مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

شابک:دوره: 964-8399-71-9 ؛ ج. 1: 964-8399-18-2 ؛ ج. 1. ق. 3: 964-8399-31-X ؛ ج. 1. ق.4: 964-8399-32-8 ؛ ج. 1. ق. 5: 964-8399-33-6 ؛ 20000 ریال: ج. 2: 964-8399-19-0 ؛ 20000 ریال: ج. 3 : 964-8399-20-4 ؛ 20000 ریال: ج. 4: 964-8399-21-2 ؛ ج. 5: 964-8399-22-0 ؛ 20000 ریال: ج. 6 : 964-8399-23-9 ؛ 20000 ریال: ج. 7: 964-8399-24-7 ؛ 20000 ریال: ج. 8 : 964-8399-25-5 ؛ 20000 ریال: ج. 9: 964-8399-26-3 ؛ 20000 ریال: ج10: 964-8399-27-1 ؛ 20000 ریال: ج. 11: 964-8399-28-X ؛ 20000 ریال: ج. 12 : 964-8399-29-8 ؛ 20000 ریال: ج. 13: 964-8399-31-X ؛ 20000 ریال: ج. 14: 964-8399-32-8 ؛ 20000 ریال: ج. 19، چاپ اول 964-8399-60-3 : ؛ 20000 ریال: ج. 21: 964-8399-62-X ؛ 20000 ریال: ج. 24: 964-8399-65-4 ؛ 20000 ریال: ج. 25: 964-8399-66-2 ؛ 20000 ریال: ج. 27: 964-8399-68-9 ؛ 2000 ریال: ج. 29: 964-8399-70-0

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

اطلاعات رکورد کتابشناسی:رکورد کامل

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 1

(جزء اول قرآن)

Volum I

دکترمحمدبیستونی

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

شابک:دوره: 964-8399-71-9 ؛ ج. 1: 964-8399-18-2 ؛ ج. 1. ق. 3: 964-8399-31-X ؛ ج. 1. ق.4: 964-8399-32-8 ؛ ج. 1. ق. 5: 964-8399-33-6 ؛ 20000 ریال: ج. 2: 964-8399-19-0 ؛ 20000 ریال: ج. 3 : 964-8399-20-4 ؛ 20000 ریال: ج. 4: 964-8399-21-2 ؛ ج. 5: 964-8399-22-0 ؛ 20000 ریال: ج. 6 : 964-8399-23-9 ؛ 20000 ریال: ج. 7: 964-8399-24-7 ؛ 20000 ریال: ج. 8 : 964-8399-25-5 ؛ 20000 ریال: ج. 9: 964-8399-26-3 ؛ 20000 ریال: ج10: 964-8399-27-1 ؛ 20000 ریال: ج. 11: 964-8399-28-X ؛ 20000 ریال: ج. 12 : 964-8399-29-8 ؛ 20000 ریال: ج. 13: 964-8399-31-X ؛ 20000 ریال: ج. 14: 964-8399-32-8 ؛ 20000 ریال: ج. 19، چاپ اول 964-8399-60-3 : ؛ 20000 ریال: ج. 21: 964-8399-62-X ؛ 20000 ریال: ج. 24: 964-8399-65-4 ؛ 20000 ریال: ج. 25: 964-8399-66-2 ؛ 20000 ریال: ج. 27: 964-8399-68-9 ؛ 2000 ریال: ج. 29: 964-8399-70-0

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

اطلاعات رکورد کتابشناسی:رکورد کامل

اَلاِْهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَْرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَْنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَْوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَْعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَْرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ

مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصا برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنافداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

مقدمه

قرآن کامل ترین و زیباترین کتاب آسمانی

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است : « قرآن ستارگان درخشانی دارد و بر فراز این ستارگان ، ستارگان دیگری است ، شگفتی هایش پایان نمی گیرد و عجایبش کهنه نمی شود، چراغ های هدایت و منزلگاه های حکمت و دانش در آن است » . ⁽¹⁾و در حدیث دیگر به نقل از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام می خوانیم : « مردی خدمت ایشان رسید و عرض کرد: چرا هرچه قرآن بیشتر منتشر و مطالعه می شود، تازه تر می گردد» ؟! امام علیه السلام در جواب فرمودند : « به جهت آنکه خداوند متعال، قرآن را برای زمان خاص و قوم خاصی قرار نداده و لذا در هر زمانی تازه و نزد هر قومی با طراوت است تا روز قیامت » .⁽²⁾

بنابراین نیازی نیست که ما به سوی شرق و غرب و فرهنگ و قوانین آن ها دست دراز کنیم، به فرموده امیر مؤمنان علی : «بدانید هیچ کس با داشتن قرآن فقیر نیست و هیچ کس بدون آن غنی وبی نیاز نمی باشد » .⁽¹⁾بسیاری از مسلمانان به قرآن تنها به عنوان یک کتاب مقدس که تلاوتش مایه ثواب و برکت است و حفظ آیاتش دلیل بر فضیلت ، نگاه می کنند . آنها فراموش کرده اند که قرآن برنامه عمل است و تمام احترام و عظمتی که دارد ، به خاطر نتیجه های تربیتی آن است ، اگر الفاظ و کلمات و حروف قرآن محترم است -- که حتما هم هست -- همه به خاطر آن هدف عالی است. در تفسیر نمونه این جمله شاید 114 بار ( به تعداد سوره های قرآن ) در آغاز سوره ها تکرار شده است که : « آن چه درباره فضایل قرآن در روایات آمده ، از آنِ کسی است که آن را تلاوت کند، تلاوتی که مقدمه اندیشه باشد ، اندیشه ای که منتهی به عمل گردد ». این « تکرار مکرر » که شاید از نظر بعضی بی رویه

باشد، تنها از آن جهت است که این پندار که - فضیلت قرآن فقط برای خواندن آیات آن است - شکسته شود و قرآن به صورت یک «کتاب عمل» درآید.

تفسیر چیست ؟

« تفسیر » در لغت به معنی «برگرفتن نقاب از چهره» آمده است. با توجه به این معنی آیا مگر قرآن که نور و کلام مبین است، نقابی بر چهره دارد که از آن برگیریم؟ مسلما نه، بلکه این ما هستیم که باید نقاب از چهره جان برگیریم و پرده از دیده عقل و هوش خود کنار زنیم تا مفاهیم قرآن را دریابیم و روح آن را درک کنیم . از سوی دیگر قرآن تنها یک چهره ندارد ، بلکه علاوه بر چهره عمومی آن که برای همه گشاده است و نور مبین است و رمز هدایت خلق ! چهره های دیگری نیز دارد که آن را تنها به اندیشمندان ، آنها که تشنه حقّند و پوینده راه و خواهان بیشتر ، نشان می دهد و به هر یک به اندازه پیمانه وجود و کوشش و تلاش آمیخته با اخلاصش سهمی می بخشد . این چهره ها که در لسان احادیث « بطون » قرآن نامیده شده ، بر همه کس تجلی نمی کند به عبارت بهتر همه چشم ها توان دیدن آن را

ندارند . تفسیر به چشم ها قدرت بخشیده، حجاب هارا کنار می زند و به ما شایستگی دید آنها را تا آنجا که برای ما امکان دارد ، می دهد .

تفسیر قرآن از چه زمانی شروع شد ؟

بی شک تفسیر قرآن به معنای واقعی از زمان خود پیامبر صلی الله علیه و آله و به هنگام نزول نخستین آیات بر قلب پاکش آغاز گشت ولی همه معتقدند به صورت یک «علم مدوّن» از زمان علی شروع شد و بزرگان این علم سلسله اسانیدخودرابه اوکه باب مدینه علم پیامبر صلی الله علیه و آله بود، می رساندند.

تاکنون صدها کتاب به زبان ها و روش های گوناگون در زمینه تفسیر قرآن نوشته شده، بعضی ادبی، بعضی فلسفی، بعضی اخلاقی، پاره ای براساس حدیث، برخی براساس تاریخ و پاره ای براساس علوم جدید و هریک قرآن را از زاویه علومی که در آن تخصص داشته اند، دیده اند ! و ازاین باغ پرگل؛ یکی به مناظر دل انگیز و شاعرانه پرداخته ، دیگری مانند یک معلم علوم طبیعی به ساختمان برگ ها و گلبرگ ها و ریشه ها ، سومی به موادغذایی قابل استفاده از آن، چهارمی به خواصّ دارویی ، پنجمی به اسرار آفرینش این همه

شکوفه هاو گل های رنگارنگ پرداخته ، ششمی دراندیشه است که ازکدامین گل می توان عطری بهترتهیه کرد و هفتمی همچون زنبورعسل تنها درفکرمکیدن شهدگل و فراهم ساختن « انگبین » است . خلاصه پویندگان راه تفسیر هرکدام با آیینه مخصوصی که به دست داشته اند ، جلوه ای از آن همه زیبایی ها و اسرار قرآن را منعکس ساخته اند . ولی روشن است که اینها همه در عین حال که تفسیر قرآنند، تفسیر قرآن نیستند ، زیرا که هریک پرده ای از چهره های قرآن برمی دارد نه از همه چهره های آن و اگر همه را نیز یک جا جمع کنیم، باز پرده برداری از چهره هایی از قرآن است نه از همه چهره هایش. زیرا قرآن کلام حق است و تراوشی از علم بی انتهای او و کلام او، رنگ علم او و علم او، رنگ ذات او دارد و همه نامتناهی است.

نیازها و ضرورت های ویژه هر عصر

هرعصری ویژگی ها،ضرورت ها و تقاضاهایی داردکه ازدگرگون شدن وضع زمان و پیدایش مسایل جدید و مفاهیم تازه درعرصه زندگی سرچشمه می گیرد. از مسایلی که ما به سهم خود آن را به روشنی دریافته ایم، تشنگی و عطش نسل حاضربرای درک مفاهیم اسلام ومسائل مذهبی

است ، نه تنها درک ، بلکه «چشیدن و لمس کردن» وبالاخره « عمل کردن » است . این مسائل بخش مهمّی از روح و جان آنها را اشغال کرده، اما طبیعی است که همه به صورت استفهام است و برای پاسخ گویی به این خواسته ها نخستین گام ، برگرداندن میراث علمی و فرهنگی اسلام به زبان روز و پیاده کردن همه آن مفاهیم عالی در روح و جان و عقل نسل کنونی است . و گام دیگر استنباط نیازها و تقاضاهای ویژه این زمان از اصول کلّی اسلام می باشد. این تفسیر براساس همین دو هدف نگارش یافته است. تفسیر نمونه با استفاده یا انتقاد از حدّاقل 16 تفسیر مشهور و معتبر به شرح زیر تدوین شده است :

تفاسیر تشیّع :

1 - تفسیر مجمع البیان مفسر معروف مرحوم طبرسی

2 - تفسیر تبیان دانشمند فقید شیخ طوسی

3 - تفسیر المیزان مفسر معروف علامه طباطبایی

4 - تفسیر صافی ملا محسن فیض کاشانی

5 - تفسیر نورالثقلین مرحوم عبدعلی بن جمعة الحویزی

6 - تفسیر برهان مرحوم سید هاشم بحرانی

7 - تفسیر روح الجنان ابوالفتوح رازی

تفاسیر تسنّن :

8 - تفسیر مفاتیح الغیب فخر رازی

9 - تفسیر روح المعانی علامه شهاب الدین محمود آلوسی

10 - تفسیر المَنار محمد رشید رضا ، تقریرات درس تفسیر شیخ محمد عبده

11 - تفسیر فی ظلال القرآن سید قطب

12 - تفسیر قرطبی محمّد بن احمد الانصاری القرطبی

13 - تفسیر اسباب النزول واحدی (ابوالحسن علی بن منویه نیشابوری)

14 - تفسیر مراغی احمد مصطفی مراغی

15 - تفسیر کشاف زمخشری

16 - تفسیر الدر المنثور سیوطی

از آنجا که قرآن کتاب زندگی و حیات است ، در این تفسیر ، به جای پرداختن به مسائل ادبی و عرفانی و مانند آن ، توجه خاصی به مسایل سازنده زندگی مادی و معنوی و به ویژه مسایل اجتماعی خصوصا نیازهای جوانان عزیز شده است . به تناسب عناوینی که در آیات مطرح می شود ، در ذیل هر آیه بحث فشرده و مستقلی درباره موضوعاتی مانند ربا، بردگی ، حقوق زن ، فلسفه حج ، اسرار تحریم قمار ، شراب ، گوشت خوک و ارکان و اهداف جهاد اسلامی و مانند آن آمده است تا خوانندگان در یک مطالعه اجمالی از مراجعه به کتاب های دیگر بی نیاز گردند . به جای پرداختن به بحث های کم حاصل ، توجه خاصی به ریشه لغات و شأن نزول آیات که هر دو در فهم دقیق معانی قرآن مؤثر هستند ، شده است .

اشکالات و ایرادات و سؤالات مختلفی که گاهی در پیرامون اصول و فروع اسلام مطرح می گردد، به تناسب هر آیه طرح شده و پاسخ فشرده آن ذکر گردیده است ، مانند شبهه آکل و

مأکول ، معراج ، تعدد زوجات ، علت تفاوت ارث زن و مرد ، تفاوت دیه زن و مرد ، حروف مقطعه قرآن ، نسخ احکام ، جنگ ها و غزوات اسلامی ، آزمایش های گوناگون الهی و ده ها مسأله دیگر به طوری که هنگام مطالعه آیات ، علامت استفهامی در ذهن خواننده عزیز باقی نماند.

از اصطلاحات پیچیده علمی که نتیجه آن اختصاص کتاب به صنف خاصی است ، در متن کتاب پرهیز شده و به هنگام ضرورت در پاورقی آمده تابرای دانشمندان و صاحب نظران نیز مفیدباشد .

1 - درج ترجمه روان و تفسیر هرآیه به صورت مستقل، به جز درآیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

2 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات .

3 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

4 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

5 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور

تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

6 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر، به منظور مطالعه روان آنها.

7 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

8 - انتشار در قطع جیبی به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظورخرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

درخاتمه لازم می دانم از همسر و فرزندان فهیم و متدینم که اینجانب را در مراحل مختلف تدوین و تحقیق این اثر ارزنده قرآنی یاری کرده اند ، صمیمانه تشکر و قدردانی نمایم .

همچنین از استاد راهنمای خود فقیه اهل بیت جناب آقای سیدمرتضی خاتمی (زید عزّه) که در مراحل مختلف تألیف این مجموعه ، راهنمایی ها و ارشادات بسیار مؤثری داشته اند ، کمال تشکّر و امتنان را دارم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

سوره حمد

ویژگیهای سوره حمد

این سوره در میان سوره های قرآن، درخشش فوق العاده ای دارد که از مزایای زیر سرچشمه می گیرد؛

✓ 1 - آهنگ این سوره : این سوره اساسا با سوره های دیگر قرآن از نظر لحن و آهنگ فرق روشنی دارد، به خاطر این که سوره های دیگر همه به عنوان سخن خدا است ، اما این سوره از زبان بندگان است و به تعبیر دیگر در این سوره خداوند طرز مناجات و سخن گفتن با او را به بندگانش آموخته است .

این سوره با حمد و ستایش پروردگار شروع می شود و با ابراز ایمان به مبدأ و معاد ( خداشناسی و ایمان به رستاخیز ) ادامه می یابد و با تقاضاها و نیازهای بندگان پایان می گیرد .

انسان آگاه و بیداردل ، هنگامی که این سوره را می خواند ، احساس می کند که بر بال و پر فرشتگان قرار گرفته و به آسمان صعود می کند و در عالم روحانیّت و معنویّت لحظه به لحظه به خدا نزدیک ترمی شود

این نکته بسیار جالب است که اسلام بر خلاف بسیاری از مذاهب ساختگی یا تحریف شده که میان « خدا » و « خلق » ، واسطه هایی قایل می شوند ، به مردم دستور می دهد که بدون هیچ واسطه ای با خدایشان ارتباط برقرار کنند .

✓ 2 - سوره حمد اساس قرآن است : در حدیثی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم که : « اَلْحَمْدُ اُمُّ الْقُرْاآن » و این به هنگامی بود که «جابربن عبداللّه انصاری» خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسید ، پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: « آیا برترین سوره ای را که خداوند در کتابش نازل کرده، به تو تعلیم کنم » ؟ جابر عرض کرد: « آری پدر و مادرم به فدایت باد ، به من تعلیم کن » . پیامبر صلی الله علیه و آله سوره "حمد" را که اُمُ الْکِتاب است، به او آموخت ، سپس اضافه فرمود :«این سوره شفای هر دردی است مگر مرگ».⁽¹⁾

دلیل این سخن با تأمّل درمحتوای این سوره روشن می شود ، چراکه این سوره در حقیقت فهرستی است از مجموع محتوای قرآن ، بخشی از آن توحید و شناخت خدا است ، بخشی در

زمینه معاد و رستاخیز سخن می گوید و بخشی از هدایت و ضلالت که خط فاصل مؤمنان و کافران است، سخن می گوید و نیز در آن اشاره ای است به حاکمیّت مطلق پروردگار و مقام ربوبیّت و نعمت های بی پایانش که به دو بخش عمومی و خصوصی ( بخش رحمانیّت و رحیمیّت ) تقسیم می گردد و همچنین اشاره به مسأله عبادت و بندگی و اختصاص آن به ذات پاک او شده است .

درحقیقت هم بیان گر توحید ذات است ، هم توحید صفات، هم توحید افعال و هم توحید عبادت .

و به تعبیر دیگر این سوره مراحل سه گانه ایمان ؛ اعتقاد به قلب ، اقرار به زبان و عمل به ارکان را دربردارد و می دانیم « اُمّ » به معنی اساس و ریشه است .

فضیلت سوره « حمد »

در فضیلت این سوره از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شد : « اَیُّما مُسْلِمٍ قَرَأَ فاتِحَةَ الْکِتابِ اُعْطِیَ مِنَ الاَجْرِ کَاَنَّما قَرَأَ ثُلْثَیِ الْقُرْاآنِ وَ اُعْطِیَ مِنَ الاَجْرِ کَاَنَّما تَصَدَّقَ عَلی کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ : هر مسلمانی سوره حمد را بخواند ، پاداش او به اندازه کسی است که دو سوّم قرآن را خوانده است ( و طبق نقل دیگری ، پاداش

کسی است که تمام قرآن را خوانده باشد) و گویی برای هرفردی از زنان و مردان مؤمن هدیه ای فرستاده است » .⁽¹⁾

تعبیر به « دو سوم قرآن » ، شاید به خاطر آن است که بخشی از قرآن ، توجه به خدا است و بخشی ، توجه به رستاخیز و بخش دیگری ، احکام و دستورات است که بخش اول و دوم در سوره حمد آمده و تعبیر به « تمام قرآن » ، به خاطر آن است که همه قرآن را از یک نظر در ایمان و عمل می توان خلاصه کرد که این هر دو در سوره حمد جمع است .

✓ 3 - سوره حمد ، افتخار بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله : جالب این که در آیات قرآن سوره حمد به عنوان یک موهبت بزرگ به پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی شد و در برابر کلّ قرآن قرار گرفته است ، آن جا که می فرماید : « وَ لَقَدْ اتَیْناکَ سَبْعا مِنَ الْمَثانی وَ الْقُرْاآنَ الْعَظیمَ : ما به تو سوره حمد که هفت آیه است و دو بار نازل شده ، دادیم همچنین قرآن بزرگ بخشیدیم » ( 87 / حِجْر ) .

قرآن باتمام عظمتش این جا، در برابر سوره حمد قرار گرفته ، نزول دوباره آن نیز به

خاطر اهمیّت فوق العاده آن است .⁽¹⁾

چرا نام سوره "حمد"،«فاتِحَةُ الْکِتابِ» است؟

«فاتِحَةُ الْکِتابِ» به معنی آغازگر کتاب (قرآن) است و ازروایات مختلفی که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده، به خوبی استفاده می شود که این سوره در زمان خود پیامبر صلی الله علیه و آله نیز به همین نام شناخته می شده است .

از این جا دریچه ای به سوی مسأله مهمّی از مسائل اسلامی گشوده می شود و آن این که ؛ برخلاف آن چه در میان گروهی مشهور است که قرآن در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله به صورت پراکنده بود بعد در زمان ابوبکر یا عمر یا عثمان جمع آوری شد، قرآن در زمان خود پیامبر صلی الله علیه و آله به همین صورت امروز جمع آوری شده بود و سرآغازش همین سوره حمد بوده است وَ اِلاّ نه این سوره نخستین سوره ای بوده که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده و نه دلیل دیگری برای انتخاب نام

فاتِحَةُ الْکِتابِ برای این سوره وجود دارد .

مدارک متعدّد دیگری در دست است که این واقعیّت را تأیید می کند که قرآن به صورت مجموعه ای که در دست ما است ، در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و به فرمان او جمع آوری شده بود .

« علیّ بن ابراهیم » از امام صادق نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علیّ فرمود : «قرآن در قطعات حریر و کاغذ و امثال آن پراکنده است، آن را جمع آوری کنید» سپس می افزاید: علی از آن مجلس برخاست و آن را در پارچه زردرنگی جمع آوری نمود، سپس بر آن مهر زد ( وَ انْطَلَقَ عَلِیٌّ فَجَمَعَهُ فی ثَوْبٍ اَصْفَرَ ثُمَّ خَتَمَ عَلَیْهِ ) .⁽¹⁾

گواه دیگراین که « خوارزمی » دانشمندمعروف اهل تسنن در کتاب « مناقب » از « علیّ بن ریاح » نقل می کندکه: علیّ بن ابی طالب و اُبَیّ بن کَعْب ، قرآن را در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله جمع آوری کردند.

سوّمین شاهد ، جمله ای است که « حاکم » نویسنده معروف اهل سنّت در کتاب « مستدرک » از

« زید بن ثابت » آورده است ؛

زید می گوید : « ما در خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله قرآن را از قطعات پراکنده جمع آوری می کردیم و هرکدام را طبق راهنمایی پیامبر صلی الله علیه و آله در محل مناسب خود قرار می دادیم، ولی با این حال این نوشته ها متفرق بود ، پیامبر صلی الله علیه و آله به علیّ دستور داد که آن را یک جا جمع کند و ما را از ضایع ساختن آن برحذر می داشت ».

« سیّد مرتضی » دانشمند بزرگ شیعه می گوید : « قرآن در زمان رسول اللّه به همین صورت کنونی جمع آوری شده بود » .

در این جا این سؤال پیش می آید که ؛ چگونه می توان این گفته را باور کرد با این که در میان گروهی از دانشمندان معروف است که قرآن پس از پیامبر صلی الله علیه و آله جمع آوری شده ، ( به وسیله علیّ یا کسان دیگر ) .

در پاسخ این سؤال باید گفت : اما قرآنی که علی جمع آوری کرد ، تنها خود قرآن نبود ، بلکه مجموعه ای بود از قرآن و تفسیر و شأن نزول آیات و مانند آن. و اما در مورد عثمان ، قرائنی در دست است که نشان می دهدعثمان برای جلوگیری از اختلاف قرائت ها ، اقدام به نوشتن قرآن

واحدی با قرائت و نقطهگذاری نمود ( زیرا تا آن زمان نقطه گذاری معمول نبود ).

و اما اصرار جمعی بر این که قرآن به هیچ وجه در زمان پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله جمع آوری نشده و این افتخار نصیب عثمان یا خلیفه اوّل و دوّم گشت ، شاید بیشتر به خاطر فضیلت سازی بوده باشد و لذا هر دسته ای این فضیلت را به کسی نسبت می دهد و روایت در مورد او نقل می کند .

اصولاً چگونه می توان باور کرد پیامبر صلی الله علیه و آله چنین کار مهمّی را نادیده گرفته باشد ، در حالی که او به کارهای بسیار کوچک هم توجّه داشت ، مگر نه این است که قرآن قانون اساسی اسلام ، کتاب بزرگ تعلیم و تربیت ، زیربنای همه برنامه های اسلامی و عقاید و اعتقادات است ؟ آیا عدم جمع آوری آن درعصر و زمان پیامبر صلی الله علیه و آله این خطر را نداشت که بخشی از قرآن ضایع گردد و یا اختلافاتی در میان مسلمانان بروز کند ؟

به علاوه حدیث مشهور « ثَقَلَیْنِ » (دو چیزگرانبها و سنگین) که شیعه و سنّی آن را نقل کرده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « من از میان شما می روم و دو چیز گرانبها را به یادگار می گذارم ؛ " کتاب خدا " و "خاندانم" ... » ، این خود نشان می دهد که قرآن به صورت یک کتاب جمع آوری شده بود

1 بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

میان همه مردم جهان رسم است که هر کار مهمّ و پرارزشی را به نام بزرگی از بزرگان آغازمی کنند و نخستین کلنگ هر مؤسّسه ارزنده ای را به نام کسی که مورد علاقه آن ها است ، بر زمین می زنند ، یعنی آن کار را با آن شخصیّت مورد نظر از آغاز ارتباط می دهند .

ولی آیا بهتر نیست که برای پاینده بودن یک برنامه و جاوید ماندن یک تشکیلات ، آن را به موجود پایدار و جاودانی ارتباط دهیم که فنا در ذات او راه ندارد ، چراکه همه موجودات این جهان به سوی کهنگی و زوال می روند ، تنها چیزی باقی می ماند که با آن ذات لایزال بستگی دارد .

اگر نامی از پیامبران و انبیاء باقی است ، به علت پیوندشان با خدا و عدالت و حقیقت است که کهنگی در آن راه ندارد و اگر به طور مثال اسمی از « حاتم » بر سر زبان ها است ، به خاطر همبستگیش با سخاوت است که زوال ناپذیر است .

از میان تمام موجودات ، آن که ازلی و ابدی است ، تنها ذات پاک خدا است و به همین دلیل

باید همه چیز و هرکار را با نام او آغاز کرد و در سایه او قرار داد و از او استمداد نمود ، لذا در نخستین آیه از قرآن می گوییم : « به نام خداوند بخشنده بخشایشگر » ( بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ) .

این کار نباید تنها از نظر اسم و صورت باشد ، بلکه باید ازنظر واقعیّت و معنا با آن پیوند داشته باشد ، چراکه این ارتباط آن را در مسیر صحیح قرار می دهد و از هرگونه انحراف بازمی دارد و به همین دلیل چنین کاری حتما به پایان می رسد و پربرکت است .

به همین دلیل در حدیث معروفی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم : « کُلُّ اَمْرٍ ذی بالٍ لَمْ یُذْکَرْ فیهِ اسْمُ اللّهِ فَهُوَ اَبْتَرُ : هر کار مهمی که بدون نام خدا شروع شود ، بی فرجام است » .⁽¹⁾

امیرمؤمنان علی(علیه السلام) پس از نقل این حدیث اضافه می کند: « انسان هرکاری را که می خواهد انجام دهد، باید "بسم اللّه " بگوید، یعنی بانام خدا این عمل را شروع می کنم و هر عملی که با نام خدا شروع شود، خجسته و مبارک است » .

و نیز می بینیم امام باقر (علیه السلام)می فرماید : « سزاوار است هنگامی که کاری را شروع می کنیم ، چه بزرگ باشد چه کوچک ، "بِسْمِ اللّه " بگوییم تا پربرکت و میمون باشد » .

خلاصه این که پایداری و بقاء عمل ، بسته به ارتباطی است که با خدا دارد .

به همین مناسبت خداوند بزرگ در نخستین آیات که برپیامبر صلی الله علیه و آله وحی شد ، دستور می دهد که درآغاز شروع تبلیغ اسلام، این وظیفه خطیر را با نام خدا شروع کند: «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» (1/عَلَق) .

و می بینیم حضرت نوح (علیه السلام)در آن طوفان سخت و عجیب ، هنگام سوار شدن بر کشتی و حرکت روی امواج کوه پیکر آب که هرلحظه باخطرات فراوانی روبه رو بود ، برای رسیدن به سرمنزل مقصود و پیروزی بر مشکلات ، به یاران خود دستور می دهد که در هنگام حرکت و در موقع توقّف کشتی ، « بِسْمِ اللّه ِ » بگویند ( وَ قالَ ارْکَبُوا فیها بِسْمِ اللّهِ مَجْریها وَ مُرْسیها ) (41 / هود) .

و آن ها این سفر پرمخاطره را سرانجام با موفقیت و پیروزی پشت سر گذاشتند و با سلامت و برکت از کشتی پیاده شدند ، چنان که قرآن می گوید : « قیلَ یا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنّا وَ بَرَکاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلی اُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ » ( 48 / هود )

و نیز سلیمان (علیه السلام)در نامه ای که به ملکه سبا می نویسد ، سرآغاز آن را « بِسْمِ اللّه ِ » قرار می دهد ( اِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ وَ اِنَّهُ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ... ) ( 30 / نمل ).

و باز روی همین اصل ، تمام سوره های قرآن ، با "بسم اللّه " آغاز می شود تا هدف اصلی که همان هدایت و سوق بشر به سعادت است ، از آغاز تا انجام با موفقیّت و پیروزی و بدون شکست انجام شود.

تنها سوره توبه است که "بسم اللّه " در آغاز آن نمی بینیم، زیرا سوره توبه با اعلان جنگ به جنایت کاران مکّه و پیمان شکنان آغاز شده و اعلام جنگ باتوصیف خداوند به « رَحْمان و رَحیم »سازگارنیست .

« اَللّهُ » جامع ترین نام های خدا است و همه صفات او را یک جا بازگو می کند ، اما نام های دیگر اشاره به بخشی از صفات و افعال او است ، مانند خالقیّت و رحمت او و مانند آن .

به هرحال هنگامی که کارهارا با تکیه برقدرت خداوند آغاز می کنیم، خداوندی که قدرتش مافوق همه قدرت ها است ، سبب می شود که از نظر روانی نیرو و توان بیشتری در خود احساس کنیم ، مطمئن تر باشیم ، بیشتر کوشش کنیم ، از عظمت مشکلات نهراسیم و مأیوس

نشویم و ضمنا نیّت و عملمان را پاک تر و خالص تر کنیم .

و این است رمز دیگر پیروزی به هنگام شروع کارها به نام خدا .

گرچه هرقدر در تفسیر این آیه سخن بگوییم ، کم گفته ایم ، چراکه معروف است « علیّ (علیه السلام)از سر شب تا به صبح برای « ابن عبّاس » از تفسیر "بِسْمِ اللّه ِ " سخن می گفت ، صبح شد ، در حالی که از تفسیر "باء" « بِسْمِ اللّه ِ » فراتر نرفته بود » ولی با حدیثی از همان حضرت این بحث راهمین جا پایان می دهیم ودر بحث های آینده مسائل دیگری در این رابطه خواهیم داشت .

« عبد اللّه بن یحیی » که از دوستان امیر مؤمنان علیّ (علیه السلام)بود ، به خدمتش آمد و بدون گفتن بِسْمِ اللّه بر تختی که در آن جا بود ، نشست ، ناگهان بدنش منحرف شد و بر زمین افتاد و سرش شکست، علی (علیه السلام)دست بر سر او کشید و زخماو التیام یافت، بعد فرمود: «آیا نمی دانی که پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خدا برای من حدیث کرد که هر کار بدون نام خدا شروع شود ، بی سرانجام خواهد بود » ؟ گفتم: « پدر و مادرم به فدایت باد ، می دانم و بعد از این ترک نمی گویم » ، فرمود : « در این حال بهره مند و سعادت مند خواهی شد »

امام صادق (علیه السلام) هنگام نقل این حدیث فرمود : « بسیار می شود که بعضی از شیعیان ما "بِسْمِ اللّه ِ " را در آغاز کارشان ترک می گویند و خداوند آن ها را با ناراحتی مواجه می سازد تا بیدار شوند و ضمنا این خطا از نامه اعمالشان شسته شود » .⁽¹⁾

آیا " بِسْمِ اللّه ِ " جزء سوره است ؟

درمیان دانشمندان شیعه،اختلافی دراین مسأله نیست که "بِسْمِ اللّه ِ " جزءسوره حمدو همه سوره های قرآن است، اصولاً ثبت "بِسْمِ اللّه ِ " ، در متن قرآن مجید در آغاز همه سوره ها ، خود گواه زنده این امر است، زیرامی دانیم در متن قرآن چیزی اضافه نوشته نشده است و ذکر "بِسْمِ اللّه ِ " در آغاز سوره ها ، از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله تاکنون معمول بوده است.

و اما از نظر دانشمندان اهل تسنّن ، نویسنده تفسیر « المَنار » جمع آوری جامعی از اقوال آن ها به شرح زیر کرده است ؛

درمیان علماء گفتگواست که آیا "بِسْمِ اللّه " درآغاز هرسوره ایجزء سوره است یا نه ؟ دانشمندان پیشین از اهل مکّه اعمّ از فقهاء و قاریان قرآن از جمله «ابن کثیر» و اهل کوفه از جمله «عاصم» و «کِسائیّ» از قرّاء و بعضی از صحابه و تابعین از اهل مدینه وهمچنین «شافعیّ» در کتاب جدید و پیروان او «وثَوْرِیّ» و «احمد» در یکی از دو قولش ، معتقدند که جزء سوره است ، همچنین علمای امامیّه و از صحابه - طبق گفته آنان - علیّ (علیه السلام) و «ابن عباس» و «عبداللّه بن عمر» و «ابو هریره» و از علمای تابعین ، « سعید بن جُبَیْر » و « عطاء » و « زُهَرِیّ » و « ابن المبارک » این عقیده را برگزیده اند .

گذشته از همه این ها ، سیره مسلمین همواره بر این بوده که هنگام تلاوت قرآن ، "بِسْمِ اللّه ِ " را در آغاز هر سوره ای می خواندند و متواترا نیز ثابت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را نیز تلاوت می فرمود ، چگونه ممکن است چیزی جزء قرآن نباشد و پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان همواره آن را ضمن قرآن بخوانند و بر آن مداومت کنند .

تنها ایراد قابل ملاحظه ای که مخالفان در این رابطه دارند ، این است که می گویند : در شمارش آیات سوره های قرآن ( به جز سوره حمد ) معمولاً "بِسْمِ اللّه ِ " را یک آیه حساب نمی کنند ، بلکه آیه

نخست را بعد از آن قرار می دهند .

پاسخ این سؤال را « فخر رازی » در « تفسیر کبیر » به روشنی داده است ، آن جا که می گوید : هیچ مانعی ندارد که "بِسْمِ اللّه ِ " در سوره حمد به تنهایی یکآیه باشد و در سوره های دیگر قرآن جزیی ازآیه اول محسوب گردد (بنابراین مثلاً درسوره کوثر،«بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرّحیمِ اِنّا اَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ» ، همه یک آیه محسوب می شود ) .

به هر حال مسأله آن قدر روشن است که می گویند : یک روز معاویه در دوران حکومتش درنماز جماعت، "بِسْمِ اللّه ِ " رانگفت ، بعد از نماز جمعی از مهاجران و انصار فریاد زدند : « اَسَرَقْتَ اَمْ نَسیتَ : آیا "بسم اللّه " را دزدیدی یا فراموش کردی » ؟⁽¹⁾

" اَللّه " جامع ترین نام خداوند

در جمله "بِسْمِ اللّه " ، نخست با کلمه « اِسْم » روبه رو می شویم که به گفته علمای ادبیات عرب ،

اصل آن از « سُمُوّ » گرفته شده که به معنی بلندی و ارتفاع است و این که به هر نامی « اِسْم » گفته می شود ، به خاطر آن است که مفهوم آن بعد از نام گذاری ، از مرحله خفاء و پنهانی به مرحله بروز و ظهور و ارتفاع می رسد و یا به خاطر آن است که لفظ با نام گذاری ، معنی پیدا می کند و از مهمل و بی معنی بودن ، درمی آید و علوّ و ارتفاع می یابد .

به هر حال بعد از کلمه « اسم » به کلمه « اَللّه » برخورد می کنیم که جامع ترین نام های خدا است ، زیرا بررسی نام های خدا که در قرآن مجید و یا سایر منابع اسلامی آمده ، نشان می دهد که هرکدام ازآن، یک بخش خاص از صفات خداوند را منعکس می سازد، تنها نامی که اشاره به تمام صفات و کمالات الهی ، یا به تعبیر دیگر جامع صفات جلال و جمال است ، همان « اَللّه » می باشد .

به همین دلیل اسماء دیگر خداوند ، غالبا به عنوان صفت برای کلمه « اَللّه » ، گفته می شود ، به عنوان نمونه ؛

«غَفُور» و «رَحیم» که به جنبه آمرزش خداوند اشاره می کند؛ «فَاِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ» (226/بقره).

« سَمیع » اشاره به آگاهی او از مسموعات و « عَلیم » ، اشاره به آگاهی او از همه چیزاست؛ « فَاِنَّ

اللّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ »( 227 / بقره ).

«بَصیر»، علم او را به همه دیدنی ها بازگو می کند؛ « وَ اللّهُ بَصیرٌ بِما تَعْمَلُونَ » (18/حجرات) .

« رَزّاق » ، به جنبه روزی دادن او به همه موجودات اشاره می کند و « ذوُالْقُوَّة » ، به قدرت او و « مَتین » ، به استواری افعال و برنامه هایش؛ « اِنَّ اللّهَ هُوَ الرَّزّاقُ ذوُ الْقُوَّةِ الْمَتینُ » ( 58/ذاریات ).

آری تنها « اَللّه » است که جامع ترین نام خدا می باشد ، لذاملاحظه می کنیم در یک آیه بسیاری ازاین اسماء ، وصف « اَللّه » قرارمی گیرد؛ « هُوَ اللّهُ الَّذی لااِلهَ اِلاّ هُوَالْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزیزُ الْجَبّارُ الْمُتَکَبِّرُ : او است اَللّه که معبودی جز وی نیست ، او است حاکم مطلق ، منزه از ناپاکی ها ، از هرگونه ظلم و بی دادگری ، ایمنی بخش ، نگاهبان همه چیز ، توانا و شکست ناپذیر ، قاهر بر همه موجودات و باعظمت » .این نام مبارک 2699 بار در قرآن به کار رفته است .

یکی از شواهد روشن جامعیّت این نام ، آن است که ابراز ایمان و توحید ، تنها با جمله « لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ » میسّر است و جمله « لا اِلهَ اِلاَّ العَلیمُ ، اِلاَّ الْخالِقُ ، اِلاَّ الرَّزّاقُ » و مانند آن به تنهایی دلیل بر توحید و اسلام نیست و نیز به همین جهت است که در مذاهب دیگر هنگامی که می خواهند به معبود

مسلمین اشاره کنند، «اَللّه» را ذکر می کنند، زیرا توصیف خداوندبه « اَللّه » مخصوص مسلمانان است .

رحمت عامّ و خاصّ خدا

صفت « رَحْمان » ، اشاره به "رحمت عامّ خدا " است که شامل دوست و دشمن ، مؤمن و کافر و نیکوکار و بدکار می باشد ، زیرا می دانیم باران رحمت بی حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی دریغش، همه جا کشیده، همه بندگان ازمواهب گوناگون حیات بهره مند هستند و روزی خویش را از سفره گسترده نعمت های بی پایانش برمی گیرند ، این همان رحمت عام او است که پهنه هستی را دربرگرفته و همگان دردریای آن غوطه ورند.

ولی « رَحیم » اشاره به "رحمت خاصّ پروردگار " است که ویژه بندگان مطیع و صالح و فرمان بردار است ، زیرا آن ها به حکم ایمان و عمل صالح، شایستگی این را یافته اندکه از رحمت و بخشش و احسان خاصیّ که آلودگان و تبهکاران از آن سهمی ندارند، بهره مند گردند .

در روایتی از امام صادق (علیه السلام)می خوانیم که فرمود : « وَ اللّهُ اِلهُ کُلِّ شَیْ ءٍ الرَّحْمانُ بِجَمیعِ خَلْقِه ، الرَّحیمُ بِالْمُؤْمِنینَ خاصَّةً : خداوند ، معبود همه چیز است ، نسبت به تمام مخلوقاتش ، رحمان و

نسبت به خصوص مؤمنان ، رحیم است » .

2 اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ

ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است .

جهان ، غرق رحمت او است

برای پی بردن به عمق و عظمت این جمله ، لازم است به تفاوت میان "حَمْد" و "مَدْح" و "شُکْر" و نتایج آن توجّه شود ؛

« حَمْد » در لغت عرب به معنی ستایش کردن در برابر کار یا صفت نیک اختیاری است ، یعنی هنگامی که کسی آگاهانه کار خوبی انجام دهد و یا صفتی را برای خود برگزیند که سرچشمه اعمال نیک اختیاری است ، ما او را حمد و ستایش می گوییم .

ولی « مَدْح » به معنی هرگونه ستایش است ، خواه در برابر یک امر اختیاری یا غیر اختیاری ، مثلاً تعریفی را که از یک گوهر گران بها می کنیم ، عرب آن را « مَدْح » می نامد و به تعبیر دیگر مفهوم مدح ، عامّ است در حالی که مفهوم حمد ، خاصّ می باشد

ولی مفهوم « شُکْر » از همه این ها محدودتر است ، تنها در برابر نعمت هایی شکر و سپاس می گوییم که از دیگری با میل و اراده او به ما رسیده است .

حتی هر انسانی که سرچشمه خیر و برکتی است و هر پیامبر و رهبر الهی که نور هدایت در دل ها می پاشد ، هر معلّمی که تعلیم می دهد ، هر شخص سخاوتمندی که بخشش می کند و هر طبیبی که مرهمی بر زخم جانکاهی می نهد ، ستایش آن ها از ستایش خدا سرچشمه می گیرد ، چراکه همه این مواهب در اصل از ناحیه ذات پاک او است و یا به تعبیر دیگر حمد این ها ، حمد خدا و ستایش این ها ، ستایشی برای او است .

جالب این که « حَمْد » تنها در آغاز کار نیست ، بلکه پایان کارها نیز چنان که قرآن به ما تعلیم می دهد ، با حمد خدا خواهد بود .

در مورد بهشتیان می خوانیم : « دَعْواهُمْ فیها سُبْحانَکَ اللّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فیها سَلامٌ وَ اخِرُ دَعْواهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ : سخن آن ها دربهشت نخست منزه شمردن خداوند ازهرعیب ونقص و تحیّت آن ها، سلام و آخرین سخنشان، " اَلْحَمْدُ للّه رَبَّ الْعالَمینَ " است » ( 10 / یونس )

اماکلمه «رَبّ» دراصل به معنی مالک و صاحب چیزی که به تربیت و اصلاح چیزی می پردازد ، می باشد.

این کلمه به طور مطلق تنها به خدا گفته می شود و اگر به غیر خدا اطلاق گردد ، حتما به صورت اضافه است ، مثلاً می گوییم : « رَبُّ الدّارِ » ( صاحب خانه ) ، « رَبُّ السَّفینَةِ » ( صاحب کشتی ) .⁽¹⁾

کلمه « عالَمینَ » جمع « عالَم » است و عالَم به معنی مجموعه ای است از موجودات مختلف که دارای صفات مشترک و یا زمان و مکان مشترک هستند ، مثلاً می گوییم : عالَم انسان و عالَم حیوان و عالَم گیاه و یا می گوییم : عالَم شرق و عالَم غرب ، عالَم امروز و عالَم دیروز ، بنابراین « عالَم » خود به تنهایی معنی جمعی دارد و هنگامی که به صورت « عالَمین » جمع بسته می شود ، اشاره به تمام مجموعه های این جهان است .

در روایتی که « صدوق » درکتاب « عیون الاخبار » از علیّ نقل کرده است، چنین می خوانیم که امام درضمن تفسیر آیه « اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ » فرمود : « رَبِّ الْعالَمینَ هُمُ

الْجَماعاتُ ، مِنْ کُلِّ مَخْلُوقٍ مِنَ الْجِماداتِ وَ الْحَیَوانِ : رَبُّ الْعالَمین اشاره به مجموع همه مخلوقات است اعمّ از موجودات بی جان و جان دار » .⁽¹⁾

خطّ سرخ بر همه رَبُّ النَّوْع ها

مطالعه تاریخ ادیان و مذاهب نشان می دهد که منحرفان از خطّ توحید راستین ، همواره برای این جهان رَبُّ النَّوْع هایی قائل بودند ، سرچشمه این تفکّر غلط این بوده که گمان می کردند هریک از انواع موجودات ، نیاز به رَبُّ النَّوْعِ مستقلی داردکه آن نوع را تربیت و رهبری کند ، گویا خدا را کافی برای تربیت این انواع نمی دانستند .

حتی برای اموری همانند عشق ، عقل ، تجارت ، جنگ و شکار رَبُّ النَّوْعی قائل بودند ، از جمله « یونانیان » دوازده خدای بزرگ ( رَبُّ النَّوْع )را پرستش می کردند که به پندار آن ها بر فراز قله " اُلَمْپ" ، بزم خدایی دایر ساخته و هر یک مظهر یکی از صفات آدمی بودند .⁽²⁾

در « کَلْدَة » پایتخت کشور ( آشُور ) رَبُّ النَّوْع آب ، رَبُّ النَّوْع ماه ، رَبُّ النَّوْع خورشید و رَبُّ النَّوْع زُهْرَة قائل بودند و هرکدام را به نامی می نامیدند و مافوق همه این ها ، « مارْدُوک » را رَبُ الاَْرْبابِ می شمردند .

در « روم » نیز خدایان متعدّد رواج داشت و بازار شرک و تعداد خدایان و ارباب انواع شاید از همه جا داغ تر بود .

آن ها مجموع خدایان را به دو دسته تقسیم می کردند؛ خدایان خانوادگی و خدایان حکومت ، که مردم زیاد به آن ها علاقه نشان نمی دادند ( چراکه دل خوشی از حکومت نداشتند ) .

به گفته یکی از موّرخان ، جای تعجّب نیست که رومی ها سی هزار خدا داشته باشند ، آن چنان که یکی از بزرگان آن ها به شوخی گفته بود ، تعداد خدایان کشور ما به حدّی است که در معابر و محافل فراوان تر از افراد ملت می باشد از این خدایان می توان رَبُّ النَّوْع کشاورزی ، رَبُّ النَّوْع آشپزخانه و رَبُّ النَّوْع انبار غذا ، رَبُّ النَّوْع شعله گاز ، رَبُّ النَّوْع آتش ، رَبُّ النَّوْع میوه ها، رَبُّ النَّوْع درو ، رَبُّ النَّوْع درخت تاک ،

رَبُ النَّوْع جنگل، رَبُ النَّوْعِ حریق و رَبُ النَّوْع دروازه بزرگ رُم و رَبُّ النَّوْع آتشکده مِلّی را نام برد .⁽¹⁾

خلاصه این که بشر در گذشته با انواع خرافات دست به گریبان بوده است ، همان طور که الآن هم خرافات بسیاری از آن عصر به یادگار مانده است .

درعصر نزول قرآن نیز بت های متعدّد موردپرستش و ستایش قرار داشته و شایدهمه یا قسمتی از آن ها جانشین رَبُّ النَّوْع پیشین بودند .

از همه گذشته گاهی بشر را نیز عملاً ربّ خود قرار می دادند ، چنان که قرآن در نکوهش مردمی که اَحْبار ( دانشمندان یهود ) و رُهْبانان ( مردان و زنان تارک دنیا ) را ارباب خود می دانستند ، می گوید : « اِتَّخَذوُا اَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ اَرْبابا مِنْ دُونِ اللّهِ : آن ها اَحْبار و رُهْبان هایشان را ارباب به جای خدا می دانستند » ( 31 / توبه ) .

به هر حال از آن جا که این خرافات علاوه بر این که انسان را به انحطاط عقلی می کشانید ، مایه

تفرقه و تشتّت و پراکندگی است، پیامبران الهی به مبارزه شدید با آن برخاستند ، تا آن جاکه می بینیم بعد از بسم اللّه ، نخستین آیه ای که در قرآن نازل شده ، در همین رابطه است ؛ « اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ : همه ستایش ها مخصوص خداوندی است که "ربّ" همه جهانیان است » .

و به این ترتیب قرآن خطّ سرخی بر تمام رَبُّ النَّوْع ها می کشد و آن ها را به وادی عدم -- همان جا که جای اصلیشان است -- می فرستد و گل های توحید و یگانگی و همبستگی و اتّحادرا به جای آن می نشاند.

3 اَلرَّحْمنِ الرَّحیمِ

خداوندی که بخشنده و بخشایشگراست (و رحمت عام و خاصّش، همگان را فراگرفته است).

این دوصفت که ازمهم ترین اوصاف الهی است، درنمازهای روزانه ماحدّاقل 30بارتکرار می شوند ( دو مرتبه در سوره حمد و یک مرتبه در سوره ای بعد از آن می خوانیم ) و به این ترتیب 60 مرتبه خدا را به صفت رحمتش می ستاییم .

این در حقیقت درسی است برای همه انسان ها که خود را درزندگی بیش ازهرچیز به این اخلاق الهی متخلّق کنند. به علاوه اشاره ای است به این واقعیّت که ما اگر خود را عبد و بنده خدا می دانیم ،

مبادا رفتار مالکان بی رحم نسبت به بردگانشان در نظرها تداعی شود.

4 مالِکِ یَوْمِ الدّینِ

خداوندی که مالک روز جزا است .

ایمان به رستاخیز ، دوّمین پایگاه

در این جا به دوّمین اصل مهمّ اسلام یعنی قیامت و رستاخیز توجّه می کند .

و به این ترتیب محور مبدأ و معاد که پایه هرگونه اصلاح اخلاقی و اجتماعی است ، در وجود انسان تکمیل می گردد .

بدون شک مالکیّت خداوند در آن روز یک مالکیّت اعتباری،نظیر مالکیّت ما نسبت به آن چه در این جهان ملک ما است ،نمی باشد ، چراکه این مالکیّت قراردادی است ، با تشریفات و اسنادی می آید و با تشریفات و اسناد دیگری از میان می رود ، ولی مالکیّت خدا نسبت به جهان هستی مالکیّت حقیقی است و آن پیوند و ارتباط خاصّ موجودات با خدا است که اگر یک لحظه از او بریده شوند ، نابود می شوند، همان گونه که اگر رابطه لامپ های برق با کارخانه اصلی بریده

شود ، روشنایی در همان لحظه محو و نابود خواهد شد .

نمونه ضعیفی از مالکیّت حقیقی را در خودمان نسبت به اعضاء پیکرمان می توانیم پیدا کنیم ، ما مالک چشم و گوش و قلب و اعصاب خویش هستیم ، نه به معنی مالکیّت اعتباری ، بلکه یک نوع مالکیّت حقیقی که از ارتباط و پیوند و احاطه سرچشمه می گیرد .

در این جا این سؤال پیش می آیدکه ؛ مگر خداوند مالک تمام این جهان نیست که ما از او تعبیر به « مالک روز جزا » می کنیم ؟

پاسخ این سؤال با توجّه به یک نکته روشن می شود و آن این که ؛ مالکیّت خداوند ، گرچه شامل "هر دو جهان" می باشد ، اما بروز و ظهور این مالکیّت در قیامت بیشتر است ، چراکه در آن روز همه پیوندهای مادّی و مالکیّت های اعتباری بریده می شود و هیچ کس در آن جا چیزی از خود ندارد ، حتی اگر شفاعتی صورت گیرد ، باز به فرمان خدا است ؛ « یَوْمَ لا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیْئا وَ الاَْمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلّهِ : روزی که هیچ کس مالک هیچ چیز برای کمک به دیگری نیست و همه کارها به دست خدا است » ( 19 / اِنْفِطار )

به تعبیر دیگر انسان در این دنیا گاه به کمک دیگری می شتابد ، با زبانش از او دفاع می کند ، با اموالش از او حمایت می کند ، با نفرات و قدرتش به کمکش برمی خیزد و گاه با طرح ها ونقشه های گوناگون ، او را زیر پوشش حمایت خود قرار می دهد .

ولی آن روز هیچ یک ازاین امور وجود ندارد و به همین دلیل هنگامی که از مردم سؤال شود: «لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ: حکومت امروز از آن کیست » ؟ می گویند:«لِلّهِ الْواحِدِالْقَهّارِ:برای خداوند یگانه پیروز است »(16/ مؤمن).

اعتقاد به روز رستاخیز و ایمان به آن دادگاه بزرگ که همه چیز در آن به طور دقیق مورد محاسبه قرار می گیرد ، اثر فوق العاده نیرومندی در کنترل انسان در برابر اعمال نادرست و ناشایست دارد و یکی از علل جلوگیری کردن نماز از فحشاء و منکرات همین است که نماز انسان را هم به یاد مبدئی می اندازد که از همه کار او باخبر است و هم به یاد دادگاه بزرگ عدل خدا .

در حدیثی از امام سجّاد می خوانیم : هنگامی که به آیه « مالِکِ یَوْمِ الدّینِ » می رسید ، آن قدر آن را تکرار می کرد که نزدیک بود روح از بدنش پرواز کند

اما کلمه «یَوْمِ الدّینِ» ، این تعبیر در تمام مواردی که در قرآن استعمال شده ، به معنی قیامت آمده است چنان که در آیه 17 و 18 و 19 سوره انفطار با صراحت به این معنی اشاره شده است ( این تعبیر متجاوز از ده بار در قرآن مجید به همین معنی آمده است ) .

و این که چرا آن روز ، روز دین معرفی شده ، به خاطر این است که آن روز ، روز جزا است و « دین » در لغت به معنی "جزا " می باشد و روشن ترین برنامه ای که درقیامت اجرامی شود ، همین برنامه جزا و کیفر و پاداش است ، در آن روز پرده از روی کارها کنار می رود و اعمال همه دقیقا مورد محاسبه قرار می گیرد و هرکس جزای عمل خویش را اعمّ از خوب و بد می بیند .

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام)می خوانیم که فرمود : « یَوْمِ الدّینِ ، روز حساب است » .⁽¹⁾

5 اِیّاکَ نَعْبُدُ وَ اِیّاکَ نَسْتَعینُ

( پروردگارا، ) تنها تو را می پرستیم و تنها از تو یاری می جوییم .

انسان در پیشگاه خدا

این جا سرآغازی است برای نیازهای بنده و تقاضاهای او از خدا و در حقیقت لحن سخن از این جا عوض می شود ، زیرا آیات قبل حمد و ثنای پروردگار و اظهار ایمان به ذات پاک او و اعتراف به روز قیامت بود .

امّا از این جا گویی « بنده » با این پایه محکم عقیدتی و معرفت و شناخت پروردگار ، خود را در حضوراو و در برابر ذات پاکش می بیند، او را مخاطب ساخته، نخست از عبودیّت خویش در برابر او و سپس از امدادها و کمک های او سخن می گوید .

تنها ذات اَللّه قابل اعتماد و ستایش است و لیاقت این را دارد که انسان او را تکیه گاه خود در همه چیز قرار دهد .

این تفکّر و اعتقاد ، انسان را از همه کس و همه موجودات بریده و تنها به خدا پیوند می دهد ، حتّی اگر به دنبال عالم اسباب می رود ، نیز به فرمان او است ، یعنی در لابلای اسباب ، قدرت خدا را که « مُسَبِّبُ الاَْسْباب » است ، مشاهده می کند

این عقیده آن قدر روح انسان را وسیع و افق فکر او را بالا می برد که به بی نهایت و ابدیّت می پیوندد و از محیط های محدود آزاد و رهامی سازد.

فردگرایی و انزواطلبی مردود است

ذکر صیغه جمع در « نَعْبُدُ » و « نَسْتَعینُ » و همچنین آیات بعد که همه به صورت جمع است ، نشان می دهد که اساس عبادت مخصوصا نماز بر پایه جمع و جماعت است ، حتّی به هنگامی که بنده در برابر خدا به راز و نیاز برمی خیزد ، باید خود را میان جمع و جماعت ببیند ، تا چه رسد به سایر کارهای زندگیش .

به این ترتیب هرگونه فردگرایی ، تک روی ، انزواطلبی و مانند این ها مفاهیمی مردود از نظر قرآن و اسلام شناخته می شود .

مخصوصا نماز ، از اذان و اقامه که دعوت به اجتماع برای نماز است ، گرفته ( حَیَّ عَلَی الصَّلوةِ : بشتاب به سوی نماز ... ) تا سوره حمد که آغازگر نماز است ، « اَلسَّلامُ عَلَیْکُمْ » که پایان آن است ، همه دلیل بر این است که این عبادت در اصل جنبه اجتماعی دارد ، یعنی باید به صورت

جماعت انجام شود ، درست است که نماز فُرادی نیز در اسلام صحیح است، اما عبادت فردی جنبه فرعی و درجه دوّم را دارد .

6 اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ

مارا به راه راست هدایت فرما؛

پیمودن صراط مستقیم

« صراط مستقیم » که همان آیین حقّ است ، مراتب و درجاتی دارد که همه افراد در پیمودن این درجات یکسان نیستند ، هر مقدار از این درجات را انسان طیّ نماید ، باز درجات بالاتر و والاتری وجود دارد که انسان باایمان باید از خدا بخواهد تا او را به آن درجات هدایت کند .

در این جا این سؤال معروف که ؛ چرا ما همواره درخواست هدایت به صراط مستقیم از خدا می کنیم، مگر ما گمراهیم؟ مطرح می شود.

وانگهی به فرض که این سخن از ما زیبنده باشد، از پیامبر و امامان که نمونه انسان کامل بودند ، چه معنی دارد ؟

درپاسخ این ایرادمی گوییم: اولاً همان طورکه اشاره شد، انسان درمسیرهدایت هرلحظه بیم لغزش و انحراف درباره او می رود ، به همین دلیل باید خود را در اختیار پروردگار بگذارد و تقاضا کند که او را به راه راست ثابت نگه دارد .

ما نباید فراموش کنیم که وجود و هستی و تمام مواهب الهی ، لحظه به لحظه از آن مبدأ بزرگ به ما می رسد .

مَثَل ما و همه موجودات ( از یک نظر ) مَثَل لامپ های برق است،اگر می بینیم نور لامپ، متّصل و یکنواخت پخش می شود ، به خاطر آن است که لحظه به لحظه نیرو از منبع برق به او می رسد ، منبع برق هر لحظه نور جدیدی تولیدمی کند و به وسیله سیم های ارتباطی به لامپ تحویل می گردد .

هستی ما نیز همانند نور این لامپ ها است ، گرچه به صورت یک وجود ممتد جلوه گر است ، ولی در حقیقت لحظه به لحظه وجود تازه ای از منبع هستی آفریدگار فیّاض ، به ما می رسد .

بنابراین همان گونه که هر لحظه وجود تازه ای به ما می رسد ، به هدایت جدیدی نیز نیازمندیم ، بدیهی است اگر موانعی در سیم های معنوی ارتباطی ما با خدا ایجاد شود ، کژی ها ،

ظلم ها، ناپاکی ها و ... پیوند ما را از آن منبع هدایت قطع می کند و همان لحظه از صراط مستقیم منحرف خواهیم شد .

ما از خدا طلب می کنیم که این موانع پیش نیاید و ما بر صراط مستقیم ثابت بمانیم .

ثانیا هدایت ، همان پیمودن طریق تکامل است که انسان تدریجا مراحل نقصان را پشت سر بگذارد و به مراحل بالاتر برسد .

این را نیز می دانیم که طریق تکامل نامحدود است و به سوی بی نهایت همچنان پیش می رود .

بنابراین جای تعجّب نیست که حتّی پیامبران و امامان از خدا تقاضای هدایت « صراط مستقیم » کنند ، چه این که کمال مطلق تنها خدا است و همه بدون استثناء در مسیر تکاملند ، چه مانع دارد که آن ها نیز تقاضای درجات بالاتری را از خدا بنمایند ؟

مگر خود پیامبر صلی الله علیه و آله نمی فرمود : « رَبِّ زِدْنی عِلْما : خدایا علم ( و هدایت ) مرا بیشتر کن » .

از این جا پاسخ سؤالی که مربوط به درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان است ، نیز روشن می شود که این درود و صلوات در حقیقت تقاضای مقام بالاتر و والاتر برای آن بزرگواران است

برای روشن شدن آن چه که گفتیم ، به دو حدیث زیر توجه فرمایید ؛

1 - امیر مؤمنان علی در تفسیر جمله « اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ » می فرماید : « یعنی خداوندا توفیقاتی را که در گذشته بر ما ارزانی داشتی و به برکت آن تو را اطاعت کردیم ، همچنان ادامه ده تا در آینده عمرمان نیز تورا اطاعت کنیم » .⁽¹⁾

2 - امام صادق می فرماید : « یعنی خداوندا ما را بر راهی که به محبّت تو می رسد و به بهشت واصل می گردد و مانع از پیروی هوس های کُشَنْده و آراء انحرافی و هلاک کننده است ، ثابت بدار » .⁽²⁾

صراط مستقیم چیست ؟

آن گونه که از بررسی آیات قرآن مجید برمی آید ، « صراط مستقیم » همان آیین خداپرستی و دین حقّ و پای بند بودن به دستورات خدا است ، چنان که درآیه 161 سوره انعام می خوانیم: « قُلْ اِنَّنی هَدانی رَبّی اِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ دینا قِیَما مِلَّةَ اِبْراهیمَ حَنیفا وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکینَ : بگو

خداوند مرا به صراط مستقیم هدایت کرده ، به دین استوار ، آیین ابراهیم که هرگز به خدا شرک نورزید » .

در این جا « دین ثابت و پابرجا و آیین توحیدی ابراهیم و نفی هرگونه شرک » به عنوان صراط مستقیم معرفی شده که این جنبه عقیدتی را مشخص می کند .

اما در آیات 60 و 61 سوره یس چنین می خوانیم : « اَلَمْ اَعْهَدْ اِلَیْکُمْ یا بَنی ادَمَ اَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ اِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ وَ اَنِ اعْبُدُونی هذا صِراطٌ مُسْتَقیمٌ : ای فرزندان آدم مگر با شما پیمان نبستم که شیطان را پرستش نکنید ( به دستورات او عمل ننمایید ) و مرا پرستش کنید ، این همان صراط مستقیم است » .

در این جا به جنبه های عملی آیین حقّ اشاره شده که نفی هرگونه کار شیطانی و عمل انحرافی است .

و به گفته قرآن در آیه 101 سوره آل عمران راه رسیدن به صراط مستقیم ، پیوند و ارتباط با خدا است ( وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ فَقَدْ هُدِیَ اِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ ) .

ذکر این نکته نیز لازم به نظر می رسد که راه مستقیم همیشه یک راه بیشتر نیست ، زیرا میان دو

نقطه ، تنها یک خط مستقیم وجود دارد که نزدیک ترین راه را تشکیل می دهد .

بنابراین اگر قرآن می گوید : صراط مستقیم ، همان دین و آیین الهی در جنبه های عقیدتی و عملی است ، به این دلیل است که نزدیک ترین راه ارتباط با خدا همان است .

و به همین دلیل است که دین واقعی، یک دین بیشتر نیست؛ « اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّهِ الاِْسْلامُ: دین درنزد خدا اسلام است » ( 19 / آل عمران ).

از امام صادق می خوانیم که در تفسیر آیه « اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیم » فرمود : « الطَّریقَ وَ مَعْرِفَةَ الاِْمامِ : منظور راه و شناخت امام است » .⁽¹⁾و نیز درحدیث دیگری باز از همان امام (علیه السلام)نقل شده : « وَ اللّهِ نَحْنُ الصِّراطُ الْمُسْتَقیمُ : به خدا سوگند ماییم صراط مستقیم » .⁽²⁾

درحدیث دیگری باز ازهمان امام (علیه السلام)می خوانیم که فرمود: «صراط مستقیم، امیرمؤمنان علیّ (علیه السلام)

است».⁽¹⁾مسلّم است که پیامبر صلی الله علیه و آله و علیّ و ائمّه اهل بیت علیهم السلام همه به همان آیین توحیدی خدا دعوت می کردند ، دعوتی که جنبه های اعتقادی و عملی را دربرمی گرفت .

7 صِراطَ الَّذینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّالّینَ

راه کسانی که آن ها را مشمول نعمت خود ساختی ، نه راه کسانی که بر آن ها غضب کرده ای و نه گمراهان.

دو خط انحرافی

این آیه درحقیقت تفسیر روشنی است برای «صراط مستقیم» که درآیه قبل خواندیم ، می گوید : مرا به راه کسانی هدایت فرما که آنان را مشمول انواع نعمت های خود قرار دادی ( نعمت هدایت ، نعمت توفیق ، نعمت رهبری مردان حقّ و نعمت علم و عمل و جهاد و شهادت ) نه آن ها که بر اثر اعمال زشت و انحراف عقیده غضب تو دامن گیرشان شد و نه آن ها که جاده حق را رها کرده و در

بی راهه ها گمراه و سرگردان شده اند. درواقع چون ما آشنایی کامل به راه و رسم هدایت نداریم ، خدا به ما دستور می دهد که در این آیه طریق و خط پیامبران و نیکوکاران و آن ها که مشمول نعمت و الطاف او شده اند ، را بخواهیم. و نیز به ما هشدار می دهد که در برابر شما همیشه دو خط انحرافی قرار دارد، خط « مَغْضُوبِ عَلَیْهِم » و خط « ضالّین » که به زودی با تفسیر این دو آشنا خواهیم شد .

« اَلَّذینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ » چه کسانی هستند ؟

آیه 69 سوره نساء این گروه را تفسیر کرده است : « وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَاوُلئِکَ مَعَ الَّذینَ اَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیّینَ وَ الصِّدّیقینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحینَ وَ حَسُنَ اوُلئِکَ رَفیقا : کسانی که دستورات خدا و پیامبر را اطاعت کنند ، خدا آن ها را با کسانی قرار می دهد که مشمول نعمت خود ساخته ، از پیامبران و رهبران صادق و راستین و جانبازان و شهیدان راه خدا و افراد صالح ، اینان رفیقان خوبی هستند » .

همان گونه که ملاحظه می کنیم ، این آیه افراد مورد رحمت خدا را چهار گروه معرفی می کند ؛ پیامبران ، صدّیقین ، شُهَداء و صالِحین .

این مراحل چهارگانه شاید اشاره به این معنی باشد که برای ساختن یک جامعه انسانی سالم و

مترقّی و مؤمن ، نخست باید رهبران حقّ و انبیاء وارد میدان شوند. وبه دنبال آن ها، مبلّغان صدیق و راستگوکه گفتارو کردارشان با یکدیگر هماهنگ است، تااهداف پیامبران را ازاین طریق در همه جا گسترش دهند. به دنبال این دوران سازندگی فکری، طبیعتا عناصر آلوده وآن ها که مانع راه حقّند ، سر بردارند ، جمعی باید در مقابل آن ها قیام کنند و عده ای شهیدشوند و با خون پاکشان درخت توحید آبیاری گردد. در مرحله چهارم محصول این کوشش ها و تلاش ها به وجود آمدن « صالحان » است ، اجتماعی پاک و شایسته و آکنده از معنویّت .

بنابراین ما در سوره حمد در شبانه روز پی درپی از خدا می خواهیم که در خط این چهار گروه قرار گیریم ؛ خط انبیاء ، خط صدّیقین ، خط شهدا و خط صالحین و روشن است که در هر مقطع زمانی باید در یکی از این خطوط ، انجام وظیفه کنیم و رسالت خویش را اداء نماییم .

« مَغْضوبِ عَلَیْهِم » و « ضالّین » چه کسانی هستند ؟

جدا کردن این دو از هم در آیات فوق نشان می دهد که هر کدام اشاره به گروه مشخصی است .

در این که فرق میان این دو چیست ، باید گفت : از موارد استعمال این دو کلمه در قرآن مجید

چنین استفاده می شود که « مغضوب علیهم » مرحله ای سخت تر و بدتر از « ضالّین » است و به تعبیر دیگر « ضالّین » گمراهانعادی هستندو « مغضوب علیهم » ، گمراهان لجوج و یا منافق و به همین دلیل در بسیاری از موارد ، غضب و لعن خداوند در مورد آن ها ذکر شده است .

در آیه 106 سوره نحل می خوانیم : « وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْرا فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّهِ : آن هایی که سینه خود را برای کفر گسترده ساختند ، غضب پروردگار بر آن ها است » .

و در آیه 6 سوره فتح آمده است : « خداوند مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک و آن ها را که درباره خدا گمان بد می برند ، مورد غضب خویش قرار می دهد و آن ها را لعن می کند و از رحمت خویش دور می سازد و جهنّم را برای آنان آماده ساخته است ». به هر حال « مغضوب علیهم » آن ها هستند که علاوه بر کفر ، راه لجاجت و عناد و دشمنی با حق را می پیمایند و حتّی از اذیّت و آزار رهبران الهی و پیامبران در صورت امکان فروگذار نمی کنند . آیه 112 سوره آل عمران می گوید : « غضب خداوند شامل حال آن ها ( یهود ) شد چراکه به خدا کفر می ورزیدند و پیامبران الهی را به ناحقّ می کشتند » .

پایان سوره حمد

سوره بَقَرَة

فضیلت سوره « بَقَرَة »

در فضیلت این سوره روایات پراهمیّتی در منابع اسلامی نقل شده است ؛

ازجمله مرحوم « طبرسی » در « مجمع البیان » از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله چنین نقل می کند که پرسیدند : « کدام یک از سوره های قرآن از همه برتر است » ؟ فرمود : « سوره "بَقَرَة" » ، عرض کردند : « کدام آیه از آیات سوره بقره افضل است » ؟ فرمود: « آیة الکرسیّ » .⁽¹⁾

افضلیت این سوره ظاهرا به خاطر جامعیّت آن است و افضل بودن آیة الکرسی به خاطر محتوای توحیدی خاصّ آن می باشد که به خواست خدا در تفسیر آن خواهد آمد .

و این منافات ندارد که بعضی از سوره های قرآن از جهات دیگری برتری داشته باشند ، چرا که از دیدگاه های مختلف به آن ها نظر شده است

و نیز از امام علیّ بن الحسین (علیه السلام) از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چنین نقل شده است که فرمود : « کسی که چهار آیه از آغاز سوره "بقره" و آیة الکرسی و دو آیه بعد از آن و سه آیه از آخر آن را بخواند ، هرگز در جان و مال خود ناخوش آیندی نخواهد دید و شیطان به او نزدیک نمی شود و قرآن را فراموش نخواهدکرد» .⁽¹⁾

اتفاقا هر فضیلتی درباره سوره ای یا آیه ای ذکر شده ، تناسب بسیار زیادی با محتوای آن سوره یا آیه دارد. مثلاً در فضیلت سوره « نور » چنین می خوانیم که : « هرکس بر آن مداومت کند، خداوند او و فرزندانش را از آلودگی به زنا حفظ می کند ». این به خاطر آن است که محتوای سوره نور دستورات مهمی در زمینه مبارزه با انحرافات جنسی دارد ؛ دستور به تسریع ازدواج افراد مجرّد، دستوربه حجاب، دستوربه ترک چشم چرانی و نگاه های هوس آلود ، دستور به ترک شایعه پراکنی و نسبت های ناروا و بالاخره دستور به اجرای حدّ شرعی درباره زنان و مردان زناکار .

بدیهی است اگر محتوای این سوره در جامعه یا خانواده ای پیاده شود ، آلودگی به زنا نخواهد بود.

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 الآمآ

الم .

تحقیق درباره حروف مقطّعه قرآن

در آغاز بیست و نه سوره از سوره های قرآن با حروف مقطّعه برخورد می کنیم و چنان که از نامش پیدا است ، این حروف حروفی بریده از هم به نظر می رسد و کلمه مشخصی را ظاهر نمی سازد .

حروف مقطّعه قرآن همیشه جزء کلمات اسرارآمیز قرآن محسوب می شده و مفسّران برای آن تفسیرهای متعدّدی ذکر کرده اند و با گذشت زمان و تحقیقات جدید دانشمندان ، تفسیرهای تازه ای برای آن پیدا می شود .

جالب این که در هیچ یک از تواریخ ندیده ایم که عرب جاهلی و مشرکان وجود حروف مقطّعه را

در آغاز بسیاری از سوره های قرآن بر پیغمبر صلی الله علیه و آله خرده بگیرند و آن را وسیله ای برای استهزاء و سخریه قرار دهند و این خود می رساند که گویا آن ها نیز از اسرار وجود حروف مقطّعه کاملاً بی خبر نبوده اند .

به هر حال از میان این تفاسیر چند تفسیر است که از همه مهمّ تر و معتبرتر به نظر می رسد و هماهنگ با آخرین تحقیقاتی است که در این زمینه به عمل آمده و ما این چند تفسیر را به تدریج در آغاز این سوره و سوره آل عمران و سوره اعراف به خواست خدا بیان خواهیم کرد، اکنون به مهم ترین آن ها در این جا می پردازیم ؛

حروف مقطّعه اشاره است به این کتاب آسمانی با آن عظمت و اهمیّتی که تمام سخنوران عرب و غیر عرب را متحیّر ساخته و دانشمندان را از معارضه با آن عاجز نموده است ، از نمونه همین حروفی است که در اختیار همگان قرار دارد .

در عین این که قرآن از همان حروف « الفباء » و کلمات معمولی ترکیب یافته ، به قدری کلمات آن موزون است و معانی بزرگی دربردارد که در اعماق دل و جان انسان نفوذ می کند ، روح را مملو از

اعجاب و تحسین می سازد و افکار و عقول را در برابر خود وادار به تعظیم می نماید ، جمله بندی های مرتّب و کلمات آن در بلندترین پایه قرار گرفته و معانی بلند را در قالب زیباترین الفاظ می ریزدکه همانند و نظیرندارد.

2 ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فیهِ هُدًی لِلْمُتَّقینَ

این کتاب باعظمتی است که شک در آن راه ندارد و مایه هدایت پرهیزکاران است .

چرا اشاره به دور ؟

می دانیم کلمه « ذلِکَ »در لغت عرب اسم اشاره بعید است ، بنابراین « ذلِکَ الْکِتابُ » مفهومش "آن کتاب" است ، در حالی که در این جا باید از اشاره به نزدیک استفاده می شد و « هذَا الْکِتابُ » می گفت ، چراکه قرآن در دسترس مردم قرارگرفته بود .

این به خاطر آن است که گاهی از اسم اشاره بعید برای بیان عظمت چیز یا شخصی استفاده می شود ، یعنی آن قدر مقام آن بالا است که گویی در نقطه دوردستی در اوج آسمان ها ، قرار گرفته است ، در تعبیرات فارسی نیز نظیر آن را داریم ، مثلاً در حضور افراد بزرگ می گوییم : « اگر آن

سرور اجازه دهند ، چنین کار را می کنیم » ، در حالی که باید « این سرور » گفته شود ، این تنها برای بیان عظمت و بلندی مقام است .

« کِتاب » به معنی مکتوب و نوشته شده است و بدون تردید منظور از کتاب در آیه مورد بحث ، قرآن مجید است .

در این جا این سؤال پیش می آید که ؛ مگر تمام قرآن در آن روز نوشته شده بود ؟

در پاسخ این سؤال می گوییم : نوشته شدن تمام قرآن لازم نیست ، چراکه قرآن هم به کلّ این کتاب گفته می شود و هم به اجزاء آن .

به علاوه « کِتاب » گاهی به معنی وسیع تری اطلاق می شود، به معنی مطالبی که درخور نوشتن است و به صورت مکتوب بیرون خواهد آمد ، هر چند تا آن زمان نوشته نشده باشد .

هدایت چیست ؟

کلمه « هدایت » در قرآن در موارد فراوانی استعمال شده است ولی ریشه و اساس همه آن ها به دو معنی بازگشت می کند ؛

✓ 1 - « هدایت تکوینی » که درتمام موجودات جهان وجود دارد ( منظور از هدایت تکوینی ، رهبری موجودات به وسیله پروردگار زیر پوشش نظام آفرینش و قانون مندی های حساب شده نظام هستی است ). قرآن مجید در این زمینه از زبان موسی می گوید : « رَبُّنَا الَّذی اَعْطی کُلَّ شَیْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی : پروردگار ما همان کسی است که همه چیز را آفرید و سپس آن را هدایت کرد » ( 50 / طه ) .

✓ 2 - « هدایت تشریعی » که به وسیله پیامبران و کتب آسمانی انجام می گیرد و انسان ها با تعلیم و تربیت آنان در مسیر تکامل پیش می روند، شاهد آن نیز درقرآن فراوان است ، از جمله می خوانیم : « وَ جَعَلْنا هُمْ اَئِمَّةً یَهْدُونَ بِاَمْرِنا : آن ها را راهنمایانی قرار دادیم که به فرمان ما مردم را هدایت می کنند » ( 73 / انبیاء ) .

چرا هدایت قرآن ویژه پرهیزکاران است؟

مسلّما قرآن برای هدایت همه جهانیان نازل شده ، ولی چرا در آیه فوق هدایت قرآن، مخصوص پرهیزکاران معرّفی گردیده است ؟

علّت این است که تا مرحله ای از تقوا در وجود انسان نباشد ( مرحله تسلیم در مقابل حقّ و

پذیرش آن چه هماهنگ با عقل و فطرت است ) ، محال است انسان از هدایت کتاب های آسمانی و دعوت انبیاء بهره بگیرد .

به تعبیر دیگر ؛ افراد فاقد ایمان دو گروه هستند ؛ گروهی که در جستجوی حقّند و این مقدار از تقوا در دل آن ها وجود دارد که هرجا حقّ را ببینند ، پذیرا می شوند .

گروه دیگر ، افراد لجوج و متعصّب و هواپرستی هستند که نه تنها در جستجوی حقّ نیستند ، بلکه هرجا آن را بیابند ، برای خاموش کردنش ، تلاش می کنند .

مسلّما قرآن و هر کتاب آسمانی دیگر تنها به حال گروه اوّل مفید بوده و هست و گروه دوم از هدایت آن بهره ای نخواهند گرفت .

و به تعبیر دیگر ؛ علاوه بر « فاعلیّت فاعل » ، « قابلیّت قابل » نیز شرط است، هم در هدایت تکوینی و هم در هدایت تشریعی .

زمین شوره زار هرگز سنبل برنیارد ، اگرچه هزاران مرتبه باران بر آن ببارد، بلکه بایدزمین آماده باشد، تا از قطرات زنده کننده باران بهره گیرد

سرزمین وجود انسانی نیز تا از لجاجت و عناد و تعصّب پاک نشود ، بذر هدایت را نمی پذیرد و لذا خداوند می فرماید : « قرآن ، هادی و راهنمای متقیّان است » .

3 اَلَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقیمُونَ الصَّلوةَ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ

( پرهیزکاران ) آن ها هستند که به غیب ( آن چه از حسّ پوشیده و پنهان است، ) ایمان می آورند و نمازرا برپامی دارند و از تمام نعمت ها و مواهبی که به آن هاروزی داده ایم، انفاق می کنند.

آثارتقوا در روح و جان انسان

قرآن در آغاز این سوره ، مردم را در ارتباط با برنامه و آیین اسلام به سه گروه متفاوت تقسیم می کند؛

1 - « متّقین » ( پرهیزکاران ) که اسلام را در تمام ابعادش پذیرا گشته اند.

2 - « کافران » که درست در نقطه مقابل گروه اول قرار گرفته و به کفر خود معترفند و از گفتار و رفتار خصمانه در برابر اسلام ، ابا ندارند .

3 - « منافقان » که دارای دو چهره هستند ؛ با مسلمانان ظاهرا مسلمان و باگروه مخالف،

مخالف اسلامند ، البته چهره اصلی آن ها ، همان چهره کفر است ، ولی تظاهرات اسلامی نیز دارند .

بدون شک زیان این گروه برای اسلام بیش از گروه دوّم است و به همین سبب خواهیم دید که قرآن با آن ها برخورد شدیدتری دارد .

البته این موضوع مخصوص اسلام نیست ، تمام مکتب های جهان با این سه گروه روبه رو هستند ، یا مؤمن به آن مکتب ، یا مخالف آشکار و یا منافق محافظه کار و نیز این مسأله اختصاص به زمان معینی ندارد ، بلکه در همه ادوار جهان بوده است. در آیه مورد بحث و دو آیه بعد ، سخن از گروه اوّل است ، ویژگی های آن ها را از نظر ایمان و عمل در پنج عنوان مطرح می کند ؛ ایمان به غیب ، اقامه نماز ، انفاق از همه مواهب ، ایمان به دعوت همه انبیاء و ایمان به رستاخیز .

1 - ایمان به غیب

نخست می گوید : « آن ها کسانی هستند که ایمان به غیب دارند » ( اَلَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ ) .

« غیب و شهود » دو نقطه مقابل یکدیگر هستند ، عالم شهود ، عالم محسوسات است و جهان

غیب ، ماوراء حسّ ، زیرا « غیب »در اصل به معنی چیزی است که پوشیده و پنهان است و چون عالم ماوراء محسوسات ، از حسّ ما پوشیده است ، به آن غیب گفته می شود ، در قرآن کریم می خوانیم : « عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحیمُ : خداوندی که به غیب و شهود ، پنهان و آشکار ، دانا است و او است خداوند بخشنده و رحیم » ( 22 / حشر ) .

ایمان به غیب ، درست نخستین نقطه ای است که مؤمنان را از غیر آن ها جدا می سازد و پیروان ادیان آسمانی را در برابر منکران خدا و وحی و قیامت قرار می دهد و به همین دلیل نخستین ویژگی پرهیزکاران ، ایمان به غیب ذکر شده است .

مؤمنان مرز جهان مادّه را شکافته و خویش را از چهاردیواری آن گذرانده اند ، آن ها با این دید وسیع با جهان فوق العاده بزرگ تری ارتباط دارند ، در حالی که مخالفان آن ها اصرار دارند انسان را همچون حیوانات در چهاردیواری جهان مادّه محدود کنند و این سیر قهقرایی را تمدّن و پیشرفت و ترقّی نام می نهند .

در مقایسه « درک و دید » این دو ، به این جا می رسیم که « مؤمنان به غیب » ، عقیده دارند جهان

هستی از آن چه ما با حسّ خود درک می کنیم، بسیار بزرگ تر و وسیع تر است ، سازنده این عالم آفرینش ، علم و قدرتی بی انتها و عظمت و ادراکی بی نهایت دارد ، او ازلی و ابدی است و عالم را طبق یک نقشه بسیار حساب شده و دقیق پی ریزی کرده ، در جهان انسان ها ، روح انسانی فاصله زیادی میان آنان و حیوانات ایجاد کرده، مرگ به معنی فنا و نابودی نیست ، بلکه یکی از مراحل تکاملی انسان و دریچه ای است به جهان وسیع تر و پهناورتر .

در حالی که یک فرد مادّی ، معتقد است جهان هستی محدود است به آن چه ما می بینیم و علوم طبیعی برای ما ثابت کرده است ؛ قوانین طبیعت ، یک سلسله قوانین جبری است که بدون هیچ گونه نقشه و برنامه ای پدیدآورنده این جهان است ، نیروی خلاّقه عالم حتّی به اندازه یک کودک خردسال هم عقل و شعور ندارد ، بشر جزئی از طبیعت است و پس از مرگ ، همه چیز پایان می گیرد ، بدن او متلاشی می گردد و اجزای آن ، بار دیگر به مواد طبیعی می پیوندند ، بقایی برای انسان نیست

و میان او و حیوان، چندان فاصله ای وجود ندارد .⁽¹⁾

آیا این دو انسان با این دو طرز تفکّر باهم قابل مقایسه اند ؟ آیا خط سیر زندگی و رفتار آن ها در اجتماع یکسان است ؟

اولی نمی تواند از حقّ و عدالت و خیرخواهی و کمک به دیگران صرف نظر کند و دوّمی دلیلی برای هیچ گونه از این امور نمی بیند ، مگر آن چه در زندگی مادّی او برای امروز یا فردا اثر داشته باشد ، به همین دلیل در دنیای مؤمنان راستین ، برادری است و تفاهم ، پاکی است و تعاون ، در حالی که در دنیایی که مادّیگری برآن حکومت می کند، استعماراست و استثمار، خون ریزی است و غارت و چپاول و اگر می بینیم قرآن نقطه شروع تقوارا درآیات فوق ، ایمان به غیب دانسته ، دلیلش همین است .

در این که آیا ایمان به غیب در این جا تنها اشاره به ایمان به ذات پاک پروردگار است و یا غیب

در این جا مفهوم وسیعی دارد که عالم وحی و رستاخیز و جهان فرشتگان و به طور کلی آن چه ماورای حسّ است ، شامل می شود، در میان مفسّران بحث است .

از آن چه در بالا گفتیم که ایمان به جهان ماوراء حسّ ، نخستین نقطه جدایی مؤمنان از کافران است ، روشن می شود که غیب در این جا دارای همان مفهوم وسیع کلمه می باشد ، به علاوه تعبیر آیه مطلق است و هیچ گونه قیدی در آن وجود ندارد که به معنی خاصّی محدودش کنیم .

2 - ارتباط با خدا

ویژگی دیگر افراد پرهیزکار این است که ؛ « نماز را بر پا می دارند » ( وَ یُقیمُونَ الصَّلوةَ ) .

« نماز » که رمز ارتباط با خدا است ، مؤمنانی را که به جهان ماوراء طبیعت راه یافته اند ، در یک رابطه دائمی و همیشگی با آن مبدأ بزرگ آفرینش نگه می دارد ، آن ها تنها در برابر خدا سر تعظیم خم می کنند و تنها تسلیم آفریننده بزرگ جهان هستی هستند و به همین دلیل دیگر خضوع در برابر بت ها و یا تسلیم شدن در برابر جبّاران و ستمگران در برنامه آن ها وجود نخواهد داشت .

چنین انسانی احساس می کند از تمام مخلوقات دیگر فراتر رفته و ارزش آن را پیدا کرده که با

خدا سخن بگوید و این بزرگ ترین عامل تربیت او است .

کسی که شبانه روز حدّاقل پنج بار در برابر خداوند قرار می گیرد وبا او به راز و نیاز می پردازد، فکر او ، عمل او ، گفتار او ، همه خدایی می شود وچنین انسانی چگونه ممکن است برخلاف خواست او گام بردارد ( مشروط براین که راز و نیازش به درگاه حقّ ، ازجان و دل سرچشمه گیرد و با تمام قلب رو به درگاهش آورد ) .

درباره اهمیّت نماز و اثرات فوق العاده تربیتی آن ، در « تفسیر نمونه » ، جلد 9 ، صفحه 267 ، ذیل آیه 114 سوره هود بحث کافی شده است .

3 - ارتباط با انسان ها

آن ها علاوه بر ارتباط دائم با پروردگار ، رابطه نزدیک و مستمرّی با خلق خدا دارند و به همین دلیل سوّمین ویژگی آن ها را قرآن چنین بیان می کند : « و از تمام مواهبی که به آن ها روزی داده ایم ، انفاق می کنند » ( وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ ). قابل توجه این که قرآن نمی گوید : «مِنْ اَمْوالِهِمْ یُنْفِقُونَ» ( از اموالشان انفاق می کنند ) ، بلکه می گوید : « مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ » ( از آن چه به آن ها روزی دادیم )

و به این ترتیب مسأله « انفاق » را آن چنان تعمیم می دهد که تمام مواهب مادّی و معنوی را در بر می گیرد. بنابراین مردم پرهیزکار آن ها هستندکه نه تنها از اموال خود ، بلکه از علم و عقل و دانش و نیروهای جسمانی و مقام و موقعیّت اجتماعی خود و خلاصه از تمام سرمایه های خویش به آن ها که نیاز دارند ، می بخشند ، بی آن که انتظار پاداشی داشته باشند .

نکته دیگراین که؛ انفاق ، یک قانون عمومی درجهان آفرینش و مخصوصا در سازمان بدن هر موجود زنده است ، قلب انسان تنها برای خود کار نمی کند ، بلکه از آن چه دارد ، به تمام سلول ها انفاق می کند ، مغز و ریه وسایر دستگاه های بدن انسان، همه از نتیجه کار خود دائما انفاق می کنند و اصولاً زندگی دسته جمعی بدون انفاق مفهومی ندارد. درباره انفاق و اهمیّت و اثراتش ، به جلد دوم «تفسیر نمونه» ، صفحات 232 تا 268 ، ذیل آیات 261 تا 274 سوره بقره مراجعه نمایید .

در حدیثی از امام صادق می خوانیم که در تفسیر جمله « وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ » ، فرمود : « اِنَّ مَعْناهُ وَ مِمّا عَلَّمْناهُمْ یَبُثُّونَ : مفهوم آن ، این است ؛ از علوم و دانش هایی که به آن ها تعلیم

داده ایم ، نشر می دهند و به نیازمندان می آموزند » .⁽¹⁾بدیهی است مفهوم این سخن آن نیست که انفاق ، مخصوص به علم است، بلکه چون غالبانظرها درمسأله انفاق متوجّه انفاق مالی می شود ، امام با ذکر این نوع انفاق معنوی می خواهد گستردگی مفهوم انفاق را روشن سازد .

ضمنا ازاین جا بهخوبی روشن می شود که انفاق درآیه مورد بحث خصوص زکات واجب یا اعمّ از زکات واجب و مستحب نیست، بلکه معنی وسیعی دارد که هرگونه کمک بلاعوضی را در بر می گیرد .

4 وَالَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِما اُنْزِلَ اِلَیْکَ وَ ما اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ بِالاْخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

آن هابه آن چه بر تو نازل شده و آن چه پیش از تو (بر پیامبران پیشین نازل گردیده ،) ایمان می آورند و به رستاخیز یقین دارند.

4 - ایمان به تمام پیامبران

ویژگی دیگر پرهیزکاران ایمان به تمام پیامبران و برنامه های الهی است ، قرآن می گوید : « آن ها

کسانی هستند که به آن چه بر تو نازل شده و آن چه پیش از تو نازل گردیده ، ایمان دارند » ( وَ الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِما اُنْزِلَ اِلَیْکَ وَ ما اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ ) .

و به این ترتیب نه تنها اختلافی از نظر اصول و اساس در دعوت انبیاء نمی بینند ، بلکه آن ها را معلمان و مربّیان هماهنگی می دانند که یکی پس از دیگری در این آموزشگاه بزرگ جهان انسانیّت برای پیش بردن انسان ها در سیر تکاملیشان گام می گذارند . آن ها نه تنها ادیان آسمانی را مایه تفرقه و نفاق نمی شمرند ، بلکه با توجّه به وحدت اصولی آن ها ، وسیله ای برای ارتباط و پیوند میان انسان ها می دانند .

کسانی که دارای این درک و دید باشند ، روح خود را از تعصّب پاک می سازند و به آن چه همه پیامبران الهی برای هدایت و تکامل انسان ها آورده اند ، ایمان پیدا می کنند ، همه هادیان و راهنمایان راه توحید را محترم می شمرند .

البته ایمان به دستورات پیامبران پیشین مانع از آن نخواهد بود که فکر و عمل خود را با آیین آخرین پیامبر که آخرین حلقه سلسله تکاملی ادیان است ، تطبیق دهند ، چراکه اگر غیر از این

کنند ، در مسیر تکامل خود گامی به عقب برداشته اند .

5 - ایمان به رستاخیز

ایمان به رستاخیز ، آخرین صفتی است که در این سلسله از صفات برای پرهیزکاران بیان شده است ؛ « آن ها به آخرت قطعا ایمان دارند » ( بِالاْخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ ) .

آن ها یقین دارند که انسان ، مهمل و عبث و بی هدف آفریدهنشده ، آفرینش برای او خط سیری تعیین کرده است که با مرگ هرگز پایان نمی گیرد ، چراکه اگر در همین جا همه چیز ختم می شد ، مسلّما این همه غوغا برای این چند روز زندگی ، عبث و بیهوده بود .

او اعتراف دارد کهعدالت مطلق پروردگار در انتظار همگان است و چنان نیست که اعمال ما در این جهان، بی حساب و پاداش باشد .

این اعتقاد به او آرامش می بخشد ، از فشارهایی که در طریق انجام مسؤولیّت ها بر او وارد می شود ، نه تنها رنج نمی برد ، بلکه از آن استقبال می کند ، همچون کوه در برابر حوادث می ایستد ، دربرابر بی عدالتی ها تسلیم نمی شود و مطمئنّ است کوچک ترین عمل نیک و بد پاداش و کیفر دارد ،

بعد از مرگ به جهانی وسیع تر که خالی از هرگونه ظلم وستم است ، انتقال می یابد و از رحمت وسیع و الطاف پروردگار بزرگ بهره مند می شود .

ایمان به آخرت ، یعنی شکافتن دیوار عالم ماده و ورود در محیطی عالی تر و والاتر که این جهان ، مزرعه ای برای آن و آموزشگاهی برای آمادگی هرچه بیشتر در برابر آن ، محسوب می شود ، حیات و زندگی این جهان هدف نهایی نیست ، بلکه جنبه مقدّماتی دارد و دوران سازندگی برای جهان دیگر است .

زندگی در این جهان همچون زندگی دوران جنینی است که هرگز هدف آفرینش انسان آن نبوده ، بلکه یک دوران تکاملی است برای زندگی دیگری ، ولی تا این جنین سالم و دور از هرگونه عیب متولّد نشود ، در زندگی بعد از آن خوشبخت و سعادتمند نخواهد بود .

ایمان به رستاخیز ، اثر عمیقی در تربیت انسان ها دارد ، به آن ها شهامت و شجاعت می بخشد ، زیرا بر اساس آن ، اوج افتخار در زندگی این جهان ، « شهادت » در راه یک هدف مقدّس الهی است که آن محبوب ترین اشیاء برای فرد باایمان و آغازی است برای یک زندگی ابدی و جاودانی

5 اوُلئِکَ عَلی هُدًی مِنْ رَبِّهِمْ وَ اوُلئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

آنان را خداوند هدایت کرده و آن ها رستگارانند .

در حقیقت هدایت آن ها و همچنین رستگاریشان از سوی خدا تضمین شده است و تعبیر به «مِنْ رَبِّهِمْ» اشاره به همین حقیقتاست .

جالب این که می گوید : « عَلی هُدًی مِنْ رَبِّهِمْ » اشاره به این که هدایت الهی همچون مرکب راهواری است که آن ها بر آن سوارند و به کمک این مرکب به سوی رستگاری و سعادت پیش می روند ( زیرا می دانیم کلمه « عَلی » معمولاً در جایی به کار می رود که مفهوم تسلّط و علوّ و استیلاء را می رساند ) .

ضمنا تعبیر به « هُدًی » ( به صورت نکره ) اشاره به عظمت هدایتی است که از ناحیه خداوند شامل حال آن ها می شود ، یعنی آن ها هدایتی بس عظیم دارند. و نیز تعبیر به « هُمُ الْمُفْلِحُونَ » با توجّه به آن چه در علم معانی وبیان گفته شده ، دلیل بر انحصار است ، یعنی تنها راه رستگاری، راه این گروه است که با کسب پنج صفت ویژه ، مشمول هدایت الهی گشته اند

استمرار در طریق ایمان و عمل

در آیات فوق همه جا از فعل مضارع که معمولاً برای استمرار است ، استفاده شده ( یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ -- یُقیمُونَ الصَّلوةَ -- یُنْفِقُونَ -- وَ بِالاْخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ ) و این نشان می دهد که پرهیزکاران و مؤمنان راستین کسانی هستندکه در برنامه های خود ، ثَبات و استمرار دارند ، فراز و نشیب زندگی در روح و فکر آن ها اثرنمی گذارد و خللی در برنامه های سازنده آن ها ایجاد نمی کند .

آن ها در آغاز روح حقّ طلبی دارند و همان سبب می شود که به دنبال دعوت قرآن بروند و سپس دعوت قرآن ، این ویژگی های پنج گانه را در آنان ایجاد می کند .

حقیقت تقوا چیست ؟

« تقوا » در اصل از ماده « وِقایَة » به معنی نگهداری یا خویشتن داری است و به تعبیر دیگر یک نیروی کنترل درونی است که انسان را در برابر طغیان شهوات حفظ می کند و در واقع نقش ترمز نیرومندی را دارد که ماشین وجود انسان را در پرتگاه ها حفظ و از تندروی های خطرناک ، باز می دارد.

به همین دلیل امیر مؤمنان علی « تقوا » را به عنوان یک دژ نیرومند در برابر خطرات گناه

شمرده است ، آن جا که می فرماید : « اِعْلَمُوا عِبادَ اللّهِ اَنَّ التَّقْوی دارُ حِصْنٍ عَزیزٍ : بدانید ای بندگان خدا تقوا دژی است مستحکم و غیر قابل نفوذ » .⁽¹⁾

در احادیث اسلامی وهمچنین کلمات دانشمندان ، تشبیهات فراوانی برای تجسّم حالت تقوا بیان شده است ، امیر مؤمنان علی می فرماید : « اَلا وَ اِنَّ التَّقْوی مَطایا ذُلُلٌ ، حُمِلَ عَلَیْها اَهْلُها وَ اُعْطُوا اَزِمَّتَها ، فَاَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ : تقوا همچون مرکبی است راهوار که صاحبش بر آن سوار است و زمامش در دست او است و تا دل بهشت او را پیش می برد » .⁽²⁾

بعضی تقوا را به حالت کسی تشبیه کرده اند که از یک سرزمین پر از خار عبور می کند ، سعی دارد دامن خود را کاملاً برچیند و با احتیاط گام بردارد ، مبادا نوک خاری در پایش بنشیند و یا دامنش را بگیرد .

ضمنا از این تشبیه به خوبی استفاده می شود که تقوا به این نیست که انسان انزوا و گوشه گیری

انتخاب کند ، بلکه باید در دل اجتماع باشد و اگر اجتماع آلوده بود ، خود را حفظ کند .

علیّ می فرماید : « اِنَّ تَقْوَی اللّهِ مِفْتاحُ سِدادٍ وَ ذَخیرَةُ مَعادٍ وَ عِتْقٌ مِنْ کُلِّ مَلَکَةٍ وَ نَجاةٌ مِنْ کُلِّ هَلَکَةٍ : تقوا و ترس از خدا ، کلید گشودن هر در بسته ای است ، ذخیره رستاخیز و سبب آزادی از بردگی شیطان و نجات از هر هلاکت است » ( نهج البلاغه ، خطبه 230 ) .

ضمنا باید توجّه داشت که تقوا دارای شاخه ها و شعبی است، تقوای مالی و اقتصادی ، تقوای جنسی و اجتماعی و تقوای سیاسی و مانند این ها .

6 اِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ

کسانی که کافر شدند ، برای آن ها تفاوت نمی کند که آنان را ( از عذاب خداوند ) بترسانی یا نترسانی، ایمان نخواهند آورد .

گروه دوّم ، کافران لجوج و سرسخت

این دسته چنان در گمراهی خود سرسختند که هر چند حقّ برای آنان روشن شود ، حاضر به پذیرش نیستند ، قرآنی که راهنما و هادی متّقین بود ، برای این ها به کلّی بی اثر است ، بگویی یا

نگویی ، انذار کنی یا نکنی ، بشارت دهی یا ندهی ، اثر ندارد ، اصولاً آن ها آمادگی روحی برای پیروی از حقّ و تسلیم شدن در برابر آن را ندارند .

7 خَتَمَ اللّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی اَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ

خدا بر دل ها و گوش های آنان مهر نهاده و بر چشم های آن هاپرده افکنده شده و عذاب بزرگی در انتظار آن ها است .

به این ترتیب چشمی را که با آن پرهیزکاران آیات خدا را می دیدند و گوشی که سخنان حقّ را با آن می شنیدند و قلبی که حقایق را به وسیله آن درک می کردند ، در این ها از کار افتاده است، عقل و چشم و گوش دارند، ولی قدرت « درک » و « دید » و « شنوایی » ندارند، چرا که اعمال زشت و لجاجت و عنادشان ، پرده ای شده است در برابر این ابزار شناخت .

مسلّما انسان تا به این مرحله نرسیده باشد ، قابل هدایت است ، هرچند گمراه باشد ، اما هنگامی که حسّ تشخیص را بر اثر اعمال زشت خود از دست داد ، دیگر راه نجاتی برای او نیست ،

چراکه ابزارشناخت ندارد و طبیعی است که عذاب عظیم درانتظاراوباشد.

آیا سلب قدرت تشخیص ، دلیل بر جبر نیست ؟

نخستین سؤالی که در این جا پیش می آید ، این است که اگر طبق آیه فوق خداوند ، بر دل ها و گوش های این گروه مهر نهاده و بر چشم هاشان پرده افکنده ، آن ها مجبورند در کفر باقی بمانند ، آیا این جبر نیست ؟ شبیه این آیه در موارد دیگری از قرآن نیز به چشم می خورد ، با این حال مجازات آن ها چه معنی دارد ؟

پاسخ این سؤال را خود قرآن داده است و آن این که ؛ اصرار و لجاجت آن ها در برابر حقّ و ادامه به ظلم و بیدادگری و کفر سبب می شود که پرده ای بر حسّ تشخیص آن ها بیفتد ، در آیه 155 سوره نساء می خوانیم : « بَلْ طَبَعَ اللّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ : خداوند به واسطه کفرشان ، مهر بر دل هاشان نهاده » و در آیه 23 سوره جاثیه چنین آمده است : « اَفَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلهَهُ هَویهُ وَ اَضَلَّهُ اللّهُ عَلی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً : آیا مشاهده کردی کسی را که هوای نفس را خدای خود قرار داده ؟ و لذا گمراه شده و خدا مهر بر گوش و قلبش نهاده و پرده بر چشمش افکنده است »

ملاحظه می کنید که سلب حسّ تشخیص و ازکارافتادن ابزار شناخت در آدمی در این آیات، معلول عللی شمرده شده است ، کفر ، پیروی هوس های سرکش ، لجاجت و سرسختی در برابر حقّ ، در واقع این حالت عکس العمل و بازتاب اعمال خود انسان است نه چیز دیگر .

اصولاً این یک امر طبیعی است که اگر انسان به کار خلاف و غلطی ادامه دهد ، تدریجا با آن انس می گیرد ، نخست یک « حالت » است ، بعدا یک « عادت » می شود ، سپس مبدّل به یک « مَلَکَة » می گردد و جزء بافت جان انسان می شود ، گاه کارش به جایی می رسد که بازگشت برای او ممکن نیست ، اما چون خودآگاهانه این راه را انتخاب کرده است ، مسؤول تمام عواقب آن می باشد ، بی آن که جبر لازم آید ، درست همانند کسی که آگاهانه با وسیله ای چشم و گوش خود را کور و کر می کند تا چیزی را نبیند و نشنود .

و اگر می بینیم این ها به خدا نسبت داده شده است ، به خاطر آن است که خداوند این خاصیت را در این گونه اعمال نهاده است .

عکس این مطلب نیز در قوانین آفرینش کاملاً مشهود است ، یعنی کسی که پاکی و تقوا ، درستی

و راستی را پیشه کند ، خداوند حسّ تشخیص او را قوی تر می سازد و درک و دید و روشن بینی خاصّی را به او می بخشد ، چنان که در آیه 29 سوره انفال می خوانیم : « یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اِنْ تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقانا : ای مؤمنان ، اگر تقوا پیشه کنید ، خداوند فرقان ، یعنی وسیله تشخیص حقّ از باطل را به شما عطا می کند » .

می گویند : یکی از سپاهیان چنگیز در یکی از شهرهای مرزی ایران سخن رانی کرد و گفت : مگر شما معتقد نیستید که خداوند عذاب بر گنهکاران نازل می کند ، ما همان عذاب الهی هستیم ، پس هیچ گونه مقاومت نکنید .

اگر کفّار قابل هدایت نیستند ، اصرار پیامبران برای چیست ؟

این سؤال دیگری است که در رابطه با آیه فوق در نظر مجسّم می شود ، ولی با توجه به یک نکته پاسخ آن را روشن می سازد و آن این که مجازات و کیفرهای الهی همیشه با اعمال و رفتار انسان ارتباط دارد ، تنها نمی توان کسی را به خاطر این که قلبا آدم بدی است ، کیفر نمود ، بلکه لازم است ابتدا او را دعوت به سوی حقّ کنند ، اگر تبعیّت نکرد و ناپاکی درون را در عملش منعکس ساخت ،

در این حال مستحقّ کیفر است ، در غیر این صورت مصداق قصاص قبل از جنایت خواهد بود .

این همان چیزی است که ما نام آن را « اتمام حجّت » می گذاریم .

به طور خلاصه می توان گفت : جزا و پاداش عمل ، حتما باید پس از انجام عمل باشد و تنها تصمیم و یا آمادگی و زمینه های روحی و فکری برای این کار کافی نیست .

به علاوه پیامبران فقط برای هدایت این ها نیامده اند ، این ها در اقلّیّتند ، اکثریّت توده های گمراه کسانی هستند که تحت تعلیم و تربیت صحیح قابل هدایت می باشند .

مهر نهادن بر دل ها

در آیه فوق و بسیاری دیگر از آیات قرآن برای بیان سلب تشخیص و درک واقعی از افراد ، تعبیر به « خَتْم » شده است و احیانا تعبیر به « طَبْع » و « رَیْن » .

این معنی از آن جا گرفته شده است که در میان مردم رسم بر این بوده ، هنگامی که اشیایی را در کیسه ها یا ظرف های مخصوصی قرار می دادند و یا نامه های مهمی را در پاکت می گذاردند ، برای آن که کسی سر آن را نگشاید و دست به آن نزند، آن را می بستند و گره می کردند و بر گره مهر

می نهادند، امروز نیز معمول است اسناد رسمی املاک را به همین منظور با ریسمان مخصوصی بسته و روی آن قطعهسربی قرارمی دهند و روی سرب مهر می زنند ، تا اگر از صفحات آن چیزی کم و زیادکنند، معلوم شود .

درتاریخ شواهدفراوانی دیده می شودکه رؤسای حکومت ها، کیسه های زر را بهمهر خویش مختوم می ساختند و برای افراد مورد نظر می فرستادند، این برای آن بوده که هیچ گونه تصرّفی در آن نشود تا به دست طرف برسد ، زیرا تصرّف در آن بدون شکستن مهر ممکن نبود .

امروز نیز معمول است کیسه های پستی را لاک و مهر می کنند. در لغت عرب برای این معنی کلمه « خَتَمَ » به کار می رود ، البته این تعبیر در مورد افراد بی ایمان لجوجی است که بر اثر گناهان بسیار در برابر عوامل هدایت ، نفوذناپذیر شده اند و لجاجت و عناد در برابر مردان حقّ در دل آنان چنان رسوخ کرده که درست همانند همان بسته و کیسه سر به مهر هستند ، که دیگر هیچ گونه تصرّفی درآن نمی توان کرد و به اصطلاح قلب آن ها لاک و مهر شده است. « طَبْع » نیز در لغت به همین معنی آمده است ، یعنی چیزی که با آن مهر می کنند ، اما « رَیْن » به معنی زنگار یا غبار یا لایه کثیفی است که بر

اشیاء گران قیمت می نشیند ، این تعبیر در قرآن نیز برای کسانی که براثر خیره سری و گناه زیاد، قلبشان نفوذناپذیر شده ، به کار رفته است ، در آیه 14 سوره مطفّفین می خوانیم : « کَلاّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ : چنین نیست ، اعمال زشت آن ها زنگار و لایه بر قلب آن ها افکنده است ». و مهمّ آن است که انسان مراقب باشد اگر خدای ناکرده گناهی از او سرمی زند، در فاصله نزدیک آن را با آب توبه و عمل صالح بشوید ، مبادا به صورت رنگ ثابتی برای قلب درآید و بر آن مهر نهد .

در حدیثی از امام باقر می خوانیم : « هیچ بنده مؤمنی نیست مگر این که در قلب او یک نقطه ( وسیع ) سفید و درخشنده ای است ، هنگامی که گناهی از او سر زند ، در میان آن منطقه سفید ، نقطه سیاهی پیدا می شود ، اگر توبه کند،آن سیاهی برطرف می گردد و اگربه گناهان ادامه دهد ، بر سیاهی افزوده می شود ، تا تمام سفیدی را بپوشاند و هنگامی که سفیدی پوشانده شد ، دیگر صاحب چنین دلی هرگز به خیر و سعادت بازنمی گردد و این معنی گفتار خدا است که می گوید: " کَلاّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ " » .⁽¹⁾

مقصود از « قلب » در قرآن

چرا درک حقایق در قرآن به "قلب" نسبت داده شده است ، در حالی که می دانیم قلب ، مرکز ادراکات نیست ، بلکه تلمبه ای برای گردش خون در بدن می باشد .

در پاسخ چنین می گوییم :

« قلب » در قرآن به معانی گوناگونی آمده است ، از جمله ؛

1 - به معنی "عقل و درک" ، چنان که در آیه 37 سوره « قآ » می خوانیم : « اِنَّ فی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ : در این مطالب تذکر و یادآوری است برای آنان که نیروی عقل و درک داشته باشند » .

2 - به معنی "روح و جان" ، چنان که در آیه 10 سوره احزاب آمده است : « وَ اِذْ زاغَتِ الاَْبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ : هنگامی که چشم ها از وحشت فرومانده و جان ها به لب رسیده بود » .

3 - به معنی "مرکز عواطف" ، آیه 12 سوره انفال ، شاهد اینمعنی است: « سَاُلْقی فیقُلُوبِ الَّذینَ کَفَرُواالرُّعْبَ: به زودی دردل کافران ترس ایجادمی کنم » ودرجای دیگر درآیه 159 سوره آل عمران می خوانیم : « فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ

حَوْلِکَ: ... اگر سنگدل بودی ، از اطرافت پراکنده می شدند » .

توضیح این که ؛ در وجود انسان دو مرکز نیرومند به چشم می خورد :

1/: مرکز ادراکات که همان « مغز و دستگاه اعصاب است » و لذا هنگامی که مطلب فکری برای ما پیش می آید ، احساس می کنیم با مغز خویش آن را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهیم . ( اگرچه مغز و سلسله اعصاب در واقع وسیله و ابزاری هستند برای روح ) .

2/: مرکز عواطف که عبارت است از همان قلب صنوبری که در بخش چپ سینه قرار دارد و مسائل عاطفی در مرحله اول روی همین مرکز اثر می گذارد ، اولین جرقّه از قلب شروع می شود .

ما بالوجدان هنگامی که با مصیبتی روبرو می شویم ، فشار آن را روی همین قلب صنوبری احساس می کنیم و همچنان وقتی که به مطلب سرورانگیزی برمی خوریم ، فرح و انبساط را در همین مرکز احساس می کنیم .

درست است که مرکز اصلی « ادراکات » و « عواطف » همگی روان و روح آدمی است ، ولی تظاهرات و عکس العمل های جسمی آن ها متفاوت است ، عکس العمل درک و فهم ، نخستین بار در

دستگاه مغز آشکار می شود ، ولی عکس العمل مسائل عاطفی از قبیل ؛ محبّت ، عداوت ، ترس ، آرامش ، شادی و غم در قلب انسان ظاهر می گردد ، به طوری که به هنگام ایجاد این امور ، به روشنی اثر آن ها را در قلب خود احساس می کنیم .

نتیجه این که اگر در قرآن مسائل عاطفی به قلب ( همین عضو مخصوص ) ، مسائل عقلی به قلب (به معنی عقل یا مغز) نسبت داده شده ، دلیل آن همان است که گفته شد و سخنی به گزاف نرفته است .

از همه این ها گذشته ، قلب به معنی عضو مخصوص، نقش مهمی در حیات و بقای انسان دارد ، به طوری که یک لحظه توقف آن با نابودی همراه است ، بنابراین چه مانعی دارد که فعالیت های فکری و عاطفی به آن نسبت داده شود .

8 وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ امَنّا بِاللّهِ وَ بِالْیَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنینَ

در میان مردم کسانی هستند که می گویند : به خدا و روز رستاخیز ایمان آورده ایم ، در حالی که ایمان ندارند

گروه سوم، منافقان

این آیه تا آیه 20 ، شرح فشرده و بسیار پرمغزی پیرامون منافقان و ویژگی های روحی و اعمال آن ها بیان می کند. اسلام در یک مقطع خاصّ تاریخی خود با گروهی روبه رو شد که نه اخلاص و شهامت برای ایمان آوردن داشتند و نه قدرت و جرأت بر مخالفت صریح .

این گروه که قرآن از آن ها به عنوان « منافقین » یاد می کند و ما درفارسی از آن ها تعبیر به « دورو » یا « دو چهره » می کنیم، در صفوف مسلمانان واقعی نفوذ کرده بودند و خطر بزرگی برای اسلام و مسلمین محسوب می شدند و از آن جا که ظاهر اسلامی داشتند ، غالبا شناخت آن ها مشکل بود ، ولی قرآن نشانه های دقیق و زنده ای برای آن هابیان می کندکه خط باطنی آن ها را مشخّص می سازد و الگویی در این زمینه به دست مسلمانان برای همه قرون و اعصار می دهد .

9 یُخادِعُونَ اللّهَ وَ الَّذینَ امَنُوا وَ ما یَخْدَعُونَ اِلاّ اَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ

می خواهند خدا و مؤمنان رافریب بدهند (ولی) جزخودشان را فریب نمی دهند (اما) نمی فهمند

آن ها با انحراف از راه صحیح و صراط مستقیم، عمری رادر بی راهه میگذرانند ، تمام نیروها و امکانات خود را بر باد می دهند و جز ناکامی و شکست و بدنامی و عذاب الهی بهره ای نمی گیرند .

10 فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّهُ مَرَضا وَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ بِما کانُوا یَکْذِبُونَ

در دل های آن ها یک نوع بیماری است ، خداوند بر بیماری آن ها می افزاید و عذاب دردناکی به خاطر دروغ هایی که می گویند ، در انتظار آن ها است .

نفاق در واقع یک نوع بیماری است ، انسان سالم یک چهره بیشتر ندارد ، هماهنگی کامل در میان روح و جسم او حکم فرما است ، چراکه ظاهر و باطن و روح و جسم ، همه مکمّل یکدیگر هستند . اگر مؤمن است ، تمام وجود او فریاد ایمان می کشد و اگر منحرف شود ، باز هم ظاهر و باطن او نشان دهنده انحراف است ، این دوگانگی جسم و روح ، درد تازه و بیماری اضافی است ، این یک نوع تضادّ و ناهماهنگی و از هم گسستگی است که حاکم بر وجود انسان می شود .

11 وَ اِذا قیلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِی الاَْرْضِ قالُوا اِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ

و هنگامی که به آن ها گفته شود: در زمین فساد نکنید، می گویند : ما فقط اصلاح کننده ایم

12 اَلا اِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لکِنْ لا یَشْعُرُونَ

آگاه باشید این ها همان مفسدانند ولی نمی فهمند .

اصرار و پافشاری آن ها در راه نفاق و خوگرفتن با این برنامه های زشت و ننگین سبب شده که تدریجا گمان کنند این برنامه ها مفید و سازنده و اصلاح طلبانه است ، زیرا گناه اگر از حدّ بگذرد ، حسّ تشخیص را از انسان می گیرد ، بلکه تشخیص او را واژگونه می کند و ناپاکی و آلودگی به صورت طبیعت ثانوی او درمی آید .

13 وَ اِذا قیلَ لَهُمْ امِنُوا کَما امَنَ النّاسُ قالُوا اَنُؤْمِنُ کَما امَنَ السُّفَهاءُ اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لکِنْ لا یَعْلَمُونَ

و هنگامی که به آن ها گفته شود : همانند ( سایر ) مردم ایمان بیاورید ، می گویند : آیا همچون سفیهان ایمان بیاوریم ؟ بدانید این ها همان سفیهانند ، ولی نمی دانند .

و به این ترتیب افراد پاکدل و حقّ طلب و حقیقت جو را که با مشاهده آثار حقّانیّت دردعوت پیامبر صلی الله علیه و آله و محتوای تعلیمات او ، سر تعظیم فرود آورده اند ، به سفاهت متّهم می کنند و شیطنت

و دورویی و نفاق را دلیل بر هوش و عقل و درایت می شمرند، آری در منطق آن ها عقل ، جایش را با سفاهت عوض کرده است .

14 وَ اِذا لَقُوا الَّذینَ امَنُوا قالُوا امَنّا وَ اِذا خَلَوْا اِلی شَیاطینِهِمْ قالُوا اِنّا مَعَکُمْ اِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤوُنَ

و هنگامی که افراد باایمان را ملاقات می کنند ، می گویند: ما ایمان آورده ایم، ( ولی ) هنگامی که با شیاطین خود خلوت می کنند، می گویند ما باشماییم ، ما آن ها را مسخره می کنیم.

سومین نشانه آن ها ، این است که هر روز به رنگی درمی آیند و در میان هر جمعیّتی با آن ها هم صدا می شوند .

15 اَللّهُ یَسْتَهْزِی ءُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ

خداوند آن ها را استهزاء می کند و آن ها را در طغیانشان نگه می دارد تا سرگردان شوند .

« یَعْمَهُونَ » از ماده « عَمَه » به معنی تردّد و تحیّر در کاری است و به معنی کوردلی و تاریکی بصیرت که اثر آن سرگردانی است ، نیز آمده ( به کتاب « مفردات راغب » و «تفسیر

المَنار» و «قاموس اللُّغَة» مراجعه شود ).

16 اُولئِکَ الَّذینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما کانُوا مُهْتَدینَ

آن ها کسانی هستندکه هدایت را باگمراهی معاوضه کرده اند و ( این ) تجارت برای آن ها سودی نداده وهدایت نیافته اند.

پیدایش نفاق و ریشه های آن

هنگامی که انقلابی درمحیطی روی می دهد -- مخصوصاانقلابی همچون انقلاب اسلام که بر پایه های حقّ و عدالت قرار داشت -- مسلّما منافع گروهی غارت گر و ظالم و خودکامه به خطر می افتد ، آن ها نخست با تمسخر و استهزاء و سپس با استفاده از نیروی مسلّح ، فشار اقتصادی ، تبلیغات مستمرّ اجتماعی، سعی می کنند انقلاب را درهم بشکنند .

اما هنگامی که نشانه های پیروزی انقلاب بر همه قدرت های محیط آشکار شود ، گروهی از مخالفان تاکتیک و روش عملی خود را تغییر داده ، ظاهرا تسلیم می شوند ، اما در واقع یک گروه

زیرزمینی مخالف را تشکیل می دهند .

این ها که به خاطر داشتن دو چهره مختلف ، منافق نامیده می شوند ( منافق از ماده « نَفَق » به معنی کانال ها و نقب هایی است که زیرزمین می زنند تا برای استتار یا فرار از آن استفاده کنند ) خطرناک ترین دشمنان انقلابند ، زیرا موضع آن ها کاملاً مشخّص نیست ، تا مردم انقلابی آن ها را بشناسند و از خود طرد کنند ، بلکه در لابه لای صفوف مردم پاک و راستین و حتی گاهی در پست های حسّاس نفوذ می کنند .

انقلاب اسلام نیز در برابر چنین گروهی قرار گرفت ، یعنی تا زمانی که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از مکّه به مدینه هجرت نکرده بود ، مسلمانان حکومتی تشکیل نداده بودند .

اما پس از ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه ، نخستین پایه حکومت اسلامی گذارده شد و پس از پیروزی در جنگ « بدر » ، این مسأله آشکارتر گشت ، یعنی رسما حکومت و دولتی کوچک اما قابل رشد، تشکیل گردید .

این جا بود که منافع بسیاری از سردمداران مدینه ، مخصوصا یهود که در آن زمان مورد احترام

عرب ها بودند ، به خطر افتاد ، احترام یهود در آن زمان بیشتر به خاطر این بود که اهل کتاب و مردمی نسبتا باسواد و از نظر وضع اقتصادی ، پیشرفته بودند و همان ها بودند که پیش از ظهور پیامبر صلی الله علیه و آله بشارت چنین ظهوری را می دادند .

افراد دیگری هم در مدینه بودند که داعیه ریاست و رهبری مردم داشتند ، ولی با هجرت رسول خدا صلی الله علیه و آله حساب ها به هم خورد ، سران ظلم و خودکامه و اطرافیان غارت گر آن ها دیدند توده های مردم به سرعت به پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان می آورند ، حتّی خویشاوندان خودشان ، آن ها بعد از مدّتی مقاومت دیدند چاره ای نیست جز این که ظاهرا مسلمان شوند ، زیرا نواختن کوس مخالفت و قرار گرفتن در جبهه مقابل ، علاوه بر مشکلات جنگ و صدمه های اقتصادی ، خطر نابودی آن ها را دربرداشت ، به ویژه این که عرب تمام قدرتش قبیله او بود و قبیله های آن ها غالبا از آن ها جدا شده بودند .

روی این اصل راه سومی انتخاب کردند و آن این که ؛ ظاهرا مسلمان شوند و درخفیه نقشه درهم شکستن اسلام را طرح ریزی کنند .

خلاصه این که بروز « نفاق » در یک اجتماع معمولاً معلول یکی از دو چیز است ؛ نخست

پیروزی و قدرت آیین انقلابی موجود و تسلّط آن بر اجتماع و دیگر ضعف روحیه و فقدان شخصیّت و شهامت کافی برای رویارویی با حوادث سخت .

لزوم شناخت منافقین در هر جامعه

بدون شکّ نفاق و منافق ، مخصوص عصر پیامبر صلی الله علیه و آله نبوده است و در هر جامعه ای این برنامه و گروه وجود دارند ، منتها باید بر اساس معیارهای حساب شده ای که قرآن برای آن ها به دست می دهد، شناسایی شوند، تا نتوانند زیان و یاخطری ایجاد کنند ، در آیات گذشته و همچنین سوره منافقین و روایات اسلامی نشانه های مختلفی برای آن ها ذکر شده است ، از جمله ؛

1 - هیاهوی بسیار و ادّعاهای بزرگ و خلاصه گفتار زیاد و عمل کم و ناهماهنگ .

2 - در هر محیطی رنگ آن محیط را گرفتن و با هر جمعیتی مطابق مذاق آنان حرف زدن ، با مؤمنان، «امَنّا» گفتن و با مخالفان ، « اِنّا مَعَکُمْ » گفتن .

3 - حساب خود را از مردم جدا کردن و تشکیل انجمن های سری و مرموز با دادن نقشه های حساب شده

4 - خدعه و نیرنگ و فریب و دروغ و تملّق و چاپلوسی ، پیمان شکنی و خیانت .

5 - خودبرتربینی و مردم را ناآگاه ، سفیه و ابله قلم داد کردن و خود را عاقل و هوشیار دانستن .

خلاصه دوگانگی شخصیّت و تضادّ برون و درون که صفت بارز منافقان است ، پدیده های گوناگون در عمل و گفتار و رفتار فردی و اجتماعی آن ها دارد که به خوبی می توان آن را شناخت .

چه تعبیر زیبایی دارد قرآن در آیاتی که خواندیم ، می گوید : « فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ : آن ها دل های بیمار دارند » چه بیماری از دوگانگی ظاهر و باطن بدتر ؟ و چه بیماری از خودبرتربینی و یا نداشتن شهامت برای رویارویی با حوادث دردناک تر ؟

ولی همان گونه که بیماری قلبی را هر چند پنهان است ، نمی توان به کلّی مخفی کرد ، بلکه نشانه های آن در چهره انسان و تمام اعضای بدن آشکار می شود ، بیماری نفاق نیز همین گونه است که با تظاهرات مختلف قابل شناخت می باشد .

در « تفسیر نمونه » ذیل آیات 141 تا 143 سوره نساء نیز درباره « صفات منافقان » بحث شده است ( جلد 4، صفحه 174 تا 178 )

و نیز در ذیل آیات 49 تا 57 سوره توبه بحث مشروحی در این زمینه آورده شده است (« تفسیر نمونه » ، جلد 7 ، صفحه 438 تا 450 ) .

در سوره توبه ذیل آیات 62 تا 85 نیز بحث های فراوانی در این زمینه مطالعه خواهید فرمود (« تفسیر نمونه » ، جلد 8 ، صفحه 19 تا 72 ) .

وسعت معنی نفاق

گرچه نفاق به معنی خاصّش ، صفت افراد بی ایمانی است که ظاهرا در صفّ مسلمانان هستند ، اما باطنا دل در گرو کفر دارند، ولی نفاق معنی وسیعی دارد که هرگونه دوگانگی ظاهر و باطن ، گفتار و عمل را شامل می شود ، هرچند در افراد مؤمن باشد که ما از آن به عنوان « رگه های نفاق » نام می بریم .

مثلاً درحدیثی می خوانیم: « ثَلاثٌ مَنْ کُنَّ فیهِ کانَ مُنافِقا وَ اِنْ صامَ وَ صَلّی وَ زَعَمَ اَنَّهُ مُسْلِمٌ ، مَنْ اِذَا ائْتُمِنَ خانَ وَ اِذا حَدَثَ کَذَبَ وَ اِذا وَعَدَ اَخْلَفَ : سه صفت است در هر کس باشد ، منافق است ، هرچند روزه بگیرد و نماز بخواند و خود را مسلمان بداند ؛ کسی که در امانت خیانت می کند و کسی

که به هنگام سخن گفتن ، دروغ می گوید و کسی که وعده می دهد و خُلْف وعده می کند » .⁽¹⁾

مسلّما این گونه افراد منافق به معنی خاصّ نیستند، ولی رگه هایی از نفاق در وجود آن ها هست، مخصوصا درباره ریاکاران از امام صادق می خوانیم که فرمود : « اَلرِّیاءُ شَجَرَةٌ لا تُثْمِرُ اِلاَّ الشِّرْکَ الْخَفِیِّ وَ اَصْلُهَا النِّفاقُ : ریا و ظاهرسازی ، درخت ( شوم و تلخی ) است که میوه ای جز شرک خفیّ ندارد و اصل و ریشه آن نفاق است » .⁽²⁾

کارشکنی های منافقان

نه تنها برای اسلام که برای هر آیین انقلابی و پیشرو ، منافقان خطرناک ترین گروه هستند ، آن ها در لابه لای صفوف مسلمانان نفوذ می کنند و از هر فرصتی برای کارشکنی استفاده می نمایند .

گاهی مؤمنان راستین را که با اخلاص تمام ، سرمایه مختصری را در راه خدا انفاق می کردند ،

مورد استهزاء قرار می دادند ، چنان که قرآن می گوید : « آن ها که مؤمنان بااخلاص را به خاطر انفاق های ( کوچک اما بی ریا ) مسخره می کنند ، خداوند آن ها را استهزاء می کند و عذاب دردناکی در انتظارشان است » ( 79 / توبه ). وگاهی در انجمن های سری خود تصمیم می گرفتند کمک های مالی خود را از رسول خدا صلی الله علیه و آله به کلّی قطع کنند ، تا از اطراف او پراکنده شوند ، چنان که در سوره منافقان آمده است : « آن ها می گویند : کمک های مالی خود را از کسانی که نزد پیامبرند ، قطع کنید تا از پیرامون او پراکنده شوند ، بدانید خزائن آسمان و زمین از آنِ خدا است ، ولی منافقان نمی دانند » ( 7 / منافقون ) .

وزمانی هم به بهانه های مختلف ازقبیل جمع آوری محصولات کشاورزی ، از شرکت در برنامه های جهاد ، خودداری کرده و در شدیدترین لحظات ، پیامبر صلی الله علیه و آله را تنها می گذاشتند و درعین حال وحشت داشتند که پرده از رازشان برداشته شود و رسوا گردند .

به خاطر همین موضع گیری های بسیار خصمانه ، در آیات زیادی از قرآن ، آماج شدیدترین حملات قرار گرفتند و یک سوره در قرآن به نام سوره « مُنافِقُونَ » پیرامون وضع آن ها نازل شده است .

در سوره های تَوْبَة ، حَشْر و بعضی دیگر از سوره های قرآن نیز مورد نکوهش فراوان قرار

گرفته اند، از جمله سیزده آیه از آیات همین سوره بقره از صفات آن ها و عواقب شومشان سخن می گوید.

تجارت پر زیان

در قرآن مجید کرارا فعّالیّت های انسان در این دنیا به یک نوع تجارت تشبیه شده و در حقیقت همه ما در این جهان تاجرانی هستیم که با سرمایه های فراوان خداداد ، سرمایه عقل ، فطرت ، عواطف ، نیروهای مختلف جسمانی ، مواهب عالم طبیعت و بالاخره رهبری انبیاء ، گام در این تجارت خانه بزرگ می گذاریم، گروهی سود می برند و پیروز می شوند و سعادتمند ، گروهی نه تنها سودی نمی برند ، بلکه اصل سرمایه را نیز از دست داده و به تمام معنی ورشکست می شوند، نمونه کامل گروه اول ، مجاهدان راه خدا هستند ، چنان که قرآن درباره آن ها می گوید : « یا ایُّهَا الَّذینَ امَنُوا هَلْ اَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجیکُمْ مِنْ عَذابٍ اَلیمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فی سَبیلِ اللّهِ بِاَمْوالِکُمْ وَ اَنْفُسِکُمْ : ای افراد باایمان، آیا شما را راهنمایی به تجارتی بکنم که از عذاب دردناک رهاییتان می بخشد (و به سعادت جاویدان رهنمونتان می شود)، ایمان به خدا و رسول او بیاورید ودرراه او بامال و جان جهاد کنید» (9و10/صفّ)

و نمونه واضح گروه دوّم ، منافقان هستند که قرآن در آیات فوق ، پس از ذکر کارهای مخرّب آن هاکه درلباس اصلاح و عقل ، انجام می گیرد ، می گوید : « آن ها کسانی هستند که هدایت را با گمراهی مبادله کردند و این تجارت نه برای آن ها سودی داشت و نه مایه هدایت شد » ، این گروه در موقعیّتی قرار داشتند که می توانستند بهترین راه را انتخاب کنند، آن ها در کنار چشمه زلال وحی قرار داشتند ، در محیطی مملو از صفا و صداقت و ایمان .

اما آن ها به جای این که از این موقعیّت خاصّ که در طول قرون اعصار تنها نصیب گروه اندکی شده است ، بالاترین بهره را ببرند ، هدایت را دادند و گمراهی را خریدند ، هدایتی که در درون فطرتشان بود ، هدایتی که در محیط وحی موج می زد ، همه این امکانات را از دست دادند به گمان این که با این کارمی توانند مسلمین را درهم بکوبند و رؤیاهای شومی راکه در مغز خود می پروراندند ، تحقّق بخشند. این معاوضه و انتخاب غلط دو زیان بزرگ همراه داشت ؛

نخست این که سرمایه های مادّی و معنوی خویش را از دست دادند ، بی آن که در مقابل آن سودی ببرند

و دیگر این که حتّی به نتیجه شوم موردنظر خود نیز نرسیدند ، زیرا اسلام باسرعت پیشرفت کرد و به زودی صفحه جهان را فراگرفت و این منافقان نیز رسوا شدند .

17 مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نارا فَلَمّا اَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ

آن ها ( منافقان ) همانند کسی هستند که آتشی افروخته ( تا در بیابان تاریک راه خود را پیدا کند) ولی هنگامی که آتش اطراف خود را روشن ساخت، خداوند (طوفانی می فرستد و) آن را خاموش می کند و در تاریکی وحشتناکی که چشم کارنمی کند، آن ها را رها می سازد .

18 صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَرْجِعُونَ

آن ها کر ، گنگ و کورند ، بنابراین از راه خطا بازنمی گردند .

دومثال جالب برای ترسیم حال منافقان

بعد از بیان صفات و ویژگی های منافقان ، قرآن مجید ، برای مجسّم ساختن وضع آن ها دو تشبیه گویا در این آیه و آیه 19 بیان می کند :

آن ها فکر می کردند با این آتش مختصر و نور آن می توانند با ظلمت ها به پیکار برخیزند ، اما ناگهان بادی سخت برمی خیزد و یا باران درشتی فرومی ریزد و یا بر اثر پایان گرفتن موادّ آتش افروز ، آتش به سردی و خاموشی می گراید و بار دیگر در تاریکی وحشت زا سرگردان می شوند .

در زندگی انسان بی راهه ها فراوان است، اما خطّ مستقیم که به سرمنزل مقصود به پیش می رود ، یکی بیش نیست ، ولی خطوط انحرافی بی نهایت است و از آن گذشته پرده های ظلمت را بشکافد و در برابر طوفان ها مقاومت کند و آن چیزی جز چراغ عقل و ایمان و خورشید وحی نیست .

مختصر شعله ای که انسان ، موقّتا می افروزد ، چه کاری در این راه طولانی و پر از طوفان از آن ساخته است ؟

« منافقان » با انتخاب راه نفاق چنین می پنداشتند که می توانند در همه حال موقعیّت خویش را حفظ کنند و از هر خطر احتمالی مصون بمانند ، از منافعی که به دو طرف می رسد ، استفاده کرده و هر دسته غالب شوند ، آن ها را از خود بدانند ، اگر مؤمنان پیروز شوند ، در صفّ مؤمنان و اگر غلبه با کافران باشد ، با آن ها باشند

اما قرآن پرده از روی کار آن ها برداشت و دروغشان را آشکار کرد؛ « هنگامی که منافقان به سراغ تو می آیند ، می گویند : ما گواهی می دهیم که تو فرستاده خدایی ، خدا می داند که تو رسول او هستی، ولی خدا گواهی می دهد که منافقان در اظهاراتشان دروغ می گویند » ( 1 و 2 / منافقون ) .

حتّی قرآن به کفّار نیزاعلام می کند که آن ها با شمانیستند، هر وعده ای دهند ، عمل نخواهند کرد ؛ « منافقان به برادران کافر خود از اهل کتاب وعده می دهند که اگرشما رااز مدینه بیرون کنند، ما نیزبا شما خارج خواهیم شد و به حرف هیچ کس درباره شما گوش نخواهیم داد و اگر با شمابجنگند، شما را یاری می کنیم ولکن خداوندگواهی می دهدکه منافقان دروغ می گویند، اگر آن ها را بیرون کنند ، همراه آن ها خارج نخواهند شد و اگر با آن ها جنگ نمایند ، یاریشان نخواهندکرد و اگر به آن ها کمک کنند، ( درگیرودار جنگ ) پا به فرار خواهند گذاشت » ( و استقامت به خرج نخواهند داد » ( 11 و 12 / حَشْر ) .

قابل توجه این که قرآن در این جا از جمله « اِسْتَوْقَدَ نارا » استفاده کرده است ، یعنی آن ها برای رسیدن به « نور » ، از « نار » استفاده می کنند ، آتشی که هم دود و هم خاکستر و هم سوزش دارد ، در حالی که مؤمنان از نور خالص و چراغ روشن و پرفروغ ایمان بهره می گیرند

منافقان گرچه تظاهر به نور ایمان دارند ، اما باطنشان ، نار است و اگر هم نوری باشد ، ضعیف و کوتاه مدت است .

و همین ها است که چشم بینا و گوش شنوا و زبان گویا را سرانجام از آن ها خواهد گرفت .

19 اَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ فیهِ ظُلُماتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ اَصابِعَهُمْ فی اذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّهُ مُحیطٌ بِالْکافِرینَ

یا همچون بارانی که در شب تاریک توأم با رعد و برق و صاعقه ( بر سر رهگذرانی ) ببارد ، آن ها از ترس مرگ، انگشت در گوش خود می گذارند تا صدای صاعقه را نشنوند و خداوند به کافران احاطه دارد ( و در قبضه قدرت او هستند ) .

20 یَکادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ اَبْصْارَهُمْ کُلَّما اَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فیهِ وَ اِذا اَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قامُوا وَ لَوْشاءَاللّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ اَبْصارِهِمْ اِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ

روشنایی خیره کننده برق نزدیک است ، چشم آن هارا برباید، هر لحظه ای که برق جستن می کند ، ( صفحه بیابان را ) برای آن ها روشن می سازد ( چند قدمی ) در پرتو آن

راه می روند و هنگامی که خاموش می شود ، توقّف می کنند و اگر خدا بخواهد ، گوش و چشم آن ها را از بین می برد ، خداوند بر هر چیز توانا است .

در مثال دوّم قرآن صحنه زندگی آن ها را به شکل دیگری ترسیم می نماید ؛ شبی است تاریک و ظلمانی پرخوف و خطر ، باران به شدت می بارد ، از کرانه های افق برق پرنوری می جهد ، صدای غرّش وحشت زا و مهیب رعد ، نزدیک است پرده های گوش را پاره کند ، انسانی بی پناه در دل این دشت وسیع و ظلمانی و پر از خطر ، حیران و سرگردان مانده است ، باران پرپشت ، بدن او را مرطوب ساخته ، نه پناهگاه مورد اطمینانی وجود دارد که به آن پناه برد و نه ظلمت، اجازه می دهد گامی به سوی مقصد بردارد .

آن ها هرلحظه خطر را در برابر خود احساس می کنند ، چراکه در دل این بیابان نه کوهی به چشم می خورد و نه درختی تا از خطر رعد و برق و صاعقه جلوگیری کند ، هر آن ممکن است هدف صاعقه ای قرار گیرند و در یک لحظه خاکستر شوند .

می دانیم صاعقه ها به هر برآمدگی از زمین حمله می کنند ، اما در دل بیابان جز آن ها برآمدگی

پیدا نمی شود که صاعقه متوجّه آن گردد ، بنابراین خطر جدّی و حتمی است ( با توجه به این که خطر صاعقه در بیابان های مسطّحی همچون بیابان های حجاز به درجات از مناطق کوهستانی بیشتر است ، اهمیّت این مثال برای مردم آن محیط روشن تر می شود ) .

خلاصه نمی دانند چه کنند ، مضطرب و پریشان ، حیران و سرگردان بر جای خود ایستاده ، نه راهی درمیان شن های بیابان پیدااست و نه راهنمایی که در پرتو هدایت او گام بردارند .

آری منافقان درست به چنین مسافری می مانند ، آن ها در میان مؤمنان روزافزون که همچون سیل خروشان و باران پرپشتی به هرسو پیش می روند ، قرار گرفته اند، افسوس که به پناهگاه مطمئن ایمان ، پناه نبرده اند تا از شرّ صاعقه های مرگبار مجازات الهی نجات یابند .

جِهادمسلّحانه مسلمین دربرابر دشمنان همانند خروش رعد و صاعقه بر سر آن ها فرود می آمد ، گاه گاه فرصت هایی برای پیدا کردن راه حقّ نصیبشان می شد و اندیشه هاشان بیدار می گشت ، ولی افسوس که این بیداری همچون برق آسمان دیری نمی پایید تا می خواستند چند گامی بردارند ، خاموش می شد و تاریکی غفلت و سپس توقّف و سرگردانی جای آن را می گرفت

پیشرفت سریع اسلام همچون برق آسمانی چشم آن ها را خیره کرده بود و آیات قرآن که پرده از رازهای نهانیشان برمی داشت ، همچون صاعقه ها آن ها را هدف قرار می داد ، هر دم احتمال می دادند آیه ای نازل گردد و پرده از رازهای دیگری بردارد و رسواتر شوند. اگرچه شأن نزول این آیات ، منافقان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله است، اما با توجّه به این که خط نفاق در هر عصر و زمانی ، در برابر خط انقلاب های راستین وجود داشته و دارد ، به منافقان همه اعصار و قرون گسترش می یابد و ما با چشم خود تمام این نشانه ها را یک به یک و موبه مو در مورد منافقان عصر خویش می یابیم ، سرگردانی آن ها ، وحشت و اضطرابشان و خلاصه بی پناهی و بدبختی و سیه روزی و رسوایی آن ها را درست همانند همان مسافری که قرآن به روشن ترین وجهی ، حال او را ترسیم کرده است ، مشاهده می کنیم .

21 یا اَیُّهَا النّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذی خَلَقَکُمْ وَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

ای مردم ، پروردگار خود را پرستش کنید ، آن کس که شما و پیشینیان را آفرید ، تا پرهیزکار شوید

این چنین خدایی را بپرستید

خطاب « یا اَیُّهَا النّاسُ » ( ای مردم ) که در قرآن ، حدود بیست بار تکرارشده و یک خطاب جامع و عمومی است ، نشان می دهد که قرآن مخصوص نژاد و قبیله و طایفه و قشر خاصّی نیست ، بلکه همگان را در این دعوت عامّ شرکت می دهد ، همه را دعوت به پرستش خدای یگانه و مبارزه با هرگونه شرک و انحراف ازخط توحیدمی کند .

برای برانگیختن حسّ شکرگزاری مردم و جذب آن ها به عبادت پروردگار ، از مهمّ ترین نعمت شروع می کند که نعمت خلقت و آفرینش همه انسان ها است ، نعمتی که هم نشانه قدرت خدا است و هم علم و حکمت او و هم رحمت عامّ و خاصّش ، چراکه در خلقت انسان این گل سرسبد هستی ، نشانه های علم و قدرت بی پایان خدا و نعمت های گسترده اش کاملاً به چشم می خورد .

آن هاکه دربرابر خدا خاضع نیستند و او را پرستش نمی کنند ، غالبا به خاطر این است که در آفرینش خویش و پیشینیان نمی اندیشند و به این نکته توجّه ندارند که این آفرینش بزرگ را نمی توان به عوامل کور و کر طبیعی نسبت داد و این نعمت های حساب شده و بی نظیر راکه در جسم

و جان انسان ، نمایان است ، نمی توان از غیر مبدأ علم و قدرت بی پایانی دانست .

بنابراین یادآوری این نعمت ها ، هم دلیلی است بر خداشناسی و هم محرّکی است برای شکرگزاری و پرستش .

نتیجه این پرستش ، تقوا و پرهیزکاری است ( لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ) .

بنابراین عبادت ها و نیایش های ما چیزی بر جاه و جلال خدا نمی افزاید ، همان گونه که ترک آن ها چیزی از عظمت مقام او نمی کاهد ، این عبادت ها کلاس های تربیت برای آموزش تقوا است ، تقوا همان احساس مسؤولیّت و خودجوشی درونی که معیار ارزش انسان و میزان سنجش شخصیّت او است .

22 اَلَّذی جَعَلَ لَکُمُ الاَْرْضَ فِراشا وَ السَّماءَ بِناءً وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقا لَکُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلّهِ اَنْدادا وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

آن کس که زمین را بستر شما قرار داد و آسمان ( جوّ زمین ) را همچون سقفی بر بالای سر شما و از آسمان آبی فروفرستاد و به وسیله آن ، میوه ها را پرورش داد تا روزی شما

باشد ، بنابراین برای خدا شریک هایی قرار ندهید ، در حالی که می دانید ( هیچ یک از این شرکاء و بتان ، نه شما را آفریده اند و نه شما را روزی می دهند ) .

نعمت زمین و آسمان

« اَنْداد » جمع « نِدّ » به معنی شریک و شبیه است ، بدیهی است این شباهت و شرکت در پندار بت پرستان وجود داشته ، نه این که یک امر واقعی باشد .

یا به تعبیر دقیق تر، چنان که « راغب » در « مفردات » می گوید، « نِدّ » و « نَدید » به معنی چیزی است که از نظر گوهر و ذات ، شریک و شبیه چیز دیگری باشد ، بنابراین به نوع خاصّی از مماثلت و همانندی گفته می شود ، یعنی همانند در گوهر ذات .

زمین این مرکب راهواری که شما را بر پشت خود سوار کرده و با سرعت سرسام آوری در این فضا به حرکات مختلف خود ادامه می دهد ، بی آن که کمترین لرزشی بر وجود شما وارد کند ، یکی از نعمت های بزرگ او است .

نیروی جاذبه اش که به شما اجازه حرکت و استراحت و ساختن خانه و لانه و تهیه باغ ها و

زراعت ها و انواع وسائل زندگی می دهد ، نعمت دیگری است ، هیچ فکر کرده اید که اگر جاذبه زمین نبود ، در یک چشم برهم زدن ، همه ما و همه خانه های وسائل زندگیمان ، بر اثر حرکت دورانی زمین به فضا پرتاب و در فضا سرگردان می شد .

تعبیر به « فِراش » ( بستر استراحت ) چه تعبیر زیبایی است ، « فِراش » ، نه تنها مفهوم آرامش و آسودگی خاطر و استراحت را دربردارد ، بلکه گرم و نرم بودن و در حد اعتدال قرار داشتن ، نیز در مفهوم آن افتاده است .

جالب این که چهارمین پیشوای شیعیان جهان ، امام سجّاد ، علیّ بن الحسین در بیان شیوایش این حقیقت را در تفسیر همین آیه تشریح فرموده است :

« خداوند زمین را مناسب طبع شما قرار داد و موافق جسم شما ، آن را گرم و سوزان نساخت تا از حرارتش بسوزید و زیاد سرد نیافرید ، تا منجمد شوید ، آن را آن قدر معطر و زننده قرار نداد تا بوی تند آن به مغز شما آسیب رساند و آن را بدبو نیافرید تا مایه هلاکت شما گردد ، آن را همچون آب قرار نداد که در آن غرق شوید و نیز چنان سفت و محکم نیافرید تا بتوانید در آن خانه و مسکن بسازید و

مردگان را ( که وجودشان در سطح زمین مایه هزارگونه ناراحتی است ) در آن دفن کنید ، آری خداوند این گونه زمین را بستر استراحت شما قرار داد » .⁽¹⁾

کلمه « بِناء » با توجه به کلمه « عَلَیْکُمْ » بیانگر آن است که آسمان بر بالای سر شما بنا شده است ، طبعا همچون سقف ، این معنی به صورت صریح تری در جای دیگر قرآن آمده است ؛ « وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفا مَحْفُوظا : ما آسمان را سقف محفوظی قرار دادیم » ( 32 / انبیاء ) .

کلمه « سَماء » در قرآن به معانی مختلفی آمده است ، که قدر مشترک همه آن ها چیزی است که در جهت فوق قرار گرفته است ، یکی از آن ها که در این آیه به آن اشاره شده است ، همان "جوّ زمین" است ، یعنی قشر هوای متراکمی که دور تا دور کره زمین را پوشانده و طبق نظریه دانشمندان ضخامت آن، چند صد کیلومتر است .

اگر به نقش اساسی و حیاتی این قشر ضخیم هوا که زمین را از هر سو احاطه کرده است ،

بیندیشیم ، خواهیم دانست که تا چه حدّ این سقف ، محکم و برای حفاظت انسان ها مؤثّر است .

این قشر مخصوص هوا که همچون سقفی بلورین ، اطراف ما را احاطه کرده ، در عین این که مانع از تابش نور آفتاب -- این اشعّه حیاتبخش و زندگی آفرین -- نیست ، به قدری محکم و مقاوم است که از یک سدّ پولادین که چندین متر ضخامت داشته باشد ، نیز محکم تر است .

اگر این سقف نبود ، زمین دائما در معرض رگبار سنگ های پراکنده آسمانی بود و عملاً آرامش از مردم جهان سلب می شد ، ولی این قشر فشرده تقریبا تمام سنگ های آسمانی را قبل از سقوط به سطح زمین می سوزاند و نابود می کند و تنها تعداد بسیار کمی می توانند از آن عبور کرده و به عنوان یک زنگ خطر برای زمینیان به گوشه ای پرتاب شوند و این تعداد کم ، هرگز نتوانسته است آرامش را برهم زند .

از جمله شواهدی که نشان می دهد یکی از معانی آسمان همین "جوّ زمین" است، حدیثی می باشد که از پیشوای بزرگ ما ، امام صادق درباره رنگ آسمان ، نقل شده ، آن جا که به مُفَضَّل می فرماید : « ای مفضّل ، در رنگ آسمان بیندیش که خدا آن را این چنین آبی آفریده که موافق ترین

رنگ ها برای چشم انسان است و حتی نظر کردن به آن ، دیده را تقویت می کند » .⁽¹⁾

امروز این را همه می دانیم که رنگ آبی آسمان چیزی جز رنگ هوای متراکم شده اطراف زمین نیست ، بنابراین منظور از آسمان ، در این حدیث ، همان "جوّ زمین" است .

جمله « وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً » بار دیگر این حقیقت را تأکید می کند که منظور از « سَماء » در این جا ، همان جوّ زمین است ، زیرا می دانیم باران از ابرها و ابرها از تراکم بخارهایی که در جوّ زمین پراکنده اند ، به وجود می آیند .

امام سجّاد علیّ بن الحسین در تفسیر این آیه راجع به نزول باران از آسمان ، بیان جالبی فرموده که ذیلاً می خوانید :

« خداوند باران را از آسمان نازل می کند تا به تمام قلّه های کوه ها ، تپه ها ، گودال ها و خلاصه تمام نقاط مرتفع و هموار برسد ( و همگی بدون استثناء سیراب گردند ) و آن را دانه دانه و نرم و پی درپی -- گاهی به

صورت دانه های درشت و گاهی قطره های کوچک تر -- قرار داد ، تا کاملاً در زمین فرورود و سیراب گردد و آن را به صورت سیلابی نفرستاد تا زمین ها و درختان و مزارع و میوه های شما را بشوید و ویران کند » .

قرآن سپس به انواع میوه هایی که از برکت باران و روزی هایی که نصیب انسان ها می شود ، اشاره کرده ، چنین می گوید : « خداوند به وسیله باران ، میوه هایی را به عنوان روزی شما از زمین خارج ساخت » ( فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقا لَکُمْ ) .

این برنامه الهی که از یک سو رحمت وسیع و گسترده خدا را بر همه بندگان مشخّص می کند و از سوی دیگر ، بیان گر قدرت او است که چگونه از آب بی رنگ صدهزاران رنگ از میوه ها و دانه های غذایی با خواصّ متفاوت برای انسان ها و همچنین جان داران دیگر ، آفریده ، یکی از زنده ترین دلایل وجود او است ، لذا بلافاصله می افزاید : « اکنون که چنین است ، برای خدا شریک هایی قرار ندهید ، در حالی که می دانید » ( فَلا تَجْعَلُوا لِلّهِ اَنْدادا وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ) .

آری همه شما می دانید که این بت ها و شرکای ساختگی ، نه شما را آفریده اند و نه روزی می دهند و نه کمترین مواهب شما از ناحیه آن ها است ، پس چگونه آن ها را شبیه خدا می دانید ؟

بت پرستی در شکل های مختلف

در این جا توجّه به این حقیقت لازم است که قرارداد شریک برای خدا ، تنها منحصر به ساختن بت های سنگی و چوبی و یا از آن فراتر ، انسانی همچون مسیح را یکی از خدایان سه گانه دانستن ، نیست ، بلکه معنی وسیعی دارد ، صورت های مخفی تر و پنهان تر را نیز شامل می شود ، به طور کلّی هرچه را در ردیف خدا در زندگی مؤثّر دانستن ، یک نوع شرک است .

در حدیثی می خوانیم که مردی در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : « ما شاءَ اللّهُ وَ شِئْتَ : هرچه خدا بخواهد و تو بخواهی»، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اَجَعَلْتَنیلِلّهِ نِدّا: مرا شریک خدا و هم ردیف او قرار دادی»؟

در تعبیرات عامیانه روزمّره نیز بسیار می گویند : « اوّل خدا ، دوّم تو » ، باید قبول کرد که این گونه تعبیرات نیز مناسب یک انسان موحّد کامل نیست .

در روایتی درتفسیر آیه 106 سوره یوسف؛ « وَ مایُؤْمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِاللّهِ اِلاّ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ » از امام صادق می خوانیم که فرمود: « ( این اشاره به شرک خفیّ است ) ، مانند این که انسان به دیگری

بگوید: اگر تو نبودی، من نابود شده بودم یا زندگانیم بر باد می رفت » .⁽¹⁾

23 وَ اِنْ کُنْتُمْ فی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ

اگر درباره آن چه بر بنده خود ( پیامبر ) نازل کرده ایم ، شک و تردید دارید ، ( لااقلّ ) یک سوره همانند آن بیاورید و گواهان خود را غیر از خدا بر این کار دعوت کنید، اگر راست می گویید .

قرآن ، معجزه جاویدان

کلمه « شُهَداء » در این جا اشاره به گواهانی است که آن ها را در نفی رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله کمک می کردند و جمله « مِنْ دُونِ اللّهِ » اشاره به این است که حتّی اگر همه انسان ها جز « اَللّه » دست به دست هم بدهند ، برای این که یک سوره همانند سوره های قرآن بیاورند ، قادر نخواهند بود .

به این ترتیب قرآن همه منکران را به مبارزه با قرآن و یک سوره مانند آن دعوت می کند تا عجز آن ها ، دلیل روشنی باشد بر اصالت این وحی آسمانی در رسالت الهی آورنده آن .

24 فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّارَ الَّتی وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْکافِرینَ

اگر این کار را نکردید - و هرگز نخواهیدکرد - از آتشی بترسید که هیزم آن ، بدن های مردم ( گنهکار ) و سنگ ها است که برای کافران مهیّا شده است .

« وَقُود » به معنی آتش گیره است ، یعنی مادّه قابل اشتعال ، مانند هیزم ( نه به معنی آتش زنه همچون کبریت یا جرقّه ای که با سنگ های مخصوص ایجاد می کنند ) .

آتش دوزخ از درون خود انسان ها و سنگ ها شعله ور می شود و با توجه به این حقیقت که امروز ثابت شده ، همه اجسام جهان در درون خود ، آتشی عظیم نهفته دارند ( یا به تعبیر دیگر انرژی هایی که قابل تبدیل به آتش هستند ) درک این معنی مشکل نیست و لزومی ندارد که آن آتش سوزان را شبیه آتش های معمولی این جهان بدانیم

در آیات 6 و 7 سوره هُمَزَة می خوانیم: « نارُ اللّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الاَْفْئِدَةِ : آتش سوزان پروردگار که از درون دل ها سرچشمه می گیرد و برقلب ها سایه می افکند و از درون به برون سرایت می کند » ( بر عکس آتش های این جهان که از بیرون به درون می رسد ) .

چرا پیامبران به معجزه نیاز دارند ؟

می دانیم که منصب نبوّت ، بزرگ ترین منصبی است که به عدّه ای از پاکان عطا شده است ، زیرا مناصب و مقام های دیگر ، معمولاً حاکم بر جسم افراد است ، ولی منصب نبوّت ، منصبی است که بر جان و دل جامعه ها حکومت می کنند ، لذا به همان نسبت که ارج بیشتری دارد، مدّعیان کاذب و افراد شیّاد بیشتری، این منصب را به خود می بندند و از آن سوء استفاده می کنند .

در این جا مردم می بایست یا ادّعای هر مدّعی را بپذیرند و یا دعوت همه را رد کنند ، اگر همه را بپذیرند ، پیدا است چه هرج و مرجی به وجود می آید و دین خدا به چه صورت جلوه خواهد کرد و اگر هیچ کدام را نپذیرند ، آن هم نتیجه اش گمراهی و عقب ماندگی است. بنابراین همان دلیلی که اصل بعثت پیامبران را الزامی می شمارد ، می گوید : پیامبران راستین می بایست نشانه ای همراه داشته

باشند که علامت امتیاز آنان از مدّعیان دروغین و سند حقّانیّت آن ها باشد .

روی این اصل لازم است هر پیامبری ، معجزه ای بیاورد که گواه صدق رسالتش گردد .

و همان طور که از لفظ « مُعْجِزَة » پیدا است ، باید پیامبر صلی الله علیه و آله قدرت بر انجام کارهای خارق العاده ای داشته باشد که دیگران از انجام آن « عاجز » باشند .

پیامبری که معجزه دارد ، لازم است مردم را به « مقابله به مثل » دعوت کند ، او باید علامت و نشانه درستی گفتار خود را معجزه خویش معرفی نماید ، تا اگر دیگران می توانند ، همانند آن را بیاورند ، این کار را اصطلاحا « تَحَدّی » گویند .

از کجا بدانیم که مثل قرآن را نیاورده اند ؟

نظری به تاریخ اسلام ، پاسخ این سؤال را روشن می سازد ، زیرا در داخل کشورهای اسلامی در زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله و پس از او حتّی در خود مکّه و مدینه ، مسیحیان و یهودیان و منافقان سرسخت و متعصّبی می زیستند که برای تضعیف مسلمانان ، از هر فرصتی استفاده می کردند و علاوه بر آن ، در میان مسلمانان ، جمعی « مسلمان نما » که قرآن مجید آن ها را "منافق" نام نهاده ، زندگی می کردند

که رل جاسوسی بیگانگان برعهده آنان بود .

مسلّما این دشمنان متعصّب و سرسخت که به دقّت مراقب اوضاع مسلمین بودند و از هر جریانی که به زیان مسلمانان بود، استقبال می کردند ، اگر به چنین کتابی دسترسی پیدا کرده بودند ، برای درهم شکستن آن ها تا آن جا که می توانستند، آن را نشر می دادند و یا لااقل در حفظ و نگهداری آن می کوشیدند .

و لذا می بینیم حتّی افرادی که به احتمال ضعیفی ممکن است به معارضه با قرآن برخاسته باشند ، تاریخ نام آن ها را ضبط کرده است ، از جمله نام « عبد اللّه بن مُقَفَّع » را برده اند که او کتاب « الدُّرَّةُ الیَتیمَة » را به همین منظور نوشته است. در صورتی که کتاب مزبور هم اکنون در اختیار ما است و چندین بار چاپ شده است و کوچک ترین اشاره ای در آن کتاب به این مطلب نشده است ، نمی دانیم چه طور این نسبت را به اوداده اند ؟

نام مُتَنَبِّیّ « احمد بن حسین کوفی » را در این زمره نیز ذکر کرده اند که ادّعای نبوّت نموده است ، در صورتی که قرائن زیادی نشان می دهد که داعیه او بیشتر بلندپروازی محرومیت های خانوادگی و

حسّ جاه طلبی بوده است .

« ابوالعلای مَعَرّی » نیز متهم به این امر شده است ، گرچه از او سخنان زننده ای نسبت به اسلام نقل شده ، اما هیچ وقت داعیه مبارزه با قرآن را نداشته است ، بلکه جملات جالبی درباره عظمت قرآن گفته است .

ولی « مُسَیْلَمَه کَذّاب » از مردم یمامه ، مسلّما از کسانی است که به مبارزه با قرآن برخاسته و به اصطلاح آیاتی آورده است که جنبه تفریحی آن بیشتر است ، بد نیست چند جمله از آن ها را در این جا بیاوریم ؛

✓ 1 - در برابر سوره « ذاریات » این جمله ها را آورده است ؛

« وَ الْمُبَذِّراتِ بَذْرا وَ الْحاصِداتِ حَصْدا وَ الذّارِیاتِ قُمْحا وَ الطّاحِناتِ طَحْنا وَ الْعاجِناتِ عَجْنا وَ الْخابِزاتِ خُبْزا وَ الثّارِداتِ ثَرْدا وَ اللاّقِماتِ لُقْما اِهالَةً وَ سَمْنا : قسم به دهقانان وکشاورزان ، قسم به دروکنندگان ، قسم به جداکنندگان کاه از گندم ، قسم به خمیرکنندگان ، قسم به نان پزندگان ، قسم به

تریدکنندگان ، قسم به آن کسانی که لقمه های چرب و نرم برمی دارند » .⁽¹⁾

✓ 2 - « یا ضَفْدَعُ بِنْتُ ضَفْدَعٍ ، نَقّی ما تَنِقّینَ ، نِصْفُکَ فِی الْماءِ وَ نِصْفُکَ فِی الطّینِ ، لاَ الْماءَ تُکَدِّرینَ وَ لاَ الشّارِبَ تَمْنَعینَ : ای قورباغه دختر قورباغه ، آن چه می خواهی ، صدا کن ، نیمی از تو در آب و نیمی دیگر در گِل است ، نه آب را گِل آلود می کنی و نه کسی را از آب خوردن جلوگیری می نمایی » .⁽²⁾

25 وَ بَشِّرِالَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُواالصّالِحاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ کُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقا قالُوا هذَا الَّذی رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَ اُتُوا بِهِ مُتَشابِها وَ لَهُمْ فیها اَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فیها خالِدُونَ به کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح دارند ، بشارت ده که باغ هایی از بهشت برای آن ها است که نهرها از زیر درختانش جاری است ، هر زمان که میوه ای از آن به آن ها داده شود ، می گویند : این همان است که قبلاً به ما روزی داده شده بود ( ولی

چه قدر این ها از آن ها بهتر و عالی تر است ) و میوه هایی که برای آن ها می آورند ، همه ( از نظر خوبی و زیبایی ) یکسانند و برای آن ها همسرانی پاک و پاکیزه است و جاودانه در آن خواهند بود .

ویژگی نعمت های بهشتی

می دانیم باغ هایی که آب دائم ندارند و باید گاه گاه از خارج ، آب برای آن ها بیاورند ، طراوت زیادی نخواهند داشت ، طراوت از آنِ باغی است که همیشه آب در اختیار دارد ، آب هایی که متعلق به خود آن است و هرگز قطع نمی شود ، خشکسالی و کمبود آب آن را تهدید نمی کند و چنین است باغ های بهشت .

سپس ضمن اشاره به میوه های گوناگون این باغ ها ، می گوید : « هرزمان از این باغ ها، میوه ای به آن ها داده می شود ، می گویند : این همان است که از قبل به ما داده شده است » ( کُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقا قالُواهذَاالَّذی رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ ) .

مفسّران برای این جمله ، تفسیرهای مختلفی ذکر کرده اند ؛

بعضی گفته اند : منظور این است که این نعمت ها به خاطر اعمالی است که ما قبلاً در دنیا انجام دادیم و زمینه آن از قبل فراهم شده است .

بعضی دیگر گفته اند : هنگامی که میوه های بهشتی را برای دوّمین بار برای آن ها می آورند ، می گویند : این همان میوه ای است که قبلاً خوردیم ، ولی هنگامی که آن را می خورند ، می بینند طعم جدید و لذّت تازه ای دارد و به تعبیر دیگر مثلاً سیب و انگوری را که در این دنیا می خوریم ، در هرمرتبه همان طعم قبل را احساس می کنیم ، ولی میوه های بهشتی هرچند ظاهرا یک نوع بوده باشند ، هر بار طعم جدیدی دارند و این از امتیازات آن جهان است که گویی تکرار در آن نیست .

بعضی دیگر گفته اند : منظور این است که آن ها هنگامی که میوه های بهشتی را می بینند، آن را شبیه میوه های دنیا می یابند ، تا خاطره نامأنوسی نداشته باشد ، اما به هنگامی که می خورند ، طعم کاملاً تازه و عالی در آن احساس می کنند .

هیچ مانعی ندارد که جمله بالا اشاره به همه این مفاهیم و تفاسیر باشد ، چراکه الفاظ قرآن ، گاه دارای چندین معنی است. سپس اضافه می کند : « میوه هایی برای آن ها می آورند که با یکدیگر

شبیهند » ( وَ اُتُوا بِهِ مُتَشابِها ) .

یعنی همه از نظر خوبی و زیبایی همانند هستند ، آن چنان در درجه اعلاء قراردارند که نمی شود یکی را بر دیگری ترجیح داد ، به عکس میوه های این جهان که بعضی ممکن است نارس باشند ، بعضی بیش از حدّ رسیده ، بعضی کم رنگ و بو ، بعضی خوش بو و معطّر، ولی میوه های باغ های بهشت ، یکی از یکی خوش بوتر ، یکی از یکی شیرین تر و یکی از یکی جالب تر و زیباتر .

و بالاخره آخرین نعمت بهشتی که در این آیه به آن اشاره شده ، همسران پاک و پاکیزه است ، می فرماید : « برای آن ها در بهشت، همسران مطهّر و پاکی است » ( وَ لَهُمْ فیها اَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ ).

پاک از همه آلودگی هایی که در این جهان ممکن است داشته باشند ، پاک از نظر روح و قلب و پاک از نظر جسم و تن .

یکی از اشکالات نعمت های دنیا این است که انسان در همان حال که دارای نعمت است ، فکر زوال آن را می کند و خاطرش پریشان می شود و به همین دلیل هرگز این نعمت ها نمی تواند آرامش آفرین گردد ، اما نعمت های بهشتی ، چون جاودانی است و فنا و زوالی برای آن نیست ، از هر

جهت کامل و آرام بخش است ، لذا در پایان آیه می فرماید : « مؤمنان ، جاودانه در آن باغ های بهشت خواهندبود» (وَ هُمْ فیها خالِدُونَ).

« ایمان » و « عمل »

در بسیاری از آیات قرآن ، ایمان و عمل صالح ، در کنار هم واقع شده اند ، به گونه ای که نشان می دهد این دو جدایی ناپذیر هستندو به راستی هم چنین است، زیراایمان و عمل مکمّل هم می باشند.

ایمان ، اگر در اعماق جان نفوذ کند ، حتما شعاع آن ، در اعمال انسان خواهد تابید و عمل او را عمل صالح می کند ، همچون چراغ پرنوری که در درون اطاقی برافروزند ، اشعّه آن از تمام پنجره ها و دریچه ها ، به بیرون می تابد و چنین است چراغ پرفروغ ایمان که در قلب انسان روشن می شود ، شعاعش از چشم و گوش و زبان و دست و پای او آشکار می گردد .

اصولاً ایمان همچون ریشه است و عمل صالح ، میوه آن ، وجود میوه شیرین دلیل بر سلامت ریشه است و وجود ریشه سالم ، سبب پرورش میوه های مفید .

ممکن است افراد بی ایمان ، گهگاه عمل صالحی انجام دهند ، ولی مسلّما همیشگی نخواهد

بود ، آن چه عمل صالح را تضمین می کند ، ایمانی است که در اعماق وجود انسان ریشه دوانده باشد و با آن احساس مسؤولیّت کند .

همسران پاک

جالب این که تنها وصفی که برای همسران بهشتی در این آیه بیان شده ، وصف « مُطَهَّرَة » ( پاک و پاکیزه ) است و این اشاره ای است به این که ؛ اولین و مهم ترین شرط همسر ، پاکی و پاکیزگی است و غیر از آن ، همه تحت الشّعاع آن قرار دارد ، حدیث معروفی که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده ، نیز این حقیقت را روشن می کند: « اِیّاکُمْ وَ خَضْراءَ الدِّمَنِ ، قیلَ : یا رَسُولَ اللّهِ ، وَ ما خَضْراءُ الدِّمَنِ ؟ قالَ الْمَرْأَةُ الْحَسْناءُ فی مَنْبَتِ السُّوءِ : از گیاهان سرسبزی که بر مزبله ها می روید ، بپرهیزید ، عرض کردند : ای پیامبر خدا ، منظور شما از این گیاهان چیست؟ فرمود: زن زیبایی است که در خانواده آلوده ای پرورش یافته » .⁽¹⁾

نعمت های مادی و معنوی در بهشت

گرچه در بسیاری از آیات قرآن ، سخن از نعمت های مادّی بهشت است ، باغ هایی که نهرهای آب جاری از زیر درختان آن در حرکت است ، قصرها ، همسران پاکیزه ، میوه های رنگارنگ، یاران هم رنگ و مانند آن .

ولی در کنار این نعمت ها ، اشاره به نعمت های معنوی مهمّ تری نیز شده است که ارزیابی عظمت آن ها ، با مقیاس های ما امکان پذیر نیست ، مثلاً در آیه 72 سوره توبه می خوانیم : « خداوند به مردان و زنان باایمان ، باغ هایی از بهشت وعده داده که از زیر درختانش ، نهر جاری است ، جاودانه در آن خواهند ماند و مسکن های پاکیزه در این بهشت جاودان دارند ، همچنین خشنودی پروردگار که از همه این ها بالاتر است و این است رستگاری بزرگ » .

و به راستی اگر کسی به آن مقام برسد که احساس کند خدا از او راضی است و او هم از خدا راضی ، همه لذّات دیگر را از یاد خواهد برد ، تنها به او دل می بندد و به غیر او نمی اندیشد و این لذّتی است روحانی که با هیچ زبان و بیانی قابل توصیف نیست. خلاصه این که چون معاد هم جنبه

« روحانی » دارد و هم « جسمانی » ، نعمت های بهشتی نیز هر دو جنبه را دارند تا جامعیّت آن ها حاصل شود و هرکس به اندازه استعداد و شایستگیش بتواند از آن ها بهره گیرد .

26 اِنَّ اللّهَ لا یَسْتَحْیی اَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَاَمَّا الَّذینَ امَنُوا فَیَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ اَمَّا الَّذینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ ماذا اَرادَ اللّهُ بِهذا مَثَلاً یُضِلُّ بِهِ کَثیرا وَ یَهْدی بِهِ کَثیرا وَ ما یُضِلُّ بِهِ اِلاَّ الْفاسِقینَ

خداوند از این که مثال ( به موجودات ظاهرا کوچکی مانند ) پشّه و حتّی بالاتر از آن بزند ، شرم نمی کند ، ( در این میان ) آن ها که ایمان آورده اند ، می دانند حقیقتی است از طرف پروردگارشان و اما آن ها که راه کفر را پیموده اند ، ( این موضوع را بهانه کرده ) و می گویند : منظور خداوند از این مَثَل چه بوده است ؟ ( آری ) خدا جمع زیادی را با آن گمراه و عدّه کثیری را هدایت می کند ، ولی تنها فاسقان را با آن گمراه می سازد .

مثال های قرآنی

مثال، باید موافق مقصود باشد و به تعبیر دیگر مثال، وسیله ای است برای تجسّم حقیقت، گاهی

که گوینده در مقام تحقیر و بیان ضعف مدّعیان است ، بلاغت سخن ایجاب می کند که برای نشان دادن ضعف آن ها ، موجود ضعیفی را برای مثال انتخاب کند .

مثلاً در آیه 73 سوره حج می خوانیم : « اِنَّ الَّذینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لَنْ یَخْلُقُوا ذُبابا وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ اِنْ یَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَیْئا لا یَسْتَنْقِذوُهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ : آن ها که مورد پرستش شما هستند ، هرگز نمی توانند مگسی بیافرینند ، اگرچه دست به دست هم بدهند ، حتی اگر مگس ، چیزی از آن ها برباید ، آن ها قدرت پس گرفتن آن را ندارند، هم طلب کننده ضعیف است و هم طلب شونده » .

ملاحظه می کنید در این جا هیچ مثالی بهتر از مگس یا مانند آن نیست تا ضعف و ناتوانی آن ها را مجسّم کند. و نیز در آیه 41 سوره عنکبوت وقتی که می خواهد ناتوانی بت پرستان را در تکیه گاه هایی که برای خود انتخاب کرده اند ، مجسّم سازد ، آن ها را تشبیه به عنکبوتی می کند که آن لانه سست را برای خود انتخاب کرده است که سست ترین خانه ها در جهان ، خانه عنکبوت است (مَثَلُ الَّذینَ اتَّخَذوُا مِنْ دُونِ اللّهِ اَوْلِیاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتا وَ اِنَّ اَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ)

مسلّما اگر در این گونه موارد به جای این مثال های کوچک ، مثال های بزرگی از آفرینش کواکب و آسمان های پهناور قرار داده شود، بسیار نامناسب خواهد بود و هرگز با اصول فصاحت و بلاغت ، سازگار نیست .

این جا است که خداوند می فرماید: ما ابا نداریم از این که مثال به پشّه بزنیم و یا بالاتر از آن ، تا حقایق عقلانی را در لباس مثال های حسّی بریزیم و در اختیار بندگان قرار دهیم .

خلاصه این که هدف ، رساندن مطلب است ، مثال ها نیز باید قبایی باشد درست متناسب قامت مطالب .

در این که منظور از « فَما فَوْقَها » ( پشه یا بالاتر از آن ) چیست ، باید گفت : منظور ، « بالاتر از آن در کوچکی » است ، زیرا مقام ، مقام بیان کوچکی مثال است و برتری نیز از این نظر می باشد ، این درست به آن می ماند که گاه به کسی بگوییم : تو چرا برای یک تومان این همه زحمت می کشید، شرم نمی کنی ، او می گوید : شرمی ندارد من برای بالاتر از آن هم زحمت می کشم، حتّی برای یک ریال.

اهمیّت مثال در بیان حقایق

مثال های مناسب ، نقش فوق العاده حسّاس و غیرقابل انکاری برای روشن ساختن حقایق و

دلنشین کردن مطالب مختلف دارد؛

گاه می شود ذکر یک مثال مناسب آن چنان راه را نزدیک و میان بر می کند که زحمت استدلالات فلسفی زیادی را از دوش گوینده و شنونده برمی دارد .

و مهم تر این که برای تعمیم و گسترش مطالب پیچیده علمی در سطح عموم ، راهی جز استفاده از مثال های مناسب نیست .

نقش مثال را در خاموش کردن افراد لجوج و بهانه گیر نیز نمی توان انکار کرد .

و به هر حال تشبیه « معقول » به « محسوس » ، یکی از طرق مؤثّر تفهیم مسائل عقلی است .

روی همین جهات در قرآن به مثال های زیادی برخورد می کنیم که هریک ازدیگری جالب تر و شیرین تر و مؤثّرتر است ، چراکه قرآن ، کتابی است برای همه انسان ها در هر سطح و هر پایه ای از تفکّر و معلومات ، کتابی است درنهایت فصاحت و بلاغت .

در زمینه نقش مثال در زندگی انسان ها ، در « تفسیر نمونه » ، جلد 10 ، صفحه 172 ، ذیل آیه 17 سوره رعد بحث مشروحی آمده است

چرا قرآن به پشّه مثال زده است ؟

گرچه بهانه جویان ، خردی و کوچکی پشّه یا مگس را وسیله استهزاء و ایراد به آیات قرآن قرار داده بودند ، اما اگر آن ها کمی انصاف و درک و شعور می داشتند و در ساختمان این حیوان بسیار کوچک می اندیشیدند ، می فهمیدند که یک دنیا دقت و ظرافت در ساختمان آن به کاررفته که عقل در آن حیران می ماند .

امام صادق در مورد آفرینش این حیوان کوچک می فرماید : « خداوند به پشه مثال زده است ، با این که از نظر جسم بسیار کوچک است ، ولی ازنظر ساختمان، همان دستگاه هایی را داردکه بزرگ ترین حیوانات ( خشکی ) یعنی فیل ، دارا است و علاوه بر آن دو عضو دیگر ( شاخک ها و بال ها ) در پشه است که فیل فاقد آن است » ، خداوند می خواهد با این مثال ظرافت آفرینش را برای مؤمنان بیان کند ، تفکّر درباره این موجود ظاهرا ضعیف که خدا آن را شبیه فیل آفریده است ، انسان را متوجّه عظمت آفریدگار می سازد .

مخصوصا خرطومش همانند خرطوم فیل ، توخالی است و با نیروی مخصوصی خون را به