**[ترجمه]

«5»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَتَمَّ صَلَاةَ الْفَرِیضَةِ بِصَلَاةِ النَّافِلَةِ وَ أَتَمَّ صِیَامَ الْفَرِیضَةِ بِصِیَامِ النَّافِلَةِ الْخَبَرَ⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ أَبِی بَکْرٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَ تَدْرِی لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ وُضِعَ التَّطَوُّعُ قُلْتُ مَا أَدْرِی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ إِنَّهُ تَطَوُّعٌ لَکُمْ وَ نَافِلَةٌ لِلْأَنْبِیَاءِ وَ تَدْرِی لِمَ وُضِعَ التَّطَوُّعُ قُلْتُ لَا أَدْرِی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ لِأَنَّهُ إِنْ کَانَ فِی الْفَرِیضَةِ نُقْصَانٌ فَصُبَّتِ النَّافِلَةُ⁽³⁾

عَلَی الْفَرِیضَةِ حَتَّی تَتِمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]العلل: امام علی علیه السلام فرمود: خداوند نماز واجب را با نماز نافله و روزه واجب را با روزه مستحبی کامل نمود... ادامه روایت - . علل الشرایع 1: 270 - .

و نیز العلل: ابوبکر گفته است: امام باقر علیه السلام به من فرمود: می­دانی چرا اعمال مستحبی تشریع شده است؟ گفتم: نمی دانم فدایت شوم، حضرت فرمود: انجام اعمال مستحبی برای شما واجب نیست، ولی انبیا باید انجام دهند و به این علت تشریع شده که نقصی را که در واجبات وجود دارد جبران و کامل کند؛ چرا که خدا به پیامبرش گفته است: «وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّکَ - . اسراء/ 79 - »،{و پاسی از شب را زنده بدار، تا برای تو [به منزله] نافله‌ای باشد.}

**[ترجمه]

بیان

و نافلة للأنبیاء أی فریضة زائدة علیهم کما سیأتی فی تفسیر الآیة فصبت النافلة بالصاد المهملة و الباء الموحدة أی أفرغت کنایة عن کثرة النافلة و فی بعض النسخ بالضاد المعجمة علی بناء المعلوم من الضب بمعنی اللصوق و الأول أصوب.

**[ترجمه]«و نافله للانبیاء»، یعنی اعمال اضافه ای که بر پیامبران واجب شده است؛ همان طور که در تفسیر این آیه خواهد آمد. «فصبّت النافلة» یعنی خالی شد و کنایه از زیادی نافله­هاست. در برخی از نسخه ها ضاد آمده و با صیغه معلوم از صیغه «الضب» به کار رفته است و معنایش چسبیدن است. اولی صحیح­تر است.

**[ترجمه]

«6»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ الْعَبْدَ لَتُرْفَعُ لَهُ مِنْ صَلَاتِهِ نِصْفُهَا أَوْ ثُلُثُهَا أَوْ رُبُعُهَا أَوْ خُمُسُهَا وَ مَا یُرْفَعُ لَهُ إِلَّا مَا أَقْبَلَ عَلَیْهِ مِنْهَا بِقَلْبِهِ وَ إِنَّمَا أَمَرْنَا بِالنَّوَافِلِ لِیَتِمَّ لَهُمْ بِهَا مَا نَقَصُوا مِنَ الْفَرِیضَةِ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّمَا جُعِلَتِ النَّافِلَةُ لِیَتِمَّ بِهَا مَا یَفْسُدُ مِنَ الْفَرِیضَةِ⁽²⁾.

**[ترجمه]العلل: امام صادق علیه السلام فرمود: آن مقدار از نماز بنده بالا می­رود که با حضور قلب خوانده شود که ممکن است نصف یا یک سوم یا یک چهارم یا یک پنجمش باشد و به این دلیل در کنار نمازهای واجب، به نماز مستحبی هم امر شدیم تا نقص نماز واجب به وسیله نماز مستحبی جبران شود - . علل الشرایع 2: 18 - .

و نیز العلل: امام باقر علیه السلام فرمود: نافله ها به این دلیل تشریع شده اند که نقص موجود در فرائض را جبران کنند.

**[ترجمه]

«7»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ أَبِی بَکْرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: یَا بَا بَکْرٍ تَدْرِی لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ وُضِعَ عَلَیْکُمُ التَّطَوُّعُ وَ هُوَ تَطَوُّعٌ لَکُمْ وَ هُوَ نَافِلَةٌ لِلْأَنْبِیَاءِ إِنَّهُ رُبَّمَا قُبِلَ مِنَ الصَّلَاةِ نِصْفُهَا وَ ثُلُثُهَا وَ رُبُعُهَا وَ إِنَّمَا یُقْبَلُ مِنْهَا مَا أَقْبَلْتَ عَلَیْهَا بِقَلْبِکَ فَزِیدَتِ النَّافِلَةُ عَلَیْهَا حَتَّی تَتِمَّ بِهَا⁽³⁾.

**[ترجمه]المحاسن: ابوبکر نقل کرده است: امام باقر علیه السلام به من فرمود: ای ابابکر، می­دانی چرا اعمال مستحبی که انجام آنها برای شما واجب نیست، ولی انبیا باید انجام دهند، تشریع شده است؟ به این دلیل که فقط آن مقدار از نمازی که با حضور قلب خوانده شود قبول می­شود که ممکن است نصف یا یک سوم یا یک چهارم آن باشد؛ بنابراین نماز نافله به اینها اضافه شده تا ثواب نماز واجب را کامل کند - . المحاسن:316 - .

**[ترجمه]

«8»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: لَا تُصَلِّ مِنَ النَّافِلَةِ شَیْئاً وَقْتَ الْفَرِیضَةِ فَإِنَّهُ لَا تُقْضَی نَافِلَةٌ فِی وَقْتِ فَرِیضَةٍ فَإِذَا دَخَلَ وَقْتُ الْفَرِیضَةِ فَابْدَأْ بِالْفَرِیضَةِ.

وَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّمَا جُعِلَتِ الْقَدَمَانِ وَ الْأَرْبَعُ وَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ وَقْتاً لِمَکَانِ النَّافِلَةِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]السرائر: امام باقر علیه السلام فرمود: در وقت نمازهای واجب، نماز مستحبی نخوان، چرا که نباید قضای نماز نافله­ای در وقت نماز واجب، خوانده شود؛ بنابراین به محض اینکه وقت نماز واجب رسید، اول نماز واجب را بخوان.

امام باقر علیه السلام فرمود: وقتی اندازه سایه دو یا چهار قدم یا دو ذراع یا چهار ذراع باشد، وقت نماز نافله است. - . السرائر: 472 -

**[ترجمه]

بیان

یدل علی ما أومأنا إلیه من أن المراد بوقت الفریضة الوقت المختص

بفضل الفریضة و الظاهر من النوافل الرواتب إلا أن یقال لا یجوز غیرها بطریق أولی و فیه نظر⁽¹⁾.

**[ترجمه]این روایت به نکته­ای که قبلا گفتیم اشاره دارد، یعنی منظور از وقت نماز واجب، وقتی است که خواندن نماز واجب درآن فضیلت دارد. ظاهرا منظور از نافله هایی که نمی­توان در این وقت خواند، نافله نمازهای یومیه است؛ مگر اینکه گفته شود: اگر نتوان در این وقت مخصوص، نافله نماز یومیه را خواند؛ به طریق اولی نمی­توان نافله غیر یومیه خواند. البته این استدلال جای بحث دارد. - . علل الشرایع 1: 251 -

**[ترجمه]

«9»

الْعِلَلُ، وَ الْعُیُونُ، عَنِ ابْنِ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام فِیمَا رَوَاهُ عَنْهُ مِنَ الْعِلَلِ: فَإِنْ قَالَ لِمَ جُعِلَ صَلَاةُ السُّنَّةِ أَرْبَعاً وَ ثَلَاثِینَ رَکْعَةً قِیلَ لِأَنَّ الْفَرِیضَةَ سَبْعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً فَجُعِلَتِ السُّنَّةُ مِثْلَیِ الْفَرِیضَةِ کَمَالًا لِلْفَرِیضَةِ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَ صَلَاةُ السُّنَّةِ فِی أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَ لَمْ یُجْعَلْ فِی وَقْتٍ وَاحِدٍ قِیلَ لِأَنَّ أَفْضَلَ الْأَوْقَاتِ ثَلَاثَةٌ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ الْغُرُوبِ وَ بِالْأَسْحَارِ فَأَحَبَّ أَنْ یُصَلَّی لَهُ فِی هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ لِأَنَّهُ إِذَا فُرِّقَتِ السُّنَّةُ فِی أَوْقَاتٍ شَتَّی کَانَ أَدَاؤُهَا أَیْسَرَ وَ أَخَفَّ مِنْ أَنْ تُجْمَعَ کُلُّهَا فِی وَقْتٍ وَاحِدٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]العلل و العیون: در آنچه که فضل بن شاذان در مورد علل احکام از امام رضا علیه السلام نقل کرده است، آمده است: اگر گفته شود: چرا نمازهای نافله یومیه سی و چهار رکعتند؟ گفته می­شود: زیرا نمازهای واجب هفده رکعتند و نماز نافله دو برابر آنها شده تا آنها را کاملشان کنند .

اگر گفته شود: چرا نماز های مستحبی در اوقات مختلف پراکنده شده اند و در یک وقت خوانده نمی­شوند؟ گفته می­شود: چرا که بهترین اوقات شبانه روز، هنگام ظهر، بعد از غروب و سحرگاهان است، بنابراین بهتر است در این وقت ­های سه­گانه برای او نماز خوانده شود؛ چرا که اگر نماز­هایی مستحبی در وقتهای مختلف خوانده شوند، آسانتر از آن است در یک وقت خوانده شود. - . عیون الاخبار 2: 111 -

**[ترجمه]

بیان

لأنه إذا فرقت لما ظهر مما سبق أن هذه الأوقات لفضلها أنسب من سائر الأوقات للنافلة فکان یمکن أن یجعل الجمیع فی وقت واحد منها فتمم التعلیل بأن التفریق کان أخف و أیسر فلذا فرقها علیها.

**[ترجمه]«لانّه اذا فرقت» از آنچه قبلا گفته شد، اوقات ذکر شده به خاطر فضلیتشان برای خواندن نمازهای نافله، از سایر اوقات مناسب­تر هستند. می­توان همه نمازهای نافله را در یک زمان هم خواند. علتی که برای مختلف شدن اوقات ذکر شده، مؤید همین مطلب است؛ چرا که علت این است، خواندن آنها در اوقات مختلف آسانتر است.

**[ترجمه]

«10»

إِعْلَامُ الْوَرَی، نَقْلًا مِنْ نَوَادِرِ الحِکْمَةِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَائِذٍ الْأَحْمَسِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ نَسِیتُ فَقُلْتُ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ علیه السلام أَجَلْ وَ اللَّهِ أَنَا وَلَدُهُ وَ مَا نَحْنُ بِذِی قَرَابَةٍ مَنْ أَتَی اللَّهَ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ الْمَفْرُوضَاتِ لَمْ یُسْأَلْ عَمَّا سِوَی ذَلِکَ فَاکْتَفَیْتُ بِذَلِکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]اعلام الوری: عائذ الاحمسی گفته است: نزد امام صادق علیه السلام رفتم و می­خواستم درباره نماز شب از ایشان بپرسم که فراموش کردم. گفتم: سلام بر تو ای فرزند رسول الله. حضرت فرمود: درست گفتی، من فرزند او هستم نه فقط خویشاوندش. هر کس نماز های واجب پنجگانه را بخواند، از اعمال دیگرش بازخواست نمی­شود. وقتی حضرت این سخن را گفت دیگر سؤالی نپرسیدم - . اعلام الوری: 268 - .

**[ترجمه]

«11»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَجُلٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ

یَسْأَلُ اللَّهُ عَمَّا سِوَی الْفَرِیضَةِ قَالَ لَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]العلل: امام صادق علیه السلام فرمود: فردی گفت: ای رسول الله، آیا خداوند به غیر از واجبات باز خواست می­کند؟ حضرت فرمود: نه - . علل الشرایع 2: 148 - .

**[ترجمه]

«12»

نَهْجُ الْبَلَاغَةِ⁽²⁾، وَ مِشْکَاةُ الْأَنْوَارِ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهَا عَلَی النَّوَافِلِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ فَاقْتَصِرُوا بِهَا عَلَی الْفَرَائِضِ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . نهج البلاغه: حکمت 312 - و مشکوه الانوار: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: دل­ها حالت نشاط و کسالت دارند، پس هرگاه که نشاط داشتید، به مستحبات نیز بپردازید و هر گاه که کسل بودید، تنها به واجب اکتفا کنید - . مشکاه الانوار: 256 - .

**[ترجمه]

«13»

النهج، [نهج البلاغة] قَالَ علیه السلام: لَا قُرْبَةَ لِلنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ قَالَ علیه السلام: قَلِیلٌ تَدُومُ عَلَیْهِ أَرْجَی مِنْ کَثِیرٍ مَمْلُولٍ‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ علیه السلام: إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرَائِضِ فَارْفُضُوهَا⁽⁶⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هرگاه مستحبّات به واجبات زیان رساند، - آن مستحبات - سبب نزدیکی به خدا نمی‌گردند. - . نهج البلاغه: حکمت 39 -

و نیز نهج البلاغه: فرمود: عبادت کمی که مداوم باشد، از عبادتی که زیاد باشد و موجب ملالت گردد بهتر است - . نهج البلاغه: حکمت 278 - .

و نیز فرمود: هرگاه اعمال مستحبی به اعمال واجب ضرر رساند، آنها را ترک کنید. - . نهج البلاغه: حکمت 279 -

**[ترجمه]

بیان

مملول أی یحصل الملال منه یقال مللت الشی‌ء بالکسر و مللت منه أیضا إذا سئمته ذکره الجوهری و الحاصل أن العبادة القلیلة تداوم علیها من النوافل خیر من عبادة کثیرة تأتی بها أیاما ثم تملها و تترکها إذا أضرت النوافل أی بأن تؤخرها عن أوقات فضلها أو توجب الکسل عنها و عدم إقبال القلب علیها و ربما یستدل به و بسابقه علی عدم جواز النافلة لمن علیه الفریضة.

**[ترجمه]«مملول»، یعنی ملال از آن حاصل شود. وقتی گفته می­شود: «مللت الشئ و مللت منه» که هر دو با کسر خوانده می­شوند، وقتی است که از چیزی به ستوه آمده­ای. این را جوهری گفته است.

بنابراین معنای حدیث این می­شود: عبادت اندکی که همراهش نافله مدام هم باشد، از عبادت زیادی که چند وقت انجام می­دهی و سپس از آن خسته می­شوی و ­ترکش می­کنی، بهتر است. «اذا اضرّت النوافل» انجام آنها سبب شود که واجبات در اوقاتی که فضیلت دارد خوانده نشود یا خسته شود و واجبات را نیک و با میل و اشتیاق انجام ندهد. شاید بتوان با استدلال به این دو حدیث گفت: کسی که عمل واجبی برگردن دارد، جایز نیست عمل مستحبی را انجام دهد.

**[ترجمه]

«14»

النهج، [نهج البلاغة] وَ أَعْلَامُ الدِّینِ،: فِیمَا کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی حَارِثٍ الْهَمْدَانِیِّ وَ أَطِعِ اللَّهَ فِی جُمَلِ‌⁽⁷⁾

أُمُورِکَ فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ فَاضِلَةٌ عَلَی مَا سِوَاهَا وَ خَادِعْ نَفْسَکَ فِی الْعِبَادَةِ وَ ارْفُقْ بِهَا وَ لَا تَقْهَرْهَا وَ خُذْ عَفْوَهَا وَ نَشَاطَهَا إِلَّا مَا کَانَ مَکْتُوباً عَلَیْهَا مِنَ الْفَرِیضَةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وَ تَعَاهُدِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا وَ إِیَّاکَ أَنْ یَنْزِلَ بِکَ

الْمَوْتُ وَ أَنْتَ آبِقٌ مِنْ رَبِّکَ فِی طَلَبِ الدُّنْیَا الْخَبَرَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج البلاغه و اعلام الدین: در بخشی از نامه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به حارث همدانی آمده است: در همه کارهایت خدا را اطاعت کن که اطاعت خدا از همه چیز برتر است. نفس خودت را در واداشتن به عبادت فریب ده. با آن مدارا کن و به زور و اکراه بر چیزی مجبورش نساز. در وقت فراغت و نشاط به کارش گیر، جز در آنچه که بر تو واجب است، و باید آن را قضا کنی و در وقت خاص خودش بجا آوری. بپرهیز از آنکه مرگ تو فرا رسد، در حالی که از پروردگارت گریزان و در دنیاپرستی غرق باشی... ادامه روایت.

**[ترجمه]

إیضاح

فی جمل أمورک أی جمیعها و خادع نفسک أی حملها ما ثقل علیها من الطاعات بلطف و مداراة من غیر عنف حتی تتابعک و توافقک علیها و خذ عفوک أی ما فضل من أوقاتها عن ضروریاتها لتکون ناشطة فیها و لا تکلفها فوق طاقتها و ما یشق علیها فتمل و تضجر قال الجوهری عفو المال ما یفضل عن النفقة.

**[ترجمه]«جمل امورک»، یعنی تمام کارهایت «خادع نفسک» یعنی عبادت­هایی که برایش سنگین است را با مدارا انجام ده و با زور و اکراه بر چیزی مجبورش نساز تا در انجام آن با تو همسخن شود. «خذ عفوک»، یعنی وقتی که خالی است و کار ضروری ندارد تا در انجام آن با نشاط باشد و عبادتی که فراتر از حد توانش است و انجام آن دشوار می­باشد بر او تحمیل نکن، چرا که موجب ملالتش خواهد شد. جوهری گفته است: «عفو المال» یعنی مالی که زیادی از نفقه باشد.

**[ترجمه]

«15»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: قَالَ اللَّهُ تَعَالَی مَا تَحَبَّبَ إِلَیَّ عَبْدِی بِشَیْ‌ءٍ أَحَبَّ إِلَیَّ مِمَّا افْتَرَضْتُهُ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَیَتَحَبَّبُ إِلَیَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّی أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ کُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِی یُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِی یَنْطِقُ بِهِ وَ یَدَهُ الَّتِی یَبْطِشُ بِهَا وَ رِجْلَهُ الَّتِی یَمْشِی بِهَا إِذَا دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَ إِذَا سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ وَ مَا تَرَدَّدْتُ فِی شَیْ‌ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ کَتَرَدُّدِی فِی مَوْتِ الْمُؤْمِنِ یَکْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَنَا أَکْرَهُ مَسَاءَتَهُ‌⁽²⁾.

تحقیق هذا الخبر یحتمل وجوها الأول أنه لکثرة تخلقه بأخلاق ربه و وفور حبه لجناب قدسه تخلی عن شهوته و إرادته و لا ینظر إلی ما یحبه سبحانه و لا یبطش إلا إلی ما یوصله إلی قربه تعالی و هکذا.

الثانی أن یکون المراد أنه تعالی أحب إلیه من سمعه و بصره و لسانه و یده و یبذل هذه الأعضاء الشریفة فیما یوجب رضاه فالمراد بکونه سمعه أنه فی حبه و إکرامه بمنزلة سمعه بل أعز منه لأنه یبذل سمعه فی رضاه و کذا البواقی.

الثالث أن یکون المعنی کنت نور سمعه و بصره و قوة یده و رجله و لسانه.

و الحاصل أنه لما استعمل نور بصره فیما یرضی ربه أعطاه بمقتضی وعده

سبحانه لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ‌⁽¹⁾نورا من أنواره به یمیز بین الحق و الباطل و به یعرف المؤمن و المنافق کما قال الله تعالی إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ‌⁽²⁾وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْمُؤْمِنُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ.

و کذا لما بذل قوته فی طاعته أعطاه قوة فوق طاقة البشر کَمَا قَالَ مَوْلَانَا الْأَطْهَرُ: مَا قَلَعْتُ بَابَ خَیْبَرَ بِقُوَّةٍ جِسْمَانِیَّةٍ بَلْ بِقُوَّةٍ رَبَّانِیَّةٍ و هکذا.

الرابع أنه لما خرج عن سلطان الهوی و آثر علی جمیع مراداته و شهواته رضی المولی صار الرب تبارک و تعالی متصرفا فی نفسه و بدنه مدبرا لقلبه و عقله و جوارحه فبه یسمع و به یبصر و به ینطق و به یمشی و به یبطش کما ورد فی تأویل قوله تعالی وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ‌⁽³⁾و هذا معنی دقیق لا یفهمه إلا العارفون و لیس المراد به المعنی الذی باح به المبتدعون فإنه الکفر الصریح و الشرک القبیح.

و لقد أطنبنا الکلام فی ذلک فی کتاب الإیمان و الکفر و بعض کتبنا الفارسیة و اکتفینا هنا بإشارات خفیة ینتفع بها أرباب الفطن الذکیة و أما قوله سبحانه ما ترددت فی شی‌ء فقد مضی شرحه فی کتاب الجنائز و غیره.

**[ترجمه]المحاسن: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است که خدا می­فرماید: بنده من با چیزی دوست داشتنی­تر از واجبات نمی­تواند به من اظهار دوستی کند. با نوافل به سوی محبت من می­آید تا اینکه من نیز او را دوست بدارم. هنگامی که او را دوست بدارم گوش او می­شوم که با آن بشنود و چشم او می­شوم که با آن ببیند. زبان او می­شوم که با آن سخن گوید و دست او می­شوم که با آن حمله می­کند و پای او می­شوم که با آن راه می­رود. هنگامی که به درگاه من دعا کند اجابت می­کنم و اگر از من درخواست کند به او می­دهم. در انجام هیچ کاری که به دست من است مثل مرگ مؤمن متحیر نمی­مانم، چرا که او نمی­خواهد بمیرد و من نمی­خواهم او را غمگین ببینم - . المحاسن: 291 - !

تحقیق: این روایت را به چند صورت می­توان معنا کرد: اول به خاطر اینکه مؤمن زیاد به اخلاق پروردگارش آراسته می­شود و بیش از حد دوستدار ذات حق می­شود. از شهوت و اراده خود خالی می­شود و فقط به آنچه که خدا دوست دارد می­نگرد و فقط در راهی قدم بر می­دارد که به قرب الهی می­رسد و این چنین.

دوم: مؤمن ذات حق تعالی را بیش از چشم و گوش و زبان و دستش دوست می­دارد و این اعضا را در جایی به کار می­گیرد که رضایت خدا را در پی دارد؛ بنابراین منظور اینکه خدا گوش بنده می­شود این است که بنده خدا را به منزله گوش و چشم خودش، بلکه بیشتر از اینها دوست دارد؛ چرا که بنده گوشش را در راه رضای او به کار گرفته است و بقیه هم چنین است.

سوم: معنا چنین باشد: نور چشم و گوش او و قوت دست و پا و زبانش می­شوم .

نتیجه اینکه اگر بنده نور دیدگانش را در راه رضای خدا به کار گیرد، خدا طبق وعده ای که داده است: «لَئِن شَکَرْتُمْ لأَزِیدَنَّکُمْ - . ابراهیم / 7 - »،{اگر واقعاً سپاسگزاری کنید، [نعمت] شما را افزون خواهم کرد.} نوری از انوار الهی اش به او می­دهد که با آن نور، حق و باطل را از هم تشخیص دهد و با این نور، مؤمن و منافق را از هم تشخیص دهد و این آیاتی از آیات خداست: «إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَاتٍ لِّلْمُتَوَسِّمِینَ» - . حجر/ 75 - ،{ به یقین، در این [کیفر] برای هوشیاران عبرتهاست.} پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: مؤمن با نور خدا می­نگرد.

و همین طور اگر قوتش را در راه طاعت خدا به کار گیرد، خدا نیروی بالاتر از نیروی بشر به او می­دهد؛ همچنان که مولای مان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: با نیروی ربانی در خیبر را برکندم نه با نیروی جسمانی. و این چنین.

چهارم: وقتی بنده از تحت سلطنت هوای نفس خارج گردد و رضای خدا را بر تمام آرزوها و شهوت­هایش ترجیح دهد، خدا در روح و بدن او تصرف می­کند و تدبیرگر قلب و عقل و اعضایش می­شود و با خدا می­شنود، می­بیند، راه می­رود و حمله می­کند؛ همچنان که این برداشت در تأویل آیه: «وَمَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَن یَشَاء اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ»، - . انسان/ 3 و تکویر/ 29 - {تا خدا، پروردگار جهانیان نخواهد، [شما نیز] نخواهید خواست.} آمده است. این معنای ظریفی است که فقط عارفان درک می­کنند و منظور این آیه، برداشت بدعت کاران - قائلین به جبر- نیست؛ چرا که آن کفر صریح و شرک قبیح است.

ما در کتاب ایمان و کفر و برخی کتابهای فارسی، مفصل در این باره بحث کردیم و در اینجا فقط گذرا اشاره کردیم که افراد تیزفهم از آن بهره برند. و اما سخن خداوند: «ما ترددت فی شیء» در کتاب جنازه­ها و جاهای دیگر شرح داده شده است .

**[ترجمه]

«16»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ الْحُصَیْنِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَخْلَدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَشِیرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْقَزْوِینِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ لِأَیِّ عِلَّةٍ تُصَلَّی الرَّکْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ مِنْ قُعُودٍ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَ سَبْعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً فَأَضَافَ إِلَیْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِثْلَیْهَا فَصَارَتْ إِحْدَی وَ خَمْسِینَ رَکْعَةً فَتُعَدَّانِ هَاتَانِ الرَّکْعَتَانِ مِنْ جُلُوسٍ بِرَکْعَةٍ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]العلل: عبدالله قزوینی گفته است: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: چرا نماز نافله عشا نشسته خوانده می­شود؟ حضرت فرمود: خداوند هفده رکعت نماز واجب نمود. پیامبر هم دو برابر آن به اینها افزود که جمعا پنجاه و یک رکعت شد. پس دو رکعت نماز نشسته نافله عشا، یک رکعت حساب می­شود - . علل الشرایع 2: 19 - .

**[ترجمه]

«17»

الْبَصَائِرُ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عِیسَی عَنْ مَرْوَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی الْحَنَّاطِ قَالَ خَرَجْتُ أَنَا وَ جَمِیلُ بْنُ دَرَّاجٍ وَ عَائِذٌ الْأَحْمَسِیُّ حَاجِّینَ قَالَ: وَ کَانَ یَقُولُ عَائِذٌ لَنَا إِنَّ لِی حَاجَةً إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْهَا قَالَ فَدَخَلْنَا عَلَیْهِ فَلَمَّا جَلَسْنَا قَالَ لَنَا مُبْتَدِئاً مَنْ أَتَی اللَّهَ بِمَا افْتَرَضَ عَلَیْهِ لَمْ یَسْأَلْهُ عَمَّا سِوَی ذَلِکَ قَالَ فَغَمَزَنَا عَائِذٌ فَلَمَّا قُمْنَا قُلْنَا مَا حَاجَتُکَ قَالَ الَّذِی سَمِعْنَا مِنْهُ إِنِّی رَجُلٌ لَا أُطِیقُ الْقِیَامَ بِاللَّیْلِ فَخِفْتُ أَنْ أَکُونَ مَأْثُوماً مَأْخُوذاً بِهِ فَأَهْلِکَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]البصائر: حسین بن موسی حناط روایت کرده است که من و جمیل بن درّاج و عائذ الاحمسی می­رفتیم، عائذ به ما می­گفت: سؤالی دارم که وقتی امام صادق علیه السلام بیاید از او می­پرسم. حضرت نزد ما آمد و بی آنکه سؤالی از حضرت پرسیده شود، حضرت فرمود: هرکس فقط اعمال واجب را انجام دهد، از دیگر کارهایش بازخواست نمی­شود. حسین بن حناط گفته است: عائذ به ما چشمک زد. وقتی بلند شدیم گفتیم: چه سؤالی داشتی؟ گفت: همان چیزی که از حضرت شنیدید، من نمی­توانم شب بلند شوم - و نماز شب بخوانم - می­ترسیدم به همین خاطر باز خواست گردم و هلاک شوم - . بصائر الدرجات: 239 - .

**[ترجمه]

بیان

بما افترض علیه أی فی القرآن فی الیوم و اللیلة أی الصلوات الخمس أو مطلق الواجبات و یکون الغرض عدم المؤاخذة علی ترک النوافل بأن یکون الراوی مع علمه بکونها نافلة مندوبة احتمل ترتب العقاب علی ترکها⁽²⁾

اللّهمّ الا أن یکون ترکه لاجل التهاون فیصدق علیه الرغبة عن سنته صلی الله علیه و آله ، کأن یکون فارغا من المشاغل، و یکفیه النوم فی اوائل اللیل، بحیث یستیقظ مرارا أولا تأخذه النوم و هو مع ذلک لا یقوم للصلاة، بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ وَ لَوْ أَلْقی مَعاذِیرَهُ.

و هو بعید.

**[ترجمه]«بما افترض علیه»، یعنی قرآن خواندن در روز و شب؛ یعنی نمازهای پنجگانه یا همه واجبات. منظور حدیث این است که به خاطر ترک مستحبات مواخذه­ای نخواهد بود؛ چرا که آن فرد با اینکه می­دانسته نافله مستحب است، احتمال می­داده است به خاطر ترک آن مواخذه شود. البته بعید است روای با آگاهی از نافله مستحبی بودن، احتمال مؤاخذه بر ترک آن را بدهد.

**[ترجمه]

«18»

الْمَحَاسِنُ‌⁽³⁾، عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنِ

الثُّمَالِیِّ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام إِذَا سَافَرَ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ رَکِبَ رَاحِلَتَهُ وَ بَقِیَ مَوَالِیهِ یَتَنَفَّلُونَ فَیَقِفُ یَنْتَظِرُهُمْ فَقِیلَ لَهُ أَ لَا تَنْهَاهُمْ فَقَالَ إِنِّی أَکْرَهُ أَنْ أَنْهَی عَبْداً إِذَا صَلَّی وَ السُّنَّةُ أَحَبُّ إِلَیَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]المحاسن: ثمالی گفته است: امام سجاد علیه السلام وقتی می­خواست به سفر رود، دو رکعت نماز می­خواند، سپس سوار مرکب می­شد و منتظر بقیه همراهان می­ماند که نمازهای نافله­شان را بخوانند. گفته شد: چرا بقیه را از این کار باز نمی­داری؟- نمی­گویی که نماز مستحبی در سفر نخوانند - فرمود: میل ندارم بنده­ای را از خواندن نماز باز دارم و مستحبات نزد من محبوب­تر است. - . المحاسن: 223 -

**[ترجمه]

بیان

یحتمل أن یکون المراد⁽²⁾

و لکنه یعذب علی ترک السنة، و هم قد ترکوا بذلک سنة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فالنار أولی لهم.

ابتداء السفر فالرکعتان هما المستحبتان عند الخروج من البیت أو فی الطریق فالرکعتان هما المندوبتان لوداع المنزل و علی التقدیرین فإن کان الموالی یفعلون ذلک بقصد کونها سنة علی الخصوص فعدم نهیه علیه السلام عنه و قوله أحب إلی محمولان علی التقیة و إلا فالأحبیة لکون فعلهم موهما لذلک لما قد مر أن الصلاة خیر موضوع.

**[ترجمه]احتمالا منظور ابتدای سفر باشد و منظور از نماز در این روایت، دو رکعت نماز مستحبی باشد که هنگام خروج از منزل یا در راه برای وداع با منزل خوانده می­شود؛ در هر دو صورت، اگر دوستداران حضرت آنها را با قصد نافله مخصوص به جا می­آوردند؛ بنابراین نهی نکردن از خواندن این نماز و اینکه حضرت فرمود: «نزد من محبوب­تر است»، حمل بر تقیه می­شود و گرنه محبوبیت عمل، به خاطر این است که کار آنها تصور آن را ایجاد می­کند؛ چرا قبلا گفتیم که نماز بهترین عمل است.

**[ترجمه]

«19»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو الْخَثْعَمِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنِّی أُصَلِّی الزَّوَالَ سِتَّةً⁽³⁾

وَ أُصَلِّی بِاللَّیْلِ سِتَّ عَشْرَةَ رَکْعَةً فَقَالَ إِذَنْ تُخَالِفَ رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یُصَلِّی الزَّوَالَ ثَمَانَ رَکَعَاتٍ وَ صَلَاةَ اللَّیْلِ ثَمَانَ رَکَعَاتٍ فَقُلْتُ قَدْ أَعْرِفُ أَنَّ هَذَا هَکَذَا

وَ لَکِنِّی أَقْضِی لِلْأَیَّامِ الْخَالِیَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]المحاسن: سلیمان بن خالد گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: من در هنگام ظهر شش - . شاید نظرش این بوده که شانزده رکعت می­خواند. - رکعت و در شب شانزده رکعت نماز - مستحبی - می­خوانم. حضرت فرمود: در این صورت مثل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عمل نکردی؛ چرا که حضرت هشت رکعت هنگام ظهر و [هشت رکعت نماز شب] می­خواند. گفتم: می­دانم باید این گونه خوانده شود ولی من در روزهایی که وقت دارم قضای بقیه را می­خوانم. - . المحاسن: 223 -

**[ترجمه]

«20»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّرَّادِ قَالَ: سَأَلَ أَبُو کَهْمَشٍ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ یُصَلِّی الرَّجُلُ نَوَافِلَهُ فِی مَوْضِعٍ أَوْ یُفَرِّقُهَا فَقَالَ لَا بَلْ هَاهُنَا وَ هَاهُنَا فَإِنَّهَا تَشْهَدُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

قال الصدوق رحمه الله یعنی أن بقاع الأرض تشهد له‌⁽²⁾.

**[ترجمه]العلل: عبدالله بن علی زرّاد روایت کرده است: ابوکهمش از امام صادق علیه السلام پرسید: نمازگزار نافله ها را در یک محل بجای آورد یا در جاهای مختلف بخواند؟ امام فرمود: خیر - در یک محل بجای نیاورد - بلکه پخش کند، اینجا و آنجا؛ زیرا جایگاه نماز، در قیامت به نفع او گواهی می­دهد که آنجا نماز خوانده است.

شیخ صدوق - رحمه الله - گفته است: منظور روایت این است که قطعه­های زمین به نفع او شهادت می­دهند. - . علل الشرایع 2 : 32 -

**[ترجمه]

«21»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی نَافِلَةً وَ هُوَ جَالِسٌ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ کَیْفَ یَحْتَسِبُ صَلَاتَهُ قَالَ رَکْعَتَیْنِ بِرَکْعَةٍ⁽³⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی بن جعفر گفته است: از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم: آیا فرد بدون اینکه بیمار باشد می­­تواند نماز نافله را نشسته بخواند؟ و این رکعت ها چگونه حساب می­شود؟ حضرت فرمود: دو رکعت آن یک رکعت حساب می­شود - . قرب الاسناد: 126 - .

**[ترجمه]

بیان

الخبر یدل علی حکمین الأول جواز الإتیان بالنافلة جالسا مع القدرة علی القیام و هو المشهور بین الأصحاب قال فی المعتبر هو إطباق العلماء و ادعی فی المنتهی أنه لا یعرف فیه خلافا و کأنهما لم یعتدا بخلاف ابن إدریس حیث منع من الجلوس فی النافلة فی غیر الوتیرة اختیارا و الأخبار الکثیرة المعتبرة حجة علیه.

الثانی أنه مع القدرة علی القیام یستحب أن یحسب رکعتین برکعة و إنما قلنا یستحب لأنه ورد فی بعض الروایات جواز الاکتفاء بالعدد و مقتضی الجمع الحمل علی الاستحباب.

قَالَ فِی الذِّکْرَی رَوَی الْأَصْحَابُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ‌⁽⁴⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ یَکْسَلُ أَوْ یَضْعُفُ فَیُصَلِّی التَّطَوُّعَ جَالِساً قَالَ یُضَعِّفُ رَکْعَتَیْنِ بِرَکْعَةٍ.

وَ رَوَی سَدِیرٌ⁽¹⁾

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: مَا أُصَلِّی النَّوَافِلَ إِلَّا قَاعِداً مُنْذُ حَمَلْتُ هَذَا اللَّحْمَ.

وَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ⁽²⁾

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّنْ صَلَّی جَالِساً مِنْ غَیْرِ عُذْرٍ أَ تَکُونُ صَلَاتُهُ رَکْعَتَانِ بِرَکْعَةٍ فَقَالَ هِیَ تَامَّةٌ لَکُمْ.

و قد تضمنت الأخبار الأول احتساب الرکعتین برکعة فتحمل علی الاستحباب و هذا علی الجواز انتهی.

**[ترجمه]دو حکم از روایت می­توان استنباط کرد: اول، می­توان نماز نافله را نشسته خواند حتی در صورتی که قادر باشیم ایستاده بخوانیم. این نظر مشهور علماست. در کتاب المعتبر گفته شده است: این اجماع علماست و در کتاب المنتهی ادعا کرده است نظر مخالفی در این باره پیدا نکرده است. گویی آنان از نظر ابن ادریس خبر ندارند که در حالت عادی، نشسته خواندن نماز نافله به غیر از نماز وتیره را جایز نمی­داند. روایات زیادی وجود دارد که نظر مشهور را تایید و نظر ابن ادریس را رد می­کند.

دوم: مستحب است در صوتی که فرد قادر است نماز را ایستاده بخواند ولی نشسته می­خواند، دو رکعت آن را یک رکعت حساب کند. به این دلیل گفتیم مستحب است؛ چرا که در برخی روایات آمده است که هر تعداد بخواند، همان تعداد حساب می­شود و حکم به استحباب، مقضی جمع بین این دو روایات است.

در کتاب ذکری گفته است: محمد بن مسلم گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: فردی به خاطر ضعف یا کسالت نماز مستحبی را نشسته می­خواند، حضرت فرمود: دو رکعت آن، یک رکعت حساب می­شود - .در التهذیب، 1، : 182 هم این روایت آمده است. - .

امام باقر علیه السلام فرمود: از زمانی که تنومند شده­ام، نماز نافله را نشسته می­خوانم. - . الکافی 3: 410 -

ابوبصیر گفته است: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: آیا کسی که عذری ندارد، ولی نماز نافله را نشسته می­خواند؛ دو رکعت آن یک رکعت حساب می­شود؟ حضرت فرمود: آن برای شما تمام است - . التهذیب 1: 184 - .

در روایات قبلی، دو رکعت، یک رکعت محسوب می­شد، بنابراین این کار را بر استحباب حمل کردیم، ولی این روایت، نشسته خواندن نوافل را جایز می­داند - بی آنکه دو رکعت یک رکعت حساب شود - پایان سخن.

**[ترجمه]

و أقول

الظاهر أنه حمل قوله لکم إلی أنه خطاب لمطلق الشیعة و یحتمل أن یکون خطابا لأشباه أبی بصیر من العمیان و الزمنی و المشایخ فلا یدل علی العموم لکن ما فهموه أظهر و قال الشیخ فی المبسوط یجوز أن تصلی النوافل جالسا مع القدرة علی القیام و قد روی أنه یصلی بدل رکعة برکعتین و روی أنه رکعة برکعة و هما جمیعا جائزان انتهی.

و فی جواز الاستلقاء و الاضطجاع فیها اختیارا قولان أقربهما العدم و اختار العلامة فی بعض کتبه الجواز حتی اکتفی بإجراء القراءة و الأذکار علی القلب دون اللسان و استحب تضعیف العدد فی الحالة التی صلی فیها علی حسب مرتبتها من القیام فکما یحسب الجالس رکعتین برکعة یحسب المضطجع بالأیمن أربعا برکعة و بالأیسر ثمانا و المستلقی ستة عشر و لا دلیل علی شی‌ء من ذلک.

**[ترجمه]ظاهرا خطاب در «لکم» مختص شیعه است و احتمال دارد منظور امثال ابابصیر یعنی نابینایان، مفلوج­ها و سالمندان باشد؛ بنابراین بر عموم دلالت نمی­کند، ولی آنچه برداشت کرده­اند ظاهرتر است - یعنی حکم عام است -. شیخ در کتاب مبسوط گفته است: جایز است نماز نافله را نشسته خواند، هر چند قادر باشیم ایستاده بخوانیم؛ چرا که در روایت آمده است: حضرت به جای یک رکعت نماز ایستاده، دو رکعت نماز نشسته یا به جای یک رکعت نماز ایستاده، یک رکعت نماز نشسته خوانده است و هر دو جایز است، پایان سخن.

در اینکه آیا می­توان در حالت عادی، خوابیده، چه به پهلو و چه به پشت، نماز مستحبی را خواند یا نه؟ دو نظر است. نظر درست­تر این است که این کار جایز نیست. علامه در برخی کتاب­هایش گفته که این کار جایز است. حتی به نظر وی می­توان قرائت و ذکر را از دل گذراند و با زبان قرائت نکرد. در این حالت، به نسبت فاصله­ای که از ایستاده خواندن نماز دارد، عدد نماز کم می­شود؛ مثلا همچنان که وقتی نشسته می­خواند، دو رکعت، یک رکعت حساب می­شود؛ وقتی به پهلوی راست خوابیده، چهار رکعت، یک رکعت حساب می­شود؛ و وقتی به پهلوی چپ بخوابد، هشت رکعت، یک رکعت و وقتی بر پشت بخوابد، هر شانزده رکعت، یک رکعت حساب می­شود. دلیلی بر هیچ یک از این موارد وجود ندارد.

**[ترجمه]

«22»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ الْوَاسِطِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: صَلَاةُ النَّوَافِلِ قُرْبَانُ کُلِّ مُؤْمِنٍ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: نماز نافله، وسیله تقرّب هر مؤمنی به خداست - . ثواب الاعمال: 27 - .

**[ترجمه]

«23»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، بِالسَّنَدِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَنْسَی مَا عَلَیْهِ مِنَ النَّافِلَةِ وَ هُوَ یُرِیدُ أَنْ یَقْضِیَ کَیْفَ یَقْضِی

قَالَ یَقْضِی حَتَّی یَرَی أَنَّهُ قَدْ زَادَ عَلَی مَا عَلَیْهِ وَ أَتَمَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی بن جعفر گفته است: از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم: فردی می­خواهد نمازهای نافله ای که از او قضا شده را بخواند ولی فراموش کرده چقدر قضا شده است، چطور قضا کند؟ فرمود: بیشتر از آن مقداری که فکر می­کند از او قضا شده را می­خواند - . قرب الاسناد: 117 - .

**[ترجمه]

بیان

المشهور بین الأصحاب أنه یقضی حتی یغلب علی ظنه الوفاء و قاسوا الفریضة علیها بالطریق الأولی و یمکن حمل الرؤیة هنا علی الظن کما أنه فی خبر آخر⁽²⁾

اقضها، قال: لا احصیها، قال: توخ، راجع الکافی ج 3 ص 451، التهذیب ج 1 ص 126 و تراه فی علل الشرائع ج 2 ص 50 و 51.

و فی آخر فیمن لا یدری ما هو من کثرتها قال فلیصل حتی لا یدری کم صلی من کثرتها فیکون قد قضی بقدر علمه من ذلک‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]نظر مشهور علمای ما این است که وی آن مقدار می­خواند که ظن غالب حاصل کند که تمام نمازی که از او قضا شده را خوانده است و نمازهای واجب را به طریق اولی با این ملاک قیاس کرده­اند. ممکن است این روایت را به ظن - نزدیک به علم - حمل کرد، همان طور که در روایات دیگر - . الکافی 3: 451، التهذیب 1 :126، 127 - با تعبیرات متفاوت مثلا تحرّ - تلاش کن - و توخّ - قصد کن - به این نکته اشاره شده است. در روایتی دیگر آمده، کسی که به خاطر کثرت نماز قضا شده، تعداد آن را نمی­داند، آن قدر نماز بخواند که از کثرث آن نداند چقدر نماز خوانده است، تا با اندازه علمش به نماز قضا شده، برابر باشد. - . التهذیب 1: 136 -

**[ترجمه]

«24»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فِی حَدِیثٍ: افْصِلْ بَیْنَ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ نَوَافِلِکَ بِالتَّسْلِیمِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]السرائر: امام باقر علیه السلام فرمود: بین هر دو رکعت از نمازهای نافله، با تشهد و سلام فاصله بینداز - . السرائر: 471 - .

**[ترجمه]

«25»

کِتَابُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَیْحٍ، عَنْ حُمَیْدِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام کَانَ یَقُولُ إِنِّی أُحِبُّ أَنْ أَدُومَ عَلَی الْعَمَلِ إِذَا عَوَّدْتُهُ نَفْسِی وَ إِنْ فَاتَنِی مِنَ اللَّیْلِ قَضَیْتُهُ بِالنَّهَارِ وَ إِنْ فَاتَنِی بِالنَّهَارِ قَضَیْتُهُ بِاللَّیْلِ وَ إِنَّ أَحَبَّ الْأَعْمَالِ إِلَی اللَّهِ مَا دِیمَ عَلَیْهَا فَإِنَّ الْأَعْمَالَ تُعْرَضُ کُلَّ خَمِیسٍ وَ کُلَّ رَأْسِ شَهْرٍ وَ أَعْمَالَ السَّنَةِ تُعْرَضُ فِی النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَإِذَا عَوَّدْتَ نَفْسَکَ عَمَلًا فَدُمْ عَلَیْهِ سَنَةً.

**[ترجمه]کتاب جعفر بن محمد شریح: امام باقر علیه السّلام فرمود: من دوست دارم هر عمل صالحی را که انجام می­دهم، آن‌قدر در آن مداومت داشته باشم تا روحم به آن عادت کند؛ از این رو اگر به دلایلی عملی را در شب انجام ندادم، در روز قضا می­کنم و اگر در روز انجام نداده باشم، در شب انجام می­دهم تا نفسم به آن عادت کند. برترین عمل نزد خداوند متعال عملی است که بر آن مداومت شود. زیرا اعمال در هر پنج‌شنبه و در اول ماه عرضه می­شود و اعمال یک سال، در نیمه شعبان عرضه می­گردد. پس اگر می­خواهی نفست به عملی عادت کند، یک سال بر آن مداومت کن .

**[ترجمه]

«26»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هُوَ فِی وَقْتِ صَلَاةِ الزَّوَالِ أَ یَقْطَعُهُ بِکَلَامٍ

قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ‌⁽¹⁾

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَلْتَفِتُ فِی صَلَاتِهِ هَلْ یَقْطَعُ ذَلِکَ صَلَاتَهُ قَالَ إِذَا کَانَتِ الْفَرِیضَةُ وَ الْتَفَتَ إِلَی خَلْفِهِ فَقَدْ قَطَعَ صَلَاتَهُ فَیُعِیدُ مَا صَلَّی وَ لَا یَعْتَدُّ بِهِ وَ إِنْ کَانَتْ نَافِلَةً لَمْ یَقْطَعْ ذَلِکَ صَلَاتَهُ وَ لَکِنْ لَا یَعُودُ⁽²⁾

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُرِیدُ أَنْ یَقْرَأَ مِائَةَ آیَةٍ أَوْ أَکْثَرَ فِی نَافِلَةٍ فَیَتَخَوَّفُ أَنْ یَضْعُفَ وَ یَکْسَلَ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَقْرَأَهَا وَ هُوَ جَالِسٌ قَالَ لِیُصَلِّ رَکْعَتَیْنِ بِمَا أَحَبَّ ثُمَّ لْیَنْصَرِفْ فَلْیَقْرَأْ مَا بَقِیَ عَلَیْهِ مِمَّا أَرَادَ قِرَاءَتَهُ فَإِنَّ ذَلِکَ یُجْزِیهِ مَکَانَ قِرَاءَتِهِ وَ هُوَ قَائِمٌ فَإِنْ بَدَا لَهُ أَنْ یَتَکَلَّمَ بَعْدَ التَّسْلِیمِ مِنَ الرَّکْعَتَیْنِ فَلْیَقْرَأْ فَلَا بَأْسَ‌⁽³⁾قَالَ وَ قَالَ أَخِی علیه السلام نَوَافِلُکُمْ صَدَقَاتُکُمْ فَقَدِّمُوهَا أَنَّی شِئْتُمْ‌⁽⁴⁾

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ فِی السَّفَرِ فَیَتْرُکُ النَّافِلَةَ وَ هُوَ مُجْمِعٌ أَنْ یَقْضِیَ إِذَا أَقَامَ هَلْ یُجْزِیهِ تَأْخِیرُ ذَلِکَ قَالَ إِنْ کَانَ ضَعِیفاً لَا یَسْتَطِیعُ الْقَضَاءَ أَجْزَأَهُ ذَلِکَ وَ إِنْ کَانَ قَوِیّاً فَلَا یُؤَخِّرُهُ‌⁽⁵⁾

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی النَّافِلَةَ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یُصَلِّیَ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ لَا یُسَلِّمُ بَیْنَهُنَّ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ یُسَلِّمَ بَیْنَ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: علی بن جعفر گفته است: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: فردی در وقت نماز ظهر است، آیا می­تواند آن را با سخن گفتن قطع کند؟ فرمود: بله، اشکالی ندارد. - . قرب الاسناد: 119 -

باز پرسیدم: اگر فردی در نماز واجب به طرفی روکند، نمازش باطل است؟ فرمود: اگر نماز واجب باشد و به پشت برگردد، باید دوباره بخواند و آن نماز را در نظر نگیرد و اگر نماز نافله باشد، به خاطر آن نباید نمازش را قطع کند، ولی دوباره این کار را نکند. - . قرب الاسناد: 126 -

باز پرسیدم: فردی می­خواهد صد آیه یا بیشتر در نماز نافله بخواند و می­ترسد که ضعف کند یا کسل شود، آیا صحیح است نشسته قرائت کند؟ فرمود: در دو رکعت هر چه دوست دارد بخواند، سپس نماز را تمام کند و بعد از اتمام نماز بقیه قرائت را بخواند که این مثل قرائت او در حالت ایستاده است. حتی اگر بعد سلام نماز حرف بزند و بعد بقیه قرائتش را بخواند، اشکالی ندارد. - . قرب الاسناد: 126و 127 -

امام کاظم علیه السلام فرمود: نافله ها به منزله صدقه هستند، هر چه دوست دارید پیش فرستید. - . قرب الاسناد: 127 -

باز پرسیدم: فردی در سفر است بنابراین نافله را نمی­خواند، ولی تصمیم جدی دارد وقتی در جایی اقامت کرد، قضا کند، می­تواند تا وقتی اقامت نکرده قضا را به تاخیر اندازد؟ حضرت فرمود: اگر ضعیف باشد و نمی­تواند قضا کند این کار جایز است، ولی اگر قوی باشد، قضا را به تاخیر نیندازد. - . قرب الاسناد: 130 -

باز پرسیدم: آیا می­توان چهار رکعت نماز نافله خواند و بین آن تشهد و سلام نگفت؟ فرمود: نه، باید بین هر دو رکعت سلام گفته شود. - . قرب الاسناد: 118 -

**[ترجمه]

توضیح

أ یقطعه أی بعد التسلیم من کل رکعتین لا فی أثناء کل منها فإنه لا خلاف فی إبطال الکلام للنافلة أیضا و قوله و إن کانت نافلة یؤید ما ذهب إلیه بعض الأصحاب من عدم وجوب الاستقبال فی النافلة مطلقا و أما أکثر الأصحاب

القائلون بلزومه فیها لم یفرقوا فی الالتفات المبطل بین الفریضة و النافلة و إن کان القول بالفرق غیر بعید.

قوله لیصل رکعتین یدل علی أن الاختصار فی القراءة قائما أفضل من التطویل مع کون بعضها جالسا إذا قرأ ما أراد بعد الصلاة و أنه لا یضر توسط الکلام بین الصلاة و القراءة فی ذلک فقدموها یدل علی جواز تقدیم النوافل مطلقا کما یدل علیه غیره و حملها فی التهذیب علی الضرورة و المشهور عدم الجواز إلا فیما استثنی تأخیر ذلک أی ترک القضاء.

إلا أن یسلم یدل علی عدم جواز النافلة أزید من رکعتین بسلام إلا ما استثنی و الأخبار المعارضة لذلک أکثرها ضعیفة و الأحوط عدم الإتیان بها و إن کان صلاة الأعرابی فإنها أیضا کذلک کما ستعرف و الحکم بکون جمیع النوافل رکعتین بتشهد و تسلیم ذکره الشیخ فی الخلاف و المبسوط و ابن إدریس و المحقق و جمهور المتأخرین و لا خلاف فی استثناء الوتر و استثنی جماعة صلاة الأعرابی حسب مع ورود صلوات کثیرة فی کتب العبادات کذلک و اشتراک صلاة الأعرابی معها فی ضعف السند و سیأتی الکلام فیها.

**[ترجمه]«أ یقطعه»، یعنی بعد از سلام رکعت دوم، نه بین دو رکعت، نماز را قطع کند؛ همچنین نظر همه علما این است که می­توان نماز نافله را قطع کرد. ادامه حدیث، یعنی «و ان کانت نافله»، نظر برخی علما را مبنی بر اینکه به طور مطلق در نماز نافله لازم نیست به سمت قبله بود، را تایید می­کند، ولی نظر اکثر علما این است که باید نماز نافله به سمت قبله خوانده شود و در چرخیدنی که موجب بطلان نماز است، بین نماز واجب و بین نماز نافله فرقی قائل نشده اند. هر چند به نظر می­آید، فرق قائل شدن بین اینها بعید نباشد.

سخن حضرت «لیصل رکعتین» دلالت می­کند که خواندن سورهای کوتاه به صورت ایستاده در نماز نافله، از خواندن سوره های طولانی که قسمتی از آن بعد از نماز به صورت نشسته خوانده ­شود، بهتر است. اینکه حرف زدن بین نماز و این قرائت جایز است. «فقدموها»، دلالت به این نکته دارد که جایز است به طور مطلق قبل از نماز واجب، نماز نافله خوانده شود؛ همچنان که روایات دیگر هم به این نکته دلالت دارند. شیخ در کتاب تهذیب این روایت را بر ضرورت حمل کرده است. نظر مشهور این است که تاخیر قضا جایز نیست مگر آنچه استثنا شده باشد.

«الا ان یسلم» به این نکته دلالت دارد که نماز نافله باید دو رکعتی خوانده شود مگر آنچه استثنا شده است. سند اکث روایاتی که با این روایت تعارض دارند ضیعف است. احوط این است که دو رکعتی خوانده شود، هر چند نماز اعرابی باشد؛ چرا که آن هم باید دو رکعتی خوانده شود و یک قاعده کلی است که «نماز نافله دو رکعت با تشهد و سلام است» که شیخ در مبسوط و خلاف، ابن ادریس و محقق و اکثر متاخرین متذکر این قاعده شده اند، ولی نماز وتر از این قاعده کلی به اجماع فقها خارج شده است. گروهی از علما فقط نماز اعرابی را از این قاعده استثنا کرده­اند، با اینکه نماز های زیادی در کتب عبادات ذکر شده که چنین - چهار رکعتی - است و مثل سند روایت نماز اعرابی، سند آنها هم ضعیف است. بزودی در این باره توضیح خواهیم داد.

**[ترجمه]

«27»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ قَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا یُصَلِّی الرَّجُلُ نَافِلَةً فِی وَقْتِ فَرِیضَةٍ إِلَّا مِنْ عُذْرٍ وَ لَکِنْ یَقْضِی بَعْدَ ذَلِکَ إِذَا أَمْکَنَهُ الْقَضَاءُ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ‌⁽¹⁾یَعْنِی الَّذِینَ یَقْضُونَ مَا فَاتَهُمْ مِنَ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ وَ مَا فَاتَهُمْ مِنَ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ لَا تَقْضِی النَّافِلَةَ فِی وَقْتِ فَرِیضَةٍ ابْدَأْ بِالْفَرِیضَةِ ثُمَّ صَلِّ مَا بَدَا لَکَ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]الخصال: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: فرد نباید در وقت نماز واجب، نماز نافله بخواند مگر اینکه عذری داشته باشد، ولی بعدا اگر توانست، قضای نافله را بخواند؛ چرا که خدا می­فرماید: «الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ»، - . معارج/ 23 - {همان کسانی که بر نمازشان پایداری می‌کنند.}،یعنی کسانی که نمازی را که در شب قضا شده باشد در روز و اگر نمازی در روز قضا شده باشد، در شب به جا می­آورند. در وقت نماز واجب، قضای نماز نافله نخوان. اول نماز واجب را آغاز کن و سپس هر چه خواستی نماز بخوان. - . الخصال 2: 156 -

**[ترجمه]

«28»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الصَّلَاةِ قَاعِداً أَوْ یَتَوَکَّأُ عَلَی عَصًا أَوْ عَلَی حَائِطٍ فَقَالَ مَا شَأْنُ أَبِیکَ

وَ شَأْنُ هَذَا مَا بَلَغَ أَبُوکَ هَذَا بَعْدُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَعْدَ مَا عَظُمَ أَوْ بَعْدَ مَا ثَقُلَ کَانَ یُصَلِّی وَ هُوَ قَائِمٌ وَ رَفَعَ إِحْدَی رِجْلَیْهِ حَتَّی أَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی طه ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ وَ هُوَ قَاعِدٌ وَ هُوَ عَلَی نِصْفِ صَلَاةِ الْقَائِمِ وَ لَا بَأْسَ بِالتَّوَکِّی عَلَی عَصًا وَ الِاتِّکَاءِ عَلَی الْحَائِطِ قَالَ وَ لَکِنْ یَقْرَأُ وَ هُوَ قَاعِدٌ فَإِذَا بَقِیَتْ آیَاتٌ قَامَ فَقَرَأَهُنَّ ثُمَّ رَکَعَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: عبدالله بن بکیر گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: می­توان نماز را نشسته یا با تکیه بر عصا و دیوار خواند؟ حضرت فرمود: پدر تو کجا و این حرف­ها کجا! پدرت هنوز به این مرحله نرسیده است! چرا که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلّم بعد از این که سنش زیاد شد - یا بعد از این که سنگین شد - ایستاده نماز می­خواند و یک پایش را بلند می­کرد تا اینکه خدا به ایشان فرمود: «طه ما أنزلنا علیک القرآن لتشقی»، {ای پیامبر، ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خود را به رنج افکنی.}

سپس حضرت فرمود: اگر نصف نماز به صورت ایستاده خوانده شود، می­توان بقیه نماز را نشسته خواند و یا در حال نماز بر دیوار یا عصا تکیه داد، ولی قرائت را نشسته ­بخواند و چند آیه که باقی بماند، بر­خیزد و آنها را ­بخواند سپس رکوع ­کند - . قرب الاسناد:104 - .

**[ترجمه]

بیان

یدل علی أنه علم بنور الإمامة أن السؤال کان لوالده فلذا تعرض له و لعله کان تحمل ما هو أشق فی الصلاة مطلوبا و القیام علی إحدی الرجلین فیها جائزا فنسخا و أما القراءة جالسا و إبقاء شی‌ء من القراءة لیقرأها قائما ثم یرکع عن قراءة فمما ذکر الأصحاب استحبابه و دلت علیه الأخبار

**[ترجمه]این روایت دلالت دارد که حضرت با نور امامت می­دانست که این سؤال وی در باره پدرش است و به این خاطر به موضوع پدرش اشاره کرد و شاید نمازی که در آن مشقت بیشتر باشد مطلوب بوده و با یک پا ایستادن در نماز نیز جایز بوده که نسخ شده است. اما این که نشسته قرائت کند و چند آیه را باقی گذارد تا ایستاده قرائت کند و رکوعش بعد از قرائت باشد، از جمله مستحباتی است که علما گفته­اند و روایات هم دلالت به آن دارند .

**[ترجمه]

«29»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ وَ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ کُلِّهِمْ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی تَبُوکَ وَ کَانَ یُصَلِّی عَلَی رَاحِلَتِهِ صَلَاةَ اللَّیْلِ حَیْثُمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ وَ یُومِئُ إِیمَاءً⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوْتَرَ عَلَی رَاحِلَتِهِ فِی غَزَاةِ تَبُوکَ.

قَالَ: وَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یُوتِرُ عَلَی رَاحِلَتِهِ‌⁽³⁾إِذَا جَدَّ بِهِ السَّیْرُ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وقتی به غزوه تبوک می­رفت، روی مرکب خود به هر طرف که می­رفت، نماز شب می­خواند و رکوع و سجود را با اشاره به جا می­آورد. - .

قرب الاسناد: 104 -

و نیز قرب الاسناد: حضرت علی علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در غزوه تبوک بر روی مرکب نماز وتر می­خواند.

گفته است: حضرت علی علیه السلام همواره در سفر، نماز وتر را بر روی مرکب می خواند. - . قرب الاسناد :73 -

**[ترجمه]

«30»

الْعِلَلُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقْرَأُ السَّجْدَةَ وَ هُوَ عَلَی ظَهْرِ دَابَّتِهِ قَالَ یَسْجُدُ حَیْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ فَإِنَ

رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یُصَلِّی عَلَی نَاقَتِهِ وَ هُوَ مُسْتَقْبِلُ الْمَدِینَةِ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

العیاشی عن حماد بن عثمان عنه علیه السلام: مثله‌⁽²⁾

**[ترجمه]العلل: حلبی گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: فردی با اینکه روی مرکب خود است آیه سجده دار را می­خواند، حکمش چیست؟ حضرت فرمود: به هر طرف که می­رود سجده کند، چرا که رسول اکرم بر روی شتر خود که پشت به مدینه بود نماز می­خواند. خدای متعال می­فرماید: - . علل الشرایع 2: 47و48 - « وَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَیْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ[4]»،{ و مشرق و مغرب از آنِ خداست پس به هر سو رو کنید، آنجا روی [به] خداست. آری، خدا گشایشگر داناست.}

در تفسیر عیاشی هم روایتی شبیه این روایت از حماد بن عیسی آمده است. - . تفسیر عیاشی 1: 57 -

**[ترجمه]

بیان

محمول علی النافلة و لا خلاف فی جوازها علی الراحلة و قد مر الکلام فی تلک الأخبار مفصلا فی باب القبلة و باب الاستقرار⁽³⁾.

**[ترجمه]این روایت حمل بر نماز مستحبی می­شود و هیچ نظر مخالفی نیست که جایز است نماز نافله بر روی مرکب خوانده شود. در باره این اخبار به طور مفصل در باب قبله و باب استقرار بحث کردیم.

**[ترجمه]

«31»

مَجَالِسُ ابْنِ الشَّیْخِ، عَنِ ابْنِ بُسْرَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ الْأَنْمَاطِیِّ عَنْ أَبِی صَالِحٍ الْفَرَّاءِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الْفَزَارِیِّ عَنْ سُفْیَانَ الثَّوْرِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِینَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُصَلِّی عَلَی رَاحِلَتِهِ حَیْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مجالس ابن الشیخ: ابن عمر گفته است: پیامبر صلی الله و آله و سلم روی مرکب خود به هر طرف که می­رفت نماز می­خواند - . امالی الطوسی 2: 13 - .

**[ترجمه]

«32»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ مَرِضَ فَتَوَحَّشَ فَتَرَکَ النَّافِلَةَ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّهَا لَیْسَتْ بِفَرِیضَةٍ إِنْ قَضَاهَا فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ إِنْ لَمْ یَفْعَلْ فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْهِ‌⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُرَازِمٍ قَالَ: سَأَلَ إِسْمَاعِیلُ بْنُ جَابِرٍ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ إِنَّ عَلَیَّ نَوَافِلَ کَثِیرَةً فَکَیْفَ أَصْنَعُ فَقَالَ اقْضِهَا فَقَالَ لَهُ إِنَّهَا أَکْثَرُ مِنْ ذَلِکَ قَالَ اقْضِهَا قَالَ لَا أُحْصِیهَا قَالَ تَوَخَّ قَالَ مُرَازِمٌ فَکُنْتُ مَرِضْتُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ لَمْ أُصَلِّ نَافِلَةً فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْکَ قَضَاءٌ إِنَّ الْمَرِیضَ لَیْسَ کَالصَّحِیحِ کُلُّ مَا غُلِبْتَ عَلَیْهِ فَاللَّهُ أَوْلَی بِالْعُذْرِ فِیهِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]العلل: محمد بن مسلم گفته است: به امام باقر علیه السلام گفتم: فردی مریض شد، پس ترسید و نماز نافله اش را ­نخواند؟ حضرت فرمود: خواندن نافله

[4]. بقره/ 115 واجب نیست؛ بنابراین اگر قضایش را بخواند برای او بهتر است و اگر هم نخواند اشکالی ندارد - . علل الشرایع 2: 50 -

و نیز العلل: مزرام گفته است: اسماعیل بن جابر به امام صادق علیه السلام عرض کرد: خدا شایسته ات بدارد، من نافله های زیادی بر گردنم دارم چه کنم؟ حضرت فرمود: قضایشان را بخوان. گفت: بیشتر از آن است که بتوانم قضایش را بخوانم. باز امام فرمود: قضایش را بخوان. گفت: تعداد آن را نمی­دانم. حضرت فرمود: تلاش کن. مزرام گفت: چهار ماه مریض بودم و در این مدت نافله ای نخواندم. حضرت فرمود: قضا بر تو واجب نیست، چرا که حکم شخصی که سخت مریض شده است، مثل فرد سالم نیست و خدا به عذر وی آگاه است.

**[ترجمه]

بیان

قال فی المنتهی یستحب قضاء النوافل المرتبة مع الفوائت و علیه فتوی علمائنا و لو فاتته نوافل کثیرة لا یعلمها صلی إلی أن یغلب علی ظنه الوفاء کالواجب و لو فاتت لمرض لم یتأکد استحباب القضاء⁽¹⁾

«1»

حالة فراغ و نشاط فی اقبال قلب، یتأکد علیه أداء النوافل علی حدّ سائر السنن و الا لکان فی ترکها رغبة عن سنة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و قد قال« من رغب عن سنتی فلیس منی» فلو ترکها متهاونا بها لوجب علیه أن یستغفر اللّه و یتأکد علیه أن یؤدیها قضاء خارج الوقت کما کان حال الأداء.

«2»

حالة شغل و هم سلب نشاطه و فراغه و اقبال قلبه بحیث إذا أطاق نفسه باتیان النوافل کان ثقیلا علیها، فاللازم علیه مصلحة لنفسه أن یترکها، لقوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم« لا تکرهوا الی أنفسکم العبادة فتکونوا کالراکب المنبت الذی لا سفرا قطع و لا ظهرا أبقی» الا أنّه یأتی بها قضاء فی ظرف آخر لیس له شغل و لا هم فی اقبال قلب و نشاط:

و یتأکد علیه القضاء، اذا کان عروض الهم و الشغل له بسوء اختیاره کالاشتغال بما لا ینبغی من مشاغل الدنیا و ادخار زخرفها الدنیة أو اللهو و اللعب و امثاله، و لا یتأکد علیه القضاء إذا کان فی ظرف الأداء مشتغلا بعبادة اخری اهم تفوت وقتها کتمریض إخوانه و الاهتمام فی قضاء حاجة أخیه المؤمن و غیر ذلک من محاب اللّه عزّ و جلّ.

«3»

حال مرض أو اغماء أو غیر ذلک من الموانع التی تمنعه من الإتیان بالنوافل قهرا أو یذهب بنشاطه و اقبال قلبه طبعا، و لما کان عروض ذلک من غلبة اللّه علیه بمشیئته کان القضاء أیضا ساقطا عنه کما فی حال الأداء: و لعلّ اللّه عزّ و جلّ یثیبه أکثر من ثواب النافلة لما قد کتب علی نفسه الرحمة، و سیجی‌ء ما یدلّ علی ذلک فی روایات أهل البیت علیهم السلام.

«4»

حال السفر الذی من اللّه علی عباده بوضع الرکعات المسنونة الداخلة فی الفرض. و هی الاخریان من کل رباعیة فیتبعها نوافلها المسنونة الخارجة عن الفرض بطریق أولی، فلو أراد المکلف أن یأتی بالنوافل حال السفر أداء کان ردا لمنه تعالی و نقضا لما استصلحه من مرافق السفر، و هو قبیح بل حرام لاستلزامه التهاون بجلاله و عزه و استحقارا لمنه، و لما لم یکن لها حال أداء لم یکن لها قضاء بالتبع، و اما نافلة العشاء فسیجی‌ء الکلام فیه.

**[ترجمه]در کتاب المنتهی گفته است: کسی که نماز نافله یومیه او قضا شده است، مستحب است قضای آن را بخواند. نظر علمای شیعه همین است. اگر اندازه آن را نمی­داند، باید مثل نماز واجب به قدری بخواند که ظن نزدیک به علم پیدا کند که همه آن را خوانده است، ولی اگر نماز نافله فردی مریض، قضا شده باشد؛ قضا کردن آن مستحب موکّد نیست. پایان سخن.

**[ترجمه]

«33»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ جُعِلْتُ فِدَاکَ رُبَّمَا فَاتَتْنِی صَلَاةُ اللَّیْلِ الشَّهْرَ وَ الشَّهْرَیْنِ وَ الثَّلَاثَةَ فَأَقْضِیهَا بِالنَّهَارِ أَ یَجُوزُ ذَلِکَ قَالَ قُرَّةُ عَیْنٍ لَکَ وَ اللَّهِ ثَلَاثاً إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ⁽¹⁾الْآیَةَ فَهُوَ قَضَاءُ صَلَاةِ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ وَ قَضَاءُ صَلَاةِ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ وَ هُوَ مِنْ سِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ الْمَکْنُونِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: جمیل گفته است: فردی به امام صادق علیه السلام گفت: نماز شب زیادی در یک یا دو یا سه ماه از من قضا شده که در روز قضای آن را خوانده ام، این کار من صحیح بوده است؟ حضرت فرمود: آن نمازها نور چشمانت باشد، به خدا قسم - سه مرتبه - خدا می­فرماید: «وَهُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ...»، - .

فرقان/ 62 - {و اوست کسی که برای هر کس که بخواهد عبرت گیرد یا بخواهد سپاسگزاری نماید، شب و روز را جانشین یکدیگر گردانید.} و این، یعنی نمازی که در شب قضا شده، در روز و نمازی که در روز قضا شده را در شب بجا آورید و این از اسرار پنهانی آل محمد صلی الله علیه و آله است. - . تفسیر القمی : 472 -

**[ترجمه]

«34»

الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ صَالِحِ بْنِ حَیٍّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ فَأَتَمَّ رُکُوعَهَا وَ سُجُودَهَا ثُمَّ جَلَسَ فَأَثْنَی عَلَی اللَّهِ وَ صَلَّی عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ سَأَلَ اللَّهَ حَاجَتَهُ فَقَدْ طَلَبَ الْخَیْرَ فِی مَظَانِّهِ وَ مَنْ طَلَبَ الْخَیْرَ فِی مَظَانِّهِ لَمْ یَخِبْ‌⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ الرَّبَّ لَیُعَجِّبُ مَلَائِکَتَهُ مِنَ الْعَبْدِ مِنْ عِبَادِهِ یَرَاهُ یَقْضِی النَّافِلَةَ فَیَقُولُ انْظُرُوا إِلَی عَبْدِی یَقْضِی مَا لَمْ أَفْتَرِضْ عَلَیْهِ‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِی سُمَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی رَجُلٍ عَلَیْهِ مِنَ النَّوَافِلِ مَا لَا یَدْرِی کَمْ هُوَ لِکَثْرَتِهِ قَالَ یُصَلِّی

حَتَّی لَا یَدْرِیَ کَمْ صَلَّی مِنْ کَثْرَتِهِ فَیَکُونَ قَدْ قَضَی بِقَدْرِ مَا عَلَیْهِ مِنْ ذَلِکَ قُلْتُ فَإِنَّهُ لَا یَقْدِرُ عَلَی الْقَضَاءِ مِنْ شُغُلِهِ قَالَ إِنْ شُغِلَ فِی مَعِیشَةٍ لَا بُدَّ مِنْهَا أَوْ حَاجَةٍ لِأَخٍ مُؤْمِنٍ فَلَا شَیْ‌ءَ عَلَیْهِ‌⁽¹⁾وَ إِنْ کَانَ شُغُلُهُ لِجَمْعِ الدُّنْیَا فَتَشَاغَلَ بِهَا عَنِ الصَّلَاةِ فَعَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ إِلَّا لَقِیَ اللَّهَ وَ هُوَ مُسْتَخِفٌّ مُتَهَاوِنٌ مُضَیِّعٌ لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله. قُلْتُ فَإِنَّهُ لَا یَقْدِرُ عَلَی الْقَضَاءِ فَهَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَتَصَدَّقَ فَسَکَتَ مَلِیّاً ثُمَّ قَالَ نَعَمْ فَلْیَتَصَدَّقْ بِقَدْرِ طَوْلِهِ وَ أَدْنَی ذَلِکَ مُدٌّ لِکُلِّ مِسْکِینٍ مَکَانَ کُلِّ صَلَاةٍ قُلْتُ وَ کَمِ الصَّلَاةُ الَّتِی یَجِبُ عَلَیْهِ فِیهَا مُدٌّ لِکُلِّ مِسْکِینٍ قَالَ لِکُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ قُلْتُ لَا یَقْدِرُ قَالَ فَمُدٌّ إِذاً لِکُلِّ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ مُدٌّ لِصَلَاةِ النَّهَارِ وَ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس نیک وضو کند سپس دو رکعت نماز بخواند و رکوع و سجود را کامل به جا آورد سپس بنشیند و خدا را ثنا گوید و بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم درود فرستد و از خدا حاجتش را بخواهد، با حسن ظن از خدا طلب خیر کرده است و هرکس با حسن ظن از خدا طلب خیر کند، نا امید نگردد. - . تفسیر القمی: 467 -

نیز کتاب المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: خدا به بنده­ای که قضای نافله اش را می­خواند، در برابر ملائکه فخر می ­کند و می­گوید: به بنده ام بنگرید، چیزی را قضا می­کند که برایش واجب نکردم. - . المحاسن: 52، 53 -

عبدالله بن سنان گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: نماز نافله فردی به قدری زیاد قضا شده که تعداد آن را نمی­داند؟ حضرت فرمود: آن قدر نماز بخواند که از کثرث آن نداند چقدر نماز خوانده است؛ در این صورت به اندازه­ای که بر گردن اوست خوانده است. گفتم: سرش آن قدر مشغول است که نمی­تواند قضایش را بخواند. حضرت فرمود: اگر از روی ناچاری در طلب روزی باشد یا در رفع نیاز برادر مؤمنش باشد، لازم نیست قضایش را بخواند؛ ولی اگر مشغولیتش در طلب دنیا باشد و سبب شود از نمازش بماند، باید قضایش را بخواند و گرنه به عنوان فردی که سنت پیامبر را خوار و سبک شمرده و ضایع کرده است به دیدار خدا خواهد رفت. گفتم: اگر نتواند قضا کند، می­تواند به جای آن صدقه دهد؟ حضرت قدری مکث کرد و سپس فرمود: به اندازه آن صدقه بدهد. کمترین میزان صدقه برای هر نماز باید به اندازه یک مد غذا برای هر فقیر باشد. گفتم: برای چه تعداد نماز باید به اندازه یک مد غذا برای هر فقیر بدهد؟ حضرت فرمود: برای هر دو رکعت نماز شب یا روز. گفتم: نمی­تواند. حضرت فرمود: یک مد برای تمام نمازهای شبانه و یک مد هم برای تمام نمازهای روزانه، هرچند خواندن نماز از صدقه دادن بهتر است. - . المحاسن: 315 -

**[ترجمه]

بیان

هَذَا الْخَبَرُ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْفَقِیهِ‌⁽³⁾بِسَنَدِهِ الصَّحِیحِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ وَ الْکُلَیْنِیُ‌⁽⁴⁾وَ الشَّیْخُ أَیْضاً بِسَنَدَیْهِمَا وَ فِیمَا رَوَوْهُ قَالَ: لِکُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ لِکُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ صَلَاةِ النَّهَارِ فَقُلْتُ لَا یَقْدِرُ فَقَالَ مُدٌّ إِذاً لِکُلِّ أَرْبَعِ رَکَعَاتٍ فَقُلْتُ لَا یَقْدِرُ قَالَ فَمُدٌّ إِذاً لِصَلَاةِ اللَّیْلِ وَ مُدٌّ لِصَلَاةِ النَّهَارِ وَ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ‌⁽⁵⁾.

و قال أکثر الأصحاب یتصدق عن کل رکعتین بمد فإن عجز فعن کل یوم و الصواب العمل بمدلول الروایة کما فعله الشهید ره فی النفلیة و غیرها.

**[ترجمه]این روایت را شیخ صدوق در کتاب فقیه - . الفقیه 2: 359 - به سند صحیح از عبدالله بن سنان و نیز کلینی - . الکافی 3: 454 - و شیخ طوسی هم با همین سند آورده اند. در آنچه که اینها روایت کرده­اند آمده است: «فرمود: برای هر دو رکعت نمازهای شبانه و هر دو رکعت نمازهای روزانه یک مد غذا بدهد. گفتم: نمی­تواند. فرمود: برای هر چهار رکعت یک مد غذا بدهد. گفتم: نمی­تواند. فرمود: یک مد برای نمازهای روزانه و یک مد برای نمازهای شبانه صدقه بدهد، هرچند خواندن نماز از صدقه دادن بهتر است. - . التهذیب 1: 136 -

اکثر علما گفته اند: به جای هر دو رکعت نماز، یک مد غذا به فقیر می­دهد و اگر نتواند، برای نمازهای هر روز یک مد غذا به فقیر می­دهد. صحیح این است که به مدلول خود روایت عمل شود؛ همان گونه که شهید - رحمه الله - در کتاب النفلیه و کتب دیگرش چنین نظری را دارد.

**[ترجمه]

«35»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِ

وَ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: تَخْفِیفُ الْفَرِیضَةِ وَ تَطْوِیلُ النَّافِلَةِ مِنَ الْعِبَادَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: کوتاه خواندن نماز واجب و طولانی خواندن نمازهای نافله از عبادت است. - . المحاسن: 324 -

**[ترجمه]

«36»

الْعَیَّاشِیُّ، قَالَ زُرَارَةُ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ وَ الْمَحْمِلِ سَوَاءٌ قَالَ النَّافِلَةُ کُلُّهَا سَوَاءٌ تُومِی إِیمَاءً أَیْنَمَا تَوَجَّهَتْ دَابَّتُکَ وَ سَفِینَتُکَ وَ الْفَرِیضَةُ تَنْزِلُ لَهَا عَنِ الْمَحْمِلِ إِلَی الْأَرْضِ إِلَّا مِنْ خَوْفٍ فَإِنْ خِفْتَ أَوْمَأْتَ وَ أَمَّا السَّفِینَةُ فَصَلِّ فِیهَا قَائِماً وَ تَوَخَّ الْقِبْلَةَ بِجُهْدِکَ فَإِنَّ نُوحاً قَدْ صَلَّی الْفَرِیضَةَ فِیهَا قَائِماً مُتَوَجِّهاً إِلَی الْقِبْلَةِ وَ هِیَ مُطْبِقَةٌ عَلَیْهِمْ قَالَ قُلْتُ وَ مَا کَانَ عِلْمُهُ بِالْقِبْلَةِ فَیَتَوَجَّهَهَا وَ هِیَ مُطْبِقَةٌ عَلَیْهِمْ قَالَ کَانَ جَبْرَئِیلُ یُقَوِّمُهُ نَحْوَهَا قَالَ قُلْتُ فَأَتَوَجَّهُ نَحْوَهَا فِی کُلِّ تَکْبِیرَةٍ قَالَ أَمَّا فِی النَّافِلَةِ فَلَا إِنَّ مَا

تُکَبِّرُ فِی النَّافِلَةِ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ أَکْثَرُ ثُمَّ قَالَ کُلُّ ذَلِکَ قِبْلَةٌ لِلْمُتَنَفِّلِ إِنَّهُ قَالَ وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ‌⁽²⁾یَعْنِی فِی الْفَرِیضَةِ وَ قَالَ فِی النَّافِلَةِ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِیمٌ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]العیاشی: زراره گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: نماز در کشتی و بر روی محمل یکسان خوانده می­شود؟ حضرت فرمود: در نماز نافله یکسان است. بر روی کشتی یا مرکب باشی، به هر طرف که می­رود، می­­توانی بخوانی؛ ولی در نمازهای واجب باید از مرکب پیاده شده و روی زمین نماز بخوانی مگر اینکه از چیزی بترسی که در این صورت با اشاره، رکوع و سجود به جای می­آوری. ولی در کشتی ایستاده نماز بخوان و سعی کن رو به قبله باشی؛ چرا که نوح نماز واجب را بر روی کشتی و رو به قبله می­خواند، درحالی که قبله بر آنان پوشیده بود. گفتم: وقتی بر آنان پوشیده بود، چطور قبله را تشخیص می­دادند؟ حضرت فرمود: جبرئیل او را به طرف قبله می­کرد. گفتم: در هر تکبیر رو به قبله باشم؟ حضرت فرمود: در نماز نافله نیاز نیست رو به قبله باشی و بیشتر رو به غیر قبله تکبیر می­گویی. به فرموده قرآن، همه جهات، قبله نماز نافله است: «وَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَیْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ»، {و مشرق و مغرب از آنِ خداست پس به هر سو رو کنید، آنجا روی [به] خداست. آری، خدا گشایشگر داناست.} ولی در نماز واجب به فرموده قرآن باید حتماً رو به قبله باشی. - . نفسیر العیاشی 1: 56 - «وَحَیْثُ مَا کُنتُمْ فَوَلُّواْ وُجُوِهَکُمْ شَطْرَهُ»،{و هر جا بودید، روی خود را به سوی آن(مسجد الحرام) بگردانید.}

**[ترجمه]

«37»

الْمُخْتَارُ مِنْ کِتَابِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ هُوَ یَمْشِی تَطَوُّعاً قَالَ نَعَمْ.

قال أحمد بن محمد بن أبی نصر و سمعته أنا من الحسین بن المختار.

**[ترجمه]المختار: به نقل از کتاب احمد بن محمد ابی نصر، حسین بن مختار گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا فرد می­تواند در حال راه رفتن نماز مستحبی بخواند؟ حضرت فرمود: بله، احمد بن محمد ابی نصر گفته است: و من آن را از حسین بن مختار شنیدم.

**[ترجمه]

«38»

کِتَابُ الْمَسَائِلِ، لِعَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَنْسَی صَلَاةَ اللَّیْلِ فَیَذْکُرُ إِذَا قَامَ فِی صَلَاةِ الزَّوَالِ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یَبْدَأُ بِالزَّوَالِ فَإِذَا صَلَّی الظُّهْرَ قَضَی صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرَ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْعَصْرِ وَ مَتَی مَا أَحَبَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کتاب المسائل: علی بن جعفر گفته است: از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم: فردی فراموش می­کند نماز شب را بخواند، ولی هنگامی که می­خواهد نماز ظهر بخواند، یادش می­آید، تکلیف چیست؟ حضرت فرمود: اول نماز ظهر را بخواند و سپس نماز شب و وتر را بین نماز ظهر و عصر و هر وقتی که دوست دارد، قضا کند. - . قرب الاسناد: 122 -

**[ترجمه]

بیان

یدل علی جواز قضاء النوافل فی أوقات الفرائض و یمکن حمله علی ما إذا لم یدخل وقت فضیلة الفریضة

**[ترجمه]روایت بر جواز قضای نافله در وقت نمازهای واجب دلالت می­کند. ممکن است این روایت را بر جایی حمل کنیم که وقت فضیلت نماز واجب نرسیده است.

**[ترجمه]

«39»

مَجَالِسُ الشَّیْخِ‌⁽⁵⁾، وَ جَامِعُ الْوَرَّامِ‌⁽⁶⁾، وَ مَکَارِمُ الْأَخْلَاقِ، بِأَسَانِیدِهِمْ

إِلَی أَبِی ذَرٍّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی وَصِیَّتِهِ لَهُ: یَا أَبَا ذَرٍّ مَا مِنْ رَجُلٍ یَجْعَلُ جَبْهَتَهُ فِی بُقْعَةٍ مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ إِلَّا شَهِدَتْ لَهُ بِهَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَا مِنْ مَنْزِلٍ یَنْزِلُهُ قَوْمٌ إِلَّا وَ أَصْبَحَ ذَلِکَ الْمَنْزِلُ یُصَلِّی عَلَیْهِمْ أَوْ یَلْعَنُهُمْ یَا أَبَا ذَرٍّ مَا مِنْ رَوَاحٍ وَ لَا صَبَاحٍ إِلَّا وَ بِقَاعُ الْأَرْضِ یُنَادِی بَعْضُهَا بَعْضاً یَا جَارَةُ هَلْ مَرَّ عَلَیْکِ الْیَوْمَ ذَاکِرٌ لِلَّهِ أَوْ عَبْدٌ وَضَعَ جَبْهَتَهُ عَلَیْکِ سَاجِداً لِلَّهِ تَعَالَی فَمِنْ قَائِلَةٍ لَا وَ مِنْ قَائِلَةٍ نَعَمْ فَإِذَا قَالَتْ نَعَمْ اهْتَزَّتْ وَ انْشَرَحَتْ وَ تَرَی أَنَّ لَهَا الْفَضْلَ عَلَی جَارَتِهَا⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجالس الشیخ، - . امالی الطوسی 2: 147و148 -

جامع الورام - . تنبیه الخواطر 2: 60 - و مکارم الاخلاق: در وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به اباذر آمده است: ای اباذر، هر کس پیشانی خود را بر قطعه­ای از قطعه­های زمین بگذارد، روز قیامت به نفع او شهادت می­دهد که پیشانی خود را بر روی آن گذاشته است. منزلی نیست که قومی در آن فرود آیند مگر اینکه آن منزل، یا بر آنها درود خواهد فرستاد یا لعن خواهد کرد.

ای اباذر! هیچ رفت و آمدی در شبانگاهان یا صبحگان نیست مگر اینکه برخی قطعه­ها برخی دیگر را ندا می­زنند که: ای همسایه، آیا امروز در تو نام خدا ذکر شد؟ یا بنده­ای سجده کنان برای خدا پیشانی خود را بر روی تو گذاشت؟ برخی جواب می­دهند بله و برخی جواب می­دهند نه. وقتی بگوید: بله، می­جنبد و گشوده می­شود و می­بیند بر همسایه خود فضلی دارد. - . مکارم الاخلاق: 546 -

**[ترجمه]

«40»

تَأْوِیلُ الْآیَاتِ الظَّاهِرَةِ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَاهْیَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هَوْذَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ هَاشِمٍ الصَّیْدَاوِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا مِنْ رَجُلٍ مِنْ فُقَرَاءِ شِیعَتِنَا إِلَّا وَ عَلَیْهِ تَبِعَةٌ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا التَّبِعَةُ قَالَ مِنَ الْإِحْدَی وَ الْخَمْسِینَ رَکْعَةً وَ مِنْ صَوْمِ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ مِنَ الشَّهْرِ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ وَ وُجُوهُهُمْ مِثْلُ الْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ فِی کِتَابِ الْإِمَامَةِ⁽²⁾.

وَ مِنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْمَاضِی: فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ إِلَّا الْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ‌⁽³⁾قَالَ أُولَئِکَ وَ اللَّهِ أَصْحَابُ الْخَمْسِینَ مِنْ شِیعَتِنَا قَالَ قُلْتُ وَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ‌⁽⁴⁾قَالَ أُولَئِکَ أَصْحَابُ الْخَمْسِ صَلَوَاتٍ مِنْ شِیعَتِنَا قَالَ قُلْتُ وَ أَصْحابُ الْیَمِینِ‌⁽⁵⁾قَالَ هُمْ وَ اللَّهِ مِنْ شِیعَتِنَا.

**[ترجمه]تاویل الآیات الظاهره: هاشم صیداوی گفته است : امام صادق علیه السلام به نقل از پدرشان فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس که شیعه ماست علامتی دارد، گفتم: فدایتان شوم! این علامت چیست؟

فرمود: علامت این است که در روز پنجاه و یک رکعت نماز بخوانند و سه روز از هر ماه را روزه بگیرند و در روز قیامت با چهره های شبیه ماه شب چهارده از قبرشان برانگیخته می­شوند... تا آخر روایت که در کتاب امامت ذکر کردیم. - . کنزالفوائد:359 -

از همان کتاب: محمد بن فضیل گفته است: امام کاظم علیه السلام در تفسیر آیه «الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ»، - . معارج/ 23 - {همان کسانی که بر نمازشان پایداری می‌کنند.} فرمود: اینها از جمله شیعیان ما هستند که در شبانه روز پنجاه رکعت نماز می­خوانند. گفتم: آیه «وَالَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ»، - . معارج/ 34 - {و کسانی که بر نمازشان مداومت می‌ورزند.} در مورد چه کسانی است؟ فرمود: اینها از جمله شیعیان ما هستند که نمازهای پنجگانه را می­خوانند. گفتم: آیه «وَأَصْحَابُ الْیَمِینِ مَا أَصْحَابُ الْیَمِینِ»،{و یاران راست یاران راست کدامند؟} در مورد چه کسانی است؟ فرمود: سوگند به خدا آنها از شیعیان ما هستند.

**[ترجمه]

«41»

مَجَالِسُ الشَّیْخِ، عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْمُفِیدِ الْجَرْجَرَائِیِّ عَنْ أَبِی الدُّنْیَا الْمُعَمَّرِ الْمَغْرِبِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُصَلِّی بَعْدَ کُلِّ صَلَاةٍ رَکْعَتَیْنِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجالس الشیخ: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بعد از هر نماز، دو رکعت نماز می­خواند. - . این حدیث در امالی چاپ شده نیست. -

**[ترجمه]

بیان

یشکل هذا فی الصبح و العصر و یمکن القول بنسخه أو بأنه کان من خصائصه صلی الله علیه و آله أو محمول علی التقیة

لَمَّا رَوَاهُ مُسْلِمٌ مِنَ الْعَامَّةِ وَ غَیْرِهِ عَنْ عَائِشَةَ⁽²⁾قَالَتْ: مَا تَرَکَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ عِنْدِی.

و قال بعض العامة إنه کان مخصوصا به و قال بعضهم إنه صلی الله علیه و آله شغل عن الرکعتین بعد الظهر فقضاهما بعد العصر ثم أثبته إذ کان حکمه أن یداوم‌⁽³⁾

و بالجملة الاخبار و الآثار فی النهی عن الصلاة بعد العصر کثیرة، و علیه الجمهور، فالاحسن ان یقال انهما من خصائصه صلّی اللّه علیه و آله.

**[ترجمه]این روایت در مورد نماز صبح و عصر درست نیست. شاید این روایت نسخ شده باشد یا شاید از اختصاصات پیامبر بوده است یا اینکه از روی تقیه گفته شده است؛ چرا که مسلم از عامه و دیگران از عایشه روایتی به این مضمون از پیامبر نقل کرده است. عایشه گفته است: - . مشکاة المصابیح : 105 - «پیامبر وقتی پیش من بود، دو رکعت نماز بعد از نماز عصر را هیچ گاه ترک نکرد.» برخی علمای عامه گفته اند: این نماز از جمله اختصاصات پیامبر بوده است. برخی دیگر گفته اند: این دو رکعت برای نماز ظهر بوده ولی چون در آن هنگام مشغول بوده، بعد از نماز عصر قضای آن را می خوانده و سپس این کار را همیشه انجام می­دادند؛ چون عادت ایشان این بود که وقتی کاری را یک­ بار انجام می­دادند، آن را ادامه می­دادند تا برایشان عادت شود. از طرفی، روایاتی که ابی­الدنیا نقل می­کند، معتبر نیستند و اصحاب ما برای غرابت روایات، به خاطر عالی بودن سندش به این روایات استناد می­کنند.

**[ترجمه]

«42»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ مِنَ الْأَصْدَافِ الطَّاهِرَةِ، وَ أَعْلَامُ الدِّینِ لِلدَّیْلَمِیِّ، قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: إِنَّ الْقَلْبَ یَحْیَا وَ یَمُوتُ فَإِذَا حَیَّ فَأَدِّبْهُ بِالتَّطَوُّعِ وَ إِذَا مَاتَ فَاقْصُرْهُ عَلَی الْفَرَائِضِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الدرّه الباهره من الاصداف الطاهره و اعلام الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: دلها زنده - شاد - می­شوند و می­میرند - کسل - هستند-، وقتی زنده است نافله بخوان و وقتی مرده­اند فقط واجبات را به جای آور. - . الدره الباهره و اعلانم الدین خطی -

**[ترجمه]

«43»

أَعْلَامُ الدِّینِ، قَالَ الرِّضَا علیه السلام: إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً أَوْ نَشَاطاً وَ فُتُوراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ بَصُرَتْ وَ فَهِمَتْ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ کَلَّتْ وَ مَلَّتْ فَخُذُوهَا عِنْدَ إِقْبَالِهَا وَ نَشَاطِهَا وَ اتْرُکُوهَا عِنْدَ إِدْبَارِهَا.

وَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام: إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهَا عَلَی النَّوَافِلِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ فَاقْصُرُوهَا عَلَی الْفَرَائِضِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]اعلام الدین: امام رضا علیه السلام فرمود: دل­ها گاهی رو می­کند و گاهی پشت، یعنی گاهی با نشاط و گاهی افسرده؛ وقتی با نشاط است مسائل را خوب می­فهمد و وقتی افسرده است کند ذهن می­شود، بنابراین وقتی با نشاط است آن را به کار بگیرید و وقتی افسرده است آن را به حال خود بگذارید.

امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: دل­ها گاهی افسرده اند و گاهی با نشاط، وقتی با نشاطند، نوافل را بجا آرید و وقتی افسرده اند، بر فرائض اکتفاء کنید. - .

الدرة الباهرة و اعلانم الدین خطی -

**[ترجمه]

«44»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، رُوِّینَا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُمَا قَالا: لَا تُصَلِّ نَافِلَةً وَ عَلَیْکَ فَرِیضَةٌ قَدْ فَاتَتْکَ حَتَّی تُؤَدِّیَ الْفَرِیضَةَ⁽²⁾.

وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّ اللَّهَ لَا یَقْبَلُ نَافِلَةً إِلَّا بَعْدَ أَدَاءِ الْفَرَائِضِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ کَیْفَ ذَلِکَ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ أَ رَأَیْتَ إِنْ کَانَ عَلَیْکَ یَوْمٌ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَ کَانَ لَکَ أَنْ تَتَطَوَّعَ حَتَّی تَقْضِیَهُ قَالَ لَا قَالَ فَکَذَلِکَ الصَّلَاةُ⁽³⁾قَالَ مُؤَلِّفُ الدَّعَائِمِ وَ هَذَا فِی الْفَوَائِتِ أَوْ فِی آخِرِ وَقْتِ الصَّلَاةِ إِذَا کَانَ الْمُصَلِّی إِذَا بَدَأَ بِالنَّافِلَةِ فَاتَهُ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَعَلَیْهِ أَنْ یَبْتَدِئَ بِالْفَرِیضَةِ فَأَمَّا إِنْ کَانَ فِی أَوَّلِ الْوَقْتِ بِحَیْثُ یَبْلُغُ أَنْ یُصَلِّیَ النَّافِلَةَ ثُمَّ یُدْرِکَ الْفَرِیضَةَ فِی وَقْتِهَا فَإِنَّهُ یُصَلِّیهَا⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَزَلَ فِی بَعْضِ أَسْفَارِهِ بِوَادٍ فَبَاتَ بِهِ فَقَالَ مَنْ یَکْلَؤُنَا اللَّیْلَ فَقَالَ بِلَالٌ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَنَامَ وَ نَامَ النَّاسُ جَمِیعاً فَمَا أَیْقَظَهُمْ إِلَّا حَرُّ الشَّمْسِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا هَذَا یَا بِلَالُ فَقَالَ أَخَذَ بِنَفْسِیَ الَّذِی أَخَذَ بِأَنْفَاسِکُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَنَحَّوْا مِنْ هَذَا الْوَادِی الَّذِی أَصَابَتْکُمْ فِیهِ هَذِهِ الْغَفْلَةُ فَإِنَّکُمْ نِمْتُمْ بِوَادِی شَیْطَانٍ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَ تَوَضَّأَ النَّاسُ وَ أَمَرَ بِلَالًا ثُمَّ أَذَّنَ وَ صَلَّی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ ثُمَّ أَقَامَ وَ صَلَّی الْفَجْرَ⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ قَالَ هَذَا فِی التَّطَوُّعِ مَنْ حَافَظَ عَلَیْهِ وَ قَضَی مَا فَاتَهُ مِنْهُ‌⁽⁶⁾.

وَ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلام یَفْعَلُ ذَلِکَ یَقْضِی بِالنَّهَارِ مَا فَاتَهُ بِاللَّیْلِ وَ بِاللَّیْلِ مَا فَاتَهُ بِالنَّهَارِ⁽⁷⁾.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَنْ عَمِلَ عَمَلًا مِنْ أَعْمَالِ الْخَیْرِ فَلْیَدُمْ عَلَیْهِ سَنَةً وَ لَا یَقْطَعْهُ دُونَهَا شَیْ‌ءٌ⁽¹⁾.

قال المؤلف ما أظنه أراد بهذا أن یقطع بعد السنة و لکنه أراد أن یدرب الناس علی عمل الخیر و یعودهم إیاه لأن من داوم عملا سنة لم یقطعه لأنه یصیر حینئذ عادة و قد جربنا هذا فی کثیر من الأشیاء فوجدناه کذلک‌⁽²⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: امام باقر و امام صادق علیهما السلام فرمودند: اگر نماز واجبی از تو قضا شده باشد، تا آن را نخوانده ای، نماز مستحبی نخوان. - . دعائم الاسلام 140 :1 -

امام باقر علیه السلام فرمود: اگر فردی نماز واجب بر گردن داشته باشد، تا آن را نخواند، خداوند نماز نافله او را قبول نمی­کند، فردی پرسید: فدایت شوم چرا؟ حضرت فرمود: اگر یک روز از رمضان مانده باشد، می­توانی روزه مستحبی بگیری و این یک روز را بعدا قضا کنی؟ فرد گفت: نه. حضرت فرمود: نماز هم این گونه است - . دعائم الاسلام 140 :1 - .

مولف دعائم گفته است: این حدیث درباره نماز های قضا شده یا در مورد نمازهای واجبی است که تا آخر وقتشان خوانده نشده اند و اگر نماز مستحبی در این وقت خوانده شود، نماز واجب قضا می­شود. در این صورت باید اول نماز واجب خوانده شود، ولی اگر در اول وقت نماز واجب باشد؛ اگر نماز مستحبی بخواند و زمان برای نماز واجب باقی باشد، می­تواند نماز مستحبی را قبل از نماز واجب بخواند - . دعائم الاسلام 140 :1 - .

باز از کتاب دعائم الاسلام: امام علی علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در یکی از سفرهایش نزدیک صبح به مکانی رسید. فرمود: چه کسی می­تواند در شب نگهبان ما باشد؟ بلال گفت: من می­توانم. همگی حتی پیامبر خوابیدند و حرارت خورشید آنها را از خواب بیدار کرد. پیامبر به بلال گفت، چرا این گونه شد؟ بلال گفت: ای رسول خدا، آنچه که نفس شما را گرفت، نفس من هم گرفت. پیامبر فرمود: از مکانی که در دچار غفلت شدید برخیزید، چرا که شما در مکانی شیطانی خوابیدید. سپس پیامبر وضو گرفت و مردم هم وضو گرفتند و به بلال امر کرد و سپس اذان گفت و اول نماز نافله صبح را خواند و سپس اقامه گفت و نماز صبح را خواند. - . دعائم الاسلام 1: 141 -

و نیز کتاب دعائم الاسلام: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه «الذین هم فی صلاتهم دائمون» فرمود: این آیه درباره نماز نافله است و منطور آیه کسانی است که بر خواندن نماز نافله مداومت می­کنند و اگر قضا شده باشد قضای آن را بجا می­آورند - . دعائم الاسلام : 212 - .

گفته است: امام سجاد علیه السلام نمازهای نافله ای که در شب قضا شده بود در روز و نمازهایی که در روز قضا شده بود را در شب می­خواند. - . دعائم الاسلام : 212 -

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس عمل نیکی را یک سال انجام دهد، هیچ وقت آن را ترک نخواهد کرد. - . دعائم الاسلام 1: 214 -

مؤلف دعائم الاسلام گفته است: گمان نمی­کنم منظور حدیث این باشد که بعد از یک سال آن را ترک کند، بلکه منظور حدیث این است که مردم را به انجام عمل نیک ترغیب کند و بر آن عادت دهد، چرا که اگر فردی عملی را یک سال انجام دهد و بر آن مداومت کند، آن را ترک نخواهد کرد؛ چرا که در این صورت عادت وی خواهد شد. ما این حدیث را در موارد مختلفی امتحان کردیم و همین گونه شد. - . دعائم الاسلام 1 : 214 -

**[ترجمه]

أقول

و إن کان الأمر غالبا کما ذکره لکن لا ضرورة إلی هذا التکلف و لا حجر فی ترک المستحبات و النوافل.

**[ترجمه]هر چند معمولا این کار جواب می­دهد، ولی ضرورتی نیست که خود را به زحمت انداخت و می­توان مستحبات را ترک کرد.

**[ترجمه]

«45»

فَلَاحُ السَّائِلِ، بِإِسْنَادِهِ إِلَی هَارُونَ بْنِ مُوسَی التَّلَّعُکْبَرِیِّ عَنْ آخَرِینَ قَالُوا أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ غَیْرِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ الْأَحْمَرِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَبْدِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ مِنْ تَطَوُّعِهِ فَقَدْ فُتِحَ لَهُ بِأَعْظَمِ أَعْمَالِ الْآدَمِیِّینَ إِلَّا مَنْ أَشْبَهَهُ أَوْ مَنْ زَادَ عَلَیْهِ‌⁽³⁾.

فائدة نذکر فیها ما یفهم من الأخبار و الأصحاب من الفرق فی الأحکام بین الفریضة و النافلة.

الأول جواز الجلوس فیها اختیارا علی المشهور کما عرفت.

الثانی عدم وجوب السورة فیها إجماعا بخلاف الفریضة فإنه قد قیل فیها بالوجوب.

الثالث جواز القرآن فیها إجماعا بخلاف الفریضة فإنه ذهب جماعة کثیرة إلی عدم الجواز.

الرابع جواز فعلها راکبا و ماشیا اختیارا علی التفصیل المتقدم بخلاف الفریضة کما عرفت.

الخامس أن الشک بین الواحد و الاثنین فی الفریضة یوجب البطلان بخلاف النافلة فإنه یبنی علی الأقل کما هو ظاهر أکثر الروایات أو یتخیر بین البناء علی الأقل أو الأکثر کما هو المشهور.

السادس أن الشک فی الزائد علی الاثنین یوجب صلاة الاحتیاط فی الفریضة بخلاف النافلة فإنه یبنی علی الأقل أو هو مخیر.

السابع لو عرض فی النافلة ما لو عرض فی الفریضة لأوجب سجدة السهو لا یوجبها فیها کالکلام إذ المتبادر من الأخبار الواردة فی ذلک الفریضة.

الثامن أن زیادة الرکن سهوا فی النافلة لا یوجب البطلان بخلاف الفریضة و قد صرح بذلک العلامة فی المنتهی و الشهید فی الدروس قال فی المنتهی لو قام إلی الثالثة فی النافلة فرکع ساهیا أسقط الرکوع و جلس و تشهد و قال مالک یتمها أربعا و یسجد للسهو.

ثُمَّ قَالَ وَ یُؤَیِّدُهُ مَا رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی الصَّحِیحِ‌⁽¹⁾عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ سَهَا فِی رَکْعَتَیْنِ مِنَ النَّافِلَةِ فَلَمْ یَجْلِسْ بَیْنَهُمَا حَتَّی قَامَ فَرَکَعَ فِی الثَّالِثَةِ قَالَ یَدَعُ رَکْعَةً وَ یَجْلِسُ وَ یَتَشَهَّدُ وَ یُسَلِّمُ وَ یَسْتَأْنِفُ الصَّلَاةَ.

و أقول لا یتوهم أن استئناف الصلاة أراد به استئناف الرکعتین المتقدمتین إذ لم یحتج حینئذ إلی التشهد و السلام بل المراد استئناف ما شرع فیه من الرکعتین الأخیرتین و روی الحسن‌⁽²⁾

الصیقل فی الوتر أیضا مثل ذلک و قال فی آخره لیس النافلة مثل الفریضة. التاسع أن نقصان الرکن فی الفریضة أی ترکه إلی أن یدخل فی رکن آخر یوجب البطلان علی المشهور من عدم التلفیق و فی النافلة یرجع و یأتی به و إن دخل فی رکن آخر لأن الأصحاب حملوا أحادیث التلفیق علی النافلة فیدل علی قولهم بالفرق فی ذلک.

العاشر ذهب ابن أبی عقیل إلی عدم وجوب الفاتحة فی النافلة فهو أحد الفروق علی قوله لکنه ضعیف.

الحادی عشر ذهب العلامة إلی عدم وجوب الاعتدال فی رفع الرأس من الرکوع و السجود فی النافلة بل جواز ترک کل ما لم یکن رکنا فی الفریضة

وَ قَدْ یُسْتَدَلُّ عَلَی ذَلِکَ بِمَا مَرَّ نَقْلًا عَنِ السَّرَائِرِ⁽¹⁾وَ قُرْبِ الْإِسْنَادِ⁽²⁾

عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ وَ الرِّضَا عَلَیْهِمَا الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَسْجُدُ ثُمَّ لَا یَرْفَعُ یَدَیْهِ مِنَ الْأَرْضِ بَلْ یَسْجُدُ الثَّانِیَةَ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ ذَلِکَ قَالَ ذَلِکَ نَقْصٌ فِی الصَّلَاةِ.

بحمله علی النافلة و لا صراحة فیه.

الثانی عشر جواز قراءة السجدة⁽³⁾

فی النافلة و عدمه فی الفریضة.

الثالث عشر الإتیان بسجود التلاوة فی النافلة و عدمها فی الفریضة کما مر.

الرابع عشر جواز إیقاع النافلة فی الکعبة و عدمه فی الفریضة علی أحد القولین.

الخامس عشر لزوم رفع شی‌ء و السجود علیه إذا صلی الفریضة علی الدابة و فی النافلة یکفیه الإیماء کما دل علیه صحیحة عبد الرحمن بن أبی عبد الله‌⁽⁴⁾و غیرها و قد تقدم القول فیه.

السادس عشر جواز القراءة فی المصحف فی النافلة و عدمه فی الفریضة علی قول جماعة.

السابع عشر استحباب إیقاع الفریضة فی المسجد و عدمه فی النافلة علی المشهور و قد مر بعض ذلک و سیأتی بعضه.

**[ترجمه]فلاح السائل: امام صادق علیه السلام فرمود: هرکس سوره توحید و قدر و آیة الکرسی را در نماز نافله بخواند، بهترین و بزرگترین عمل را انجام داده است؛ مگر اینکه فردی مثل او یا عملی بزرگتر از این عمل را انجام دهد. - . فلاح السائل: 128-127 -

نکته: در اینجا با استفاده از اخبار و نظرات علما، فرق بین احکام نماز واجب و نماز مستحب را ذکر می­کنیم:

اول: همان طور که دانستی، نظر مشهور علما این است که در حالت عادی جایز است نماز مستحب را نشسته خواند.

دوم: در نماز نافله به اجماع علما، خواندن سوره بعد از حمد واجب نیست، بر خلاف نماز واجب که گفته شده است، واجب است بعد از حمد، سوره خوانده شود .

سوم: به اجماع علما جایز است در یک رکعت نماز نافله، یک سوره خوانده شود، برخلاف نماز واجب که نظر گروه زیادی از علما این است که این کار جایز نیست.

چهارم: جایز است در حالت عادی نماز نافله را سواره و پیاده خواند. البته با تفصیلی که ذکر شد. ولی در نماز واجب این کار جایز نیست، همان طور که دانستی.

پنجم: اگر در نماز واجب در تعداد رکعت، بین دو و یک شک شود، نماز باطل است. ولی در نماز نافله بنا بر اقل گذاشته می­شود، که ظاهر روایت همین است. یا نظر مشهور علما این است که می­توان بنا را بر اقل یا اکثر گذاشت.

ششم: شک در بیش از دو رکعت در نماز واجب، خواندن نماز احتیاط را واجب می­کند، ولی در نماز نافله این کار نیاز نیست و می­توان بنا را بر اقل گذاشت یا مخیّر خواهد بود.

هفتم: اگر در نماز نافله موردی پیش آید که در نماز واجب، موجب سجده سهو است مثل سخن گفتن؛ سجده سهو لازم نیست، چرا که آنچه از اخبار به ذهن متبادر می­شود این است که سجده سهو مخصوص نماز واجب می­باشد.

هشتم: زیاد شدن رکن در نماز نافله برخلاف نماز واجب، موجب بطلان نمی­شود. علامه در کتاب المنتهی و شهید در کتاب الدروس به طور صریح این نظر را داده­اند. در کتاب المنتهی گفته است: اگر در نماز نافله برای خواندن رکعت سوم برخیزد و اشتباها رکوع کند، می­نشیند و تشهد می­خواند و مثل این که اصلا رکوع نکرده است. مالک گفته است: در این صورت باید چهار رکعت بخواند و سجده سهو کند. سپس گفته است: - نظر ما - را روایت صحیحی - .

التهذیب 1: 189 -

که شیخ طوسی از حلبی نقل کرده تأیید می­کند. روایت این است: حلبی گفته است: از امام پرسیدم: فردی نماز نافله می­خواند ولی فراموش می­کند بین دو رکوع بنشیند، بلند می­شود و سومین رکوع را هم بجا می­آورد؛ حکمش چیست؟ حضرت فرمود: از رکوع منصرف می­شود، می­نشیند و تشهد و سلام می­خواند و نماز را از سر می­گیرد. می گویم: توهم نشود که منظور از سر گرفتن نماز، از سر گرفتن دو رکعت قبلی که خوانده شد، باشد؛ چرا که در این صورت نیاز به تشهد و سلام نیست، بلکه منظور از سر گرفتن چیزهایی است که در دو رکعت قبلی تشریع شده است. حسن صیقل در مورد نماز وتر چنین روایتی را نقل کرده است و در آخر روایت آمده است: نماز نافله مثل نماز واجب نیست. - . التهذیب 1: 231 -

نهم: طبق نظر مشهور علما، اگر کسی در نماز واجب رکنی را به جا نیاورد و به رکن دیگر داخل شود، نماز وی باطل است - بنابر مشهور که معتقد به عدم تلفیق است - ولی در نماز نافله برمی­گردد و رکنی را که بجا نیاورده، انجام می­دهد، هر چند وارد رکن دیگر شده باشد؛ چرا که علما احادیث تلفیق را بر نماز نافله حمل کرده اند، بنابراین طبق نظر آنها، بین این دو فرق است.

دهم: اگر نظر ابن ابی عقیل را در باره واجب نبودن خواندن سوره حمد در نماز نافله بپذیریم، این هم یکی دیگر از فرق های نماز واجب و مستحب خواهد بود؛ ولی این نظر ضعیف است.

یازدهم: به نظر علامه، در نماز نافله واجب نیست سر را از رکوع و سجود به طور کامل برداشت، بلکه به طور کلی می­توان این کار را ترک کرد، با این شرط که در نماز واجب رکن نباشد. شاید در این باره به روایتی که از امام کاظم و امام رضا علیه السلام که در کتاب­های سرائر - . قرب الاسناد: 96 - و قرب الاسناد - . السرائر: 469 -

نقل شده است و قبلا ذکر کردیم، استدلال شده است: گفته است: اگر فردی سجده کند و دستانش را از زمین برندارد و دوباره سجده کند، این کار صحیح است؟ امام فرمود: این نقص در نماز است. بنا بر این مبنا که این روایت بر نماز نافله حمل شود، که البته صراحتی در این باره ندارد.

دوازدهم: جایز است در نماز نافله بر خلاف نماز واجب، آیات سجده دار را خواند .

سیزدهم: همان طور که گفتیم، اگر در نماز آیات سجده دار خوانده شود، جایز است در نماز نافله بر خلاف نماز واجب سجده کرد.

چهاردهم: طبق نظری جایز است در کعبه نماز خوانده شود، ولی نماز واجب نه.

پانزدهم: اگر در روی مرکبی نماز واجب خوانده شود، باید چیز بلندی را روی آن قرار داد و سجده نمود، ولی در نماز نافله، اشاره به جای سجده کافی است. همان گونه که روایت صحیح عبدالرحمان - . التهذیب 1: 340 -

و روایات دیگر بر آن دلالت می­کند. قبلا در این باره سخن گفتیم.

شانزدهم: طبق نظر گروهی از علما، در نماز نافله برخلاف نماز واجب، خواندن حمد و سوره از روی قرآن جایز است.

هفدهم: طبق نظر مشهور علما مستحب است نماز واجب در مسجد خوانده شود ولی نماز مستحبی در غیر آن. برخی از این اقوال و فرق­ها را قبلا ذکر کردیم و برخی دیگر را به زودی ذکر خواهیم کرد .

**[ترجمه]

باب 2 نوافل الزوال و تعقیبها و أدعیة الزوال

روایات

«1»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیهم السلام أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ عَنْ کَبِدِ السَّمَاءِ فَمَنْ صَلَّی تِلْکَ السَّاعَةَ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ فَقَدْ وَافَقَ صَلَاةَ الْأَوَّابِینَ وَ ذَلِکَ بَعْدَ نِصْفِ النَّهَارِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: حضرت علی علیه السلام فرمود: هرکس چهار رکعت نماز در وقتی بخواند که خورشید از وسط آسمان گذشته است، نماز کسانی را خوانده است که به سوی خدا توبه کرده­اند. این وقت بعد از نصف روز است - . قرب الاسناد: 55 - .

**[ترجمه]

«2»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَ تَدْرِی لِمَ جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ قُلْتُ لَا قَالَ حَتَّی لَا یَکُونَ تَطَوُّعٌ فِی وَقْتِ مَکْتُوبَةٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]العلل: اسماعیل گفته است: امام باقر علیه السلام از من پرسید: می­دانی چرا در تعیین اوقات نماز دو وقت تعیین شده است که عبارتند: از اندازه سایه باید دو یا یک ذراع باشد؟ گفتم: نه، فرمود: تا در وقت واجب، نماز نافله خوانده نشود. - . علل الشرایع 2: 38 -

**[ترجمه]

أقول

قد مضی مثله فی باب وقت الظهرین‌⁽³⁾.

**[ترجمه]در باب وقت نمازهای ظهر و عصر، مثل این روایت ذکر شد. - . بحار الانوار 83: 30 -

**[ترجمه]

«3»

الْعُیُونُ، عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ قَالَ: کَانَ الرِّضَا علیه السلام فِی طَرِیقِ خُرَاسَانَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ جَدَّدَ وُضُوءَهُ وَ قَامَ وَ صَلَّی سِتَّ رَکَعَاتٍ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی الْحَمْدَ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِی الْأَرْبَعِ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ یُسَلِّمُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ یَقْنُتُ فِیهِمَا فِی الثَّانِیَةِ قَبْلَ الرُّکُوعِ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ ثُمَّ یُؤَذِّنُ ثُمَّ یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ یُقِیمُ وَ یُصَلِّی الظُّهْرَ فَإِذَا سَلَّمَ سَبَّحَ اللَّهَ وَ حَمَّدَهُ وَ کَبَّرَهُ وَ هَلَّلَهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةَ الشُّکْرِ یَقُولُ فِیهَا مِائَةَ مَرَّةٍ

شُکْراً لِلَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]العلل: رجاء بن ابوضحاک گفته است: امام رضا علیه السلام در راه خراسان بود، وقتی ظهر می­شد، دوباره وضو ­گرفته و برمی­خاست و شش رکعت نماز می­خواند. در رکعت اول، حمد و سوره کافرون و در رکعت دوم، حمد و توحید را می­خواند. در نماز چهار رکعتی، درتمام رکعتها حمد و توحید را قرائت می­کرد. در هر دو رکعت سلام و تشهد می­خواند و در رکعت دوم قبل از رکوع و بعد از قرائت قنوت می­گرفت. سپس اذان گفته و دو باره دو رکعت می­خواند، سپس اقامه می­گفت و نماز ظهر می­خواند. بعد از سلام نماز - آنچه خدا می­خواست - خدا را تسبیح می­کرد و او را سپاس و تکبیر می­گفت و «لا اله الا الله» می­گفت - یعنی می­گفت: «سبحان الله الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر»- و سجد شکر بجا می­آورد و در آن صد بار می­گفت: شکراً لله. - . عیون الاخبار 2: 180 -

**[ترجمه]

«4»

الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَنْبَسَةَ عَنْ هِشَامٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عُمَرَ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ قَالَ: رَکِبْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ سَارَ وَ سِرْتُ حَتَّی إِذَا بَلَغْنَا مَوْضِعاً قُلْتُ الصَّلَاةَ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ قَالَ هَذَا أَرْضُ وَادِی النَّمْلِ لَا نُصَلِّی فِیهَا حَتَّی إِذَا بَلَغْنَا مَوْضِعاً آخَرَ قُلْتُ لَهُ مِثْلَ ذَلِکَ فَقَالَ هَذِهِ الْأَرْضُ مَالِحَةٌ لَا نُصَلِّی فِیهَا قَالَ حَتَّی نَزَلَ هُوَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ فَقَالَ لِی صَلَّیْتَ أَمْ تُصَلِّی سُبْحَتَکَ قُلْتُ هَذِهِ صَلَاةٌ یُسَمِّیهَا أَهْلُ الْعِرَاقِ الزَّوَالَ فَقَالَ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ یُصَلُّونَ هُمْ شِیعَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ هِیَ صَلَاةُ الْأَوَّابِینَ فَصَلَّی وَ صَلَّیْتُ‌⁽²⁾.

الْعَیَّاشِیُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾إِلَی قَوْلِهِ فَنَزَلَ وَ نَزَلْتُ فَقَالَ یَا ابْنَ عَطَاءٍ أَتَیْتَ الْعِرَاقَ فَرَأَیْتَ الْقَوْمَ یُصَلُّونَ بَیْنَ تِلْکَ السَّوَارِی فِی مَسْجِدِ الْکُوفَةِ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ أُولَئِکَ شِیعَةُ أَبِی عَلِیٍّ هَذِهِ صَلَاةُ الْأَوَّابِینَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً⁽⁴⁾.

**[ترجمه]المحاسن: عبدالله بن عطا گفته است: با امام باقر علیه السلام سوار مرکب شدیم و حرکت کردیم. به مکانی رسیدیم. به حضرت گفتم: فدایتان شوم! نماز بخوانیم؟ حضرت فرمود: این جا لانه مورچگان است، در اینجا نماز نمی­خوانیم. به مکانی دیگر رسیدیم، باز مثل همان به حضرت گفتم. فرمود: این مکان شوره زار است، در آن نماز نمی­خوانیم. گفته است: تا اینکه حضرت خودشان در جایی از مرکب پیاده شده و به من فرمود: نماز نافله ات را خواندی - یا می­خوانی - ؟ گفتم: این نمازی است که در عراق بدان نماز زوال می­گویند. حضرت فرمود: کسانی که این نماز را می­خوانند، شیعیان علی بن ابی طالب علیه السلام هستند و این نماز، نماز توبه کنندگان به سوی خداست. سپس هر دو نماز خواندیم. - . المحاسن 2: 180 -

العیاشی: شبیه این روایت از عبدلله بن عطا - . تفسیر عیاشی2: 285 - هم تا قسمتی که می­گوید: «پیاده شد و من هم پیاده شدم» آمده است و بعد از آن بقیه روایت این گونه است: فرمود: «ای ابن عطا، به عراق رفته و دیده­ای که مردم بین آن ستونها - هنگام ظهر - در مسجد کوفه نماز می­خوانند؟ گفتم: بله. فرمود: آنها شیعیان علی بن ابی طالب هستند. این نماز، نماز توبه کنندگان است. خداوند می­فرماید:« قطعاً او آمرزنده توبه‌کنندگان است.» - . اسری/ 25 -

**[ترجمه]

أقول

تمام الخبرین فی باب آداب الرکوب‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تمام این دو روایت را در باب آداب رکوع خواهم آورد. - . بحار 76: 297 -

**[ترجمه]

«5»

مَجَالِسُ الْمُفِیدِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: صَلِّ صَلَاةَ الزَّوَالِ فَإِنَّهَا صَلَاةُ الْأَوَّابِینَ وَ أَکْثِرْ مِنَ التَّطَوُّعِ یُحِبَّکَ الْحَفَظَةُ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]مجالس المفید: رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: نماز وقت زوال خورشید - نافله ظهر - را بخوان، چرا که آن نماز توبه گنندگان است و نماز نافله را بیشتر بخوان تا حافظان تو را دوست بدارند. - . امالی مفید: 46 -

**[ترجمه]

«6»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ نَوَادِرِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِذَا کُنْتَ شَاکّاً فِی الزَّوَالِ فَصَلِّ رَکْعَتَیْنِ فَإِذَا اسْتَیْقَنْتَ أَنَّهَا قَدْ زَالَتْ بَدَأْتَ بِالْفَرِیضَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]السرائر: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر شک داشتی که وقت ظهر شده یا نه، دو رکعت نماز نافله بخوان و وقتی یقین کردی که ظهر شده، نماز ظهر را بخوان. - . السرائر: 465 -

**[ترجمه]

بیان

محمول علی یوم الجمعة کما سیأتی الأخبار فیه.

**[ترجمه]این روایت بر روز جمعه حمل می­شود، همچنان که به زودی روایات را در این باره خواهیم آورد.

**[ترجمه]

«7»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَقْتُ الزَّوَالِ مَوْضِعٌ خَاصٌّ لِإِجَابَةِ الدُّعَاءِ وَ الِابْتِهَالِ وَ رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی هَارُونَ بْنِ مُوسَی التَّلَّعُکْبَرِیِّ بِإِسْنَادِهِ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ أَبْوَابُ الْجِنَانِ وَ قُضِیَتِ الْحَوَائِجُ الْعِظَامُ فَقُلْتُ مِنْ أَیِّ وَقْتٍ إِلَی أَیِّ وَقْتٍ فَقَالَ مِقْدَارَ مَا یُصَلِّی الرَّجُلُ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ مُتَرَسِّلًا⁽²⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: موقع ظهر وقت خاصی برای اجابت دعا و تضرع می­باشد. حماد انصاری گفته است: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگام زوال خورشید - ظهر - درهای آسمان و بهشت گشوده می­شود و حوائج بزرگ برآورده می­گردد. پرسیدم: این وقت، از چه زمان تا چه زمانی است؟ فرمود: - از وقت زوال - تا زمانی که بتوان چهار رکعت به طور آهسته نماز خواند. - . فلاح السائل: 95 ، 96 -

**[ترجمه]

أَقُولُ

وَ مِمَّا رُوِّیْنَاهُ‌⁽³⁾

عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَلَاءِ الْمَذَارِیِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ الْأَدَمِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ زِیَادِ بْنِ النَّوَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ رُکُودِ الشَّمْسِ عِنْدَ الزَّوَالِ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ مَا أَصْغَرَ جُثَّتَکَ وَ أَعْضَلَ مَسْأَلَتَکَ وَ إِنَّکَ لَأَهْلٌ لِلْجَوَابِ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ حَذَفْنَاهُ ثُمَّ قَالَ یَبْلُغُ شُعَاعُهَا تُخُومَ الْعَرْشِ فَتُنَادِی الْمَلَائِکَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً قَالَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أُحَافِظُ عَلَی هَذَا الْکَلَامِ عِنْدَ الزَّوَالِ قَالَ نَعَمْ حَافِظْ عَلَیْهِ کَمَا تُحَافِظُ عَلَی عَیْنَیْکَ فَلَا تَزَالُ الْمَلَائِکَةُ تُسَبِّحُ اللَّهَ فِی ذَلِکَ الْجَوِّ بِهَذَا التَّسْبِیحِ حَتَّی تَغِیبَ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]روایتی دیگر از امام صادق علیه السلام نقل شده که از محمد بن مسلم است. او گفته است: از حضرت از رکود و بر جای ماندن خورشید در وقت ظهر پرسیدم؟ فرمود: ای محمد، با اینکه جثه ات کوچک است، سؤالت بسیار مهم است ولی تو شایسته این جواب هستی. - حدیث بسیار طولانی است و آن را حذف کردیم - تا اینکه فرمود: وقتی شعاع خورشید به وسط عرش رسد، ملائکه ندا می­زنند: لا اله الا الله و الله اکبر... خدایی جز خدا نیست و خدا بزرگ و منزه است. ستایش خدایی را که نه فرزندی گرفته و نه در جهانداری شریکی دارد و نه خوار بوده که [نیاز به] دوستی داشته باشد. و او را بسیار بزرگ شمار.

گفتم: فدایت شوم! این ذکر را در این موقع بگویم؟ حضرت فرمود: بله، این ذکر را چون چشمانت حفظ کن؛ چرا که ملائکه این ذکر را تا غروب خورشید می­گویند. - . فلاح السائل: 96 -

**[ترجمه]

بیان

رواه الصدوق فی الفقیه‌⁽¹⁾بسنده إلی محمد بن مسلم و فیه الدعاء هکذا سبحان الله و لا إله إلا الله و الحمد لله الذی لم یتخذ صاحبة و لا ولدا إلی آخره و فی المصباح‌⁽²⁾و البلد الأمین‌⁽³⁾

و غیرهما کما فی المتن.

**[ترجمه]شیخ صدوق - . الفقیه 1: 145 - این حدیث را در کتاب فقیه از محمد بن مسلم نقل کرده است و دعا در آن این گونه است: «سبحان الله و لا اله الا الله و الحمد لله الذی لم یتخذ صاحبهً و لا ولدا... تا آخر دعاست. در مصباح - . مصباح الشیخ: 23 - و بلد الامین - . البلد الامین: 6 - و در دیگر کتاب­ها نیز مثل روایتی است که در متن آوردیم.

**[ترجمه]

«8»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِمَّا رَوَیْنَاهُ بِإِسْنَادِی إِلَی جَدِّی أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِّ فِیمَا یَرْوِیهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ وَ رَأَیْتُهُ بِخَطِّ جَدِّی أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِّ فِی کِتَابِ نَوَادِرِ التَّصْنِیفِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ أَبْوَابُ الْجِنَانِ وَ اسْتُجِیبَ الدُّعَاءُ فَطُوبَی لِمَنْ رُفِعَ لَهُ عَمَلٌ صَالِحٌ‌⁽⁴⁾.

و رویناه أیضا بإسنادنا إلی الحسین بن سعید من کتابه کتاب الصلاة⁽⁵⁾: أربعین الشهید بإسناده إلی الشیخ عن أبی الحسین بن أحمد القمی عن محمد بن الحسن بن الولید عن محمد بن الحسن الصفار عن یعقوب بن یزید عن ابن أبی عمیر عن ابن أذینة عن زرارة عنه علیه السلام: مثله‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: موقع ظهر درهای آسمان و بهشت گشوده می­شود و دعا مستجاب می­گردد، پس خوش به حال آن کس که در این موقع عمل صالحی انجام دهد. - . فلاح السائل: 96 -

در کتاب الصلاه - . فلاح السائل: 96 - و اربعین شهید - . امالی الصدوق: 343 - همین روایت آمده است.

**[ترجمه]

«9»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنْ کِتَابِ جَعْفَرِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ هَبَّتِ الرِّیَاحُ وَ قُضِیَ فِیهَا الْحَوَائِجُ الْکِبَارُ⁽⁷⁾.

وَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَرْوَانَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِذَا کَانَتْ لَکَ إِلَی اللَّهِ حَاجَةٌ فَاطْلُبْهَا إِلَی اللَّهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ یَعْنِی زَوَالَ الشَّمْسِ‌⁽⁸⁾

وَ مِمَّا یُقَالُ عِنْدَ الزَّوَالِ مِنَ الِابْتِهَالِ مَا رَوَیْنَاهُ عَنْ جَدِّی- أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِّ مِمَّا ذَکَرَهُ فِی الْمِصْبَاحِ الْکَبِیرِ وَ هُوَ مِنْ أَدْعِیَةِ السِّرِّ- اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَکَ الْحَمْدُ جُمْلَتُهُ وَ تَفْسِیرُهُ

کَمَا اسْتَحْمَدْتَ بِهِ إِلَی أَهْلِهِ الَّذِینَ خَلَقْتَهُمْ لَهُ وَ أَلْهَمْتَهُمْ ذَلِکَ الْحَمْدَ کُلَّهُ اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَکَ الْحَمْدُ کَمَا جَعَلْتَ رِضَاکَ عَمَّنْ بِالْحَمْدِ رَضِیتَ عَنْهُ لِیَشْکُرَ مَا بِهِ مِنْ نِعْمَتِکَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَکَ الْحَمْدُ کُلُّهُ کَمَا رَضِیتَ بِهِ لِنَفْسِکَ وَ قَضَیْتَ بِهِ عَلَی عِبَادِکَ حَمْداً مَرْغُوباً فِیهِ عِنْدَ أَهْلِ الْخَوْفِ مِنْکَ لِمَهَابَتِکَ مَرْهُوباً عِنْدَ أَهْلِ الْعِزَّةِ بِکَ لِسَطْوَتِکَ وَ مَشْکُوراً عِنْدَ أَهْلِ الْإِنْعَامِ مِنْکَ لِإِنْعَامِکَ سُبْحَانَکَ رَبَّنَا مُتَکَبِّراً فِی مَنْزِلَةٍ تَدَهْدَهَتْ أَبْصَارُ النَّاظِرِینَ وَ تَحَیَّرَتْ عُقُولُهُمْ عَنْ بُلُوغِ عِلْمِ جَلَالِهَا تَبَارَکْتَ فِی الْعُلَی وَ تَقَدَّسْتَ فِی الْآلَاءِ الَّتِی أَنْتَ فِیهَا یَا أَهْلَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْجُودِ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْکَبِیرُ الْمُتَعَالِ لِلْفَنَاءِ خَلَقْتَنَا وَ أَنْتَ الْکَائِنُ لِلْبَقَاءِ فَلَا تَفْنَی وَ لَا نَبْقَی وَ أَنْتَ الْعَالِمُ بِنَا وَ نَحْنُ أَهْلُ الْغِرَّةِ بِکَ وَ الْغَفْلَةِ عَنْ شَأْنِکَ وَ أَنْتَ الَّذِی لَا تَغْفُلُ وَ لَا تَأْخُذُکَ سِنَةٌ وَ لَا نَوْمُ بِحَقِّکَ یَا سَیِّدِی صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِی مِنْ تَحْوِیلِ مَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَیَّ فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا یَا کَرِیمُ.

رَوَی صَاحِبُ الْحَدِیثِ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: عَنِ اللَّهِ تَعَالَی إِنَّهُ إِذَا قَالَ الْعَبْدُ ذَلِکَ کَفَیْتُهُ کُلَّ الَّذِی أَکْفِی عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ وَ صَفَحْتُ لَهُ بِرِضَایَ عَنْهُ وَ جَعَلْتُهُ لِی وَلِیّاً⁽¹⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: امام باقر علیه السلام فرمود: موقع ظهر درهای آسمان گشوده می­شود و بادها می وزند و حوائج بزرگ برآورده می­شود. - . فلاح السائل: 97 -

محمد بن مروان می­گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: اگر حاجتی به خدا داشتی در این وقت از خدا بخواه، یعنی وقت زوال خورشید. - . فلاح السائل: 97 -

اینکه گفته می­شود: وقت ظهر، وقت تضرع به سوی خداست؛ جدم شیخ طوسی در مصباح الکبیر چیزی را نقل کرده است که آن از دعاهایی است پنهانی و از اسرار است. دعا این است: خداوندا، پروردگارا، حمد و ستایش همگی همراه با تفسیر و توضیحش - یا: حمد و ستایش، خواه به صورت اجمال و خواه به صورت تفصیل - برای توست، به همان صورتی که اهل حمد و ستایشت را برای آن آفریده و آن گونه ستایش کردن را به طور کامل به آنان الهام فرمودی - می‌خواهی که آنگونه ستایشت کنند -. خداوندا، پروردگارا، تو را ستایش می‌نمایم، همچنانکه ستایشت را مایه خشنودی خود از کسانی قرار دادی که به واسطه ستایشت از آنان خرسند گردیدی، تا بدین وسیله شکر نعمتت را بجا آورند. خداوندا، پروردگارا، تو را ستایش می‌نمایم، چنان ستایشی که آن را برای خود پسندیده و بر بندگانت واجب نمودی، ستایشی که مورد پسند کسانی باشد که به واسطه هیبت و بیم از تو می‌هراسند، و کسانی که به واسطه سلطه و غلبه تو، به تو سرافراز گشته‌اند، از آن بیم دارند، و در نزد کسانی که به آنان انعام نموده‌ای، به واسطه انعامت مورد سپاس آنان است.

پاک و منزهی تو پروردگار ما، در حالی که در منزلت خود متکبر هستی، چنان مقام و منزلتی که دیده‌های ببیندگان از نیل به دانش جلال و عظمت تو واژگون، و عقل­ها سرگشته‌اند و در منازل والایت بلند مرتبه‌ای، و در نعمت­هایی که در آن قرار داری، پاک و بی آلایشی. ای اهل کبریا و بزرگ­منشی، معبودی بزرگ جز تو وجود ندارد، ما را برای فنا و نابودی آفریدی، و تو برای بقا و پایبندگی هستی، پس تو نابود نمی‌شوی و ما پایدار نمی‌مانیم، و تو به ما آگاهی، و ما به تو فریفته شده و از مقام تو غفلت داریم، و تو هیچگاه دچار غفلت نمی‌گردی، و نه چرت تو را فرا می‌گیرد و نه خواب. ای سرور من، به حق خویش بر محمد و آل او درود فرست، و مرا از تغییر نعمت­هایی که در دین و دنیا به من ارزانی داشته‌ای، در پناه خویش در آور، ای بزرگوار.

صاحب حدیث روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خدای متعال فرمود: هر گاه بنده این کلمات را بگوید، تمام اموری را که برای بندگان صالح و شایسته‌ام کفایت می‌کنم، برای او نیز عهده‌دار می‌شوم. به خشنودی خویش از او در می‌گذرم و او را ولیّ و دوست خود قرار می‌دهم.

**[ترجمه]

بیان

رواه الشیخ فی المصباح‌⁽²⁾

و الکفعمی‌⁽³⁾و ابن الباقی

وَ فِی رِوَایَةِ الْکَفْعَمِیِّ: یَا مُحَمَّدُ مَنْ أَحَبَّ مِنْ أُمَّتِکَ رَحْمَتِی وَ بَرَکَتِی وَ رِضْوَانِی وَ تَعَطُّفِی وَ قَبُولِی وَ وَلَایَتِی وَ إِجَابَتِی فَلْیَقُلْ وَ ذَکَرَ الدُّعَاءَ⁽⁴⁾ثُمَّ قَالَ فَإِنَّهُ إِذَا قَالَ ذَلِکَ کَفَیْتُهُ کُلَّ الَّذِی أَکْفِی عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ الْحَامِدِینَ الشَّاکِرِینَ.

و سیأتی بسنده فی أدعیة السر⁽⁵⁾.

و قال الجوهری دهدهت الحجر فتدهده دحرجته فتدحرج و فی بعض النسخ

تذبذبت أی تحرکت

**[ترجمه]در مصباح شیخ - . مصباح الشیخ: 22 - و کفعمی - . بلد الامین: 6، 7 - و ابن الباقی این حدیث روایت شده است. متن حدیث در کفعمی این گونه است: ای محمد، هر کس از امتت رحمت و برکت و رضایت و مهربانی و قبول و ولایت و اجابت مرا را بخواهد، این دعا را بگوید و سپس این دعا را ذکر کرده است. - . بلد الامین: 511،512 - سپس گفته است: هر کس این دعا را بگوید، او را کفایت می­کنم، از هر چیزی که بندگان صالح و سپاس گزار و شکر کننده­ام را کفایت کرده ام. به زودی این روایت در باب «دعاهای پنهانی» با سندش خواهد آمد. - . بحارالانوار 95: 318 -

جوهری گفته است: «دهدهت الحجر فتدهده»، «دحرجته فتدحرج»، یعنی غلطاندن سنگ و گرد گرداندن و در برخی نسخه ها آمده است: «تذبذبت»، یعنی حرکت دادن.

**[ترجمه]

«10»

مِصْبَاحُ الشَّیْخِ وَ غَیْرُهُ،: وَ یُسْتَحَبُّ أَنْ یَقُولَ أَیْضاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ مُعَظَّماً مُقَدَّساً مُوَقَّراً کَبِیراً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً اللَّهُ أَکْبَرُ أَهْلَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْعَظَمَةِ وَ الْحَمْدِ وَ الْمَجْدِ وَ الثَّنَاءِ وَ التَّصْدِیقِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ- لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا شَرِیکَ لَهُ فِی تَکْبِیرِی إِیَّاهُ بَلْ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ وَجَّهْتُ وَجْهِی لِلْکَبِیرِ الْمُتَعَالِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ مِنْ شَرِّ طَوَارِقِ الْجِنِّ وَ وَسَاوِسِهِمْ وَ حِیَلِهِمْ وَ کَیْدِهِمْ وَ حَسَدِهِمْ وَ مَکْرِهِمْ وَ بِاسْمِکَ اللَّهُمَّ لَا شَرِیکَ لَکَ لَکَ الْعِزَّةُ وَ السُّلْطَانُ وَ الْجَلَالُ وَ الْإِکْرَامُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اهْدِنِی سُبُلَ الْإِسْلَامِ وَ أَقْبِلْ عَلَیَّ بِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ وَ یُسْتَحَبُّ أَیْضاً أَنْ یَقْرَأَ عِنْدَ الزَّوَالِ عَشْرَ مَرَّاتٍ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ بَعْدَ الثَّمَانِی الرَّکَعَاتِ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ مَرَّةً⁽¹⁾.

**[ترجمه]مصباح الشیخ و غیر آن: همچنین مستحب است بگوید: «خدایی جز خدای یکتا نیست و او بزرگتر است؛ بزرگ و مقدس داشته شده و باوقار و بزرگ. ستایش خدایی را که نه فرزندی گرفته و نه در جهانداری شریکی دارد و نه خوار بوده که نیاز به دوستی داشته باشد. او را بسیار بزرگ شمار. خدا بزرگ و اهل کبریا و عظمت و حمد و بزرگی و ثنا و تصدیق است. خدایی جز خدای یکتا نیست. خدا بزرگ است، نه زاده شده و نه کسی را زاده است و همانند و نظیری ندارد. خدا بزرگ است و در تکبیری که من می­گویم، برای او شریکی قرار نمی­دهم بلکه با اخلاص او را می­خوانم و روی خود را به سوی بزرگ و متعال و پروردگار جهانیان کرده­ام و از شر بلاهایی که در شب از جنیان رسد و از و وسوسه و مکر و نیرنگ و حسدشان به خدا پناه می­برم. قسم به اسمت که شریکی نداری و عزت و سلطنت و جلال و کرامت مخصوص توست. بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا به راه اسلام هدایت کن و و با روی کریمانه­ات به من رو کن.

نیز مستحب است موقع ظهر ده مرتبه و بعد از هشت رکعت نماز، یازده مرتبه سوره قدر سوره خوانده شود. - . مصباح الشیخ: 23 و 24 -

**[ترجمه]

«11»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ رَوَی الْکُلَیْنِیُ‌⁽²⁾بِإِسْنَادِهِ عَنْ مَوْلَانَا عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: صَلَاةُ الزَّوَالِ صَلَاةُ الْأَوَّابِینَ‌⁽³⁾.

وَ رَوَی الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الِاسْتِخَارَةُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ مِنَ الزَّوَالِ‌⁽⁴⁾

وَ رَوَیْنَا هَذِهِ الرِّوَایَةَ بِإِسْنَادِی إِلَی جَدِّی أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِّ بِإِسْنَادِهِ إِلَی الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ فِیمَا ذَکَرَهُ فِی کِتَابِ الصَّلَاةِ⁽⁵⁾.

وَ بِالْإِسْنَادِ إِلَی هَارُونَ بْنِ مُوسَی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی دَاوُدَ الْمُسْتَرِقِّ عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: اقْرَأْ فِی صَلَاةِ الزَّوَالِ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأُولَیَیْنِ

بِالْإِخْلَاصِ وَ سُورَةِ الْجَحْدِ وَ الثَّالِثَةَ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آیَةِ الْکُرْسِیِّ وَ فِی الرَّابِعَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آخِرِ الْبَقَرَةِ وَ فِی الْخَامِسَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآیَاتِ الَّتِی فِی آخِرِ آلِ عِمْرَانَ- إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ فِی السَّادِسَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آیَةِ السُّخْرَةِ وَ هِیَ ثَلَاثُ آیَاتٍ مِنَ الْأَعْرَافِ إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ‌⁽¹⁾وَ فِی السَّابِعَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآیَاتِ الَّتِی فِی الْأَنْعَامِ- وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ الْجِنَّ

وَ خَلَقَهُمْ‌⁽²⁾وَ فِی الثَّامِنَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آخِرِ الْحَشْرِ- لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ إِلَی آخِرِهَا فَإِذَا فَرَغْتَ فَقُلْ سَبْعَ مَرَّاتٍ اللَّهُمَّ مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَی دِینِکَ وَ دِینِ نَبِیِّکَ وَ لَا تُزِغْ قَلْبِی بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنِی وَ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ وَ أَجِرْنِی مِنَ النَّارِ بِرَحْمَتِکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: مولای ما علی علیه السلام فرمود: نماز زوال، نماز توبه کنندگان است. - . الکافی 3: 444 -

امام باقر علیه السلام فرمود: طلب خیر در هر رکعت از نماز زوال است. - . فلاح السائل: 124 -

این روایت را با اسناد خود از جدم ابوجعفر طوسی با اسنادش از حسین بن سعید در آنچه که در کتاب الصلاه ذکر کرده است، روایت کرده ام. - . فلاح السائل: 124 -

امام صادق علیه السلام فرمود: در دو رکعت اول نماز نافله ظهر، سوره حمد و توحید را بخوان و در سومی توحید و آیة الکرسی، در چهارمی توحید و آخر بقره و در پنجمی توحید و آیه آخر آل عمران، یعنی«ان فی خلق السموات و الارض» و در ششمی توحید و سه آیه از اعراف که به سخره معروفند، یعنی «ان ربکم الله» - . الاعراف/ آیات 56-54 - و در هفتمی توحید و آیاتی از سوره انعام که در آن آمده: «و جعلوا لله شرکاء الجن و خلقهم» - . الانعام/ 103-100 - و در هشتمی توحید و آیه آخر حشر«و لو انزلنا هذا القرآن علی جبل تا آخر آیه» را بخوان؛ و وقتی نماز را تمام کردی هفت مرتبه بگو: {پروردگارا، ای برگرداننده دلها و قلبها، قلبم را بر دینت و دین پیامبرت استوار بدار، و قلبم را بعد از هدایت نلغزان و از طرف خود رحمتی بر من عنایت کن که تو بسیار بخشنده ای و مرا به رحمتت از آتش جهنم رهایی ده.

**[ترجمه]

«12»

مِصْبَاحُ الشَّیْخِ، قَالَ: یَقْرَأُ بَعْدَ التَّکْبِیرَاتِ الِافْتِتَاحِیَّةِ الْحَمْدَ وَ سُورَةً مِمَّا یَخْتَارُهَا مِنَ الْمُفَصَّلِ.

وَ رُوِیَ: أَنَّهُ یُسْتَحَبُّ أَنْ یَقْرَأَ فِی الْأَوَّلَةِ مِنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الْبَاقِی مَا شَاءَ.

وَ رُوِیَ: فِی الثَّالِثَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ فِی الرَّابِعَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آخِرَ الْبَقَرَةِ وَ فِی الْخَامِسَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآیَاتِ الَّتِی فِی آخِرِ آلِ عِمْرَانَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَی إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَی قَوْلِهِ إِنَّکَ لا تُخْلِفُ الْمِیعادَ وَ فِی السَّادِسَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آیَةَ السُّخْرَةِ وَ هِیَ ثَلَاثُ آیَاتٍ مِنَ الْأَعْرَافِ- إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ إِلَی قَوْلِهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ وَ فِی السَّابِعَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآیَاتِ الَّتِی فِی الْأَنْعَامِ- وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ الْجِنَ إِلَی قَوْلِهِ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ وَ فِی الثَّامِنَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آخِرَ الْحَشْرِ- لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ إِلَی آخِرِهَا.

وَ رُوِیَ: أَنَّهُ یُسْتَحَبُّ أَنْ یَقْرَأَ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ الْحَمْدَ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]مصباح الشیخ: گفته است: بعد از اینکه سه تکبیر افتتاح نماز گفته شد، حمد و یک سوره از سوره های طولانی را بخواند. روایت شده که مستحب است در رکعت اولی نافله های ظهر، حمد و توحید و در رکعت دوم حمد و کافرون خوانده شود و در مابقی هر چه که خواستی بخوان. و نیز روایت است، در رکعت سومی توحید و آیة الکرسی و در چهارمی توحید و آخر بقره را بخوان و در پنجمی توحید و آیه آخر آل عمران یعنی «ان فی خلق السموات و الارض... انک لا تخلف المیعاد» و در ششمی توحید و سه آیه از اعراف که به سخره معروفند «ان ربکم الله الذی خلق السموات و الارض... قریب من المحسنین» و در هفتمی توحید و آیاتی از سوره انعام که در آن آمده: «و جعلوا لله شرکاء الجن و خلقهم... و هو اللطیف الخبیر» و در هشتمی توحید و آیه آخر حشر«و لو انزلناه هذا القرآن علی جبل... تا آخر آیه خوانده شود. و نیز روایت است، در تمامی رکعات حمد و سوره قدر و توحید و آیة الکرسی خوانده شود. - . مصباح الشیخ: 26 -

**[ترجمه]

«13»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِمَّا یُقَالُ قَبْلَ الشُّرُوعِ فِی نَوَافِلِ الزَّوَالِ مَا رَوَیْنَاهُ بِإِسْنَادِنَا إِلَی جَدِّی أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِّ مِمَّا ذَکَرَهُ فِی مِصْبَاحِهِ الْکَبِیرِ⁽²⁾

وَ هُوَ: اللَّهُمَّ إِنَّکَ لَسْتَ بِإِلَهٍ اسْتَحْدَثْنَاکَ وَ لَا بِرَبٍّ یَبِیدُ ذِکْرُکَ وَ لَا کَانَ مَعَکَ شُرَکَاءُ یَقْضُونَ مَعَکَ وَ لَا کَانَ قَبْلَکَ مِنْ إِلَهٍ فَنَعْبُدَهُ وَ نَدَعَکَ وَ لَا أَعَانَکَ عَلَی خَلْقِنَا أَحَدٌ فَنَشُکَّ فِیکَ أَنْتَ اللَّهُ الدَّیَّانُ فَلَا شَرِیکَ لَکَ وَ أَنْتَ الدَّائِمُ فَلَا یَزُولُ مُلْکُکَ أَنْتَ أَوَّلُ الْأَوَّلِینَ وَ آخِرُ الْآخِرِینَ وَ دَیَّانُ یَوْمِ الدِّینِ یَفْنَی کُلُّ شَیْ‌ءٍ وَ یَبْقَی وَجْهُکَ الْکَرِیمُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ لَمْ تَلِدْ فَتَکُونَ فِی الْعِزِّ مُشَارَکاً وَ لَمْ تُولَدْ فَتَکُونَ مَوْرُوثاً هَالِکاً وَ لَمْ تُدْرِکْکَ الْأَبْصَارُ فَتُقَدِّرَکَ شَبَحاً مَاثِلًا وَ لَمْ یَتَعَاوَرْکَ زِیَادَةٌ وَ لَا نُقْصَانٌ وَ لَا تُوصَفُ بِأَیْنَ وَ لَا کَیْفَ وَ لَا ثَمَّ وَ لَا مَکَانٍ وَ بَطَنْتَ فِی خَفِیَّاتِ الْأُمُورِ وَ ظَهَرْتَ فِی الْعُقُولِ بِمَا نَرَی مِنْ خَلْقِکَ مِنْ عَلَامَاتِ التَّدْبِیرِ أَنْتَ الَّذِی سُئِلَتِ الْأَنْبِیَاءُ علیهم السلام عَنْکَ فَلَمْ تَصِفْکَ بِحَدٍّ وَ لَا بِبَعْضٍ بَلْ دَلَّتْ عَلَیْکَ مِنْ آیَاتِکَ بِمَا لَا یَسْتَطِیعُ الْمُنْکِرُونَ جَحْدَهُ لِأَنَّ مَنْ کَانَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِطْرَتُهُ فَهُوَ الصَّانِعُ الَّذِی بَانَ عَنِ الْخَلْقِ فَلَا شَیْ‌ءَ کَمِثْلِهِ وَ أَشْهَدُ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ وَ مَا بَیْنَهُمَا آیَاتٌ دَلِیلَاتٌ عَلَیْکَ تُؤَدِّی عَنْکَ الْحُجَّةَ وَ تَشْهَدُ لَکَ بِالرُّبُوبِیَّةِ مَوْسُومَاتٌ بِبُرْهَانِ قُدْرَتِکَ وَ مَعَالِمِ تَدْبِیرِکَ فَأَوْصَلْتَ إِلَی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ مَعْرِفَتِکَ مَا آنَسَهَا مِنْ وَحْشَةِ الْفِکْرِ وَ وَسْوَسَةِ الصَّدْرِ فَهِیَ عَلَی اعْتِرَافِهَا بِکَ شَاهِدَةٌ بِأَنَّکَ قَبْلَ الْقَبْلِ بِلَا قَبْلٍ وَ بَعْدَ الْبَعْدِ بِلَا بَعْدٍ انْقَطَعَتِ الْغَایَاتُ دُونَکَ فَسُبْحَانَکَ لَا وَزِیرَ لَکَ سُبْحَانَکَ لَا عَدْلَ لَکَ سُبْحَانَکَ لَا ضِدَّ لَکَ سُبْحَانَکَ لَا نِدَّ لَکَ سُبْحَانَکَ لَا تَأْخُذُکَ سِنَةٌ وَ لَا نَوْمٌ سُبْحَانَکَ لَا تُغَیِّرُکَ الْأَزْمَانُ سُبْحَانَکَ لَا تَنْتَقِلُ بِکَ الْأَحْوَالُ سُبْحَانَکَ لَا یُعْیِیکَ شَیْ‌ءٌ سُبْحَانَکَ لَا یَفُوتُکَ شَیْ‌ءٌ سُبْحانَکَ

إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ- إِلَّا تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخاسِرِینَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ نَبِیِّکَ وَ صَفِیِّکَ وَ حَبِیبِکَ وَ خَاصَّتِکَ وَ أَمِینِکَ عَلَی وَحْیِکَ وَ خَازِنِکَ عَلَی عِلْمِکَ الْهَادِی إِلَیْکَ بِإِذْنِکَ الصَّادِعِ بِأَمْرِکَ عَنْ وَحْیِکَ الْقَائِمِ بِحُجَّتِکَ فِی عِبَادِکَ الدَّاعِی إِلَیْکَ الْمُوَالِی لِأَوْلِیَائِکَ مَعَکَ وَ الْمُعَادِی أَعْدَاءَکَ دُونَکَ السَّالِکِ جُدَدَ الرَّشَادِ إِلَیْکَ الْقَاصِدِ مَنْهَجَ الْحَقِّ نَحْوَکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَفْضَلَ وَ أَکْرَمَ وَ أَشْرَفَ وَ أَعْظَمَ وَ أَطْیَبَ وَ أَتَمَّ وَ أَعَمَّ وَ أَزْکَی وَ أَنْمَی وَ أَوْفَی وَ أَکْثَرَ مَا صَلَّیْتَ عَلَی نَبِیٍّ مِنْ أَنْبِیَائِکَ وَ رَسُولٍ مِنْ رُسُلِکَ وَ بِجَمِیعِ مَا صَلَّیْتَ عَلَی جَمِیعِ أَنْبِیَائِکَ وَ مَلَائِکَتِکَ وَ رُسُلِکَ وَ عِبَادِکَ الصَّالِحِینَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ اللَّهُمَّ اجْعَلْ صَلَوَاتِی بِهِمْ مَقْبُولَةً وَ ذُنُوبِی بِهِمْ مَغْفُورَةً وَ سَعْیِی بِهِمْ مَشْکُوراً وَ دُعَائِی بِهِمْ مُسْتَجَاباً وَ رِزْقِی بِهِمْ مَبْسُوطاً وَ انْظُرْ إِلَیَّ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ بِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ نَظْرَةً أَسْتَکْمِلُ بِهَا الْکَرَامَةَ عِنْدَکَ ثُمَّ لَا تَصْرِفْهُ عَنِّی أَبَداً بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ ثُمَّ تَدْخُلُ فِی نَافِلَةِ الزَّوَالِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: از آنچه قبل از شروع نافله ظهر گفته می­شود، از جدم ابوجعفر طوسی نقل کردم و آن در مصباح ایشان آمده و این دعا عبارت است از: پروردگارا، تو خدایی نیستی که خودمان ساخته باشیم و پروردگاری نیستی که ذکرت از بین رود. شرکایی نداری که با تو امور جهان را اداره کنند و خدایی پیش از تو نبوده که آن را بپرستیم یا بخوانیم و کسی در خلقت ما تو را یاری کرده تا درباره تو شک کنیم. تو خدای غالبی هستی که شریکی نداری، و تو همیشگی هستی که ملکت همیشه پایدار است. تو اول اولین و آخر آخرین هستی و غالب روز یوم الدین می باشی، همه چیز نابود می­شود و تنها وجه کریم تو باقی خواهد ماند. از کسی متولد نشدی تا در عزتت شریک داشته باشی و کسی از تو متولد نشده تا تو بمیری و او از تو ارث برد. چشم ها تو را نمی بینند و تو را مثل شبحی می­پندارد که اثرش باقی نیست. تو زیاد و کم نمی­شوی، و به این وصف نمی شوی که کجا و چگونه ای. و مکانی نداری، و در خفیّات امور پنهان شده ای، و در عقل ها آشکار شدی، چرا که ما در خلقتت علامات تدبیر را می­بینیم.

تو کسی هستی که از انبیا در مورد تو سؤال شد و تو را به حد و بعض توصیف نکردند، بلکه آیاتی نشان از تو دارد که انکار کنندگان توان رد آن را ندارند؛ چرا که آنچه در آسمان و زمین است ساخته اوست و صانعی است که بر خلق آشکار است و چیزی شبیه او نیست.

شهادت می­دهم که آسمان و زمین و آنچه میان این دوست، آیاتی هستند که نشان از تو دارند و بر و جود تو حجتند و به ربوبیت تو شهادت می­دهند و به برهان قدرتت و بزرگی تدبیرت موسومند. در قلبهای مؤمنین از معرفتت که بدانها انس گیرد مثل وحشت فکر و دلواپسی قرار دادی که بدان معترف است و شاهد است که تو قبلی هستی که قبل از تو نبوده است و بعدی هستی که بعد از تو نخواهد بود. همه در نهایت جز تو به پایان می رسد، منزهی که چرت و خواب آلودگی نداری، منزهی که گذشت زمان تو را تغییر ندهد، منزهی که احوال بر تو منتقل نمی­شود. منزهی که چیزی تو را خسته نکند، منزهی و چیزی تو را از بین نبرد، منزهی تو و من از ستمکاران بودم و اگر مرا نبخشی و رحم نکنی از زیان کاران خواهم بود.

پروردگارا، بر محمد و آل محمد درود فرست که بنده و رسول و نبی و برگزیده و حبیب و خاصه و امین وحی و و مخزن علم و هدایت کننده به سوی تو و با اذن تو و آشکار کننده وحی بود و با حجتت در مبان مردم برخاسته و به سوی تو فرا می­خواند، دوستدار اولیائت و دشمن دشمنانت بود و سالک راههای هدایت به سوی تو بود و عامدانه در راه تو حرکت می­کرد.

پروردگارا، بر او و آل او درود فرست، درودی برتر، بزرگتر، شریف­تر، عظیم­تر، پاکیزه­تر، کامل­تر، و عام­تر و کامل­تر، پاک­تر و وافرتر و بیشترین درودی که بر پیامبری از پیامبرانت و رسولی از از رسولانت و همه درودی که بر همه پیامبرانت و ملائکه و رسولانت و بندگان صالحت فرستادی، با چنین درودی بر محمد و آلش درود فرست که تو ستوده و بزرگ می­باشی.

خدایا، به خاطر آنها نمازهایم را قبول کن و گناهانم را ببخش و سعی و تلاشم را جزا ده و دعایم را مستجاب کن و روزیم را زیاد کن و با نظری که در آن کرامتت کامل است بر من با روی کرامت نگاه کن و این نظر را هرگز از من برنگردان، ای ارحم الراحمین» و سپس نماز نافله می­خواند.

**[ترجمه]

إیضاح

یبید أی یهلک و یضمحل و الدیان القهار و الحاکم و المحاسب و المجازی فتکون فی العز مشارکا إذ الولد یکون من نوع الوالد و صنفه و رهطه و فی الرفعة و العزة شبیهه و مثله فتکون موروثا أی هالکا یرثه غیره و یبقی بعده لحدوث کل مولود و هلاک کل حادث.

فتقدرک شبحا ماثلا هذا إشارة إلی امتناع الرؤیة إذ فیها یتمثل بحاسة الرائی صورة مماثلة للمرئی و موافقة له فی الحقیقة و کیف یکون المتقدر المتمثل موافقا للحقیقة أو مشابها للمنزه عن الحدود و الأقدار و الماثل یکون بمعنی القائم و بمعنی المشابه و التعاور التناوب و لعل المراد بالأین الجهة و بثم المکان فالمکان تأکید له و فی بعض النسخ مکان ثم بم أی لیس له ماهیة یقال فی جواب ما هو.

بطنت فی خفیات الأمور أی اطلع علی بواطنها و نفذ علمه فیها أو أنه أخفی من خفیات الأمور لذوی العقول بما نری علی صیغة المتکلم أو الغیبة علی بناء المجهول بحد أی بالتحدیدات الجسمانیة أو الأعم منها و من العقلانیة و کذا قوله و لا ببعض نفی للأبعاض الخارجیة و العقلیة قبل القبل أی قبل کل ما یعرض له القبلیة بلا قبل أی لیست قبلیته إضافیة لیمکن أن یکون قبله شی‌ء أو بلا زمان قبل لیکون الزمان موجودا معه أزلا و الأول فی الثانی أظهر بل فی الأول.

انقطعت الغایات دونک أی کل غایة تفرض أزلا و أبدا فهو منقطع عنده و هو موجود قبله و بعده فلا یمکن أن تفرض له غایة أو هو غایة الغایات کما أنه مبدأ المبادی.

الصادع بأمرک أی مظهره و المتکلم به جهارا من غیر تقیة عن وحیک أی کل ما أمرت به من جهة الوحی أظهره کما قال تعالی فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ⁽¹⁾الموالی أولیاءک معک أی ضم موالاتهم مع موالاتک أو حال کونهم معک و المعادی أعداءک دونک أی عاداهم و لم یعادک أو حال کونهم مباینون منک و قال الجوهری الجدد الأرض الصلب و فی المثل من سلک الجدد أمن العثار و قد مر شرح تلک الفقرات مفصلا فی کتاب التوحید.

**[ترجمه]«یبید»، یعنی می­میرد و نابود می­گردد، و «الدیان»، یعنی قهار و حاکم و حساب کننده و جزا دهنده، «فتکون فی العز مشارکا» چرا که فرزند از نوع، صنف و گروه و در بزرگی و عزت، شبیه و مثل پدر و مادرش است. «فتکون موروثا»، یعنی بمیری و کسی از تو ارث برد و بعد از تو باقی بماند؛ چرا که هر مولودی به وجود می­آید و هر حادثی می­میرد.

«فتقدرک شبحا ماثلا» این جمله به این نکته اشاره دارد که خدا را نمی­توان دید، چرا که با حواس نگاه کننده، صورتی شبیه به آن در ذهن مجسم می­شود و هر کاری کند نمی­تواند صورت حقیقی را در ذهنش مجسم کند؛ چرا که خدا از حدود و اندازه­ها منزه است. و «الماثل» به معنای قائم و مشابه است، و «التعاور» به معنای تناوب است و شاید منظور، هر جهت و هر مکانی باشد و مکان، تأکید آن باشد و در بعضی نسخه ها آمده مکان «ثمَّ بم» یعنی او ماهیتی ندارد که در جواب ماهو بیاید.

«بطنت فی خفیّات الامور»، یعنی از باطن امور مطلع هستی و علمت آن را هم دربر گرفته است. یا او از مخفی­ترین مخفی­ها برای عاقلان است. «بما نری» اگر مجهول خوانده شود، صیغه متکلم یا غایب است. «بحدّ»، یعنی محدویت های جسمانی و یا اعم از آن و عقلانی و «و لاببعض» هم معنایش چنین است و اجزاء خارجی و عقلانی را نفی کرده است. «قبل القبل» یعنی قبل از هر چیزی که منتسب به قبلیت شود. «بلا قبل» یعنی قبلیت او نسبت اضافی نیست که قبل از آن چیزی باشد و لازمانی است که زمان هم با او از ازل وجود نداشته است. اولی در مورد عبارت اولی و دومی ظاهرتر است.

«انقطعت الغایات دونک»، یعنی هر غایت ازلی و ابدی در نزد تو منقطع و تمام می­شود و او، قبل و بعد از هر غایتی وجود دارد و ممکن نیست غایت او تمام شود یا غایت همه غایت هاست همچنان که مبدأ همه مبادی است.

«الصادع بأمرک»، یعنی ظاهر کرده و با صدای بلند و بدون تقیه آن را آشکار کرد. «عن وحیک»، یعنی هر چیزی که از وحی ات امر کردی آن را آشکار نمود، همان گونه که خدا فرمود: «فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ»، - . حجر/ 94 - {پس آنچه را بدان مأموری آشکار کن.} «الموالی اولیائک معک»، یعنی آنها را همراه تو دوست داشت، یا وقتی با تو بودند دوست داشت. «المعادی اعدائک دونک»، یعنی دشمن دشمنانت بود و با تو دشمنی نداشت یا وقتی با تو دشمن بودند دشمنشان بود. جوهری گفته است: «الجدد الارض» یعنی زمین سخت و در مثل گفته می­شود: «من سلک الجدد»، یعنی جای ناخوشایند و سخت. شرح این فقرات در کتاب توحید به طور مفصل ذکر شد.

**[ترجمه]

«14»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ فِی صَلَاةِ الزَّوَالِ یَعْنِی السُّنَّةَ قَبْلَ صَلَاةِ الظُّهْرِ هِیَ صَلَاةُ الْأَوَّابِینَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَ هَبَّتِ الرِّیحُ فُتِحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ قُبِلَ الدُّعَاءُ وَ قُضِیَتِ الْحَوَائِجُ الْعِظَامُ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: روایت است: امام جعفر صادق علیه السلام در باره نماز زوال، یعنی نمازهای مستحبی قبل از نماز ظهر می­فرمود: این نمازها، نمازهای توبه کنندگان است. وقتی خورشید زوال یابد و بادها بوزند، درهای آسمان باز می­شود، دعا مستجاب می­گردد و حوائج بزرگ برآورده می­گردند. - . دعائم الاسلام 1: 209 -

**[ترجمه]

«15»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ صَلِّ ثَمَانِیَ رَکَعَاتٍ مِنْهَا رَکْعَتَانِ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الثَّانِیَةُ بِالْفَاتِحَةِ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ

وَ سِتُّ رَکَعَاتٍ بِمَا أَحْبَبْتَ مِنَ الْقُرْآنِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]فقه الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: وقتی خورشید زوال یابد، هشت رکعت نماز بخوان و از این نمازها در دو رکعت، در رکعت اول حمد و توحید و در رکعت دومی حمد و سوره کافرون و شش رکعت را هر چه از قرآن دوست داری بخوان. - . فقه الرضا: 7 -

**[ترجمه]

«16»

الْبَلَدُ الْأَمِینُ، مِنْ کِتَابِ طَرِیقِ النَّجَاةِ لِابْنِ الْحَدَّادِ الْعَامِلِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْقَدْرِ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ سِتّاً وَ سَبْعِینَ مَرَّةً خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ أَلْفَ مَلَکٍ یَکْتُبُونَ ثَوَابَهَا سِتَّةً وَ ثَلَاثِینَ أَلْفَ عَامٍ مِنْهَا إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ النَّافِلَةِ عَشْراً وَ بَعْدَ نَوَافِلِ الزَّوَالِ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ⁽²⁾.

**[ترجمه]البلد الامین: از کتاب طریق النّجاة ابن حدّاد عاملی، با اسنادش از امام جواد علیه السلام نقل کرده است که حضرت فرمود: هرکس سوره قدر را در هر روز هفتاد و شش مرتبه بخواند، خداوند هزار ملائکه خلق می­کند که ثواب آن را سی و شش هزار سال می­نویسند که ده تا از این هفتاد و شش مرتبه، قبل از نافله ظهر و هنگام زوال خورشید خوانده می­شود و بیست و یک مرتبه از آنها بعد از نافله ظهر خوانده می­شود... تا آخر خبر. - . تمام این روایت در: بحارالانوار 92 : 329 می باشد. -

**[ترجمه]

«17»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام: إِذَا اسْتَقْبَلْتَ الْقِبْلَةَ فِی صَلَاةِ الزَّوَالِ فَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ بِحَمْدِهِ وَ اقْرَأْ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِلَی آخِرِ الْبَقَرَةِ وَ اقْرَأْ یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ فَصَلِّ اللَّهُمَّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اجْعَلْ مِنْ شَأْنِکَ قَضَاءَ حَاجَتِی وَ اقْضِ لِی فِی شَأْنِکَ حَاجَتِی وَ حَاجَتِی إِلَیْکَ الْعِتْقُ مِنَ النَّارِ وَ الْإِقْبَالُ بِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ إِلَیَّ وَ رِضَاکَ عَنِّی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ اللَّهُمَّ إِنِّی أُقَدِّمُ بَیْنَ یَدَیْ حَاجَتِی إِلَیْکَ مُحَمَّداً وَ أَهْلَ بَیْتِهِ وَ أَتَقَرَّبُ بِهِمْ إِلَیْکَ وَ أَتَوَجَّهُ إِلَیْکَ بِهِمْ فَاجْعَلْنِی بِهِمْ وَجِیهاً عِنْدَکَ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ وَ اجْعَلْ صَلَوَاتِی بِهِمْ مَقْبُولَةً وَ ذَنْبِی بِهِمْ مَغْفُوراً وَ دُعَائِی بِهِمْ مُسْتَجَاباً إِنَّکَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ ثُمَّ تُصَلِّی ثَمَانَ رَکَعَاتٍ وَ هِیَ صَلَاةُ الْأَوَّابِینَ افْتَتِحْ تَکْبِیرَةً وَاحِدَةً وَ قُلْ فِی تَکْبِیرِکَ فِی هَذِهِ الصَّلَاةِ اللَّهُ أَکْبَرُ تَعْظِیماً وَ تَقْدِیساً وَ تَکْبِیراً

وَ إِجْلَالًا وَ مَهَابَةً وَ تَعَبُّداً أَهْلَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْعَظَمَةِ وَ الْمَجْدِ وَ الثَّنَاءِ وَ التَّقْدِیسِ وَ التَّطْهِیرِ مِنَ الْأَهْلِ وَ الْوَلَدِ وَ لَا إِلَهَ غَیْرُهُ وَ لَا مَعْبُودَ سِوَاهُ وَ لَا رَبّاً دُونَهُ فَرْداً خَالِقاً وَتْراً لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً ثُمَّ تَعَوَّذُ وَ تُسَمِّی وَ تَقْرَأُ مَا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ وَ الدُّعَاءِ الْخَالِصِ لِآلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِکَ وَ مِنْکَ وَ بِعَبْدِکَ الَّذِی جَعَلْتَهُ سَفِیراً بَیْنَکَ وَ بَیْنَ خَلْقِکَ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ نُورِکَ وَ نَفَخْتَ فِیهِ مِنْ رُوحِکَ وَ اسْتَوْدَعْتَهُ فِیهِ مِنْ عِلْمِکَ وَ عَلَّمْتَهُ مِنْ کِتَابِکَ وَ أَمِنْتَهُ عَلَی وَحْیِکَ وَ اسْتَأْثَرْتَهُ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ لِنَفْسِکَ ثُمَّ اتَّخَذْتَهُ حَبِیباً وَ نَبِیّاً وَ

خَلِیلًا اللَّهُمَّ بِکَ وَ بِهِ وَ بِهِ وَ بِکَ إِلَّا جَعَلْتَنِی مِمَّنْ أَتَوَلَّی مَعَ أَوْلِیَائِهِ وَ أَتَبَرَّأُ مِنْ أَعْدَائِهِ اللَّهُمَّ کَمَا جَعَلْتَنِی فِی دَوْلَتِهِ وَ کَوَّنْتَنِی فِی کَرَّتِهِ وَ أَخْرَجْتَنِی فِی کُورِهِ وَ أَظْهَرْتَنِی فِی دُورِهِ وَ دَعَوْتَنِی إِلَی مِلَّتِهِ وَ جَعَلْتَنِی مِنْ أُمَّتِهِ وَ جُنُودِهِ فَاجْعَلْنِی مِنْ خَاصَّةِ أَوْلِیَائِهِ وَ خَوَاصِّ أَحِبَّائِهِ وَ قَرِّبْنِی إِلَیْهِ مَنْزِلَةً وَ زُلْفَةً فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ اللَّهُمَّ إِنِّی آمَنْتُ بِکَ وَ بِهِ وَ أَجَبْتُ دَاعِیَکَ ابْتِغَاءً لِمَرْضَاتِکَ وَ طَلَباً لِرِضْوَانِکَ وَ أَسْلَمْتُ مَعَ مُحَمَّدٍ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ أَقْرَرْتُ بِوَلَایَةِ وَلِیِّکَ عَلِیٍّ وَلِیّاً وَ رَضِیتُ بِالْحَسَنِ إِمَاماً وَ بِالْحُسَیْنِ وَصِیّاً وَ بِالْأَئِمَّةِ عُلَمَاءَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَیْهِمْ وَ عَلَی ذُرِّیَّتِهِمُ الْخِیَرَةِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]فقه الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: در نماز زوال وقتی روبروی قبله قرار گرفتی بگو: «سبحان الله و بحمده» و آیه «ربنا لا تواخذنا» تا آخر بقره را بخوان. سپس این دعا را بخوان: هر که در آسمان و زمین است او را می­خواند و او هر روز کاری را انجام می­دهد، پس بر محمد و آل محمد درود فرست و روا کردن حاجت مرا در یکی از شأنت مقرر کن و در یکی از آنها حاجت مرا روا کن. حاجتم این است که مرا از آتش جهنم رهایی دهی و با روی کرامت به من بنگری و از من خشنود گردی، ای ارحم الراحمین. خدایا من برای برآورده شدن حاجاتم محمد و آل محمد را پیش می­فرستم و به وسیله آنها به تو تقرب می­جویم و به وسیله آنها رو به سوی تو می­کنم و به وسیله آنها مرا در دنیا و آخرت نزد خودتت وجیه و از مقربین درگاهت قرار ده و به خاطر آنها نمازم را قبول کن و گناهم را ببخش و دعایم را مستجاب کن، چرا که تو غفور و رحیم هستی .

سپس هشت رکعت نماز می­خوانی که آن نماز توبه کنندگان است. این نماز را با یک تکبیر شروع کن و در تکبیرت بگو: الله اکبر را برای تعظیم و تقدیس و تکبیر و اجلال و ترس و بندگی او می­گویم. تو اهل کبریا و عظمت و بزرگی و حمد و ثنا می­باشی و فرزند و خانواده نداری و خدا و معبود و پروردگاری جز تو نیست. تنها و خالق و یکی می­باشی و دوست و فرزندی نداری.

سپس استعاذه کن و بسم الله بگو و هرچه می­توانی قرآن و دعای مخصوص آل محمد علیهم السلام را بخوان که دعا این است: پروردگارا، ازخودت و به حق خودت و حق بنده ای که بین خودت و آفریدگانت سفیر قرار دادی و از نور خلقش کردی و از روحت در آن دمیدی و علمت را در وجود او به ودیعت نهادی و از کتابت به او آموختی و در علم غیبت او را تحت تأثیر قرار دادی و او را حبیب و نبی و خلیل خود نمودی، پروردگارا به حق خودت و به حق او و به حق خودت مرا از کسانی قرار ده که اولیائش را دوست بدارم و از دشمنانش دوری جویم. بار خدایا، همچنان که مرا در تحت حکومت او قرار دادی و در دولت

او به وجود آوردی و در دوران بازگشت او خلق کردی و در دوره او آشکار کردی و به ملت او دعوتم کردی و مرا از امت و لشکریان او قرار دادی، پس مرا از خواص اولیا و دوستدارنش قرار ده و مرا در اعلا علیین از منزلت و رتبه به او نزدیک کن.

پروردگارا، من به تو و به او ایمان آوردم و درخواست کسی که به سویت می­خواند را اجابت کردم تا رضایت و خشنودی تو را جلب کنم و با محمد تسلیم پروردگار جهانیان شدم و به ولایت ولیّ­ات علی علیه السلام اقرار کردم و به امامت حسن و وصایت حسین و عالم بودن ائمه خشنود شدم، پروردگارا بر آنها و ذریه پاک و برگزیده آنها درود فرست. - . فقه الرضا: 63 -

**[ترجمه]

بیان

فی کرته أی فی دولتک التی عادت بظهوره أی فی غلبته علی الأعادی و کذا فی کوره أی فی رجوع الأمر إلیه أو یکون إشارة إلی بعثه علی الأرواح ثم علی الأجساد

**[ترجمه]در «کرّته» یعنی در حکومت خودت ظاهر خواهد شد یا در هنگام غلبه کردن بر دشمنان. معنای«کوره» هم چنین است، یعنی وقتی که دوباره قدرت را به دست خواهد گرفت، یا شاید اشاره ای بر برانگیختن ارواح و سپس اجساد باشد .

**[ترجمه]

«18»

فَلَاحُ السَّائِلِ،⁽²⁾

وَ مِصْبَاحُ الشَّیْخِ،: مِمَّا یَقُولُ الْإِنْسَانُ بَعْدَ کُلِّ تَسْلِیمَةٍ مِنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ- اللَّهُمَّ إِنِّی ضَعِیفٌ فَقَوِّ فِی رِضَاکَ ضَعْفِی وَ خُذْ إِلَی الْخَیْرِ بِنَاصِیَتِی وَ اجْعَلِ الْإِیمَانَ مُنْتَهَی رِضَایَ وَ بَارِکْ لِی فِیمَا قَسَمْتَ لِی وَ بَلِّغْنِی بِرَحْمَتِکَ کُلَّ الَّذِی أَرْجُو مِنْکَ وَ اجْعَلْ لِی وُدّاً وَ سُرُوراً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ عَهْداً عِنْدَکَ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل - . فلاح السائل: 137 - و مصباح الشیخ: از آنچه که بعد از هر سلام نمازهای نافله ظهر گفته می شود: پروردگارا من ضعیف هستم و در خشنودیت ضعفم را قوی گردان و مرا به سوی خیر بکشان و ایمان را نهایت رضایتم قرار ده و به آنچه سهم من است برکت ده و با رحمتت مرا به آنچه از تو امید دارم برسان و مرا مایه دوستی و سرور مؤمنین و پایبند به عهدت قرار بده.

**[ترجمه]

بیان

خذ إلی الخیر بناصیتی أی اصرف قلبی إلی عمل الخیرات و وجهنی إلی القیام بوظائف الطاعات کالذی یجذب بشعر مقدم رأسه إلی عمل ففی الکلام استعارة کذا ذکره الشیخ البهائی.

**[ترجمه]«خذ الی الخیر بناصیتی» یعنی قلب مرا به عمل خیر و انجام عباداتت راغب گردان، مثل کسی که موی کسی را می گیرد و به عملی وادار می کند. در اینجا استعاره به کار رفته است. این نظر شیخ بهایی است.

**[ترجمه]

«19»

فَلَاحُ السَّائِلِ،: وَ مِمَّا یُقَالُ أَیْضاً فِی جُمْلَةِ تَعْقِیبِ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ- رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِی مِنَ السَّیِّئَاتِ وَ اسْتَعْمِلْنِی عَمَلًا بِطَاعَتِکَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِی بِرَحْمَتِکَ یَا اللَّهُ یَا رَبِّ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا ذَا

الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ أَسْأَلُکَ رِضَاکَ وَ جَنَّتَکَ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ نَارِکَ وَ سَخَطِکَ أَسْتَجِیرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَکَ‌⁽¹⁾.

ذَکَرَ رِوَایَةً فِی الدُّعَاءِ عَقِیبَ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَیَّاشٍ‌⁽²⁾

کان صدیقا لی و لوالدی و سمعت منه شیئا کثیرا و رأیت شیوخنا یضعفونه فلم أرو عنه شیئا و تجنبته.

عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمْدَانِیِ‌⁽³⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ أَبِی خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهَا الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ بَیْنَ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ صَلَاةِ الزَّوَالِ الرَّکْعَتَانِ الْأَوَّلَتَانِ- اللَّهُمَّ أَنْتَ أَکْرَمُ مَأْتِیٍّ وَ أَکْرَمُ مَزُورٍ وَ خَیْرُ مَنْ طُلِبَتْ إِلَیْهِ الْحَاجَاتُ وَ أَجْوَدُ مَنْ أَعْطَی وَ أَرْحَمُ مَنِ اسْتُرْحِمَ وَ أَرْأَفُ مَنْ عَفَا وَ أَعَزُّ مَنِ اعْتُمِدَ عَلَیْهِ اللَّهُمَّ بِی إِلَیْکَ فَاقَةٌ وَ لِی إِلَیْکَ حَاجَاتٌ وَ لَکَ عِنْدِی طَلِبَاتٌ مِنْ ذُنُوبٍ أَنَا بِهَا مُرْتَهَنٌ وَ قَدْ أَوْقَرَتْ ظَهْرِی وَ أَوْبَقَتْنِی وَ إِلَّا تَرْحَمْنِی وَ تَغْفِرْ لِی أَکُنْ مِنَ الْخاسِرِینَ اللَّهُمَّ إِنِّی اعْتَمَدْتُکَ فِیهَا تَائِباً إِلَیْکَ مِنْهَا فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اغْفِرْ لِی ذُنُوبِی کُلَّهَا قَدِیمَهَا وَ حَدِیثَهَا سِرَّهَا وَ عَلَانِیَتَهَا وَ خَطَاهَا وَ عَمْدَهَا صَغِیرَهَا وَ کَبِیرَهَا وَ کُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَ أَنَا مُذْنِبُهُ مَغْفِرَةً عَزْماً جَزْماً لَا تُغَادِرُ ذَنْباً وَاحِداً وَ لَا أَکْتَسِبُ بَعْدَهَا مُحَرَّماً أَبَداً وَ اقْبَلْ مِنِّی الْیَسِیرَ مِنْ طَاعَتِکَ وَ تَجَاوَزْ لِی عَنِ الْکَثِیرِ مِنْ مَعْصِیَتِکَ یَا عَظِیمُ إِنَّهُ لَا یَغْفِرُ الْعَظِیمَ إِلَّا الْعَظِیمُ- یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ یَا مَنْ هُوَ کُلَّ یَوْمٍ فِی شَأْنٍ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْ لِی فِی شَأْنِکَ شَأْنَ حَاجَتِی وَ حَاجَتِی هِیَ فَکَاکُ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ وَ الْأَمَانُ مِنْ سَخَطِکَ وَ الْفَوْزُ بِرِضْوَانِکَ وَ جَنَّتِکَ‌⁽⁴⁾وَ صَلِ

عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ امْنُنْ بِذَلِکَ عَلَیَّ وَ بِکُلِّ مَا فِیهِ صَلَاحِی وَ أَسْأَلُکَ بِنُورِکَ السَّاطِعِ فِی الظُّلُمَاتِ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لَا تُفَرِّقْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ اللَّهُمَّ وَ اکْتُبْ لِی عِتْقاً مِنَ النَّارِ مَبْتُولًا وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْمُنِیبِینَ إِلَیْکَ التَّابِعِینَ لِأَمْرِکَ الْمُخْبِتِینَ إِلَیْکَ الَّذِینَ إِذَا ذُکِرْتَ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الْمُسْتَکْمِلِینَ مَنَاسِکَهُمْ وَ الصَّابِرِینَ فِی الْبَلَاءِ وَ الشَّاکِرِینَ فِی الرَّخَاءِ وَ الْمُطِیعِینَ لِأَمْرِکَ فِیمَا أَمَرْتَهُمْ بِهِ وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلَاةَ وَ الْمُؤْتِینَ الزَّکَاةَ وَ الْمُتَوَکِّلِینَ عَلَیْکَ اللَّهُمَّ أَضِفْنِی بِأَکْرَمِ کَرَامَتِکَ وَ أَجْزِلْ مِنْ عَطِیَّتِکَ وَ الْفَضِیلَةِ لَدَیْکَ وَ الرَّاحَةِ مِنْکَ وَ الْوَسِیلَةِ إِلَیْکَ وَ الْمَنْزِلَةِ عِنْدَکَ مَا تَکْفِینِی بِهِ کُلَّ هَوْلٍ دُونَ الْجَنَّةِ وَ تُظِلُّنِی فِی ظِلِّ عَرْشِکَ یَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّکَ وَ تُعَظِّمُ نُورِی وَ تُعْطِینِی کِتَابِی بِیَمِینِی وَ تُخَفِّفُ حِسَابِی وَ تَحْشُرُنِی فِی أَفْضَلِ الْوَافِدِینَ إِلَیْکَ مِنَ الْمُتَّقِینَ وَ تُثَبِّتُنِی فِی عِلِّیِّینَ وَ تَجْعَلُنِی مِمَّنْ تَنْظُرُ إِلَیْهِ بِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ وَ تَتَوَفَّانِی وَ أَنْتَ عَنِّی رَاضٍ وَ أَلْحِقْنِی بِعِبَادِکَ الصَّالِحِینَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اقْلِبْنِی بِذَلِکَ کُلِّهِ مُفْلِحاً مُنْجِحاً قَدْ غَفَرْتَ لِی خَطَایَایَ وَ ذُنُوبِی کُلَّهَا وَ کَفَرْتَ

عَنِّی سَیِّئَاتِی وَ حَطَطْتَ عَنِّی وِزْرِی وَ شَفَعْتَنِی فِی جَمِیعِ حَوَائِجِی فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ فِی یُسْرٍ مِنْکَ وَ عَافِیَةٍ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ لَا تَخْلِطْ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ عَمَلِی وَ لَا بِمَا تَقَرَّبْتُ بِهِ إِلَیْکَ رِئَاءً وَ لَا سُمْعَةً وَ لَا أَشَراً وَ لَا بَطَراً وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْخَاشِعِینَ لَکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعْطِنِی السَّعَةَ فِی رِزْقِی وَ الصِّحَّةَ فِی جِسْمِی وَ الْقُوَّةَ فِی بَدَنِی عَلَی طَاعَتِکَ وَ عِبَادَتِکَ وَ أَعْطِنِی مِنْ رَحْمَتِکَ وَ رِضْوَانِکَ وَ عَافِیَتِکَ مَا تُسَلِّمُنِی بِهِ مِنْ کُلِّ بَلَاءِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ ارْزُقْنِی الرَّهْبَةَ مِنْکَ وَ الرَّغْبَةَ إِلَیْکَ وَ الْخُشُوعَ لَکَ وَ الْوَقَارَ وَ الْحَیَاءَ مِنْکَ وَ التَّعْظِیمَ لِذِکْرِکَ وَ التَّقْدِیسَ لِمَجْدِکَ أَیَّامَ حَیَاتِی حَتَّی تَتَوَفَّانِی وَ أَنْتَ عَنِّی رَاضٍ اللَّهُمَّ وَ أَسْأَلُکَ السَّعَةَ وَ الدَّعَةَ وَ الْأَمْنَ وَ الْکِفَایَةَ وَ السَّلَامَةَ وَ الصِّحَّةَ وَ الْقُنُوعَ وَ الْعِصْمَةَ وَ الْهُدَی وَ الرَّحْمَةَ وَ الْعَافِیَةَ وَ الْیَقِینَ وَ الْمَغْفِرَةَ وَ الشُّکْرَ وَ الرِّضَا وَ الصَّبْرَ وَ الْعِلْمَ وَ الصِّدْقَ وَ الْبِرَّ وَ التَّقْوَی وَ الْحِلْمَ وَ التَّوَاضُعَ وَ الْیُسْرَ وَ التَّوْفِیقَ.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اعْمُمْ‌⁽¹⁾بِذَلِکَ أَهْلَ بَیْتِی وَ قَرَابَاتِی وَ إِخْوَانِی فِیکَ وَ مَنْ أَحْبَبْتُ وَ أَحَبَّنِی أَوْ وَلَدْتُهُ وَ وَلَدَنِی مِنْ جَمِیعِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ وَ أَسْأَلُکَ یَا رَبِّ حُسْنَ الظَّنِّ بِکَ وَ الصِّدْقَ فِی التَّوَکُّلِ عَلَیْکَ وَ أَعُوذُ بِکَ یَا رَبِّ أَنْ تَبْتَلِیَنِی بِبَلِیَّةٍ تَحْمِلُنِی ضَرُورَتُهَا عَلَی التَّغَوُّثِ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ مَعَاصِیکَ وَ أَعُوذُ بِکَ یَا رَبِّ أَنْ أَکُونَ فِی حَالِ عُسْرٍ أَوْ یُسْرٍ أَظُنُّ أَنَّ مَعَاصِیَکَ أَنْجَحُ فِی طَلِبَتِی مِنْ طَاعَتِکَ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ تَکَلُّفِ مَا لَمْ تُقَدِّرْ لِی فِیهِ رِزْقاً وَ مَا قَدَّرْتَ لِی مِنْ رِزْقٍ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ آتِنِی بِهِ فِی یُسْرٍ مِنْکَ وَ عَافِیَةٍ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ قُلْ رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِی مِنَ السَّیِّئَاتِ وَ اسْتَعْمِلْنِی عَمَلًا بِطَاعَتِکَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِی رحمتک [بِرَحْمَتِکَ] یَا اللَّهُ یَا رَبِّ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ أَسْأَلُکَ رِضَاکَ وَ جَنَّتَکَ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ نَارِکَ وَ سَخَطِکَ أَسْتَجِیرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَکَ ثُمَّ تَخِرُّ سَاجِداً وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِجُودِکَ وَ کَرَمِکَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِمُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِمَلَائِکَتِکَ الْمُقَرَّبِینَ وَ أَنْبِیَائِکَ الْمُرْسَلِینَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُقِیلَنِی عَثْرَتِی وَ تَسْتُرَ عَلَیَّ ذُنُوبِی وَ تَغْفِرَهَا لِی وَ تُقَلِّبَنِی الْیَوْمَ بِقَضَاءِ حَاجَتِی وَ لَا تُعَذِّبَنِی بِقَبِیحٍ کَانَ مِنِّی یَا أَهْلَ التَّقْوَی وَ أَهْلَ الْمَغْفِرَةِ یَا بَرُّ یَا کَرِیمُ أَنْتَ أَبَرُّ بِی مِنْ أَبِی وَ أُمِّی وَ مِنْ نَفْسِی وَ مِنَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ بِی إِلَیْکَ حَاجَةٌ وَ فَقْرٌ وَ فَاقَةٌ وَ أَنْتَ عَنِّی غَنِیٌّ فَأَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَرْحَمَ فَقْرِی وَ تَسْتَجِیبَ دُعَائِی وَ تَکُفَّ عَنِّی أَنْوَاعَ الْبَلَاءِ فَإِنَّ عَفْوَکَ وَ جُودَکَ یَسَعُنِی

التَّسْلِیمَةُ الثَّانِیَةُ

اللَّهُمَّ إِلَهَ السَّمَاءِ وَ إِلَهَ الْأَرْضِ وَ فَاطِرَ السَّمَاءِ وَ فَاطِرَ الْأَرْضِ وَ نُورَ السَّمَاءِ وَ نُورَ الْأَرْضِ وَ زَیْنَ السَّمَاءِ وَ زَیْنَ الْأَرْضِ وَ عِمَادَ السَّمَاءِ وَ عِمَادَ الْأَرْضِ وَ بَدِیعَ السَّمَاءِ وَ بَدِیعَ الْأَرْضِ ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ صَرِیخَ الْمُسْتَصْرِخِینَ وَ غَوْثَ الْمُسْتَغِیثِینَ وَ مُنْتَهَی رَغْبَةِ الْعَابِدِینَ أَنْتَ الْمُفَرِّجُ عَنِ الْمَکْرُوبِینَ وَ أَنْتَ الْمُرَوِّحُ عَنِ الْمَغْمُومِینَ وَ

أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ وَ مُفَرِّجُ الْکَرْبِ وَ مُجِیبُ دَعْوَةِ الْمُضْطَرِّینَ وَ إِلَهُ الْعَالَمِینَ الْمَنْزُولُ بِهِ کُلُّ حَاجَةٍ یَا عَظِیماً یُرْجَی لِکُلِّ عَظِیمٍ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْعَلْ بِی کَذَا وَ کَذَا وَ قُلْ رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَجِرْنِی مِنَ السَّیِّئَاتِ وَ اسْتَعْمِلْنِی عَمَلًا بِطَاعَتِکَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِی بِرَحْمَتِکَ یَا اللَّهُ یَا رَبِّ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ أَسْأَلُکَ رِضَاکَ وَ جَنَّتَکَ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ نَارِکَ وَ سَخَطِکَ أَسْتَجِیرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَکَ

التَّسْلِیمَةُ الثَّالِثَةُ

یَا عَلِیُّ یَا عَظِیمُ یَا حَیُّ یَا حَلِیمُ یَا غَفُورُ یَا سَمِیعُ یَا بَصِیرُ یَا وَاحِدُ یَا أَحَدُ یَا صَمَدُ یَا مَنْ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا نُورَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ تَمَّ نُورُ وَجْهِکَ أَسْأَلُکَ بِنُورِ وَجْهِکَ الَّذِی أَشْرَقَتْ لَهُ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ الْأَعْظَمِ الْأَعْظَمِ الْأَعْظَمِ الَّذِی إِذَا دُعِیتَ بِهِ أَجَبْتَ وَ إِذَا سُئِلْتَ بِهِ أَعْطَیْتَ وَ بِقُدْرَتِکَ عَلَی مَا تَشَاءُ مِنْ خَلْقِکَ فَإِنَّمَا أَمْرُکَ إِذَا أَرَدْتَ شَیْئاً أَنْ تَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِی کَذَا وَ کَذَا وَ قُلْ رَبِ‌⁽¹⁾صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِی مِنَ السَّیِّئَاتِ وَ اسْتَعْمِلْنِی عَمَلًا بِطَاعَتِکَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِی بِرَحْمَتِکَ یَا اللَّهُ یَا رَبِّ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ أَسْأَلُکَ رِضَاکَ وَ جَنَّتَکَ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ نَارِکَ وَ سَخَطِکَ أَسْتَجِیرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَکَ

التَّسْلِیمَةُ الرَّابِعَةُ

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعِ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفِ الْمَلَائِکَةِ وَ مَعْدِنِ الْعِلْمِ وَ أَهْلِ بَیْتِ الْوَحْیِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الْفُلْکِ الْجَارِیَةَ فِی اللُّجَجِ الْغَامِرَةِ یَأْمَنُ مَنْ رَکِبَهَا وَ یَغْرَقُ مَنْ تَرَکَهَا الْمُتَقَدِّمُ لَهُمْ مَارِقٌ وَ الْمُتَأَخِّرُ عَنْهُمْ زَاهِقٌ وَ اللَّازِمُ لَهُمْ لَاحِقٌ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الْکَهْفِ الْحَصِینِ وَ غِیَاثِ

الْمُضْطَرِّ الْمُسْتَکِینِ وَ مَلْجَإِ الْهَارِبِینَ وَ مُنْجِی الْخَائِفِینَ وَ عِصْمَةِ الْمُعْتَصِمِینَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَاةً کَثِیرَةً تَکُونُ لَهُمْ رِضًی وَ لِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ أَدَاءً وَ قَضَاءً بِحَوْلٍ مِنْکَ وَ قُوَّةٍ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الَّذِینَ أَوْجَبْتَ حَقَّهُمْ وَ مَوَدَّتَهُمْ وَ فَرَضْتَ طَاعَتَهُمْ وَ وَلَایَتَهُمْ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اعْمُرْ قَلْبِی بِطَاعَتِکَ وَ لَا تُخْزِنِی بِمَعْصِیَتِکَ وَ ارْزُقْنِی مُوَاسَاةَ مَنْ قَتَّرْتَ عَلَیْهِ مِنْ رِزْقِکَ مِمَّا وَسِعَتْ عَلَیَّ مِنْ فَضْلِکَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ نِعْمَةٍ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ کُلِّ ذَنْبٍ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ مِنْ کُلِّ هَوْلٍ.

ذَکَرَ رِوَایَةً أُخْرَی: فِی الدُّعَاءِ عَقِیبَ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ رَوَیْتُهَا بِإِسْنَادِی إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِّ فِیمَا ذَکَرَهُ قَدَّسَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ رُوحَهُ فِی الْمِصْبَاحِ الْکَبِیرِ وَ قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّکَ تَقُولُ عَقِیبَ التَّسْلِیمَةِ الْأَوَّلَةِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِعَفْوِکَ مِنْ عُقُوبَتِکَ وَ أَعُوذُ بِرِضَاکَ مِنْ سَخَطِکَ وَ أَعُوذُ بِرَحْمَتِکَ مِنْ نَقِمَتِکَ وَ أَعُوذُ بِمَغْفِرَتِکَ مِنْ عَذَابِکَ وَ أَعُوذُ بِرَأْفَتِکَ مِنْ غَضَبِکَ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْکَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ لَا أَبْلُغُ مِدْحَتَکَ وَ لَا الثَّنَاءَ عَلَیْکَ أَنْتَ کَمَا أَثْنَیْتَ عَلَی نَفْسِکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَجْعَلَ حَیَاتِی زِیَادَةً فِی کُلِّ خَیْرٍ وَ وَفَاتِی رَاحَةً مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَ تَسُدَّ فَاقَتِی بِهُدَاکَ وَ تَوْفِیقِکَ وَ تُقَوِّیَ ضَعْفِی فِی طَاعَتِکَ وَ تَرْزُقَنِی الرَّاحَةَ وَ الْکَرَامَةَ وَ قُرَّةَ الْعَیْنِ وَ اللَّذَّةَ وَ بَرْدَ الْعَیْشِ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ وَ نَفِّسْ عَنِّی الْکُرْبَةَ یَوْمَ الْمَشْهَدِ الْعَظِیمِ وَ ارْحَمْنِی یَوْمَ أَلْقَاکَ فَرْداً هَذِهِ نَفْسِی سِلْمٌ لَکَ وَ أَنَا مُعْتَرِفٌ بِذَنْبِی مُقِرٌّ بِالظُّلْمِ عَلَی نَفْسِی عَارِفٌ بِفَضْلِکَ عَلَیَّ فَبِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ أَسْأَلُکَ لَمَّا صَفَحْتَ عَنِّی مَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِی وَ عَصَمْتَنِی فِیمَا بَقِیَ مِنْ عُمُرِی فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْعَلْ بِی کَذَا وَ کَذَا وَ قُلْ رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ

أَجِرْنِی مِنَ السَّیِّئَاتِ وَ اسْتَعْمِلْنِی عَمَلًا بِطَاعَتِکَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِی بِرَحْمَتِکَ یَا اللَّهُ یَا رَبِّ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ أَسْأَلُکَ رِضَاکَ وَ جَنَّتَکَ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ نَارِکَ وَ سَخَطِکَ أَسْتَجِیرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَکَ.

وَ تَقُولُ عَقِیبَ الرَّابِعَةِ اللَّهُمَّ مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَی دِینِکَ وَ دِینِ نَبِیِّکَ وَ لَا تُزِغْ قَلْبِی بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنِی وَ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ وَ أَجِرْنِی مِنَ النَّارِ بِرَحْمَتِکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْنِی سَعِیداً فَإِنَّکَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَ تُثْبِتُ وَ عِنْدَکَ أُمُّ الْکِتَابِ.

وَ تَقُولُ عَقِیبَ السَّادِسَةِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِجُودِکَ وَ کَرَمِکَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِمُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِمَلَائِکَتِکَ الْمُقَرَّبِینَ وَ أَنْبِیَائِکَ الْمُرْسَلِینَ وَ بِکَ اللَّهُمَّ الْغِنَی عَنِّی وَ بِیَ الْفَاقَةُ إِلَیْکَ وَ أَنْتَ الْغَنِیُّ وَ أَنَا الْفَقِیرُ إِلَیْکَ أَقَلْتَنِی عَثْرَتِی وَ سَتَرْتَ عَلَیَّ ذُنُوبِی فَاقْضِ یَا اللَّهُ حَاجَتِی وَ لَا تُعَذِّبْنِی بِقَبِیحِ مَا تَعْلَمُ مِنِّی فَإِنَّ عَفْوَکَ وَ جُودَکَ یَسَعُنِی وَ تَقُولُ عَقِیبَ الثَّامِنَةِ یَا أَوَّلَ الْأَوَّلِینَ وَ یَا آخِرَ الْآخِرِینَ وَ یَا أَجْوَدَ الْأَجْوَدِینَ وَ یَا ذَا الْقُوَّةِ الْمَتِینَ وَ یَا رَازِقَ الْمَسَاکِینِ وَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الطَّیِّبِینَ وَ اغْفِرْ لِی جِدِّی وَ هَزْلِی وَ خَطَائِی وَ عَمْدِی وَ إِسْرَافِی عَلَی نَفْسِی وَ کُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَ اعْصِمْنِی مِنِ اقْتِرَافِ مِثْلِهِ إِنَّکَ عَلَی مَا تَشَاءُ قَدِیرٌ ثُمَّ تَخِرُّ سَاجِداً وَ تَقُولُ یَا أَهْلَ التَّقْوَی وَ یَا أَهْلَ الْمَغْفِرَةِ یَا بَرُّ یَا رَحِیمُ أَنْتَ أَبَرُّ بِی مِنْ أَبِی وَ أُمِّی وَ مِنْ جَمِیعِ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِینَ اقْلِبْنِی بِقَضَاءِ حَاجَتِی مُسْتَجَاباً دُعَائِی مَرْحُوماً صَوْتِی وَ قَدْ کَشَفْتَ أَنْوَاعَ الْبَلَاءِ عَنِّی‌⁽¹⁾.

المصباح، للشیخ و الاختیار لابن الباقی مرسلا: مثل الجمع‌⁽²⁾

**[ترجمه]فلاح السائل: از آنچه در تعقیب هر دو رکعت نافله ظهر گفته می­شود این است: پروردگارا، بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از انجام بدیها بازدار و در طاعتت به کارم گیر و با رحمتت درجه مرا بالا بر. ای خدا و ای پروردگار و ای رحمان و ای رحیم و ای بسیار مهربان و ای منان و ای صاحب جلال و کرامت، از تو خشنودی و بهشتت را می­خواهم و از آتش و غضبت به خودت پناه می­آورم و از آتش به خدا پناه می­برم. این ذکر را با صدای بلند می­خوانی. - . فلاح السائل: 137، 138 -

این روایت را در باب دعا بعد از هر دو رکعت از نافله ظهر ذکر کرده است.

گفته است: ابو احمد بن حسن بن عیاش گفته است: از فاطمه دختر امام حسن مجتبی علیه السلام از پدر بزرگوارش امام حسن بن علی علیهما السلام روایت شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم این دعا را در بین دو رکعت اول از نماز زوال می‌خواند:

{تسلیم اول}

« بارالها، تو بزرگوارترین کسی هستی که به سوی تو آمده شود و زیارت شوی و بهترین کسی هستی که حاجات و نیازمندی‌ها، از تو طلب شود و با وجودترین و بارحم‌ترینی، برای عطا و رحم کردن، رئوف‌ترین کس برای گذشت و تکیه‌گاه هستی. بارالها، من به سوی تو نیازمند و از تو حوائجم را خواستارم و از تو در نزد من مطالباتی هست و آن گناهانی است که من در گرو آنهایم که پشت مرا سنگین کرده، که اگر مرا نیامرزی و رحم نکنی از زیان‌کاران خواهم بود. بارالها، اعتمادم به توست که به سوی تو توبه نمایم، پس بر محمد و آل او درود بفرست، گناهانم را بیامرز، از گناهان قدیم و جدید، پنهانی و آشکارا، خطا و یا عمدی، کوچک و بزرگ و هر گناهی که مرتکب شده‌ام، همه را به طور کامل بیامرز، که حتی یک گناه به گردنم نماند و در آینده هم کار حرامی مرتکب نشوم. بارالها، عبادت و اطاعت اندک مرا قبول نما و از گناهان بزرگ من درگذر، ای خدای بزرگی که گناه بزرگ را جز بزرگ نیامرزد. آن خداوند عظیمی که همه موجودات آسمانها و زمین، همه نیازهای خود را از او مسئلت دارند و هر روز خدای تعالی در کاری است. ای خدایی که هر روز در کاری، بر محمد و آل او درود فرست و شأن و کار مرا و قضاء حاجت مرا از شأن و کار خود قرار بده. حاجت من، آزادی از دوزخ و امن از سخط تو و نیل به رضوان و بهشت توست. بارالها، بر محمد و آل او درود فرست و با این کار و تمام چیزی که صلاح من در آن است، بر من منت گذار.

به حق نوری از تو که تاریکی­ها را روشن کرده است، از تو می­خواهم بر محمد و آل او درود فرستی و بین من و بین آنها در دنیا و آخرت جدایی نیندازی براستی که تو بر هر چیز توانا هستی.

بارالها، مرا از آزادشدگان از آتش قرار ده و در زمره توبه کنندگان و ره آورندگان به سویت، آنانی که پیرو امر تو و خشوع کنندگان به پیشگاهت، آنانی که هرگاه نام تو برده شود، دلهایشان از ترس تو بلرزه آید، آنان که عباداتشان کامل و در برابر بلا صابرند و در هنگام آسایش شکر گذارند و در برابر اوامر تو مطیعند، آنان که نماز را بپا دارند و زکات را اداء و بر تو توکل کنند قرار ده. بارالها، ای کریم، بر من کرامتت را مضاعف گردان، عطا و فضیلتی که نزد تو هست بر من وافر گردان، و از هر راحتی و آسایش و وسیله و منزلتی که نزد تو هست به من عنایت فرما که مرا از هر هول و ترسی کفایت کند و در بهشت جای دهد، مرا به سایه عرش خود سایه ده در آن روزی که سایه‌ای جز سایه تو نیست. نور و روشنائی مرا بزرگ گردان، نامه عمل مرا به دست راست من بده، حسنات مرا مضاعف کن. مرا از برترین واردین از گروه اهل تقوا بر خودت قرار ده و مرا در جایگاه والایی ساکن گردان. مرا از کسانی قرار ده که به نظر کرم به او نظر نمایی. مرا بمیرانی در حالی که از من راضی و خشنود باشی و مرا به بندگان صالح و شایسته‌ات ملحق گردان.

بارالها، بر محمد و آلش درود فرست، در همه این موارد و خواسته‌ها مرا رستگار و ناجح گردان که براستی همه خطاها و گناهان مرا بیامرزی، همه سیئات مرا بپوشانی، هر نوع وزر و وبال مرا بریزی، جمیع حوائج دنیوی مرا در آسانی و عافیت برآوری.

بارالها، بر محمد و آل محمد درود فرست و عملی را از من که موجب تقرب به توست، به ریا و آوازه و تباهی فساد آغشته نکن و مرا از خشوع کنندگان در برابر خودت قرار بده.

بارالها، بر محمد و آلش درود فرست، و به من وسعت در رزق و صحت در جسم و قوت در بدن برای اطاعت و عبادتت عطا فرما. بر من از رحمت و رضوان و عافیت، آن طوری که مرا از هر بلایی در دنیا و آخرت سالم نگه دارد، عطا فرما.

ترس از خودت، میل به سوی تو، خشوع برای تو، وقار و حیاء از تو، بزرگ دانستن ذکر و یاد تو، تنزیه مجدت را در تمام دوره زندگی‌ام، در حالی که تو از من راضی باشی، روزی من گردان.

بارالها من از تو سعه و گشایش، آزادمنشی، امنیت، کفایت، سلامت، صحت، قناعت، عصمت و محافظت از همه بدی‌ها، هدایت، رحمت، عفو، عافیت، یقین و آمرزش، شکر، رضا، صبر، علم، صداقت، نیکوکاری، تقوا، حلم، تواضع، آسانی و توفیق را خواستارم.

بارالها، بر محمد و آل او درود فرست و آنچه را از تو خواستم (و دعا کردم) خانواده‌ام و نزدیکان و برادران دینی‌ام را در راه تو و هرکس که من او را و او مرا برای تو دوست داریم و هر کس را که سرپرستی می‌کنم و مرا متولد کرده و همه مردان و زنان مؤمن و مسلمان را بهره­مند کن. بارالها، داشتن حسن ظن به تو و صداقت در توکل بر تو را از تو خواستارم. به تو پناه می­آورم از اینکه مرا به بلائی مبتلا نمایی که به طور ضرورت مرا به چیزی از معصیت تو آلوده کند. به تو پناه می­آورم از تکلف و به سختی افتادن در تحصیل رزقی که تو برای من مقدر کرده و یا مقدر نکرده‌ای. پروردگارا بر محمد و آل او درود فرست و بر من آسانی و گشایش و عافیت از جانب خودت عنایت فرما، ای مهربان­ترین مهربانان.»

و بگو: پروردگارا بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از انجام بدیها بازدار و به عملی وادار که در طاعتت به کار گیرم و با رحمتت درجه مرا بالا بر. ای خدا و ای پروردگار و ای رحمان و ای رحیم و ای بسیار مهربان و ای منان ای صاحب جلال و کرامت خشنودی و بهشتت را خواستارم و از آتش و غضبت به تو پناه می­برم و از آتش به خدا پناه می­برم. این ذکر را با صدای بلند می­خوانی.

سپس به سجده می­افتی و می­گویی: خدایا من به وسیله بخشش و کرمت و به وسیله محمد بنده و فرستاده ات و به وسیله فرشتگان مقرب و پیامبران و رسولانت به سویت تقرب می­جویم که بر محمد صلی الله علیه و آله و بر آل او علیهم السلام درود فرستی و از لغزش من درگذری و گناهانم را مستور گردانی و ببخشی و حاجت­های مرا برآوری و مرا به اعمال قبیحم معذب نگردانی. ای اهل تقوا و مغفرت، ای نیکوکار و ای کریم، تو نسبت به من از پدر و مادرم و همه مردم نیکوکارتر هستی. به تو نیازمندم و فقیر و درمانده­ام و تو به من نیازی نداری. خواسته ام از تو این است که بر محمد و آل محمد درود فرستی و بر فقرم رحم کنی و دعایم را مستجاب کنی و در برابر همه بلایا یاور من باشی، چرا که عفو و جود تو مرا فرا می­گیرد.

تسلیم دوم

پروردگارا، ای خدای آسمان و خدای زمین، و آفریننده آسمان و آفریننده زمین و نورآسمان و نور زمین و زینت آسمان و زینت زمین و ستون آسمان و ستون زمین و آفریننده آسمان و زمین و صاحب جلال و کرامت و شنوای ناله کنندگان و فریادرس فریاد خواهان و منتهای رغبت عبادت کنندگان، تو گره گشای گرفتاران و زداینده غم غمزدگان و مهربان­ترین مهربانان و زداینده گرفتاری و اجابت کننده درماندگان و پروردگار جهانیان هستی. هر حاجتی از تو خواسته می­شود و ای بزرگی که هر چیز بزرگی از او خواسته می­شود، بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه رفتار کن...

و بگو: پروردگارا بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از انجام بدی­ها بازدار و در طاعتت به کارم گیر و با رحمتت درجه مرا بالا بر، ای خدا و ای پروردگار و ای رحمان و ای رحیم و ای بسیار مهربان و ای منان ای صاحب جلال و کرامت، خشنودی و بهشتت را خواستارم و از آتش و غضبت به تو پناه می­برم و از آتش به خدا پناه می­برم. این ذکر را با صدای بلند می خوانی.

تسلیم سوم

ای بلند مرتبه و ای بزرگ، ای زنده و ای بردبار، ای غفور و ای شنوا و ای بینا، ای تنها و ای یکتا و ای بی نیاز، ای کسی که زاده نشده و کسی را نزاییده است و همتا و نظیری ندارد، ای رحمت گر و ای مهربان، ای نور آسمان­ها و زمین، نور وجهت کامل است. به نور وجهت که با آن آسمانها و زمین را روشن کرده­ای و به حق اسم عظیم اعظمی که اگر با آن خوانده شوی اجابت می­کنی و اگر با آن حاجت خواسته شود، عطا شود و به حق قدرتت که با آن هر چه می­توانی از خلقت بخواهی و امر تو چنان است که اگر چیزی را اراده کنی، فقط به آن می­گویی ایجاد شو و او ایجاد می­شود، بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه رفتار کن.

و بگو: پروردگارا، بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از انجام بدی­ها بازدار و در طاعتت به کارم گیر و با رحمتت درجه مرا بالا بر. ای خدا و ای پروردگار و ای رحمان و ای رحیم و ای بسیار مهربان و ای منان، ای صاحب جلال و کرامت، خشنودی و بهشتت را خواستارم و از آتش و غضبت به تو پناه می برم و از آتش به خدا پناه می­برم. این ذکر را با صدای بلند می­خوانی.

تسلیم چهارم

خدایا، بر محمّد و خاندان محمد درود فرست، درخت نبوت، جایگاه رسالت، محل آمد و شد فرشتگان، معدن دانش، خانواده وحی. خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، کشتی روان در اقیانوس­های عمیق، هرکه به آن توسّل جوید ایمنی یابد و هرکه آن را رها کند غرق شود، پیش افتاده از آنها از دین خارج است و عقب مانده از آنان نابود است و همراه آنان ملحق به حق است. خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، پناهگاه محکم، فریادرس بیچارگان درمانده و پناه گریختگان و دستاویز استوار برای چنگ‌اندازان. خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، درودی که برای آنان موجب خشنودی، و برای ما مایه ادا کردن و بجا آوردن حق محمّد و خاندان محمّد باشد، به حق حول و نیرویت ای پروردگار جهانیان. خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، آن پاکان و نیکان و خوبان که حقوقشان را بر همه واجب کردی و پیروی و ولایتشان را بر همگان فرض نمودی. خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و دلم را با طاعتت آباد کن و به نافرمانی از خود رسوایم مساز. مرا با وسعت رزقی که بر من ارزانی داشته­ای، بر همیاری با آن کس که رزقت را بر او تنگ گرفتی یاری کن. سپاس برای خدا به خاطر تمام نعمت هایی که ارزانی داشته است. از تمامی گناهان از تو طلب مغفرت می­کنم. «ولاحول و لا قوة الا بالله» از هر تر­سی.

ذکر روایتی دیگر: از دعاهایی که باید بعد از هر دو رکعت نماز نافله ظهر خوانده شود، با سند خودم از ابی جعفر طوسی نقل می­کنم. این دعا را در مصباح کبیر نقل کرده و گفته، روایت است: بعد از سلام دو رکعت اول می­گویی: خدایا، من از غضبت به رضایت تو و از عذابت به مغفرتت و از غضبت به رأفتت و از تو به خودت پناه می­برم. نمی­توانم تو را آنچنان که شایسته است و همان طور که خودت را ثنا گفتی مدح و ثنا گویم، از تو می­خواهم بر محمد و آل محمد درود فرستی و حیاتم به گونه­ای باشد که در آن بر کارهای خیر بیفزایم و وفاتم طوری باشد که از مرگ سوء در امان باشم. درماندگیم را با هدایت و توفیقاتت جبران کن و مرا در طاعتت قوی کن و راحت و کرامت و نور چشم و لذت و زندگی راحت بعد از مرگ را بر من روزی کن و گرفتاری را در روز قیامت از من برطرف کن و در روزی که تنها تو را زیارت خواهم کرد، بر من رحم کن.

این جان من برای توست و من به گناهانم و به ظلمی که خودم بر خود کردم معترفم و بر آنچه که بر من فضل داشتی آگاهم. وجه کریمت را از تو خواستارم، همان طور که از گناهان گذشته من گذشتی، در آنچه از عمرم باقی است، مرا از گناهان حفظ کن. بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه رفتار کن...

و بگو : پروردگارا بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از انجام بدیها بازدار و در طاعتت به کارم گیر و با رحمتت درجه مرا بالا بر. ای خدا و ای پروردگار و ای رحمان و ای رحیم و ای بسیار مهربان و ای منان، ای صاحب جلال و کرامت، خشنودی و بهشتت را خواستارم و از آتش و غضبت به تو پناه می­برم و از آتش به خدا پناه می­برم. این ذکر را با صدای بلند می­خوانی.

بعد از چهارمی می­گویی: پروردگارا، ای گراداننده قلب­ها و چشم­ها، بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا بر دینت و دین نبی­ات استوار بدار و قلبم را بعد از هدایت نلغزان و از طرف خودت رحمتی بر من عطا کن که تو بخشنده­ای و با رحمتت مرا از آتش جهنم حفظ کن، پروردگارا بر محمد وآل محمد درود فرست و مرا سعادتمند کن، چرا که تو هر چه را بخواهی محو می­کنی و هر چه را بخواهی استوار می­گردانی و ام الکتاب نزد توست.

بعد از ششمی می­گویی: خدایا، من به وسیله بخشش و کرمت و به وسیله محمد بنده و فرستاده­ات و به وسیله فرشتگان مقرب و پیامبران و رسولانت به سویت تقرب می­جویم. پروردگارا، به تو نیازمندم و فقیر و درمانده­ام و تو به من نیازی نداری. از لغزشم گذشتی و گناهانم را پوشاندی. پس حاجتم را روا کن و به خاطر زشتی­هایی که از من می­دانی مرا عذاب نکن، چرا که عفو و جود تو مرا فرا می­گیرد.

و بعد از هشتمی می­گویی: ای اول اولین و ای آخر آخرین، ای صاحب قدرت استوار و ای روزی دهنده فقیران و ای مهربان­ترین مهربانان، بر محمد و آل محمد که پاک و پاکیزه اند درود فرست، و کوشش بیهوده مرا و خطا و عمد و اسرافی که بر خود کردم و هر گناهی که مرتکب شدم را ببخش و مرا از ارتکاب دوباره آن بازدار، چرا که تو بر هر چیز که می­خواهی توانا هستی.

سپس سجده کنان روی زمین می­افتی و می­گویی: ای اهل تقوی و ای اهل مغفرت، ای نیکوکار، تو نسبت به من از پدر و مادر و همه خلایق نیکوکارتری، طوری به من رو کن که دعایم را مستجاب کرده باشی، که تو انواع بلا را از من دفع کرده­ای. - . فلاح السائل: 144-138 -

المصباح: شیخ در این کتاب و ابن الباقی در کتاب الاختیار، حدیث مرسلی مثل تمام آنچه ذکر کردیم آورده اند. - . مصباح المتهجد:34-28 -

**[ترجمه]

توضیح

قال الجوهری أوقره أی أثقله و قال أوبقه أی أهلکه إنی اعتمدتک أی قصدتک أو اتکلت علیک علی الحذف و الإیصال یقال عمدت الشی‌ء أی قصدته کتعمدته و اعتمدت علی الشی‌ء أی اتکلت علیه لا تغادر أی لا تترک یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أی إنهم مفتقرون إلیه فی ذواتهم و صفاتهم و سائر ما یهمهم و یعن لهم فهم سائلون عنه بلسان الحال و المقال

کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ أی فی کل یوم و وقت له شأن بدیع و خلق جدید أی یحدث أشخاصا و یجدد أحوالا کما ورد فی الحدیث من شأنه یغفر ذنبا و یفرج کربا و یرفع قوما و یضع آخرین و هو رد لقول الیهود لعنهم الله یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ و قولهم إن الله لا یقضی یوم السبت شیئا و قول الحکماء و المنکرین للبداء کما مر تحقیقه.

مبتولا أی مجزوما مقطوعا لا تزلزل و لا بداء فیه قال الجوهری بتلت الشی‌ء أبتله بالکسر بتلا إذا أبنته من غیره و منه قولهم طلقتها بتة بتلة و قال الإخبات الخشوع و قال أضفت الرجل و ضیفته إذا أنزلته بک ضیفا و قریته و فی بعض النسخ و أصفنی بالصاد المهملة من أصفیته أی اخترته و یقال أصفیته الود أی أخلصته له ذکره الجوهری.

و قال الوسیلة ما یتقرب به إلی الغیر یقال وسل فلان إلی ربه وسیلة و توسل إلیه بوسیلة إذا تقرب إلیه بعمل ممن تنظر إلیه النظر کنایة عن الرحمة و اللطف و وجه سبحانه ذاته أو توجهه المشتمل علی الکرم و قد یقال وجه الله رضاه کما فی قوله سبحانه وَ ما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ‌⁽¹⁾قالوا أی رضاه لأن الإنسان إذا رضی عن غیره أقبل بوجهه علیه و إذا کرهه أعرض بوجهه عنه فهو من قبیل إطلاق السبب علی المسبب.

و الفلاح الفوز و النجاة و النجاح الظفر بالحوائج و أنجح الرجل صار ذا نجح و شفعتنی علی بناء التفعیل أی قبلت شفاعتی و الریاء أن یری الناس عمله و السمعة أن یسمعهم بعده و الأشر و البطر بالتحریک فیهما شدة المرح و الفرح و الطغیان و الدعة السکون و الخفض سعة العیش و العصمة أی من المعاصی أو الأعم منها و من شر الأعادی نور السماء أی منورها بنور الوجود و الکمالات و الأنوار الظاهرة و بنور وجهه أی ذاته المنیر أشرقت السماوات و الأرضون بتلک الأنوار.

و بدیع السماء أی مبدعها و الصریخ المغیث و المستصرخ المستغیث و اللجج

جمع اللجة و هی معظم الماء و فی القاموس غمر الماء غمارة کثر و غمره غمرا غطاه و المارق الخارج من الدین و الزاهق الباطل و المضمحل الهالک و المؤاساة بالهمزة و قد یخفف واوا قال الفیروزآبادی آساه بماله مواساة أناله منه و جعله فیه أسوة أو لا یکون ذلک إلا من کفاف فإن کان من فضلة فلیس بمواساة و برد العیش طیبه قال عیش بارد أی هنی‌ء طیب.

**[ترجمه]جوهری گفته است: «أوقره» یعنی سنگین کرد و گفته است: «اوبقه» یعنی هلاک کرد. «انی اعتمدتک»، یعنی من تو را قصد کردم یا بر تو اتکا کردم، مبنی بر حذف و ایصال - تبدیل واو به تا و ادغام کردن آن - . گفته می­شود: «عمدت الشیء» یعنی قصد کردم و این مثل «تعمّدته» می­باشد و «اعتمدت علی الشیء»، یعنی بر آن تکیه نمودم. «لا تغادر» یعنی ترک نکن. «لا یساله من فی السموات و الارض»، یعنی آنها در ذات و صفات و سایر چیزهایی که برایشان مهم و حیاتی است محتاج او هستند و به آنان کمک می­کند، بنابراین آنها با زبان حال و مقال از او طلب می­کنند.

«کل یوم هو فی شأن»، یعنی در هر روز و وقتی شأنی دارد که چیزی را ایجاد می­کند و می­آفریند؛ یعنی اشخاص را می­آفریند و احوال را تغییر می­دهد، همان طور که در حدیث آمده است: «از جمله شأن خداوند این است که گناهی را می­بخشد و گرفتاری را رفع می­کند و قومی را بالا می­برد و قومی دیگر را پایین می­کشد» و این در رد سخنان یهودیان که خدا لعنتشان کند، می­باشد که گفتند: «دستان خدا بسته است» و نیز گفتند: «خدا در روز شنبه کاری انجام نمی­دهد» و در باره سخنان حکما و منکرینی است که قائل به بداء هستند و قبلا در این باره سخن گفتیم.

«مبتولا» یعنی با عزم قاطعی که نلرزد و در آن بداء نباشد. جوهری گفته است: «بتلت الشیء أبتله» که با کسر خوانده می­شود. ابتلا به معنای این است که چیزی را از چیز دیگر بریده باشی و عبارت «طلقتها بتّة بتلة»، او را کاملا طلاق دادم، به همین معناست. گفته است: «اخبات» به معنای فروتنی و خشوع است و گفته است: «أضفت الرجل و ضیّفته» وقتی به کار می­رود که مهمانی بیاید و تو آن را سکنی دهی. در برخی نسخه­ها «أصفنی» است، یعنی صاد آن بدون نقطه است و «من اصفیته»، یعنی هر که را که برگزیدی و گفته می­شود «أصفیته الودّ»، یعنی او را چون خاصه خودت کردی. جوهری این عبارت­ها را این گونه معنا کرده است.

گفته است: «الوسیله»، چیزی است که با آن به چیز دیگر نزدیک می­شوی. گفته می­شود: فلانی برای رسیدن به پروردگارش وسیله­ای به کار گرفت و برای رسیدن به وسیله­ای توسل جست. اینها در مورد کسی به کار می­رود که به وسیله عملی به خدا رسید. «ممن تنظر إلیه» نظر، کنایه از رحمت و لطف و خود وجه خدای سبحان است، یا اینکه توجه او مشتمل بر کرم است. گاهی گفته می­شود: وجه خدا، رضای اوست همان طور که خدای متعال می­فرماید: «و ما تنفقون الا ابتغاء وجه الله - . بقره/ 272 - »،{و [لی] جز برای طلب خشنودیِ خدا انفاق مکنید.} گفته­اند: یعنی رضایت خدا، چرا که انسان وقتی از کسی خشنود است رو به سوی او می­کند و وقتی از کسی کراهت دارد از او رو برمی­گرداند و این هم از جمله مواردی است که سبب به جای مسبب به کار رفته است.

«الفلاح»، یعنی رستگاری و نجات و «النجاح» موفق شدن در رسیدن به خواسته ها و «أنجح الرجل»،

یعنی فرد موفق شد. «و شفعّتنی» اگر بگوییم به باب تفعیل رفته، به معنای این است که شفاعتم را پذیرفتی. «الریاء»، یعنی مردم عمل او را ببینند. «السمعه»، یعنی کسانی که بعد از او می­آیند بشنوند. «الأشر» و «البطر» که هر دو با حرکت خوانده می­شوند، به معنای شدت شادی و غرور و طغیان است. «الدعه» به معنای سکون و آرامش و «الخفض» به معنای سعه و فراخی در معیشت است. «العصمه» یعنی از گناهان یا اعم از گناهان و شر دشمنان - در امان باشم - .«نور السماء»، یعنی نورانی کننده آن با نور وجود و کمالات و نورهای ظاهری. «بنور وجهه»، یعنی ذات نورانی اش. «أشرقت السموات و الارضون» با آن نورها.

«بدیع السماء»، یعنی آفریننده آن. «الصریخ»، فریادرس و «المستصرخ» یعنی دادخواه و «اللجج» جمع «اللّجه» و آن آب زیاد است. در قاموس آمده است: «غمر الماء غمارة»، یعنی زیاد و «غمره» و «غمراً» یعنی پوشاند. «المارق»، خارج شده از دین. «الزاهق»، باطل. «المضمحل»، نابود شونده و «المؤاساة» که با همزه نوشته می­شود و گاهی با واو بدون همزه می­آید. فیروز آبادی گفته است: «آساه بماله مواساة»: یعنی با مالش کسی را یاری کرد و آن را مایه دلگرمی او قرار داد. یا این که یاری کردن باید از - حدّ کفاف - مال ضروری خود باشد، و اگر کسی از زیادی مالش ببخشد، مواساه محسوب نمی­شود. «برد العیش» یعنی خوشی آن و گفته است: «عیش بارد»، یعنی خوشایند و خوش.

**[ترجمه]

«20»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ کَانَ إِذَا صَلَّی صَلَاةَ الزَّوَالِ وَ انْصَرَفَ مِنْهَا رَفَعَ یَدَیْهِ ثُمَّ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِجُودِکَ وَ کَرَمِکَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِمُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِمَلَائِکَتِکَ وَ أَنْبِیَائِکَ اللَّهُمَّ بِکَ الْغِنَی عَنِّی وَ بِیَ الْفَاقَةُ إِلَیْکَ أَنْتَ الْغَنِیُّ وَ أَنَا الْفَقِیرُ إِلَیْکَ أَقَلْتَنِی عَثْرَتِی وَ سَتَرْتَ عَلَیَّ ذُنُوبِی فَاقْضِ لِیَ الْیَوْمَ حَاجَتِی وَ لَا تُعَذِّبْنِی بِقَبِیحِ مَا تَعْلَمُ مِنِّی فَإِنَّ عَفْوَکَ وَ جُودَکَ یَسَعُنِی ثُمَّ یَخِرُّ سَاجِداً فَیَقُولُ وَ هُوَ سَاجِدٌ یَا أَهْلَ التَّقْوَی وَ یَا أَهْلَ الْمَغْفِرَةِ یَا بَرُّ یَا رَحِیمُ أَنْتَ أَبَرُّ بِی مِنْ أَبِی وَ أُمِّی وَ مِنَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ فَاقْلِبْنِی الْیَوْمَ بِقَضَاءِ حَاجَتِی مُسْتَجَاباً دُعَائِی مَرْحُوماً صَوْتِی قَدْ کَفَفْتَ أَنْوَاعَ الْبَلَاءِ عَنِّی‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: روایت است علی علیه السلام وقتی نماز زوال را می­خواند و تمام می­کرد، دستانش بلند کرده و می­گفت: خدایا، من تقرب می­جویم به سویت به وسیله بخشش و کرمت و تقرب می­جویم به درگاهت به وسیله محمد بنده و فرستاده ات و تقرب می­جویم به سویت به وسیله فرشتگان مقرب و پیامبران و رسولانت. خدایا، من نیازمند توام و تو از من بی نیازی. تو غنی هستی و من نیازمند به تو، از لغزش من گذشتی و گناهانم را مستور گرداندی، پس امروز حاجت­های مرا برآور و مرا به اعمال قبیحی که از من می­دانی عذاب نکن، چرا که عفو و جود تو مرا فرا می­گیرد.

سپس به سجده می افتاد و در حال سجده می­گفت: ای اهل تقوی و ای اهل مغفرت، ای نیکوکار، تو نسبت به من از پدر و مادر و همه خلایق نیکوکارتری. طوری به من رو کن که دعایم را مستجاب کرده باشی و بر صدایم رحم کرده باشی. که تو انواع بلا را از من دفع کرده­ای. - . دعائم الاسلام 1: 211 -

**[ترجمه]

تذییل

اعلم أن الأصحاب اختلفوا فی وقت نافلة الزوال فالأشهر و الأظهر من جهة الأخبار أنه من أول الزوال إلی أن یصیر الفی‌ء قدمین و ذهب الشیخ فی الجمل و المبسوط و الخلاف إلی أنه من الزوال إلی أن یبقی لصیرورة الفی‌ء مثل الشخص مقدار ما یصلی فیه فریضة الظهر.

و ذهب ابن إدریس إلی امتداده إلی أن یصیر ظل کل شی‌ء مثله و تبعه المحقق فی المعتبر و العلامة فی التذکرة و نقل المحقق فی الشرائع قولا بامتداده بامتداد وقت الفریضة و الأول أقوی بمعنی أنه بعد ذهاب القدمین لا یقدم النافلة علی الفریضة و یستحب إیقاعها بعده و لا نعلم کونها أداء أو قضاء و الأولی عدم التعرض لهما.

و قال الشیخ و أتباعه إن خرج الوقت و لم یتلبس بالنافلة قدم الظهر ثم

قضاها بعدها و إن تلبس برکعة أتمها ثم صلی الظهر

وَ اسْتَنَدُوا فِی ذَلِکَ بِمُوَثَّقَةِ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لِکُلِّ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ لَهَا نَافِلَةُ رَکْعَتَیْنِ‌⁽²⁾

فالمصلی یصلی ثمان رکعات یفصل بین الأربعة الأولی و الأخیرة بفاصلة ثمّ یصلی الظهر عند القدم ثمّ یصلی بعدها رکعتین نافلتها، ثمّ یروح و یتغدی و یتمدد ثمّ یصلی رکعتین نافلة العصر یقدمها قبلها ثمّ یصلی العصر عند القدمین، لا یتنفل بعدها باجماع المسلمین.

ثمّ إذا ذهبت الحمرة من قمة الرأس یصلی المغرب ثمّ یصلی نافلتها رکعتین ثمّ یصلی العشاء و یصلی بعدها رکعتین من جلوس و لا یعدها نافلة بل هی وتیرة یوتر بها رکعات النوافل احتیاطا لاحتمال قبض نفسه حین النوم.

و فی بعض الروایات أنّه یصلی رکعتین قبل العشاء نافلة لها ثمّ یصلیها فیکون قد صلی بین المغربین أربع رکعات رکعتین للمغرب بعدها و رکعتین للعشاء قبلها کما فعل فی صلاة الظهرین.

ثمّ أنّه بعد ما صار منتصف اللیل یقوم و یصلی أربع رکعات و بعد نومة أربع رکعات أخری تمام الناشئة یرتل فیها أکثر من قراءته فی غیرها من النوافل، ثمّ بعد نومة خفیفة یقوم و یوتر بواحدة- ان صلی للعشاء نافلتها رکعتین- أو بثلاث ان کان قد صلی نافلة المغرب فقط، ثمّ یصلی بعد الوتر رکعتین نافلة للصبح ثمّ یصلی الصبح لا یتنفل بعدها کما فی العصر.

فحینئذ تصیر عدد النوافل 27 رکعة لکل صلاة رکعتان نافلة باضافة الناشئة و السبحة و هذا هو المراد بقوله علیه السلام« لکل صلاة مکتوبة نافلة رکعتین» مبتنیا علی ما فی روایة زرارة( و قد کان أصدع بالحق من غیره) لکن عمارا طبق کلام الصادق علیه السلام هذا. علی غیر مورده و هی روایة الاحدی و الخمسین، فصار حدیثه مشوشا مضطربا علی ما ستعرف من المؤلّف العلامة رضوان اللّه علیه.

إِلَّا الْعَصْرَ فَإِنَّهُ یُقَدَّمُ نَافِلَتُهَا فَتَصِیرَانِ قَبْلَهَا وَ هِیَ الرَّکْعَتَانِ اللَّتَانِ تَمَّتْ بِهِمَا الثَّمَانِی بَعْدَ الظُّهْرِ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَقْضِیَ شَیْئاً مِنَ الصَّلَاةِ مَکْتُوبَةً أَوْ غَیْرَهَا فَلَا تُصَلِّ شَیْئاً حَتَّی تَبْدَأَ فَتُصَلِّیَ قَبْلَ الْفَرِیضَةِ الَّتِی حَضَرَتْ رَکْعَتَیْنِ نَافِلَةً لَهَا ثُمَّ اقْضِ مَا شِئْتَ وَ ابْدَأْ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ بِالْآیَاتِ تَقْرَأُ إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَی إِنَّکَ لا تُخْلِفُ الْمِیعادَ وَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ تَبْدَأُ بِالْآیَاتِ قَبْلَ الرَّکْعَتَیْنِ اللَّتَیْنِ قَبْلَ الزَّوَالِ وَ قَالَ علیه السلام وَقْتُ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ شِرَاکٌ أَوْ نِصْفٌ وَ قَالَ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ الزَّوَالَ مَا بَیْنَ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَی أَنْ یَمْضِیَ قَدَمَانِ فَإِنْ کَانَ قَدْ بَقِیَ مِنَ الزَّوَالِ رَکْعَةٌ وَاحِدَةٌ أَوْ قَبْلَ أَنْ یَمْضِیَ قَدَمَانِ أَتَمَّ الصَّلَاةَ حَتَّی یُصَلِّیَ تَمَامَ الرَّکَعَاتِ وَ إِنْ مَضَی قَدَمَانِ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ رَکْعَةً بَدَأَ بِالْأُولَی وَ لَمْ یُصَلِّ الزَّوَالَ إِلَّا بَعْدَ ذَلِکَ وَ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ مِنْ نَوَافِلِ الْعَصْرِ مَا بَیْنَ الْأُولَی إِلَی أَنْ یَمْضِیَ أَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ فَإِنْ مَضَتِ الْأَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ وَ لَمْ یُصَلِّ مِنَ النَّوَافِلِ شَیْئاً فَلَا یُصَلِّی النَّوَافِلَ وَ إِنْ کَانَ قَدْ صَلَّی رَکْعَةً فَلْیُتِمَّ النَّوَافِلَ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْهَا ثُمَّ یُصَلِّی الْعَصْرَ.

وَ قَالَ علیه السلام لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ إِنْ بَقِیَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ مِنْ صَلَاةِ الزَّوَالِ إِلَی أَنْ یَمْضِیَ بَعْدَ حُضُورِ الْأُولَی نِصْفُ قَدَمٍ وَ لِلرَّجُلِ إِذَا کَانَ قَدْ صَلَّی مِنْ نَوَافِلِ الْأُولَی شَیْئاً قَبْلَ أَنْ یَحْضُرَ الْعَصْرُ فَلَهُ أَنْ یُتِمَّ نَوَافِلَ الْأُولَی إِلَی أَنْ یَمْضِیَ بَعْدَ حُضُورِ الْعَصْرِ قَدَمٌ وَ قَالَ الْقَدَمُ بَعْدَ حُضُورِ الْعَصْرِ مِثْلُ نِصْفِ قَدَمٍ بَعْدَ حُضُورِ الْأُولَی فِی الْوَقْتِ سَوَاءً.

و لنوضح الخبر لیمکن الاستدلال به فإنه فی غایة التشویش و الاضطراب و قل خبر من أخبار عمار یخلو من ذلک‌⁽¹⁾

و لذا لم نعتمد علی أخباره کثیرا.

قوله علیه السلام لکل صلاة مکتوبة أقول یحتمل وجوها الأول أن یکون المراد أن لکل صلاة نافلة تختص بها إلا العصر فإنه اکتفی فیها برکعتین من نافلة الظهر لقربهما منها و هذا مبنی علی أن الثمان الرکعات قبل الظهر لیست بنافلتها بل هی نافلة الوقت و الثمانی التی بعدها نافلة الظهر کما دلت علیه کثیر من الأخبار و قد أومأنا إلیه سابقا و یؤیده أن فی تتمة هذا الخبر فی أکثر النسخ مکان نوافل العصر نوافل الأولی.

الثانی أن یکون المعنی أن کل صلاة بعدها نافلة و إن لم تکن متصلة بها إلا العصر فإنها قبلها و لیس بعدها إلی المغرب نافلة.

الثالث أن کل فریضة لها نافلة متصلة بها قبلها أو بعدها إلا العصر فإنه یجوز الفصل بینها و بین الرکعتین لاختلاف وقتیهما لا سیما علی القول بالمثل و المثلین فی الفریضة خاصة.

الرابع أن یکون المراد أن لکل صلاة نافلة رکعتین قبلها غیر النوافل المرتبة إلا العصر لکن لا یوافقه قول و لا یساعده خبر.

قوله فإذا أردت أن تقضی شیئا هذا أیضا یحتمل وجوها الأول أن یکون المعنی إذا أردت قضاء فریضة أو نافلة فی وقت حاضرة فصل قبل الحاضرة رکعتین نافلة ثم صل الحاضرة و تکفیک هاتان الرکعتان للقضاء أیضا ثم اقض بعد الفریضة ما شئت.

الثانی أن یکون المعنی إذا أردت القضاء فی وقت الفریضة فقدم رکعتین من القضاء لتقوم مقام نافلة الفریضة و أخر عنها سائرها.

الثالث أن یکون المراد بالفریضة التی حضرت صلاة القضاة أی یستحب لکل قضاء نافلة رکعتین‌⁽¹⁾.

الرابع أن یکون المراد بالقضاء الفعل و یکون المعنی إذا أردت أن تؤدی فریضة أو نافلة أداء کانت أو قضاء فالنافلة لیست لها نافلة و أما الفریضة فیستحب قبلها رکعتان فینبغی تخصیصها بغیر المغرب و العید.

قوله علیه السلام شراک أو نصف المراد طول الشراک أو عرضها فعلی الثانی المراد به أنه ینبغی إیقاعها بعد مضی هذا المقدار من الظل لتحقق دخول الوقت و علی الأول أیضا یحتمل أن یکون لذلک أو للخطبة و بعض الأصحاب فهموا منه التضییق و حملوه علی أن المراد أن وقت الجمعة هذا المقدار و لا یخفی بعده و مخالفته لسائر الأخبار و لما نقل من الأدعیة و السور الطویلة و الخطب المبسوطة و علی تقدیره یکون محمولا علی استحباب التعجیل.

قوله علیه السلام رکعة واحدة أی مقدار رکعة قوله أو قبل أن یمضی قدمان کذا فی أکثر النسخ و الظاهر أن کلمة أو زیدت من النساخ و علی تقدیرها لعل المراد أن الأفضل إذا کان بقی من وقت نافلة الزوال مقدار رکعة الشروع فی النافلة و إن کان مطلق التلبس فی الوقت کافیا فی جواز تقدیم النافلة و لو لم یکن برکعة أیضا و منهم من حمل رکعة واحدة علی حقیقته و قال بین مفهومه و مفهوم قوله قبل أن یصلی رکعة تعارض و منهم من قال الصواب مکان قد بقی قد صلی و لا یخفی ما فیهما و تقدیر المقدار شائع کما قلنا.

قوله علیه السلام من نوافل الأولی أی نوافل العصر کما فی بعض النسخ و إنما عبر عنها بنوافل الأولی لأنها نوافل الظهر کما مر.

قوله نصف قدم أی بعد التلبس برکعة ینبغی أن یأتی بها مخففة ولاء و لا یطولها و لا یفصل بینها کثیرا بالأدعیة و غیرها لئلا یتجاوز عن نصف قدم فتزاحم الفریضة کثیرا و قیل مع عدم التلبس أیضا یجوز أن یفعلها إلی نصف قدم فیکون دونه فی الفضل أو یکون محمولا علی انتظار الجماعة کما فعله الشیخ.

و لا یخفی أن الفقرة الثانیة کالصریحة فی المعنی الأول کما فهمه الشهید ره

علی بعض الوجوه حیث قال فی الذکری بعد إیراد الخبر لعله أراد بحضور الأولی و العصر ما تقدم من الذراع و الذراعین و المثل و المثلین و شبهه و یکون للمتنفل أن یزاحم الظهر و العصر ما بقی من النوافل ما لم یمض القدر المذکور فیمکن أن یحمل لفظ الشی‌ء علی عمومه فیشمل الرکعة و ما دونها و ما فوقها فیکون فیه بعض مخالفة للتقدیر بالرکعة.

و یمکن حمله علی الرکعة و ما فوقها و یکون مقیدا لها بالقدم و النصف و یجوز أن یرید بحضور الأولی مضی نفس القدمین المذکورین فی الخبر و بحضور العصر الأقدام الأربع و تکون المزاحمة المذکورة مشروطة بأن لا یزید علی نصف قدم فی الظهر بعد القدمین و لا علی قدم فی العصر بعد الأربع و هذا تنبیه حسن لم یذکره المصنفون انتهی.

قوله علیه السلام فی الوقت سواء أقول یحتمل وجهین الأول أن الشمس کل ما انخفضت فی السماء و بعدت عن دائرة نصف النهار ازدادت حرکة ظلها سرعة علی ما ثبت فی محله و صح بالتجربة فالقدم فی وقت العصر بحسب الزمان بقدر نصف قدم فی وقت الظهر تقریبا و المراد هنا علی زمان إیقاع النافلة ولاء و زمانها فی وقت الظهر بقدر نصف قدم و فی وقت العصر بقدر قدم و لعل هذا هو السر فی جعل وقت العصر أربعة أقدام و وقت الظهر قدمین.

الثانی أن نصف قدم بالنسبة إلی فضیلة الظهر کقدم بالنسبة إلی فضیلة العصر لأن وقت العصر ضعف وقت الظهر و النسبة فیهما معا الربع و ما قیل من أن وقت نوافل العصر من الزوال لما کان ضعف وقت نوافل الأولی جعل مقدار توسیع وقتها ضعف مقدار توسیع وقت نوافل الأولی فلا یخفی وهنه لأن ما یخص نافلة العصر أیضا قدمان مع أن وسعة وقت النافلة لا تصلح علة لکثرة المزاحمة فتأمل.

ثم إنه ذکر جماعة من الأصحاب أنه مع التلبس برکعة یتم النافلة مخففا بالاقتصار علی أقل ما یجزی فیها کقراءة الحمد وحدها و الاقتصار علی تسبیحة واحدة

فی الرکوع و السجود حتی قال بعض المتأخرین لو تأدی التخفیف بالصلاة جالسا آثره علی القیام و اعترض بعض المتأخرین علیه بأن النص الذی هو مستند الحکم خال عن هذا القید.

**[ترجمه]علما در وقت نافله ظهر اختلاف دارند. آنچه از اخبار برداشت می­شود و ظاهر­تر و مشهورتر است، این است که وقت نافله ظهر از اول زوال خورشید شروع شده و تا زمانی ادامه می­یابد که اندازه سایه دو قدم شود. نظر شیخ در کتاب­های الجمل و المبسوط و الخلاف این است که زمان آن از زوال خورشید تا زمانی است که اندازه سایه به اندازه خود فرد، یعنی به اندازه­ای شود که نماز ظهر را می­خواند .

نظر ابن ادریس این است که زمان نافله ظهر از زوال خورشید تا زمانی که اندازه سایه هر چیزی به اندازه خودش شود، می­باشد. محقق در کتاب المعتبر و علامه در کتاب التذکره از وی پیروی کرده­اند. محقق در کتاب شرایع، قولی را نقل کرده که زمان نافله، از زمان زوال خورشید تا زمانی است که می­توان نماز واجب - ظهر یا عصر - را خواند. نظر اولی قوی­تر است، یعنی بعد از اینکه اندازه سایه بیشتر از دو قدم شد؛ نمی­توان نماز نافله را قبل از فریضه خواند و مستحب است بعد از نماز واجب آن را خواند و نمی­دانیم در این صورت به عنوان قضا خوانده شود یا به عنوان ادا، ولی بهتر است اصلا گفته نشود به چه عنوانی خوانده می­شود.

شیخ و پیروانش گفته اند: اگر وقت بگذرد و او نماز نافله را شروع نکرده است، اول نماز ظهر را می­خواند سپس قضای نماز نافله را بعد از نماز ظهر می­خواند. و اگر حتی یک رکعت از نماز نافله را خوانده باشد، آن را تمام می­کند و بعد، نماز ظهر را می­خواند و در این نظر به موثقه عمار ساباطی - . التهذیب 1: 213 - از امام صادق علیه السلام تمسک کرده اند که فرمود: هر نماز واجبی دو رکعت نماز نافله دارد، مگر نماز عصر که نماز نافله­اش مقدم بر آن می­شود و قبل از آن خوانده می­شود و این همان دو رکعتی است که با آن هشت رکعت بعد از نماز ظهر تمام می­شود. وقتی خواستی قضای نماز واجب یا نماز دیگری را بخوانی، آن را شروع نکن تا قبل از نماز واجب، دو رکعت نماز نافله ای که به یاد آوردی را بخوانی، سپس قضای هر نمازی که می­خواهی را بخوان. نماز شب را با آیات «ان فی خلق السموات و الارض... انک لا تخلف المیعاد» شروع کن و روز جمعه قبل از دو رکعت پیش از نماز زوال با این آیات شروع کن.

امام صادق علیه السلام فرمود: وقت نماز جمعه، وقتی است که خورشید از وسط آسمان بگذرد. و گفته است: فرد باید نماز نافله ظهر را از هنگام زوال خورشید تا زمانی بخواند که اندازه سایه دو قدم شود و اگر یک رکعت از نماز نافله ظهر باقی باشد، یا قبل از اینکه اندازه سایه دو قدم شود، نماز را تمام می­کند تا تمام رکعت آن را خوانده باشد، ولی اگر دو قدم گذشته باشد و حتی یک رکعت از نماز نافله ظهر را نخوانده باشد؛ اول نماز ظهر را می­خواند و فقط می­تواند نماز نافله را بعد از آن بخواند و برای فرد شایسته است نماز نافله عصر را ما بین نماز ظهر و تا زمانی که اندازه سایه چهار قدم شود بخواند و اگر بیشتر از چهار قدم شد و نماز نافله عصر را نخوانده باشد، نماز نافله را نخواند، ولی اگر حتی یک رکعت از نماز نافله را خوانده باشد، نماز نافله را تمام ­کند و سپس نماز عصر را بخواند.

باز فرمودند: برای فرد شایسته است اگر از نماز نافله او باقی مانده باشد، تا زمانی که از اندازه سایه بعد از رسیدن وقت نماز ظهر، نصف قدم بگذرد؛ نافله اش را بخواند و شایسته است اگر از نافله ظهر چیزی قبل از رسیدن وقت نماز عصر خوانده باشد و چیزی از آن باقی باشد، می­تواند بخواند؛ به شرطی که اندازه سایه بعد از رسیدن وقت نماز عصر یک قدم زیاد شده باشد. گفته است: یک قدم بعد از رسیدن وقت نماز عصر، مثل نصف قدم بعد از رسیدن وقت نماز ظهر، در وقت یکسانند.

باید این روایت را توضیح دهیم تا بتوان به آن استدلال نمود، چرا که این روایت در غایت تشویش و اضطراب است و کمتر روایتی از عمار است که خالی از تشویش و اضطراب باشد و به این دلیل، زیاد به اخبار او اعتماد نمی­کنیم.

سخن حضرت علیه السلام «لکل صلاه مکتوبة»، می­گویم: درباره آن وجوهی محتمل است:

اول: ممکن است منظور این باشد که هر نماز واجبی به غیر از نماز عصر، نافله مخصوص به خود را داشته باشد و در نماز عصر، دو رکعت نافله ظهر کافی است؛ چرا که هر دو به آن نزدیک هستند و این نظر با این مبنا قابل پذیرش است که هشت رکعت قبل از نماز ظهر، نافله نماز ظهر نباشد بلکه نافله این وقت باشند و هشت رکعت بعدی نافله نماز ظهر باشد، همانطور که اخبار زیادی هم این نظر را تأیید می­کنند. قبلا به این مطلب اشاره کردیم و در تتمه این حدیث در برخی نسخه ها به جای نوافل عصر، نوافل الاولی آمده که این مطلب را تایید می­کند .

دوم: ممکن است معنای آن چنین باشد که بعد از هر نمازی، نافله­ای وجود دارد هر چند بدان متصل نباشد، جز نماز عصر که نافله اش قبل از خودش است و بعد از نماز عصر تا هنگام مغرب نافله­ای وجود ندارد.

سوم: برای هر نماز واجبی، نافله­ای وجود دارد که بدان متصل است، چه قبل از نماز و چه بعد از آن، مگر نماز عصر؛ چرا که در آن می­توان بین نماز عصر و نافله اش، با دو رکعت فاصله انداخت، چون که وقت این دو با هم اختلاف دارد و بخصوص اگر مبنای مثل و مثلین را فقط در نماز واجب بپذیریم.

چهارم: ممکن است منظور این باشد که برای هر نمازی دو رکعت نماز نافله، به غیر از نوافل یومیه وجود دارد مگر نماز عصر، ولی کسی این نظر را نگفته و روایتی این نظر را تایید نمی­کند.

سخن حضرت: «فإذا أردت أن تقضی شیئاً» در این قسمت نیز چند وجه محتمل است:

اول: ممکن است معنا این باشد: وقتی قضای نماز واجب یا نافله را در وقت ادای نمازی بخوانی، اول دو رکعت نماز نافله بخوان و سپس آن نماز را بخوان و این دو رکعت می­تواند قضای نماز - نافله - هم باشد؛ سپس بعد از نماز واجب، نمازهای قضا شده را بخوان.

دوم: ممکن است معنا این باشد: وقتی می­خواهی قضای نمازی را در وقت نماز واجب بخوانی، دو رکعت از آن قضا را قبل از نماز واجب بخوان تا به جای نافله آن نماز واجب باشد و سایر نمازها را بعد از نماز واجب بخوان.

سوم: ممکن است منظور نماز واجبی که می­خواند، نماز قضا باشد؛ یعنی مستحب است برای هر نماز قضا شده، دو رکعت نافله خوانده شود.

چهارم: ممکن است منظور از قضا، انجام فعل و معنی این باشد: هر وقت خواستی نماز واجب یا نافله بخوانی، چه قضای آن باشد و چه ادایش، نماز نافله، نافله ای ندارد ولی در نماز واجب مستحب است، قبل از آن دو رکعت نافله خوانده شود. البته در این صورت باید این قاعده را در مورد نماز مغرب و نماز عید تخصیص بزنیم .

سخن حضرت علیه السلام: «شراک أو نصف» منظور طول شراک یا عرض آن است. اگر منظور دومی باشد، معنا این می­باشد که بعد از گذشتن این مقدار از سایه، خواندن نماز بهتر است؛ چرا که در این صورت وقت نماز رسیده و اگر اولی باشد، ممکن است معنای اولی باشد یا اینکه در آن خطبه خوانده شود. بعضی از اصحاب از این عبارت تنگی وقت - نماز جمعه از جمله نمازهایی است که وقت آن مضیقه و تنگ است - را برداشت کرده و گفته اند: وقت نماز جمعه تا این مقدار است که البته بعید است منظور این باشد. این برداشت با اخبار دیگر مخالف است و از طرفی در اخبار آمده: دعاها و سوره ها و خطبه های طولانی در آن خوانده شود. اگر این نظر را بپذیریم، باید بگوییم: زود تمام کردن نماز جمعه مستحب است.

سخن ایشان علیه السلام «رکعة واحدة»، یعنی مقدار رکعت و سخن ایشان: «أو قبل أن یمضی قدمان» در اکثر نسخه ها چنین است. ظاهرا کلمه«أو» را نویسنگان افزوده­اند. اگر این عبارت همین گونه باشد، معنای آن این است: بهتر است وقتی از وقت زوال یک رکعت باقی مانده باشد، نماز نافله شروع شود؛ هر چند که مطلق شروع نماز نافله، هر چند که به اندازه یک رکعت نباشد؛ بر جواز خواندن نماز نافله، قبل از نماز واجب دلالت دارد. گروهی دیگر یک رکعت را بر معنای حقیقی خود حمل کرده و گفته­اند: بین مفهوم «رکعة واحدة» و مفهوم سخن حضرت «قبل ان یصلّی رکعة» تعارض وجود دارد. برخی گفته اند: به جای«قد بقی» باید «قد صلی» باشد که اینها اشکال دارد. بهتر است همان چیزی که مشهور در تقدیر می­گیرند، در تقدیر گرفته شود، همان گونه که گفتیم.

سخن حضرت علیه السلام: «من نوافل الاولی»، یعنی نافله نماز عصر؛ همان گونه که در برخی نسخه ها آمده است. به خاطر این به آنها نوافل الاولی می­گویند که آن نافله نماز ظهر است که در این باره سخن گفته ایم.

سخن حضرت علیه السلام: «نصف قدم»، یعنی بعد از اینکه یک رکعت را شروع کرد آن را کوتاه بخواند و طول ندهد و بین آن، دعا و چیز دیگر نخواند تا اندازه سایه از نصف قدم بیشتر نشود و با وقت نماز واجب خیلی تداخل نکند. گفته شده است: حتی اگر نماز نافله را شروع نکرده باشد، تا زمانی که اندازه سایه از نصف قدم بیشتر نشده باشد، می­توان نماز نافله را خواند، هر چند غیر این - قبلی - از این با فضلیت­تر است. یا اینکه بر انتظار کشیدن نماز جماعت حمل شود، که نظر شیخ همین است.

روشن است که فقره دومی صراحت معنای اول را دارد که شهید - رحمه الله - هم طبق برخی وجوه چنین نظری دارد، همان طور که در کتاب الذکری بعد از ذکر روایت این گونه گفته است: شاید منظور از حضور الاولی و العصر، همان یک یا دو ذراع و مثل و مثلین و شبیه اینها که قبلا ذکر کردیم باشد و کسی که نماز نافله می­خواند می­تواند نافله ظهر و عصر را در یک وقت بخواند و وقت آنها تداخل کند، به شرطی که اندازه سایه از مقداری که ذکر شد زیاد نشود. و نیز ممکن است لفظ بر عمومیت خودش حمل شود تا شامل یک رکعت و یا کمتر یا بیشتر از آن شود، هر چند در این صوررت، نظرات مخالفی در این باره وجود دارد.

ممکن است بر یک رکعت یا بیشتر از یک رکعت حمل کرد، ولی با این شرط که مقید به یک یا نصف قدم شود و می­توان گفت، منظور از «حضور الاولی»، گذشتن خود دو قدم است که در روایت آمده است و منظور از «بحضور العصر»، گذشتن چهار قدم باشد که در این صورت با موارد گفته شده تداخل می­کند. البته مشروط به اینکه در ظهر بعد از دو قدم، بیشتر از نصف قدم و در عصر بعد از چهار قدم، بیشتر از یک قدم زیاد نشود و این نکته خوبی است که مصنفین متذکر آن نشده اند، پایان سخن.

سخن

حضرت علیه السلام: «فی الوقت سواء»، می­گویم: دو وجه در این باره محتمل است: اول، خورشید هر وقت از آسمان پایین بیاید یا از مدار نصف النهار دور شود، حرکت سایه زیادتر از زمانی می­شود که خورشید ثابت در محلش باقی است، که با تجربه هم ثابت شده است و یک قدم در وقت عصر بر حسب زمان، تقریبا به اندازه نصف قدم در وقت ظهر است و منظور در اینجا، زمان خواندن نافله ولاء - نافله زوال - است که زمان آن در وقت ظهر به اندازه نصف قدم و در وقت عصر به اندازه یک قدم است و شاید به این دلیل وقت عصر، چهار قدم و وقت ظهر دو قدم است .

دوم: نصف قدم به نسبت فضلیت ظهر مثل یک قدم نسبت به فضلیت عصر است، چرا که وقت عصر دو برابر وقت ظهر است و نسبت میان این دو، چهار است و آنچه گفته می­شود وقت نوافل ظهر از زوال است، به این دلیل است که وقت نافله عصر دو برابر نافله ظهر است و برای این وقت نماز نافله عصر دو برابر شده تا وسعت آن دو برابر نافله ظهر شود. البته این نظر بسیار ضعیف است، چرا که وقتی که مخصوص نماز نافله عصر است نیز دو قدم می­باشد. از طرفی اگر وقت نافله عصر این قدر وسیع باشد صحیح نیست، چرا که بیش از اندازه تداخل پیش می­آید؛ پس تأمل کن.

سپس گروهی دیگر از علما گفته اند: اگر یک رکعت نماز نافله خوانده باشد نماز نافله را تمام کند و آن را کوتاه بخواند و در آن به مقداری اکتفا کند که نماز صحیح است، مثلا فقط سوره حمد را بخواند و به خواندن یک تسبیح در رکوع و سجود اکتفا کند. حتی برخی متأخرین گفته اند: اگر نشسته خواندن کمتر از ایستاده خواندن طول می­کشد، نشسته بخواند. گروهی دیگر از متأخرین به این نظر اشکال کرده و گفته­اند: نصی که مستند حکم است، این قید را ندارد.

**[ترجمه]

أقول

علی ما حملنا علیه الخبر یظهر منه التخفیف فی الجملة و لو اقتصر علی ما یظهر من الخبر علی أظهر محامله کان أولی کما نبه علیه الشهید قدس سره.

**[ترجمه]آنچه ما خبر را بر آن حمل کردیم، فی الجمله بر کوتاه خواندن دلالت دارد و اگر آنچه را که از خبر برداشت می­شود به ظاهرترین محمل اکتفا کنیم، بهتر است همان طور که شهید - قدّس سرّه - چنین نکته ای را متذکر شده است .

**[ترجمه]

باب 3 نوافل العصر و کیفیتها و تعقیباتها

روایات

«1»

فَلَاحُ السَّائِلِ،: یُکَبِّرُ تَکْبِیرَةَ الْإِحْرَامِ وَ یَقُولُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ ثُمَّ یَقْرَأُ سُورَةَ الْحَمْدِ وَ سُورَةَ اقْرَأْ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ مَعَ قُلْ هُوَ اللَّهُ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ آیَةِ الْکُرْسِیِّ فَقَدْ قَدَّمْنَا فَضِیلَةَ ذَلِکَ عِنْدَ ذِکْرِنَا نَوَافِلَ الزَّوَالِ وَ أَوْضَحْنَاهُ فَإِذَا قَرَأَ الْحَمْدَ وَ مَا ذَکَرْنَاهُ تَمَّمَ صَلَاةَ رَکْعَتَیْنِ کَمَا قَدَّمْنَاهُ فِی نَوَافِلِ الزَّوَالِ وَ سَهَّلْنَاهُ فَإِذَا سَلَّمَ مِنَ الرَّکْعَتَیْنِ الْأُولَیَیْنِ مِنْ نَوَافِلِ الْعَصْرِ وَ سَبَّحَ تَسْبِیحَ الزَّهْرَاءِ علیها السلام کَمَا قَرَّرْنَاهُ قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ الْحَکِیمُ الْکَرِیمُ الْخَالِقُ الرَّازِقُ الْمُحْیِی الْمُمِیتُ الْبَدِی‌ءُ الْبَدِیعُ لَکَ الْحَمْدُ وَ لَکَ الْکَرَمُ وَ لَکَ الْمَنُّ وَ لَکَ الْجُودُ وَ لَکَ الْأَمْرُ وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ یَا وَاحِدُ یَا أَحَدُ یَا صَمَدُ یَا مَنْ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِی کَذَا وَ کَذَا ثُمَّ تَقُولُ یَا عُدَّتِی فِی کُرْبَتِی یَا صَاحِبِی

فِی شِدَّتِی وَ یَا مُونِسِی فِی وَحْدَتِی وَ یَا وَلِیَّ نِعْمَتِی وَ یَا إِلَهِی وَ إِلَهَ آبَائِیَ الْأَوَّلِینَ إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبَاطِ وَ رَبَّ مُوسَی وَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِی کَذَا وَ کَذَا وَ تَذْکُرُ مَا تُرِیدُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: تکبیره الاحرام گفته و می­گوید: أعوذ بالله من الشیطان الرجیم، سپس سوره حمد و سوره علق را همراه سوره توحید و سوره قدر و آیةالکرسی می­خواند. فضلیت اینها را قبلا در باب نافله­های زوال ذکر کرده و توضیح داده­ایم. وقتی سوره حمد و مواردی را که ذکر کردیم، خواند، دو رکعت را تمام می­کند، همان طور که در باب نوافل زوال ذکر کرده و توضیح دادیم. وقتی سلام دو رکعت نافله عصر و تسبیح حضرت زهرا سلام الله علیها را همان طور که بیان کردیم گفت، می­گوید:

خدایا تویی زنده و پاینده، والای بزرگ،آفریننده و حکیم و بخشنده روزی دهنده، زنده کننده و میراننده وآغاز کننده و پدید آورنده، ستایش و بخشش و نعمت و جود، خاص توست، فرمان و دستور تنها از آن توست که در آن شریکی نداری. ای یگانه، ای یکتا، ای بی نیاز، ای که فرزندی ندارد و فرزند کسی نباشد و برایش همتایی نیست و دوست و فرزندی ندارد، بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه کن.

سپس می­گویی: ای فریادرسم در وقت گرفتاری و دوستم در هنگام دشواری و ای همدمم در هنگام تنهایی و ای صاحب نعمت هایم و ای خدای من و خدای پدران قبلی من ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط و پروردگار موسی و عیسی و محمد و خاندانش که بر او و آنها درود باد، بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه رفتار کن... و سپس هر حاجتی داری می­گویی. - . فلاح السائل: 192 ، الکافی 2: 585 -

**[ترجمه]

توضیح

البدی‌ء أی المبدئ الموجد لما سواه من کتم العدم البدیع أی المبدع خالق الخلائق لا علی مثال سابق و قیل لم یجئ فعیل بمعنی مفعل و جعل هذا من قبیل الوصف بحال المتعلق و لا یخفی أن عدم الإضافة فی أمثال هذه الأدعیة یأبی عن هذا الوجه کما قیل.

**[ترجمه]«البدیء»، یعنی ایجاد کننده هر چیزی به غیر از خود، از پوشیدگی­های عدم و نیستی. «البدیع»، یعنی مبدع و خالق خلایق نه به صورت قبلی، گفته شده است: «فعیل» به معنای مفعل نیامده است، و این را از قبیل توصیف حالت متعلق گرفته است. روشن است که عدم اضافه - انتساب - در چنین دعاهایی سبب می­شود چنین وجهی پذیرفته نشود، چنان که گفته شده است.

**[ترجمه]

«2»

فَلَاحُ السَّائِلِ،: الدُّعَاءُ بَعْدَ التَّسْلِیمَةِ الثَّانِیَةِ أَرْوِیهِ بِإِسْنَادِی إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ

یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیِ‌⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ حَفْصٍ- عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قُلْتُ لَهُ عَلِّمْنِی دُعَاءً فَقَالَ فَأَیْنَ أَنْتَ مِنْ دُعَاءِ الْإِلْحَاحِ فَقَالَ لَهُ فَمَا دُعَاءُ الْإِلْحَاحِ فَقَالَ اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبَّ الْأَرَضِینَ السَّبْعِ وَ مَا فِیهِنَّ وَ مَا بَیْنَهُنَّ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ وَ رَبَّ جَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ إِسْرَافِیلَ وَ رَبَّ السَّبْعِ الْمَثَانِی وَ الْقُرْآنِ الْعَظِیمِ وَ رَبَّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْأَعْظَمِ الَّذِی بِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَ الْأَرْضُ وَ بِهِ تُحْیِی الْمَوْتَی وَ بِهِ تُمِیتُ الْأَحْیَاءَ وَ بِهِ تُفَرِّقُ بَیْنَ الْجَمْعِ وَ تَجْمَعُ بَیْنَ الْمُتَفَرِّقِ وَ بِهِ أَحْصَیْتَ عَدَدَ الْآجَالِ وَ وَزْنَ الْجِبَالِ وَ کَیْلَ الْبِحَارِ أَسْأَلُکَ یَا مَنْ هُوَ کَذَلِکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِی کَذَا وَ کَذَا وَ سَلْ حَاجَتَکَ وَ أَلِحَّ فِی الطَّلَبِ فَإِنَّهُ دُعَاءُ النَّجَاحِ‌⁽²⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: دعا بعد از تسلیم دوم که محمد بن مسلم نقل کرده و گفته است: به او - امام باقر یا امام صادق علیهما السلام - گفتم: دعایی به من بیاموز، فرمود: دعای الحاح نمی­خوانی؟ گفتم: دعای الحاح چیست؟ فرمود: «پروردگارا، ای خدای آسمان های هفتگانه و ای خدای زمین های هفتگانه و ای خدای هرچه که در میان آسمان و زمین و هر چه در آنهاست و خدای عرش عظیم و خدای جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و خدای سبع المثانی و القرآن العظیم و خدای محمد خاتم پیامبران، بر محمد و آل محمد درود فرست. به حق اسم اعظمت که آسمان و زمین بدان قائم و پابرجاست و بدان مرده را زنده می­کنی و زنده را می­میرانی، و بدان جمعی را متفرق می­کنی و متفرقی را جمع می­نمایی، و بدان تعداد اجل­ها را می­شماری و وزن کوه­ها و مقدار آب دریا را حساب می­کنی، از تو می­خواهم ای کسی که چنین است، که بر محمد و آل محمد درود فرستی و با من این گونه رفتار کنی...حاجتت را از خدا بخواه و بر آن اصرار کن، چرا که این دعای رستگاری است.» - . فلاح السائل: 192 و 193 -

**[ترجمه]

أقول

و فیه ألفاظ من غیر هذه الروایة.

**[ترجمه]این روایات، الفاظی از غیر این حدیث را دارد.

**[ترجمه]

بیان

ذکر الشیخ‌⁽³⁾

هذه الأدعیة بغیر سند و أضاف السید هذا السند لیعلم أنه غیر مختص بالتعقیب و الشیخ أومأ فی آخر الدعاء إلیه و الشیخ کثیرا ما یذکر الأدعیة المطلقة عقیب الصلوات لأنه أفضل الأوقات و فیه ما فیه.

قوله رب السبع المثانی هی سورة الفاتحة و لتسمیتها بذلک وجوه منها أنها تثنی فی کل صلاة مفروضة و منها اشتمال کل من آیاتها السبع علی الثناء علی الله سبحانه و منها أنها قد تثنی نزولها فمرة بمکة حین فرضت الصلاة و أخری بالمدینة حین حولت القبلة و فیه کلام مذکور فی محله.

**[ترجمه]شیخ - . مراجعه شود به مصباح المجتهد: 48 و 49 -

این دعا را بدون سند ذکر کرده است. سید سند را به آن اضافه کرده تا معلوم شود که این دعا مختص تعقیبات نیست. البته شیخ در آخر دعا به این نکته اشاره کرده است. شیخ در موارد بسیار، دعاهای مطلق که مختص تعقیبات نیستند را در تعقیبات نماز ذکر می­کند، چرا که این زمان بهترین اوقات است. اشکالی که این کار دارد روشن است .

سخن حضرت: «رب السبع المثانی»، منظور سوره فاتحه است و اینکه به این نام نامیده شده، وجوهی دارد: از جمله اینکه این سوره دو بار در نمازهای واجب خوانده می­شود. از جمله اینکه همه آیات هفتگانه این سوره مشتمل بر حمد و ثنای خداوند متعال است. از جمله اینکه به نظر برخی، این سوره دوبار نازل شد، یک بار در مکه، وقتی نماز واجب شد و بار دیگر در مدینه، وقتی قبله تغییر یافت. این نظر اشکالی دارد که در جای خود ذکر شده است.

**[ترجمه]

«3»

فَلَاحُ السَّائِلِ،: الدُّعَاءُ بَعْدَ التَّسْلِیمَةِ الثَّالِثَةِ ذَکَرَهُ جَدِّی أَبُو جَعْفَرٍ الطُّوسِیُّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَدْعُوکَ بِمَا دَعَاکَ بِهِ عَبْدُکَ ذُو النُّونِ- إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنادی فِی الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ

الظَّالِمِینَ فَاسْتَجَبْتَ لَهُ وَ نَجَّیْتَهُ مِنَ الْغَمِّ فَإِنَّهُ دَعَاکَ وَ هُوَ عَبْدُکَ وَ أَنَا أَدْعُوکَ وَ أَنَا عَبْدُکَ وَ سَأَلَکَ وَ هُوَ عَبْدُکَ وَ أَنَا أَسْأَلُکَ وَ أَنَا عَبْدُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَسْتَجِیبَ لِی کَمَا اسْتَجَبْتَ لَهُ وَ أَدْعُوکَ بِمَا دَعَاکَ بِهِ عَبْدُکَ أَیُّوبُ إِذْ مَسَّهُ الضُّرُّ فَدَعَاکَ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ فَاسْتَجَبْتَ لَهُ وَ کَشَفْتَ مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَ آتَیْتَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ فَإِنَّهُ دَعَاکَ وَ هُوَ عَبْدُکَ وَ أَنَا أَدْعُوکَ وَ أَنَا عَبْدُکَ وَ سَأَلَکَ وَ هُوَ عَبْدُکَ وَ أَنَا أَسْأَلُکَ وَ أَنَا عَبْدُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُفَرِّجَ عَنِّی کَمَا فَرَّجْتَ عَنْهُ وَ أَنْ تَسْتَجِیبَ لِی کَمَا اسْتَجَبْتَ لَهُ وَ أَدْعُوکَ بِمَا دَعَاکَ بِهِ یُوسُفُ إِذْ فَرَّقْتَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَهْلِهِ وَ إِذْ هُوَ فِی السِّجْنِ فَإِنَّهُ دَعَاکَ وَ هُوَ عَبْدُکَ وَ أَنَا أَدْعُوکَ وَ أَنَا عَبْدُکَ وَ سَأَلَکَ وَ هُوَ عَبْدُکَ وَ أَنَا أَسْأَلُکَ وَ أَنَا عَبْدُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُفَرِّجَ عَنِّی کَمَا فَرَّجْتَ عَنْهُ وَ أَنْ تَسْتَجِیبَ لِی کَمَا اسْتَجَبْتَ لَهُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْعَلْ بِی کَذَا وَ کَذَا وَ تَذْکُرُ حَاجَتَکَ‌⁽¹⁾

الدُّعَاءُ بَعْدَ التَّسْلِیمَةِ الرَّابِعَةِ.

**[ترجمه]فلاح السائل: دعایی که بعد از تسلیم - دو رکعت - سوم که جدم ابوجعفر طوسی نقل کرده، این است: پروردگارا، من تو را به همان دعایی که بنده ات ذوالنون خواند، می­خوانم وقتی که با حالت عصبانیت رفت و گمان کرد که ما بر او قادر نیستیم و در ظلمات فریاد زد که خدایی جز تو نیست، منزهی تو و من از ستمکاران بودم، پس دعای او را مستجاب کردی و او از گرفتاری نجات دادی.... و او تو را خواند و بنده ات بود، من هم تو را می­خوانم و بنده ات می­باشم و او از تو درخواست کرد و بنده ات بود، من هم از تو می­خواهم و بنده ات می­باشم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و دعای مرا چون دعای او مستجاب کنی. و تو را به همان دعایی که وقتی به ایوب آسیب رسید می­خوانم که گفت: به من آسیب رسیده و تو مهربان­ترین مهربانانی، پس دعای او را اجابت کردی و آسیب وارده بر او را برطرف نمودی و کسان او و نظیرشان را همراه با آنان مجدداً به وی عطا کردی؛ پس او تو را خواند و بنده ات بود، من هم تو را می­خوانم و بنده ات می­باشم و او از تو درخواست کرد و بنده ات بود، من هم از تو می­خواهم و بنده ات می­باشم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و چون او، گرفتاری مرا هم برطرف کنی و دعای مرا چون دعای او مستجاب کنی. تو را به همان دعایی که یوسف خواند، می­خوانم. با همان دعایی که وقتی بین یوسف و خانواده اش جدایی افکندی و او در زندان بود تو را خواند. پس او تو را خواند و بنده ات بود، من هم تو را می­خوانم و بنده ات می­باشم و او از تو درخواست کرد و بنده ات بود، من هم از تو می­خواهم و بنده ات می­باشم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و چون او، گرفتاری مرا هم برطرف کنی و دعای مرا چون دعای او مستجاب کنی. بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه رفتار کن...و حاجتت را می­خواهی.

دعا بعد از تسلیم - دو رکعت - چهارم

**[ترجمه]

أَقُول

هَذَا دُعَاءٌ جَلِیلٌ وَ رَوَیْنَاهُ مِنْ طُرُقٍ فَنَذْکُرُ مِنْهَا طَرِیقَیْنِ فَبَیْنَ طُرُقِهِ زِیَادَةٌ وَ نُقْصَانٌ فَالطَّرِیقُ الْأُولَی رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیِّ فِی کِتَابِ الدُّعَاءِ مِنْ کِتَابِ الْکَافِی‌⁽²⁾

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: کَتَبَ عَلِیُّ بْنُ نَصْرٍ یَسْأَلُهُ أَنْ یَکْتُبَ فِی أَسْفَلِ کِتَابِهِ دُعَاءً یُعَلِّمُهُ إِیَّاهُ یَدْعُو بِهِ فَیُعْصَمَ مِنَ الذُّنُوبِ جَامِعاً لِلدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ فَکَتَبَ علیه السلام بِخَطِّهِ یَا مَنْ أَظْهَرَ الْجَمِیلَ وَ سَتَرَ الْقَبِیحَ وَ لَمْ یَهْتِکِ السِّتْرَ عَنِّی یَا کَرِیمَ الْعَفْوِ یَا حَسَنَ التَّجَاوُزِ یَا وَاسِعَ الْمَغْفِرَةِ یَا بَاسِطَ الْیَدَیْنِ بِالرَّحْمَةِ یَا صَاحِبَ کُلِّ نَجْوَی وَ یَا مُنْتَهَی کُلِّ شَکْوَی یَا کَرِیمَ الصَّفْحِ یَا عَظِیمَ الْمَنِّ یَا مُبْتَدِئَ کُلِّ نِعْمَةٍ قَبْلَ اسْتِحْقَاقِهَا یَا رَبَّاهْ یَا سَیِّدَاهْ یَا مَوْلَایَاهْ یَا غَایَتَاهْ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ أَسْأَلُکَ أَنْ

لَا تَجْعَلَنِی فِی النَّارِ ثُمَّ تَسْأَلُ مَا بَدَا لَکَ.

**[ترجمه]این دعای گران سنگ و جلیلی است که آن به دو طریق برای ما روایت شده است. در روایتی الفاظش زیاد و در روایتی الفاظش کم است. طریق اول که در کافی - . الکافی 2: 578 - آمده است: سهل بن زیاد گفته است: علی بن نصر در آخر نامه اش از حضرت خواست که دعای جامعی به وی بیاموزد که با خواندن آن از گناهان در امان باشد و جامع خیر دنیا و آخرت باشد. حضرت با خط خود نوشت: ای که زیبایی را آشکار می­کنی و زشتی را می­پوشانی و از من پرده حرمت را برنمی­داری، ای بزرگوار گذشت، ای نیکو درگذرنده، ای فراخ آمرزش، ای که به مهر دو دست را به رحمت گشوده ای، ای صاحب هر راز، ای نهایت هر گلایه، ای بزرگوار چشم‌پوش، ای بزرگ احسان، ای آغاز کننده هر نعمت پیش از شایستگی آن، ای پروردگار، ای آقا، ای مولا، ای نهایت، ای فریادرس، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و از تو می‌خواهم که مرا در آتش دوزخ قرار ندهی. سپس بعد از این هر حاجتی داری می­خواهی.

**[ترجمه]

أقول

و هذه ألفاظ هذا الدعاء نقلته من نسخه قد کانت للشیخ أبی جعفر الطوسی و علیها خط أبی عبد الله الحسین بن أحمد بن عبید الله تاریخه صفر سنة إحدی عشرة و أربع مائة و قد قابلها جدی أبو جعفر الطوسی و أحمد بن الحسین بن أحمد بن عبید الله و صححاها⁽¹⁾.

**[ترجمه]این الفاظ را از نسخه شیخ ابوجعفر طوسی و خط ابوعبدالله حسین بن احمد عبید الله که تاریخش ماه صفر چهارصد و یازده بود نقل کردم که جدم ابوجعفر طوسی و احمد بن حسین بن احمد بن عبیدالله مقابله نموده و تصحیح کرده است.

**[ترجمه]

أَقُولُ

وَ أَمَّا رِوَایَةُ جَدِّی أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِّ لِدُعَاءِ التَّسْلِیمَةِ الرَّابِعَةِ مِنْ نَوَافِلِ الْعَصْرِ فَإِنَّهُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ مَا هَذَا لَفْظُهُ: الدُّعَاءُ بَعْدَ التَّسْلِیمَةِ الرَّابِعَةِ یَا مَنْ أَظْهَرَ الْجَمِیلَ وَ سَتَرَ الْقَبِیحَ یَا مَنْ لَمْ یُؤَاخِذْ بِالْجَرِیرَةِ وَ لَمْ یَهْتِکِ السِّتْرَ یَا عَظِیمَ الْعَفْوِ یَا حَسَنَ التَّجَاوُزِ یَا بَاسِطَ الْیَدَیْنِ بِالرَّحْمَةِ یَا صَاحِبَ کُلِّ حَاجَةٍ یَا وَاسِعَ الْمَغْفِرَةِ یَا مُفَرِّجَ کُلِّ کُرْبَةٍ یَا مُقِیلَ الْعَثَرَاتِ یَا کَرِیمَ الصَّفْحِ یَا عَظِیمَ الْمَنِّ یَا مُبْتَدِئاً بِالنِّعَمِ قَبْلَ اسْتِحْقَاقِهَا یَا رَبَّاهْ یَا سَیِّدَاهْ یَا غَایَةَ رَغْبَتَاهْ أَسْأَلُکَ بِکَ وَ بِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ وَ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ وَ الْقَائِمِ الْمَهْدِیِّ- الْأَئِمَّةِ الْهَادِیَةِ علیهم السلام أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَسْأَلُکَ یَا اللَّهُ أَنْ لَا تُشَوِّهَ خَلْقِی بِالنَّارِ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِی مَا أَنْتَ أَهْلُهُ وَ تَذْکُرُ مَا تُرِیدُ⁽²⁾

وَ قُلْ أَیْضاً اللَّهُ اللَّهُ رَبِّی حَقّاً حَقّاً اللَّهُمَّ أَنْتَ لِکُلِّ عَظِیمَةٍ وَ أَنْتَ لِهَذِهِ الْأُمُورِ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اکْفِنِیهَا یَا حَسَنَ الْبَلَاءِ عِنْدِی یَا قَدِیمَ الْعَفْوِ عَنِّی یَا مَنْ لَا غِنَی بِشَیْ‌ءٍ عَنْهُ وَ یَا مَنْ لَا بُدَّ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مِنْهُ یَا مَنْ رِزْقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلَیْهِ یَا مَنْ مَصِیرُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ إِلَیْهِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَوَلَّنِی وَ لَا تُوَلِّنِی غَیْرَکَ أَحَداً مِنْ شِرَارِ خَلْقِکَ وَ کَمَا خَلَقْتَنِی فَلَا تُضَیِّعْنِی.

اللَّهُمَّ إِنِّی أَدْعُوکَ لِهَمٍّ لَا یُفَرِّجُهُ غَیْرُکَ وَ لِرَحْمَةٍ لَا تُنَالُ إِلَّا بِکَ وَ لِکَرْبٍ لَا یَکْشِفُهُ سِوَاکَ وَ لِمَغْفِرَةٍ لَا تُبْلَغُ إِلَّا بِکَ وَ لِحَاجَةٍ لَا یَقْضِیهَا إِلَّا أَنْتَ اللَّهُمَّ فَکَمَا کَانَ مِنْ شَأْنَکِ إِلْهَامِیَ الدُّعَاءَ فَلْیَکُنْ مِنْ شَأْنَکِ الْإِجَابَةُ فِیمَا دَعَوْتُکَ لَهُ وَ النَّجَاةُ فِیمَا فَزِعْتُ إِلَیْکَ مِنْهُ اللَّهُمَّ إِنْ لَا أَکُنْ أَهْلًا أَنْ أَبْلُغَ رَحْمَتَکَ فَإِنَّ رَحْمَتَکَ أَهْلٌ أَنْ تَبْلُغَنِی لِأَنَّهَا وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ وَ أَنَا شَیْ‌ءٌ فَلْتَسَعْنِی رَحْمَتُکَ یَا إِلَهِی یَا کَرِیمُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُعْطِیَنِی فَکَاکَ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ وَ تُوجِبَ لِیَ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِکَ وَ تُزَوِّجَنِی مِنَ الْحُورِ الْعِینِ بِفَضْلِکَ وَ تُعِیذَنِی مِنَ النَّارِ بِطَوْلِکَ وَ تُجِیرَنِی مِنْ غَضَبِکَ وَ سَخَطِکَ عَلَیَّ وَ تُرْضِیَنِی بِمَا قَسَمْتَ لِی وَ تُبَارِکَ لِی فِیمَا أَعْطَیْتَنِی وَ تَجْعَلَنِی لِأَنْعُمِکَ مِنَ الشَّاکِرِینَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ امْنُنْ عَلَیَّ بِذَلِکَ وَ ارْزُقْنِی حُبَّکَ وَ حُبَّ کُلِّ مَنْ أَحَبَّکَ وَ حُبَّ کُلِّ عَمَلٍ یُقَرِّبُنِی إِلَی حُبِّکَ وَ مُنَّ عَلَیَّ بِالتَّوَکُّلِ عَلَیْکَ وَ التَّفْوِیضِ إِلَیْکَ وَ الرِّضَا بِقَضَائِکَ وَ التَّسْلِیمِ لِأَمْرِکَ حَتَّی لَا أُحِبَّ تَعْجِیلَ مَا أَخَّرْتَ وَ لَا تَأْخِیرَ مَا عَجَّلْتَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِی کَذَا وَ کَذَا مِمَّا نُحِبُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]روایت جدم ابوجعفرطوسی برای تسلیم چهارم از نافله های عصر - که رحمت خدا بر ایشان باد - دعا را این گونه ذکر کرده است: ای کسی که زیبایی را آشکار می­نمایی و زشتی را می­پوشانی، ای کسی که از گناه مؤ اخذه نمی­کنی و پرده را نمی­دری، ای کسی که عفوی بزرگ داری و خوب گذشت می­کنی، ای کسی که دو دستت را به رحمت گشوده ای، ای کسی که تمام نیاز ها از تو خواسته می­شود، ای کسی که مغفرت تو وسعت دارد، ای کسی که هر گرفتاری را برطرف می­کنی، ای کسی که از لغزش ها می­گذری، ای کسی که با کرامت گذشت می­کنی، ای کسی که بخششی بزرگ داری، ای کسی که قبل از استحقاق، شروع به دادن نعمت ها می­نمایی، ای پروردگار ما و ای آقای ما و مولای ما و نهایت رغبت ما. به حق خودت و به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و محمد بن علی و جعفر بن محمد و موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و علی بن محمد و حسن بن علی و قائم المهدی امامان هدایتگر علیهم السلام، بر محمد و آل محمد درود فرست و از تو ای خدا می خواهم که خلقت مرا با آتش زشت نسازی و با من آن کنی که خودت شایسته آنی... و سپس هر حاجتی داری از خدا می­خواهی. - . این دعا با شرح و سندش در فلاح السائل نیست. -

همچنین بگو: خدا حقیقتا پروردگار من است. پروردگارا، هر چیز بزرگی شایسته توست و تو شایسته این امور هستی، پس بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا در برابر آزمایشاتت یاریگر باش. ای کسی که مرا نیک امتحان می­کند، ای کسی از گذشته­های دور مرا بخشده­ای، کسی که هیچ گاه به خاطر چیزی از او بی نیاز نخواهیم بود و ای کسی که در هر چیزی نیاز به اوست. ای کسی که رزق همه چیز را می­دهی، ای کسی که بازگشت همه چیز به سوی توست، بر محمد و آل محمد درود فرست و سرپرستی مرا به عهده گیر و آن را به کسی غیر خودت از بدان خلقت واگذار نکن، همان گونه که مرا آفریدی، مرا تباه نکن.

خدایا تو را برای اندوهی می‌خوانم که کسی جز تو آن را نگشاید و برای رحمتی که جز به عنایت تو حاصل نگردد و دفع بلایی که کسی جز تو آن را نمی­تواند برطرف کند و برای مغفرتی که جز به لطف تو نمی‌توان به آن رسید و حاجتی که کسی جز تو برآورده نکند. خدایا، چنان که از شأنت این بوده که دعا را بر من الهام کنی، پس باید ای آقای من، از شأنت این باشد که مرا در آنچه که تو را بدان خواندم اجابت نمایی و مرا از آنچه که از آن به تو پناه آوردم، نجات دهی.

پروردگارا، اگر من شایسته رسیدن به رحمتت نبودم، همانا رحمت تو شایسته است که به من برسد و مرا فرا گیرد، چرا که رحمت تو همه چیز را فرا گرفته و من هم یکی از آن چیزها هستم، پس باید رحمتت مرا هم فرا بگیرد. ای خدای من و ای کریم.

پروردگارا، از تو به حق ذات بزرگوارت می‌خواهم بر محمّد و اهل بیتش درود فرستی و با فضل و بزرگواریت مرا از آتش جهنم رهایی دهی و وارد بهشت کنی و به ازدواج حورالعین درآوری و با کرمت از آتش حفظ کنی و از غضب و خشمت نسبت به من پناه دهی و از آنچه سهم من کرده ای مرا راضی نمایی و به آنچه به من داده ای برکت دهی و مرا از کسانی قرار دهی که شکر نعمت­هایت را به جا می­آورند.

پروردگارا، بر محمد و آل محمد درود فرست و با این کار بر گردن من منت گذار و دوست داشتن خودت و هرکس که دوستدار توست و دوست داشتن هر عملی که مرا به حب تو نزدیک می­کند، را روزی من کن. با توکل کردن به تو و واگذار کردن امورم به خودت و خشنودی به قضایت و تسلیم شدن به امرت، بر من منت گذار. تا زود رسیدن آنچه که به تأخیر انداخته ای و دیر رسیدن آنچه که به تأخیر انداخته ای را نخواهم. ای مهربان­ترین مهربانان. بر محمد و آل او درود فرست و با من این گونه و آن گونه که دوست داری رفتار کن.1

**[ترجمه]

بیان

هذه الأدعیة أوردها الشیخ‌⁽²⁾

رحمه الله فی تعقیب هذه النوافل و تبعه غیره و یظهر من القرائن عدم اختصاصها بتلک النوافل‌⁽³⁾

و عندی أن الشیخ قدّس سرّه اجل و أتقی من أن یدلس أو یتسامح فی وضع شی‌ء فی غیر موضعه المشروع فینقل الأدعیة فی غیر موردها المقطوع.

بل کان الشیخ قدّس سرّه أتقی و أورع من أن ینقل تلک الأحادیث المتضمنة لتلک الأدعیة و یسندها الی الأئمّة المعصومین لما فی اسنادها من الضعف و الوهن، و مخالفة متونها للسیرة المعروفة من أدعیة الأئمّة علیهم السلام من الابتداء بالثناء و التحمید، ثمّ الصلاة علی النبیّ و آله، ثمّ طلب الحوائج بما جری علی اللسان».

فالشیخ- شیخ الطائفة المحقة- لم یکن لیتسامح فی نقل الأدعیة فی غیر موردها أو یقیدها و هی مطلقة، بل کان یتسامح فی أصل نقلها و جواز التمسک و التعلق بها، عملا بأخبار من بلغ- و تأسیسا لقاعدة التسامح فی أدلة السنن- رجاء للداعی أن یثیبه اللّه عزّ و جلّ بالمغفرة و الرحمة و یتفضل علیه باجابة الدعاء و المسألة.

و لما کان سندها فی غایة الوهن لا یوجب علما و لا عملا و لا صح اسنادها و نسبتها الی الأئمّة المعصومین علیهم السلام، احتاط فی ذلک و أوردها فی تعقیب الفرائض و النوافل تارة و فی قنوتات الصلوات أخری لیشملها عمومات الامر بالدعاء. و لذلک تری أنّه قدس سره یذکر لفظ الدعاء مطلقا و لا یلتفت إلی ذکر سنده و لا الی ما فی الخبر من شرح الدعاء و آثاره و فوائده الا قلیلا.

علی أن المسلم من الروایات أن الدعاء قسمان: قسم هو موقت یجب التحفظ علی صورته کما ورد من دون تصرف فیه، و قسم هو غیر موقت، یجوز انشاؤه أو اقتباسه من سائر الأدعیة و التصرف فیها بما یناسب حال الداعی، اذا کان بالغا معرفته هذا المبلغ.

فمن الروایات التی تحکم بذلک ما نقله العلّامة المجلسیّ قدّس سرّه حین عقد فی کتاب الأدعیة بابا و ترجمه« باب جواز أن یدعی بکل دعاء و الرخصة فی تألیفه». و ذکر نقلا من خطّ الشهید- ره- عن علیّ علیه السلام قال:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: ان الدعاء یرد البلاء و قد ابرم ابراما، قال الوشاء فقلت لعبد اللّه ابن سنان: هل فی ذلک دعاء موقت؟ فقال: اما انی سألت الصادق علیه السلام فقال: نعم اما دعاء الشیعة المستضعفین ففی کل علة من العلل دعاء موقت: و أمّا المستبصرون البالغون فدعاؤهم لا یحجب.

و منها ما رواه الکلینی فی الکافی بالاسناد الی إسماعیل بن الفضل قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السلام عن القنوت و ما یقال فیه، قال: ما قضی اللّه علی لسانک و لا أعلم فیه شیئا موقتا.

و منها ما رواه الشیخ و الکلینی قدس سرهما عن الحلبیّ عن أبی عبد اللّه علیه السلام عن القنوت فی الوتر هل فیه شی‌ء موقت یتبع و یقال؟ فقال: لا، اثن علی اللّه عزّ و جلّ و صل علی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و استغفر لذنبک العظیم، و کل ذنب عظیم.

فالدعاء الموقت هو الذی وقت بألفاظه و لا یجوز الزیادة علیه و لا النقیصة عنه حتّی بشی‌ء یسیر من الاذکار، کما عرفت من انکار الأئمّة المعصومین علی أصحابهم حیث قالوا:

« یا مقلب القلوب و الابصار» بدل« یا مقلب القلوب» و« یحیی و یمیت و یمیت و یحیی» بدل« یحیی و یمیت» فقط، و غیر ذلک من الموارد.

و أمّا الأدعیة الواردة بألفاظ مختلفة فی متونها کما فی دعاء الالحاح الذی نقل فی مورد البحث، فاختلاف ألفاظها یدلّ علی أنّها من الأدعیة غیر الموقتة التی یجوز التصرف فیها بما یناسب مقال الداعی و حاله.

و من موارد التصرف فی الأدعیة ما مر فی ج 86 ص 369- 371 عند ذکر المؤلّف العلامة دعاء التمجید« ما یمجد به الرب تبارک و تعالی نفسه» فتارة روی بعنوان تمجید الرب نفسه، و تارة تصرف فی العبارات بحیث صار تمجید العبد ربّه بما کان یمجد الرب نفسه. و صرّح المؤلّف قدّس سرّه فی ص 370 بأن القاری: لهذا الدعاء یغیر الفقرات من التکلم الی الخطاب.

فاذا جاز التصرف فی ألفاظ الدعاء غیر الموقتة، بما یناسب حال الداعی و مقاله جاز قراءتها عند تعقیب الصلوات و هو أفضل الأوقات کأنّه ینشئ الدعاء من عند نفسه، لتناسب تلک الأدعیة، فلا إشکال فی ذلک أبدا.

عنه و سیأتی للدعاء المروی عن الکافی أسانید جمة فی کتاب الدعاء و لا اختصاص لشی‌ء منها بهذا الموضع.

**[ترجمه]این دعا را شیخ - . فلاح السّائل: 196 و 197 2. مصباح المتهجد: 196 ، 197 -

رحمة الله علیه در تعقیبات این نافله ها ذکر کرده و بقیه هم از وی پیروی کرده اند. از قرائن مشخص می­شود که این دعا مختص این نافله ها نیستند، همان طور که سید مرتضی رضی الله عنه بدان اشاره کرده است. به زودی تمامی اسناد دعایی که از کافی ذکر شد، در کتاب دعا ذکر خواهد شد. این دعا هیچ اختصاصی به این نافله­ها ندارد.

**[ترجمه]

توضیح

یا من أظهر الجمیل قَالَ الشَّیْخُ الْبَهَائِیُّ قُدِّسَ سِرُّهُ رُوِیَ فِی تَأْوِیلِهِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ لَهُ مِثَالٌ فِی الْعَرْشِ فَإِذَا اشْتَغَلَ بِالرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ

وَ نَحْوِهَا فَعَلَ مِثَالُهُ مِثْلَ فِعْلِهِ فَعِنْدَ ذَلِکَ تَرَاهُ الْمَلَائِکَةُ فَیُصَلُّونَ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ وَ إِذَا اشْتَغَلَ الْعَبْدُ بِمَعْصِیَةٍ أَرْخَی اللَّهُ عَلَی مِثَالِهِ سِتْراً لِئَلَّا تَطَّلِعَ الْمَلَائِکَةُ عَلَیْهَا فَهَذَا تَأْوِیلُ یَا مَنْ أَظْهَرَ الْجَمِیلَ وَ سَتَرَ الْقَبِیحَ. یَا مَنْ لَمْ یُؤَاخِذْ بِالْجَرِیرَةِ.

أی لم یعجل عقوبة المعصیة فی الدنیا حلما

و کرما لعل العاصی یتوب منها فیسلم من عقابها و الصفح التجاوز عن الذنوب و النجوی الکلام الخفی أن لا تشوه خلقی أی لا تقبح خلقی بالنار.

**[ترجمه]«یا من اظهر الجمیل»، شیخ بهایی قدس سره گفته است: در تأویل این دعا از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هیچ مؤمنی نیست مگر اینکه همانند او در عرش وجود دارد. پس وقتی مشغول رکوع و سجود و امثال اینها شود، کسی که مثال اوست هم مثل او این کار را انجام می­دهد و در این هنگام ملائکه ها او را می­بینند و بر او درود می­فرستند و برای او طلب آمرزش می­کنند و وقتی بنده مشغول گناه است، خدا بر روی مثال او پوششی قرار می­دهد تا ملائکه آن را نبینند و این تأویل «یا من اظهر الجمیل و ستر القبیح» است.

«یا من لم یؤاخذ بالجریرة»، یعنی برای عقوبت کردن برای معصیت در دنیا از روی بردباری و کرم، عجله نمی­کند، چرا که شاید گناهکار از گناهش توبه کند و از عقاب او در امان بماند. «الصفح» یعنی از گناه گذشتن. «النجوی» یعنی سخن آهسته. «أن لا تشوّه خلقی»، یعنی خلقتم را با آتش زشت نکن.

**[ترجمه]

«4»

الْعُیُونُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ قَالَ: کَانَ الرِّضَا علیه السلام فِی طَرِیقِ خُرَاسَانَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ یَعْنِی مِنْ سَجْدَةِ الشُّکْرِ بَعْدَ صَلَاةِ الظُّهْرِ قَامَ فَصَلَّی سِتَّ رَکَعَاتٍ یَقْرَأُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ یُسَلِّمُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ یَقْنُتُ فِی ثَانِیَةِ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ ثُمَّ یُؤَذِّنُ ثُمَّ یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ وَ یَقْنُتُ فِی الثَّانِیَةِ فَإِذَا سَلَّمَ قَامَ وَ صَلَّی الْعَصْرَ فَإِذَا سَلَّمَ جَلَسَ فِی مُصَلَّاهُ یُسَبِّحُ اللَّهَ وَ یُحَمِّدُهُ وَ یُکَبِّرُهُ وَ یُهَلِّلُهُ مَا شَاءَ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةً یَقُولُ فِیهَا مِائَةَ مَرَّةٍ حَمْداً لِلَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]العیون: رجاء بن ابوضحاک گفته است: امام رضا علیه السلام در راه خراسان بود، وقتی سرش را بلند می­کرد - از سجده شکر بعد از نماز ظهر - برخاسته و شش رکعت نماز می­خواند و در هر رکعت، سوره حمد و توحید می­خواند و در هر دو رکعت سلام می­گفت و در رکعت دوم هر دو رکعت، قبل از رکوع و بعد از قرائت قنوت می­گرفت. سپس اذان می­گفت و بعد دو رکعت نماز می­خواند و در رکعت دوم قنوت می­گرفت و وقتی سلام این نماز را می­گفت؛ برمی­خاست و نماز عصر را می­خواند. و وقتی سلام می­گفت، در جایگاه نمازش می­نشست و هر چه دوست داشت؛ خدا را تسبیح و حمد می­گفت و تکبیر و تهلیل می­نمود، سپس یک سجده می­کرد و در آن صد مرتبه «حمداً لله» می­گفت. - . عیون الاخبار الرضا علیه السلام 2: 181 -

**[ترجمه]

فائدة

المشهور أن وقت نافلة العصر بعد الفراغ من الظهر إلی أن یزید الفی‌ء أربعة أقدام أو ذراعین و قیل حتی یصیر ظل کل شی‌ء مثلیه و قیل یمتد بامتداد الفریضة و الأظهر الأول بالمعنی الذی ذکرناه فی نافلة الظهر فإن خرج قبل تلبسه برکعة صلی العصر و قضاها و إلا أتمها علی المشهور و قد عرفت مستنده.

ثم اعلم أن المشهور عدم جواز تقدیم نافلتی الظهر و العصر علی الزوال لکن قد ورد فی بعض الأخبار أن النافلة مثل الهدیة متی ما أتی بها قبلت و فی بعضها فقدم منها ما شئت و أخر منها ما شئت و فی بعضها صلاة النهار ست عشرة رکعة أی النهار شئت إن شئت فی أوله و إن شئت فی وسطه و إن شئت فی آخره.

و یمکن الجمع بینها بحمل أخبار الجواز علی من علم من حاله أنه إن لم یقدمها اشتغل عنها و لم یتمکن من قضائها کما فعله الشیخ رحمه الله أو بحمل أخبار عدم التقدیم علی الأفضلیة کما استوجهه فی الذکری و لا یخلو من قوة و إن کان ما فعله الشیخ أحوط مع تأیده ببعض الأخبار الدالة علی وجه الجمع و الله یعلم.

**[ترجمه]مشهور است وقت نافله عصر از پایان نماز ظهر تا زمانی است که اندازه شاخص - سایه - به چهار قدم یا دو ذراع برسد. گفته شده است: تا زمانی است که سایه هر چیز دو برابرش شود. گفته شده است: به اندازه زمان نماز واجب است. اولی ظاهرتر است، به این معنایی که در نافله ظهر گفتیم؛ پس اگر این وقت بگذرد، قبل از اینکه او یک رکعت بخواند، اول نماز عصر را می­خواند و سپس قضای نافله را می­خواند و گرنه طبق نظر مشهور، نماز نافله را تمام می­کند - و بعد نماز عصر را می­خواند -. مستند این نظر را دانستی .

سپس بدان، مشهور این است که جایز نیست قبل از زوال آفتاب نافله ظهر و عصر خوانده شود، ولی در برخی روایات آمده که نافله به منزله هدیه است؛ پس هر موقع داده شود قبول می­شود. از طرفی در برخی روایات آمده که هر کدام را که می­خواهی اول و هر کدام را می­خواهی آخر بخوان. در برخی روایات دیگر آمده است: نمازهایی که روز خوانده می­شود، شانزده رکعت است که در هر وقت از روز می­توانی بخوانی؛ اگر خواستی در آغاز روز بخوان و اگر خواستی در وسط روز و اگر خواستی در آخر روز بخوان.

ممکن است بتوان بین این روایت­ها این گونه جمع کرد که اخباری که این کار را جایز می­دانند بر کسی حمل شود که می­داند اگر این نافله­ها را قبل از زوال آفتاب نخواند، نمی­تواند بعدا بخواند و قادر به قضای آن هم نیست، همان طور که شیخ رحمة الله علیه همین کار را کرده است. یا این که اخباری را که خواندن نافله را قبل از زوال آفتاب جایز نمی­دانند، بر افضل بودن این کار حمل کنیم؛ همان طور که در کتاب ذکری به این نکته توجه شده است. این نظر خالی از قوت نیست؛ هر چند کاری که شیخ کرده، موافق احتیاط است. از طرفی برخی اخبار، همین وجهی را که شیخ بر مبنای آن بین این دو گروه از روایت­ها را جمع کرده است، تایید می­کنند. خدا خودش می­داند .

**[ترجمه]

باب 4 نوافل المغرب و فضلها و آدابها و تعقیباتها و سائر الصلوات المندوبة بینها و بین العشاء

روایات

«1»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ⁽¹⁾فَقَالَ هِیَ السُّنَّةُ بَعْدَ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ فَلَا تَدَعْهَا فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]دعائم الاسلام: از حضرت علی علیه السلام در باره تفسیر سخن خدای عزوجل «و أدبار السجود» - . ق/ 40 -

سؤال شد، فرمود: منظور از آن نماز نافله بعد از نماز مغرب است؛ پس در سفر و غیر سفر آن را ترک نکن. - . دعائم الاسلام 1: 209 -

**[ترجمه]

«2»

الْمِصْبَاحُ لِلشَّیْخِ، قَالَ رُوِیَ: أَنَّهُ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی مِنْ نَافِلَةِ الْمَغْرِبِ سُورَةَ الْجَحْدِ وَ فِی الثَّانِیَةِ سُورَةَ الْإِخْلَاصِ وَ فِیمَا عَدَاهُ مَا اخْتَارَ.

قَالَ وَ رُوِیَ: أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیَّ علیه السلام کَانَ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَةِ الثَّالِثَةِ الْحَمْدَ وَ أَوَّلَ الْحَدِیدِ إِلَی قَوْلِهِ وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ وَ فِی الرَّابِعَةِ الْحَمْدَ وَ آخِرَ الْحَشْرِ⁽³⁾.

**[ترجمه]مصباح الشیخ: گفت: روایت است در رکعت اول نافله مغرب، سوره کافرون و در رکعت دوم سوره توحید خوانده می­شود و در بقیه، هر سوره ای را می­توان خواند.

گفته است: روایت است امام حسن عسکری علیه السلام در رکعت سوم، سوره حمد و اول سوره حدید را تا این قسمت از آیه «إنه علیم بذات الصدور» و در رکعت چهارم، سوره حمد و آخر سوره حشر را می­خواند. - . مصباح الشیخ: 70 -

**[ترجمه]

«3»

إِرْشَادُ الْمُفِیدِ، وَ الْخَرَائِجُ، رُوِیَ: أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام لَمَّا خَرَجَ بِزَوْجَتِهِ أُمِّ الْفَضْلِ مِنْ عِنْدِ الْمَأْمُونِ وَ وَصَلَ شَارِعَ الْکُوفَةِ وَ انْتَهَی إِلَی دَارِ الْمُسَیَّبِ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَ کَانَ فِی صَحْنِهِ نَبِقَةٌ لَمْ تَحْمِلْ بَعْدُ فَدَعَا بِکُوزٍ فَتَوَضَّأَ فِی وَسَطِهَا وَ قَامَ فَصَلَّی بِالنَّاسِ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ فَقَرَأَ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَلَمَّا سَلَّمَ جَلَسَ هُنَیْئَةً وَ قَامَ مِنْ غَیْرِ أَنْ یُعَقِّبَ تَعْقِیباً تَامّاً فَصَلَّی النَّوَافِلَ الْأَرْبَعَ وَ عَقَّبَ بَعْدَهَا وَ سَجَدَ سَجْدَتَیِ الشُّکْرِ فَلَمَّا انْتَهَی إِلَی النَّبِقَةِ رَآهَا النَّاسُ حَمَلَتْ حَمْلًا حَسَناً فَأَکَلُوا مِنْهَا فَوَجَدُوا

نَبِقاً لَا عَجَمَ لَهُ حُلْواً⁽¹⁾.

**[ترجمه]ارشاد المفید و خرایج: روایت است وقتی امام جواد علیه السلام از نزد مأمون به همراه همسرش ام الفضل بیرون آمد و به مرکز کوفه رسید و هنگام غروب به - محله - دارالمسیّب فرود آمد؛ وارد مسجد شد و در صحن مسجد نخل خرمایی بود که هرگز بار نداده بود. پس حضرت کوزه­ای خواست و در کنار نخل خرما وضو گرفت و برخاست و نماز مغرب را برای مردم خواند. در رکعت اول سوره حمد و سوره نصر و در رکعت دوم سوره حمد و سوره توحید را خواند. وقتی سلام نماز را گفت، به آرامی و اندکی نشست و بدون اینکه تعقیب کاملی را بخواند برخاست و سپس نافله­های چهارگانه را خواند و بعد از اینها تعقیبات را خواند و دو سجده شکر بجا آورد. پس چون به نخل رسید، مردم به نخل نگاه کردند و دیدند خرمای نیکی داده است و از آن خوردند؛ حلاوتی داشت که هیچ نقصی در آن نبود. - . این حدیث در گزیده خرایج که چاپ شده، نیست. -

**[ترجمه]

أقول

و فی الإرشاد⁽²⁾ثم جلس هنیهة یذکر الله جل اسمه و قام من غیر أن یعقب فصلی النوافل الأربع.

**[ترجمه]در کتاب ارشاد - . ارشاد المفید: 304 -

آمده است: سپس قدری نشست و خدا را که نامش بزرگ باد ذکر ­کرد و بی آنکه تعقیبی بخواند ایستاد و نافله­های چهارگانه را خواند.

**[ترجمه]

«4»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ‌⁽³⁾، وَ ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ أَبِی الْعَلَاءِ الْخَفَّافِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّی الْمَغْرِبَ ثُمَّ عَقَّبَ وَ لَمْ یَتَکَلَّمْ حَتَّی یُصَلِّیَ رَکْعَتَیْنِ کُتِبَتَا لَهُ فِی عِلِّیِّینَ فَإِنْ صَلَّی أَرْبَعاً کُتِبَتْ لَهُ حَجَّةٌ مَبْرُورَةٌ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مجالس الصدوق - . امالی الصدوق: 349 -

و ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس نماز مغرب و سپس تعقیبات آن را بخواند و حرف نزند تا اینکه دو رکعت نماز بخواند، این دو رکعت برای او در اعلی علیین ثبت می­شود و اگر چهار رکعت نماز بخواند؛ حج مبرور و نیکو برای او نوشته می­شود. - . ثواب الاعمال: 41 -

**[ترجمه]

«5»

تَفْسِیرُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ قَالَ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ رَکْعَتَانِ قَبْلَ صَلَاةِ الصُّبْحِ‌⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: محمد ابونصر گفته است: از امام رضا علیه السلام درباره تفسیر آیه «و من اللیل فسبحه و أدبار السجود»،{ و پاره ای از شب را، و به دنبال سجده ات او را تسبیح گوی.} پرسیدم، فرمود: منظور چهار رکعت نافله بعد از نماز مغرب است. «أدبار النجوم»، دو رکعت قبل از نماز صبح است. - . تفسیر القمی: 650 -

**[ترجمه]

«6»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: الرَّکْعَتَانِ اللَّتَانِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ هُمَا أَدْبَارَ السُّجُودِ وَ الرَّکْعَتَانِ اللَّتَانِ بَعْدَ الْفَجْرِ إِدْبَارَ النُّجُومِ‌⁽⁶⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: دو رکعت نماز نافله بعد از نماز نماز مغرب، همان ادبار السجود و دو رکعت نماز نافله بعد از طلوع فجر، همان ادبار النجوم هستند.

**[ترجمه]

«7»

الْخِصَالُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِی آخِرِ سَجْدَةٍ مِنَ النَّافِلَةِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ وَ إِنْ قَالَهُ کُلَّ لَیْلَةٍ فَهُوَ أَفْضَلُ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ وَ اسْمِکَ الْعَظِیمِ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَغْفِرَ لِی ذَنْبِیَ الْعَظِیمَ سَبْعَ مَرَّاتٍ انْصَرَفَ وَ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ‌⁽⁷⁾.

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در آخر سجده نماز نافله بعد از نماز مغرب و در شب جمعه این دعا را بگوید - و اگر هر شب بگوید بهتر است - : «پروردگارا، من به حق ذات کریم و اسم عظیمت می­خواهم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و گناهان بزرگ مرا ببخشی» و هفت بار این دعا را بگوید؛ آن را تمام کند، در حالی که خدا وی را آمرزیده است.

**[ترجمه]

«8»

الْعُیُونُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ فِی نَافِلَةِ الظُّهْرِ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ: فِی بَیَانِ عَمَلِ الرِّضَا علیه السلام فِی طَرِیقِ خُرَاسَانَ قَالَ إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ تَوَضَّأَ وَ صَلَّی الْمَغْرِبَ ثَلَاثاً بِأَذَانٍ وَ إِقَامَةٍ وَ قَنَتَ فِی الثَّانِیَةِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ فَإِذَا سَلَّمَ جَلَسَ فِی مُصَلَّاهُ یُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَی وَ یُحَمِّدُهُ وَ یُکَبِّرُهُ وَ یُهَلِّلُهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةَ الشُّکْرِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ لَمْ یَتَکَلَّمْ حَتَّی یَقُومَ فَیُصَلِّیَ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ بِتَسْلِیمَتَیْنِ یَقْنُتُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ فِی الثَّانِیَةِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ وَ کَانَ یَقْرَأُ فِی الْأُولَی مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعِ الْحَمْدَ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الثَّانِیَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْبَاقِیَتَیْنِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ یَجْلِسُ بَعْدَ التَّسْلِیمِ فِی التَّعْقِیبِ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ یُفْطِرُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]العیون: رجاء بن ابوضحاک در بیان عمل امام رضا علیه السلام در راه خراسان، گفته است: وقتی خورشید غروب می­کرد، امام رضا علیه السلام وضو می­گرفت و نماز مغرب را سه رکعت همراه با اذان و اقامه می­خواند. در رکعت دوم قبل از رکوع و بعد از قرائت، قنوت می­گرفت و وقتی سلام نماز را می­گفت، در جایگاه نمازش می­نشست و هر قدر که می­خواست خدا را تسبیح و حمد می­گفت و تکبیر و تهلیل می­نمود. سپس یک بار سجده شکر می­کرد. سپس سرش را بلند می­کرد و حرف نمی­زد تا اینکه چهار رکعت نماز، با دو سلام بخواند. در هر دو رکعت، در رکعت دوم قبل از رکوع و بعد از قرائت قنوت می­گرفت. در رکعت اول این چهار رکعت، سوره حمد و سوره کافرون و در رکعت دوم - سوره حمد - و سوره توحید می­خواند. در دو رکعت باقی­مانده، سوره حمد و سوره توحید را می­خواند. سپس بعد از سلام، در تعقیبات هر قدر که می­خواست می­نشست و سپس افطار می­کرد.

**[ترجمه]

فائدة

اعلم أن المشهور أن وقت نافلة المغرب بعدها إلی ذهاب الحمرة المغربیة و ظاهر المعتبر و المنتهی اتفاق الأصحاب علیه و ذهب الشهید رحمه الله فی الدروس و الذکری إلی امتداد وقتها بوقت المغرب و مال إلیه بعض من تأخر عنه

وَ یَشْهَدُ لَهُ صَحِیحَةُ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ‌⁽²⁾قَالَ: صَلَّیْتُ خَلْفَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْمَغْرِبَ بِالْمُزْدَلِفَةِ فَقَامَ فَصَلَّی الْمَغْرِبَ ثُمَّ صَلَّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ وَ لَمْ یَرْکَعْ بَیْنَهُمَا ثُمَّ صَلَّیْتُ خَلْفَهُ بَعْدَ ذَلِکَ بِسَنَةٍ فَلَمَّا صَلَّی الْمَغْرِبَ قَامَ فَتَنَفَّلَ بِأَرْبَعِ رَکَعَاتٍ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ.

إذ ظاهر أن بعد المجی‌ء بالمزدلفة یخرج وقت فضیلة المغرب و یؤیده الأخبار الدالة علی استحباب تأخیر العشاء إذ الظاهر أن عدم جواز إیقاع النافلة بعد دخول وقت العشاء لئلا یزاحمها و بالجملة الظاهر جواز الإتیان بالنافلة بعد ذهاب الحمرة إن لم یزاحم الفریضة کثیرا بأن یؤخرها عن وقت فضلها لکن الأحوط إیقاع النافلة بعدها.

**[ترجمه]مشهور است وقت نافله مغرب بعد از غروب خورشید تا از بین رفتن سرخی طرف مغرب است. ظاهر کتاب المعتبر و کتاب المنتهی این است که علما در این نکته اتفاق نظر دارند. به نظر شهید رحمة الله علیه در کتابهای دروس و ذکری، وقت نافله مغرب به اندازه وقت خود نماز مغرب است. برخی از کسانی که از شهید متأخرند، به این نظر متمایل شده اند. صحیحه ابان بن تغلب - . التهذیب 1: 500 - شاهد و دلیل این نظر است آنجا که گفته است: در مزدلفه پشت سر امام صادق علیه السلام نماز می­خواندم. حضرت نماز مغرب و سپس نماز عشا را خواند و بین آنها رکوع نکرد. - بین این دو نمازی نخواند -. سال بعد دوباره پشت سر حضرت نماز خواندم، وقتی نماز مغرب را خواند؛ برخاست و چهار رکعت نماز نافله خواند، سپس اقامه گفت و نماز عشا را خواند .

چرا که ظاهر حدیث این است که بعد از آمدن به مزدلفه، وقت فضیلت نماز مغرب می­گذرد. این نظر را اخباری که بر استحباب تأخیر نماز عشا دلالت دارند، تأیید می­کند؛ چرا که ظاهر این است بعد از وارد شدن وقت نماز عشا، خواندن نماز نافله جایز نیست چون با نماز عشا تداخل می­کند. خلاصه، ظاهر این است که بعد از رفتن سرخی طرف مغرب، خواندن نافله جایز است. البته در صورتی که با نماز واجب تداخل نکند، به این صورت که نماز واجب را از وقت فضیلتش به تأخیر اندازد، ولی احتیاط این است که نماز نافله، بعد از نماز واجب خوانده شود.

**[ترجمه]

«9»

فَلَاحُ السَّائِلِ، هَارُونُ بْنُ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَابُنْدَادَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هُلَیْلٍ الْکَرْخِیِّ عَنْ حَاتِمِ بْنِ الْفَرَجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ علیه السلام عَمَّا یُقْرَأُ فِی الْأَرْبَعِ فَکَتَبَ بِخَطِّهِ علیه السلام فِی أَوَّلِ رَکْعَةٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِی الثَّانِیَةِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ فِی أَوَّلِ رَکْعَةٍ مِنْهَا أَرْبَعُ آیَاتٍ مِنْ أَوَّلِ الْبَقَرَةِ وَ مِنْ وَسَطِ السُّورَةِ وَ إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ⁽¹⁾ثُمَّ یُقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً وَ یُقْرَأُ فِی الرَّکْعَةِ الرَّابِعَةِ آیَةُ الْکُرْسِیِّ وَ آخِرُ سُورَةِ الْبَقَرَةِ ثُمَّ یُقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً⁽²⁾

ذَکَرَ رِوَایَةً أُخْرَی بِمَا یُقْرَأُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ ذَکَرَ شَیْخُنَا جَدِّیَ السَّعِیدُ أَبُو جَعْفَرٍ الطُّوسِیُّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَنَّهُ یُقْرَأُ فِی أَوَّلِ رَکْعَةٍ مِنْ نَوَافِلِ الْمَغْرِبِ الْحَمْدُ وَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدُ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ‌⁽³⁾

وَ أَمَّا الرَّکْعَتَانِ الثَّالِثَةُ وَ الرَّابِعَةُ فَرَوَی أَبُو الْمُفَضَّلِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ- عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیِّ عَنْ أَبِیهِ- عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُجَاعٍ عَنِ الْقَاسِمِ الْهَرَوِیِّ- عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْآدَمِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ وَ أَبِی جَعْفَرٍ علیهما السلام أَنَّهُمَا کَانَا یَقْرَءَانِ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الثَّالِثَةِ وَ الرَّابِعَةِ مِنْ نَوَافِلِ الْمَغْرِبِ فِی الثَّالِثَةِ الْحَمْدَ وَ أَوَّلَ الْحَدِیدِ إِلَی عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ وَ فِی الرَّابِعَةِ الْحَمْدَ وَ آخِرَ الْحَشْرِ⁽⁴⁾.

مِصْبَاحُ الْمُتَهَجِّدِ وَ غَیْرُهُ: وَ یُسْتَحَبُّ أَنْ یُقْرَأَ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی الْحَمْدُ مَرَّةً وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ إِلَی قَوْلِهِ وَ مِنْ وَسَطِ السُّورَةِ وَ إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ إِلَی قَوْلِهِ یَعْقِلُونَ إِلَی قَوْلِهِ وَ رُوِیَ أَنَّهُ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی سُورَةَ الْجَحْدِ وَ فِی الثَّانِیَةِ سُورَةَ الْإِخْلَاصِ وَ فِیمَا عَدَاهُ مَا اخْتَارَهُ وَ رُوِیَ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیَّ علیه السلام کَانَ یَقْرَأُ فِی الثَّالِثَةِ الْحَمْدَ وَ أَوَّلَ الْحَدِیدِ إِلَی قَوْلِهِ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ

وَ فِی الرَّابِعَةِ الْحَمْدَ وَ آخِرَ الْحَشْرِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: حاتم بن فرج گفته است: از امام کاظم علیه السلام درباره چیزهایی که در نافله­ های چهارگانه خوانده می­شود پرسیدم، با خط خودش نوشت: در رکعت اول، سوره توحید و در رکعت دوم، سوره قدر می­خوانی. در دو رکعت آخری، در رکعت اول، چهار آیه از سوره بقره و از وسط سوره آیه «و الهکم اله واحد - . بقره/ 163 - » و سپس پانزده مرتبه سوره توحید را می­خوانی و در رکعت چهارم، آیة الکرسی و آخر سوره بقره و سپس سوره توحید را پانزده مرتبه می­خوانی. - . فلاح السائل: 223 -

روایت دیگری را در مورد آنچه که در دو رکعت اول نافله مغرب خوانده می­شود، ذکر کرده است: شیخ و جدّ سعادتمندم ابوجعفر طوسی رضوان الله علیه گفته است که در رکعت اول نافله مغرب، سوره حمد و سه مرتبه سوره توحید و در رکعت دوم؛ سوره حمد و سوره قدر خوانده می­شود.

در مورد رکعت سوم و چهارم در حدیثی آمده است که ابوالحسن و امام باقر علیهما السلام در دو رکعت سوم و چهارم نافله مغرب، در رکعت سوم، سوره حمد و اول سوره حدید تا قسمت «علیم بذات الصدور» و در رکعت چهارم؛ سوره حمد و آخر سوره حشر را می­خواندند. - . فلاح السائل: 223 -

مصباح المتهجد و غیر آن: مستحب است در رکعت اول سوره حمد یک بار و سوره توحید سه بار خوانده شود تا سخن حضرت که فرمود: «و من وسط السوره و الهکم اله واحد» تا سخنش: «یعقلون» تا سخنش: روایت است که در رکعت اولی سوره کافرون و در رکعت دومی سوره توحید و در بقیه، هر سوره ای را می­تواند بخواند. روایت است که امام حسن عسکری علیه السلام در رکعت سوم سوره حمد و اول سوره حدید تا این قسمت از سوره «انّه علیم بذات الصدور» و در رکعت چهارم، سوره حمد و آخر سوره حشر را می­خواند. - .

مصباح المجتهد: 70

**[ترجمه]

بیان

الأربع الآیات من أول البقرة إلی قوله تعالی هُمُ الْمُفْلِحُونَ إن لم تکن الم آیة و إلا فإلی قوله یُوقِنُونَ و قد اختلف القراء فی ذلک و الأول أولی و من وسط البقرة آیتان وَ إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیاحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ و الظاهر أن آخر البقرة من آمَنَ الرَّسُولُ إلی آخرها و یحتمل أن یکون من قوله لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ کما سیأتی فی صلاة أخری و یحتمل أن یراد آیة واحدة من آخرها و هی قوله سبحانه لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إلی آخرها و الأخیر أظهر لفظا و الأوسط احتیاطا و الأول بحسب بعض القرائن.

و آخر الحشر من قوله لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ إلی آخر السورة کما فهمه الأصحاب و إن احتمل أن یکون من قوله هُوَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ إلی آخرها.

**[ترجمه]چهار آیه از سوره بقره در صورتی که الم آیه نباشد تا «هم المفلحون»، و اگر الم آیه حساب شود، تا «یوقنون» خواهد بود. قاریان در این باره با هم اختلاف دارند، نظر اولی بهتر است. و از وسط بقره دو آیه است «و الهکم اله واحد لا اله الا الله هو الرحمن الرحیم ان فی خلق السموات و الارض و اختلاف اللیل و النهار و الفلک التی تجری فی البحر بما ینفع الناس و ما انزل الله من السماء ماء فأحیا الارض بعد موتها و بث فیها من کل دابه و تصریف الریاح و السحاب المسخر بین السماء و الارض لایات لقوم یعقلون»، {و معبود شما، معبود یگانه‌ای است که جز او هیچ معبودی نیست، [و اوست] بخشایشگر مهربان. راستی که در آفرینش آسمانها و زمین، و در پی یکدیگر آمدن شب و روز، و کشتیهایی که در دریا روانند با آنچه به مردم سود می‌رساند، و [همچنین] آبی که خدا از آسمان فرو فرستاده، و با آن، زمین را پس از مردنش زنده گردانیده، و در آن هر گونه جنبنده‌ای پراکنده کرده، و [نیز در] گردانیدن بادها، و ابری که میان آسمان و زمین آرمیده است، برای گروهی که می‌اندیشند، واقعاً نشانه‌هایی [گویا] وجود دارد. }

ظاهرا آخر بقره از «آمن الرسول» تا آخر سوره بقره است. یا ممکن است از آیه «لله ما فی السموات» تا آخر سوره باشد، همان طور که در مورد نماز دیگر همین نکته آمده است. یا ممکن است منظور یک آیه آخر سوره بقره باشد که آیه آخر این است: «لا یکلف الله نفسا» تا آخر سوره. نظر آخری با توجه به لفظ آخر سوره، ظاهرتر و نظر وسطی موافق احتیاط و نظر اول به حسب برخی قرائن، می­توانند قابل قبول باشند .

آخر سوره حشر از آیه «لو انزلنا هذا القرآن» تا آخر سوره است، همان طور که علما چنین برداشت نموده اند؛ هر چند ممکن است از آیه «هو الذی لا اله الا هو» تا آخر سوره باشد.

**[ترجمه]

«10»

فَلَاحُ السَّائِلِ، ذَکَرَ مَا یَزِیدُهُ مِنَ الدُّعَاءِ فِی آخِرِ سَجْدَةٍ مِنْ نَوَافِلِ الْمَغْرِبِ وَ فَضْلِ ذَلِکَ رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْیَزْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِی آخِرِ سَجْدَةٍ مِنَ النَّافِلَةِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ وَ إِنْ فَعَلَهُ کُلَّ لَیْلَةٍ کَانَ أَفْضَلَ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِوَجْهِکَ الْکَرِیمِ وَ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ وَ مُلْکِکَ الْقَدِیمِ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تَغْفِرَ لِی ذَنْبِیَ الْعَظِیمَ إِنَّهُ لَا یَغْفِرُ الْعَظِیمَ إِلَّا الْعَظِیمُ سَبْعَ مَرَّاتٍ فَإِذَا قَالَهُ انْصَرَفَ وَ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی یَعْدِلُ سِتِّینَ حَجَّةً مِنْ أَقْصَی

الْبِلَادِ⁽¹⁾.

المتهجد، و الاختیار، مرسلا: مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: ذکر دعایی که در آخر سجده نافله­هایی مغرب اضافه می­شود و فضیلت آن: امام صادق علیه السلام فرموده است: هر کس در آخر سجده نافله بعد از نماز مغرب در شب جمعه - و اگر هر شب بگوید بهتر است - هفت بار بگوید: «پروردگارا، من به حق ذات کریم و اسم عظیم و ملک قدیمت از تو می­خواهم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و گناهان بزرگ مرا ببخشی، چرا که گناه بزرگ را فقط بزرگ می­بخشد.» وقتی آن را بگوید و تمام کند، در حالی است که خدا وی را آمرزیده است. و در روایت دیگری آمده است: این کار برای او معادل شصت حج از دورترین سرزمین­هاست. - . فلاح السائل: 223 مصباح المجتهد: 70 -

در کتابهای المتهجد و الاختیار، روایت مرسلی شبیه این روایت آمده است.2

**[ترجمه]

«11»

فَلَاحُ السَّائِلِ‌⁽³⁾، وَ الْمُتَهَجِّدُ،: الدُّعَاءُ بَعْدَ الرَّکْعَتَیْنِ مِنَ الْأُولَیَیْنِ مِنْ نَوَافِلِ الْمَغْرِبِ اللَّهُمَّ إِنَّکَ تَرَی وَ لَا تُرَی وَ أَنْتَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَی وَ إِلَیْکَ الرُّجْعَی وَ الْمُنْتَهَی وَ إِنَّ لَکَ الْمَمَاتَ وَ الْمَحْیَا وَ إِنَّ لَکَ الْآخِرَةَ وَ الْأُولَی اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ مِنْ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزَی وَ أَنْ نَأْتِیَ مَا عَنْهُ تَنْهَی اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَسْأَلُکَ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِکَ وَ أَسْتَعِیذُ بِکَ مِنَ النَّارِ بِقُدْرَتِکَ وَ أَسْأَلُکَ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ بِعِزَّتِکَ وَ اجْعَلْ أَوْسَعَ رِزْقِی عِنْدَ کِبَرِ سِنِّی وَ أَحْسَنَ عَمَلِی عِنْدَ اقْتِرَابِ أَجَلِی وَ أَطِلْ فِی طَاعَتِکَ وَ مَا یُقَرِّبُ مِنْکَ وَ یُحْظِی عِنْدَکَ وَ یُزْلِفُ لَدَیْکَ عُمُرِی وَ أَحْسِنْ فِی جَمِیعِ أَحْوَالِی وَ أُمُورِی مَعُونَتِی وَ لَا تَکِلْنِی إِلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ وَ تَفَضَّلْ عَلَیَّ بِقَضَاءِ جَمِیعِ حَوَائِجِی لِلدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ ابْدَأْ بِوَالِدَیَّ وَ وُلْدِی وَ جَمِیعِ إِخْوَانِیَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ فِی جَمِیعِ مَا سَأَلْتُکَ لِنَفْسِی وَ ثَنِّ بِی بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ‌⁽⁴⁾ثُمَّ تَقُومُ إِلَی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ مِنْ نَوَافِلِ الْمَغْرِبِ وَ تَقُولُ بَعْدَهُمَا اللَّهُمَّ بِیَدِکَ مَقَادِیرُ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ بِیَدِکَ مَقَادِیرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ بِیَدِکَ مَقَادِیرُ الْغِنَی وَ الْفَقْرِ وَ بِیَدِکَ مَقَادِیرُ الْخِذْلَانِ وَ النَّصْرِ وَ بِیَدِکَ مَقَادِیرُ الْمَوْتِ وَ الْحَیَاةِ وَ بِیَدِکَ مَقَادِیرُ الصِّحَّةِ وَ السُّقْمِ وَ بِیَدِکَ مَقَادِیرُ الْخَیْرِ وَ الشَّرِّ وَ بِیَدِکَ مَقَادِیرُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ بِیَدِکَ مَقَادِیرُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ بَارِکْ لِی فِی دِینِی وَ دُنْیَایَ وَ آخِرَتِی وَ بَارِکْ لِی

فِی أَهْلِی وَ مَا لِی وَ وُلْدِی وَ إِخْوَانِی وَ جَمِیعِ مَا خَوَّلْتَنِی وَ رَزَقْتَنِی وَ أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَیَّ وَ مَنْ أَحْدَثْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُ مَعْرِفَةً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ اجْعَلْ مَیْلَهُ إِلَیَّ وَ مَحَبَّتَهُ لِی وَ اجْعَلْ مُنْقَلَبَنَا إِلَی خَیْرٍ دَائِمٍ وَ نَعِیمٍ لَا یَزُولُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَقْصِرْ أَمَلِی عَنْ غَایَةِ أَجَلِی وَ اشْغَلْ قَلْبِی بِالْآخِرَةِ عَنِ الدُّنْیَا وَ أَعِنِّی عَلَی مَا وَظَّفْتَ عَلَیَّ مِنْ طَاعَتِکَ وَ کَلَّفْتَنِیهِ مِنْ رِعَایَةِ حَقِّکَ وَ أَسْأَلُکَ فَوَاتِحَ الْخَیْرِ وَ خَوَاتِمَهُ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنَ الشَّرِّ وَ أَنْوَاعِهِ وَ خَفِیِّهِ وَ مُعْلَنِهِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ تَقَبَّلْ عَمَلِی وَ ضَاعِفْهُ لِی وَ اجْعَلْنِی مِمَّنْ یُسَارِعُ فِی الْخَیْرَاتِ وَ یَدْعُوکَ رَغَباً وَ رَهَباً وَ اجْعَلْنِی لَکَ مِنَ الْخَاشِعِینَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ فُکَّ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ مِنْ رِزْقِکَ الْحَلَالِ وَ ادْرَأْ عَنِّی شَرَّ فَسَقَةِ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ‌⁽¹⁾وَ شَرَّ فَسَقَةِ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ وَ شَرَّ کُلِّ ذِی شَرٍّ.

اللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا أَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ أَرَادَنِی أَوْ أَحَداً مِنْ أَهْلِی وَ وُلْدِی وَ إِخْوَانِی وَ أَهْلِ حُزَانَتِی بِسُوءٍ فَإِنِّی أَدْرَأُ بِکَ فِی نَحْرِهِ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّهِ وَ أَسْتَعِینُ بِکَ عَلَیْهِ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ خُذْهُ عَنِّی مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ وَ مِنْ فَوْقِهِ وَ مِنْ تَحْتِهِ وَ امْنَعْنِی مِنْ أَنْ یَصِلَ إِلَیَّ مِنْهُ سُوءٌ أَبَداً بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ إِنَّهُ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدْراً اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْنِی وَ أَهْلِی وَ وُلْدِی وَ إِخْوَانِی فِی کَنَفِکَ وَ حِفْظِکَ وَ حِرْزِکَ وَ حِیَاطَتِکَ وَ جِوَارِکَ وَ أَمْنِکَ وَ أَمَانِکَ وَ عِیَاذِکَ وَ مَنْعِکَ عَزَّ جَارُکَ وَ جَلَّ ثَنَاؤُکَ وَ امْتَنَعَ عَائِذُکَ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْنِی وَ إِیَّاهُمْ فِی حِفْظِکَ وَ أَمَانِکَ وَ مُدَافَعَتِکَ وَ وَدَائِعِکَ الَّتِی لَا تَضِیعُ مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَ مِنْ شَرِّ السُّلْطَانِ وَ الشَّیْطَانِ إِنَّکَ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْکِیلًا اللَّهُمَّ إِنْ کُنْتَ مُنْزِلًا بَأْساً مِنْ بَأْسِکَ أَوْ نَقِمَةً مِنْ نَقِمَتِکَ بَیاتاً وَ هُمْ نائِمُونَ

أَوْ ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْنِی وَ أَهْلِی وَ وُلْدِی وَ إِخْوَانِی فِی دِینِی فِی مَنْعِکَ وَ کَنَفِکَ وَ دِرْعِکَ الْحَصِینَةِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِنُورِ وَجْهِکَ الْمُشْرِقِ الْحَیِّ الْقَیُّومِ الْبَاقِی الْکَرِیمِ وَ أَسْأَلُکَ بِنُورِ وَجْهِکَ الْقُدُّوسِ الَّذِی أَشْرَقَتْ لَهُ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ وَ صَلَحَ عَلَیْهِ أَمْرُ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُصْلِحَ لِی شَأْنِی کُلَّهُ وَ تُعْطِیَنِی مِنَ الْخَیْرِ کُلِّهِ وَ تَصْرِفَ عَنِّی الشَّرَّ کُلَّهُ وَ تَقْضِیَ لِی حَوَائِجِی کُلَّهَا وَ تَسْتَجِیبَ لِی دُعَائِی وَ تَمُنَّ عَلَیَّ بِالْجَنَّةِ تَطَوُّلًا مِنْکَ وَ تُجِیرَنِی مِنَ النَّارِ وَ تُزَوِّجَنِی مِنَ الْحُورِ الْعِینِ وَ ابْدَأْ بِوَالِدَیَّ وَ إِخْوَانِیَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ فِی جَمِیعِ مَا سَأَلْتُکَ لِنَفْسِی وَ ثَنِّ بِی بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل و المتهجد: دعای بعد از دو رکعت اول نافله مغرب:

خداوندا، تو می­بینی و دیده نمی­شوی، و تو در نظر گاه بلند هستی، و بازگشت و آخر کار به سوی توست، و مرگ و زندگی به دست توست، و آخرت و دنیا از برای توست. خداوندا به تو پناه می­آوریم از اینکه خوار و بی یاور شویم و آنچه را نهی فرموده ای به کار گیریم.

خداوندا، از تو می­خواهم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و بهشت را از روی رحمتت درخواست دارم، و با قدرتت از آتش دوزخ به تو پناه می­آورم، و به حق عزتت حورالعین را از تو می­خواهم، و اینکه فراخ ترین روزیم را در ایام پیریم، و نیکو ترین اعمالم را به هنگام نزدیک شدن اجلم قرار دهی، و عمرم را در راه طاعت و آنچه که مرا به سوی تو نزدیک می­کند و موجب بهره برداری نزد توست و مرا به پیشگاهت نزدیک می سازد، قرار دهی، و شناختم را در همه احوال و امورم نیکو گردان، و مرا به هیچ یک از آفریدگانت وامگذار، و با بر آوردن تمامی حاجات دنیوی و اخرویم بر من احسان کن، و آنچه را از تو برای خویش درخواست کرده­ام، نخست به پدر و فرزندان و همه برادران مؤمنم و سپس به خودم عطا فرما، به حق رحمتت ای مهربانترین مهربانان. - . مصباح المتهجد: 70 -

سپس دو رکعت بعدی نماز نافله مغرب را می­خوانی و بعد از آنها می­گویی:

پروردگارا، مقدر کردن شب و روز و مقدر کردن خورشید و ماه و مقدر کردن ثروت و فقر و مقدر کردن شکست و یاری و مقدر کردن مرگ و زندگی و مقدر کردن سلامتی و بیماری و مقدر کردن خیر و شر و مقدر کردن بهشت و جهنم و مقدر کردن دنیا و آخرت، همگی به دست توست.

پروردگارا، بر محمد و آل محمد درود فرست و در دین و دنیا و آخرتم و خانواده ام و مالم و فرزندانم و برادرانم و تمام آنچه نصیب و روزی من کرده­ای و به وسیله آن بر من نعمت داده­ای و هرکس از مؤمنین که وی بین من و او رابطه و شناخت ایجاد کرده­ای، برکت ده و میلش را به سوی من و محبتش را برای من قرار ده و دگرگونی ما را به سوی خیر دائم و نعمتی که زوال ندارد، قرار ده.

پروردگارا، بر محمد و آل او درود فرست و آرزوهای مرا از نهایت مرگ و أجلم کم کن و قلبم را از دنیا به سوی آخرت مشغول گردان و مرا در انجام تکالیفی که بر من واجب کرده­ای و حقوقی که مرا به رعایت آن تکلیف کرده ای، یاری کن. از تو آغاز و پایان خیر می­خواهم و از شر و انواع آن و آشکار و پنهان آن، به تو پناه می­آورم.

پروردگارا، بر محمد و آل او درود فرست و عمل مرا قبول کن و ثواب آن را بر من مضاعف گردان و مرا از جمله کسانی قرار ده که به سوی کارهای خیر می­شتابند و تو را از روی اشتیاق و یا از روی ترس می­خوانند. مرا از از خاشعان در برابر خودت قرار ده. پروردگارا، بر محمد و آل او درود فرست و مرا از آتش جهنم رهایی ده و روزی حلالت را بر من وسیع گردان و شر جن و انس و فاسقان عرب و عجم و هر صاحب شری را از من دفع کن .

پروردگارا، هر کس از آفریدگانت یا هر کس از خانواده و فرزندان و برادران و اهل و عیالم که قصد بدی در مورد من دارند، من دفع شر آنها را به تو واگذار می­کنم و از شر او به تو پناه می­آورم و در دفع آن از تو یاری می­خواهم. بر محمد و آل او درود فرست و از پیش رو و پشت سر و چپ و راست و بالا و پایینش، از من شرش را بازدار و نگذار از وی به من بدی رسد. به نام خدا و یاری خدا، بر خدا توکل کردم که هرکس بر خدا توکل کند او کفایتگرش باشد، خدا امرش را به سرانجام می­رساند و بر هر چیز، اندازه ای قرار داده است.

پروردگارا، بر محمد و آل او درود فرست و من و خانواده و فرزندان و برادرانم را در حمایت و محافظت و حرز و نگهبانی و کنار و امانت و پناه و منعت قرار ده. کسی که به او پناه داده­ای عزت یافت و ثنایت جلیل است. به پناهگاهت پناهنده شدم. پروردگاری جز تو نیست، پس بر محمد و آل او درود فرست و من و آنها را در حفظ و امان و دفاع و امانتی که از هیچ سوء و بدی و از شر شیطان و سلطان آسیب نبیند، قرار بده که تو از همه سخت گیرتر و از همه در کیفر دادن شدیدتری.

پروردگارا، اگر می­خواهی غضب یا گرفتاری و دشورایت را شب هنگام که آنها در خوابند یا صبح گاهان که آنها به لهو و لعب مشغولند، فرو فرستی، پس بر محمد و آل او درود فرست و من و خانواده و فرزندان و برادرانم را در حمایت و منع و دژ مستحکم خود قرار ده. خدایا از تو به حقِ نور چهره تابناک و زنده و پاینده و کریمت می‌خواهم و از تو به حق نور چهره بسیار مقدّست که آسمان­ها و زمین را به وسیله آن روشن کردی و تاریکی‌ها را به وسیله آن برطرف نمودی و به وسیله آن امر پیشینیان و پسینیان را اصلاح نمودی، می‌خواهم که بر محمّد و خاندانش درود فرستی و همه کارهایم را اصلاح نمایی و از تمام خیر به من عطا کنی و تمام شرها را از من دفع کنی و تمام حوائج مرا برطرف کنی و بهشت را به عنوان بخششی از جانب خودت بر من ارزانی کنی و مرا از آتش جهنم رهایی بخشی و از حورالعین به ازدواج من در بیاوری. در تمام آنچه از تو برای خودم خواستم، اول به پدر و مادر و برادران مؤمن و زنان مؤمن و سپس به خودم عطا کن؛ به وسیله رحمتت ای مهربان­ترین مهربانان.

**[ترجمه]

بیان

إن لک الممات و المحیا أی ینبغی أن تکون أنت المقصود من الموت و الحیاة و اجعلهما خالصین لک کما مر فی دعاء التوجه أو لک التصرف فیهما و هما بقدرتک فاللام للملک و الأخیر فی الفقرة الآتیة أظهر و یؤید إرادته فی الأولی و یحظی عندک أی یوجب لی مکانة و منزلة عندک و الحظوة بالضم و الکسر المکانة و المنزلة قال فی النهایة فی حدیث عائشة فأی نسائه کان أحضی منی أی أقرب إلیه منی و أسعد به یقال حظیت المرأة عند زوجها تحظی حظوة بالضم و الکسر أی سعدت به و دنت من قلبه و أحبها و یزلف أی یقرب.

مقادیر اللیل و النهار أی التقدیرات الواقعة فیهما أو تقدیرات الأمور الواقعة فیهما أو مقدارهما فی الطول و القصر و مقادیر الشمس و القمر أی مقدار جرمهما أو حرکتهما و الأمور المتعلقة بهما من الکسوف و الخسوف و غیرهما و کذا البواقی و مقادیر الدنیا و الآخرة أی تقدیراتهما أو مقدارهما مطلقا أو بالنسبة إلی کل شخص و اقتصر أملی علی بناء الافتعال و فی بعض النسخ علی التفعیل أی لا أؤمل ما لا یفی به عمری أو لا أؤمل شیئا لا أعلم أنه یفی عمری فیکون کنایة عن ترک الأمل مطلقا.

فواتح الخیر و خواتمه أی یکون فاتحة کل أمر من أموری و خاتمته

مقرونا بالخیر و الصلاح ممن یسارع فی الخیرات أی یبادر إلی أبواب المبرات و یدعوک رغبا و رهبا أی راغبا فی الثواب راجیا للإجابة أو فی الطاعة خائفا للعقاب أو المعصیة من الخاشعین أی المخبتین أو الخائفین.

فهو حسبه أی کافیه إن الله بالغ أمره أی یبلغ ما یرید فلا یفوته مراد لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدْراً أی تقدیرا أو مقدارا أو أجلا لا یمکن تغییره أَشَدُّ بَأْساً أی عقوبة من الناس و أَشَدُّ تَنْکِیلًا أی تعذیبا.

**[ترجمه]«إن لک الممات و المحیا»، یعنی شایسته است که تو مقصود از مرگ و زندگی باشی و این دو را خالص برای خودت گردان، همان طور که در دعای توجه ذکر شد. یا تو در آنها تصرف می­کنی و آنها به قدرت تو هستند؛ بنابراین لام متعلق به ملک است. معنای آخری در قسمتی از دعا که می­آید، ظاهرتر است و اراده خداوند را در دنیا تایید می­کند. «یحظی عندک»، یعنی موجب مقام و منزلت من نزد تو شود. «الحظوة» که با کسر و ضم خوانده می­شود، به معنای مقام و منزلت است. در کتاب النهایه گفته است: در حدیث عایشه آمده است: «فایّ من نسائه کان احظی منی»، یعنی که کدام یک از زنان پیامبر بیشتر از من به او نزدیک و خوشایند او بود. گفته می­شود: «حظیت المرء عند زوجها، تحظی حظوة» با ضم و کسر خوانده می­شود و به معنای خوشایند و نزدیک به قلب و دلش و دوست داشتنی ترینش. «یزلف»، یعنی نزدیک می­شود.

«مقادیر اللیل و النهار»، یعنی تقدیراتی که در آن دو رقم می­خورد، یا اندازه گرفتن اموری که در این دو واقع می­شود، یا مقد رکردن مقدار و اندازه آنها از نظر کوتاهی و بلندی. «و مقادیر الشمس و القمر»، یعنی مقدار جرم و حرکت و اموری که مختص آنهاست، مثل کسوف و خسوف و غیره، بقیه هم همین طور است. «مقادیر الدنیا و الاخرة»، یعنی یا تقدیرات یا اندازه آنها به طور مطلق یا به نسبت هر شخص. «و اقتصر أملی»، یعنی چیزی را آرزو نکنم که عمرم قد نمی­دهد، یا چیزی را آرزو نکنم که نمی­دانم عمرم بدان قد می­دهد یا نه، که در این صورت کنایه از ترک کردن آرزوها خواهد بود. این معانی در صورتی است که قائل شویم این فعل به باب افتعال رفته است، چرا که در برخی نسخه­ها به باب تفعیل رفته است.

«فواتح الخیر و خواتمه»، یعنی آغاز و پایان تمام امورم مقرون به خیر و صلاح باشد. «ممن یسارع فی الخیرات»، یعنی به درهای خیر و نیکی شتاب می­کنند. «یدعوک رغبا و رهبا»، یعنی راغب به ثواب و امیدوار به استجبابت یا طاعت و ترسان از عذاب یا گناه. «من الخاشعین»، یعنی فروتنان یا کسانی که از تو می­ترسند .

«فهو حسبه»، یعنی کفایتگر او. «ان الله بالغ امره»، یعنی به آنچه که می­خواهد می­رساند و خواسته اش از بین نمی­رود. «لکل شیء قدرا»، یعنی تقدیر یا مقدار و اجلی که امکان تغییرش نیست. «اشد بأسا»، در عقوبت و عذاب مردم. «اشد تنکیلا»، از نظر عذاب.

**[ترجمه]

«12»

الْمُتَهَجِّدُ،: دُعَاءٌ آخَرُ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِنُورِ وَجْهِکَ الْمُشْرِقِ الْحَیِّ الْبَاقِی الْکَرِیمِ وَ أَسْأَلُکَ بِنُورِ وَجْهِکَ الْقُدُّوسِ الَّذِی أَشْرَقَتْ بِهِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ وَ انْکَشَفَتْ بِهِ الظُّلُمَاتُ وَ صَلَحَتْ عَلَیْهِ أُمُورُ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُصْلِحَ شَأْنِی کُلَّهُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]المتهجد: دعایی دیگر: خدایا، از تو به حق نور چهره تابناک و زنده و پاینده و کریمت می‌خواهم و از تو به حق نور چهره بسیار مقدّست که آسمان­ها و زمین را به وسیله آن روشن کردی و تاریکی‌ها را به وسیله آن برطرف نمودی و به وسیله آن امر پیشینیان و پسینیان را اصلاح نمودی، می‌خواهم که بر محمّد و خاندانش درود فرستی و همه کارهایم را اصلاح نمایی. - . مصباح المتهجد: 73 -

**[ترجمه]

«13»

فَلَاحُ السَّائِلِ، ذَکَرَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَامِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: صَلُّوا فِی سَاعَةِ الْغَفْلَةِ وَ لَوْ رَکْعَتَیْنِ فَإِنَّهُمَا تُورِدَانِ دَارَ الْکَرَامَةِ⁽²⁾.

ذَکَرَ رِوَایَةً أُخْرَی فِی فَضْلِ ذَلِکَ ذَکَرَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَنَفَّلُوا فِی سَاعَةِ الْغَفْلَةِ وَ لَوْ بِرَکْعَتَیْنِ خَفِیفَتَیْنِ فَإِنَّهُمَا یُورِثَانِ‌⁽³⁾دَارَ الْکَرَامَةِ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا سَاعَةُ الْغَفْلَةِ قَالَ مَا بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: در ساعت غفلت نماز بخوانید، هر چند که دو رکعت باشد، چرا که این دو رکعت - شما را - وارد دارالکرامة می­کند. - . فلاح السّائل: 244 -

ذکر روایتی دیگر در فضیلت این نماز: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: در ساعت غفلت، نماز مستحبی بجا آورید، هر چند که دو رکعت سبک و آسان باشد، چرا که این دو رکعت شما را وارث بهشت می­گرداند. سؤال شد: ای پیامبر خدا! منظور از ساعت غفلت چیست؟ فرمود: ما بین نماز مغرب و عشا. - .

فلاح السّائل: 245 -

**[ترجمه]

«14»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ

أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ ذَکَرَ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

ثواب الأعمال، عن أبیه عن سعد بن عبد الله عن البرقی: مثله‌⁽²⁾معانی الأخبار، عن أبیه عن سعد عن البرقی عن سلیمان بن سماعة عن عمه عاصم عن أبی عبد الله علیه السلام عن أبیه عن النبی صلی الله علیه و آله: مثله‌⁽³⁾

الْعِلَلُ‌⁽⁴⁾، عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْهُ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ: مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ دَارَ الْکَرَامَةِ.

قال الصدوق: ساعة الغفلة ما بین المغرب و العشاء⁽⁵⁾.

**[ترجمه]مجالس الصدوق: در این کتاب هم روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، شبیه این روایت ذکر کرده است. - . امالی الصدوق: 331 -

ثواب الاعمال: چنین روایتی از برقی ذکر شده است. - . معانی الاخبار: 265 -

معانی الاخبار: چنین روایتی ذکر شده است. - . ثواب الاعمال: 40 ، 41

العلل: چنین روایتی تا سخن حضرت: «دارالکرامه»، ذکر شده است.

صدوق گفته است: ساعت غفلت، ما بین نماز مغرب و نماز عشا است. - . علل الشرایع 2: 31 -

**[ترجمه]

«15»

فَلَاحُ السَّائِلِ، ذَکَرَ مَا نَخْتَارُ ذِکْرَهُ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ بِالرِّوَایَاتِ أَیْضاً حَدَّثَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ یُوسُفَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الزُّرَارِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْحَسَنِیِّ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْأَشْتَرِیِّ عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّی بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ رَکْعَتَیْنِ قَرَأَ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ قَوْلَهُ تَعَالَی وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنادی فِی الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قَوْلَهُ تَعَالَی وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلَّا هُوَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا یَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ فَإِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ رَفَعَ یَدَیْهِ وَ قَالَ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِمَفَاتِحِ الْغَیْبِ الَّتِی

لَا یَعْلَمُهَا إِلَّا أَنْتَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِی کَذَا وَ کَذَا ثُمَّ یَقُولُ اللَّهُمَّ أَنْتَ وَلِیُّ نِعْمَتِی وَ الْقَادِرُ عَلَی طَلِبَتِی وَ تَعْلَمُ حَاجَتِی فَأَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ لَمَّا قَضَیْتَهَا لِی وَ یَسْأَلُ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ حَاجَتَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ مَا سَأَلَ فَإِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ لَا تَتْرُکُوا رَکْعَتَیِ الْغَفْلَةِ وَ هُمَا بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ‌⁽¹⁾.

المتهجد، عن هشام بن سالم: مثله‌⁽²⁾

**[ترجمه]فلاح السائل: با استناد به روایات، از جمله نمازهایی که ما انتخاب کردیم را در نمازهایی بین مغرب و عشا خوانده می­شود، ذکر کرده است. امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در بین نماز مغرب و عشا دو رکعت نماز بخواند و در رکعت اول آن سوره حمد و آیه «وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِ-باً فَ-ظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنادی فِی الظُّ-لُماتِ أَنْ لا إِل-هَ إِلاّ أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمِ-ینَ * فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَ-جَّیْناهُ مِنَ الغَمِّ وَکَذ لِکَ نُ-نْجِی المُ-ؤْمِنِ-ین» - . انبیاء / 87 -

{و «ذو النون» را [یاد کن] آن گاه که خشمگین رفت و پنداشت که ما هرگز بر او قدرتی نداریم، تا در [دل] تاریکی­ها ندا درداد که: «معبودی جز تو نیست، منزّهی تو، راستی که من از ستمکاران بودم» و در رکعت دوم سوره حمد و آیه «وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلاّ هُوَ وَیَعْلَمُ ما فِی البَرِّ وَالبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّ یَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا یابِسٍ إِلاّ فِی کِتابٍ مُبِ-ینٍ» - . انعام / 59 - {کلیدهای غیب، تنها نزد اوست. جز او [کسی] آن را نمی‌داند، و آنچه در خشکی و دریاست می‌داند، و هیچ برگی فرو نمی‌افتد مگر [اینکه] آن را می‌داند، و هیچ دانه‌ای در تاریکیهای زمین، و هیچ تر و خشکی نیست مگر اینکه در کتابی روشن [ثبت] است.}

و وقتی قرائت این آیه را تمام کرد دستش را بالا ببرد و بگوید: خدایا، من به حق مفاتیح غیبی که جز تو کسی نمی­داند، می­خواهم که بر محمد و آل او درود فرستی و با من این گونه رفتار کنی...

سپس می­گوید: پروردگارا تو صاحب نعمت من هستی و بر حاجتم قادر می­باشی و نیازم را می­دانی، پس به حق محمد و آل محمد که براو و خاندانش درود باد می خواهم که حاجت مرا بر آورده کنی. و از خدایی که شکوهش عظیم باد حاجتش را می­خواهد و خدا حاجت او را بر آورده می­کند. پیامبر صلی الله و آله و سلم فرمود: دو رکعت نماز غفیله را که ما بین مغرب و عشا خوانده می­شود را ترک نکنید. - . فلاح السائل: 245 -

المتهجد: روایتی از هشام بن سالم شبیه این روایت ذکر شده است. - . مصباح المتهجد: 76 -

**[ترجمه]

بیان

إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً أی لقومه کما مر فی محله فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ رزقه و القدر الضیق کما قال تعالی فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ‌⁽³⁾وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ أی خزائنه جمع مفتح بفتح المیم و هو المخزن أو ما یتوصل به إلی المغیبات مستعارا من المفاتح الذی هو جمع مفتح بالکسر و هو المفتاح و المعنی أنه المتوصل إلی المغیبات المحیط علمه بها فِی کِتابٍ مُبِینٍ أی فی اللوح المحفوظ أو فی علمه سبحانه و القادر علی طلبتی أی مطلبی.

لما قضیتها لی قال الشیخ البهائی رحمه الله لما بالتشدید بمعنی إلا یقال أسألک لما فعلت کذا أی ما أسألک إلا فعل کذا و قد یقرأ بالتخفیف أیضا فلا حاجة إلی تأویل فعل المثبت بالمنفی و تکون لفظة ما زائدة و قد قرئ بالوجهین قوله تعالی إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ انتهی‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]«اذ ذهب مغاضبا»، یعنی عصبانی بر قومش، همان طور که در محلش ذکر شد. «فظن أن لن نقدر علیه» رزقش، و «القدر» به معنای تنگی است، همان طور که خدا می­فرماید: «فقدر علیه رزقه»، - . فجر/ 16 3. الطارق: 4 4. مصباح کفعمی: 398 (پاورقی) - {و هرکس که روزی بر او تنگ شده است.} «عنده مفاتح الغیب»، یعنی خزانه غیب، «مفاتح» جمع «مفتح» به فتح میم به معنای مخزن است یا چیزی است که به وسیله آن به غیب­ها دسترسی می­شود، استعاره از مفاتح که جمع مفتح به کسر است و به معنای کلید می­باشد. معنا این است که خدا متصل به غیب­هایی است که علمش به آن احاطه دارد. «فی کتاب مبین»، یعنی در لوح محفوظ یا در علم خدای سبحان. «والقادر علی طلبتی»، یعنی خواسته­ام.

«لما قضیتها لی»، شیخ بهایی رحمة الله علیه گفته است: «لمّا» با تشدید به معنای «الّا» است، گفته می­شود: «أسالک لمّا فعلت کذا»، یعنی از تو نمی­خواهم جز این کار را. گاهی «لما» بدون تشدید خوانده می­شود؛ بنابراین نیاز نیست جمله مثبت را تأویل به منفی کنیم و در این صورت لفظ «ما» زائد حساب می­شود و گاهی به هر دو شکل می­توان خواند مثل آیه «إن کل نفس لمّا علیها حافظ»، 3{هیچ کس نیست مگر اینکه نگاهبانی بر او [گماشته شده] است.} پایان سخن.

**[ترجمه]

أقول

و التشدید أظهر و لا حاجة إلی تأویل کما عرفت أن المعنی أسألک فی جمیع الأحوال إلا حال قضاء حاجتی أی لا أترک الطلب إلا وقت حصول المطلب و قال الکفعمی‌⁽⁵⁾لما روی بالتشدید و التخفیف فمن شدد کانت بمعنی إلا

کأنه قال أسألک إلا قضیتها لی و من خفف جعل ما زائدة للتأکید و اللام جواب القسم و التقدیر لقضیتها لی قلت قال الزجاج لما استعملت فی موضع إلا فی موضعین الأول فی قوله تعالی إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ و الثانی فی باب القسم تقول سألتک لما فعلت و المعنی إلا فعلت و المعنی ما کان نفس إلا علیها حافظ من الملائکة یحفظ عملها و ما تکسبه من خیر و شر و من قرأ لما بالتخفیف فالمعنی کل نفس لعملها حافظ یحفظها و تکون ما صلة کما فی قوله تعالی فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]شاید با تشدید خواندن «لمّا» ظاهرتر باشد و نیازی به تأویل جمله مثبت به منفی نیست، چرا که معنا چنین است: از تو در جمیع احوال به غیر از وقتی که حاجتم را بر آورده کردی می­خواهم؛ یعنی خواستن از تو را ترک نمی­کنم مگر وقتی که حاجتم را بدهی - تا حاجتم را ندهی از تو درخواست می­کنم -. کفعمی4 گفته است: «لما» با تشدید و بدون تشدید روایت شده است، هرکس آن را با تشدید می­خواند، گو اینکه می­گوید: از تو می­خواهم مگر وقتی که حاجتم را برآورده کنی و هرکس آن را بدون تشدید می­خواند، ما را به عنوان مای زائده و برای تاکید حساب کرده است و لام جواب قسم است و تقدیر آن چنین است «لقضیتها لی». گفتم: زجاج گفته است: «لمّا» در دو جا به معنای الا است: اول در آیه «إن کل نفس لمّا علیها حافظ» و دوم در باب قسم، می­گویی: «سألتک لمّا فعلت» و معنا چنین است: مگر اینکه بدهی، و هیچ کس نیست مگر اینکه نگهبانی از فرشتگان بر او گماشته شده است که عمل و هر خیر و شری که انجام می­دهد را کنترل کند. هرکس لما را بدون تشدید بخواند، معنایش چنین می­شود: هر کس بر عملش نگهبانی دارد که آن را کنترل می­کند و در این صورت «ما» صله است، همان طور که در آیه ذیل آمده است: «فبما رحمة من الله»، - . آل عمران/ 159 - {پس به برکتِ رحمت الهی.}

**[ترجمه]

«16»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ مَا رَوَاهُ أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیُّ الْجَوَّانِیُّ فِی کِتَابِهِ إِلَیْنَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْجَوَّانِیِّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ سُلَیْمَانَ السَّرَاوِیِّ عَنْ عَتِیقِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ رِیَاحٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ الْجُرْجَانِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّبَّاحِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْجُرْجَانِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ الزُّهْرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام قَالَ: قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عِنْدَ وَفَاتِهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنَا فَقَالَ أُوصِیکُمْ بِرَکْعَتَیْنِ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ تَقْرَأُ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَرَّةً وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً فَإِنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ فِی کُلِّ شَهْرٍ کَانَ مِنَ الْمُتَّقِینَ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِکَ فِی کُلِّ سَنَةٍ کُتِبَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِکَ فِی کُلِّ جُمُعَةٍ مَرَّةً کُتِبَ مِنَ الْمُصَلِّینَ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِکَ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ زَاحَمَنِی فِی الْجَنَّةِ وَ لَمْ یُحْصِ ثَوَابَهُ إِلَّا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ جَلَّ وَ تَعَالَی‌⁽²⁾.

المتهجد، و غیره، مرسلا عن الصادق عن آبائه علیهم السلام: مثله‌⁽³⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: از جمله نمازهایی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می­شود، نمازی است که در روایتی از امیر المؤمنین علیه السلام آمده که فرموده است: به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم هنگام وفاتش گفتم: ای رسول خدا! به ما وصیت و سفارشی کن، فرمود: شما را به خواندن دو رکعت نماز بین نماز مغرب و عشا سفارش می­کنم که در رکعت اول این نماز، سوره حمد و سوره زلزال سیزده مرتبه و در رکعت دوم، سوره حمد و سوره توحید پانزده مرتبه خوانده می­شود؛ پس هر کس این نماز را در هر ماه بخواند، از جمله متقین خواهد بود و هر کس این نماز را در هر سال بخواند، اسمش جزء نیکوکاران ثبت شود و هر کس این نماز را در هر جمعه یک بار بخواند، اسمش جزء نمازگزاران ثبت شود و هر کس این نماز را در هر شب بخواند، در کنار من در بهشت خواهد بود و هیچ کس جز خدای متعال پروردگار جهانیان نتواند ثواب آن را حساب کند. - . فلاح السائل: 226 -

المتهجد و غیره: حدیث مرسلی از امام صادق علیه السلام که ایشان از پدرانشان علیهم السلام نقل کرده است، شبیه این روایت آمده است .

**[ترجمه]

«17»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ مَا رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکِسَائِیِّ رَفَعَهُ إِلَی مَوَالِینَا علیهم السلام: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی إِنَ

ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلًا⁽¹⁾قَالَ هِیَ رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ یُقْرَأُ فِی الْأُولَی بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ عَشْرِ آیَاتٍ مِنْ أَوَّلِ الْبَقَرَةِ وَ آیَةِ السُّخْرَةِ وَ قَوْلِهِ وَ إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ‌⁽²⁾وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً وَ فِی الثَّانِیَةِ فَاتِحَةُ الْکِتَابِ وَ آیَةُ الْکُرْسِیِّ وَ آخِرُ سُورَةِ الْبَقَرَةِ مِنْ قَوْلِهِ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ إِلَی آخِرِ السُّورَةِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً ثُمَّ ادْعُ بِمَا شِئْتَ بَعْدَهُمَا قَالَ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِکَ وَ وَاظَبَ عَلَیْهِ کُتِبَ لَهُ بِکُلِّ صَلَاةٍ سِتُّمِائَةِ أَلْفِ حَجَّةٍ⁽³⁾.

وَ رُوِیَ ذَلِکَ فِی طَرِیقٍ آخَرَ وَ فِیهَا زِیَادَةٌ رَوَاهَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَدِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّهْشَلِیِّ: بِمِثْلِ ذَلِکَ وَ زَادَ فِیهِ فَإِذَا فَرَغْتَ مِنَ الصَّلَاةِ وَ سَلَّمْتَ قُلْتَ- اللَّهُمَّ مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَی دِینِکَ وَ دِینِ نَبِیِّکَ وَ وَلِیِّکَ وَ لَا تُزِغْ قَلْبِی بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنِی وَ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ وَ أَجِرْنِی مِنَ النَّارِ بِرَحْمَتِکَ اللَّهُمَّ امْدُدْ لِی فِی عُمُرِی وَ انْشُرْ عَلَیَّ رَحْمَتَکَ وَ أَنْزِلْ عَلَیَّ مِنْ بَرَکَاتِکَ وَ إِنْ کُنْتُ عِنْدَکَ فِی أُمِّ الْکِتَابِ شَقِیّاً فَاجْعَلْنِی سَعِیداً فَإِنَّکَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَ تُثْبِتُ وَ عِنْدَکَ أُمُّ الْکِتَابِ وَ تَقُولُ عَشْرَ مَرَّاتٍ أَسْتَجِیرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ عَشْرَ مَرَّاتٍ أَسْأَلُ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَ عَشْرَ مَرَّاتٍ أَسْأَلُ اللَّهَ الْحُورَ الْعِینَ‌⁽⁴⁾.

المتهجد، و غیره، مرسلا: مثل الروایة الثانیة مع الدعاء⁽⁵⁾

**[ترجمه]فلاح السائل: از جمله نمازهایی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می­شود، نمازی است که در حدیث مرفوعه ای از مولاهایمان علیهم السلام در تفسیر آیه «إن ناشئه اللیل هی اشد وطأ و اقوم قیلا»، - . مزمل/ 6 - { قطعاً برخاستن شب، رنجش بیشتر و گفتار [در آن هنگام] راستین‌تر است.} آمده است. گفته است: این نماز دو رکعت بعد از نماز مغرب است که در رکعت اولی سوره حمد و ده آیه از اول سوره بقره و آیه سخره و آیه «و الهکم اله واحد» تا آخر آیه «لقوم یعقلون - . بقره/ 163-164 - »

و پانزده مرتبه سوره توحید و در رکعت دوم، سوره حمد و آیة الکرسی و آخر سوره بقره از آیه «و لله ما فی السموات» تا آخر سوره و پانزده مرتبه سوره توحید خوانده می­شود. سپس بعد از این نماز، برای هر چیز که می­خواهی دعا کن. گفته است: هر کس این نماز را بخواند و بر آن مواظبت کند، بر هر نماز وی ثواب ششصد هزار حج نوشته می­شود. - . فلاح السائل: 226 -

این روایت با طریق دیگری هم روایت شده است و دعایی به متن حدیث اضافه شده است، یعنی مثل این حدیث روایت شده و گفته: وقتی نماز را تمام کردی و سلام نماز را گفتی، بگو: «پروردگارا، ای گرداننده دل­ها و چشم­ها، قلبم را بر دین خود و نبی و ولی­ات استوار کن و قلبم را بعد از اینکه هدایتم کردی نلغزان و از جانب خود به من رحمتی عطا کن که تو بسیار بخشنده ای و با رحمت خودت مرا از آتش جهنم حفظ فرما. پروردگارا، مرا در عمر و زندگی­ام یاری فرما و رحمت خودت را بر من بگستران و از برکات خود بر من فرو فرست و اگر در نزد تو و در ام الکتاب و لوح محفوظت شقی و بدبخت بودم، مرا از خوشبختان و سعادتمندان قرار ده، چرا که تو هر چیز را که بخواهی نابود می­کنی و هر چیز را که بخواهی استوار می­گردانی و ام الکتاب نزد توست.»

و ده مرتبه می­گویی: «از شر آتش به خدا پناه می­برم» و ده مرتبه می­گویی: «از خدا بهشت می­خواهم» و ده مرتبه می­گویی: «از خدا حور العین را خواستارم». - . فلاح السائل: 247 -

در کتاب المتهجد و غیر آن، حدیث مرسلی مثل روایت دومی همراه با این دعا آمده است. - . مصباح المتهجد: 76 و 77 -

**[ترجمه]

بیان

العشر من أول البقرة إلی قوله بِما کانُوا یَکْذِبُونَ علی أحد الاحتمالین و إلی قوله وَ ما یَشْعُرُونَ علی الاحتمال الآخر و الأول أظهر و أحوط و آیة السخرة إن أرید بها الآیة الواحدة فهی إلی رَبُّ الْعالَمِینَ و إن أرید بها الجنس فهی

ثلاث آیات إلی قوله مِنَ الْمُحْسِنِینَ و هو أشهر و أحوط و الأشهر فی آیة الکرسی إلی الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ و قیل إلی خالِدُونَ.

**[ترجمه]ده آیه از اول سوره بقره، طبق یک احتمال تا سخن خدای متعال: «بما کانوا یکذبون» و طبق یک احتمال دیگر، «و ما یشعرون» است. احتمال اولی ظاهرتر و موافق احتیاط است. آیه سخره اگر منظور از آن یک آیه باشد تا «رب العالمین» است و اگر منظور جنس آن - عمومیت - باشد، سه آیه تا سخن خدای متعال «من المحسنین» خواهد بود و این مشهورتر و موافق احتیاط است. مشهور است آیة الکرسی تا «العلی العظیم» می­باشد و نیز گفته شده است تا «خالدون» است.

**[ترجمه]

«18»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْقُمِّیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّی بَعْدَ الْمَغْرِبِ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ یَقْرَأُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ انْفَتَلَ مِنْ صَلَاتِهِ وَ لَیْسَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللَّهِ تَعَالَی ذَنْبٌ إِلَّا وَ قَدْ غُفِرَ لَهُ‌⁽¹⁾.

وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ بَیْنَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ الْکُوفِیُّ الْبَزَّازُ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّی الْمَغْرِبَ وَ بَعْدَهَا أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ وَ لَمْ یَتَکَلَّمْ حَتَّی یُصَلِّیَ عَشْرَ رَکَعَاتٍ یَقْرَأُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ کَانَتْ لَهُ عَدْلُ عَشْرِ رِقَابٍ‌⁽²⁾.

الْمُتَهَجِّدُ،: وَ رُوِیَ عَشْرُ رَکَعَاتٍ وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ وَ قَالَ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ یَقْرَأُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ الْحَمْدَ مَرَّةً وَ خَمْسِینَ مَرَّةً قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ رُوِیَ أَنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ انْفَتَلَ مِنْ صَلَاتِهِ وَ لَیْسَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللَّهِ تَعَالَی ذَنْبٌ إِلَّا وَ قَدْ غُفِرَ لَهُ‌⁽³⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: از جمله نمازهایی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می­شود، نمازی است که در حدیث مرفوعه­ای از امام صادق علیه السلام آمده است: هر کس نماز مغرب بخواند و بعد از آن چهار رکعت را بخواند و در هر رکعت پانزده مرتبه سوره توحید را بخواند، در حالی نمازش را تمام کرده، که بین او و خدا گناهی نباشد که خدا آن را نیامرزیده باشد. - . فلاح السائل: 247 -

از جمله نمازهایی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می­شود، نمازی است که در حدیثی از امام رضا علیه السلام آمده است: هر کس نماز مغرب را بخواند و بعد از آن چهار رکعت را بخواند و بعد از آن حرف نزند تا اینکه ده رکعت دیگر که در تمام رکعات آن سوره حمد و سوره توحید را می­خواند، ثواب این نماز برای او معادل ثواب آزاد کردن ده بنده است. - . فلاح السائل: 247 -

المتهجد: روایت است این نماز ده رکعت است و مثل همین حدیث را ذکر کرده است و گفته است: در چهار رکعت از این ده رکعت، در هر رکعت سوره حمد و پنجاه مرتبه سوره توحید خوانده می­شود و روایت شده است که هرکس این نماز را بخواند، در حالی نمازش را تمام کرده که بین او و خدا گناهی نباشد که خدا آن را نیامرزیده باشد. - . التهذیب 1: 205 -

**[ترجمه]

«19»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ مَا رَوَیْنَاهُ بِعِدَّةِ طُرُقٍ فَمِنْهَا بِإِسْنَادِی إِلَی جَدِّی أَبِی جَعْفَرٍ الطُّوسِیِ‌⁽⁴⁾

عَنِ ابْنِ أَبِی جِیدٍ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الشَّیْخِ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ فِیمَا رَوَاهُ فِی کِتَابِهِ کِتَابِ ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: تَنَفَّلُوا وَ لَوْ بِرَکْعَتَیْنِ خَفِیفَتَیْنِ فَإِنَّهُمَا تُورِثَانِ دَارَ الْکَرَامَةِ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا مَعْنَی خَفِیفَتَیْنِ قَالَ یَقْرَأُ فِیهِمَا الْحَمْدَ وَحْدَهَا قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ

فَمَتَی أُصَلِّیهَا قَالَ مَا بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: از جمله نمازهایی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می­شود، نمازی است که به طرق متعدد برای ما روایت شده است که از جمله این طرق، حدیثی است که از جدم ابوجعفر طوسی1 آمده است. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: نماز مستحبی به جا آورید هر چند که دو رکعت خفیف باشد، چرا که این دو رکعت شما را وارث بهشت می­گرداند. سؤال شد: ای پیامبر خدا، منظور از نماز خفیف چیست؟ فرمود: نمازی که در آن تنها حمد خوانده شود، سؤال شد: ای رسول خدا، این نماز را چه زمانی بخوانیم؟ فرمود: ما بین نماز مغرب و نماز عشا - . فلاح السائل: 248 1. مراجعه شود به: التهذیب: ج 1، ص 205 - .

**[ترجمه]

بیان

الظاهر أن هذه الصلاة هی نافلة المغرب فإن رکعتین منها آکد کما مر و یجوز الاکتفاء فی النوافل بالحمد فقط لا سیما عند ضیق الوقت بل یحتمل فی بعض النوافل المتقدمة أیضا أن یکون کیفیة مستحبة لنافلة المغرب و هذه الأخبار مما یؤید جواز إیقاع التطوع بعد دخول وقت العشاء⁽²⁾

و ذلک لان المراد بالسنة کما عرفت فی ج 82 ص 295 سیرته العملیة المتخذة باشارات القرآن العزیز کما و کیفا زمانا و مکانا فمن خالف سنته کما فأتی بالنوافل أکثر مما سنه صلّی اللّه علیه و آله أو کیفا فأتی بها بتطویل الرکوع فی لیلة مع تخفیف سائرها و تطویل السجود فی لیلة اخری یتخذها سیرة لنفسه و یقول یا فلان هذه لیلة الرکوع و هذه لیلة السجود مثلا، أو لا یفصل بین کل رکعتین بتشهد و سلام، أو یقرأ عشر سور فی رکعة واحدة یلتزم بها و غیر ذلک ممّا یکثر تعداده.

أو خالف سنته صلّی اللّه علیه و آله زمانا فأتی بالنوافل فی وقت الفرائض المختص بها، أو مکانا فأتی بها فی المسجد علانیة یلتزم بها و قد کان صلوات اللّه علیه یأتی بها فی داره الا نوافل شهر رمضان علی ما سیأتی فی محله.

فمن خالف سنته صلی الله علیه و آله باحدی هذه الصور فقد أتی بأمر من عنده محدث،« و کل محدث بدعة، و کل بدعة ضلالة و کل ضلالة فی النار».

و هذا هو المراد بقوله علیه السلام« ما أحدثت بدعة الا ترک بها سنة» و ذلک لان السنة قد تترک رأسا، کمن ترک النوافل من دون تهاون و استخفاف بها، فلا حرج علیه، لما قد صح عنه علیه الصلاة و السلام:« .... و سنة فی غیر فریضة الاخذ بها فضیلة و ترکها الی غیر خطیئة». و أمّا إذا ترک السنة وراء ظهره کأنّه لا یعبأ بها، أو حولها عن وجهها کأنّه یری نقصا فیها فیتمها من عنده، أو خللا فیصلحها و یسدها برأیه، فقد خالف سنة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و تعداها« و من خالف سنة النبیّ متعمدا فقد کفر» و من تعداها جهلا اخذ بناصیته و ردّ الی السنة، و الا فلا یعبأ بأعماله و لا ینصب لها میزان، لما قد صح عنه علیه الصلاة و السلام:« لا عمل الا بنیة و لا نیة الا باصابة السنة».

و أمّا الفقهاء و المحدّثون من الاصحاب- رضوان اللّه علیهم- فانما نقلوا هذه الأحادیث و ما ضاهاها فی کتبهم المدونة لاعمال الیوم و اللیلة- مع اعترافهم بضعف سندها، تعولا علی قاعدة التسامح فی أدلة السنن المبتنیة علی أحادیث من بلغ، زعما منهم أنّها تشمل کل حدیث روی فیه ثواب علی عمل، مطلقا، و ان کان العمل مخالفا للسنة القطعیة، و لیس کذلک، و الا لکان مفادها تصویب البدع و الحکم بمشروعیتها، و الکذب المفترع علی أئمة الدین و حماته، و هذا کما تری مخالف لضرورة المذهب.

فالمراد من العمل الذی یروی له ثواب من اللّه انما هو العمل الثابت بالسنة القطعیة کالنوافل المرتبة و التعقیبات و الاذکار التی یؤیدها الکتاب و السنة، فإذا ورد فی حدیث أن صلاة اللیل تزید فی الرزق، أو نافلة المغرب تسرع فی قضاء حاجته و أن تسبیح فاطمة الزهراء علیها السلام عند المنام خیر من خادم یخدم البیت طول النهار، فافتتن المکلف بالحدیث و عمل ذاک الخیر التماس تلک العائدة و رجاء ذلک الثواب المخصوص، آتاه اللّه ذلک الثواب تکرما، و ان لم یکن الحدیث کما بلغه.

علی أن هذه الأحادیث- أحادیث من بلغ- لو کانت لها اطلاقا فانما تنظر الی العوام و المقلدین البسطاء، الذین لا یعرفون الحق من الباطل، و لا یکلفون التمییز بین الصحیح و السقیم، و انما یتعولون فی دینهم علی رأی الفقهاء و المحدثین، و أمّا الفقهاء و المحدّثون فوظیفتهم الذب عن حوزة الدین، و معرفة الصحیح من السقیم و طرح الأحادیث و الروایات التی لا توجب علما و لا عملا، لضعف سندها و طعن العلماء فی رواتها بالفسق و الغلوّ و الجهالة،. فهم أولی بأن یؤدوا حقّ اللّه عزّ و جلّ إلیه و هو أن یقولوا ما یعلمون، و یکفوا عما لا یعلمون، و أن یأخذوا بما وافق کتاب اللّه و سنة نبیه صلّی اللّه علیه و آله و یدعوا ما خالف کتاب اللّه و سنة نبیه:

ففی الصحیح أن أبا یعفور سأل الصادق علیه السلام عن اختلاف الحدیث: یرویه من یوثق به، و منهم من لا یوثق به، فقال علیه السلام: إذا ورد علیکم حدیث فوجدتم له شاهدا فی کتاب اللّه أو من قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله( یعنی سنته ص) و الا فالذی جاءکم به أولی به.

و روی الکشّیّ عن الیقطینی عن أبی محمّد یونس بن عبد الرحمن أن بعض أصحابنا سأله فقال له: یا أبا محمّد ما أشدک فی الحدیث و أکثر انکارک لما یرویه أصحابنا، فما الذی یحملک علی ردّ الأحادیث؟ فقال: حدّثنی هشام بن الحکم أنّه سمع أبا عبد اللّه علیه السلام یقول: لا تقبلوا علینا حدیثا الا ما وافق القرآن و السنة، أو تجدون معه شاهدا من أحادیثنا المتقدمة، فان المغیرة بن سعید لعنه اللّه دس فی کتب أصحاب أبی أحادیث لم یحدث بها أبی فاتقوا اللّه و لا تقبلوا علینا ما خالف قول ربّنا تعالی و سنة نبیّنا محمد صلی الله علیه و آله ، فانا إذا حدّثنا قلنا: قال اللّه عزّ و جلّ، و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

قال یونس: وافیت العراق فوجدت بها قطعة من أصحاب أبی جعفر علیه السلام و وجدت أصحاب أبی عبد اللّه علیه السلام متوافرین فسمعت منهم و أخذت کتبهم فعرضتها بعد علی أبی الحسن الرضا علیه السلام فأنکر منها أحادیث کثیرة أن یکون من أحادیث أبی عبد اللّه علیه السلام، و قال لی: ان أبا الخطاب کذب علی أبی عبد اللّه علیه السلام، لعن اللّه أبا الخطاب و کذلک أصحاب أبی الخطاب یدسون هذه الأحادیث الی یومنا هذا فی کتب أصحاب أبی عبد اللّه علیه السلام فلا تقبلوا علینا خلاف القرآن، فانا ان حدّثنا حدّثنا بموافقة القرآن و موافقة السنة، انا عن اللّه و عن رسوله نحدث الخبر. فعلی هذا لا مناص من أن نتعرف صدق الرواة و أمانتهم ثمّ بعد ذلک نعرض الحدیث علی کتاب اللّه و سنة نبیه صلّی اللّه علیه و آله، فان وافق القرآن و سیرة نبیه صلی الله علیه و آله نقبله، و الا فمن جاء به فهو أولی به، و هذه الأحادیث مع کونها مخالفة لسنة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله، رواتها مطعون غالبا أو مجاهیل، فلا توجب لا علما و لا عملا، حتی یحتاج الی الجمع بینها.

إذ لا یفی الوقت بجمیعها

بل ببعضها فقد و لعل الأحوط ترک ما لا یفی الوقت بها و إن کان الأقوی جواز إیقاعها و الله یعلم.

**[ترجمه]ظاهرا این نماز، نافله مغرب است که بر خواندن دو رکعت از آن بیشتر تاکید شده است؛ همان طور که گذشت و اکتفا کردن به خواندن سوره حمد تنها در نمازهای نافله جایز است، به خصوص زمانی که وقت تنگ است، بلکه ممکن است برای برخی از نافله های قبلی نیز همان کیفیت مستحبی نافله مغرب باشد. این اخبار از جمله مواردی است که جواز خواندن نافله را بعد از وارد شدن وقت نماز عشا، تأیید می­کند؛ چرا که برای خواندن تمام این نمازها وقت کافی نیست، بلکه برای برخی از آنها وقت هست. شاید احتیاط ترک نمازهایی باشد که وقت برای خواندن آن نیست، هر چند نظر قوی­تر این است که خواندن اینها بعد از وارد شدن وقت نماز عشا جایز است. و خداست که می­داند.

**[ترجمه]

«20»

الْمُجْتَنَی،: شَکَا رَجُلٌ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام جَاراً یُؤْذِیهِ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ علیه السلام إِذَا صَلَّیْتَ الْمَغْرِبَ فَصَلِّ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ قُلْ یَا شَدِیدَ الْمِحَالِ یَا عَزِیزُ أَذْلَلْتَ بِعِزَّتِکَ جَمِیعَ مَا خَلَقْتَ اکْفِنِی شَرَّ فُلَانٍ بِمَا شِئْتَ قَالَ فَفَعَلَ الرَّجُلُ ذَلِکَ فَلَمَّا

کَانَ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ سُمِعَ صُرَاخٌ وَ قِیلَ فُلَانٌ قَدْ مَاتَ اللَّیْلَةَ.

عُدَّةُ الدَّاعِی،: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِیهِ بِعِزَّتِکَ الْجَبَابِرَةَ مِنْ خَلْقِکَ.

**[ترجمه]المجتنی: فردی از همسایه­اش که او را اذیت می کرد به امام حسن علیه السلام شکایت کرد، امام علیه السلام به او فرمود: وقتی نماز مغرب را خواندی، دو رکعت نماز بخوان و سپس بگو: ای کسی که شدید نیرنگ می­زنی و ای شکست ناپذیری که به عزتت تمام آنچه را که خلق کرده­ای، ذلیل کرده­ای، شر فلانی را هر طور که می­دانی از سرم کم کن .

گفته است: این فرد این کار را کرد و در نیمه شب فریادی را شنید؛ و گفته شد: فلانی امشب فوت کرد.

عدة الداعی: مثل همین روایت نقل شده است؛ فقط در آن آمده است «به عزتت، گردن کشان از خلایقت را».

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری المحال بالکسر الکید و قیل المکر و قیل القوة و الشدة و میمه أصلیة.

**[ترجمه]جزری گفته است: محال با کسر به معنای فریب و نیرنگ است. گفته شده است: به معنای مکر است و گفته شده است: به معنای قوّت و شدّت است. میم کلمه «محال»، اصلی است، نه زائد .

**[ترجمه]

باب 5 فضل الوتیرة و آدابها و عللها و تعقیبها و سائر الصلوات بعد العشاء الآخرة

روایات

«1»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْمُثَنَّی عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ أُصَلِّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَإِذَا صَلَّیْتُ صَلَّیْتُ رَکْعَتَیْنِ وَ أَنَا جَالِسٌ فَقَالَ أَمَا إِنَّهَا وَاحِدَةٌ وَ لَوْ بِتَّ بِتَّ عَلَی وَتْرٍ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ الْجُعْفِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَبِیتَنَّ إِلَّا بِوَتْرٍ قَالَ قُلْتُ تَعْنِی الرَّکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ قَالَ نَعَمْ إِنَّهُمَا بِرَکْعَةٍ فَمَنْ صَلَّاهَا ثُمَّ حَدَثَ بِهِ حَدَثٌ مَاتَ عَلَی وَتْرٍ فَإِنْ لَمْ یَحْدُثْ بِهِ حَدَثُ الْمَوْتِ یُصَلِّی الْوَتْرَ فِی آخِرِ اللَّیْلِ فَقُلْتُ هَلْ صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَاتَیْنِ الرَّکْعَتَیْنِ قَالَ لَا قُلْتُ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ یَأْتِیهِ الْوَحْیُ وَ کَانَ یَعْلَمُ أَنَّهُ هَلْ یَمُوتُ أَمْ لَا وَ غَیْرُهُ لَا یَعْلَمُ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ لَمْ یُصَلِّهِمَا وَ أَمَرَ بِهِمَا⁽²⁾.

**[ترجمه]العلل: مفضل گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: نماز عشا را می­خوانم و سپس دو رکعت نشسته نماز می­خوانم. فرمود: بدان که آن دو رکعت یک رکعت است - حساب می­شود - و اگر بخوابی، با نماز وتر خوابیده­ای. - . علل الشرایع 2: 20 -

و نیز العلل: ابوبصیر گفته است: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، تا نماز وتر نخوانده، نخوابد. پرسیدم: منظور دو رکعت نمازی است که بعد از نماز عشا خوانده می­شود؟ فرمود: بله، این دو رکعت، یک رکعت حساب می­شود؛ پس هر کس این نماز را بخواند و اتفاقی برای او بیفتد و بمیرد، بر حال نماز وتر مرده است و اگر نمیرد، در آخر شب نماز وتر را می­خواند.

گفتم: آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم این نماز را خوانده است؟ فرمود: نه. گفتم: چرا؟ فرمود: چون به حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله وحی می­شد و می­دانست که می­میرد یا نه، ولی دیگران نمی­دانند؛ به همین دلیل پیامبر این دو را نخوانده و بدان امر کرده است.

**[ترجمه]

بیان

یظهر من هذا الخبر وجه الجمع بین الأخبار المختلفة حیث عدت الوتیرة فی بعضها من السنن و فی بعضها لم تعد منها و قوله فلا یبیتن إما نهی أو نفی فعلی الأول یکون من قبیل تصدیر الأحکام بیا أیها الذین آمنوا لأنهم المنتفعون بها فلا یدل علی أن ترک الوتر مناف للإیمان و علی الثانی فیحتمل أن

یکون الغرض النهی فیرجع إلی الأول أو معناه فیحمل علی کمال الإیمان و علی التقادیر فیه إیماء إلی أن مقتضی الإیمان بالله و ما وعد الله من الثواب علی الطاعات لا سیما صلاة اللیل عدم ترکها للکسل أو الأعذار القلیلة.

ثم إن ظاهر هذه الأخبار أفضلیة الجلوس فی الوتیرة بل تعینه و بعض الأخبار یدل علی کون القیام فیهما أفضل. کَرِوَایَةِ الْحَارِثِ النَّضْرِیِ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ کَانَ أَبِی یُصَلِّیهِمَا وَ هُوَ قَاعِدٌ وَ أَنَا أُصَلِّیهِمَا وَ أَنَا قَائِمٌ. و ظاهره أن الباقر علیه السلام کان یصلیهما جالسا لکونه بادنا یشق علیه القیام. وَ کَرِوَایَةِ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ⁽²⁾عَنْهُ علیه السلام حَیْثُ قَالَ: وَ رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ تَقْرَأُ فِیهِمَا مِائَةَ آیَةٍ قَائِماً أَوْ قَاعِداً وَ الْقِیَامُ أَفْضَلُ.

و لا یبعد القول بأفضلیة القیام و إن کان القعود أشهر.

و المشهور فی وقتها أنه یمتد بامتداد وقت العشاء و ادعی فی المعتبر و المنتهی علیه الإجماع و ذکر الشیخان و أتباعهما أنه ینبغی أن یجعلها خاتمة نوافله و مستنده غیر معلوم.

**[ترجمه]از این روایت وجه جمع بین اخبار مختلف فهمیده می­شود، چرا که در برخی از اخبار، نماز وتیره از جمله مستحبات شمرده شده و در برخی از اخبار از جمله مستحبات شمرده نشده است. سخن حضرت: «فلا یبیتنّ»، یا نهی است یا نفی، اگر نهی باشد؛ نظیر تشریع و صدور احکام با کلماتی چون «یا ایها الذین آمنوا» است، چرا که مردم از این نماز منتفع می­شوند. بنابراین بر این نکته دلالت نمی­کند که نخواندن وتر با ایمان منافات دارد. اگر منظور نفی باشد، مقصود از آن نهی خواهد بود؛ بنابراین معنایش مثل اولی می­شود و بر کمال ایمان حمل می­شود. در هر دو صورت، اشاره به این است که مقتضای ایمان به خدا و ایمان به وعده­هایی که از ثواب بر عبادات مخصوصا نماز شب داده، ترک نکردن این نماز به خاطر تنبلی و یا بهانه­های کوچک است.

ظاهر این روایات، افضل بودن نشستن در نماز وتیره یا تعیّن نشستن در آن است و در برخی اخبار ما آمده که ایستاده خواندن این دو رکعت افضل است، مثل روایت حرث نضری - . الکافی 3: 446 -

از امام صادق علیه السلام که فرمود: پدرم دو رکعت بعد از نماز عشا را به صورت نشسته می­خواند و من این دو رکعت را به صورت ایستاده می­خوانم. ظاهر حدیث این است که امام باقر علیه السلام این دو رکعت را به خاطر اینکه تنومند بود و ایستادن بر وی سخت بود، نشسته می­خواند. روایت دیگری که دلالت می­کند ایستاده خواندن این رکعت افضل است، روایت سلیمان بن خالد از امام صادق علیه است که فرمود: در دو رکعت نماز نافله عشا، صد آیه به صورت ایستاده و نشسته خوانده می­شود که ایستاده خواندن، افضل است. قول به افضل بودن ایستاده خواندن این دو رکعت بعید نیست، هر چند که نشسته خواندن مشهورتر است.

در مورد وقت این نماز، مشهور است که وقتش به امتداد وقت نماز عشا کشیده می­شود. در کتاب المنتهی و کتاب المعتبر بر این مطلب ادعای اجماع شده است. شیخان [شیخ مفید و شیخ طوسی] و پیروانشان گفته­اند که شایسته است نماز وتیره را خاتمه نمازهای نافله­اش قرار دهد. مستند این نظر معلوم نیست.

**[ترجمه]

«2»

فَلَاحُ السَّائِلِ، صَلَاةُ الْفَرَجِ بِالْإِسْنَادِ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ قَالَ: شَکَوْتُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَرْباً أَصَابَنِی قَالَ یَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ إِذَا صَلَّیْتَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَصَلِّ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ ضَعْ خَدَّکَ الْأَیْمَنَ عَلَی الْأَرْضِ ثُمَّ قُلْ یَا مُذِلَّ کُلِّ جَبَّارٍ وَ مُعِزَّ کُلِّ ذَلِیلٍ قَدْ وَ حَقِّکَ بَلَغَ مَجْهُودِی قَالَ فَمَا قُلْتُهُ إِلَّا ثَلَاثَ لَیَالٍ حَتَّی جَاءَ لِیَ الْفَرَجُ‌⁽³⁾.

صَلَاةٌ لِطَلَبِ الرِّزْقِ رَوَی أَبُو مُحَمَّدٍ هَارُونُ بْنُ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ قَالَ لِیَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَاتِمٍ وَ جَعْفَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُحَمَّدِیُّ قَالا قَالَ لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عُمَیْرٍ

کُلُّ مَا رَوَیْتُهُ قَبْلَ دَفْنِ کُتُبِی وَ بَعْدَهَا فَقَدْ أَجَزْتُهُ لَکُمَا قَالَ ابْنُ أَبِی عُمَیْرٍ حَدَّثَنِی هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَتْرُکُوا رَکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَإِنَّهَا مَجْلَبَةٌ لِلرِّزْقِ وَ تَقْرَأُ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَرَّةً قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَإِذَا سَلَّمْتَ فَارْفَعْ یَدَیْکَ وَ قُلِ- اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ یَا مَنْ لَا تَرَاهُ الْعُیُونُ وَ لَا تُخَالِطُهُ الظُّنُونُ وَ لَا

یَصِفُهُ الْوَاصِفُونَ یَا مَنْ لَا تُغَیِّرُهُ الدُّهُورُ وَ لَا تُبْلِیهِ الْأَزْمِنَةُ وَ لَا تُحِیلُهُ الْأُمُورُ یَا مَنْ لَا یَذُوقُ الْمَوْتَ وَ لَا یَخَافُ الْفَوْتَ یَا مَنْ لَا تَضُرُّهُ الذُّنُوبُ وَ لَا تَنْقُصُهُ الْمَغْفِرَةُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ هَبْ لِی مَا لَا یَنْقُصُکَ وَ اغْفِرْ لِی مَا لَا یَضُرُّکَ وَ افْعَلْ بِی کَذَا وَ کَذَا وَ تَسْأَلُ حَاجَتَکَ وَ قَالَ علیه السلام مَنْ صَلَّاهَا بَنَی اللَّهُ لَهُ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ⁽¹⁾.

المتهجد، و غیره،: یستحب أن یصلی رکعتین بعد العشاء الآخرة و ذکر مثله‌⁽²⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: عبد الرحمن ابن کثیر گفته است: به امام صادق علیه السلام از گرفتاری که به من رسیده بود شکوه کردم. فرمود: ای عبدالرحمن! وقتی نماز عشا را خواندی، دو رکعت نماز بخوان، سپس گونه راست خود را بر زمین بگذار و بگو: ای ذلیل کننده هر گردنکش و عزیز کننده هر ذلیل، به حق خودت سوگندت می­دهم، مرا به مقصودم برسان. گفت: این ذکر را فقط سه شب گفتم و گرفتاریم برطرف شد. - . فلاح السائل: 257 -

نمازی برای طلب رزق: محمد بن حاتم و جعفر بن عبدالله محمدی گفته­اند: محمد بن ابی عمیر به ما گفت: تمام آنچه را که قبل و بعد از دفن کتاب­هایم روایت کردم، به شما اجازه می­دهم روایت کنید. ابن ابی عمیر گفته است: هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام برای من روایت کرده که حضرت فرمود: هیچ گاه خواندن دو رکعت بعد از نماز مغرب را ترک نکن، چرا که این نماز روزی را جلب می­کند. در این نماز در رکعت اول، حمد و آیة الکرسی و «قل یا ایها الکافرون» و در رکعت دوم، حمد و سیزده مرتبه «قل هو الله احد» خوانده می­شود. وقتی سلام نماز را خواندی، دستانت را بلند کن و بگو: پروردگارا، من از تو می­خواهم، ای کسی که چشم­ها او را نمی­بینند و ظن­ها با او در نیامیزند و وصف کنندگان نمی­توانند وصفش کنند. ای کسی که گذشت روزگار او را تغیییر ندهد و زمان ها او را فرسوده نکنند و امور او را تغییر ندهد، ای کسی که طعم مرگ را نچشد و از نابودی هراسش نباشد و ای کسی که گناهان بر او صدمه نزند و گذشت و بخشش از او چیزی نکاهد؛ بر محمد و آل او درود فرست و به من عطا کن آنچه را که از تو نمی­کاهد و ببخش آنچه را که به تو آسیبی نمی­زند و با من چنین و چنان کن. سپس حاجتت را از خدا بخواه.

گفته است: هر کس این نماز را بخواند، خداوند خانه­ای در بهشت برای او می­سازد. - . فلاح السائل : 258 -

المتهجد و غیر آن: مستحب است بعد از عشا دو رکعت نماز خوانده شود... و چنین روایتی را ذکر کرده است.

**[ترجمه]

«3»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْبَزَّازُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْمَحَامِلِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَعْلَی عَنِ ابْنِ أَبِی مَرْیَمَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ فَرَجٍ عَنْ أَبِی فَرْوَةَ عَنْ سَالِمٍ الْأَفْطَسِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَفَعَهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ صَلَّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ خَلْفَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ قَرَأَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأُولَیَیْنِ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَخِیرَتَیْنِ تَبَارَکَ الَّذِی بَیدِهِ الْمُلْکُ وَ الم تَنْزِیلُ السَّجْدَةَ کُنَّ لَهُ کَأَرْبَعِ رَکَعَاتٍ مِنْ لَیْلَةِ الْقَدْرِ⁽³⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: از جمله نمازهای مستحبی که بعد از نماز عشا خوانده می­شود، نمازی است که در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده است: هر کس چهار رکعت بعد از نماز عشا بخواند و در دو رکعت اول سوره کافرون و سوره توحید را بخواند و در دو رکعت بعدی، سوره ملک و سجده را بخواند، این چهار رکعت برای او مثل چهار رکعت در شب قدر خواهد بود.

**[ترجمه]

«4»

الْمُتَهَجِّدُ، وَ الْإِخْتِیَارُ،: فِی النَّوَافِلِ بَعْدَ الْعِشَاءِ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ مَرْوِیَّةً عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله یُقْرَأُ فِی الْأُولَی الْحَمْدُ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدُ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِی الثَّالِثَةِ الْحَمْدُ وَ الم تَنْزِیلٌ وَ فِی الرَّابِعَةِ الْحَمْدُ وَ تَبَارَکَ الَّذِی

بِیَدِهِ الْمُلْکُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]المتهجد و الاختیار: از جمله نمازهای مستحبی که بعد از نماز عشا خوانده می­شود، نمازی است چهار رکعتی که در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده است: در رکعت اول این نماز، سوره حمد و سوره توحید و در رکعت دوم سوره حمد و سوره توحید و در رکعت سوم سوره حمد و سوره سجده و در رکعت چهارم، سوره حمد و سوره ملک خوانده می­شود. - . مصباح المتهجد: 85 -

**[ترجمه]

أقول

لعل اختلاف الترتیب لاختلاف الروایات و فی المستند أیضا ضعف.

**[ترجمه]شاید اختلاف ترتیب به خاطر اختلاف روایات باشد. همچنین در مستند این نظر، ضعف وجود دارد.

**[ترجمه]

«5»

فَلَاحُ السَّائِلِ، صَلَاةُ الْوَتِیرَةِ رَوَی أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ یُصَلِّی أَبِی بَعْدَ عِشَاءِ الْآخِرَةِ رَکْعَتَیْنِ وَ هُوَ جَالِسٌ یَقْرَأُ فِیهِمَا مِائَةَ آیَةٍ وَ کَانَ یَقُولُ مَنْ صَلَّاهُمَا وَ قَرَأَ بِمِائَةِ آیَةٍ لَمْ یُکْتَبْ مِنَ الْغَافِلِینَ.

قَالَ إِسْمَاعِیلُ بْنُ عَبْدِ الْخَالِقِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ: إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام کَانَ یَقْرَأُ فِیهِمَا بِالْوَاقِعَةِ وَ الْإِخْلَاصِ‌⁽²⁾.

وَ رَوَی هَارُونُ بْنُ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سَدِیرِ بْنِ حَنَانٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمُلْکِ فِی لَیْلَةٍ فَقَدْ أَکْثَرَ وَ أَطَابَ وَ لَمْ یَکُنْ مِنَ الْغَافِلِینَ وَ إِنِّی لَأَرْکَعُ بِهَا بَعْدَ الْعِشَاءِ وَ أَنَا جَالِسٌ‌⁽³⁾.

الْمُتَهَجِّدُ، وَ غَیْرُهُ،: یُسْتَحَبُّ أَنْ یُقْرَأَ فِیهِمَا مِائَةُ آیَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَ یُسْتَحَبُّ أَنْ یُقْرَأَ فِیهِمَا بِالْوَاقِعَةِ وَ الْإِخْلَاصِ وَ رُوِیَ سُورَةُ الْمُلْکِ وَ الْإِخْلَاصِ‌⁽⁴⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل: نماز وتیره، امام صادق علیه السلام فرمود: پدرم بعد از نماز عشا دو رکعت نماز در حال نشسته می­خواند. در این دو رکعت صد آیه قرائت می­کرد و می­گفت: هر کس این دو رکعت را بخواند و در این دو رکعت صد آیه قرائت کند، از جمله غافلین نوشته نشود.

اسماعیل بن خالق بن عبد ربه گفته است: امام باقر علیه السلام در این دو رکعت، سوره توحید و سوره واقعه را می­خواند. - . فلاح السائل: 259 -

امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس سوره ملک را در شب بخواند، عبادتی به زیادت و پاکیزگی انجام داده و از غافلین نباشد. من با این سوره - در نماز- بعد از عشا، در حالت نشسته رکوع می­کنم. - . فلاح السائل: 259 -

المتهجد و غیر آن: مستحب است - در این نماز- صد آیه قرآن خوانده شود. مستحب است در این دو رکعت سوره واقعه و توحید خوانده شود. هچنین روایت شده است، سوره ملک خوانده شود. - . مصباح المتهجد: 81 -

**[ترجمه]

«6»

فَلَاحُ السَّائِلِ‌⁽⁵⁾، وَ الْمُتَهَجِّدُ، وَ الْإِخْتِیَارُ، یَقُولُ: بَعْدَ الْوَتِیرَةِ أَمْسَیْنَا وَ أَمْسَی الْحَمْدُ وَ الْعَظَمَةُ وَ الْکِبْرِیَاءُ وَ الْجَبَرُوتُ وَ الْحِلْمُ‌⁽⁶⁾وَ الْجَلَالُ وَ الْبَهَاءُ وَ التَّقْدِیسُ وَ التَّعْظِیمُ وَ التَّسْبِیحُ وَ التَّکْبِیرُ وَ التَّهْلِیلُ وَ التَّحْمِیدُ وَ السَّمَاحُ وَ الْجُودُ وَ الْکَرَمُ وَ الْمَجْدُ وَ الْمَنُ

وَ الْخَیْرُ وَ الْفَضْلُ وَ السَّعَةُ وَ الْحَوْلُ وَ الْقُوَّةُ وَ الْقُدْرَةُ وَ الْفَتْقُ وَ الرَّتْقُ وَ اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ وَ الظُّلُمَاتُ وَ النُّورُ وَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ وَ الْخَلْقُ جَمِیعاً وَ الْأَمْرُ کُلُّهُ وَ مَا سَمَّیْتُ وَ مَا لَمْ أُسَمِّ وَ مَا عَلِمْتُ وَ مَا لَمْ أَعْلَمْ وَ مَا کَانَ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَذْهَبَ النَّهَارَ⁽¹⁾

وَ جَاءَ بِاللَّیْلِ وَ نَحْنُ فِی نِعْمَةٍ مِنْهُ وَ عَافِیَةٍ وَ فَضْلٍ عَظِیمٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَهُ ما سَکَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ وَ یُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیْلِ وَ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِ وَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ اللَّهُمَّ بِکَ نُمْسِی وَ بِکَ نُصْبِحُ وَ بِکَ نَحْیَا وَ بِکَ نَمُوتُ وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ أَنْ أَذِلَّ أَوْ أُذِلَ‌⁽²⁾

أَوْ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ أَوْ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ یَا مُصَرِّفَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ثَبِّتْ قَلْبِی عَلَی طَاعَتِکَ وَ طَاعَةِ رَسُولِکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ اللَّهُمَ لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ اللَّهُمَّ إِنَّ لَکَ عَدُوّاً لَا یَأْلُونِی خَبَالًا حَرِیصاً عَلَی غَیِّی بَصِیراً بِعُیُوبِی یَرَانِی هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لَا أَرَاهُمْ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌⁽³⁾وَ أَعِذْ مِنْهُ أَنْفُسَنَا وَ أَهَالِیَنَا وَ أَوْلَادَنَا وَ إِخْوَانَنَا وَ مَا أُغْلِقَتْ عَلَیْهِ أَبْوَابُنَا وَ أَحَاطَتْ بِهِ دُورُنَا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌⁽⁴⁾وَ حَرِّمْنَا عَلَیْهِ کَمَا حَرَّمْتَ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ بَاعِدْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ کَمَا بَاعَدْتَ بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ أَبْعَدَ مِنْ ذَلِکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌⁽⁵⁾

وَ أَعِذْنِی مِنْهُ وَ مِنْ هَمْزِهِ وَ لَمْزِهِ وَ فِتْنَتِهِ وَ دَوَاهِیهِ وَ غَوَائِلِهِ وَ سِحْرِهِ وَ نَفْثِهِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَعِذْنِی مِنْهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ فِی الْمَحْیَا وَ الْمَمَاتِ بِاللَّهِ أَدْفَعُ مَا أُطِیقُ وَ مَا لَا أُطِیقُ وَ مِنَ اللَّهِ الْقُوَّةُ وَ التَّوْفِیقُ یَا مَنْ تَیْسِیرُ الْعَسِیرِ عَلَیْهِ سَهْلٌ یَسِیرٌ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ یَسِّرْ لِی مَا أَخَافُ عُسْرَهُ فَإِنَّ تَیْسِیرَ الْعَسِیرِ

عَلَیْکَ سَهْلٌ یَسِیرٌ اللَّهُمَّ یَا رَبَّ الْأَرْبَابِ وَ یَا مُعْتِقَ الرِّقَابِ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِی لَا تَزُولُ وَ لَا تَبِیدُ وَ لَا تُغَیِّرُکَ الدُّهُورُ وَ الْأَزْمَانُ بَدَتْ قُدْرَتُکَ یَا إِلَهِی وَ لَمْ تَبْدُ هَیْئَةٌ فَشَبَّهُوکَ یَا سَیِّدِی وَ اتَّخَذُوا بَعْضَ آیَاتِکَ أَرْبَاباً یَا إِلَهِی فَمِنْ ثَمَّ لَمْ یَعْرِفُوکَ یَا إِلَهِی وَ أَنَا یَا إِلَهِی بَرِی‌ءٌ إِلَیْکَ فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ مِنَ الَّذِینَ بِالشُّبُهَاتِ طَلَبُوکَ وَ بَرِی‌ءٌ إِلَیْکَ مِنَ الَّذِینَ شَبَّهُوکَ وَ جَهِلُوکَ یَا إِلَهِی أَنَا بَرِی‌ءٌ مِنَ الَّذِینَ بِصِفَاتِ عِبَادِکَ وَصَفُوکَ بَلْ أَنَا بَرِی‌ءٌ مِنَ الَّذِینَ جَحَدُوکَ وَ لَمْ یَعْبُدُوکَ وَ أَنَا بَرِی‌ءٌ مِنَ الَّذِینَ فِی أَفْعَالِهِمْ جَوَّرُوکَ وَ أَنَا بَرِی‌ءٌ مِنَ الَّذِینَ بِقَبَائِحِ أَفْعَالِهِمْ نَحَلُوکَ وَ أَنَا بَرِی‌ءٌ مِنَ الَّذِینَ عَمَّا نَزَّهُوا عَنْهُ آبَاءَهُمْ وَ أُمَّهَاتِهِمْ مَا نَزَّهُوکَ وَ أَبْرَأُ إِلَیْکَ مِنَ الَّذِینَ فِی مُخَالَفَةِ نَبِیِّکَ وَ آلِهِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ خَالَفُوکَ وَ أَنَا بَرِی‌ءٌ إِلَیْکَ مِنَ الَّذِینَ فِی مُحَارَبَةِ أَوْلِیَائِکَ حَارَبُوکَ وَ أَنَا بَرِی‌ءٌ إِلَیْکَ مِنَ الَّذِینَ فِی مُعَانَدَةِ آلِ نَبِیِّکَ صلی الله علیه و آله‌⁽¹⁾

عَانَدُوکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْنِی مِنَ الَّذِینَ عَرَفُوکَ فَوَحَّدُوکَ‌⁽²⁾وَ اجْعَلْنِی مِنَ الَّذِینَ لَمْ یُجَوِّرُوکَ وَ عَنْ ذَلِکَ نَزَّهُوکَ وَ اجْعَلْنِی مِنَ الَّذِینَ فِی طَاعَةِ أَوْلِیَائِکَ وَ أَصْفِیَائِکَ أَطَاعُوکَ وَ اجْعَلْنِی مِنَ الَّذِینَ فِی خَلَوَاتِهِمْ وَ فِی آنَاءِ اللَّیْلِ وَ أَطْرَافِ النَّهَارِ رَاقَبُوکَ وَ عَبَدُوکَ یَا مُحَمَّدُ یَا عَلِیُّ بِکُمَا بِکُمَا اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ بِاسْمِکَ الَّذِی إِذَا وُضِعَ عَلَی مَغَالِقِ أَبْوَابِ السَّمَاءِ لِلِانْفِتَاحِ انْفَتَحَتْ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی إِذَا وُضِعَ عَلَی مَضَایِقِ الْأَرْضِ لِلِانْفِرَاجِ انْفَرَجَتْ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی إِذَا وُضِعَ عَلَی الْبَأْسَاءِ لِلتَّیْسِیرِ تَیَسَّرَتْ وَ أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی إِذَا وُضِعَ عَلَی الْقُبُورِ لِلنُّشُورِ انْتَشَرَتْ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَمُنَّ عَلَیَّ بِعِتْقِ رَقَبَتِی مِنَ النَّارِ فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ.

اللَّهُمَّ إِنِّی لَمْ أَعْمَلِ الْحَسَنَةَ حَتَّی أَعْطَیْتَنِیهَا وَ لَمْ أَعْمَلِ السَّیِّئَةَ حَتَّی أَعْلَمْتَنِیهَا اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عُدْ عَلَیَّ عِلْمَکَ بِعَطَائِکَ وَ دَاوِ دَائِی بِدَوَائِکَ فَإِنَ

دَائِی ذُنُوبِیَ الْقَبِیحَةُ وَ دَوَاءَکَ عَفْوُکَ وَ حَلَاوَةُ رَحْمَتِکَ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ تَفْضَحَنِی بَیْنَ الْجُمُوعِ بِسَرِیرَتِی وَ أَنْ أَلْقَاکَ بِخِزْیِ عَمَلِی وَ النَّدَامَةِ بِخَطِیئَتِی وَ أَعُوذُ بِکَ أَنْ تُظْهِرَ سَیِّئَاتِی عَلَی حَسَنَاتِی وَ أَنْ أُعْطَیَ کِتَابِی بِشِمَالِی فَیَسْوَدَّ بِذَلِکَ وَجْهِی وَ یَعْسِرَ

بِذَلِکَ حِسَابِی وَ تَزِلَّ بِذَلِکَ‌⁽¹⁾قَدَمِی وَ یَکُونَ فِی مَوَاقِفِ الْأَشْرَارِ مَوْقِفِی وَ أَنْ أَصِیرَ⁽²⁾

فِی الْأَشْقِیَاءِ الْمُعَذَّبِینَ حَیْثُ لَا حَمِیمٌ یُطَاعُ وَ لَا رَحْمَةٌ مِنْکَ تُدَارِکُنِی فَأَهْوِیَ فِی مَهَاوِی الْغَاوِینَ اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِذْنِی مِنْ ذَلِکَ کُلِّهِ اللَّهُمَّ بِعِزَّتِکَ الْقَاهِرَةِ وَ سُلْطَانِکَ الْعَظِیمِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ بَدِّلْ لِیَ الدُّنْیَا الْفَانِیَةَ بِالدَّارِ الْآخِرَةِ الْبَاقِیَةِ وَ لَقِّنِی رَوْحَهَا وَ رَیْحَانَهَا وَ سَلَامَهَا وَ اسْقِنِی مِنْ بَارِدِهَا وَ أَظِلَّنِی فِی ظِلَالِهَا وَ زَوِّجْنِی مِنْ حُورِهَا وَ أَجْلِسْنِی عَلَی أَسِرَّتِهَا وَ أَخْدِمْنِی مِنْ وِلْدَانِهَا وَ أَطِفْ عَلَیَّ غِلْمَانَهَا وَ اسْقِنِی مِنْ شَرَابِهَا وَ أَوْرِدْنِی أَنْهَارَهَا وَ اهْدِلْ لِی‌⁽³⁾

ثِمَارَهَا وَ اثْوِنِی فِی کَرَامَتِهَا مُخَلَّداً لَا خَوْفٌ عَلَیَّ یُرَوِّعُنِی وَ لَا نَصَبٌ یَمَسُّنِی وَ لَا حُزْنٌ یَعْتَرِینِی وَ لَا هَمٌّ یَشْغَلُنِی قَدْ رَضِیتُ ثَوَابَهَا وَ أَمِنْتُ عِقَابَهَا وَ اطْمَأْنَنْتُ فِی مَنَازِلِهَا وَ قَدْ جَعَلْتَهَا لِی مَلْجَأً وَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله رَفِیقاً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ أَصْحَاباً وَ لِلصَّالِحِینَ إِخْوَاناً فِی غُرَفٍ فَوْقَ الْغُرَفِ حَیْثُ الشَّرَفُ کُلُّ الشَّرَفِ اللَّهُمَّ وَ أَعُوذُ بِکَ مُعَاذَةَ مَنْ خَافَکَ وَ أَلْجَأُ إِلَیْکَ مَلْجَأَ مَنْ هَرَبَ إِلَیْکَ مِنَ النَّارِ الَّتِی لِلْکَافِرِینَ أَعْدَدْتَهَا وَ لِلْخَاطِئِینَ أَوْقَدْتَهَا وَ لِلْغَاوِینَ أَبْرَزْتَهَا ذَاتِ لَهَبٍ وَ سَعِیرٍ⁽⁴⁾

وَ شَهِیقٍ وَ زَفِیرٍ وَ شَرَرٍ کَأَنَّهُ جِمَالاتٌ صُفْرٌ⁽⁵⁾

وَ أَعُوذُ بِکَ اللَّهُمَّ أَنْ تَصْلِیَ بِهَا وَجْهِی أَوْ تُطْعِمَهَا لَحْمِی أَوْ تُوقِدَهَا بَدَنِی وَ أَعُوذُ بِکَ یَا إِلَهِی مِنْ لَهَبِهَا⁽⁶⁾

فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْ رَحْمَتَکَ حِرْزاً مِنْ عَذَابِهَا حَتَّی تُصَیِّرَنِی بِهَا فِی عِبَادِکَ الصَّالِحِینَ الَّذِینَ لا یَسْمَعُونَ حَسِیسَها وَ هُمْ فِی مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِی مَا سَأَلْتُکَ مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ مَعَ الْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ وَ امْنُنْ عَلَیَّ فِی وَقْتِی هَذَا وَ سَاعَتِی هَذِهِ وَ فِی کُلِّ أَمْرٍ شَفَعْتُ فِیهِ إِلَیْکَ فِیهِ وَ مَا لَمْ أَشْفَعْ إِلَیْکَ فِیهِ مِمَّا لِی فِیهِ النَّجَاةُ مِنَ النَّارِ وَ الصَّلَاحُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعِنِّی عَلَی کُلِّ مَا سَأَلْتُکَ أَنْ تَمُنَّ بِهِ عَلَیَّ اللَّهُمَّ وَ إِنْ قَصُرَ دُعَائِی عَنْ حَاجَتِی أَوْ کَلَّ عَنْ طَلَبِهَا لِسَانِی فَلَا تُقَصِّرْنِی مِنْ جُودِکَ وَ لَا مِنْ کَرَمِکَ یَا سَیِّدِی فَأَنْتَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِی مَا سَأَلْتُکَ مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ مَعَ الْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ وَ امْنُنْ عَلَیَّ وَ اکْفِنِی مَا أَهَمَّنِی وَ مَا لَمْ یُهِمَّنِی وَ مَا حَضَرَنِی وَ مَا غَابَ عَنِّی وَ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّی اللَّهُمَّ وَ هَذَا عَطَاؤُکَ وَ مَنُّکَ وَ هَذَا تَعْلِیمُکَ وَ تَأْدِیبُکَ وَ هَذَا تَوْفِیقُکَ وَ هَذِهِ رَغْبَتِی إِلَیْکَ مِنْ حَاجَتِی فَبِحَقِّکَ اللَّهُمَّ عَلَی مَنْ سَأَلَکَ وَ بِحَقِّ ذِی الْحَقِّ عَلَیْکَ مِمَّنْ سَأَلَکَ وَ بِقُدْرَتِکَ عَلَی مَا⁽¹⁾

تَشَاءُ وَ بِحَقِّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ یَا مُحْیِیَ الْمَوْتَی لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْقَائِمُ عَلَی کُلِّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُعْتِقَنِی مِنَ النَّارِ وَ تَکْلَأَنِی مِنَ الْعَارِ وَ تُدْخِلَنِی الْجَنَّةَ مَعَ الْأَبْرَارِ فَإِنَّکَ تُجِیرُ وَ لَا یُجَارُ عَلَیْکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَعِذْنِی مِنْ سَطَوَاتِکَ وَ أَعِذْنِی مِنْ سُوءِ عُقُوبَتِکَ اللَّهُمَّ سَاقَتْنِی إِلَیْکَ الذُّنُوبُ وَ أَنْتَ تَرْحَمُ مَنْ یَتُوبُ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اغْفِرْ لِی جُرْمِی وَ ارْحَمْ عَبْرَتِی وَ أَجِبْ دَعْوَتِی وَ أَقِلْ عَثْرَتِی وَ امْنُنْ عَلَیَّ بِالْجَنَّةِ

وَ أَجِرْنِی مِنَ النَّارِ وَ زَوِّجْنِی مِنَ الْحُورِ الْعِینِ وَ أَعْطِنِی مِنْ فَضْلِکَ فَإِنِّی بِکَ إِلَیْکَ أَتَوَسَّلُ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اقْلِبْنِی مُوَفِّرَ الْعَمَلِ‌⁽²⁾بِغُفْرَانِ الزَّلَلِ بِقُدْرَتِکَ وَ لَا تُهِنِّی فَأَهُونَ عَلَی خَلْقِکَ صَلِّ اللَّهُمَّ عَلَی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ وَ سَلِّمْ تَسْلِیماً⁽³⁾.

**[ترجمه]فلاح السائل، - . فلاح السائل: 260-264 -

المتهجد و الاختیار: بعد از نماز وتیره می­گویی: شب کردیم در حالی که حمد و عظمت و کبریاء و تسلّط و بردباری و دانش و جلال و حُسْن و زیبایی و تقدیس و تعظیم و تسبیح و تکبیر و تهلیل و تمجید و تحمید و سخاوت و جود و بزرگواری و بزرگی و بخشش و حمد و فضل و گستردگی و حول و قوّه و قدرت و شکافتن و به هم آوردن و بستن، و شب و روز، و تاریکی­ها و روشنایی، و دنیا و آخرت، و همه مخلوقات و همه امر و آنچه که نام بردم و آنچه نام نبردم، و آنچه که می­دانم و آنچه که نمی­دانم، و آنچه که بوده و آنچه که هست، همه برای الله، پروردگار عالمیان است.

سپاس خدایی را که روز را برد و شب را آورد، در حالی که ما در نعمت و عافیت و فضل بزرگ قرار داریم. ستایش خداوندی را که تمام آنچه در شب و روز آرام گرفته برای اوست و او شنوای آگاه است. سپاس خدایی را که شب را در روز، و روز را در شب وارد نموده، و زنده را از مرده، و مرده را از زنده بیرون آورد، و به هرکس که بخواهد، بدون حساب و شماره، روزی می­دهد و هم او به آنچه در دلهاست آگاه است.

خداوندا، به - تقدیر - تو شب نمودیم، و به تو صبح نمودیم، و به تو زنده­ایم و به تو می­میریم، و بازگشت به سوی توست. خداوندا، به تو پناه می­آورم از اینکه خوارگردم یا دیگری را خوار نمایم، یا گمراه گردم و یا دیگری را گمراه نمایم، یا ستم کنم یا مورد ستم دیگری قرار گیرم، یا عمل جاهلانه انجام دهم و یا دیگری نسبت به من عمل نابخردانه انجام دهد، ای گرداننده دل­ها و دیدگان، بر محمّد و آل او درود فرست، و قلبم را بر طاعتت و اطاعت از رسولت - که سلام بر او و خاندان او باد - استوار گردان. خداوندا، بعد از هدایت دل­هایمان، آنها را منحرف مفرما و رحمتی از جانب خویش به ما ارزانی دار، براستی که تو بسیار بخشنده ای.

خداوندا، تو دشمنی داری که از هیچ تباهی و هلاکت و کاستی (در حق من) من کوتاه نمی­آید، و شدیداً متمایل به گمراه کردن من است. عیب­هایم را می­داند و او و گروه او از آنجا که من نمی­بینم، مرا می­بینند. خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست و خودمان و خانواده­ها و بستگان و فرزندان و برادرانمان و تمام آنچه که درهای خانه های مان را به روی آن بسته ایم و خانه هایمان آنها را فراگرفته، از شرّ او پناه ده. خدایا، بر محمّد و آل او درود فرست و چنان که بهشت را بر او حرام فرموده ای، ما را بر او حرام فرما، و میان ما و او دوری افکن، چنان که بین مشرق و مغرب و بین آسمان و زمین و دورتر از اینها دوری افکنده­ای. خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست و مرا از وسوسه و عیب جویی و آشوب گری و گرفتاری­ها و تباهی­ها و جادو و خباثت او در پناه خویش درآور. خدایا، بر محمّد و آل او درود فرست و مرا از او در دنیا و آخرت و در مرگ و زندگانی، در پناه خویش درآور.

تنها به خدا دفع می­کنم آنچه را که توان آن را دارم و یا ندارم، و قدرت و توفیق تنها از ناحیه خداست. ای خدایی که آسان نمودن مشکل بر تو آسان است، بر محمّد و آل او درود فرست، و آنچه را که از مشکل بودن آن می­هراسم بر من آسان گردان، زیرا آسان نمودن امور مشکل بر تو راحت است.

خداوندا، ای پروردگار پروردگاران، و ای آزاد کننده بردگان، تویی خداوندی که از بین نمی­روی و نابود نمی­گردی، و روزگار و زمان­ها تو را دگرگون نمی­سازد، قدرتت آشکار گشته، ای معبود من، و چگونگی ات برای آنان آشکار نگشته، لذا تو را ای سرور من، تشبیه نمودند و برخی از نشانه های روشنت را به پروردگاری و خدایی گرفته اند؛ آنگاه ای معبود من، تو را نشناخته اند، و ای معبود من، من در این شب از کسانی که تو را با شبهات جستجو می­کنند بیزاری می­جویم، و از کسانی که تو را تشبیه نموده و نسبت به تو جاهل هستند، بیزاری می­جویم. ای معبود من، من از کسانی که تو را به صفات بندگانت توصیف نموده اند بیزاری می­جویم، بلکه از کسانی که منکر تو شده و تو را نپرستیده اند، بیزاری می­جویم، و از کسانی که نسبت جور و ستم در افعالت به تو می­دهند، بیزاری می­جویم و از کسانی که افعال زشت خود را به تو نسبت دادند بیزاری می­جویم و از کسانی که پدران و مادرانشان را از اموری منزّه می­دانند، که تو را از آنها منزّه نمی­دانند، بیزاری می جویم. و از کسانی که با مخالفت کردن با پیامبر و آل او علیهم السلام، با تو مخالفت نمودند، بیزاری می­جویم. من از کسانی که با دشمنی کردن و جنگیدن با دوستانت، با تو جنگیدند، بیزاری می­جویم. و از کسانی که با دشمنی خاندان پیامبرت علیهم السلام با تو ستیز و دشمنی نمودند بیزاری می­جویم.

خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست و مرا از کسانی قرار ده که تو را شناخته و به یگانگی خوانده­اند، و از کسانی قرار ده که نسبت جور و ستم به تو روا نداشتند، و از همه اینها تو را پاک و منزّه داشتند، و از کسانی قرار ده که با اطاعت از دوستان و برگزیدگانت از تو اطاعت نمودند، و از کسانی قرار ده که در خلوتها و در اوقات و لحظات شب و آغاز و پایان - و تمام لحظات - روز مراقب تو بوده و تو را عبادت کردند.

ای محمّد، ای علیّ، به شما دو بزرگوار، به شما دو بزرگوار - توسّل می جویم -. خداوندا، در این شب، به آن اسم تو که هرگاه برای گشوده شدن کلیدهای بسته درهای آسمان بر آنها گذاشته شود، بازمی­گردد، مسئلت دارم، و به آن اسم تو که هرگاه بر شکافته شدن تنگی­های زمین، بر آن تنگی­ها گذاشته شود، شکافته می­شود، و به آن اسم تو که هرگاه بر آسان گردیدن مشکل و سختی بر آن نهاده شود، آسان می­گردد، و به آن اسم تو که هرگاه برای بیرون آمدن و زنده شدن مردگان بر قبرها نهاده شود، قبرها شکافته شده و مردگان برانگیخته می­شوند، درخواست دارم که بر محمّد و آل محمّد درود فرستی و با آزاد کردن من از آتش جهنّم در این شب بر من منّت نهی.

خدایا، من عمل نیکی انجام ندادم مگر اینکه تو آن را به من عطا فرمودی، و عمل بدی انجام ندادم مگر اینکه تو مرا از آن آگاه نمودی. خداوندا، پس بر محمّد و آل محمّد درود فرست و علم و آگاهی­ات را به خاطر عطا و بخششت به من ارزانی دار، و دردم را درمان فرما که درد من گناهان زشت، و دوای آن عفو و گذشت و شیرینی رحمت توست.

خداوندا، به تو پناه می­آورم از اینکه مرا در میان گروه­ها به واسطه - آشکار ساختن - باطنم رسوایم سازی، و با رسوایی عمل و پشیمانی به واسطه گناهم با تو ملاقات نمایم. و به تو پناه می­آورم از اینکه بدی­هایم را بر کارهای نیکم غالب کنی، و نامه عملم به دست چپم داده شود، و در نتیجه رویم سیاه گردیده و به واسطه آن حساب کشی از من سخت گردد، و به جهت آن گامم بلغزد، و جایگاهم در میان جایگاه اشرار و بَدان باشد، و در میان بدبختانی که عذاب می­شوند قرار گیرم، آنجا که نه دوستی است که اطاعت شود و نه رحمتی از جانب تو که مرا دریابد، تا اینکه مبادا در درّه های گمراهان سقوط کنم.

خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست و مرا از همه اینها پناه ده. خداوندا، به عزّت چیره و فرمانروایی بزرگت بر محمّد و آل او درود فرست، و دنیای فانی را برای من به خانه آخرتِ پایدار مبدّل فرما، و نسیم و بوی خوش و سلامتی آن را به من تلقین فرما، و از آب خنک آن سیرابم نما، و در سایه های آن قرارم ده، و حوریان بهشتی را به ازدواجم درآور، و مرا بر تختهایش بنشان، و ولدان بهشتی را خدمتکارانم قرار ده، و نوجوانان آن را بر دور من بگردان، و از نوشیدن و شراب آن سیرابم فرما، و در جوی­های بهشتی داخل و شاخه های میوه های بهشتی را برایم آویزان و از آن بهره مند بگردان، و در کرامت بهشتی به صورت جاودانی محفوظ بدار، به گونه ای که هیچ بیمی مرا هراسناک ننموده و هیچ رنج و سختی به من نرسد، و هیچ اندوهی برایم پیش نیاید، و هیچ همّ و غمی مشغولم نسازد؛ در حالی که به ثواب بهشت خشنود، و از عذاب آن ایمن، و در منزلهایش آرام بگیرم، در حالی که آن را پناهگاه من، و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را رفیق و همدمم، و مؤمنان را یاران، و شایستگان را برادرانم قرار داده ای، در طبقات بالای خانه­های بهشتی، در جایگاه شرافت و برتری کامل قرار گیرم.

خداوندا، همانند کسی که از تو بیم دارد به تو پناه می­آورم،

و پناه می­آورم بسان کسی که از آتشی می­گریزد که برای کافران آماده نموده­ای و برای گناهکاران شعله ور ساخته­ای و برای گمراهان آشکار نموده­ای، آتشی که دارای زبانه و شعله و دم و بازدم و آتش­پاره­هایی بسان شترهای زرد رنگ دارد. و به تو پناه می­آورم ای خدا، از اینکه روی مرا به آن بسوزانی، یا گوشتم را به آن بخورانی، یا بدنم را به آن شعله ور سازی. و به تو پناه می­آورم ای معبود من، از سوزش آن، پس بر محمّد و آل او درود فرست، و رحمت خود را پناهگاه و محافظ من از عذاب آن قرار ده، تا اینکه به واسطه آن مرا در میان بندگان شایسته که حتّی صدای حرکت آن را نمی شنوند، و جاودانه در (جایگاه) دلخواه خویش هستند، قرار دهی.

خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست، و آنچه را که از تو درباره امر دنیا و آخرت درخواست نمودم، همراه با راه یابی به بهشت برای من انجام ده. و در این همین وقت و همین ساعت و لحظه، و در تمام اموری که تو را واسطه قرار دادم، و یا واسطه قرار ندادم، و مایه نجات من از آتش و به صلاح من در دنیا و آخرت است، بر من منّت نهْ، و مرا بر تمام آنچه که درخواست نمودم منّت نهاده و یاری بخش.

خداوندا، اگر دعایم از حاجتم کوتاه یا زبانم از درخواست آن درمانده است، بخشش و بزرگواری­ات را بر من کوتاه مفرما، ای سرور من؛ زیرا تو دارای فضل بزرگ هستی. خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست، و تمام اموری را که مرا به غم و غصّه واداشته و یا نداشته و مورد اهتمام من است و یا نیست و در ذهن من حاضر است و یا حاضر نیست، و آنچه که تو به آن از من آگاهتری، کفایت فرما.

خداوندا،

این دعا نیز عطای تو و از ناحیه توست، و این به آموختن و تأدیب توست، و این به توفیق توست، و این حاجت و اظهار میل و رغبت من به سوی توست، پس به حقّ خود خداوندا، بر تمام کسانی که از تو درخواست نمودند، و به حقّ هر صاحب حقّی بر تو از کسانی که از تو درخواست نمودند، و به قدرتت بر هر چه بخواهی، و به حقّ اینکه معبودی جز تو نیست، ای زنده، ای قیّوم و برپا دارنده همه مخلوقات، ای زنده کننده مردگان، ای کسی که معبودی جز تو نیست، و هر چه را که نَفْسها انجام می­دهند به تو برپاست، از تو درخواست می­نمایم که بر محمّد و آل محمّد درود فرستی، و مرا از آتش جهنّم آزاد فرموده و از ننگ نگاه داشته، و با ابرار و نیکان داخل بهشت بگردانی. زیرا تو پناه می­دهی و کسی نمی­تواند دیگری را علیه تو به پناه خود درآورد.

خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست، و مرا از تاختن ها و با خشم و چیرگی گرفتن­هایت و از عاقبت بد آن در پناه خویش درآور. خداوندا، گناهانم مرا به سوی تو رانده، و تو به هرکس که توبه نماید رحم می­آوری، پس بر محمّد و آل او درود فرست و جرم مرا بیامرز، و بر اشک چشمم رحم آور، و دعایم را اجابت فرما، و لغزشم را نادیده بگیر، و بهشت را بر من ارزانی دار، و از آتش جهنّم در پناه خویش درآور، و حور العین و زنان درشت چشم­ بهشتی را به ازدواج من درآور، و از فضل خویش به من ارزانی دار، زیرا من به واسطه قرار دادن تو به تو متوسّل شده ام، پس بر محمّد و آل او درود فرست، و مرا همراه با عمل فراوان، به واسطه آمرزیدن لغزش­هایم به قدرتت برگردان، و مرا خوار مکن تا مبادا در نزد مردم خوار گردم، و بر حضرت محمّد پیامبر اکرم و خاندان پاکیزه او درود و رحمت و سلامتی و امنیّت ویژه بفرست.

**[ترجمه]

توضیح

یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ بإذهاب اللیل و الإتیان بالنهار فکأنه أدخل اللیل فیه و کذا العکس أو بالزیادة و النقص فی الفصول‌⁽⁴⁾و یُخْرِجُ الْحَیَ

مِنَ الْمَیِّتِ بإنشاء النباتات من موادها و إماتتها و إنشاء الحیوان من النطفة و النطفة منه و روی إخراج المؤمن من الکافر و الکافر من المؤمن بِغَیْرِ حِسابٍ أی کثیرا أو من غیر أن یحاسبه علیه.

بک نمسی أی بقدرتک و عونک ندخل فی المساء و الصباح من أن أذل علی بناء المعلوم من المجرد أو الإفعال و کذا سائر الفقرات سوی أظلم و أجهل فإنهما علی المجرد فقط یا مصرف القلوب عن عزماتها و إراداتها و الأبصار عما ترید أن تنظر إلیها إذا لم یوافق إرادة الله تعالی کما قال فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ‌⁽¹⁾و یحتمل أن یراد بالأبصار البصائر.

لا یألونی خبالا أی لا یقصر فی فسادی و الألو التقصیر و أصله أن یعدی بالحرف یقال ألا فی الأمر یألو إذا قصر ثم عدی إلی مفعولین کقولهم لا آلوک نصحا علی تضمین معنی المنع و النقص و الخبال الفساد و یکون فی الأبدان و الأفعال و العقول و قبیله أی جنوده و الدور بغیر همز جمع الدار کأسد و أسد.

و الهمز الغمز و الوقیعة فی الناس و ذکر عیوبهم و همزات الشیاطین نخساته و غمزاته و طمعه فیه و کذا اللمز و منه قوله تعالی وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ و قیل الهمزة هو الذی یعیبک بوجهک و اللمزة الذی یعیبک فی الغیب و قیل الغمز ما یکون باللسان و العین و الإشارة بالید و الهمز لا یکون إلا باللسان و قیل هما شی‌ء واحد و المراد هنا أنواع مکاید الشیطان و یمکن أن یکون المراد ما یصدر من الناس من ذلک و نسبه إلی الشیطان لأنه السبب فیه.

و الغوائل الشرور و المهالک و النفث فی العقد و غیرها من قبیل السحر و هنا أیضا إما کنایة عن تصرفاته فی الإنسان الشبیهة بالسحر أو ما یصدر من الناس بسببه بالشبهات طلبوک أی بغیر برهان و دلیل أو بالتشبیه بالخلق فی أفعالهم جوروک أی نسبوا الجور و الظلم إلیک فی أفعالهم بأن قالوا هو سبحانه یجبرنا علی أعمالنا و یعاقبنا علیها و الفقرة التالیة لها مؤکدة أو المراد بالثانیة أنهم نسبوا مثل

أعمالهم إلیک.

فی محاربة أولیائک حاربوک أی حاربوا أولیاءک و لما کان حربهم حربک فهم بذلک حاربوک و آناء اللیل ساعاته راقبوک أی انتظروا حلول أوامرک و ثوابک و خافوا حلول عقابک و حرسوک أی حرسوا أوامرک و نواهیک و الحاصل أنهم لم یغفلوا عنک ساعة.

بکما أی بالتوسل بکما و شفاعتکما أطلب حاجاتی من الله و هذه الفقرة معترضة بین الدعاء حتی أعلمتنیها أی نهیتنی عنها علی علمک أی علی ما تعلم من ذنوبی و عجزی و افتقاری کما ورد فی الدعاء عد بحلمک علی جهلی و یقال عاد بمعروفه عودا أفضل ذکره فی المصباح المنیر و قال الفیروزآبادی العائدة المعروف و الصلة و العطف و المنفعة و لا یبعد أن یکون علی عملک بتقدیم المیم أی علی الذی عملته و صنعته فیکون نوع استعطاف.

و فی القاموس هدله یهدله هدلا أرسله إلی أسفل و أرخاه و فی نسخ المصباح هدل علی بناء التفعیل و لم أره فی اللغة و ثوی بالمکان أقام و أثویته و ثویته و رعت فلانا و روعته أفزعته و أخفته و عرانی هذا الأمر و اعترانی غشینی.

أعددتها إشارة إلی قوله سبحانه أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ‌⁽¹⁾و أبرزتها إلی قوله تعالی وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ‌⁽²⁾کأنه جمالات إشارة إلی قوله عز و جل إِنَّها تَرْمِی بِشَرَرٍ کَالْقَصْرِ کَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ⁽³⁾الجمالات جمع جمال أو جمالة جمع جمل شبهه فی عظمه بالجمل و وصف بالصفر لما فیه من الناریة و قیل أی سود فإن سواد الإبل یضرب إلی الصفرة و قال الجوهری صلیت اللحم و غیره أصلیه صلیا إذا شویته و یقال أیضا صلیت الرجل نارا إذا أدخلته النار و جعلته یصلاها

فإن ألقیته فیها إلقاء کأنک ترید الإحراق قلت أصلیته بالألف و صلیته تصلیة و الحسیس الصوت الذی یحس به و قیل الصوت الخفی.

**[ترجمه]«یولج اللیل فی النهار»، با بردن شب و آوردن روز؛ پس گویی شب را داخل روز کرده است و بر عکس؛ یا با کم و زیاد کردن شب و روز در فصلهای مختلف، آنها را داخل در هم می­کند. - . در این باره رجوع کن به بحارالانوار 83 : 104 -

«یخرج الحیّ من المیت» با ایجاد گیاهان از مواد آن و میراندن آن­ها و ایجاد حیوان از نطفه و نطفه از حیوان و روایت شده است بیرون آوردن مؤمن از کافر و کافر از مؤمن. «بغیر حساب»، یعنی زیاد یا بدون اینکه آن را بر او حساب کند.

«بک نمسی»، یعنی با قدرت و یاری تو داخل شب و صبح می­شویم، «من أذل» به صورت فعل معلوم و مجرد و یا از باب افعال است. سایر فقرات و فعل­ها به غیر از «أظلم و أجهل» چنین هستند و این دو فقط بر صیغه مجرد می­باشند. «یا مصرّف القلوب» از عزم و اراده اش، «و الابصار» از هر چیزی که می­خواهی به آن نگاه کنی در صورتی که موافق اراده خدا نباشد، همان طور که خدا می­فرماید: «فأغشیناهم فهم لایبصرون»، - . یس/ 6 - {بر چشمان آنها پرده افکندم بنابراین آنها نمی بینند.} و احتمال دارد از ابصار، بصیرت­ها را اراده کرده باشد.

«لا یألونی خبالا»، یعنی در نابودی و فساد من تقصیر و درنگ نمی­کند. «الألو» به معنای تقصیر است. اصل این فعل با حرف متعدی می­شود، گفته می­شود «ألا فی الامر یألو» وقتی در انجام کاری کوتاهی کند. سپس دو مفعول می­گیرد، مثل «لا آلوک نصحا» که با دربرداشتن هر دو معنای منع و نقص استعمال می­شود .

«الخبال» به معنای فساد است و می­تواند در بدن­ها و کارها و عقل­ها باشد. «قبیله»، یعنی لشکریانش و «الدور» بدون همزه، جمع دار است مثل «أسَد و اُسد».

«الهمز» به معنای غمز و آشکار کردن عیب کسی و غیبت مردم و ذکر کردن عیب­های آنهاست. «همزات الشیاطین»، یعنی وسوسه و طمع وی در آن. معنای «لمز» هم چنین است، مثل آیه «ویل لکل همزة لمزه». گفته شده است: «همزة» کسی است که در نزد خودت از تو عیب جویی می­کند و «لمزة» کسی است که در غیاب تو از تو عیب جویی می کند و عیب تو را بر می­شمارد. گفته شده است: غمز - یعنی برشمردن عیب کسی - با زبان و چشم و اشاره دست ممکن است ولی همز فقط - به عیب جویی - با زبان ممکن است. گفته شده است: هر دو واژه به یک معنا است و منظور در اینجا انواع نیرنگ شیطان است و ممکن است منظور هر نیرنگی باشد که از مردم صادر می­شود و به این دلیل به شیطان نسبت داده است که شیطان سبب صدور این افعال است.

«الغوایل» به معنای شرها و هلاکت­گاه­هاست، دمیدن در گره­ها و غیر آن از جمله سحر و جادوست و در اینجا یا کنایه از تصرفات او در انسان است که شبیه سحر است، یا کنایه از افعالی است که تحت تأثیر شبهات او از مردم صادر می­شود. «طلبوک»، یعنی بدون برهان و دلیل یا بدون تشبیه به خلق در کارهایشان. «جوروک»، یعنی در کارهایشان به تو نسبت ظلم و جور دادند، این گونه که گفتند: خدای سبحان ما را بر انجام کارهایمان مجبور می­کند و بر آنها عذاب می­کند. قسمتی که بعد از این عبارت آمده، تاکید این عبارت است؛ یا منظور از دومی این است که آنها مثل اعمال خودشان را به تو نسبت دادند.

«فی محاربه اولیائک حاربوک»، یعنی با اولیائت نبرد کردند و چون جنگ و نبرد اولیائت در واقع جنگ و نبرد برای تو بود و آنها با با اولیای تو نبرد کردند، در واقع با تو جنگیدند. «آناء اللیل»، ساعات شب. «راقبوک»، یعنی منتظر رسیدن وقت اوامر و ثوابت تو شدند و از رسیدن عقابت ترسیدند. «حرسوک»، آنها از اواومر و نواهی تو حراست و نگهبانی کردند؛ نتیجه اینکه آنها لحظه­ای از تو غافل نشدند .

«بکما»، یعنی با توسل و شفاعت به شما حاجاتم را از خدا می­خواهم. این قسمت جمله معترضه بین دعاست. «حتی أعلمتنیها»، یعنی مرا از آن نهی کردی. «علی علمک»، با وجود آنچه که از گناهان و ناتوانی و فقرم می­دانی، همان طور که در دعا آمده است: با حلم و بردباریت بر جهل من، بازگرد. گفته می­شود: «عاد بمعروفه عوداً افضل» یعنی به کار نیکش به شکل بهتری بازگشت که در مصباح المنیر ذکر کرده است. فیروز آبادی گفته است: «عائدة» به معنای معروف و پیوند و مهربانی و منفعت است. بعید نیست جمله این گونه باشد: «علی عَمَلک» نه «عِلمک»، یعنی با وجود آنچه انجام دادم و ایجاد کردم، بنابراین نوعی طلب مهربانی است.

در القاموس آمده است: «هدله یهدله هدلا»، یعنی او را به پایین تر فرستاد و فرو افکند.. و در نسخه مصباح آمده، «هدّل» به صورت باب تفعیل که در لغت چنین استعمالی را ندیدم. «ثوی بالمکان»، یعنی اقامت کرد، در دو باب افعال و تفعیل به کار می­رود: «أثویتُه و ثوّیتُه». «رعت فلانا و روّعته» یعنی بیمناک کردی و ترساندی و «عرانی هذا الامر و اعترانی»، مرا دربرگرفت.

«أعددتها» اشاره به این سخن خدای سبحان دارد: «اعدّت للکافرین» - . بقره/ 24 - ،{برای

کافرین آماده شده است.} و «أبرزتها» به این سخن خدای سبحان اشاره دارد: «و برزت الجحیم للغاوین»، - . شعراء/ 91 -

{و آتش جهنم برای گمراهان شعله ور شده است.} «کأنه جمالات»، اشاره به این سخن خدای عزوجل دارد: «إنها ترمی بشرر کالقصر، کأنه جمالات صفر»، - . مرسلات/ 32 - {دوزخ] چون کاخی [بلند] شراره می‌افکند، گویی شترانی زرد رنگند.} «الجمالات» جمع جمال یا جمالة جمع جمل است. در بزرگی­اش به شتر تشبیه شده است و شراره دوزخ به این دلیل به رنگ زرد تشبیه شده است که جرقه آتش دارد. گفته شده است: یعنی سیاه، چرا که سیاهی شتر به زردی می­زند. جوهری گفته است: «صلیت اللحم و غیره اصلیه صلیا»، وقتی گفته می­شود که گوشت یا چیز دیگر را بریان کرده باشی، همچنین وقتی گفته می­شود: «صلیت الرجل نارا» یعنی وقتی او را وارد آتش کنی. به این دلیل گفته «یصلاها» چرا که وقتی آن را به داخل دوزخ می­اندازی، گویی می­خواهی وی را بسوزانی. می­گویم «أصلیتُه» با الف و نیز «صلّیتُه» و «تصلیة» به کار می­رود. «الحسیس» صدایی است که حس می­شود و گفته شده است: صدای آهسته است.

**[ترجمه]

«7»

جَامِعُ الْبَزَنْطِیِّ، نَقْلًا عَنْ بَعْضِ الْأَفَاضِلِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ مِائَةَ آیَةٍ بَعْدَ الْعِشَاءِ لَمْ یَکُنْ مِنَ الْغَافِلِینَ.

وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِنِّی لَأَمْقُتُ الرَّجُلَ یَکُونُ قَدْ قَرَأَ الْقُرْآنَ ثُمَّ یَنَامُ حَتَّی یُصْبِحَ لَا یَسْمَعُ اللَّهُ مِنْهُ شَیْئاً.

**[ترجمه]جامع البزنطی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس صد آیه بعد از نماز عشا بخواند، از غافلان نیست.

و نیز امام صادق علیه السلام فرمود: من از فردی که قرآن خوانده باشد و بخوابد و صبح کند بی­آنکه خدا از او چیزی بشنود، خشمگین هستم.

**[ترجمه]

«8»

رِجَالُ الْکَشِّیِّ، عَنْ حَمْدَوَیْهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ هِشَامٍ الْمَشْرِقِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ سَأَلُونِی فَقَالُوا إِنَّ یُونُسَ یَقُولُ مِنَ السُّنَّةِ أَنْ یُصَلِّیَ الْإِنْسَانُ رَکْعَتَیْنِ وَ هُوَ جَالِسٌ بَعْدَ الْعَتَمَةِ فَقُلْتُ صَدَقَ یُونُسُ‌⁽¹⁾.

**[ترجمه]رجال الکشّی: امام رضا علیه السلام فرمود: اهل بصره از من پرسیدند: یونس می­گوید: از جمله سنّت است که انسان بعد از نماز مغرب دو رکعت نماز با حالت نشسته بخواند؟ گفتم: یونس راست گفته است. - . رجال الکشی: 414 -

**[ترجمه]

باب 6 فضل صلاة اللیل و عبادته

الآیات

آل عمران: وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحارِ⁽¹⁾

و قال تعالی: لَیْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ یَتْلُونَ آیاتِ اللَّهِ آناءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ‌⁽²⁾

الإسراء: وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً⁽³⁾

روی الشیخ فی التهذیب( ج 1 ص 231) عن معاویة بن وهب قال: سمعت أبا عبد اللّه علیه السلام یقول- و ذکر صلاة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله- قال: کان یؤتی بطهور فیخمر عند رأسه و یوضع سواکه تحت فراشه، ثمّ ینام ما شاء اللّه، فإذا استیقظ جلس ثمّ قلب بصره فی السماء ثمّ تلا الآیات من آل عمران« إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» الآیات ثمّ یستن و یتطهر ثمّ یقوم الی المسجد فیرکع أربع رکعات علی قدر قراءته رکوعه، و سجوده علی قدر رکوعه یرکع حتّی یقال: متی یرفع رأسه و یسجد حتّی یقال: متی یرفع رأسه، ثمّ یعود الی فراشه فینام ما شاء اللّه، ثمّ یستیقظ فیجلس فیتلو الآیات من آل عمران، و یقلب بصره فی السماء ثمّ یستن و یتطهر و یقوم الی المسجد و یصلی الاربع رکعات کما رکع قبل ذلک، ثمّ یعود الی فراشه فینام ما شاء اللّه، ثمّ یستیقظ و یجلس و یتلو الآیات من آل عمران و یقلب بصره فی السماء ثمّ یستن و یتطهر و یقوم الی المسجد فیوتر و یصلی الرکعتین ثمّ یخرج الی الصلاة.

و روی الکلینی( الکافی ج 3 ص 445) بإسناده عن الحلبیّ عن أبی عبد اللّه مثله، و قال علیه السلام بعد ذلک:« لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ، قلت: متی کان یقوم؟

قال: بعد ثلث اللیل، و فی حدیث آخر بعد نصف اللیل.

و روی فی مشکاة المصابیح( ص 107) عن حمید بن عبد الرحمن بن عوف قال:

ان رجلا من أصحاب النبیّ صلّی اللّه علیه و آله قال: قلت و أنا فی سفر مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: و اللّه لارمقن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله للصلاة حتّی أری فعله، فلما صلی صلاة العشاء و هی العتمة اضطجع هویا من اللیل ثمّ استیقظ فنظر فی الافق فقال: ربنا ما خلقت هذا باطلا- حتی بلغ الی- انک لا تخلف المیعاد، ثمّ اهوی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الی فراشه فاستل منه سواکا ثمّ أفرغ فی قدح من إداوة عنده ماء فاستن ثمّ قام فصلی حتّی قلت قد صلی قدر ما نام ثمّ اضطجع حتّی قلت قد نام قدر ما صلی ثمّ استیقظ ففعل کما فعل اول مرة و قال مثل ما قال، ففعل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ثلاث مرّات قبل الفجر. رواه النسائی.

و روی عن یعلی بن مملک أنّه سأل أمّ سلمة زوج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله عن قراءة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و صلاته، فقالت: و ما لکم و صلاته؟ کان یصلّی ثمّ ینام قدر ما صلی ثمّ یصلی قدر ما نام ثمّ ینام قدر ما صلی حتّی یصبح ثمّ نعتت قراءته صلی الله علیه و آله فاذا هی قراءة مفسرة حرفا حرفا، رواه أبو داود و النسائی.

أقول:

لا یذهب علیک أن صلاة اللیل قد کانت فریضة علیه صلی الله علیه و آله قبل ذلک بآیة المزّمّل:« قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلًا ... وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا ... إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلًا» و فی هذه الآیة فرض علیه صلی الله علیه و آله التهجد باللیل و لذلک فرق النبیّ صلّی اللّه علیه و آله صلاة لیله بین نومة و نومة و نومة علی ما عرفت من معنی التهجد و شهدت به روایات الفریقین.

و قوله عزّ و جلّ:« نافِلَةً لَکَ» ینظر الی ما فی قوله عزّ و جلّ قبل هذه الآیة:« أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً» و المراد بما افترض فیها علیه صلی الله علیه و آله اقامة صلاة المغرب و صلاة الفجر علی ما عرفت فی ج 82 ص 317، و المعنی أن هاتین الصلاتین اللتین فرض علیک اقامتهما فی هاتین الوقتین کرامة مسبوقة و قد فرض علی الأنبیاء قبلک، و سیفترضان علی امتک بالمدینة، و اما التهجد باللیل و الصلاة خلال التهجد فهو زیادة علی ذلک، جعلناه عطیة لک خاصّة و کرامة خصصتک بها، و عسی اللّه- عزّ و جلّ- أن یبعثک بهذه العطیة و الکرامة مقاما محمودا یغبطک به الاولون و الآخرون.

الفرقان: وَ الَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیاماً⁽¹⁾

التنزیل: تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ‌⁽²⁾

« فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ» وقع موقع قوله تعالی:« عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً». جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ.

الزمر: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَ قائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ‌⁽³⁾

الذاریات: کانُوا قَلِیلًا مِنَ اللَّیْلِ ما یَهْجَعُونَ وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ‌⁽¹⁾

ق: وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ⁽²⁾

الطور: وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبارَ النُّجُومِ‌⁽³⁾

المزمل: یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلًا أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقِیلًا إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلًا إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَوِیلًا وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلًا⁽⁴⁾

ففرض علیه صلی الله علیه و آله أو لا أن یقوم اللیل الا قلیلا، و بینه بالنصف، أی قم اللیل نصفه، و معلوم أن من قام نصف اللیل بعد نومه فقد نام أقل من النصف، و ذلک لاجل التیقظ فی أوائل اللیل لصلاة المغرب و العشاء و غیر ذلک من المحاوج.

و لما کان المفهوم من الآیة أن یقوم النصف، و کان التحفظ و المراقبة علی ذلک شاقا علیه صلی الله علیه و آله ، استدرک و قال:« أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلًا» أی من نصف اللیل« أَوْ زِدْ عَلَیْهِ» أی علی النصف، فلا علیک أن تتحفظ علی حلول نصف اللیل بعینه ثمّ تشتغل بالصلاة، بل ان استیقظت قبل نصف اللیل لا بأس علیک فاشتغل بالصلاة و ترتیل القرآن فیها، و ان استیقظ بعد نصف اللیل فهکذا.

و قال تعالی: إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنی مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ

طائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللَّهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضی وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ‌⁽¹⁾

الدهر: وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلًا طَوِیلًا⁽²⁾

<meta info="- و المستغفرین بالأسحار - . آل عمران/ 17 -

{و آمرزش‌خواهان در سحرگاهان.}

{[ولی همه آنان] یکسان نیستند. از میان اهل کتاب، گروهی درست­کردارند که آیات الهی را در دل شب می‌خوانند و سر به سجده می‌نهند.}

{پاسی از شب را زنده بدار، تا برای تو [به منزله] نافله‌ای باشد، امید که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برساند.}

{و آنانند که در حال سجده یا ایستاده، شب را به روز می‌آورند.}

[2]. آل عمران/ 113 {وپهلوهایشان از خوابگاهها جدا می‌گردد [و] پروردگارشان را از روی بیم و طمع می‌خوانند، و از آنچه روزیشان داده‌ایم انفاق می‌کنند. هیچ کس نمی‌داند چه چیز از آنچه روشنی‌بخش دیدگان است به [پاداش] آنچه انجام می‌دادند، برای آنان پنهان شده است.}

{[آیا چنین کسی بهتر است] یا آن کسی که او در طول شب در سجده و قیام اطاعت [خدا] می‌کند [و] از آخرت می‌ترسد و رحمت پروردگارش را امید دارد؟ بگو: «آیا کسانی که می‌دانند و کسانی که نمی‌دانند یکسانند؟» تنها خردمندانند که پندپذیرند.}

{و از شب اندکی را می‌غنودند. و به هنگام سحر استغفار می­کردند.}

{پاره‌ای از شب و به دنبال سجود [به صورت تعقیب و نافله] او را تسبیح گوی}

{و هنگامی که [از خواب] بر می‌خیزی به نیایش پروردگارت تسبیح گوی. و [نیز] پاره‌ای از شب، و در فروشدن ستارگان تسبیح‌گویِ او باش.}

[5]. مزمل/ 1-8 {ای جامه به خویشتن فروپیچیده. به پا خیز شب را مگر اندکی. نیمی از شب یا اندکی از آن را بکاه. یا بر آن [نصف] بیفزای و قرآن را شمرده شمرده بخوان. در حقیقت ما به زودی بر تو گفتاری گرانبار القا می‌کنیم. قطعاً برخاستن شب، رنجش بیشتر و گفتار [در آن هنگام] راستین‌تر است. [و] تو را، در روز، آمد و شدی دراز است. و نام پروردگار خود را یاد کن و تنها به او بپرداز.}

{در حقیقت، پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از کسانی که با تواند، نزدیک به دو سوّم از شب یا نصف آن یا یک سوّم آن را [به نماز] برمی‌خیزید، و خداست که شب و روز را اندازه‌گیری می‌کند. [او] می‌داند که [شما] هرگز حساب آن را ندارید، پس بر شما ببخشود، [اینک] هر چه از قرآن میسّر می‌شود بخوانید. [خدا] می‌داند که به زودی در میانتان بیمارانی خواهند بود، و [عدّه‌ای] دیگر در زمین سفر می‌کنند [و] در پی روزی خدا هستند، و [گروهی] دیگر در راه خدا پیکار می‌نمایند. پس هر چه از [قرآن] میسّر شد تلاوت کنید و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و وام نیکو به خدا دهید و هر کار خوبی برای خویش از پیش فرستید، آن را نزد خدا بهتر و با پاداشی بیشتر باز خواهید یافت. و از خدا طلب آمرزش کنید که خدا آمرزنده مهربان است.}

{و بخشی از شب را در برابر او سجده کن و شب [های] دراز، او را به پاکی بستای.}

[2]. دهر/ 24

**[ترجمه]

تفسیر

وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحارِ⁽³⁾قال الطبرسی رحمة الله علیه‌⁽⁴⁾المصلین فی وقت السحر رواه الرضا علیه السلام عن أبیه عن أبی عبد الله علیه السلام و قیل السائلین المغفرة وقت السحر و قیل المصلین صلاة الصبح فی جماعة و قیل الذین تنتهی صلاتهم إلی وقت السحر ثم یستغفرون و یدعون، وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ مَنِ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ سَبْعِینَ مَرَّةً فِی وَقْتِ السَّحَرِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْآیَةِ.

وَ رَوَی أَنَسٌ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ إِنِّی لَأَهُمُّ بِأَهْلِ الْأَرْضِ عَذَاباً فَإِذَا نَظَرْتُ إِلَی عُمَّارِ بُیُوتِی وَ إِلَی الْمُتَهَجِّدِینَ وَ إِلَی الْمُتَحَابِّینَ فِی اللَّهِ وَ إِلَی الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحَارِ صَرَفْتُهُ عَنْهُمْ انتهی.

و لفظ الآیة شمل کل مستغفر فی السحر و قد ورد فی الأخبار تخصیصها بصلاة الوتر فیمکن أن یکون الغرض بیان أکمل الأفراد و یحتمل التخصیص وَ رُوِیَ فِی الْفَقِیهِ‌⁽⁵⁾

بِسَنَدٍ صَحِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَالَ فِی وَتْرِهِ إِذَا أَوْتَرَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ سَبْعِینَ مَرَّةً وَ وَاظَبَ عَلَی ذَلِکَ حَتَّی تَمْضِیَ سَنَةٌ کَتَبَهُ اللَّهُ عِنْدَهُ

مِنَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحَارِ وَ وَجَبَتْ لَهُ الْمَغْفِرَةُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

وَ رُوِیَ فِی التَّهْذِیبِ‌⁽¹⁾

فِی الصَّحِیحِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَقُولُ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ فِی الْوَتْرِ فِی آخِرِ اللَّیْلِ سَبْعِینَ مَرَّةً.

وَ فِی الْمُوَثَّقِ‌⁽²⁾

عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحارِ فَقَالَ اسْتَغْفَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی وَتْرِهِ سَبْعِینَ مَرَّةً.

لَیْسُوا⁽³⁾أی أهل الکتاب سَواءً فی المساوی و الأعمال مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ استئناف لبیان نفی الاستواء أُمَّةٌ قائِمَةٌ أی علی الحق مستقیمة فی دینهم أو قائمة بطاعة الله یَتْلُونَ آیاتِ اللَّهِ أی القرآن آناءَ اللَّیْلِ أی ساعاته و قیل یعنی جوف اللیل وَ هُمْ یَسْجُدُونَ أی السجود المعروف أو المعنی یصلون عبر عن الصلاة بالسجود لأنه أبلغ أرکانها فی التواضع و فسر الأکثر الآیة بالتهجد و هو أظهر لفظا و قیل المراد بها صلاة العشاء لأن أهل الکتاب لا یصلونها و قیل الصلاة بین المغرب و العشاء الآخرة و هی الساعة التی تسمی ساعة الغفلة.

وَ مِنَ اللَّیْلِ‌⁽⁴⁾أی بعض اللیل فَتَهَجَّدْ بِهِ التهجد ترک الهجود أی النوم للصلاة و الضمیر للقرآن أو للیل بمعنی فیه نافِلَةً لَکَ أی زائدة لک علی الصلوات وضع نافلة مکان تهجدا لأن التهجد عبادة زائدة و المعنی أن التهجد زید لک علی الصلوات المفروضة فریضة علیک خاصة دون غیرک لأنه تطوع لهم أو فضیلة لک لاختصاص وجوبه بک کما روی أنها فرضت علیه و لم تفرض علی غیره فکانت فضیلة له ذکره ابن عباس.

و قال القطب الراوندی فی فقه القرآن و إلیه أشار أبو عبد الله علیه السلام وَ لَعَلَّهُ أَشَارَ