مشخصات کتاب

2/6/168

درسنامه روش تحقیق

جلد اول

با استناد به 193 آیه و روایت

قال أمیر المؤمنین علیه السلام: ... فأردت أن أصبح کتابًا فی أصول العربیة... ثم ألقی الرفعة وفیها مکتوب: الکلام کله ثلاثة أشیاء، اسم وفعل وحرف فالاسم ما أنبأ عن المسمَّی، والفعل ما أنبأ به ، والحرف ما جاء لمعنی، وقال لی: أنح هذا النحو...

قالَ أَمیرُ الْمُؤْمِنینَ عَلَیْهِ السَّلامُ: ... فَأَرَدْتُ أَنْ أَصْنَعَ کِتاباً فی أُصُولِ الْعَرَبِیَّةِ... ثُمَّ أَلْقَی الْرُّقْعَةَ وَفیها مَکْتُوبٌ: الْکَلامُ کُلُّهُ ثَلاثَةُ أَشْیاءَ: اسْمٌ وَفِعْلٌ وَحَرْفٌ فَالاسْمُ ما أَنْبَأَ عَنِ الْمُسَمَّی، وَالْفِعْلُ ما أَنْبَأَ بِهِ، وَالْحَرْفُ ما جاءَ لِمَعْنیً. وَقالَ لِی: اُنْحَ هذَا النَّحْوَ... الفصول المهمة ج1 ص680

محور ها جلسه:

دایره توصیف و تبیین شارع شامل چه مواردی می شود؟

شارع چند نوع انباء و تبیین در اختیار بشر قرار داده است؟

مانع اصلی دسترسی به تبیان های شارع کدام است؟

شورای راهبردی

الگوی پیشرفت اسلامی

17 مهر 1403

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

وَکَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَکَانُوا وَاللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ

سوره مبارکه آل عمران، آیه 146

وچه بسیار از پیامبرانی که مردان الهیِ فراوانی به همراه آنان جنگیدند، پس در مقابل آنچه در را خدا به آنان رسید سستی نکردند و ناتوان نشدند و سر تسلیم و ذلت فرود نیاوردند؛ وخدا شکیبایان را دوست دارد.

شناسنامه:

متن پیش رو (ویرایش دوم) صد و شصت و هشتمین مکتوب از نوع ششم محصولات مرتبط با نقشه الگوی پیشرفت اسلامی (پیاده فوری) است. محتوای این محصول، متن پیاده شده سخنان حجت الاسلام والمسلمین علی کشوری (دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی) در اولین جلسه از دورهٔ بحثی «درسنامه روش تحقیق» می باشد که در تاریخ سه شنبه 17 مهرماه 1403 در شهر مقدس قم برگزار گردیده است. این متن، مستند به 193 آیه و روایت و زیرمجموعه مباحث "فقه البیان" می باشد.

تصویر

فهرست مطالب:

1. مقدمه: 1

1/1. درسنامه روش تحقیق، درسنامه تبویب و طبقه بندی و درسنامه نظریات پایه؛ سه درسنامه اصلی مدرسه فقهی هدایت برای فهم نگاه تمدنی و تصمیم سازانه به امور کشور 2

1/2. بررسی و تفکر در آیات و روایات روشی (که روش تحقیق و مطالعه در آیات و روایات را بیان فرموده اند): اصول فقه، فقه البیان؛ لازمه مطالعه و تفکر در آیات و روایات.. 5

2. سوال اول: دایره توصیف و تبیین شارع شامل چه مواردی می شود؟ 9

2/1. تبیان بودن برای کلّ اشیاء؛ دایره توصیف و تبیین شارع. 10

2/1/1. «تِبْیَاناً لکُلِّ شَیْءٍ» (سوره نحل، آیه 89)؛ یکی از آیات قرآن دالّ بر تبیان بودنِ شارع برای کلّ اشیاء. 10

2/1/2. «لا رَطب ٍ وَ لا یابِس ٍ إِلّا فِی کِتاب ٍ مُبِین ٍ» (سوره أنعام، آیه 59)؛ یکی دیگر از آیات قرآن دالّ بر تبیان بودنِ شارع برای کلّ اشیاء 12

2/1/3. استشهاد امام رضا(علیه السلام) به آیه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی...» برای بیانِ «جَمِیعَ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاس» در دین؛ یکی از روایاتِ دالّ بر تبیان بودنِ شارع برای کلّ اشیاء. 15

2/1/3/1. ساده و روشن بودن اطلاق عباراتِ روایات در تبیان «جمیع مایحتاج الیه الناس» در دین. 18

2/2. معرفی انبیاء و اهلبیت (علیهم السلام) در آیات و روایات به عنوان دانشمند درجه یک همه اَعصار! 20

3. سوال دوم: شارع چند نوع اِنباء و تبیین در اختیار بشر قرار داده است؟ 24

3/1. تبیین و إنباء اسمی، تبیین و إنباء فعلی، تبیین و إنباء حرفی؛ انواع سه گانه إنباء و تبیین های اصلیِ شارع در مورد اشیاء 26

3/1/1. نوع اول از إنباء و تبیین های اصلی شارع: إنباء اسمی «ما أنبأ عن المسمّی». 26

3/1/1/1. اعتراض انبیاء به تغییر و تحریف در اسماء توسط جبهه باطل؛ شاهدی بر اهمیت تبیین و إنباء اسمی. 26

3/1/1/1/1. تغییر و تحریف اسمِ «بیت المقدس» (از خانه حضرت زهرا و امیرالمومنین(علیهمالسلام) به مسجدالاقصی)؛ یک نمونه از تغییر اسماء توسط جبهه باطل. 27

3/1/2/1. گستردگیِ مصادیق اسماء و تبیین و إنباء اسمی در علوم انبیاء. 30

3/1/3/1. گزارش دهیِ خداوند از اشیاء (إنباء عن المسمّی) پس از خلقت و نامگذاریِ آنها 33

3/1/3/1/1. عدم بحث از چگونگیِ «گزارش دهیِ خداوند از اسماء»؛ یکی از اشکالات و ضعف های مهم در مباحث مرسوم اصول فقه در حوزه های علمیه (مباحث وضع تعیینی و تعیُّنی) 35

3/1/4/1. گزارش در مورد اسم (إنباء عن المسمّی)؛ مهم ترین مصداقِ انواع سه گانه إنباء در مورد اشیاء. 35

3/1/2. نوع دوم از إنباء و تبیین های شارع: إنباء فعلی « مَا أَنْبَأَ عَنْ حَرَکَةِ الْمُسَمَّی». 36

3/1/2/2. تعریف و تقسیم اصلیِ نحویون از فعل: تقسیم فعل به "ماضی" و "مضارع" و "امر" (به محوریت زمانِ انجام فعل) 36

3/1/2/2. تعریف آیات قرآن و روایات از إنباء فعلی: «ما أنبأ عن حرکه المسمّی». 37

3/1/2/2/1. طرد ریاح (نه هیجان ریاح)؛ یکی از حرکت های فعلیِ اسم و مسمّای زیتون. 37

4/1/2. نوع سوم از إنباء و تبیین های شارع: إنباء حرفی «إنباء مکمّلِ اسم و فعل». 38

4. سوال سوم: مانع اصلی دسترسی به تبیان های شارع کدام است؟ 43

4/1. تقسیم زبان عربی به "عربی مبین" و "عربی اعوجاج یافته" ؛ مانع اصلی دسترسی به تبیان های شارع. 43

4/1/1. تعلیم زبان عربی مبین به حضرت اسماعیل؛ پاداش قبولی در امتحان قربانی شدن به دستان پدر! 43

4/1/2. تعلیم دوباره زبان عربی مبین به پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) و سپس نازل کردن قرآن بر ایشان؛ بخاطر به وجودآمدن اِعوجاج در زبان عربی مبین بعد از حضرت اسماعیل(علیه السلام) تا زمان نبیّ مکرم اسلام(صلی الله علیه و آله). 47

4/2. برخی از مصادیق اعوجاج در زبان عربی: 48

4/2/1. تمرکز بر روی إعرابِ اسم و فعل و حرف (نه بر إنباء)؛ یکی از اعوجاج های زبان عربی. 48

4/2/2. بی معنی دانستنِ حروف! ؛ یکی دیگر از اعوجاج های زبان عربی. 48

4/2/2/1. معانی عمیق دایره حروف ابجد، زمام گیری و...؛ دو نمونه از شواهد برای دارای معنی بودن حروف. 49

جمع بندی بحث.. 54

پیوست ها: 57

پیوست شماره 1: تبیان کل شیء بودن کلمات شارع. 58

پیوست شماره 2: دانشمند بودن انبیاء (علی نبیّنا و آله و علیهم السلام). 65

پیوست شماره 3: علم بی نظیر اهلبیت (علیهم السلام) و برتری آن بر علوم انبیاء گذشته. 99

پیوست شماره 4: مصادیقی از تغییر و تحریف اسماء توسط جبهه باطل. 105

1. آیات و روایات عام: 105

1/1. عمومات تغییر و تحریف حقائق توسط یهود 105

1/2. تحریف و تکذیب پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) و حضرت موسی (علیه السلام) توسط یهودیان! 106

1/3. تغییر و تحریف دین و سنت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) بعد از وفات ایشان. 108

1/4. تحریف و تخلیط معارف شیعه توسط برخی از علماء از روی عمد و یا از روی جهالت.. 111

2. آیات و روایات خاص: 116

2/1. تحریف ویژگی های ظاهری پیامبر اسلام (صلی الله علیه و اله) 116

2/2. تغییر و تحریف و تبدیلِ نُهصد حرف توسط بنی امیه! 117

2/3. تَسْمِیَةُ الْمَلَائِکَةَ بالْأُنثَی. 118

2/4. تغییر لفظ «حطّه(بخشش گناهان)» به «حنطه(گندم)». 118

2/5. تغییر لفظ «راعِنا» به «اُنظُرنا». 119

2/6. تغییر اسماء مکتوب بر عرش.. 122

2/6/1. تأکید بر جایگاه علم الفاظ در عرش.. 123

2/7. تغییر اسم سبزی خُرفه (بقله الزهراء (سلام الله علیها)) 124

پیوست شماره 5: روایاتی در مورد معنی داشتن حروف.. 125

بِسمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِیمِ

أعُوذُ بِالله مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیمِ

الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العَالَمینَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلامُ عَلَی سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا وَ شَفِیعِنَا فِی یَومِ الجَزاءِ اَبِی القَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَ عَلَی اَهلِ بَیتِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الاَرَضِینَ اَرواحُنا لآمَالِهِ الفِداءُ وَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفُ و اللَّعنُ الدّائِمُ عَلَی اَعدَائِه اَعدَاءِ اللَّه مِنَ الآن اِلَی قِیامِ یَومِ الدِّینِ.

1. مقدمه:

اشاره

اگر ان شاءالله توفیق یاری بفرماید قرار است ما راجع به «روش تحقیق و مطالعه بر اساس آیات و روایات» با شما اندکی صحبت کنیم. بحثِ روش تحقیق و مطالعه در حوزه علمیه، بیشتر در مباحث «اصول فقه» مطرح می شود و در دانشگاه نیز تحت همین عنوانِ «روش تحقیق» و «روش مطالعه» مباحثی طرح می گردد.

حالا ان شاءالله می خواهیم راجع به اینکه «چگونه مطالعه و تحقیق کنیم؟»، طرح بحثی را با شما داشته باشیم؛ منتها با قید توصیه هایی که در آیات و روایات آمده است. آن چیزی که ما الان در مدرسه خودمان و در مجموعه مباحث "نقشه الگوی پیشرفته اسلامی" تحت این عنوان داریم، شاید به صورت اجمالی حدود صد جلسه بحث باشد! طبیعتاً شاید این جلساتی که ما با شما داریم

آن قدر طولانی نشود؛ [لذا] من سعی می کنم مباحث را خلاصه [مطرح] کنم و یک گزارش اجمالی در مورد روش تحقیق و مطالعه خدمت شما ارائه کنم.

اگر شما بتوانید حتی به برخی از این اصولی که در آیات و روایات است توجه داشته باشید، تمام زندگی علمی و عملی شما تحت تأثیر جدی قرار می گیرد و در واقع یک مدل پژوهش و تولید دانش و یک مدل گفتگوهای علمی متفاوتی در ذهنتان شکل می گیرد.

1/1. درسنامه روش تحقیق، درسنامه تبویب و طبقه بندی و درسنامه نظریات پایه؛ سه درسنامه اصلی مدرسه فقهی هدایت برای فهم نگاه تمدنی و تصمیم سازانه به امور کشور

"درسنامه روش تحقیق"⁽¹⁾

یک کارشناس الگوی پیشرفت اسلامی به مجموعه ای از مسائل و نظریات فقهی تسلط دارد و مجموعه ای از پرسش ها و مفاهیم مادر را در جامعه ترویج می کند. برخی از مهمترین این مسائل و مفاهیم به شرح زیر است.

اولین حوزه ای که یک کارشناس الگوی پیشرفت اسلامی به آن توجه کافی و تام دارد؛ «مسئله روش تحقیق و روش مطالعه درباره اشیاء عالم» است. در روش تحقیق های پوزیتویستی مطالعه درباره یک شئ از حدس پژوهشگر درباره ارتباط یک متغیر با متغیر های دیگر آغاز می شود و پژوهشگر حتی همه متغیرهای مؤثر بر موضوع تحقیق خود را نمی داند؛ ولی در روش تحقیق مبتنی بر اشراف، مطالعه درباره اشیاء از بررسی گزارش های مخترع و خالق اشیاء درباره موضوع تحقیق آغاز می شود. عقل برتری گزارش های مخترع و خالق اشیاء در مقایسه با گزارش های بخشی و حدس محور دیگران را درک می کند.

حجت الاسلام علی کشوری (دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی) - تبیین محتوای دوره کارشناسی الگوی پیشرفت اسلامی - جمعه انتظار ولی عصر 20 مهر 1403 – قم

منبع: کانال الگوی پیشرفت اسلامی در پیامرسان ایتا

https://eitaa.com/olgou4/7012

در مباحث تمدنی، یکی از سه درسنامه ای است که ما برای "تربیت کارشناس تمدنی" پیشنهاد داده ایم. غیر از این درسنامه روش تحقیق، دو درسنامه دیگر هم [در مباحث تمدنی] وجود دارد؛ که یکی از آنها "درسنامه تبویب و طبقه بندی"⁽²⁾

منبع: کانال الگوی پیشرفت اسلامی در پیامرسان ایتا

https://eitaa.com/olgou4/7012

نظریه فقهی تبویب چه می گوید؟ /درختواره دانشی مدرسه هدایت شامل چه علومی است؟ یکی از نظریات فقهی نقشه الگوی پیشرفت اسلامی ، "نظریه فقهی تبویب" نام دارد. موضوع این نظریه تبیین قواعد تفکیک دانش ها و اصول فقهی تبویب دانش است و در زمره علوم مرتبط با "فقه العلم" طبقه بندی می شود.

در فصل اول "نظریه فقهی تبویب" به بررسی و نقد تعریف موضوع علم به "کلّی جامع" ( تئوریزه شده در کفایةالاصول آخوند خراسانی) و نقد اصول 6 بخشی طبقه بندی علمِ فرانسیس بیکن و نقد طبقه بندی های کتابخانه ای دیوئی و کتابخانه کنگره آمریکا؛ پرداخته می شود.

در فصل دوم مباحث این نظریه به بررسی پرسشِ ارتباط علم و هدایت می پردازیم. به دلیل افضلیت هدایت انسان و قباحت شدید مسئله ضلالت انسان، در گام دوم به بررسی نقش علم در هدایت یا ضلالت انسان و تفاوت های علم غلط و علم ناقص می پردازیم. (در فقه هدایت نسبت همه امور با هدایت و ضلالت انسان سنجیده می شود.)

در فصل سوم این نظریه اصل تمایز علوم بر اساس اصل هدایت انسان به صورت استظهاری مورد بازخوانی و تعمیق واقع می شود و ایده جدیدی برای تعریف و بالتبع تمایز علوم تعریف می شود.

در فصل چهارم "نظریه فقهی تبویب" به تبیین چگونگی تبویب و طبقه بندی علم( مبتنی بر اصل بنیادین هدایت انسان) می پردازیم.

فصل پنجم "نظریه فقهی تبویب" به تبیین "درختواره دانشی مدرسه تمدنی هدایت" (که براساس نظریه فقهی تبویب، تدوین شده است) در سه بخش 1- معرفی دانش های پایه (شامل: الف- جدول روابط انسانی، ب- جدول تسخیر شئ پایه و ج- جدول اسماء الهی) 2- معرفی علوم کاربردی (شامل: الف: علوم مرتبط با فقه نظام، ب: علوم مرتبط با فقه الخلق و ج- علوم مرتبط با فقه علوم غریبه) و 3- معرفی علوم استنباطی (الف: قواعد فقهی احراز صدور، ب: قواعد اصولی فقه البیان ج: قواعد فقهی الفاظ) می پردازد.

حجت الاسلام علی کشوری (مدیر مدرسه فقهی هدایت) - تبیین اجمالی نظریه فقهی تبویب - عید مبعث 1443 (سه شنبه 10 اسفند 1400) قم مبارک

منبع: کانال الگوی پیشرفت اسلامی در پیامرسان ایتا

https://eitaa.com/olgou4/3960

توضیحات جدید درباره طبقه بندی جدید دانش: احتراماً به اطلاع علاقه مندان نظریات فقهی مطرح در نقشه الگوی پیشرفت اسلامی می رساند: توضیحات جدیدی درباره آیات و روایات 1- محض الاسلام، 2- اثافی الاسلام، 3- بُنی الاسلام و 4- دعائم الاسلام آماده کرده ایم و به زودی آن را در اختیار نخبگان و مردم خوب قرار خواهیم داد. روایات و آیات فوق الذکر در مقام بیان ساختارمند مناسک اسلام در موقعیت های مختلف هستند.

معتقدیم: دقت در این نوع از روایات و آیات به شکل گیری تبویب جدید از دانش در ذهن مردم می انجامد. اساس طبقه بندی جدید دانش را خوانش علمی و توصیفی این نوع از روایات -خصوصاً روایات بنی الاسلام - قرار داده ایم و دانش جامع صلات، دانش جامع زکات، دانش جامع حج و دانش جامع صوم و دانش جامع ولایت بر این مبنا پایه گذاری شده است. سرفصل های داخلی دانشهای پنج گانه شارع، شامل حدود، سنت ها و آداب مرتبط با فرائض خمس است.

مسئله چگونگی دستیابی به تبویب ها و طبقه بندی های حجیت یافته (کاربردی)، دغدغه درسنامه سطح دوم نقشه الگوی پیشرفت اسلامی است. پرسش اصلی درسنامه دوم، واکاوی مسئله تبویب از منظر شارع است.

حجت الاسلام علی کشوری (دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی) - تبیین طبقه بندی جدید دانش در مقایسه با طبقه بندی بیکنی از علم - یکشنبه 8 محرم الحرام 1446 (24 تیر 1403)

https://eitaa.com/olgou4/6677

است که الان به شرح

1) . ارجاع پرورشی: کارشناس الگوی پیشرفت اسلامی چه مسائلی را می داند؟!

2) . ارجاع پرورشی: دومین حوزه ای که یک کارشناس الگوی پیشرفت اسلامی درباره آن مطالعه می کند؛ «بررسی صحت یا معایب تقسیم بندی های رایج» است. به عنوان مثال: تقسیم بندی علوم به سه دسته نیازمند بررسی جدّی است. (طبق طبقه بندی بیکنی از علم، علوم به سه دسته 1- علوم پایه، 2- علوم تجربی و 3- علوم انسانی تقسیم شده اند و استدلال روش و قابل قبولی درباره صحت این دسته بندی در دسترس نیست.) همچنین تقسیم بندی خرده نظامات جامعه به چهار دسته 1- امور سیاسی، 2- امور فرهنگی، 3- امور اقتصادی و 4- امور اجتماعی نیازمند بررسی و نقد جدی است. ( نگاه پارسونزی به نظامات جامعه) در مفاهیم کارشناسی الگوی پیشرفت اسلامی، حساسیت ویژه ای بر روی تقسیمات اساسی در حوزه های مختلف وجود دارد و پذیرش یک تقسیم بندی - به دلیل شهرت- امری مذموم محسوب می شود.

آن نمی پردازم و ان شاءالله اگر فرصتی بود بعداً راجع به آن صحبت خواهم کرد. یکی هم "درسنامه نظریات پایه"⁽¹⁾

مطالعه عمیق درباره درسنامه روش تحقیق، درسنامه طبقه بندی و تبویب و درسنامه نظریات پایه، را به همه دوستان عزیز و نخبگان محترم توصیه می کنیم.

حجت الاسلام علی کشوری (دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی) - تبیین محتوای دوره کارشناسی الگوی پیشرفت اسلامی - جمعه انتظار ولی عصر 20 مهر 1403 - قم

https://eitaa.com/olgou4/7012

است. مراد ما از "نظریات پایه" یعنی نظریاتی که پایه سبک زندگی را می سازند؛ این هم یک درسنامه ای است که به نظر من باید روی آن کار بشود. در مجموع این سه درسنامه، قدرت ایجاد نگاه تمدنی و نگاه تصمیم سازانه در مورد امور کشور را در ذهنیت شما تثبیت می کند

پس این را به عنوان مقدمه بحث توجه کنید که ما وقتی راجع به "درسنامه روش تحقیق" صحبت می کنیم؛ با آن دو درسنامه دیگر تکمیل می شود. به این معنا که: شما کاملاً متوجه می شوید که "نگاه تمدن اسلامی" به امور چگونه است و چه تفاوت هایی با "نگاه تمدن مدرنیته" و "نگاه پوزیتیویستی" به امور دارد.

1) . ارجاع پرورشی: سومین حوزه ای که یک کارشناس الگوی پیشرفت اسلامی درباره آن مطالعه می کند؛ مطالعه فقهی درباره پایه های اصلی زندگی است. مطالعه درباره تقسیمات شهری، مطالعه درباره اصول ساخت خانه، مطالعه درباره کتب درسی مفید و شیوه صحیح آموزش، مطالعه درباره شیوه صحیح تغذیه و سبک زندگی صحیح، مطالعه درباره سیاست خارجی قبل از ظهور، مطالعه درباره امنیت مردم پایه و پدافند غیر عامل، مطالعه درباره فرائض کبیر، مطالعه درباره مجربات طبی، مطالعه درباره خاصیت های اشیاء، مطالعه درباره سازه و خواص پنجگانه بازارهای رایگان، مطالعه درباره مشاغل برتر و... برخی از سرفصل های درسنامه نظریات پایه در دوره تربیت کارشناس الگوی پیشرفت اسلامی محسوب می شود.

1/2. بررسی و تفکر در آیات و روایات روشی (که روش تحقیق و مطالعه در آیات و روایات را بیان فرموده اند): اصول فقه، فقه البیان؛ لازمه مطالعه و تفکر در آیات و روایات

این نکته را بیان کردم تا بدانیم که داریم راجع به چه چیزی گفتگو می کنیم؛ چون خداوند متعال و اهل بیت(علیهم السلام)

ما را دعوت کرده اند به اینکه در وحی "تفکّر" کنیم. نمی شود با "ادبیات و کلمات وحی" مانند سایر کلمات برخورد کرد! این کلمات بسیار عمیق و پر از معنا هستند؛⁽¹⁾

الخصال ج1 ص207 / معانی الأخبار ج1 ص189 / الأمالی (للصدوق) ج1 ص4 / مختصر البصائر ج1 ص339

بحار الأنوار ج2 ص183

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ اَلْوَلِیدِ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارُ وَ سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ اَلْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ اَلْمُنْذِرِ أَبِی اَلْجَارُودِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ اِبْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : «أُعْطِیتُ خَمْساً لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ قَبْلِی جُعِلَتْ لِیَ اَلْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً وَ نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَ أُحِلَّ لِیَ اَلْمَغْنَمُ وَ أُعْطِیتُ جَوَامِعَ اَلْکَلِمِ وَ أُعْطِیتُ اَلشَّفَاعَةَ.

الخصال

ج1 ص292 / الأمالی (للصدوق) ج1 ص216 / من لا یحضره الفقیه ج1 ص240 (بدون سند)

الوافی

ج6 ص573 / وسائل الشیعة ج3 ص350 و ج5 ص117 / بحار الأنوار ج8 ص38 و ج16 ص313 و ج16 ص323 و ج80 ص276 و ج97 ص55 / مستدرک الوسائل ج2 ص529

أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ ، عَنْ أَبِی اَلْمُفَضَّلِ ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ اَلْبَاغَنْدِیُّ ، قَالَ: حَدَّثَنِی عَبْدُ اَلسَّلاَمِ بْنُ عَبْدِ اَلْحَمِیدِ إِمَامُ حَرَّانَ ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُوسَی بْنُ أَعْیَنَ ، قَالَ أَبُو اَلْمُفَضَّلِ : وَ حَدَّثَنِی نَصْرُ بْنُ اَلْجَهْمِ أَبُو اَلْقَاسِمِ اَلْمُفِیدُ بِأَرْدَبِیلَ ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ زُرَارَةَ ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی بْنِ أَعْیَنَ ، قَالَ: حَدَّثَنِی أَبِی ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ اَلسَّائِبِ ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ ، عَنْ أَبِیهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ (صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِ) ، عَنِ اَلنَّبِیِّ (صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) ، قَالَ: أُعْطِیتُ خَمْساً لَمْ یُعْطَهُنَّ نَبِیٌّ کَانَ قَبْلِی: أُرْسِلْتُ إِلَی اَلْأَبْیَضِ وَ اَلْأَسْوَدِ وَ اَلْأَحْمَرِ، وَ جُعِلَتْ لِیَ اَلْأَرْضُ طَهُوراً وَ مَسْجِداً، وَ نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ، وَ أُحِلَّتْ لِیَ اَلْغَنَائِمُ وَ لَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ (أَوْ قَالَ: لِنَبِیٍّ قَبْلِی) وَ أُعْطِیتُ جَوَامِعَ اَلْکَلِمِ. قَالَ عَطَاءٌ : فَسَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ، قُلْتُ: وَ مَا جَوَامِعُ اَلْکَلِمِ؟ قَالَ: اَلْقُرْآنُ.

الأمالی (للطوسی) ج1 ص484

مشروط به اینکه ما غور در این کلمات را به عنوان یک سبک از تحقیق و مطالعه بپذیریم.⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام): شما فقیه ترین مردم هستید؛ [البته] اگر معانی کلام ما را بفهمید.

معانی الأخبار ج1 ص1

نوادر الأخبار ج1 ص50 / وسائل الشیعة ج27 ص117 / الفصول المهمة ج1 ص573 / بحار الأنوار ج2 ص183

1) . ارجاع پژوهشی: حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ اَلْحُسَیْنِ بْنِ سُفْیَانَ بْنِ یَعْقُوبَ بْنِ اَلْحَارِثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ اَلْهَمَدَانِیُّ فِی مَنْزِلِهِ بِالْکُوفَةِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ یُوسُفَ اَلْأَزْدِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ بُزُرْجَ اَلْحَنَّاطُ قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ اَلْیَسَعِ عَنْ شُعَیْبٍ اَلْحَدَّادِ قَالَ سَمِعْتُ اَلصَّادِقَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَقُولُ: إِنَّ حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لاَ یَحْتَمِلُهُ إِلاَّ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ اِمْتَحَنَ اَللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ أَوْ مَدِینَةٌ حَصِینَةٌ قَالَ عَمْرٌو فَقُلْتُ لِشُعَیْبٍ یَا أَبَا اَلْحَسَنِ وَ أَیُّ شَیْءٍ اَلْمَدِینَةُ اَلْحَصِینَةُ قَالَ فَقَالَ سَأَلْتُ اَلصَّادِقَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ عَنْهَا فَقَالَ لِیَ اَلْقَلْبُ اَلْمُجْتَمِعُ.

2) . ارجاع پژوهشی: قَالَ اَلشَّیْخُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی بْنِ بَابَوَیْهِ اَلْفَقِیهُ اَلْقُمِّیُّ نَزِیلُ اَلرَّیِّ مُصَنِّفُ هَذَا اَلْکِتَابِ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُ وَ قَدَّسَ رُوحَهُ حَدَّثَنَا أَبِی وَ مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ اَلْوَلِیدِ رَضِیَ اَللَّهُ عَنْهُمَا قَالاَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ وَ عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ اَلْحِمْیَرِیُّ وَ أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی اَلْعَطَّارُ رَحِمَهُمُ اَللَّهُ قَالُوا حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ حَسَّانَ اَلْوَاسِطِیُّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَاعَبْدِاَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَقُولُ: أَنْتُمْ أَفْقَهُ اَلنَّاسَ إِذَا عَرَفْتُمْ مَعَانِیَ کَلاَمِنَا.

حالا اینکه چگونه می شود در دریای کلمات و بحارالانوارِ ادبیات وحی غور کنیم؛ نیاز دارد به بررسی آیات و روایاتی که حضرات [معصومین(علیهم السلام)] در مورد این موضوع، بیان فرموده اند. ما یک مجموعه ای از آیات و روایات را در بحث های خودمان تجمیع کرده ایم و اسم آن را "آیات و روایات روشی" گذاشته ایم. آیات و روایات روشی یعنی چه؟ یعنی موضوع این آیات و روایات، روشِ مطالعه آیات و روایات است. اهل بیت(علیهم السلام) وقتی ما را به خواندن آیات و روایات دعوت کرده اند، در یک سری از آیات و روایاتِ دیگری هم فرموده اند که روش این مطالعه چگونه باشد و چه اصولی بر آنها حاکم باشد.⁽¹⁾

وجود این 13 دسته از آیات و روایات نشان می دهد؛ که زبان شارع تأسیسی است و نباید تصور نمود که قواعد زبانی شارع عرفی، عقلی و عقلایی تحلیل می شوند. البته تأکید داریم: قواعد تأسیسی شارع در حوزه بیان و زبان، بیان شارع را برای همه عرف ها و همه سطوح عقل قابل درک کرده است.

ویژگی اصلی زبان شارع، "تحریک فکر مخاطب" است و در پنج سطح 1- مدیریت تاملات، 2- مدیریت تعقل، 3-مدیریت تدبر، 4- مدیریت تجرب و 4- مدیریت تفقه، به تحریک فکر افراد می پردازد. شارع محترم با تحریک فکری پنج بعدی (استنباط مدرسه هدایت) به ایجاد پدیده مترقی نظم اختیاری در جامعه کمک می کند! بیان فقه، حقوقی و دستوری محض نیست و خصلت بارزش تفکرآفرینی آن است.

چهار محور از آیات و روایات روشی به تبیین ویژگی های بیان شارع از جمله ویژگی "جوامع الکلام" و ویژگی عدم تناقض در کلمات شارع و روش آماده سازی قلوب برای فهم این کلمات می پردازد! محورهای دیگر این آیات و روایات روشی به تبیین ویژگی های بیان شارع در 9 بخش 1- ابتناء بیان شارع بر ظرفیت، 2-ابتناء بیان شارع بر تأمل، 3- ابتناء بیان شارع بر مُکث، 4- ابتناء بیان شارع بر مقایسه، 5- ابتناء بیان شارع بر رفق، 6- ابتناء بیان شارع بر منزلت، 7- ابتناء بیان شارع بر انفتاح، 8- ابتناء بیان شارع بر سیاق و پیش فرض و 9- ابتناء بیان شارع بر کمیت و عدد می پردازد.

حجت الاسلام علی کشوری، گفتگو با جمعی از طلاب مدرسه هدایت درباره منابع استنباطی فقه البیان - سه شنبه 9 اسفند قم

منبع: کانال الگوی پیشرفت اسلامی در پیامرسان ایتا

https://eitaa.com/olgou4/5098

1) . ارجاع پرورشی: بعد از تتبع جدّی در آیات و روایات، 13 دسته آیه و روایت با موضوع روش مطالعه و تدبر و تفقه در ادبیات وحی را جمع آوری کرده ایم. این مجموعه را با نام آیات و روایات روشی نام گذاری کرده ایم و آن را منبع کشف روش و قواعد اصولی تفقه قرار داده ایم!

ما به این آیات و روایات می گوییم: روش تحقیق و روش مطالعه. در اصطلاح طلبگی هم به آن "اصول فقه" می گوییم و در اصطلاحات خودمان در فقه نظام، به آن "فقه البیان"⁽¹⁾

در فقه البیان به دنبال کشف روشمند معقولیت مطرح در آیات و روایات هستیم. رعایت قواعد فقه البیان به درایه و تدبر عمیق در وحی و کشف معقولیت آن ختم می شود و جامعه را از تکیه به دستگاه های فلسفی ناقص بی نیاز می کند. در جلسات آینده این محورهای سه گانه را شرح بیشتری می دهم. (چگونه معقولیت شارع را کشف و بیان کنیم؟)

حجت الاسلام علی کشوری - تبیین دغدغه اصلی فقه البیان - جلسه چهارم - پنج شنبه 7 بهمن 1400 - حرم ملکوتی حضرت معصومه (سلام الله علیها)

منبع: کانال الگوی پیشرفت اسلامی در پیامرسان ایتا

https://eitaa.com/olgou4/3868

شارع زبان تفاهم و تخاطب خود با افراد را بر اساس 9 اصل پایه گذاری کرده است و این 9 اصل با تفصیل شارع مورد عنایت عرف و بناهای عقلائی نمی باشد...: 1- تخاطب مبتنی بر اصل ظرفیت، 2- تخاطب مبتنی بر تأمل، 3- تخاطب مبتنی بر مُکث، 4- تخاطب مقایسه ای، 5- تخاطب همراه با نُصح، 6- تخاطب مبتنی بر منزلت های زمانی و مکانی، 7- تخاطب مبتنی بر انفتاح، 8- تخاطب مبتنی بر سیاق و 9- تخاطب مبتنی بر کمیت؛ ساختار مدنظر شارع در تفاهم زبانی را تبیین می کند.

حجت الاسلام علی کشوری- مقایسه فهرست مباحث اصولی کفایة الاصول با فهرست مباحث اصولی فقه البیان - شنبه 16 مهر 1401 – قم

منبع: کانال الگوی پیشرفت اسلامی در پیامرسان ایتا

https://eitaa.com/olgou4/4664

پرسش های اصلی فقه البیان (فقه البیان به زبان ساده)

قواعد اصولی فقه البیان چهار پرسش اصلی و جواب های مرتبط با آن را در ذهن طلاب و فضلاء تثبیت می کند. آشنایی با این پرسش های مهم، زمینه ساز دستیابی به فقاهتی کاملتر از فقاهت محدود به کشف معذر و منجز خواهد بود. (به فضل الهی)

پرسش اول فقه البیان: ویژگی های بیان شارع کدام است؟ (خلاصه جواب: در مقدمه فقه البیان به وسیله بازخوانی دقیق اصطلاحاتی مانند: علم الکتاب، سنت، حوائج الناس، کتاب المبین، وحی، علم صحیح، ظن، احکام، امثال، خزان العلم، نور، شئ و... ویژگی های بیان شارع را با طلبه تفاهم می نمائیم و تفاوت بیان بهجت آفرین شارع با بیان های عرفی و تخصصی را شرح می دهیم.)

پرسش دوم فقه البیان: نقطه آغازین برای فهم بیان شارع کدام است؟ ( خلاصه جواب: نقطه آغاز فهم بیان شارع را توسعه تفکر و تأمل در طلبه می دانیم و در چهار محور 1- تفصیل، 2- ساخت، 3- مدارا و 4- زیرساخت به توسعه تأمل در بیان شارع کمک می کنیم. شارع با اصطلاح شرح صدر، وضعیت مطلوب تفکر و تفقه را تعیین کرده است و در مقابل با اصطلاح صدر ضیغ و قلوب قاسیة و... وضعیت عدم آمادگی انسان برای دریافت معارف الهی را برای ما توصیف کرده است.)

پرسش سوم فقه البیان: پاسخ های شارع به سؤالات مردم چند بعدی است؟ ( خلاصه جواب: شارع حکیم و رحیم به سؤالات مرتبط با حوائج الناس پاسخ های بسیط و تک بعدی نمی دهد. پاسخ های اجمالی و تفصیلی شارع دارای ابعاد مختلفی هستند. اصطلاحاتی مانند: تنزیل، تأویل، ظاهر، باطن، ثبت، جزء، تمام، تقیه و.... هرکدام به نوعی بر چند بعدی بودن بیان شارع تأکید دارند. قالب اولیه تجمیع جواب ظاهری شارع را در قاعده اصولی بیان مبتنی بر مُکث شرح داده ایم.)

پرسش چهارم فقه البیان: مراحل تبویب پاسخ های تفصیلی شارع به سؤالات مردم کدام است؟ (خلاصه جواب: شارع محترم حداقل در شش مسیر 1-مقایسه، 2- رفق، 3- منزلت، 4- انفتاح ، 5- سیاق و 6- کمِّیت به تفصیل بیان اجمالی خود می پردازد. تشریح و تفصیل بیان شارع شش مسیر مشخص در فقه البیان دارد و خروجی آن کشف عقلانیت پیشرفته شارع برای طلبه فقیه است! به عبارت دیگر: صور عام عقلانیت در فقه البیان، شش مسیر دارد.)

حجت الاسلام علی کشوری (دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی) - تبیین پرسش های اصلی فقه البیان - پنجشنبه 4 آبان 1402 –قم

منبع: کانال الگوی پیشرفت اسلامی در پیامرسان ایتا

https://eitaa.com/olgou4/5745

می گوییم. اینها همه تعابیر مختلفی هستند؛ ولی ناظر به همین آیات و روایات روشی هستند.

1) . ارجاع پرورشی: موضوع فقه البیان بررسی 13 دسته از روایات و آیات مرتبط با تاسیس زبان توسط شارع است. در جلسات گذشته عرض کردیم که اگرچه شارع در همه مجالس گفتگویی خود اشاره ای به قواعد زبانی نکرده است ولی در طول دوره تشریع این قواعد زبانی را تبیین نموده است. به عنوان مثال قواعدی مانند ظرفیت، مقایسه، مُکث و... در بیان قواعد زبانی مورد تاکید شارع بوده است. (بررسی آیات و روایات روشی)

2. سوال اول: دایره توصیف و تبیین شارع شامل چه مواردی می شود؟

اشاره

من امروز می خواهم به صورت خیلی اجمالی، سه نکته و سه سوال در مورد روش تحقیق و روش مطالعه را محضر شما مطرح کنم و مایل هستم که شما به صورت جدّی به این حرف ها فکر کنید. این سه نکته در عین اینکه نکات آسانی هستند؛ ولی پایه مطالعه و تحقیق محسوب می شوند که باید به آنها توجه کنیم.

سوال اول (که خواهش می کنم دقت بفرمایید) این است که: دین و مجموعه آیات و روایات و کتابِ خدا، هدف اصلی اش چیست؟ و به دنبالِ چیست؟ به این سوال باید جواب داد. گفته می شود که در موسوعه های روایی [شیعه] با تکرار و با اختلافات موجود در نسخه شناسی و منبع شناسی، چیزی حدود چهارصد الی پانصدهزار روایت وجود دارد!⁽¹⁾

[1] ارجاع پرورشی: با توجه به ملاک ها و معیارهای متفاوت در سنجش حدیث، گزارش های متفاوتی از شمار احادیث شیعه و اهل سنّت در اختیار است. برنامه نرم افزاری «جامع الأحادیث»، مجموع احادیث مصادر شیعه را 414 هزار و 960 حدیث برشمرده که دربردارنده 187 هزار و 763 روایت غیر تکراری است.

شمار روایات مصادر اصلی حدیثی شیعه بدین شرح است: کتاب کافی: 15 هزار و 413 حدیث (این شمارش بر اساس سنجه چاپ جدید کتاب کافی در مؤسسه دار الحدیث است. به سبب تفاوت معیار در شمارش اسناد متفاوت و متون مشابه و غیر مشابه، کتاب کافی دارای حدود 18 هزار و 200 روایت ا ست)/ تهذیب الأحکام: 13 هزار و 988 حدیث / الاستبصار: 5 هزار و 558 حدیث/ کتاب من لایحضره الفقیه: 5 هزار و 920 حدیث/ الوافی (مجموعه کتب اربعه): 25 هزار و 547 حدیث/ وسائل الشیعه (مجموعه روایات فقهی): 35 هزار و 868 حدیث/ بحارالأنوار: 71 هزار و 689 حدیث (این آمار بر اساس برنامه نور الأنوار است. برخی منابع از شمار 85 هزار و 173 حدیث در کتاب بحار الأنوار یاد کرده اند) / مستدرک الوسائل: 23 هزار و 129 حدیث.

منبع: پایگاه اطلاع رسانی حدیث شیعه (حدیث نت)

(تحت مدیریت مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث)

https://hadith.net/post/67523

حالا در این مجموعه چهارصد الی پانصدهزار روایت که در دسترس داریم و در این بیش از شش هزار آیه قرآن؛ در همه اینها بِوَحدَتِه چه اتفاقی افتاده است؟ و اینها روی هم رفته به دنبال چه هستند؟ این اولین

1) . انتقال از متن: این عدد چهارصد تا پانصد هزار روایت که من می گویم از بیش از دویست منبع مادر است که یکی از آنها مثلاً اصول کافی است که نزدیک به هفده هزار روایت دارد. یکی دیگر کتاب بحارالانوار است که نزدیک به هشتاد هزار روایت دارد.[1]

سوال ما در مطالعه آیات و روایات است؛ خدای متعال در مجموع آیات و روایات به دنبال چه بوده و چه هدفی را دنبال می کرده است؟

این سوال را نه از ذهن خودتان، و نه بر اساس دیدگاه های فلاسفه، و نه بر اساس دیدگاه های مُستشرقین؛ بلکه بر اساس نظر خود آیات و روایات، باید تحقیق کنید و به نتیجه برسید.

پس سوال اول این است که کلِ کتاب خدا چه می خواهد بگوید؟ این را باید بحث کنیم.

بنابراین به نظر من اولین موضوعی که باید روی آن تأمل کنیم این است که شما از امروز سراغ کتاب و حدیث بروید و در مورد وحدت محتوایی آیات و روایات مطالعه کنید.

2/1. تبیان بودن برای کلّ اشیاء؛ دایره توصیف و تبیین شارع

2/1/1. «تِبْیَاناً لکُلِّ شَیْءٍ» (سوره نحل، آیه 89)؛ یکی از آیات قرآن دالّ بر تبیان بودنِ شارع برای کلّ اشیاء

برای واضح شدن بحث من به چند نمونه [از آیت و روایات] اشاره می کنم: در یکی از آیات قرآن آمده که «فیه تِبْیَانُ کُلِّ شَیْءٍ».⁽¹⁾

و [به یاد آور] روزی را که در هر امتی گواهی از خودشان برایشان برانگیزیم، و تو را [هم] بر این [امت] گواه آوریم، و این کتاب را که روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است، بر تو نازل کردیم.

سوره مبارکه نحل ، آیه 89

در ادبیات عرب لفظی عام تر از اضافه «کُلّ» به «شیء» نداریم! آیه شریفه نفرموده: «فیه تبیانُ بعض شیء»؛ بلکه فرمود: «فیه تِبْیَانُ کُلِّ شَیْءٍ». ظهور کلمه "کُلّ" خیلی واضح و روشن است و هیچ کسی نمی تواند آن را تأویل ببرد؛ «کُلّ» در برابر «جزء» است.

کلمه بعدی، «شیء» است که اسم عام برای همه مصادیق اشیاء است؛ یعنی شما می توانید به انسان "شیء" بگویید، می توانید به درخت هم "شیء" بگویید. حتی در روایات و آیات است که شما می توانید به خدا هم "شیء" بگویید! خدا هم یک "شیء" است؛ اما بلافاصله اهل بیت(علیهم السلام)

1) . ارجاع پژوهشی: وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فی کُلِّ أُمَّةٍ شَهیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِکَ شَهیداً عَلی هؤُلاءِ وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمین.

فرموده اند: «إِنَّهُ شَیْ ءٌ لَا کَالْأَشْیَاءِ»؛⁽¹⁾

محمّد بن عیسی بن عبید: امام رضا علیه السلام به من فرمود: «چون به تو گفته شود: بگو که خدا شیی ء است یا نه، چه می گویی؟».

گفتم: خداوند، شی ء بودن را برای خود اثبات کرده است، آن جا که می گوید: «بگو: گواهی چه چیزی از همه برتر است؟ بگو: خدا، میان من و شما گواه است». و به او می گویم: او شی ء است، امّا نه مانند دیگر اشیاء؛ زیرا اگر شی ء بودن او را نفی کنیم، به ورطه نفی و بطلان در افتاده ایم. امام علیه السلام به من فرمود: «راست و درست گفتی». سپس فرمود: «مردم، در توحید سه گونه اند: نفی، تشبیه و اثبات بدون تشبیه. نفی، روا نیست و تشبیه هم روا نیست؛ چون چیزی شبیه خدای تبارک و تعالی نیست و نظر درست، همان اثبات بدون تشبیه است».

التوحید (للصدوق)، ص 107

بحار الأنوار، ج 3، ص 262

خداوند شی ء است؛ ولی مثل اشیاء دیگر نیست. اشیاء دیگر "زمان" دارند؛ ولی خدا زمان ندارد. اشیاء دیگر "مکان" دارند ولی خدا مکان ندارد. اشیاء دیگر "فوت" می شوند و از بین می روند، اما خدای متعال فوت ندارد؛ بلکه "ازلی" و "ابدی" است. خداوند صفت اشیاء دیگر را ندارد؛ ولی به هرحال "خدا" هم یک "شیء" است و ما می توانیم از لفظ "شیء" برای دلالت بر وجود خدا استفاده کنیم.

بنابراین خود «شیء» هم خیلی عام است.

این یک آیه است که باید در آن تأمل کنیم. اگر خواستید بدانید در قرآن چه اتفاقی برای شما می افتد، [بدانید] اتفاق "تبیان" می افتد و مسائل برای شما تبیین می شود.⁽²⁾

1) . ارجاع پژوهشی: حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ بُطَّةَ قَالَ حَدَّثَنِی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو الْحَسَنِ (علیه السلام) مَا تَقُولُ إِذَا قِیلَ لَکَ أَخْبِرْنِی عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ شَیْ ءٌ هُوَ أَمْ لَا قَالَ فَقُلْتُ لَهُ قَدْ أَثْبَتَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَفْسَهُ شَیْئاً حَیْثُ یَقُولُ «قُلْ أَیُّ شَیْ ءٍ أَکْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ» فَأَقُولُ إِنَّهُ شَیْ ءٌ لَا کَالْأَشْیَاءِ إِذْ فِی نَفْیِ الشَّیْئِیَّةِ عَنْهُ إِبْطَالُهُ وَ نَفْیُهُ قَالَ لِی صَدَقْتَ وَ أَصَبْتَ ثُمَّ قَالَ لِیَ الرِّضَا (علیه السلام) لِلنَّاسِ فِی التَّوْحِیدِ ثَلَاثَةُ مَذَاهِبَ نَفْیٌ وَ تَشْبِیهٌ وَ إِثْبَاتٌ بِغَیْرِ تَشْبِیهٍ فَمَذْهَبُ النَّفْیِ لَا یَجُوزُ وَ مَذْهَبُ التَّشْبِیهِ لَا یَجُوزُ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا یُشْبِهُهُ شَیْ ءٌ وَ السَّبِیلُ فِی الطَّرِیقَةِ الثَّالِثَةِ إِثْبَاتٌ بِلَا تَشْبِیهٍ.

2) . انتقال از متن: حالا این کلمه "تبیان" را با شرح های مختلفش بعداً می شود بررسی کرد؛ مثلاً: لفظ"بینات" که در قرآن آمده است، در واقع شرحِ تبیان است. بیّنات، نوعی تبیین کردن است. یا مثلاً در قرآن آمده است: «قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیّ»[2] تبیُّن هم نوعی تبیین است. در بعضی از آیات قرآن وقتی آدم دقت می کند، متوجه می شود که مراد از تبیین، الزاماً تبیین نظری نیست؛ ممکن است یک حادثه ای [در خارج از ذهن و مباحث نظری] اتفاق بیفتد که نتیجه اش تبیُّن (آشکارشدن) بشود. من الان دیگر وارد شرح این بحث نمی خواهم بشوم؛ [فقط]...

می خواهم [این نکته را] عرض کنم که وقتی ما پای سفره قرآن نشستیم، باید حواسمان باشد که قرآن در مورد "کل اشیاء" به ما "تبیان" ارائه می دهد و ما باید با این وزن، به کتاب خدا نگاه کنیم.

چون ما می خواهیم کتاب خدا را مطالعه کنیم؛ لذا آورده ما از مطالعه کتاب خدا، "تبیان کل شیء" خواهد بود. این معنایی که من عرض کردم، در ده ها آیه دیگر هم تکرار شده است؛ ولی مطالعه را به عهده خودتان می گذاریم.

2/1/2. «لا رَطب ٍ وَ لا یابِس ٍ إِلّا فِی کِتاب ٍ مُبِین ٍ» (سوره أنعام، آیه 59)؛ یکی دیگر از آیات قرآن دالّ بر تبیان بودنِ شارع برای کلّ اشیاء

مثلاً در آیه دیگری می فرماید: «وَ لا رَطب ٍ وَ لا یابِس ٍ إِلّا فِی کِتاب ٍ مُبِین ٍ»؛⁽¹⁾

و کلیدهای غیب، تنها نزد اوست. جز او [کسی] آن را نمی داند، و آنچه در خشکی و دریاست می داند، و هیچ برگی فرو نمی افتد مگر [اینکه] آن را می داند، و هیچ دانه ای در تاریکیهای زمین، و هیچ تر و خشکی نیست مگر اینکه در کتابی روشن [ثبت] است.

سوره مبارکه انعام، آیه 59

در این آیه هم موضوع، دوباره کتاب است. می فرماید: «هیچ تر و خشکی نیست مگر اینکه در کتاب مبین در مورد آن بحث شده است!».

حالا در این آیه شریفه یک دقتی لازم است؛ ممکن است یک شخصی بگوید: «قرآن در این آیه، در مورد رَطب و یابس صحبت کرده است نه در مورد همه اشیاء؛ پس چگونه می شود رطب و یابس دلالت بر همه اشیاء داشته باشد؟»

[پاسخ این است که]: ما از این آیه ظهورگیری و استفاده می کنیم که این آیه هم راجع به همه اشیاء بحث می کند. با این توضیح که: هر چیزی که اطراف شماست اگر دقت کنید [می بینید که] بریده از این دو وصف (تری و خشکی) نیستند. مثلاً دست خود را که نگاه می کنید می بینید که می شود با تری توصیفش کرد. یا مثلاً استخوان را که بررسی کنید می بینید که خشکی اش بیشتر است؛ تَر هم

1) . ارجاع پژوهشی: وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ یَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فی ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاَّ فی کِتابٍ مُبین.

هست؛ ولی خشکی اش بیشتر است؛ بنابراین یک دقتی در این آیه است که همه چیزهایی که خدا خلق کرده، بین "تری و خشکی" قابل توصیف است.

شما تا صبح قیامت هم بگردید؛ [آیا می توانید] چیزی را نشان بدهید که نه تَر باشد و نه خشک؟! [اشیاء عالم] یا تمایل به تَری دارند یا تمایل به خشکی. ممکن است شما بگویید که: ما به خشک ترین شیء عالم که اسمش سنگ است، رسیدیم؛ باز حضرت می گوید: سنگ هم نوعی تری در آن وجود دارد؛ در روایت آمده است که شخصی به امام صادق (علیه السلام) گفت: در سنگ که دیگر تَری و آب نیست، [حضرت] فرمود: «حرارتش بده، ذوب می شود»؛ پس پیداست [سنگ هم] تری دارد!⁽¹⁾

آیا کسانی که کفر ورزیدند ندانستند که آسمانها و زمین هر دو به هم پیوسته بودند، و ما آن دو را از هم جدا ساختیم، و هر چیز زنده ای را از آب پدید آوردیم؟ آیا [باز هم] ایمان نمی آورند؟

سوره مبارکه انبیاء، آیه 30

تفسیر علی بن ابراهیم قمی: و قوله: «وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ أَ فَلا یُؤْمِنُونَ قال: فجَعَلَ نَسَبَ کُلِّ شَیْ ءٍ إِلَی الْمَاءِ وَ لَمْ یَجْعَلْ لِلْمَاءِ نَسَباً یُضَافُ إِلَیْه.

تفسیر علی بن ابراهیم قمی: نسبت (خلقت) هر چیزی به آب برمی گردد ولی برای آب به هیچ چیزی نسبتی نیست.

تفسیر القمی، ج 2، ص 70 / الکافی، ج 8، ص 94

تفسیر الصافی، ج 3، ص 338 / الوافی، ج 26، ص 470

مُحَمَّدٌ (محد بن یحیی) عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ الْحَجَّالِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام) :کَانَ کُلُّ شَیْ ءٍ مَاءً وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ ذِکْرُهُ الْمَاءَ فَاضْطَرَمَ نَاراً ثُمَّ أَمَرَ النَّارَ فَخَمَدَتْ فَارْتَفَعَ مِنْ خُمُودِهَا دُخَانٌ فَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ مِنْ ذَلِکَ الدُّخَانِ وَ خَلَقَ الْأَرْضَ مِنَ الرَّمَادِ ثُمَّ اخْتَصَمَ الْمَاءُ وَ النَّارُ وَ الرِّیحُ فَقَالَ الْمَاءُ أَنَا جُنْدُ اللَّهِ الْأَکْبَرُ وَ قَالَتِ الرِّیحُ أَنَا جُنْدُ اللَّهِ الْأَکْبَرُ وَ قَالَتِ النَّارُ أَنَا جُنْدُ اللَّهِ الْأَکْبَرُ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی الرِّیحِ أَنْتِ جُنْدِیَ الْأَکْبَر.

محمد بن مسلم گوید: امام باقر (علیه السلام) به من فرمود: همه چیز (در ابتدای خلقت) آب بود و عرش خدا نیز بر آب قرار داشت، پس خدای عز ذکره آب را فرمان داد بصورت آتشی برافروخته شد، پس بآتش دستور داد خموش گشت و از خموشی آن دودی برخاست، و خدا از آن دود آسمان ها را آفرید، و از خاکسترش زمین را خلق فرمود، پس میان آب و آتش و باد نزاع در گرفت. آب گفت: منم بزرگترین لشکر خدا، و باد گفت: منم بزرگترین لشکر خدا، و آتش گفت: منم بزرگترین لشکر خدا، پس خداوند به باد وحی کرد که توئی لشکر بزرگ من. (ترجمه رسولی محلاتی)

الکافی، ج 8، ص 95

الوافی، ج 26، ص 471 / بحار الأنوار، ج 54، ص 98

عَنْهُ (محمد بن یحیی) عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ دَاوُدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَطِیَّةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) مِنْ أَهْلِ الشَّامِ مِنْ عُلَمَائِهِمْ فَقَالَ یَا أَبَا جَعْفَرٍ جِئْتُ أَسْأَلُکَ عَنْ مَسْأَلَةٍ قَدْ أَعْیَتْ عَلَیَّ أَنْ أَجِدَ أَحَداً یُفَسِّرُهَا وَ قَدْ سَأَلْتُ عَنْهَا ثَلَاثَةَ أَصْنَافٍ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ کُلُّ صِنْفٍ مِنْهُمْ شَیْئاً غَیْرَ الَّذِی قَالَ الصِّنْفُ الْآخَرُ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام) مَا ذَاکَ قَالَ فَإِنِّی أَسْأَلُکَ عَنْ أَوَّلِ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ خَلْقِهِ فَإِنَّ بَعْضَ مَنْ سَأَلْتُهُ قَالَ الْقَدَرُ وَ قَالَ بَعْضُهُمُ الْقَلَمُ وَ قَالَ بَعْضُهُمُ الرُّوحُ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام) مَا قَالُوا شَیْئاً- أُخْبِرُکَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَانَ وَ لَا شَیْ ءَ غَیْرُهُ وَ کَانَ عَزِیزاً وَ لَا أَحَدَ کَانَ قَبْلَ عِزِّهِ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ وَ کَانَ الْخَالِقُ قَبْلَ الْمَخْلُوقِ وَ لَوْ کَانَ أَوَّلُ مَا خَلَقَ مِنْ خَلْقِهِ الشَّیْ ءَ مِنَ الشَّیْ ءِ إِذاً لَمْ یَکُنْ لَهُ انْقِطَاعٌ أَبَداً وَ لَمْ یَزَلِ اللَّهُ إِذاً وَ مَعَهُ شَیْ ءٌ لَیْسَ هُوَ یَتَقَدَّمُهُ وَ لَکِنَّهُ کَانَ إِذْ لَا شَیْ ءَ غَیْرُهُ وَ خَلَقَ الشَّیْ ءَ الَّذِی جَمِیعُ الْأَشْیَاءِ مِنْهُ وَ هُوَ الْمَاءُ الَّذِی خَلَقَ الْأَشْیَاءَ مِنْهُ فَجَعَلَ نَسَبَ کُلِّ شَیْ ءٍ إِلَی الْمَاءِ وَ لَمْ یَجْعَلْ لِلْمَاءِ نَسَباً یُضَافُ إِلَیْهِ وَ خَلَقَ الرِّیحَ مِنَ الْمَاءِ ثُمَّ سَلَّطَ الرِّیحَ عَلَی الْمَاءِ فَشَقَّقَتِ الرِّیحُ مَتْنَ الْمَاءِ حَتَّی ثَارَ مِنَ الْمَاءِ زَبَدٌ عَلَی قَدْرِ مَا شَاءَ أَنْ یَثُورَ فَخَلَقَ مِنْ ذَلِکَ الزَّبَدِ أَرْضاً بَیْضَاءَ نَقِیَّةً لَیْسَ فِیهَا صَدْعٌ وَ لَا ثَقْبٌ وَ لَا صُعُودٌ وَ لَا هُبُوطٌ وَ لَا شَجَرَةٌ ثُمَّ طَوَاهَا فَوَضَعَهَا فَوْقَ الْمَاءِ ثُمَّ خَلَقَ اللَّهُ النَّارَ مِنَ الْمَاءِ فَشَقَّقَتِ النَّارُ مَتْنَ الْمَاءِ حَتَّی ثَارَ مِنَ الْمَاءِ دُخَانٌ عَلَی قَدْرِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ یَثُورَ فَخَلَقَ مِنْ ذَلِکَ الدُّخَانِ سَمَاءً صَافِیَةً نَقِیَّةً لَیْسَ فِیهَا صَدْعٌ وَ لَا ثَقْبٌ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ- السَّماءُ بَناها رَفَعَ سَمْکَها فَسَوَّاها وَ أَغْطَشَ لَیْلَها وَ أَخْرَجَ ضُحاها قَالَ وَ لَا شَمْسٌ وَ لَا قَمَرٌ وَ لَا نُجُومٌ وَ لَا سَحَابٌ ثُمَّ طَوَاهَا فَوَضَعَهَا فَوْقَ الْأَرْضِ ثُمَّ نَسَبَ الْخَلِیقَتَیْنِ فَرَفَعَ السَّمَاءَ قَبْلَ الْأَرْضِ فَذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ ذِکْرُهُ- وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها یَقُولُ بَسَطَهَا .... فقَالَ الشَّامِیُّ أَشْهَدُ أَنَّکَ مِنْ وُلْدِ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَنَّ عِلْمَکَ عِلْمُهُمْ.

محمد بن عطیة گوید: مردی از دانشمندان اهل شام نزد امام باقر علیه السّلام آمده عرضکرد: ای ابا جعفر آمده ام مسأله ای از شما بپرسم که مرا درمانده کرده از اینکه کسی را بیابم که بتواند آن را برایم تفسیر و معنی کند، و از سه گروه پرسیده ام و هر یک بنحوی پاسخ مرا داده غیر از آنچه گروه دیگر پاسخ داده امام علیه السّلام فرمود: مسأله تو چیست؟ عرضکرد: پرسشم اینست که نخستین چیزی را که خدا آفرید چه بود؟ چون من از یکی پرسیده ام و او گفته است: «قدر» بوده، و دیگری گفته: «قلم» بود، و سومی گفته «روح» است. امام باقر علیه السّلام فرمود: اینها (هیچ کدام) چیز درستی نگفته اند و من بتو خبر میدهم که همانا خدای تبارک و تعالی بود و جز او چیزی وجود نداشت، و کسی نیز پیش از عزت او نبود (که عزت خدا مستند باو باشد) و این است معنای گفتارش: «منزه است پروردگارت پروردگار عزت از آنچه (مشرکان) توصیفش کنند» (سوره صافات آیه 180) و آفریننده پیش از آفریده بود، و اگر نخستین چیزی را که از خلق خویش آفرید چیزی بود که از چیز دیگر گرفته بود هرگز دنباله اش قطع نمیشد و با این وضع پیوسته چیزی با خدا بود و هیچ گاه نمیشد که خدا مقدم بر آن چیز باشد، ولی خدا بود در وقتی که چیزی جز او نبود، و نخست آن چیزی را آفرید که همه چیزها از آن است، و آن آب است که همه چیزها از آن است، و هر چیز را بآب منسوب ساخت ولی آب را بچیزی نسبت نداد که بدان منسوب گردد، و باد را نیز از آب آفرید سپس باد را بر آب مسلط کرد و باد شکم آب را شکافت تا اینکه از آب کفی پدید آمد بدان اندازه ای که میخواست پدید آید، پس از آن کف زمینی سفید و پاک آفرید که در آن شکاف و سوراخ و بلندی و پستی و درختی نبود، پس از آن، آن را بر هم پیچید و بر زیر آب نهاد، سپس خداوند آتش را از آب آفرید پس آتش دل آب را شکافت تا از آب دودی برخاست بدان اندازه که خدا میخواست، و خدا از آن دود آسمانی صاف و پاکیزه خلق فرمود که نه در آن شکافی بود و نه سوراخی و این است گفتار او که فرماید: «... آسمان که خدایش ساخت، و سقف آن را بالا برده و پرداخت، و شبش را تاریک و روزش را برون آورد» (سوره نازعات آیه 27- 29). فرمود: در آن وقت نه خورشیدی بود نه ماهی و نه اختران و نه ابری، سپس آن را در هم پیچید و بر زیر زمینش نهاد، آنگاه این دو آفریده خود را مرتب ساخت و آسمانها را پیش از زمین برافراشت، و این است گفتارش عز ذکره که (دنبال آیات فوق) فرماید: «و زمین را پس از آن گسترش داد» یعنی آن را پهن کرد. ... شامی گفت: گواهی دهم که براستی تو از فرزندان پیمبرانی و همانا علم و دانش تو از علم و دانش آنها است.(ترجمه رسولی محلاتی)

الکافی، ج 8، ص 95 / الوافی، ج 26، ص 468

ولی آن تری اصطلاحاً بالفعل نیست.⁽²⁾

1) . ارجاع پژوهشی: أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ أَ فَلا یُؤْمِنُون

2) . انتقال از متن: این یک بحث [مفصلی است] در آیات و روایات که الان نمی خواهم وارد آن بشوم.

پس این آیه هم دلالت بر این دارد که در کتاب خدا راجع به همه چیز بحث شده است. آیات دیگری هم هست که به دلیل ضیق وقت مطرح نمی کنم. اگر ان شاءالله خداوند متعال توفیق داد و خواستیم این سوال را بشکافیم بعداً دوباره آیات دیگری را توضیح خوهم داد.

[خلاصه بحث اینکه] خدای متعال [در کتاب خودش] به چند زبان و به چند عبارت تأکید کرده که موضوع کتاب خدا «تبیانُ کُلّ شیء» است که به برخی از این آیات اشاره ای شد.

2/1/3. استشهاد امام رضا(علیه السلام) به آیه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی...» برای بیانِ «جَمِیعَ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاس» در دین؛ یکی از روایاتِ دالّ بر تبیان بودنِ شارع برای کلّ اشیاء

اشاره

در روایات هم باز بر این معنا تکیه شده است. در یکی از روایات، راوی می گوید: در روز عید فطر وقتی که امام رضا (علیه السلام) در مرو تشریف داشتند، با دوستانمان وارد مسجد مرو شدیم. موضوع گفتگوی ما راجع به این بود که «امام کیست؟» و «منزلت امام چیست؟»؛ آیا به قول بعضی از آقایان، امام یک "مُرشد معنوی" است⁽¹⁾

منبع: سایت اکو ایران (تصویر اقتصاد ایران)/ 5 مهر 1399

https://ecoiran.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%DA%AF%D9%88-87/2182-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85

که فقط کارهای معنوی و آخرتی را انجام می دهد؟ یا

1) . ارجاع پرورشی: بخشی از سخنان استاد علوی بروجردی با شبکه اینترنتی اکو ایران: «... ما چندتا روایت و آیه داریم برای اینکه اگر تورم بالا رفت چجور بخواهیم کنترلش بکنیم؟ چندتا آیه و روایت داریم که رشد اقتصادی با چه فرمولی باید درست بشود؟ چندتا داریم؟ ... این نظریات، تجربی است، مثل علم طب، علم طب اسلامی داریم. خب این جراحی پیشرفته ی مغز، چندتا روایت داریم برای جراحی مغز یا سایر آلام و دردها و مرض های عجیب و غریب که پیدا شده است؟ همه ی این ها با بنفشه و روغن سیاه دانه و این ها ببینید، یک ذره شوخی است! اصلا اسلام نیامده است که علم بیاورد. ما خیال می کنیم پیغمبر اکرم، کارل مارکس هست! جای کارل مارکس نشسته است، جای فریدمن نشسته است. پیغمبر اکرم، جای ابوعلی سینا نشسته است، طبیب است، نه! نیامده که طب بیاورد، نیامده که اقتصاد بیاورد. پیغمبر یک مُرشد معنوی هست. «بعثت لاتمم مکارم الاخلاق». آمده ارزش های معنوی جامعه را بالا ببرد. نه اینکه بیاید اقتصاد درست بکند، نه اینکه بیاید علوم درست بکند. علم شیمی، یک وقتی می گفتند شیمی اسلامی درست بکنیم! فیزیک اسلامی درست بکنیم! این فرمول هایی است که هست. شما به عنوان مسلمان وارد می شوید، توانستید فرمولی دقیق تر از این یا بهتر از این درست بکنی، وقتی مطرح کردی تمام دنیا از تو می گیرند. ... اقتصاد اسلامی هم یک شوخی است. خودمان را گول نزنیم.اقتصاد امروز در دنیا هزاران مسئله دارد، این مسائل باید با مطالعه، تجربه، تحقیق کردن در فرهنگ ملل، در جامعه شناسی و در خیلی جهات دیگر این نظریات باید بدست بیاید. بعد اجرایی بشود، گاهی امتحانی اجرایی بشود ببینیم جواب می دهد یا نمی دهد...»

اینکه شأن امام بالاتر از اینهاست؟ در جمعیت اختلاف بود. راوی می گوید: همین طور که داشتیم بحث می کردیم، خدمت امام رضا(علیه السلام) رسیدیم. از محضر امام رضا(علیه السلام) همین سوال را پرسیدیم که: «آقا! مقام امام چیست؟» حضرت فرمودند که: «در مسئله امامت، کلاه سر مردم رفته است! آنهایی که فکر می کنند پیامبر(صلی الله علیه و آله) از این دنیا رفت و همه احتیاجات مردم را پاسخ نداد، اینها سرشان کلاه رفته است! [چرا که] پیامبر(صلی الله علیه و آله) در حالی از دنیا رفت که طبق آیه غدیر «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ»؛⁽¹⁾

سوره مبارکه مائده، آیه 3

دین را برای شما کامل کرد. حضرت به این آیه در تکمیل دین استشهاد کردند؛ یعنی: "جمیع مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاس" را در دین بیان کرده ایم.⁽²⁾

عبد العزیز بن مسلم گوید در ایام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) ما در مرو بودیم در آغاز ورود خود روز جمعه در مسجد جامع گرد آمدیم و موضوع امر امامت را در میان گذاشته و در اطراف آن بگفتگو پرداختیم و حاضران انجمن اختلافات بسیاری را که در آن بود یاد آور شدند من شرفیاب حضور سید خود امام رضا شدم و بررسی های مردم را راجع بامامت بعرض او رسانیدم آن حضرت لبخندی زد و فرمود ای عبد العزیز بن مسلم این مردم نادانند و از دین خود فریب خورده اند، براستی خدای عز و جل جان پیغمبر خود را نگرفت تا دین او را کامل کرد و قرآنی باو فرستاد که شرح هر چیزی در آنست حلال و حرام و حدود و احکام و آنچه مردم بدان نیاز دارند همه را در آن بیان کرد و فرمود ما در این کتاب چیزی فروگذار نکردیم و در سفر حجة الوداع که آخر عمر پیغمبر (صلی الله علیه و آله) بود نازل فرمود که (در سوره مائده آیه 3) امروز دین را برای شما کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را برای شما پسندیدم تا دین شما باشد و امر امامت از کمال دین است و تمامیت نعمت و آن حضرت از دنیا نرفت تا برای مردم معالم دین آنان را بیان کرد و راه آنها را روشن کرد و آنها را بر جاده حق واداشت و علی علیه السلام را برای آنها پیشوا ساخت و چیزی که امت بدان حاجتمند باشند وانگذاشت که بیان نکرده باشد، هر کس گمان برد که خدا دینش را کامل نکرده کتاب خداوند عزیز را رد کرده و هر کس کتاب خدا را رد کند کافر است آیا شما قدر امامت و موقعیت آن را در میان ملت میدانید؟ تا اختیار و انتخاب آنان در آن روا باشد براستی امامت اندازه ای فراتر و مقامی بزرگوارتر و موقعیتی بالاتر و آستانی والاتر باطنی عمیق تر از آن دارد که خرد مردم بدان رسد و رأی و نظرشان بدان اندازه دهد تا بتوانند برای خود امامی انتخاب کنند امامت مقامی است که حضرت ابراهیم خلیل بعد از آنکه نبوت و مقام خلت را دارا شد از طرف خدا بدان مخصوص گردید و این سومین درجه و فضیلتی بود که بدان مشرف گردید و خدای تعالی ذکره بدان اشاره فرموده است (در سوره بقره آیه 124) بدرستی که من تو را برای مردم امام نمودم...

الکافی، ج 1، ص 198 / معانی الأخبار، ص 96

سند معانی: حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الطَّالَقَانِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْهَارُونِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَامِدٍ عِمْرَانُ بْنُ مُوسَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْقَاسِمِ الرَّقَّامِ قَالَ حَدَّثَنِی الْقَاسِمُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَخِیهِ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ مُسْلِم

کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 675

سند کمال الدین: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْقَاسِمُ بْنُ الْعَلَاءِ قَالَ حَدَّثَنِی الْقَاسِمُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَخِیهِ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الطَّالَقَانِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْمَرْوَزِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَامِدٍ عِمْرَانُ بْنُ مُوسَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْقَاسِمِ الرَّقَّامِ قَالَ حَدَّثَنِی الْقَاسِمُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَخِیهِ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ مُسْلِمٍ

عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج 1، ص 216

سند عیون: حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الطَّالَقَانِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْهَارُونِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو حَامِدٍ عِمْرَانُ بْنُ مُوسَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْقَاسِمِ الرَّقَّامِ قَالَ حَدَّثَنِی الْقَاسِمُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَخِیهِ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ مُسْلِم

الأمالی( للصدوق)، ص 674

سند امالی صدوق: حَدَّثَنَا الشَّیْخُ الْجَلِیلُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی بْنِ بَابَوَیْهِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْقَاسِمُ بْنُ الْعَلَاءِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ مُسْلِم

الغیبة( للنعمانی)، ص 216

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ الْعَلَاءِ الْهَمْدَانِیُّ رَفَعَهُ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ مُسْلِم

الإحتجاج علی أهل اللجاج (للطبرسی)، ج 2، ص 433

بحار الأنوار، ج 25، ص 121 / الوافی، ج 3، ص 480

علی بن إبراهیم، قال: حدثنی أبی، عن الحسین بن خالد، عن أبی الحسن الرضا (علیه السلام)، فی قوله تعالی: الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ، قال (علیه السلام): «الله علم [محمدا] القرآن». قلت: خَلَقَ الْإِنْسانَ؟ قال: «ذلک أمیر المؤمنین (علیه السلام)». قلت: عَلَّمَهُ الْبَیانَ؟ قال: «علمه تبیان کل شی ء یحتاج الناس إلیه»

تفسیر القمی، ج 2، ص 343

البرهان فی تفسیر القرآن، ج 5، ص 229 / بحار الأنوار، ج 57، ص 283

سعد بن عبد الله: عن إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الرَّحْمنُ. عَلَّمَ الْقُرْآنَ فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ عَلَّمَ مُحَمَّداً الْقُرْآنَ» قُلْتُ: خَلَقَ الْإِنْسانَ. عَلَّمَهُ الْبَیانَ قَالَ: «ذَاکَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (صلی الله علیه وآله) عَلَّمَهُ بَیَانَ کُلِّ شَیْ ءٍ مِمَّا یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ»

مختصر البصائر، ص 185

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ فَقُلْتُ قَوْلُهُ الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَلَّمَ الْقُرْآنَ قَالَ قُلْتُ خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَیانَ قَالَ ذَاکَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ عَلَّمَهُ بَیَانَ کُلِّ شَیْ ءٍ مِمَّا یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ

بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم، ج 1، ص 506

تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، ص 611

سند: رَوَاهَا أَیْضاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا

بحار الأنوار، ج 40، ص 143

1) . ارجاع پژوهشی: «... الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً ...»

2) . ارجاع پژوهشی: أَبُو مُحَمَّدٍ الْقَاسِمُ بْنُ الْعَلَاءِ رَحِمَهُ اللَّهُ رَفَعَهُ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: کُنَّا مَعَ الرِّضَا (علیه السلام) بِمَرْوَ فَاجْتَمَعْنَا فِی الْجَامِعِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فِی بَدْءِ مَقْدَمِنَا فَأَدَارُوا أَمْرَ الْإِمَامَةِ وَ ذَکَرُوا کَثْرَةَ اخْتِلَافِ النَّاسِ فِیهَا فَدَخَلْتُ عَلَی سَیِّدِی (علیه السلام) فَأَعْلَمْتُهُ خَوْضَ النَّاسِ فِیهِ فَتَبَسَّمَ (علیه السلام) ثُمَّ قَالَ یَا عَبْدَ الْعَزِیزِ جَهِلَ الْقَوْمُ وَ خُدِعُوا عَنْ آرَائِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَقْبِضْ نَبِیَّهُ (صلی الله علیه وآله) حَتَّی أَکْمَلَ لَهُ الدِّینَ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنَ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ ءٍ بَیَّنَ فِیهِ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ وَ الْحُدُودَ وَ الْأَحْکَامَ وَ جَمِیعَ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاسُ کَمَلًا فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ: «ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ ءٍ» وَ أَنْزَلَ فِی حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَ هِیَ آخِرُ عُمُرِهِ (صلی الله علیه وآله): «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً» وَ أَمْرُ الْإِمَامَةِ مِنْ تَمَامِ الدِّینِ وَ لَمْ یَمْضِ (صلی الله علیه وآله) حَتَّی بَیَّنَ لِأُمَّتِهِ مَعَالِمَ دِینِهِمْ وَ أَوْضَحَ لَهُمْ سَبِیلَهُمْ وَ تَرَکَهُمْ عَلَی قَصْدِ سَبِیلِ الْحَقِّ وَ أَقَامَ لَهُمْ عَلِیّاً (علیه السلام) عَلَماً وَ إِمَاماً وَ مَا تَرَکَ لَهُمْ شَیْئاً یَحْتَاجُ إِلَیْهِ الْأُمَّةُ إِلَّا بَیَّنَهُ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یُکْمِلْ دِینَهُ فَقَدْ رَدَّ کِتَابَ اللَّهِ وَ مَنْ رَدَّ کِتَابَ اللَّهِ فَهُوَ کَافِرٌ بِهِ. هَلْ یَعْرِفُونَ قَدْرَ الْإِمَامَةِ وَ مَحَلَّهَا مِنَ الْأُمَّةِ فَیَجُوزَ فِیهَا اخْتِیَارُهُمْ إِنَّ الْإِمَامَةَ أَجَلُّ قَدْراً وَ أَعْظَمُ شَأْناً وَ أَعْلَی مَکَاناً وَ أَمْنَعُ جَانِباً وَ أَبْعَدُ غَوْراً مِنْ أَنْ یَبْلُغَهَا النَّاسُ بِعُقُولِهِمْ أَوْ یَنَالُوهَا بِآرَائِهِمْ أَوْ یُقِیمُوا إِمَاماً بِاخْتِیَارِهِمْ إِنَّ الْإِمَامَةَ خَصَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا إِبْرَاهِیمَ الْخَلِیلَ (علیه السلام) بَعْدَ النُّبُوَّةِ وَ الْخُلَّةِ مَرْتَبَةً ثَالِثَةً وَ فَضِیلَةً شَرَّفَهُ بِهَا وَ أَشَادَ بِهَا ذِکْرَه فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً ...

2/1/3/1. ساده و روشن بودن اطلاق عبارات روایات در تبیان «جمیع ما یحتاج الیه الناس» در دین

محضر یکی از فقها بودم، در همین موضوع داشتیم مباحثه می کردیم. گفتم: «حاج آقا! شما از "جمیع مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاس" که شرح "أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُم" در آیه ولایت است، چه می فهمید؟» ایشان گفتند: «لفظِ "جمیع مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاس"، خیلی عام است.» گفتم: «حاج آقا! یعنی مثلاً این جمیع مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاس، شامل مثلاً بیماری های گوارشی مردم هم می شود؟» ایشان تأملی کردند!⁽¹⁾و در آخر گفتند: «بله؛ لفظ همین است؛ وقتی شارع می گوید جمیع مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاس [را در دین بیان کرده ایم]، این احتیاجات مردم شامل بیماری های گوارشی آنها نیز می شود. پس در دین نحوه علاج بیماری های گوارشی هم بحث شده است.» ایشان همین را که گفتند، دیگر کار تمام شد! یعنی ما توانستیم مسئله را حل وفصل کنیم.

البته [فهم و درک این موضوع] خیلی ساده است. مثلاً [در مورد همین بیماری های گوارشی،] شارع [چندین دستور ساده] می فرماید که در رساله های [مراجع تقلید] هم آمده است؛ مثلاً: مستحب است غذا را خوب بجوید. مستحب است که آدم طولانی بر سر سفره بنشیند. مستحب است انسان، اولِ غذا نمک بخورد. مستحب است لقمه اش را کوچک بردارد.⁽²⁾

مسئله 2637 : چیزهایی که در غذا خوردن مکروه است: اول: در حال سیری غذا خوردن. دوم:پر خوردن ...

مسئله 2638 : مستحبات آب آشامیدن: اول: آب را به طور مکیدن بیاشامد. دوم: در روز ایستاده آب بخورد. ... چهارم: به سه نفس آب بیاشامد. پنجم: از روی میل آب بیاشامد. ...

مسئله 2639 : مکروهات آب آشامیدن: زیاد آشامیدن آب و آشامیدن آن بعد از غذای چرب و در شب به حال ایستاده، مکروه است...

منبع: رساله حضرت امام خمینی(رحمه الله)

پایگاه اطلاع رسانی حوزه

https://hawzah.net/fa/Article/View/4289

پرتال امام خمینی(رحمه الله)

http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_131191

تمام این مستحباتی که گفتم، کمک

1) . انتقال از متن: چون می دانستند اگر به ما یک پاس گلی بدهد چه اتفاقی می افتد!

2) . ارجاع پرورشی: مسئله 2636 :چیزهایی که موقع غذا خوردن مستحب است: ... هشتم: لقمه را کوچک بردارد. نهم: سر سفره زیاد بنشیند و غذا خوردن را طول بدهد. دهم: غذا را خوب بجود. ... سیزدهم: بعداز غذا خلال نماید، ولی با چوب انار و چوب ریحان و نی و برگ درخت خرما خلال نکند. .... پانزدهم: در اول روز و اول شب غذا بخورد و در بین روز و در بین شب غذا نخورد. شانزدهم: بعد از خوردن غذا به پشت بخوابد و پای راست را روی پای چپ بیندازد. هفدهم: در اول غذا و آخر آن نمک بخورد.

می کند که بیماری های گوارشی از بین برود! و پیشگیری جدّی ایجاد می کند. حتی درمان هم ایجاد می کند. مثلاً اگر شما یک مشکلی در معده خودتان پیدا کردید، چاره اش عمل به همین مستحباتی است که در رساله ها ذکر شده است. مثلاً اگر شما غذا را خوب بجوید، دیگر بیماری گوارشی نمی گیرید و دیگر لازم نیست نزد دیگران بروید.

بنابراین، غیر از کتاب و آیات قرآن، روایات هم دلالت بر این دارند که جمیع مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاس، در کتاب خدا وجود دارد و امام(علیه السلام) این ها را بحث کرده است. وقتی ما می گوییم ادبیات وحی را می خواهیم مطالعه کنیم، سر چنین سفره ای قرار است بنشینیم. اگر واقعاً [کلمات وحی را] مطالعه کنیم، هیچ مشکلی پیدا نخواهیم کرد.⁽¹⁾

پس من این سوال اول را جمع کنم؛ عرض من این است که قرآن "تبیان همه اشیاء" است. شما می توانید هر شیئی را که به ذهنتان می آید توصیفش را در دین ببینید. من الان در اینجا تَحَدّی⁽²⁾

فرهنگ ابجدی عربی فارسی، ج 1، ص212

می کنم (البته خیلی وقت است این تحدّی را دارم!) که اگر کسی فکر می کند یک شیء وجود دارد که در دین توصیف و تبیینش وجود ندارد، آن شیء را روی میز ما بگذارد؛ ما یک ماه فرصت داشته باشیم تا در منابع جستجو کنیم، تبیینش را استخراج و تقدیم خواهیم کرد.

بعضی ها می گویند: "فیه تبیان کل شیء" در قرآن هست و امام(علیه السلام) هم "جمیع مایحتاج الیه الناس" را فرموده است؛ اما [تحقق این عبارات] مخصوص دوره ظهور است و باید خودِ شخص امام(علیه السلام) باشد [تا اینها را تحقق ببخشد].

1) . جهت مطالعه بیشترِ آیات و روایات در مورد تبیانِ کل شیء بودن کلمات شارع ؛ به پیوست شماره 1 مراجعه بفرمایید.

2) . ارجاع پرورشی: تَحَدَّی- تَحَدِّیاً [حدی] هُ: با او مسابقه داد و بر او چیره شد؛ «تَحَدَّی خَصْمَهُ»: از دشمن خود خواست تا با وی مسابقه دهد، فلاناً:به فلانی اخطار کرد تا در آن کار جرأت و دلیری نکند زیرا توانائی آن را ندارد.

ولی ما معتقدیم که در همین آیات و روایات می توان ولو یک تبیین اولیه ای [در مورد تمام اشیاء] پیدا کرد. [البته] ممکن است قبول کنیم که اگر امام [حضور داشته]باشد، تبیین تکمیلی تری [از اشیاء در نزد ما، وجود داشته] باشد.

لذا اگر بعد از اتمام عرائض بنده، سوالی [در مورد تبیین تمام اشیاء در آیات و روایات] به ذهنتان رسید، بپرسید. ما یا [تبیین آن را] قبلاً از آیات و روایات استخراج کرده ایم که خدمت شما عرض خواهم کرد، و یا اینکه یک فرصتی از شما می گیرم و بعداً تبیین آن را ان شاءالله خدمت شما عرض می کنم.

پس من سوال اول را یکبار دیگر با مقداری بهبودبخشیدن مطرح می کنم: «دایره تبیین در آیات و روایات تا چه حدی است؟» [پاسخ این است که]: دایره تبیین [در آیات و روایات]، در مورد همه اشیاء است؛ «فیه تِبْیَانُ کُلِّ شَیْءٍ».

2/2. معرفی انبیاء و اهلبیت (علیهم السلام) در آیات و روایات به عنوان دانشمند درجه یک همه اَعصار!

بنابراین اگر شما نزد انبیاء رفتید، انبیاء از همه اشیاء، اِنباء و خبر می دهند و همه اشیاء را تبیین می کنند. ما نباید فکر کنیم که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فقط یک فرد بسیار محترم و یک آدم مُرشد معنوی است. من مکرر در روایات امام صادق(علیه السلام) و در آیات قرآن دیده ام که وقتی راجع به انبیاء صحبت می کنند، آنها را دانشمند درجه یک همه اَعصار معرفی می کنند.⁽¹⁾

مثلاً وقتی قرآن راجع به پدرمان حضرت آدم(علیه السلام) وارد بحث می شود، می فرماید: «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا»؛⁽²⁾

سوره مبارکه بقره، آیات 31 تا 33

[یعنی:] جناب آدم(علیه السلام) اسماء همه اشیاء را می دانست.⁽³⁾

التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسکری علیه السلام، ص 219

تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، ص 47

بحار الأنوار، ج 11، ص 150

⁽⁴⁾

1) . به پیوست شماره 2 (دانشمند بودن انبیاء) مراجعه بفرمایید.

2) . ارجاع پژوهشی: وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقین * قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ * قالَ یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُون

3) . ارجاع پژوهشی: و قوله تعالی: وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ. تأویله: ذکر فی تفسیر العسکری (علیه السلام) أن الحسین (علیه السلام) قال لأصحابه بالطف أ و لا أحدثکم بأول أمرنا و أمرکم معاشر أولیائنا و محبینا و المبغضین لأعدائنا لیسهل علیکم احتمال ما أنتم له معرضون قالوا بلی یا ابن رسول الله قال: إن الله تعالی لما خلق آدم و سواه و علمه أسماء کل شی ء و عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ و جعل محمدا و علیا و فاطمة و الحسن و الحسین أشباحا خمسة فی ظهر آدم و کانت أنوارهم تضی ء فی الآفاق من السماوات و الحجب و الجنان و الکرسی و العرش أمر الملائکة بالسجود لآدم تعظیما له و أنه قد فضله بأن جعله وعاء لتلک الأشباح التی قد عم أنوارها الآفاق فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبی أن یتواضع لجلال عظمة الله و أن یتواضع لأنوارنا أهل البیت و قد تواضعت لها الملائکة کلها فاستکبر و ترفع وَ کانَ بإبائه ذلک و تکبره مِنَ الْکافِرِین.

4) . انتقال از متن: می دانید که ذیل "اسم" هم تبیین اتفاق می افتد. "اسم"، اعتباری نیست؛ بلکه "اسم" در واقع یک نوع گزارش از اشیاء است که [در ادامه مباحث] به آن اشاره خواهم کرد.

[یا در عبارات دیگری] امام صادق(علیه السلام)، [حضرت] آدم را با علم عظیمش معرفی می کند. [البته اهلبیت(علیهم السلام)] در بعضی از روایات [ضمن معرفی علم عظیم حضرت آدم]، می فرمایند: «البته علم ما از علم پدرمان حضرت آدم بیشتر است».⁽¹⁾

بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم، ج 1، ص 294

بحار الأنوار، ج 40، ص 211

منتخب البصائر جَمَاعَةٌ مِنْهُمُ السَّیِّدَانِ الْمُرْتَضَی وَ الْمُجْتَبَی ابْنَا الدَّاعِی الْحَسَنِیِّ وَ الْأُسْتَاذَانِ أَبُو الْقَاسِمِ وَ أَبُو جَعْفَرٍ ابْنَا کُمَیْحٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الصَّدُوقِ مُحَمَّدِ بْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْیَمَانِیِّ عَنْ صَنِیعِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَضَّلَ أُولِی الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ بِالْعِلْمِ عَلَی الْأَنْبِیَاءِ(علیهم السلام) وَ فَضَّلَ مُحَمَّداً (صلی الله علیه وآله) عَلَیْهِمْ وَ وَرَّثَنَا عِلْمَهُمْ وَ فَضَّلَنَا عَلَیْهِمْ فِی فَضْلِهِمْ وَ عَلَّمَ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) مَا لَا یَعْلَمُونَ وَ عَلَّمَنَا عِلْمَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) فَرَوَیْنَاهُ لِشِیعَتِنَا فَمَنْ قَبِلَهُ مِنْهُمْ فَهُوَ أَفْضَلُهُمْ وَ أَیْنَمَا نَکُونُ فَشِیعَتُنَا مَعَنَا. وَ قَالَ (علیه السلام) تَمَصُّونَ الرَّوَاضِعَ وَ تَدَعُونَ النَّهَرَ الْعَظِیمَ فَقِیلَ مَا تَعْنِی بِذَلِکَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) عِلْمَ النَّبِیِّینَ بِأَسْرِهِ وَ عَلَّمَهُ اللَّهُ مَا لَمْ یُعَلِّمْهُمْ فَأَسَرَّ ذَلِکَ کُلَّهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) . قُلْتُ: فَیَکُونُ عَلِیٌّ (علیه السلام) أَعْلَمَ مِنْ بَعْضِ الْأَنْبِیَاءِ؟ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَفْتَحُ مَسَامِعَ مَنْ یَشَاءُ أَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) حَوَی عِلْمَ جَمِیعِ النَّبِیِّینَ وَ عَلَّمَهُ اللَّهُ مَا لَمْ یُعَلِّمْهُمْ وَ إِنَّهُ جَعَلَ ذَلِکَ کُلَّهُ عِنْدَ عَلِیٍّ (علیه السلام) فَتَقُولُ عَلِیٌّ أَعْلَمُ مِنْ بَعْضِ الْأَنْبِیَاءِ؟! ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَی قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ ثُمَّ فَرَّقَ أَصَابِعَهُ وَ وَضَعَهَا عَلَی صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ وَ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ عِلْمُ الْکِتَابِ کُلُّهُ.

مختصر البصائر ص 301 / بحارالانوار ج40 ص211

جهت مطالعه بیشتر در مورد «علم بی نظیر اهلبیت(علیهم السلام) و برتری آن بر علوم انبیاء گذشته» ؛ به پیوست شماره 3 مراجعه بفرمایید.

ولی این را بدانید که علم حضرت آدم، خیلی علم عظیمی بوده است!

1) . ارجاع پژوهشی: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ الْهَجَرِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: إِنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ (علیه السلام) کَانَ هِبَةَ اللَّهِ لِمُحَمَّدٍ (صلی الله علیه وآله) وَرِثَ عِلْمَ الْأَوْصِیَاءِ وَ عِلْمَ مَا کَانَ قَبْلَهُ. أَمَا إِنَّ محمد [مُحَمَّداً] (صلی الله علیه وآله) قَدْ وَرِثَ عِلْمَ مَا کَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَوْصِیَاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ.

حالا چطور می شود وقتی ما راجع به پیامبران می خوانیم و می شنویم و گفتگو می کنیم، این رتبه [انبیاء] در ذهن ما برجسته نیست که این ها دانشمندان درجه یک همه عوالم هستند!

بقیه ائمه هم در صفت علم همین طور هستند؛ مثلاً وجود مبارک امام رضا(علیه السلام) که اصلاً موصوف به «عالم آل محمد(علیهم السلام)»⁽¹⁾

ابا صلت گفت: محمّد بن اسحاق بن موسی بن جعفر برایم نقل کرد که حضرت موسی بن جعفر(علیه السلام) به فرزندان خود می فرمود: این برادر شما علی بن موسی الرضا عالم آل محمّد است در مسائل دینی به او مراجعه کنید و هر چه گفت قبول نمائید من از پدرم جعفر بن محمّد علیه السّلام شنیدم چندین مرتبه فرمود که عالم آل محمّد در صُلب تو است کاش او را درک می کردم او هم نام امیرالمؤمنین علی است.

الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم(نباطی، 877 ق)، ج 2، ص 164

بحار الأنوار ، ج 49، ص 100 / إعلام الوری، ص 328 / کشف الغمة، ج 2، ص 317 / إثبات الهداة، ج 4، ص 303

رَوَی الْحَاکِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی الصَّلْتِ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِیِّ قَالَ: مَا رَأَیْتُ أَعْلَمَ مِنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا (علیه السلام) وَ لَا رَآهُ عَالِمٌ إِلَّا شَهِدَ لَهُ بِمِثْلِ شَهَادَتِی وَ لَقَدْ جَمَعَ الْمَأْمُونُ فِی مَجَالِسَ لَهُ ذَوَاتِ عَدَدٍ عُلَمَاءَ الْأَدْیَانِ وَ فُقَهَاءَ الشَّرِیعَةِ وَ الْمُتَکَلِّمِینَ فَغَلَبَهُمْ عَنْ آخِرِهِمْ حَتَّی مَا بَقِیَ أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَّا أَقَرَّ لَهُ بِالْفَضْلِ وَ أَقَرَّ عَلَی نَفْسِهِ بِالْقُصُورِ .

وَ لَقَدْ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ مُوسَی الرِّضَا (علیه السلام) یَقُولُ: کُنْتُ أَجْلِسُ فِی الرَّوْضَةِ وَ الْعُلَمَاءُ بِالْمَدِینَةِ مُتَوَافِرُونَ فَإِذَا أَعْیَا الْوَاحِدُ مِنْهُمْ عَنْ مَسْأَلَةٍ أَشَارُوا إِلَیَّ بِأَجْمَعِهِمْ وَ بَعَثُوا إِلَیَّ بِالْمَسَائِلِ فَأُجِیبُ عَنْهَا.

اباصلت هروی: از حضرت رضا علیه السّلام داناتر ندیدم هر دانشمندی خدمتش رسید همین سخن مرا گفت مأمون در مجلسی دانشمندان بزرگ ادیان و فقها و متکلمین را جمع کرد. حضرت رضا علیه السّلام بر همه پیروز شد کسی میان آنها باقی نماند که اعتراف بمقام آن جناب نکند و خود را در مقابلش کوچک نشمارد.

از حضرت رضا علیه السّلام شنیدم می فرمود: در حرم پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می نشستم دانشمندان مدینه اجتماع میکردند هر کدام در مسأله ای فرو می ماندند تمام اشاره به من می کردند و پیش من می فرستادند جواب آنها را می دادم.

إعلام الوری، ص 328 / کشف الغمة، ج 2، ص 317

بحار الأنوار، ج 49، ص 100

هستند؛ یعنی ایشان بزرگ ترین دانشمندی است که وجود دارد.⁽²⁾

1) . ارجاع پژوهشی: قَالَ أَبُو الصَّلْتِ وَ لَقَدْ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ (علیه السلام) کَانَ یَقُولُ لِبَنِیهِ هَذَا أَخُوکُمْ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی عَالِمُ آلِ مُحَمَّدٍ فَاسْأَلُوهُ عَنْ أَدْیَانِکُمْ وَ احْفَظُوا مَا یَقُولُ لَکُمْ فَإِنِّی سَمِعْتُ أَبِی جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ (علیه السلام) غَیْرَ مَرَّةٍ یَقُولُ لِی إِنَّ عَالِمَ آلِ مُحَمَّدٍ لَفِی صُلْبِکَ وَ لَیْتَنِی أَدْرَکْتُهُ فَإِنَّهُ سَمِیُّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ عَلِیٍّ.

2) . انتقال از متن: [البته این نکته را هم توجه داشته باشید که:] امام، مُرده و زنده اش تفاوتی نمی کند؛ یعنی الان هم اگر شما با امام ارتباط بگیرید و به زیارتش بروید، امام به طریقی پاسخ سوال شما را خواهد داد که در روایات، طرق پاسخ دهی امام هم شرح داده شده است.

این [پاسخِ] سوال اول بود که تمام شد؛ حالا به سراغ سوال دوم برویم.

3. سوال دوم: شارع چند نوع اِنباء و تبیین در اختیار بشر قرار داده است؟

اشاره

این سوال دوم، سوال بسیار مهم و راهگشایی است؛ که عبارت است از اینکه: اگر ما گفتیم قرآن و روایات، "تبیان کل شیء" هستند؛ حالا قرآن و روایات چند نوع "تبیان" ارائه داده اند؟ دسته بندی تبیین های شارع کدام است؟

برای جاافتادن مطلب، سوال را به شکل دیگری مطرح می کنم: پیامبران چند نوع "اِنباء" را در اختیار ما قرار داده اند؟ می دانیم که ما چهار نوع پیامبر داریم؛⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام): پیامبران و رسولان چهار طبقه اند: 1) پیامبری که تنها برای خودش پیغمبر است و به دیگری سرایت نمی کند، و 2) پیامبری که در خواب می بیند و صدا [ی هاتف] را می شنود ولی خود او را در بیداری نمی بیند و بر هیچ کس مبعوث نیست و خود او امام و پیشوایی دارد- چنان که ابراهیم بر لوط علیهما السلام امام بود- و 3) پیامبری که در خواب می بیند و صدا را می شنود و فرشته را می بیند و به سوی گروهی کم یا زیاد مبعوث است، مانند یونس که خدا درباره او فرموده: «ما او را به سوی صدهزار نفر یا بیشتر فرستادیم». مراد از آن «بیشتر» سی هزار است [یعنی یکصد و سی هزار نفر] و یونس نیز خود امام و پیشوایی داشت، و 4) [سرانجام] پیامبری که در عالم خواب می بیند و صدا را می شنود و در بیداری مشاهده می کند و امام هم می باشد، مانند پیامبران اولوالعزم. ابراهیم علیه السلام [در ابتدا] فقط پیامبر بود و امام نبود تا آنکه خدا فرمود: «من تو را امام مردم قرار دادم ...».

الکافی، ج 1، ص 175 / بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم، ج 1، ص 373

سند بصائر: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ الْوَاسِطِیِّ عَنْهُمَا علیهما السلام

الإختصاص(مفید)، ص 22

سند اختصاص: أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ حَمْزَةَ الْحُسَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْهُمْ علیهما السلام

الوافی، ج 2، ص 68 / بحار الأنوار، ج 11، ص 55

[ولی] همه آنها "نبیّ" هستند؛⁽²⁾

الکافی، ج 1، ص 176 /الإختصاص(مفید)، ص 328

سند اختصاص: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ زُرَارَة الوافی، ج 2، ص 73

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی الْعَطَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَرُّوخٍ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) عَنِ الرَّسُولِ وَ النَّبِیِّ

وَ الْمُحَدَّثِ؟ قَالَ: الرَّسُولُ الَّذِی تَأْتِیهِ الْمَلَائِکَةُ وَ یُعَایِنُهُمْ وَ تَبْلُغُهُ [الرِّسَالَةُ] عَنِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی. وَ النَّبِیُّ الَّذِی یَرَی فِی مَنَامِهِ فَهُوَ کَمَا رَأَی. وَ الْمُحَدَّثُ الَّذِی یَسْمَعُ کَلَامَ الْمَلَائِکَةِ وَ یُنْقَرُ فِی أُذُنِهِ وَ یُنْکَتُ فِی قَلْبِهِ.

بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم، ج 1، ص 368

تأویل الآیات الظاهرة(استرابادی، 940 ق)، ص 342

سند تاویل الآیات: حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَر

بحار الأنوار، ج 26، ص 82

یعنی اولین صفتی که همه پیامبران دارند قدرت "اِنباء" است.⁽³⁾

و خدا همه [معانی] نام ها را به آدم آموخت. سپس آنها را بر فرشتگان عرضه نمود و فرمود: اگر راست می گویید، از اسامی این ها به من خبر دهید. گفتند: منزهی تو! ما را جز آنچه [خود] به ما آموخته ای، هیچ دانشی نیست؛ تویی دانای حکیم. فرمود: ای آدم! ایشان را از اسامی آنان خبر ده. و چون آدم ایشان را از اسماءشان خبر داد، فرمود: آیا به شما نگفتم که من نهفته آسمان ها و زمین را می دانم و آنچه را آشکار می کنید و آنچه را پنهان می داشتید می دانم؟

سوره مبارکه بقره، آیات 31 تا 33

1) . ارجاع پژوهشی: مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): الْأَنْبِیَاءُ وَ الْمُرْسَلُونَ عَلَی أَرْبَعِ طَبَقَاتٍ: 1) فَنَبِیٌّ مُنَبَّأٌ فِی نَفْسِهِ لَا یَعْدُو غَیْرَهَا وَ 2) نَبِیٌّ یَرَی فِی النَّوْمِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ- وَ لَا یُعَایِنُهُ فِی الْیَقَظَةِ وَ لَمْ یُبْعَثْ إِلَی أَحَدٍ وَ عَلَیْهِ إِمَامٌ مِثْلُ مَا کَانَ إِبْرَاهِیمُ عَلَی لُوطٍ (علیه السلام) وَ 3) نَبِیٌّ یَرَی فِی مَنَامِهِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ یُعَایِنُ الْمَلَکَ وَ قَدْ أُرْسِلَ إِلَی طَائِفَةٍ قَلُّوا أَوْ کَثُرُوا کَیُونُسَ قَالَ اللَّهُ لِیُونُسَ«وَ أَرْسَلْناهُ إِلی مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ» قَالَ یَزِیدُونَ ثَلَاثِینَ أَلْفاً وَ عَلَیْهِ إِمَامٌ وَ 4) الَّذِی یَرَی فِی نَوْمِهِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ یُعَایِنُ فِی الْیَقَظَةِ وَ هُوَ إِمَامٌ مِثْلُ أُولِی الْعَزْمِ وَ قَدْ کَانَ إِبْرَاهِیمُ (علیه السلام) نَبِیّاً وَ لَیْسَ بِإِمَامٍ حَتَّی قَالَ اللَّهُ «إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً » قالَ: «وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی؟» فَقَالَ اللَّهُ: «لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ» مَنْ عَبَدَ صَنَماً أَوْ وَثَناً لَا یَکُونُ إِمَاماً.

2) . ارجاع پژوهشی: عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًّا» مَا الرَّسُولُ وَ مَا النَّبِیُّ ؟ قَالَ: النَّبِیُّ الَّذِی یَرَی فِی مَنَامِهِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یُعَایِنُ الْمَلَکَ . وَ الرَّسُولُ الَّذِی یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ یَرَی فِی الْمَنَامِ وَ یُعَایِنُ الْمَلَکَ. قُلْتُ: الْإِمَامُ مَا مَنْزِلَتُهُ؟ قَالَ: یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یَرَی وَ لَا یُعَایِنُ الْمَلَکَ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّث».

3) . ارجاع پژوهشی: وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقین * قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ * قالَ یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُون

این سوال را یک مقدار امروزی تر مطرح کنیم: گزارش های پیامبران در مورد اشیاء چند دسته است؟ این سوال بسیار مهمی است که باید بر روی آن توجه کنیم.

در بحث های کلامی، تا همان سوال اول (یعنی: «تِبْیَانُ کُلِّ شَیْءٍ» «لا رَطبٍ وَ لا یابِسٍ إِلّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ») را بحث می کنند. اما آقایان متکلمین بحث را به این سوال دوم که ما در اینجا مطرح می کنیم، تعمیم نداده اند. در حالی که به نظر ما این سوال خیلی سوال مهمی است؛ اگر ما قائل شدیم که منبع اصلیِ تبیین، حدیث و آیات قرآن است، این سوال منطقی است که بپرسیم: «مدل تبیین آیه و حدیث چگونه است؟» و «دسته بندی اصلیِ تبیین در آیه و روایت چگونه است؟»

بنده [پاسخ به] این [سوال دوم] را هم با بعضی از آیات و روایات توضیح خواهم داد.

3/1. تبیین و إنباء اسمی، تبیین و إنباء فعلی، تبیین و إنباء حرفی؛ انواع سه گانه إنباء و تبیین های اصلیِ شارع در مورد اشیاء

اشاره

[انبیاء] در مجموع، سه نوع تبیین، یا به عبارت سوال دوم: سه نوع اِنباء و خبردادن، یا به عبارت سوم: سه نوع گزارش در مورد اشیاء را در اختیار ما قرار داده اند:

اولین نوع تبیینی که دین [در مورد اشیاء] به ما [ارائه] می دهد، "تبیین یا اِنبا ء اسمی [در مورد اشیاء]" است. دومین نوع تبیین، "تبیین فعلی در مورد اشیاء" است. سومین نوع تبیین هم "تبیین یا اِنبا ء حرفی در مورد اشیاء" است. [این سه نوع تبیین،] دسته بندی اصلیِ اِنباء و تبیین در [نگاه] شارع مقدس است.

3/1/1. نوع اول از إنباء و تبیین های اصلی شارع: إنباء اسمی «ما أنبأ عن المسمّی»

3/1/1/1. اعتراض انبیاء به تغییر و تحریف در اسماء توسط جبهه باطل؛ شاهدی بر اهمیت تبیین و إنباء اسمی

اشاره

شما وقتی قرآن می خوانید می بینید که یکی از اعتراضات پیامبران

این بوده که چرا جبهه باطل، اَسماء را تغییر می داده است؛ مثل آیه «إِنْ هِیَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّیْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُکُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ»⁽¹⁾

سوره مبارکه نجم، آیه 23

قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَ تُجادِلُونَنی فی أَسْماءٍ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرین

سوره مبارکه الأعراف، آیه 71

ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِیَّاهُ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُون

سوره مبارکه یوسف، آیه 40

می فرماید: «این اسم ها را شما و پدرانتان بر روی اشیاء گذاشته اید و هیچ دلیلی بر

1) . ارجاع پژوهشی: إِنْ هِیَ إِلاَّ أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ ما تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدی

درستیِ این اسم ها نازل نشده است.» [در این آیه] دعوا بر سر [تغییر] اسم است؛ در روایت، مصادیق این [تغییر اسماء] توضیح داده شده است.

3/1/1/1/1. تغییر و تحریف اسمِ «بیت المقدس» (از خانه حضرت زهرا و امیرالمومنین(علیهمالسلام) به مسجدالاقصی)؛ یک نمونه از تغییر اسماء توسط جبهه باطل

مثلاً یکی از مصادیقش این است که جبهه باطل "اسم بیت المقدس" را تغییر داده بود. الان وقتی شما کلمه بیت المقدس را می شنوید، یاد "مسجدالاقصی"⁽¹⁾

منزّه است آن [خدایی] که بنده اش را شبانگاهی از مسجد الحرام به سوی مسجد الأقصی -که پیرامون آن را برکت داده ایم- سیر داد، تا از نشانه های خود به او بنمایانیم، که او همان شنوای بیناست.

سوره مبارکه اسراء، آیه اول

می افتید؛ اما امام(علیه السلام) می فرماید: این نام گذاری را خدا برای مسجدالاقصی انجام نداده؛ [بلکه] دستگاه باطل انجام داده است! بیت المقدس، "خانه حضرت زهرا و امیرالمومنین(علیهماالسلام)" است! که بعدها جبهه باطل آمد آن اسم را تغییر داد تا مردم نفهمند خانه مقدس (که عالم قُدس در آن جریان دارد) کجاست!⁽²⁾

إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطان...

یعقوب بن جعفر گوید: خدمت موسی بن جعفر (علیه السلام) بودم که مرد و زن راهبی از اهل نجران یمن، خدمتش آمدند. فضل بن سوار برای آنها اجازه رسیدن خدمت امام را گرفت، امام فرمود: فردا آنها را نزد چاه ام الخیر بیاور، فضل گوید: فردا ما آنجا حاضر شدیم، دیدیم آن قوم هم آمده اند امام دستور داد حصیرهای لیف خرمائی انداختند، و خود نشست و مردم هم نشستند. ابتدا زن راهب مسائل بسیاری پرسید که امام علیه السلام همگی را پاسخ فرمود، سپس آن حضرت چیزهائی از او پرسید که پاسخ هیچ یک از آنها را نتوانست بگوید. آن زن اسلام آورد، آنگاه مرد راهب پیش آمد و سؤال می کرد و امام همه را جواب می فرمود. مرد راهب گفت: من در دین خود نیرومند و توانایم و هیچ یک از نصاری در روی زمین به درجه دانش من نرسد و شنیدم که مردی در هند است که هر گاه بخواهد در یک شبانه روز بحج بیت المقدس می آید و بمنزلش در هند برمی گردد، من پرسیدم در کدام سرزمین است! به من گفتند: در سبذان است. من احوال او را از کسی که بمن خبر داده بود پرسیدم. گفت: او اسمی را که آصف همدم سلیمان میدانست و بدان وسیله تخت (بلقیس) را از شهر سبا آورد، میداند، و خدا وصف او را در کتاب شما (قرآن) و در کتابهائی که برای ما دینداران دیگر نازل کرده بیان کرده است.

موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: خدا را چند نام است که (دعا کردن بوسیله آنها) برنمیگردد (و حتما مستجاب می شود؟) گفت: آن نامها بسیار است و اما آنچه حتمی است و دعاکننده را رد نمی کند هفت نام است. امام (علیه السلام) فرمود: آنچه را از آنها یادت هست به من بگو، راهب گفت: نه، بحق خدائی که تورات را بر موسی نازل کرد و عیسی را مایه پند گرفتن جهانیان (نسبت بکمال قدرت خود) و آزمایش سپاسگزاری خردمندان قرار داد و محمد را برکت و رحمت ساخت و علی علیه السلام را مایه پند و بصیرت نمود و اوصیاء را از نسل او و نسل محمد مقرر داشت که من نمی دانم و اگر می دانستم به سخن شما محتاج نبودم و نزد شما نمی آمدم و از شما نمی پرسیدم. امام کاظم علیه السلام فرمود: به داستان مرد هندی باز گرد، راهب گفت: من این نام ها را شنیده ام ولی حقیقت و تفسیرش را نمی دانم و نیز نمی دانم آنها کدام است و چگونه می باشد و دعاکردن با آنها چگونه است پس به راه افتادم تا به سبذان هند رسیدم و نشانی آن مرد را پرسیدم. به من گفتند: او در کوهی صومعه ای ساخته و در سال جز دو بار بیرون نیاید و دیده نشود و هندیان عقیده دارند که خدا برای او در صومعه اش چشمه ای شکافته و ایجاد کرده و بدون شخم و بذر افشانی برای او کاشته شود و محصول دهد.

من در خانه او رفتم و سه روز آنجا بودم، نه در را کوبیدم و نه دستی بآن زدم، روز چهارم خدا در را گشود، زیرا گاوی که هیزم بار داشت و پستانش از بسیاری شیر کشیده میشد و نزدیک بود جاری شود، بیامد و در را فشار داد، در باز شد و من پشت سرش وارد شدم، آن مرد را دیدم ایستاده به آسمان می نگرد و می گرید به زمین می نگرد و میگرید، به کوه ها می نگرد و می گرید. گفتم: سبحان اللَّه!! چه اندازه نظیر تو در این روزگار کمیاب است؟! او گفت: به خدا که من جز یکی از حسنات و نیکیهای مردی که او را پشت سرت گذاشتی (موسی بن جعفر علیه السلام) نیستم. گفتم: به من خبر داده اند که تو یکی از اسماء خدا را می دانی که بوسیله آن در یک شبانه روز به بیت المقدس می روی و به منزلت برمی گردی، گفت: بیت المقدس را می شناسی؟.گفتم: من غیر از بیت المقدسی که در شام است نمی شناسم گفت: مقصودم آن بیت المقدس نیست بلکه آن خانه مقدسی است که خانه آل محمد است. گفتم: من تا امروز هر چه شنیده ام همان بیت المقدس بوده، گفت: آن جای محرابهای پیغمبران است و آن را حظیرة المحاریب «جایگاه محرابها» می گفتند تا آنکه زمان فاصله میان محمد و عیسی صلی اللَّه- علیهما رسید و بلا به مشرکین نزدیک شد و کیفر و سختی به خانه های شیاطین درآمد و آنها آن نام ها را تغییر و تبدیل دادند و جابجا کردند و همین است معنی قول خدای تبارک و تعالی- که بطن آیه در باره آل محمد و ظاهرش یک مثلی است: «آنها جز نامهائی نیست که شما و پدرانتان نام گذاری کرده اید و خدا برای آن هیچ دلیل و آیه ای نازل نکرده است» ...

الکافی، ج 1، ص 482

بحار الأنوار، ج 48، ص 92 / الوافی، ج 3، ص 804

تفسیر العیاشی عَنْ سَلَّامٍ الْحَنَّاطِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَسَاجِدِ الَّتِی لَهَا الْفَضْلُ فَقَالَ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ وَ مَسْجِدُ الرَّسُولِ قُلْتُ وَ الْمَسْجِدُ الْأَقْصَی جُعِلْتُ فِدَاکَ فَقَالَ ذَاکَ فِی السَّمَاءِ إِلَیْهِ أُسْرِیَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) فَقُلْتُ إِنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ إِنَّهُ بَیْتُ الْمَقْدِسِ فَقَالَ مَسْجِدُ الْکُوفَةِ أَفْضَلُ مِنْهُ.

از امام صادق (علیه السلام) در مورد مساجد با فضیلت سوال شد. پس فرمود: مسجد الحرام، مسجد رسول خدا(صلی الله علیه و آله). گفتم: مسجد الاقصی [چطور؟] فدای شما شوم! پس حضرت فرمود: این مسجد همان مسجدی است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از آنجا به سوی آسمان به معراج رفت. گفتم: مردم می گویند که مسجدالاقصی، بیت المقدس است. حضرت فرمود: مسجد کوفه از آن بافضیلت تر است.

تفسیر العیاشی، ج 2، ص 279

تفسیر الصافی، ج 3، ص 166 / بحار الأنوار، ج 18، ص 385 و ج 97، ص 405

مستدرک الوسائل، ج 3، ص 409

حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْقُرَشِیُّ الرَّزَّازُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ (علیه السلام): اتَّخَذَ اللَّهُ أَرْضَ کَرْبَلَاءَ حَرَماً آمِناً مُبَارَکاً قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ اللَّهُ أَرْضَ الْکَعْبَةِ وَ یَتَّخِذَهَا حَرَماً بِأَرْبَعَةٍ وَ عِشْرِینَ أَلْفَ عَامٍ وَ أَنَّهُ إِذَا زَلْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی الْأَرْضَ وَ سَیَّرَهَا رُفِعَتْ کَمَا هِیَ بِتُرْبَتِهَا نُورَانِیَّةً صَافِیَةً فَجُعِلَتْ فِی أَفْضَلِ رَوْضَةٍ مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّةِ وَ أَفْضَلِ مَسْکَنٍ فِی الْجَنَّةِ لَا یَسْکُنُهَا إِلَّا النَّبِیُّونَ وَ الْمُرْسَلُونَ أَوْ قَالَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ إِنَّهَا لَتَزْهَرُ بَیْنَ رِیَاضِ الْجَنَّةِ کَمَا یَزْهَرُ الْکَوْکَبُ الدُّرِّیُّ بَیْنَ الْکَوَاکِبِ لِأَهْلِ الْأَرْضِ یَغْشَی نُورُهَا أَبْصَارَ أَهْلِ الْجَنَّةِ جَمِیعاً وَ هِیَ تُنَادِی أَنَا أَرْضُ اللَّهِ الْمُقَدَّسَةُ الطَّیِّبَةُ الْمُبَارَکَةُ الَّتِی تَضَمَّنَتْ سَیِّدَ الشُّهَدَاءِ وَ سَیِّدَ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ.

حَدَّثَنِی أَبِی وَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ جَمَاعَةُ مَشَایِخِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبَّادٍ أَبِی سَعِیدٍ الْعُصْفُرِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ.

وَ رَوَی قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام): الْغَاضِرِیَّةُ هِیَ الْبُقْعَةُ الَّتِی کَلَّمَ اللَّهُ فِیهَا مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ (علیه السلام) وَ نَاجَی نُوحاً فِیهَا وَ هِیَ أَکْرَمُ أَرْضِ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ مَا اسْتَوْدَعَ اللَّهُ فِیهَا أَوْلِیَاءَهُ وَ أَنْبِیَاءَهُ- فَزُورُوا قُبُورَنَا بِالْغَاضِرِیَّةِ. وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) الْغَاضِرِیَّةُ تُرْبَةٌ مِنْ بَیْتِ الْمَقْدِسِ.

حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام فرمودند: خداوند متعال بیست و چهار هزار سال قبل از اینکه زمین کعبه را خلق کند و آن را حرم قرار دهد زمین کربلاء را آفرید و آن را حرم امن و مبارک گرداند، و هر گاه حق تعالی بخواهد کره زمین را لرزانده و حرکتش دهد (شاید کنایه از قیامت باشد) زمین کربلاء را همراه تربتش در حالی که نورانی و شفّاف هست بالا برده و آن را در برترین باغ های بهشت قرار داده و بهترین مسکن در آنجا می گردانش و ساکن نمی شود در آن مگر انبیاء و مرسلین (یا بجای این فقره فرمودند: و ساکن نمی شود در آن مگر رسولان اولو العزم) این زمین بین باغ های بهشت می درخشد همان طوری که ستاره درخشنده بین ستارگان نورفشانی می نماید، نور این زمین چشم های اهل بهشت را تار می کند و با صدائی بلند می گوید: من زمین مقدّس و طیّب و پاکیزه و مبارکی هستم که سید الشهداء و سرور جوانان اهل بهشت را در خود دارم.

پدرم رحمة اللَّه علیه و علی بن الحسین و جماعتی از مشایخ و اساتیدم از علی بن ابراهیم، از پدرش، از محمّد بن علی از عبّاد ابی سعید عصفری، از شخصی از ابی الجارود نقل کرده که وی گفت: علی بن الحسین علیهما السّلام فرمودند: ... و حدیثی مثل حدیث مذکور را ذکر نمودند.

در روایتی آمده است که امام باقر (علیه السّلام) فرمودند: غاضریه (کربلا) مکانی است که خداوند متعال در آنجا با موسی بن عمران علیه السّلام تکلّم نمود و با حضرت نوح مناجات کرد، این زمین کریم ترین و شریف ترین بقاع روی زمین بوده و اگر این معنا نبود هرگز خداوند متعال اولیاء و انبیائش را در آن به ودیعه نمی گذارد، پس بر شما است که قبور ما را در غاضریه زیارت کنید.

حضرت ابو عبد اللَّه علیه السّلام فرمودند: غاضریّه(کربلا) تربتی است از بیت المقدس.

کامل الزیارات، ص 268

بحار الأنوار، ج 98، ص 108 / مستدرک الوسائل، ج 10، ص 324

1) . ارجاع پژوهشی: سُبْحانَ الَّذی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذی بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ

2) . ارجاع پژوهشی: عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ وَ أَحْمَدُ بْنُ مِهْرَانَ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی إِبْرَاهِیمَ (علیه السلام) وَ أَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ الْیَمَنِ مِنَ الرُّهْبَانِ وَ مَعَهُ رَاهِبَةٌ فَاسْتَأْذَنَ لَهُمَا الْفَضْلُ بْنُ سَوَّارٍ فَقَالَ لَهُ إِذَا کَانَ غَداً فَأْتِ بِهِمَا عِنْدَ بِئْرِ أُمِّ خَیْرٍ قَالَ فَوَافَیْنَا مِنَ الْغَدِ فَوَجَدْنَا الْقَوْمَ قَدْ وَافَوْا فَأَمَرَ بِخَصَفَةِ بَوَارِیَّ ثُمَّ جَلَسَ وَ جَلَسُوا فَبَدَأَتِ الرَّاهِبَةُ بِالْمَسَائِلِ فَسَأَلَتْ عَنْ مَسَائِلَ کَثِیرَةٍ کُلَّ ذَلِکَ یُجِیبُهَا وَ سَأَلَهَا أَبُو إِبْرَاهِیمَ (علیه السلام) عَنْ أَشْیَاءَ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهَا فِیهِ شَیْ ءٌ ثُمَّ أَسْلَمَتْ ثُمَّ أَقْبَلَ الرَّاهِبُ یَسْأَلُهُ فَکَانَ یُجِیبُهُ فِی کُلِّ مَا یَسْأَلُهُ فَقَالَ الرَّاهِبُ قَدْ کُنْتُ قَوِیّاً عَلَی دِینِی وَ مَا خَلَّفْتُ أَحَداً مِنَ النَّصَارَی فِی الْأَرْضِ یَبْلُغُ مَبْلَغِی فِی الْعِلْمِ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ بِرَجُلٍ فِی الْهِنْدِ إِذَا شَاءَ حَجَّ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ فِی یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ ثُمَّ یَرْجِعُ إِلَی مَنْزِلِهِ بِأَرْضِ الْهِنْدِ فَسَأَلْتُ عَنْهُ بِأَیِّ أَرْضٍ هُوَ فَقِیلَ لِی إِنَّهُ بِسُبْذَانَ وَ سَأَلْتُ الَّذِی أَخْبَرَنِی فَقَالَ هُوَ عَلِمَ الِاسْمَ الَّذِی ظَفِرَ بِهِ آصَفُ صَاحِبُ سُلَیْمَانَ لَمَّا أَتَی بِعَرْشِ سَبَإٍ وَ هُوَ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ لَکُمْ فِی کِتَابِکُمْ وَ لَنَا مَعْشَرَ الْأَدْیَانِ فِی کُتُبِنَا فَقَالَ لَهُ أَبُو إِبْرَاهِیمَ (علیه السلام) فَکَمْ لِلَّهِ مِنِ اسْمٍ لَا یُرَدُّ فَقَالَ الرَّاهِبُ الْأَسْمَاءُ کَثِیرَةٌ فَأَمَّا الْمَحْتُومُ مِنْهَا الَّذِی لَا یُرَدُّ سَائِلُهُ فَسَبْعَةٌ فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ (علیه السلام) فَأَخْبِرْنِی عَمَّا تَحْفَظُ مِنْهَا قَالَ الرَّاهِبُ لَا وَ اللَّهِ الَّذِی أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَی مُوسَی وَ جَعَلَ عِیسَی عِبْرَةً لِلْعَالَمِینَ وَ فِتْنَةً لِشُکْرِ أُولِی الْأَلْبَابِ وَ جَعَلَ مُحَمَّداً بَرَکَةً وَ رَحْمَةً وَ جَعَلَ عَلِیّاً (علیه السلام) عِبْرَةً وَ بَصِیرَةً وَ جَعَلَ الْأَوْصِیَاءَ مِنْ نَسْلِهِ وَ نَسْلِ مُحَمَّدٍ مَا أَدْرِی وَ لَوْ دَرَیْتُ مَا احْتَجْتُ فِیهِ إِلَی کَلَامِکَ وَ لَا جِئْتُکَ وَ لَا سَأَلْتُکَ فَقَالَ لَهُ أَبُو إِبْرَاهِیمَ (علیه السلام) عُدْ إِلَی حَدِیثِ الْهِنْدِیِّ فَقَالَ لَهُ الرَّاهِبُ سَمِعْتُ بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَ لَا أَدْرِی مَا بِطَانَتُهَا وَ لَا شَرَائِحُهَا وَ لَا أَدْرِی مَا هِیَ وَ لَا کَیْفَ هِیَ وَ لَا بِدُعَائِهَا فَانْطَلَقْتُ حَتَّی قَدِمْتُ سُبْذَانَ الْهِنْدِ فَسَأَلْتُ عَنِ الرَّجُلِ فَقِیلَ لِی إِنَّهُ بَنَی دَیْراً فِی جَبَلٍ فَصَارَ لَا یَخْرُجُ وَ لَا یُرَی إِلَّا فِی کُلِّ سَنَةٍ مَرَّتَیْنِ وَ زَعَمَتِ الْهِنْدُ أَنَّ اللَّهَ فَجَّرَ لَهُ عَیْناً فِی دَیْرِهِ وَ زَعَمَتِ الْهِنْدُ أَنَّهُ یُزْرَعُ لَهُ مِنْ غَیْرِ زَرْعٍ یُلْقِیهِ وَ یُحْرَثُ لَهُ مِنْ غَیْرِ حَرْثٍ یَعْمَلُهُ فَانْتَهَیْتُ إِلَی بَابِهِ فَأَقَمْتُ ثَلَاثاً- لَا أَدُقُّ الْبَابَ وَ لَا أُعَالِجُ الْبَابَ فَلَمَّا کَانَ الْیَوْمُ الرَّابِعُ فَتَحَ اللَّهُ الْبَابَ وَ جَاءَتْ بَقَرَةٌ عَلَیْهَا حَطَبٌ تَجُرُّ ضَرْعَهَا یَکَادُ یَخْرُجُ مَا فِی ضَرْعِهَا مِنَ اللَّبَنِ فَدَفَعَتِ الْبَابَ فَانْفَتَحَ فَتَبِعْتُهَا وَ دَخَلْتُ فَوَجَدْتُ الرَّجُلَ قَائِماً یَنْظُرُ إِلَی السَّمَاءِ فَیَبْکِی وَ یَنْظُرُ إِلَی الْأَرْضِ فَیَبْکِی وَ یَنْظُرُ إِلَی الْجِبَالِ فَیَبْکِی فَقُلْتُ سُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَقَلَّ ضَرْبَکَ فِی دَهْرِنَا هَذَا فَقَالَ لِی وَ اللَّهِ مَا أَنَا إِلَّا حَسَنَةٌ مِنْ حَسَنَاتِ رَجُلٍ خَلَّفْتَهُ وَرَاءَ ظَهْرِک. فَقُلْتُ لَهُ أُخْبِرْتُ أَنَّ عِنْدَکَ اسْماً مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَبْلُغُ بِهِ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ- بَیْتَ الْمَقْدِسِ وَ تَرْجِعُ إِلَی بَیْتِکَ فَقَالَ لِی: وَ هَلْ تَعْرِفُ بَیْتَ الْمَقْدِسِ؟ قُلْتُ: لَا أَعْرِفُ إِلَّا بَیْتَ الْمَقْدِسِ الَّذِی بِالشَّامِ. قَالَ: لَیْسَ بَیْتَ الْمَقْدِسِ وَ لَکِنَّهُ الْبَیْتُ الْمُقَدَّسُ وَ هُوَ بَیْتُ آلِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه وآله) فَقُلْتُ لَهُ أَمَّا مَا سَمِعْتُ بِهِ إِلَی یَوْمِی هَذَا فَهُوَ بَیْتُ الْمَقْدِسِ فَقَالَ لِی تِلْکَ مَحَارِیبُ الْأَنْبِیَاءِ وَ إِنَّمَا کَانَ یُقَالُ لَهَا حَظِیرَةُ الْمَحَارِیبِ حَتَّی جَاءَتِ الْفَتْرَةُ الَّتِی کَانَتْ بَیْنَ مُحَمَّدٍ وَ عِیسَی صلوات الله علیهما وَ قَرُبَ الْبَلَاءُ مِنْ أَهْلِ الشِّرْکِ وَ حَلَّتِ النَّقِمَاتُ فِی دُورِ الشَّیَاطِینِ فَحَوَّلُوا وَ بَدَّلُوا وَ نَقَلُوا تِلْکَ الْأَسْمَاءَ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی الْبَطْنُ لآِلِ مُحَمَّدٍ وَ الظَّهْرُ مَثَلٌ- إِنْ هِیَ

و این [تغییر و تحریفات اسماء] اختصاص به این [مورد] ندارد؛ ما در این کتاب ادبیات عربمان، مواردی را که تحریف شده و اسماء را تغییر داده اند، آورده ایم.⁽¹⁾

3/1/2/1. گستردگیِ مصادیق اسماء و تبیین و إنباء اسمی در علوم انبیاء

می دانید که "اسم"، "اعتباری" نیست، [بلکه] «الأسماء تنزل من السّماء».⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام): هرگاه هفت روز از تولد نوزاد گذشت، به آن اسمی که خداوندبرای او نهاده است نامذاری شود ...

الکافی، ج 6، ص 28 / تهذیب الأحکام، ج 7، ص 443

الوافی، ج 23، ص 1342 / وسائل الشیعة، ج 21، ص 421

[1] بیان مرحوم فیض کاشانی(رحمه الله): "سمّاه اللَّه به" یعنی قدر اللَّه أن یُسمّی به.

الوافی، ج 23، ص 1343

مِنْ کِتَابِ الْآدَابِ لِمَوْلَایَ أَبِی طَابَ ثَرَاهُ عَنِ الْبَاقِرِ (علیه السلام) قَالَ: إِذَا وُلِدَ لِأَحَدِکُمْ وَلَدٌ فَکَانَ یَوْمُ السَّابِعِ فَلْیَعُقَّ عَنْهُ کَبْشاً وَ لْیُطْعِمِ الْقَابِلَةَ مِنَ الْعَقِیقَةِ الرِّجْلَ بِالْوَرِکِ وَ لْیُحَنِّکْهُ بِمَاءِ الْفُرَاتِ وَ لْیُؤَذِّنْ فِی أُذُنِهِ الْیُمْنَی وَ لْیُقِمْ فِی الْیُسْرَی وَ یُسَمِّیهِ یَوْمَ السَّابِعِ وَ یُحْلَقُ رَأْسُهُ وَ یُوزَنُ شَعْرُهُ فَیُتَصَدَّقُ بِوَزْنِهِ فِضَّةً أَوْ ذَهَباً فَإِنَّ اللَّهَ یُنْزِلُ اسْمَهُ مِنَ السَّمَاءِ فَإِذَا ذَبَحْتَ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ إِیمَاناً بِاللَّهِ وَ ثَنَاءً عَلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) وَ شُکْراً لِرِزْقِ اللَّهِ وَ عِصْمَةً بِأَمْرِ اللَّهِ وَ مَعْرِفَةً بِفَضْلِهِ عَلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فَإِنْ کَانَ ذَکَراً فَقُلِ اللَّهُمَّ أَنْتَ وَهَبْتَ لَنَا ذَکَراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِمَا وَهَبْتَ وَ مِنْکَ مَا أَعْطَیْتَ وَ لَکَ مَا صَنَعْنَا فَتَقَبَّلْهُ مِنَّا عَلَی سُنَّتِکَ وَ سُنَّةِ رَسُولِکَ (صلی الله علیه وآله) وَ اخْسَأْ عَنَّا الشَّیْطَانَ الرَّجِیمَ لَکَ سُفِکَتِ الدِّمَاءُ لَا شَرِیکَ لَکَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِین.

امام باقر (علیه السلام): هر گاه فرزندی برای شما متولد شود در روز هفتم قوچی عقیقه کنید، و پای آن را به قابله دهید، و کامش را با آب فرات بردارید، و در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گویید، و برای او اسم نهید و سرش را بتراشید و هم وزن مویش نقره یا طلا صدقه دهید که خدا نامش را از آسمان نازل کند، و در موقع ذبح بگوئید: «بنام خدا و بیاری خدا، و سپاس خدا را، و خدا بزرگ است، بخاطر ایمان بخدا، و ثنا و مدح رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و شکر روزی خدا، و نگهبانی فرمان خدا، و شناسائی فضل خدا بر ما اهل بیت». و اگر مولود پسر است بگویید: «خداوندا تو به من پسر دادی و بهتر به آن آگاهی، و آنچه دارم از تست و آنچه می کنم برای تست و از من قبول کن، بر سنت تو و سنت رسول تو، و شیطان رجیم را از ما بران و این عقیقه را برای تو کشتم، برای تو شریکی نیست وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ».

مکارم الأخلاق، ص 228

بحار الأنوار ، ج 101، ص 122

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو سَعِیدٍ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السُّکَّرِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ زَکَرِیَّا بْنِ دِینَارٍ الْغَلَابِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ حَکِیمٍ قَالَ حَدَّثَنَا الرَّبِیعُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ (علیه السلام) عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ الْغَلَابِیُّ وَ حَدَّثَنِی شُعَیْبُ بْنُ وَاقِدٍ قَالَ حَدَّثَنِی إِسْحَاقُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عِیسَی عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ (علیه السلام) عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ الْغَلَابِیُّ وَ حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ بَکَّارٍ قَالَ حَدَّثَنَا حَرْبُ بْنُ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ (علیه السلام) قَالَ: لَمَّا وَلَدَتْ فَاطِمَةُ سلام الله علیها الْحَسَنَ (علیه السلام) قَالَتْ لِعَلِیٍّ سَمِّهِ فَقَالَ مَا کُنْتُ لِأَسْبِقَ بِاسْمِهِ رَسُولَ اللَّهِ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) فَأُخْرِجَ إِلَیْهِ فِی خِرْقَةٍ صَفْرَاءَ فَقَالَ أَ لَمْ أَنْهَکُمْ أَنْ تَلُفُّوهُ فِی خِرْقَةٍ صَفْرَاءَ ثُمَّ رَمَی بِهَا وَ أَخَذَ خِرْقَةً بَیْضَاءَ فَلَفَّهُ فِیهَا ثُمَّ قَالَ لِعَلِیٍّ (علیه السلام) هَلْ سَمَّیْتَهُ فَقَالَ مَا کُنْتُ لِأَسْبِقَکَ بِاسْمِهِ فَقَالَ (صلی الله علیه وآله) وَ مَا کُنْتُ لِأَسْبِقَ بِاسْمِهِ رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ فَأَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَی جَبْرَئِیلَ أَنَّهُ وُلِدَ لِمُحَمَّدٍ ابْنٌ فَاهْبِطْ فَأَقْرِئْهُ السَّلَامَ وَ هَنِّهِ وَ قُلْ لَهُ إِنَّ عَلِیّاً مِنْکَ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی فَسَمِّهِ بِاسْمِ ابْنِ هَارُونَ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ فَهَنَّأَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ یَأْمُرُکَ أَنْ تُسَمِّیَهُ بِاسْمِ ابْنِ هَارُونَ قَالَ وَ مَا کَانَ اسْمُهُ قَالَ شَبَّرَ قَالَ لِسَانِی عَرَبِیٌّ قَالَ سَمِّهِ الْحَسَنَ فَسَمَّاهُ الْحَسَنَ فَلَمَّا وُلِدَ الْحُسَیْنُ (علیه السلام) أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی جَبْرَئِیلَ (علیه السلام) أَنَّهُ قَدْ وُلِدَ لِمُحَمَّدٍ ابْنٌ فَاهْبِطْ إِلَیْهِ فَهَنِّهِ وَ قُلْ لَهُ إِنَّ عَلِیّاً مِنْکَ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی فَسَمِّهِ بِاسْمِ ابْنِ هَارُونَ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ (علیه السلام) فَهَنَّأَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَأْمُرُکَ أَنْ تُسَمِّیَهُ بِاسْمِ ابْنِ هَارُونَ فَقَالَ وَ مَا کَانَ اسْمُهُ قَالَ شَبِیراً قَالَ لِسَانِی عَرَبِیٌّ قَالَ سَمِّهِ الْحُسَیْن.

زید بن علی از پدر بزرگوارشان علیهما السّلام نقل کرده اند که فرمودند: هنگامی که حضرت فاطمه سلام اللَّه علیها وضع حمل نموده و بدین ترتیب امام حسن علیه السّلام متولّد شدند علیا مکرّمه به علی علیه السّلام عرض نمود: اسم برای این مولود بگذارید. حضرت فرمودند: من در اسم گذاردن بر این مولود از رسول خدا پیشی نمی گیرم، رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله وارد شدند، مولود را در پارچه ای زرد پیچیده محضر مبارکش آوردند، حضرت فرمودند: مگر من نهی ننموده و سفارش نکردم در پارچه زرد مولود را نپیچید؟ سپس پارچه را از او باز کرده و او را در پارچه ای سفید پیچیدند، سپس به علی علیه السّلام فرمودند: آیا نام برایش گذارده اید؟ علی علیه السّلام عرضه داشتند: من در گذاردن نام بر شما سبقت نخواهم گرفت. پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمودند: من نیز در نام گذاردن این طفل بر پروردگار عزّ و جلّ پیشی نخواهم گرفت. پس حقّ تعالی به جبرئیل فرمود: فرزندی به محمّد صلّی اللَّه علیه و آله داده شده، محضرش مشرّف شو و سلام و تهنیت مرا به او برسان و عرض کن: علی علیه السّلام نسبت به تو به منزله هارون نسبت به موسی است پس این مولود را به نام فرزند هارون اسم بگذار، جبرئیل به زمین آمد، تهنیت خدای تعالی را به پیامبر گفت سپس عرضه داشت: حقّ جلّ جلاله تو را امر می کند که این مولود را به اسم فرزند هارون نام گذاری. پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: نام فرزند هارون چیست؟

جبرئیل عرضه داشت: شبر. حضرت فرمودند: زبان من عربی است نه عبری. جبرئیل عرض کرد: نامش را حسن بگذار، پس پیامبر او را حسن نامید. و هنگامی که حضرت امام حسین علیه السّلام متولّد شد خدای تعالی به جبرئیل فرمود: فرزندی به محمّد صلّی اللَّه علیه و آله داده شده، محضرش مشرّف شو و سلام و تهنیت به او بگو و عرض کن: علی علیه السّلام نسبت به تو به منزله هارون نسبت به موسی است پس این مولود را به نام فرزند هارون اسم بگذار. جبرئیل به زمین آمد، تهنیت خدای تعالی را به پیامبر گفت سپس عرضه داشت: حقّ جلّ و جلاله تو را امر می کند که این مولود را به اسم فرزند هارون نام گذاری. پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: نام فرزند هارون چیست؟ جبرئیل عرضه داشت: شبیر. حضرت فرمودند: زبان من عربی است نه عبری. جبرئیل عرض کرد: نامش را حسین بگذار.

علل الشرائع، ج 1، ص 137 / الأمالی( للصدوق)، ص 134

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ السُّکَّرِیُّ قَالَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زَکَرِیَّا قَالَ حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ بَکَّارٍ قَالَ حَدَّثَنَا حَرْبُ بْنُ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ (علیه السلام)

صحیفة الإمام الرضا علیه السلام، ص 73

الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیة (کلیات حدیث قدسی)، ص 472 / بحار الأنوار، ج 43، ص 238 / مستدرک الوسائل، ج 15، ص 144

حالا سوال این است: حالا که اسماء از آسمان نازل می شوند، آیا در مورد بعضی از امور نازل می شوند؟

1) . به پیوست شماره 4 (تغییر و تحریف اسماء توسط جبهه باطل) مراجعه بفرمایید.

2) . ارجاع پژوهشی: مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْعَقِیقَةِ عَنِ الْمَوْلُودِ کَیْفَ هِیَ قَالَ: إِذَا أَتَی لِلْمَوْلُودِ سَبْعَةُ أَیَّامٍ یُسَمَّی بِالاسْمِ الَّذِی سَمَّاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ [1] ثُمَّ یُحْلَقُ رَأْسُهُ وَ یُتَصَدَّقُ بِوَزْنِ شَعْرِهِ ذَهَباً أَوْ فِضَّةً وَ یُذْبَحُ عَنْهُ کَبْش...

امام صادق(علیه السلام) در روایاتی ذیل آیه «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا» می فرماید: «پدر ما حضرت آدم اسم کوه ها، دره ها، رودها و اسم همه چیز را می دانست»⁽¹⁾

تفسیر العیاشی ج1 ص33

تفسیر البرهان ج1 ص168 / بحار الأنوار ج11 ص147

و أما قوله عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها قال أسماء الجبال و البحار و الأودیة و النبات و الحیوان.

ثم قال الله عز و جل للملائکة أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فقالوا کما حکی الله سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا- إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ فقال الله یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فقال الله أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ فجعل آدم (علیه السلام) حجة علیهم،

تفسیر القمی، ج 1،

ص: 46

تفسیر الصافی ج1 ص110/ بحار الأنوار ج11 ص146 / تفسیر نور الثقلین ج1 ص55 / تفسیر کنز الدقائق ج1 ص344

عَنِ اَلْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ: « وَ عَلَّمَ آدَمَ اَلْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا » مَا هِیَ قَالَ: أَسْمَاءُ اَلْأَوْدِیَةِ وَ اَلنَّبَاتِ وَ اَلشَّجَرِ وَ اَلْجِبَالِ مِنْ اَلْأَرْضِ.

تفسیر العیاشی ج1 ص32

تفسیر البرهان ج1 ص168 / بحار الأنوار ج11 ص147

بعد حضرت می فرماید: «حتی اسم این قالیچه زیر پای من هم را می دانست!»⁽²⁾

تفسیرالعیاشی ج1 ص32

تفسیرالصافی ج1 ص110 /تفسیرالبرهان ج1 ص168 / بحارالأنوار ج11 ص146 / تفسیر نورالثقلین ج1 ص55 / تفسیرکنزالدقائق ج1 ص343

1) . ارجاع پژوهشی: عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ اَلْعَطَّارِ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِاَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ ، فَدَعَا بِالْخِوَانِ فَتَغَدَّیْنَا ثُمَّ جَاءُوا بِالطَّشْتِ وَ اَلدَّسْتِ سِنَانَهْ فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ قَوْلُهُ: «وَ عَلَّمَ آدَمَ اَلْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا» اَلطَّشْتُ وَ اَلدَّسْتُ سِنَانَهْ مِنْهُ فَقَالَ: وَ اَلْفِجَاجُ وَ اَلْأَوْدِیَةُ وَ أَهْوَی بِیَدِهِ کَذَا وَ کَذَا .

2) . ارجاع پژوهشی: عَنْ أَبِی اَلْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ «وَ عَلَّمَ آدَمَ اَلْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا» مَا ذَا عَلَّمَهُ قَالَ: اَلْأَرَضِینَ وَ اَلْجِبَالَ وَ اَلشِّعَابَ وَ اَلْأَوْدِیَةَ، ثُمَّ نَظَرَ إِلَی بِسَاطٍ تَحْتَهُ فَقَالَ: وَ هَذَا اَلْبِسَاطُ مِمَّا عَلَّمَهُ .

3/1/3/1. گزارش دهیِ خداوند از اشیاء (إنباء عن المسمّی) پس از خلقت و نامگذاریِ آنها

اشاره

خداوند متعال وقتی اشیاء را خلق کرده است، یک اسم هایی را برای اشیاء قرار داده است. [و درواقع توسط خداوند] ذیل این اسم ها "گزارش دهی از اشیاء" اتفاق افتاده است. پس این [آگاهی از اسماء اشیاء] یک نوع علم است؛ [لذا] وقتی شما قرآن می خوانید روی اسم ها دقت کنید. در قالب اسم، اِنباء از اشیاء اتفاق افتاده است.

از امیرالمؤمنین(علیه السلام) پرسیدند: «اسم چیست؟» فرمود: «الإسمُ ما أنبأ عنِ المُسَمّی»؛⁽¹⁾

الفصول المختارة(تقریرات درس شیخ مفید توسط سید مرتضی)، ص 91

وَ رَوَی عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَنْبَارِیُّ النَّحْوِیُّ فِی کِتَابِ طَبَقَاتِ الْأُدَبَاءِ، قَالَ: رَوَی أَبُو الْأَسْوَدِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَوَجَدْتُ فِی یَدِهِ رُقْعَةً فَقُلْتُ: مَا هَذِهِ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ؟ فَقَالَ: إِنِّی تَأَمَّلْتُ کَلَامَ النَّاسِ فَرَأَیْتُهُ قَدْ فَسَدَ بِمُخَالَطَةِ هَذِهِ الْحَمْرَاءِ، یَعْنِی الْأَعَاجِمَ فَأَرَدْتُ أَنْ أَضَعَ لَهُمْ شَیْئاً یَرْجِعُونَ إِلَیْهِ وَ یَعْتَمِدُونَ عَلَیْهِ، ثُمَّ أَلْقَی الرُّقْعَةَ وَ فِیهَا مَکْتُوبٌ: الْکَلَامُ کُلُّهُ ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ، اسْمٌ وَ فِعْلٌ وَ حَرْفٌ فَالاسْمُ مَا أَنْبَأَ عَنِ الْمُسَمَّی، وَ الْفِعْلُ مَا أَنْبَأَ بِهِ، وَ الْحَرْفُ مَا جَاءَ لِمَعْنًی، وَ قَالَ لِی: انْحُ هَذَا النَّحْوَ وَ أَضِفْ إِلَیْهَا مَا وَقَعَ إِلَیْکَ وَ اعْلَمْ یَا أَبَا الْأَسْوَدِ أَنَّ الْأَسْمَاءَ ثَلَاثَةٌ: ظَاهِرٌ وَ مُضْمَرٌ وَ اسْمٌ لَا ظَاهِرٌ وَ لَا مُضْمَرٌ وَ أَرَادَ بِذَلِکَ الِاسْمَ الْمُبْهَمَ. قَالَ أَبُو الْأَسْوَدِ: وَ کَانَ مَا وَقَّعَ إِلَیَّ إِنَّ وَ أَخَوَاتِهَا مَا خَلَا لَکِنَّ، فَلَمَّا عَرَضْتُ عَلَی عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: وَ أَیْنَ لَکِنَّ؟ فَقُلْتُ: مَا حَسِبْتُهَا مِنْهَا، فَقَالَ: هِیَ مِنْهَا، فَأَلْحَقْتُهَا، فَقَالَ: مَا أَحْسَنَ هَذَا النَّحْوَ الَّذِی نَحَوْتَ فَلِذَلِکَ سُمِّیَ النَّحْوُ نَحْواً. قَالَ: وَ کَانَ أَبُو الْأَسْوَدِ مِمَّنْ صَحِبَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ کَانَ مِنَ الْمَشْهُورِینَ بِصُحْبَتِهِ وَ مَحَبَّتِهِ وَ مَحَبَّةِ أَهْلِ بَیْتِهِ، ثُمَّ ذَکَرَ لَهُ أَرْبَعَةَ أَبْیَاتٍ فِی مَدْحِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ، وَ الْإِقْرَارِ بِأَنَّهُ وَصِیٌّ. قَالَ: وَ کَانَ یَنْزِلُ الْبَصْرَةَ فِی بَنِی قُشَیْرٍ وَ کَانُوا یَرْجُمُونَهُ لِمَحَبَّتِهِ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَإِذَا ذَکَرَ رَجْمَهُمْ لَهُ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ یَرْجُمُکَ، فَیَقُولُ: لَوْ رَجَمَنِی اللَّهُ أَصَابَنِی وَ لَکِنَّکُمْ تَرْجُمُونَ فَلَا تُصِیبُونَ.

الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل)، ج 1، ص 681

وَ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ السُّیُوطِیُّ فِی کِتَابِ النَّظَائِرِ وَ الْأَشْبَاهِ فِی النَّحْوِ: قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ الزُّجَاجِیُّ فِی أَمَالِیهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُسْتُمَ الطَّبْرِسِیُّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو حَاتِمٍ السِّجِسْتَانِیُّ، حَدَّثَنِی یَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ الْحَضْرَمِیُّ، حَدَّثَنَا سَعِیدُ بْنُ مُسْلِمٍ الْبَاهِلِیُّ، حَدَّثَنَا أَبِی، عَنْ جَدِّی، عَنْ أَبِی الْأَسْوَدِ الدُّئَلِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَرَأَیْتُهُ مُطْرِقاً مُتَفَکِّراً فَقُلْتُ: فِیمَ تُفَکِّرُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ؟ فَقَالَ: إِنِّی سَمِعْتُ بِبَلَدِکُمْ هَذَا لَحْناً فَأَرَدْتُ أَنْ أَصْنَعَ کِتَاباً فِی أُصُولِ الْعَرَبِیَّةِ فَقُلْنَا: إِنْ فَعَلْتَ هَذَا أَحْیَیْتَنَا، ثُمَّ أَتَیْتُهُ بَعْدَ ثَلَاثٍ، فَأَلْقَی إِلَیَّ صَحِیفَةً فِیهَا: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، الْکَلَامُ کُلُّهُ: اسْمٌ وَ فِعْلٌ وَ حَرْفٌ، فَالاسْمُ مَا أَنْبَأَ عَنِ الْمُسَمَّی، وَ الْفِعْلُ مَا أَنْبَأَ عَنْ حَرَکَةِ الْمُسَمَّی وَ الْحَرْفُ مَا أَنْبَأَ عَنْ مَعْنًی لَیْسَ بِاسْمِ وَ لَا فِعْلٍ، ثُمَّ قَالَ لِی: تَتَّبِعُهُ وَ زِدْ فِیهِ مَا وَقَعَ لَکَ. وَ اعْلَمْ یَا أَبَا الْأَسْوَدِ أَنَّ الْأَشْیَاءَ ثَلَاثَةٌ: ظَاهِرٌ وَ مُضْمَرٌ وَ شَیْ ءٌ لَا ظَاهِرٌ وَ لَا مُضْمَرٌ، وَ إِنَّمَا تَتَفَاضَلُ الْعُلَمَاءُ فِی مَعْرِفَةِ مَا لَیْسَ بِظَاهِرِ وَ لَا مُضْمَرٍ. قَالَ أَبُو الْأَسْوَدِ: فَجَمَعْتُ مِنْهُ أَشْیَاءَ وَ عَرَضْتُهَا عَلَیْهِ فَکَانَ مِنْ ذَلِکَ حُرُوفُ النَّصْبِ فَذَکَرْتُ فِیهَا «إِنَّ وَ أَنَّ وَ لَیْتَ وَ لَعَلَّ وَ کَأَنَّ» وَ لَمْ أَذْکُرْ «لَکِنَّ»، فَقَالَ لِی: لِمَ تَرَکْتَهَا؟ فَقُلْتُ: لَمْ أَحْسِبْهَا مِنْهَا، فَقَالَ: بَلَی هِیَ مِنْهَا فَزِدْهَا فِیهَا.

الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل)، ج 1، ص 684

رُوِیَ أَنَّ أَعْرَابِیّاً سَمِعَ مِنْ سُوقِیٍّ یَقْرَأُ- أَنَّ اللَّهَ بَرِی ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولِهِ فَشَجَّ رَأْسَهُ فَخَاصَمَهُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ لَهُ فِی ذَلِکَ فَقَالَ إِنَّهُ کَفَرَ بِاللَّهِ فِی قِرَاءَتِهِ فَقَالَ (علیه السلام) إِنَّهُ لَمْ یَتَعَمَّدْ ذَلِکَ.

وَ رُوِیَ أَنَّ أَبَا الْأَسْوَدِ کَانَ فِی بَصَرِهِ سُوءٌ وَ لَهُ بُنَیَّةٌ تَقُودُهُ إِلَی عَلِیٍّ (علیه السلام) فَقَالَتْ یَا أَبَتَاهْ مَا أَشَدَّ حَرَّ الرَّمْضَاءِ تُرِیدُ التَّعَجُّبَ فَنَهَاهَا عَنْ مَقَالَتِهَا فَأَخْبَرَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) بِذَلِکَ فَأَسَّسَ. و رُوِیَ أَنَّ أَبَا الْأَسْوَدِ کَانَ یَمْشِی خَلْفَ جِنَازَةٍ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مَنِ الْمُتَوَفَّی فَقَالَ اللَّهُ ثُمَّ أَخْبَرَ عَلِیّاً بِذَلِکَ فَأَسَّسَ. فعلی أی وجه کان وقّعه إلی أبی الأسود و قال ما أحسن هذا النحو احش له بالمسائل فسمی نَحْواً. قَالَ ابْنُ سَلَّامٍ کَانَتِ الرُّقْعَةُ: الْکَلَامُ ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ اسْمُ وَ فِعْلٌ وَ حَرْفٌ جَاءَ لِمَعْنًی فَالاسْمُ مَا أَنْبَأَ عَنِ الْمُسَمَّی وَ الْفِعْلُ مَا أَنْبَأَ عَنْ حَرَکَةِ الْمُسَمَّی وَ الْحَرْفُ مَا أَوْجَدَ مَعْنًی فِی غَیْرِهِ وَ کَتَبَ (علیه السلام) عَلِیُّ بْنُ أَبُو طَالِبٍ. فعجزوا عن ذلک فقالوا أبو طالب اسمه کنیته و قالوا هذا ترکیب مثل درا حنا و حضر موت و قال الزمخشری فی الفائق ترک فی حال الجر علی لفظه فی حال الرفع لأنه اشتهر بذلک و عرف فجری مجری المثل الذی لا یغیر.

مناقب آل أبی طالب علیهم السلام (لابن شهرآشوب)، ج 2، ص 47

مکاتیب الأئمة علیهم السلام، ج 2، ص 321

و أما النحو فهو واضعه. قَالَ لِأَبِی الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِیِّ الْکَلَامُ کُلُّهُ ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ اسْمٌ وَ فِعْلٌ وَ حَرْفٌ وَ بَیَّنَ لَهُ وُجُوهَ الْإِعْرَابِ.

کشف الیقین فی فضائل أمیر المؤمنین علیه السلام(علامه حلی)، ص 58

روی أبو الأسْوَد قال: دخلت علی أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب، فوجدت فی یده رقعة، فقلت: ما هذه یا أمیر المؤمنین؟ فقال:

«إنِّی تأمّلتُ کَلامَ العَرَبِ، فَوجَدتُهُ قَد فسَدَ بِمُخالَطَةِ هذهِ الحَمراءِ، یَعنِی الأعاجِمَ، فأرَدتُ أن أصنَعَ شَیئاً یَرجِعُون إلیهِ، ویَعتَمِدونَ عَلیهِ»، ثُمَّ ألقی إلیَّ الرَّقعة، و فیها مکتوب: «الکلامُ کُلُّهُ: اسمٌ، وفِعلٌ، وحَرفٌ، فالاسمُ: ما أنبأَ عَنِ المُسمَّی، و الفِعلُ: ما أنبأ بِهِ، و الحَرفُ: ما أفادَ مَعنی».

وقال لی: «انحُ هذا النَّحوَ، وأضعِفْ ما وَقَعَ إلیْکَ، واعلم یا أبا الأسْوَد، إنَّ الأسماء ثلاثةٌ: ظاهرٌ، ومُضْمرٌ، واسم لا ظاهر ولا مضمر، وإنَّما یتفاضل النَّاس یا أبا الأسْوَد، فیما لیس بظاهر ولا مضمر، وأراد بذلِکَ الاسمَ المُبهَم». قال: ثُمَّ وضعت بابی العطف و النَّعت، ثُمَّ بابی التَّعجّب و الاستفهام، إلی أن وصلت إلی باب إنَّ و أخواتها، ما خلا لکنَّ، فلمَّا عرضتها علی علیّ علیه السلام، أمرنی بضمّ لکنَّ إلیها، و کنت کلَّما وضعت باباً من أبواب النَّحو عرضتها علیه رضی الله عنه، إلی أن حصلت ما فیهِ الکفایة. قال علیه السلام: «ما أحسن هذا النَّحوَ الَّذی نَحَوتَ» فَلذلِکَ سُمّیَ نَحْواً».

مکاتیب الأئمة علیهم السلام، ج 2، ص 322 نقلاً عن نزهة الألبّاء: ص 3

اسم، آن چیزی است که از مُسمّی، إنباء(خبر) می دهد.

1) . ارجاع پژوهشی: أَخْبَرَنِی الشَّیْخُ أَدَامَ اللَّهُ عِزَّهُ مُرْسَلًا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَّامٍ الْجُمَحِیِ أَنَّ أَبَا الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِیَّ دَخَلَ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) فَرَمَی إِلَیْهِ رُقْعَةً فِیهَا: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْکَلَامُ ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ اسْمٌ وَ فِعْلٌ وَ حَرْفٌ جَاءَ لِمَعْنًی فَالاسْمُ مَا أَنْبَأَ عَنِ الْمُسَمَّی وَ الْفِعْلُ مَا أَنْبَأَ عَنْ حَرَکَةِ الْمُسَمَّی وَ الْحَرْفُ مَا أَوْجَدَ مَعْنًی فِی غَیْرِهِ فَقَالَ أَبُو الْأَسْوَدِ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَذَا کَلَامٌ حَسَنٌ فَمَا تَأْمُرُنِی أَنْ أَصْنَعَ بِهِ فَإِنَّنِی لَا أَدْرِی مَا أَرَدْتَ بِإِیقَافِی عَلَیْهِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) إِنِّی سَمِعْتُ فِی بَلَدِکُمْ هَذَا لَحْناً کَثِیراً فَاحِشاً فَأَحْبَبْتُ أَنْ أَرْسِمَ کِتَاباً مَنْ نَظَرَ إِلَیْهِ مَیَّزَ بَیْنَ کَلَامِ الْعَرَبِ وَ کَلَامِ هَؤُلَاءِ فَابْنِ عَلَی ذَلِکَ فَقَالَ أَبُو الْأَسْوَدِ وَفَّقَنَا اللَّهُ بِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ لِلصَّوَابِ.

در روایت دیگری در عیون اخبار الرضا آمده است که از امام پرسیدند: «اسم چیست؟» فرمود: «صفتٌ للموصوف»؛⁽¹⁾

الکافی، ج 1، ص 113

التوحید (للصدوق)، ص 192 / عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج 1، ص 129 / معانی الأخبار، ص 2

اسناد توحید و عیون و معانی: أَبِی رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ مُوسَی بْنِ عَمْرٍو وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ سِنَان

الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل)، ج 1، ص 205 / بحار الأنوار، ج 4، ص 159

[یعنی:] کار اسم، "توصیف یک موصوف" است. موصوف هم همه اشیاء هستند؛ چون همه اشیاء اسم دارند. لذا شما وقتی قرآن و روایت می خوانید، می توانید روی اسم ها تکیه کنید.

3/1/3/1/1. عدم بحث از چگونگی «گزارش دهیِ خداوند از اسماء»؛ یکی از اشکالات و ضعف های مهم در مباحث مرسوم اصول فقه در حوزه های علمیه (مباحث وضع تعیینی و تعیُّنی)

حالا من اینجا یک ان قلت و اشکال وارد کنم: در [مباحث اصول فقه در] حوزه های [علمیه] این بحث مطرح است که: «وضع تعیینی است یا تعیُّنی؟» مبتنی بر بحثِ ما، این بحث [مطرح شده در اصول فقه]، قابل مناقشه است. البته بعضی می گویند: «واضع عرف نیست؛ [بلکه واضع،] خدای متعال و شارع هستند»؛ ولی باز کسانی هم که قائل هستند واضع اسماء خداوند است، توضیح نمی دهند که خدا ذیل وضع اسم چه کار کرده است. این نکته، یک نوع ضعف در روش تحقیق و اصول فقه ما محسوب می شود. الان من نمی خواهم وارد نقد دیدگاه "وضع تعیینی و تعیُّنی" بشوم؛ [بلکه] می خواهم این نکته را بگویم که شما اگر خواستید به "علم شارع" دست پیدا کنید، باید تمرکزِ شما بر روی "فهم اسم" باشد؛ اولاً تحریفات اسماء (خصوصاً در مورد اسماء مهم) را بلد باشید، ثانیاً مراد [و مسمای] از اسم نزد شما معلوم باشد.

3/1/4/1. گزارش در مورد اسم (إنباء عن المسمّی)؛ مهم ترین مصداقِ انواع سه گانه إنباء در مورد اشیاء

در واقع کار اسم، "تبیان" است. ما در بحث های روش تحقیق [بحث کرده ایم که] کار اسم، تبیان و إنبا ء پایه است. اسم، گزارش اصلی [از اشیاء] را به شما می دهد. شما اگر اسم را بفهمید، بعداً خیلی می توانید راجع به اشیاء توصیف [ارائه] بدهید. من [به عنوان مثال] چند اسم در قرآن را مثال

1) . [1] ارجاع پژوهشی: أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ مُوسَی بْنِ عُمَرَ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) عَنِ الِاسْمِ مَا هُوَ؟ قَالَ: صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ.

می زنم و بعداً اگر این جلسات ادامه پیدا کرد، آنها را شرح می دهم. مثلاً در قرآن یک اسمی هست به نام زیتون. این اسم به چه معناست؟ ما الان زیتون را [فقط] حفظ کرده ایم؛ بعد می گوییم

قرآن گفته است: «زیتون نه شرقی است و نه غربی!»⁽¹⁾

... از درخت خجسته زیتونی که نه شرقی است و نه غربی ...

[در حالی که] در واقع ذیل اسم زیتون یک إنبائی [توسط خداوند] اتفاق افتاده است. در مورد بقیه اسماء هم همین طور است.

حالا ان شاءالله ما به اندازه پنجاه جلسه راجع به اسم برای شما روایت می خوانیم که اسم چیست؛ [درحالی که] هیچ کدام [از نحویون مانند] ابن جوزی، سیبویه، سیوطی و ابن عقیل در مورد آن بحث نکرده اند!

عجیب است⁽²⁾ما در اول طلبگی قرار بود معنای اسم را ما بفهمیم؛ ولی الان طلبه اسم را [فقط] با تقسیماتی مانند جامد یا مشتق و یا دیگر تقسیمات می شناسد. کمتر طلبه ای به ذهنش می آید که اسم، "إنباء اول" و "تبیان پایه از شیء" است! این گونه در ذهن ها متصور نمی شود. حالا ان شاءالله یک زمانی را اختصاص بدهید و روایات و آیاتی که در مورد اسم بحث شده را مطالعه کنید.

پس دسته اول از "تبیان های قرآن"، "تبیان های اسمی" هستند.

3/1/2. نوع دوم از إنباء و تبیین های شارع: إنباء فعلی « مَا أَنْبَأَ عَنْ حَرَکَةِ الْمُسَمَّی»

3/1/2/2. تعریف و تقسیم اصلیِ نحویون از فعل: تقسیم فعل به "ماضی" و "مضارع" و "امر" (به محوریت زمانِ انجام فعل)

نوع دوم از تبیان ها که در سر سفره قرآن برای ما وجود دارد، "تبیان فعلی" است.

الان درک ما از فعل این است که: فعل را، ناظر به زمانِ انجام آن به سه نوع ماضی، مضارع و امر تقسیم بندی می کنیم. می گوییم: اگر حرکت درگذشته اتفاق افتاده باشد، این فعل، "ماضی" است. اگر در آینده اتفاق بیفتد "مضارع" است. اگر تقاضای انجام کاری را در آینده داشته باشیم، "امر" است.

1) . ارجاع پژوهشی: اشاره به آیه 35 از سوره مبارکه نور: «... مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لا شَرْقِیَّةٍ وَ لا غَرْبِیَّةٍ ...»

2) . انتقال از متن: من الان سرقبر سیبویه در شیراز نمیروم، حتی به عنوان میراث فرهنگی هم سر قبر ایشان نمیروم. در دل خودم به ایشان معترض هستم و به ایشان میگویم : ما کتاب های تو را خواندیم، در مورد اسم هیچ کدام از این روایات را برای ما نیاوردید که اسم چیست.

درک ما از فعل الان این است؛ زیرا از ابتدا شاگرد سیبویه بودیم و سر سفره این برادرانی نشستیم که فعل را خوب نمی شناسند!

3/1/2/2. تعریف آیات قرآن و روایات از إنباء فعلی: «ما أنبأ عن حرکه المسمّی»

اشاره

اما ببینیم تعریف آیات و روایات از فعل چیست؟ روایت می فرماید: «الفِعلُ ما أنبأ عن حَرَکةِ المُسَمّی»⁽¹⁾

روایت می فرماید: فعل، حرکت های اشیاء (حرکت های1ی که در عالم شیئیت اتفاق می افتد) را به شما گزارش می دهد.

3/1/2/2/1. طرد ریاح (نه هیجان ریاح)؛ یکی از حرکت های فعلیِ اسم و مسمّای زیتون

مثال بزنم تا بحث واضح بشود: مثلاً روایاتِ کتاب کافی و محاسن در مورد همین اسم زیتون، را ببینید.⁽²⁾مثلاً یک روایتی در کتاب کافی نقل شده است که: یک شخصی به اسم یحیی بن مبارک (که آدم ثقه ای است) می گوید: من از اسحاق بن عمار و دیگران شنیدم که شخصی به امام صادق(علیه السلام) عرض کرد: «انّهم یقولون: الزیتون یُهُیِّجُ الرِّیَاح»؛ یعنی: بعضی ها می گویند: «اگر زیتون بخوریم، در بدن هیجان ریاح ایجاد می شود.» یعنی: حرکتِ زیتون در بدن، [به] هیجان[درآوردنِ] ریاح(بادها) است.⁽³⁾

این حرف را اطباء می فهمند که به چه معناست! اطبا می گویند: در بدن انسان مقدار زیادی هوا وجود دارد و هوا نباید در بدن حرکت سریع داشته باشد یا حجمش زیاد بشود و الا اتفاقاتی در بدن می افتد.

مثلاً یکی از اتفاقاتش این است که: همه بدن را درد فرا می گیرد! [یعنی: مثلاً] اگر [یک روزی] بلند شدید [و دیدید که] همه جای بدنتان (نه یک جا) درد می کند، در طب می گویند: [این مشاهده درد در تمام بدن بخاطر این است که] شما غلبه ریح پیدا کرده اید؛ یعنی: حجم هوای بدنتان زیاد شده است. روش هایی برای خارج کردن ریح در بدن وجود دارد؛ از جمله انفیه (عطسه کردن). عطسه، خروج سریع ریح از بدن است.

مثلاً [یکی دیگر از اتفاقات،] درد مفصل است که علتش غلبه ریح است. اگر درد مفاصل دارید، زود احتمال ندهید که مثلاً غضروف مفصل شما دچار مشکل شده است. [بلکه] اینجا در اغلب موارد، غلبه ریح افزایش پیدا می کند و [در نتیجه] درد مفصل به وجود می آید. مثلاً امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «آلوی تازه را زیاد نخورید؛ چون مفاصتان درد می گیرد. یعنی آلوی تازه غلبه ریح ایجاد می کند؛ اما آلوی عتیق (آلوی خشک) هیچ ضرری ندارد.

اما حضرت می فرماید: «إِنَّ الزَّیْتُونَ یَطْرُدُ الرِّیَاح»⁽⁴⁾

الکافی، ج 6، ص 331 / المحاسن، ج 2، ص 484

سند محاسن: عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ أَوْ غَیْرِه

الوافی، ج 19، ص 334 /وسائل الشیعة، ج 25، ص 97 /بحارالأنوار، ج 63، ص 181 /طب الأئمة علیهم السلام (للشبر)، ص 141

1) .[1] به ارجاع شماره 39 مراجعه بفرمایید.

2) . انتقال از متن: و از نظر من کاملاً صحیح السند است. من به بحث های سندی کاملا ملتزم هستم، [و این روایتت را صحی السند می دانم] منتها به معنای وثوق صدور به معنای تکاملی. که بعداً آن را توضیح می دهم.

3) . انتقال از متن: معنای "هَیَجان" هم مشخص است؛ هیجان یعنی حرکت سریع و شدید که دفعی اتفاق می افتد.

4) . [4] ارجاع پژوهشی: عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ أَوْ غَیْرِهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): إِنَّهُمْ یَقُولُونَ الزَّیْتُونُ یُهَیِّجُ الرِّیَاحَ. فَقَالَ (علیه السلام): إِنَّ الزَّیْتُونَ یَطْرُدُ الرِّیَاحَ.

زیتون برعکس، کارش "طرد ریاح" است نه "هیجان ریاح". حضرت نگاه ما را نسبت به فعلی که زیتون انجام می دهد، تصحیح می کند.

از این موارد در روایات فراوان است که بعضی افراد، حرکت و فعل غلطی را به یک شیئی نسبت می دهند، بعد حضرت آن فعلِ غلط را نقد می کند و می فرماید: نه! فعل دیگری اتفاق می افتد.

پس معلوم شد یکی از فعل های زیتون، طرد ریاح است.

پس فعل، تبیان حرکت های مرتبط با اشیاء را ایجاد می کند: «الفِعلُ ما أنبأ عن حَرَکةِ المُسَمّی». حالا اگر نگاه شما به فعل این گونه شد، روی فعل های آیات قرآن تمرکز خواهید کرد که چه نسبتی با چه شیئ دارد.⁽¹⁾

2/1/4. نوع سوم از إنباء و تبیین های شارع: إنباء حرفی «إنباء مکمّلِ اسم و فعل»

نوع سوم إنباء، "إنباء و تبیان حرفی" است. باز به جناب سیبویه و ابن جوزی و ابن عقیل و... اشکال می کنیم و می گوییم: چرا شما به ما گفتید که حرف معنا ندارد؟! [درحالی که] امام رضا(علیه السلام) در حدیثی فرموده اند: «حرف نوعی اسم است»⁽²⁾

امام حسین علیهما السلام برایم گفت: روزی شخصی یهودی خدمت رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله آمد و پرسید: آیا بکار بردن حروف الفبا چه سودی دارد؟ در آن وقت امیر المؤمنین علیه السلام در محضر آن بزرگوار حضور داشت، پیغمبر خدا به علی علیه السلام فرمود: پاسخ او را بده! پس دست به دعا برداشت و چنین گفت: پروردگارا او را یاری فرما و استوارش بدار، آنگاه علیّ علیه السلام فرمود: هر یک از حروف نامی از نامهای خداوند است سپس چنین ادامه داد:

امّا «الف»- اللَّه- معبود به حقّی نیست جز او که زنده کننده و برپا دارنده و نگهدارنده همه موجودات است- (بقره 2: 255) «با»- باقی- جاودانه ای است که پس از نابود شدن آفریدگانش پایدار خواهد بود. «تا»- توّاب- (در هشت جای قرآن آمده است) خداوند بس توبه پذیر و مهربان است، بازگشت از گناه را از بنده اش می پذیرد. «ثا»- ثابت و پایدار همیشگی- «یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ» (خداوند آنان را که ایمان آوردند به سبب سخن راست و محکمی که در دلهای ایشان جای گرفته است ثابت می دارد. ابراهیم 14: 27) «جیم»- جلّ- بس باشکوه، و منزّه است نامهای او. و «حاء»- حقّ- وجودی ثابت و زنده و بردبار است. «خاء»- خیبر- آگاه به کردار بندگان. «دال»- دیّان- جزا دهنده روز رستاخیز. «ذال» دارای شکوه و بزرگواری. «را»- رأفت- نسبت به بندگان خود بسیار مهربان. «زای» زینت پرستش کنندگان. «سین»- سمیع- شنوا و بینا. «شین»- شاکر- سپاسگزار بندگان مؤمن خویش. «صاد»- صادق- یعنی در نوید و وعیدش راستگو. «ضاد» آسیب رسانی که بخاطر بهره مند ساختن است. «طا»- طاهر- پاک سازنده بندگان از گناه و خود نیز از هر پالایشی پاکیزه است. «ظا»- ظاهر- آشکار در آینه جهان آفرینش که نشانگر عظمت او است. «عین» عالم و آگاه به حال بندگان خود. «غین»- غیاث- فریادرس درماندگان و دادخواهان. «فا» شکافنده دانه و هسته. «قاف» قادر و توانا است. بر تمامی آفریدگانش. «کاف» بی نیازکننده ای است که همتایی برایش نیست، نه زائیده شده و نه زائیده است. «دال»- لطیف- مهربان و رساننده نیکیها به بندگانش. و «میم»- مالک و- پادشاه اقلیم وجود است. «نون» نور و روشنی آسمانها است و زمین شمّه ای از فروغ عرش عظمت او می باشد. «واو»- واحد- یکتای بزرگواری که نه زائیده است و نه خود زائیده شده از چیزی است.

«ها» هدایتگر و راهنمای بندگان خود، «لام» لا هیچ کس سزاوار پرستش نیست جز ذات پروردگار، یگانه ای که شریکی برایش نیست. «یا»- ید- دست قدرت خدا بر سر آفریدگانش گسترده است، وقتی سخن امیر المؤمنین علیه السلام به اینجا رسید پیغمبر خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: این همان گفتاری است که خداوند برای خود آن را از بنده اش پسندید و (در نتیجه این موشکافی و دقّت امیر المؤمنین) مرد یهودی اسلام را پذیرفت.

التوحید (للصدوق)، ص 235 / معانی الأخبار، ص 44

بحار الأنوار، ج 2، ص 320

یعنی چه حرف نوعی اسم

1) . انتقال از متن: چون شما همه اهل تحقیق هستید و این صفت خیلی خوبی در شما است؛ من یک تحقیق به شما بدهم: شما انواع اسم قلب (آن شیء که در صدر و سینه شماست) را تحقیق کنید. ببینید ذیل کلمه قلب خدای متعال چه چیزی را تبیین کرده است؟ هم انباء اسمی قلب و هم انباء فعلی آن را استخراج کنید.

2) .[1] ارجاع پژوهشی: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ اَلْمُقْرِئُ اَلْحَاکِمُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ اَلْمُقْرِئُ اَلْجُرْجَانِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بَکْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ اَلْمَوْصِلِیُّ بِبَغْدَادَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَاصِمٍ اَلطَّرِیفِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو زَیْدٍ عَیَّاشُ بْنُ یَزِیدِ بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ اَلْکَحَّالُ مَوْلَی زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ أَخْبَرَنِی أَبِی یَزِیدُ بْنُ اَلْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنِی مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: جَاءَ یَهُودِیٌّ إِلَی اَلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ عِنْدَهُ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ لَهُ: مَا اَلْفَائِدَةُ فِی حُرُوفِ اَلْهِجَاءِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِعَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَجِبْهُ وَ قَالَ اَللَّهُمَّ وَفِّقْهُ وَ سَدِّدْهُ . فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: مَا مِنْ حَرْفٍ إِلاَّ وَ هُوَ اِسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ قَالَ أَمَّا اَلْأَلْفُ فَ اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْحَیُّ اَلْقَیُّومُ وَ أَمَّا اَلْبَاءُ فَالْبَاقِی بَعْدَ فَنَاءِ خَلْقِهِ وَ أَمَّا اَلتَّاءُ فَالتَّوَّابُ یَقْبَلُ اَلتَّوْبَةَ عَنْ عِبٰادِهِ وَ أَمَّا اَلثَّاءُ فَالثَّابِتُ اَلْکَائِنُ - یُثَبِّتُ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ اَلثّٰابِتِ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا اَلْآیَةَ وَ أَمَّا اَلْجِیمُ فَجَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُهُ وَ أَمَّا اَلْحَاءُ فَحَقٌّ حَیٌّ حَلِیمٌ وَ أَمَّا اَلْخَاءُ فَخَبِیرٌ بِمَا یَعْمَلُ اَلْعِبَادُ وَ أَمَّا اَلدَّالُ فَدَیَّانٌ یَوْمَ اَلدِّینِ وَ أَمَّا اَلذَّالُ فَ ذُو اَلْجَلاٰلِ وَ اَلْإِکْرٰامِ وَ أَمَّا اَلرَّاءُ فَرَءُوفٌ بِعِبَادِهِ وَ أَمَّا اَلزَّایُ فَزَیْنُ اَلْمَعْبُودِینَ وَ أَمَّا اَلسِّینُ فَالسَّمِیعُ اَلْبَصِیرُ وَ أَمَّا اَلشِّینُ فَالشَّاکِرُ لِعِبَادِهِ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ أَمَّا اَلصَّادُ فَصَادِقٌ فِی وَعْدِهِ وَ وَعِیدِهِ وَ أَمَّا اَلضَّادُ فَالضَّارُّ اَلنَّافِعُ وَ أَمَّا اَلطَّاءُ فَالطَّاهِرُ اَلْمُطَهِّرُ وَ أَمَّا اَلظَّاءُ فَالظَّاهِرُ اَلْمُظْهِرُ لِآیَاتِهِ وَ أَمَّا اَلْعَیْنُ فَعَالِمٌ بِعِبَادِهِ وَ أَمَّا اَلْغَیْنُ فَغِیَاثُ اَلْمُسْتَغِیثِینَ مِنْ جَمِیعِ خَلْقِهِ وَ أَمَّا اَلْفَاءُ فَ فٰالِقُ اَلْحَبِّ وَ اَلنَّویٰ وَ أَمَّا اَلْقَافُ فَقَادِرٌ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِهِ وَ أَمَّا اَلْکَافُ فَالْکَافِی اَلَّذِی لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ وَ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ أَمَّا اَللاَّمُ فَ لَطِیفٌ بِعِبٰادِهِ وَ أَمَّا اَلْمِیمُ فَمٰالِکُ اَلْمُلْکِ وَ أَمَّا اَلنُّونُ فَنُورُ اَلسَّمَاوَاتِ مِنْ نُورِ عَرْشِهِ وَ أَمَّا اَلْوَاوُ فَوَاحِدٌ أَحَدٌ صَمَدٌ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ أَمَّا اَلْهَاءُ فَهَادٍ لِخَلْقِهِ وَ أَمَّا اَللاَّمُ أَلِفٌ فَلاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ وَ أَمَّا اَلْیَاءُ فَیَدُ اَللَّهِ بَاسِطَةٌ عَلَی خَلْقِهِ فَقَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ هَذَا هُوَ اَلْقَوْلُ اَلَّذِی رَضِیَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِنَفْسِهِ مِنْ جَمِیعِ خَلْقِهِ فَأَسْلَمَ اَلْیَهُودِیُّ .

است؟ یعنی حرف، معنای مستقل دارد. یا در حدیث دیگری [اهلبیت(علیهم السلام)] فرموده اند: «و له معنیً»؛⁽¹⁾

الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل)، ج 1، ص 681

الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل)، ج 1، ص 684

مکاتیب الأئمة علیهم السلام، ج 2، ص 322 نقلاً عن نزهة الألبّاء: ص 3

یعنی: برای حرف معنا است.

ما در توضیح إنباء حرفی می گوییم: إنباء حرفی، إنباء مکمل است. [با این توضیح که:] وقتی شما نسبت به اسم و فعل این درک را پیدا می کنید، بلافاصله برای شما سوال هایی به وجود می آید که: «آن فعل در چه زمانی اتفاق می افتد؟» «در چه مکانی اتفاق می افتد؟» «با چه شدتی اتفاق می افتد؟» إنباء های حرفی این سوال های مکمل را جواب می دهند؛ مثلاً شما از حرف "مِن" برای "ابتدائیت" استفاده می کنید؛ خب مشخص است که در اینجا یک سوالی وجود دارد که «من این فعل را از کجا باید آغاز کنم؟» مثلاً قرآن وقتی راجع به وضو یا نمازخواندن صحبت می کند، کلمه

1) . ارجاع پژوهشی: رَوَی عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَنْبَارِیُّ النَّحْوِیُّ فِی کِتَابِ طَبَقَاتِ الْأُدَبَاءِ، قَالَ: رَوَی أَبُو الْأَسْوَدِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَوَجَدْتُ فِی یَدِهِ رُقْعَةً فَقُلْتُ: مَا هَذِهِ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ؟ فَقَالَ: إِنِّی تَأَمَّلْتُ کَلَامَ النَّاسِ فَرَأَیْتُهُ قَدْ فَسَدَ بِمُخَالَطَةِ هَذِهِ الْحَمْرَاءِ، یَعْنِی الْأَعَاجِمَ فَأَرَدْتُ أَنْ أَضَعَ لَهُمْ شَیْئاً یَرْجِعُونَ إِلَیْهِ وَ یَعْتَمِدُونَ عَلَیْهِ، ثُمَّ أَلْقَی الرُّقْعَةَ وَ فِیهَا مَکْتُوبٌ: الْکَلَامُ کُلُّهُ ثَلَاثَةُ أَشْیَاءَ، اسْمٌ وَ فِعْلٌ وَ حَرْفٌ فَالاسْمُ مَا أَنْبَأَ عَنِ الْمُسَمَّی، وَ الْفِعْلُ مَا أَنْبَأَ بِهِ، وَ الْحَرْفُ مَا جَاءَ لِمَعْنًی ...