مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 4

(جزء چهارم قرآن)

Volum 4

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِْهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصا برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنافداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

93 کُلُّ الطَّعامِ کانَ حِلاًّ لِبَنی اِسْراآئیلَ اِلاّ ما حَرَّمَ اِسْراآئیلُ عَلی نَفْسِه مِنْ قَبْلِ اَنْ تُنَزَّلَ التَّوْریةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْریةِ فَاتْلُوها اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ

همه غذاها( ی پاک ) بر بنی اسرائیل حلال بود ، جز آن چه اسرائیل ( یعقوب ) ، پیش از نزول تورات ، بر خود تحریم کرده بود ( مانند گوشت شتر که برای او ضرر داشت ) بگو: « اگر راست می گویید تورات را بیاورید و بخوانید ( این نسبت هایی که به پیامبران پیشین می دهید ، حتی در تورات تحریف شده شما نیست ) » .

تهمت یهود بر پیغمبر خدا

یهود حلال بودن گوشت و شیر شتر را از طرف پیامبر اسلام منکر شده بودند .

قرآن درآیه موردبحث، با صراحت تمام تهمت های یهود را در مورد تحریم پاره ای از غذاهای پاک ( مانند شیر و گوشت شتر ) ردّ می کند .

بنابراین قبل از نزول تورات هیچ یک از غذاهای پاکیزه بر بنی اسرائیل حرام نبوده که با جمله « مِنْ قَبْلِ اَنْ تُنَزَّلَ التَّوْریةُ » در آیه فوق به آن اشاره شده است ، اگر چه بعد از نزول تورات و آمدن موسی بن عمران بر اثر ظلم و ستم یهود پاره ای از غذاهای پاکیزه به عنوان مجازات ، بر آن ها تحریم شد .

در جمله بعد خداوند به پیامبرش دستور می دهد که از یهود دعوت

کند همان تورات موجود نزد آن ها را بیاورند و آن را بخوانند تا معلوم شود که ادّعای آن ها در مورد تحریم غذاها نادرست است . قرآن می فرماید :

« بگو : اگر راست می گویید تورات را بیاورید و بخوانید » این نسبت هایی که به پیامبران پیشین می دهید حتی در تورات تحریف شده شما نیست . ( قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْریةِ فَاتْلُوها اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ ) .

ولی آن ها حاضر به انجام این کار نشدند چون می دانستند در تورات چنین چیزی وجود ندارد .

94 فَمَنِ افْتَری عَلَی اللّهِ الْکَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَاُولآئِکَ هُمُ الظّالِمُونَ

بنابراین ، آن ها که بعد از این به خدا دروغ می بندند، ستمگرند ( زیرا از روی علم و عمد

چنین می کنند ) .

در حقیقت هم بر خود ستم می کنند که خویش را گرفتار مجازات و کیفر الهی می سازند و هم به دیگران که آن ها را با دروغ و نیرنگ از راه راست منحرف می سازند .

95 قُلْ صَدَقَ اللّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ اِبْرهیمَ حَنیفا وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکینَ

بگو : « خدا راست گفته ( و اینها در آیین پاک ابراهیم نبوده ) است . بنابراین ، از آیین ابراهیم پیروی کنید ، که به حق گرایش داشت و از مشرکان نبود » .

اکنون که می بینید من در دعوت خود صادق و راستگویم ، پس از آیین من که همان آیین پاک و بی آلایش ابراهیم است پیروی نمایید زیرا او « حَنیف » بود یعنی از ادیان باطل متمایل به حقّ شده بود و در دستورات او حتّی در مورد غذاهای پاک یک حکم انحرافی و

تحریم بی دلیل وجود نداشت .

او هرگز از مشرکان نبود و این که مشرکان عرب خود را بر آیین او می دانند کاملاً بی معنی است ، « بت پرست » کجا و « بت شکن » کجا ؟

قابل توجه این که در قرآن کرارا روی این جمله تکیه شده است که ابراهیم از مشرکان نبود .⁽¹⁾

زیرا بت پرستان جاهلیّت مدّعی بودند که بر آیین ابراهیم هستند و آنقدر در این ادّعا پیش رفته بودند که دیگران ، آن ها را « حُنَفاء » ( پیروان ابراهیم ) معرفی می کردند ، لذا قرآن .

مکرّر این موضوع را نفی می کند .

96 اِنَّ اَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذی بِبَکَّةَ مُبارَکا وَ هُدًی لِلْعالَمینَ

نخستین خانه ای که برای مردم ( و نیایش خداوند ) قرار داده شد ، همان است که در سرزمین مکّه است که پر برکت و مایه هدایت جهانیان است .

نخستین خانه مردم

یهود به پیامبر اسلام دو ایراد داشتند که پاسخ نخستین ایرادشان در آیات سابق آمد و پاسخ دوّمین ایراد که درباره فضیلت بیت المقدّس و برتری آن بر کعبه بود در این آیات آمده است .

اگر کعبه به عنوان قبله مسلمانان انتخاب شده است ، جای تعجّب نیست ، زیرا این نخستین خانه توحید است و بی سابقه ترین معبدی است که در روی زمین وجود دارد ، هیچ

مرکزی پیش از آن مرکز نیایش و پرستش پروردگار نبوده ، خانه ای است که برای مردم و به سود جامعه بشریّت در نقطه ای که مرکز اجتماع و محلی پربرکت است ساخته شده است .

تاریخ و منابع اسلامی هم به ما می گوید که خانه کعبه به دست آدم ساخته شد و سپس در طوفان نوح آسیب دید و به وسیله ابراهیم خلیل تجدید بنا شد .

بنابراین انتخاب پرسابقه ترین خانه توحید برای قبله از هرنقطه دیگری شایسته تراست .

جالب توجه این که در این آیه خانه کعبه که نام دیگرش « بَیْتُ اللّه ِ » هست به عنوان خانه مردم معرفی شده و این تعبیر بیان کننده این حقیقت است که آنچه به نام خدا و برای خداست باید در خدمت مردم و بندگان خدا قرار گیرد .

ضمنا از این آیه اهمیّت سابقه داشتن در مسیرهای الهی و سازنده ، روشن می شود و لذا در آیه فوق نخستین فضیلتی که برای خانه کعبه ذکر شده همان سابقه ممتدّ و طولانی آن

است و از این جا پاسخ ایرادی که در مورد احترام « حَجَرُالاَسْوَدِ » می شود نیز روشن می گردد. زیراعدهّ ای می گویند یک قطعه سنگ چه ارزش و اهمیّتی دارد که همه سال میلیون ها مردم برای استلام آن ( دست گذاشتن بر آن ) بر یکدیگر پیشی گیرند و به عنوان یک مستحبّ موکّد در برنامه زائران خانه خدا گنجانیده شود ؟

ولی توجه به تاریخچه این سنگ مخصوص نشان می دهد که امتیازی در آن است که در هیچ سنگ دیگری در جهان نمی توان پیدا کرد و آن این که پرسابقه ترین چیزی است که به عنوان مصالح ساختمان ، در یک مرکز عبادت و پرستش خداوند به کار رفته ، زیرا می دانیم که تمام معابد روی زمین و حتی کعبه که نخستین پرستشگاه است بارها تجدید بنا شده و مصالحی که در ساختمان آن ها به کار رفته ، تغییر یافته است تنها همین قطعه سنگ است که با مرور هزاران سال هنوز به عنوان مصالح ثابت در این معبد پرسابقه پابرجا مانده است ،

بنابراین اهمیّت آن در واقع همان سابقه داشتن در مسیر خدا و خدمت به مردم است .

به علاوه این سنگ تاریخ خاموشی از نسل های فراوان مؤمنان در قرون و اعصار مختلف است ، این سنگ زنده کننده خاطره استلام انبیای بزرگ و بندگان خاص خدا است که در کنار آن به نیایش پروردگار برخاستند .

موضوع دیگری که توجّه به آن در این جا لازم است این است که آیه فوق می گوید : این نخستین خانه ای بوده که برای مردم ساخته شده است ، روشن است که منظور ( نخستین خانه عبادت و پرستش ) است ، بنابراین هیچ مانعی ندارد که قبل از آن خانه های مسکونی دیگر در روی زمین وجود داشته است و این تعبیر پاسخ روشنی است به آن ها ( مانند نویسنده تفسیرالمَنار ) که می گویند خانه کعبه نخستین بار به دست ابراهیم ساخته شد و ساخته شدن آن را به دست آدم در ردیف

افسانه ها قلمدادمی کنند.

در حالی که به طور مسلم قبل از ابراهیم معبد و پرستشگاه در جهان وجود داشته و انبیای پیشین همچون نوح از آن استفاده می کردند بنابراین چگونه ممکن است خانه کعبه که نخستین معبد جهان است به دست ابراهیم ساخته شده باشد .

به هر حال در این آیه برای کعبه علاوه بر امتیاز « نخستین پرستشگاه بودن » به دو امتیاز « مُبارَک » و « مایه هدایت جهانیان » بودن آن نیز اشاره شده است .

منظور از بَکَّة چیست ؟

« بَکَّة » در اصل از ماده « بَکّ » به معنی ازدحام و اجتماع است و این که به خانه کعبه ، یا زمینی که خانه کعبه در آن ساخته شده است « بَکَّه » گفته اند به خاطر ازدحام و اجتماع مردم در آن جا است و بعید نیست که این اسم از آغاز روی آن نبوده و پس از رسمیّت یافتن برای

عبادت روی آن گذاشته شده باشد .

در روایتی از امام صادق نقل شده که « مکّه » نام مجموع شهر است و « بَکّه » نام محلی است که خانه کعبه در آن جا بنا شده است .

97 فیهِ ایاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ اِبْرهیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ امِنا وَلِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ اِلَیْهِ سَبیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَاِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمینَ

در آن ، نشانه های روشن ، ( از جمله ) مقام ابراهیم است و هرکس داخل آن ( خانه خدا ) شود ، در امان خواهد بود و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه ( او ) کنند ، آن ها که توانایی رفتن به سوی آن دارند و هر کس کفر ورزد ( و حج را ترک کند، به خود زیان رسانده ) خداوند از همه جهانیان ، بی نیاز است .

واژه « حِجُّ » در اصل به معنی قصد است و به همین جهت به جادّه و راه « مَحَجَّة » گفته می شود ، زیرا انسان را به مقصد می رساند و به دلیل و برهان « حُجَّت » می گویند ، زیرا مقصود را در بحث روشن می سازد و اما این که این مراسم مخصوص را « حَجّ » نامیده اند

برای این است که به هنگام حرکت برای شرکت در این مراسم « قصد زیارت خانه خدا » می کنند و به همین دلیل در آیه فوق اضافه به بیت ( خانه کعبه ) شده است .

مراسم زیارت خانه کعبه نخستین بار در زمان ابراهیم رسمیّت یافت و سپس به صورت یک سنّت حتّی در زمان عرب جاهلی ادامه یافت و در اسلام به صورت کامل تر و خالی از هرگونه خرافه دوران جاهلی تشریع گردید .

البتّه از نهج البلاغه ( خطبه قاصِعَة ) وبعضی ازروایات به خوبی استفاده می شود که فریضه حجّ از زمان آدم تشریع شده بود، ولی رسمیّت یافتن آن بیشتر مربوط به زمان ابراهیم است .

حجّ بر هر انسانی که توانایی داشته باشد در عمر فقط یک بار واجب می شود و از آیه فوق نیز بیش از این استفاده نمی گردد زیرا حکم مطلق است و با یک بار انجام دادن امتثال حاصل می شود .

تنها شرطی که در آیه برای وجوب حجّ ذکر شده مسأله استطاعت است که با تعبیر

« مَنِ اسْتَطاعَ اِلَیْهِ سَبیلاً : کسی که توانایی راه پیمایی به سوی خانه کعبه داشته باشد » بیان شده است .

البتّه در روایات اسلامی و کتب فقهی، استطاعت، به معنی « داشتن زاد و توشه و مرکب و توانایی جسمی و بازبودن راه و توانایی بر اداره زندگی به هنگام بازگشت از حجّ تفسیر شده است ، ولی در حقیقت همه اینها در آیه فوق مندرج است ، زیرا « استطاعت » در اصل به معنی توانایی است که شامل تمام این امور می شود .

ضمنا از آیه فوق استفاده می شود که این قانون مانند سایر قوانین اسلامی اختصاص به مسلمانان ندارد بلکه همه موظّف هستند آن را انجام بدهند و قاعده معروف « اَلْکُفّارُ مُکَلَّفُونَ بِالْفُرُوعِ کَما اَنَّهُمْ مُکَلَّفُونَ بِالاُْصُول : کافران همان طور که به اصول دین موظّف هستند به انجام فروع نیز مکلّف می باشند » با آیه فوق و مانند آن تأیید می شود ، گرچه شرط صحیح بودن از هرگونه اعمال و عبادات این است که نخست اسلام را بپذیرند و سپس آن ها را انجام بدهند ولی باید توجه داشت که عدم قبول اسلام، مسؤولیت آن هارا در برابر این گونه وظایف از بین نمی برد .

درباره اهمیّت این مراسم بزرگ و فلسفه حجّ و آثار فردی و اجتماعی آن در ذیل آیه

196 تا 203 در سوره بقره مشروحا بحث شد .⁽¹⁾

از آیه فوق دو مطلب استفاده می شود :

نخست : اهمیّت فوق العاده حجّ است که از ترک آن تعبیر به کفر شده است. دیگر این که : انجام این فریضه مهم الهی مانند همه فرایض و برنامه های دینی به سودمردم و برای تربیت آن هااست و هیچ گونه تأثیری برای خداوند که از همگان بی نیاز است نخواهد داشت .

98 قُلْ یا اَهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِایاتِ اللّهِ وَ اللّهُ شَهیدٌ عَلی ما تَعْمَلُونَ

بگو : « ای اهل کتاب ! چرا به آیات خدا کفر می ورزید ؟ و خدا گواه است بر اعمالی که انجام می دهید».

نفاق افکنان

در آیه مورد بحث روی سخن به اهل کتاب که منظور در این جا یهود است می باشد و

خداوند به پیغمبرش فرمان می دهد که با زبان ملامت و سرزنش از آن ها بپرسد انگیزه آن ها در کفر ورزیدن به آیات خدا چیست؟ در حالی که می دانند خداوند از اعمال آنان آگاه است .

منظور از « آیات خدا » در این جا یا آیاتی است که در تورات درباره نشانه های پیامبر اسلام وارد شده بود و یا مجموعه آیات و معجزاتی است که به پیامبر اسلام نازل گردید و حکایت از حقانیّت او می کرد .

99 قُلْ یا اَهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ مَنْ امَنَ تَبْغُونَها عِوَجا وَ اَنْتُمْ شُهَداآءُ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ

بگو : « ای اهل کتاب ! چرا افرادی را که ایمان آورده اند، از راه خدا بازمی دارید و می خواهید این راه را کج سازید؟ در حالی که شما ( به درستی این راه ) گواه هستید و

خداوند از آن چه انجام می دهید ، غافل نیست » .

در آیه بالا آن هارا ملامت می کندکه اگر خودشما حاضر به پذیرفتن حق نیستید چه اصراری دارید که دیگران را نیز از راه خدا منحرف سازید و راه مستقیم الهی را در نظر آن ها

کج و نادرست جلوه دهید ؟

در حالی که شما باید نخستین دسته ای باشید که این منادی الهی را « لَبَّیْک » گویید ، زیرا بشارت ظهور این پیامبر قبلاً در کتب شما داده شده و شما گواه برآنید .

بنابراین چرا شما با سمپاشی ها و وسوسه ها و القای شبهات و روشن ساختن آتش کینه های فراموش شده ، مردم را از راه مستقیم الهی دور می سازید و علاوه بر انحراف خود بار سنگین مسؤولیّت انحراف دیگران را نیز بر دوش می کشید چرا ؟

در پایان آیه آن ها را تهدید می کند که : « خدا هرگز از اعمال شما غافل نیست »

( وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ ) .

شاید تعبیر به « عدم غفلت خداوند » در این جا به خاطر این باشد که : یهود برای پیشبرد مقاصد شوم خود غالبا دست به نقشه های مخفیانه و توطئه های پنهانی می زدند ، که در افراد غافل و بی اطّلاع زود مؤثّر واقع می شد و لذا می فرماید : اگر بعضی از مردم به خاطر غفلت تحت تأثیر توطئه های شوم شما قرار گیرند ، خداوندی که از اسرار نهان و آشکار آن هاآگاه

است ، غافل نخواهد بود و مجازات او در انتظار شما است .

100 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اِنْ تُطیعُوا فَریقا مِنَ الَّذینَ اُوتُوا الْکِتابَ یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ ایمانِکُمْ کافِرینَ

ای کسانی که ایمان آورده اید اگر از گروهی ازاهل کتاب، (که کارشان نفاق افکنی و شعله ور ساختن آتش کینه و عداوت است) اطاعت کنید،شمارا پس ازایمان،به کفر بازمی گردانند .

به این ترتیب به آن ها هشدار می دهد که اگر تحت تأثیر سخنان مسموم دشمن واقع شوند و به آن ها اجازه دهند که در میان افرادشان نفوذکنند و به وسوسه های آن ها ترتیب اثر دهند ، چیزی نخواهد گذشت که رشته ایمان را به کلّی خواهند گسست و به سوی کفر بازمی گردند ، زیرا دشمن ، نخست می کوشد آتش عداوت را در میان آن ها شعله ور سازد و آن ها را به جان هم بیفکند و مسلّما به این مقدار قناعت نخواهد کرد و به وسوسه های خود همچنان ادامه می دهد تا به کلّی آن ها را از اسلام بیگانه سازد .

از آن چه گفته شد ، روشن می شود که منظور از بازگشت به کفر که در آیه فوق به آن

اشاره شده ، « کفر حقیقی و بیگانگی مطلق » از اسلام است و نیز ممکن است منظور از « کفر » همان عداوت ها و دشمنی های دوران جاهلیّت باشد ، که آن خود یکی از شعبه ها و نشانه های کفر محسوب می شود ، چه این که ایمان سرچشمه محبّت و برادری است و کفر سرچشمه پراکندگی و عداوت است .

101 وَ کَیْفَ تَکْفُرُونَ وَ اَنْتُمْ تُتْلی عَلَیْکُمْ ایاتُ اللّهِ وَ فیکُمْ رَسُولُهُ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّهِ فَقَدْ هُدِیَ اِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ

و چگونه ممکن است شما کافر شوید، بااین که ( در دامان وحی قرارگرفته اید و ) آیات خدا برشما خوانده می شود و پیامبر او درمیان شماست؟ ( بنابراین به خدا تمسّک جویید ) و هرکس به خدا تمسّک جوید، به راهی راست، هدایت شده است.

این جمله در حقیقت اشاره به این است که اگر دیگران گمراه شوند ، زیاد جای تعجّب نیست ، تعجّب در این است افرادی که پیامبر را در میان خود می بینند و دایما با عالم وحی در تماس هستند چگونه ممکن است گمراه گردند و مسلّما اگر چنین اشخاصی گمراه شوند ،

مقصّر اصلی خود آن ها هستند و مجازاتشان بسیار دردناک خواهد بود .

102 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

ای کسانی که ایمان آورده اید ، آن گونه که حقّ تقوا و پرهیزکاری است ، از خدا بپرهیزیدوازدنیانروید، مگراین که مسلمان باشید (بایدگوهر ایمان را تاپایان عمر،حفظ کنید).

حق تقوی

در این که منظور از « حقّ تقوی » چیست ؟ در میان مفسّران سخن بسیار است اما شکّ نیست که حقّ تقوی آخرین و عالی ترین درجه پرهیزکاری است ، که پرهیز از هرگونه گناه و عصیان و تعدّی و انحراف از حقّ را شامل می گردد و لذا در تفسیر « الدُّرُّ المَنْثُور » از پیامبر صلی الله علیه و آله و در تفسیر « عَیّاشی » و « معانی الاخبار » از امام صادق نقل شده که در تفسیر « حقّ تقوی » فرمودند: « اَنْ یُطاعَ فَلا یُعْصی وَ یُذْکَرَ فَلا یُنْسی وَ یُشْکَرَ فَلا یُکْفَرَ » یعنی : « ( حق تقوی ) و پرهیزکاری این است که پیوسته اطاعت فرمان او کنی و هیچ گاه معصیّت ننمایی ، همواره به یاد او باشی و او را فراموش نکنی و دربرابر نعمت های او شکرگزار باشی و کفران نعمت اوننمایی ».

بدیهی است انجام این دستور همانند همه دستورات الهی بستگی به میزان توانایی انسان دارد بنابراین آیه فوق با آیه 16 سوره تغابن که می گوید : « فَاتَّقُوا اللّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ : تا آن جا که توانایی داریدپرهیزکاری پیشه کنید »هیچ گونه منافاتی ندارد و گفتگودرباره تضادّ این دو آیه و نسخ یکی به وسیله دیگری به کلّی بی اساس است .

به هر حال در پایان آیه هشدار می دهد به طایفه اوس و خزرج و همه مسلمانان جهان که به هوش باشند ، تنها اسلام آوردن کافی نیست ، مهمّ آن است که ایمان و اسلام خود را تا واپسین ساعات عمر حفظ کنند و با روشن ساختن آتش های خاموش شده کینه های دوران جاهلی و پیروی از تعصّب های نابخردانه ، ایمان و اعمال پاک خود را برباد ندهند، تا عاقبت و پایان کار آن ها به بدبختی نگراید، لذا با تأکیدمی فرماید: « مراقب باشید که ازدنیا جز باایمان و اسلام بیرون نروید: وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ » .

103 وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعا وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ اِذْ کُنْتُمْ اَعْداءً فَاَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَاَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ اِخْوانا وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا

حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَاَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ ایاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

و همگی به ریسمان خدا ( قرآن و اسلام و هرگونه وسیله وحدت ) چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت ( بزرگ ) خدا رابر خود ، به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او میان دل های شما ، الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او ، برادرشدید و شما بر لب حفره ای از آتش بودید، خدا شما را از آن نجات داد ، این چنین خداوند آیات خود را برای شما آشکارمی سازد ، شاید پذیرای هدایت شوید.

دعوت به سوی اتّحاد

« شَفا » در اصل لغت به کناره چاه و یا خندق و مانند آن گویند و شاید اطلاق « شَفَه » بر « لب » نیز به همین مناسبت باشد و هم چنین استعمال این کلمه در بهبودی از بیماری نیز به خاطر آن است که انسان در کناره « سلامت و تندرستی » قرار می گیرد .

درباره این که منظور از « بِحَبْلِ اللّهِ » ( ریسمان الهی ) چیست ؟ مفسّران احتمالات مختلفی ذکر کرده اند ، بعضی می گویند منظور از آن قرآن است و بعضی می گویند اسلام و بعضی

دیگر گفته اند منظور خاندان پیامبر و ائمه معصومین علیهم السلام هستند .

در روایاتی که از پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اهل بیت نقل شده نیز همین تعبیرات گوناگون دیده می شود ، مثلاً در تفسیر « الدُّرُّ الْمَنْثُور » از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و در کتاب « معانی الاخبار » از امام سجّاد نقل شده که فرمودند : «حبل اللّه قرآن است» و در تفسیر «عیّاشی» از امام باقر نقل شده که فرمود : « ریسمان الهی آل محمد صلی الله علیه و آله می باشند که مردم مأمور به تمسّک به آن هستند » .

ولی نه این احادیث و نه آن تفسیرها ، هیچ کدام با یکدیگر اختلاف ندارند ، زیرا منظور از ریسمان الهی هرگونه وسیله ارتباط با ذات پاک خداوند است، خواه این وسیله ، اسلام باشد ، یا پیامبر و اهل بیت او و به عبارت دیگر تمام آن چه که گفته شد ، درمفهوم وسیع « ارتباط با خدا » که از معنی « حَبْلُ اللّه » استفاده می شود ، جمع است .

تعبیر به « حَبْلُ اللّهِ » برای چیست ؟

نکته جالب این که تعبیر از این امور به « حَبْلُ اللّهِ » در واقع اشاره به یک حقیقت است ،

که انسان در شرایط عادی و بدون داشتن مربّی و راهنما ، در قعر درّه طبیعت و چاه تاریک غرایز سرکش و جهل و نادانی باقی خواهد ماند و برای نجات از این درّه و برآمدن از این چاه نیاز به رشته و ریسمان محکمی دارد که به آن چنگ بزند و بیرون آید ، این رشته محکم همان ارتباط با خدا از طریق قرآن و آورنده قرآن و جانشینان واقعی او می باشد ، که مردم را از سطوح پایین و پست بالا برده و به آسمان تکامل معنوی و مادّی می رسانند .

دشمنان دیروز و برادران امروز

سپس قرآن به نعمت بزرگ اتّحاد و برادری اشاره کرده و مسلمانان را به تفکّر در وضع اندوهبار گذشته و مقایسه آن « پراکندگی » با این « وحدت » دعوت می کند و می گوید : « فراموش نکنید که در گذشته چگونه با هم دشمن بودید ولی خداوند در پرتو اسلام و ایمان دل های شما را به هم مربوط ساخت و شما دشمنان دیروز ، برادران امروز شدید : وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ اِذْ کُنْتُمْ اَعْداآءً فَاَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَاَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ اِخْوانا » .

جالب توجّه این که کلمه « نعمت » را دوبار در این جمله تکرار کرده و به این طریق اهمیّت

موهبت اتفاق و برادری را گوشزد می کند .

نکته دیگر این که مسأله تألیف قلوب مؤمنان را به خود نسبت داده ، می گوید : « خدا در میان دل های شما الفت ایجاد » و با این تعبیر ، اشاره به یک معجزه اجتماعی اسلام شده ، زیرا اگر سابقه دشمنی و عداوت پیشین عرب را درست دقّت کنیم که چگونه کینه های ریشه دار در طول سال های متمادّی در دل های آن ها انباشته شده بود و چگونه یک موضوع جزیی و ساده کافی بود آتش جنگ خونینی در میان آن ها بیفروزد مخصوصا با توجّه به این که مردم نادان و بی سواد و نیمه وحشی معمولاً افرادی لجوج و انعطاف ناپذیرند و به آسانی حاضر به فراموش کردن کوچک ترین مسایل گذشته نیستند ، در این صورت اهمیّت این « معجزه بزرگ اجتماعی » اسلام آشکار می شود و ثابت می گردد که از طرق عادی و معمولی امکان پذیر نبود که در طیّ چند سال ، از چنان ملّت پراکنده و کینه توز و نادان و بی خبر ، ملّتی واحد و متّحد و برادر بسازند .

سپس قرآن می گوید : « شما در گذشته در لبه گودالی از آتش بودید که هر آن ممکن بود در آن سقوط

کنید و همه چیز شما خاکستر گردد » امّا خداوند شما را نجات داد و از این پرتگاه به نقطه امن و امانی که همان نقطه برادری و محبّت بود رهنمون ساخت : ( وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَاَنْقَذَکُمْ مِنْها ) .

در این که منظور از « نار » در آیه آتش دوزخ است یا آتش های این جهان ؟ در میان مفسّران گفتگو شده است ، ولی با توجّه به مجموع آیه چنین به نظر می رسد که نار کنایه از جنگ ها و نزاع هایی بوده که هر لحظه در دوران جاهلیّت به بهانه ای در میان اعراب شعله ور می شد ، قرآن مجید با این جمله اوضاع خطرناک عصر جاهلیّت را منعکس می سازد ، که هرلحظه خطر جنگ و خونریزی آن ها را تهدید می کرد و خداوند در پرتو نور اسلام آن ها رااز آن وضع نجات داد و مسلّما با نجات یافتن از وضع خطرناک گذشته از آتش سوزان دوزخ نیز نجات یافتند .

در پایان آیه برای تأکید بیشتر می گوید : « خداوند این چنین آیات خود را روشن می سازد تا هدایت شوید : کَذلِکَ یُبَیَّنُ اللّهُ لَکُمْ ایاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ » .

بنابراین هدف نهایی هدایت و نجات شما است و چون پای منافع و سرنوشت شما در میان است باید به آن چه گفته شد اهمیّت فراوان دهید .

104 وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ اُمَّةٌ یَدْعُونَ اِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اُولآئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

باید از میان شما ، جمعی دعوت به نیکی و امر به معروف و نهی از منکر کنند و آن ها همان رستگارانند .

امر به معروف و نهی از منکر

« اُمَّت » در اصل از ماده « اُمّ » به معنی هر چیزی است که اشیاء دیگری به آن ها ضمیمه گردد و به همین جهت « اُمّت » به جماعتی که جنبه وحدتی در میان آن ها باشد گفته می شود خواه وحدت از نظر زمان یا از نظر مکان و یا از نظر هدف و مرام باشد ، بنابراین به اشخاص متفرّق و پراکنده « اُمّت » گفته نمی شود.

در این جا این سؤال پیش می آید که ظاهر « مِنْکُمْ اُمَّةٌ » این است که این امّت بعضی از

جمعیّت مسلمانان را تشکیل می دهد نه همه آن ها را و به این ترتیب وظیفه امر به معروف و نهی از منکر جنبه عمومی نخواهد داشت ، بلکه وظیفه طایفه خاصّی است ، اگرچه این دو وظیفه واجب کفایی است ، نه عینی ، با این که از دیگر آیات قرآن برمی آید که این دو وظیفه جنبه عمومی دارد و به عبارت دیگر واجب عینی است نه واجب کفایی ، مثلاً درچند آیه بعد از این آیه می خوانیم : « کُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ : شما بهترین امتی بودید که به سود مردم مبعوث شدید ، چه این که امر به معروف و نهی از منکر می کنید » و در سوره « وَالْعَصْرِ » می فرماید : « همه مردم در زیانند جز آنان که ایمان و عمل صالح دارند و دعوت به حق و توصیه به صبر و استقامت می کنند » طبق این آیات و مانند آن ها این دو وظیفه اختصاص به دسته معیّنی ندارد .

دقّت در مجموع این آیات پاسخ سؤال را روشن می سازد ، زیرا چنین استفاده می شود که « امر به معروف و نهی از منکر » دو مرحله دارد : یکی « مرحله فردی » که هرکس موظف است به تنهایی ناظر اعمال دیگران باشد و دیگری « مرحله دسته جمعی » که امّتی موظّفند

برای پایان دادن به نابسامانی های اجتماع دست به دست هم بدهند و با یکدیگر تشریک مساعی کنند .

قسمت اول وظیفه عموم مردم است و چون جنبه فردی دارد طبعا شعاع آن محدود به توانایی فرد است ، اما قسمت دوّم شکل واجب کفایی به خود می گیرد و چون جنبه دسته جمعی دارد و شعاع قدرت آن وسیع ، طبعا از شئون حکومت اسلامی محسوب می شود ، این دو شکل از مبارزه با فساد و دعوت به سوی حقّ ، از شاهکارهای قوانین اسلامی محسوب می گردد و مسأله تقسیم کار را در سازمان حکومت اسلامی و لزوم تشکیل یک گروه نظارت بر وضع اجتماعی و سازمان های حکومت مشخّص می سازد .

سابق بر این در ممالک اسلامی ( و امروز در پاره ای از کشورهای اسلامی ، مانند حجاز ) با الهام از آیه فوق تشکیلاتی مخصوص مبارزه با فساد و دعوت به انجام مسؤولیّت های اجتماعی به نام اداره حِسْبَة و مأموران آن به نام « مُحْتَسِب » و یا « امِرین به مَعْرُوف » وجود داشته است که مأمور بودند با همکاری یکدیگر با هرگونه فساد و

زشت کاری در میان مردم و یا هرگونه ظلم و فساد در دستگاه حکومت مبارزه کنند و هم چنین مردم را به کارهای نیک و پسندیده تشویق نمایند .

بنابراین وجود این جمعیّت با آن قدرت وسیع ، هیچ گونه منافاتی با عمومی بودن وظیفه امر به معروف و نهی از منکر در شعاع فرد و با قدرت محدود ندارد .

«معروف» و «منکر» چیست؟

« معروف » در لغت به معنی شناخته شده و « منکر » به معنی « ناشناس » است و به این ترتیب کارهای نیک ، اموری شناخته شده و کارهای زشت و ناپسند ، اموری ناشناس معرّفی شده اند .

چه این که فطرت پاک انسانی با دسته اول آشنا و با دوّم ناآشنا است .

105 وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاآءَهُمُ البَیِّناتُ وَ اُولآئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ

و مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و اختلاف کردند، ( آن هم ) پس از آن که نشانه های روشن ( پروردگار ) به آنان رسید و آن ها عذاب عظیمی دارند .

اصرار و تأکیدقرآن مجید دراین آیات،درباره اجتناب از تفرقه و نفاق اشاره به این است که این حادثه در آینده در اجتماع آن ها وقوع خواهد پذیرفت زیرا هرکجا قرآن در ترساندن از چیزی زیاد اصرار نموده اشاره به وقوع و پیدایش آن می باشد .

پیامبر اسلام نیز این پیش بینی را قبلاً کرد و صریحا به مسلمانان خبر داد که « قوم یهود بعد از موسی 71 فرقه شدند و مسیحیان 72 فرقه و امت من بعد از من 73 فرقه خواهند شد » .⁽¹⁾.

ظاهرا عدد 70 اشاره به کثرت است و به اصطلاح « عدد تکثیری » است نه « شمارشی » یعنی در میان یهود یک طایفه بر حقّ بودند و « طوایف زیادی » بر باطل ، در میان مسیحیان طوایف باطل فزونی گرفتند و حق همچنان در یک طایفه بود و در میان مسلمانان اختلافات باز هم فزونی خواهد گرفت .

و طبق آن چه قرآن مجید اشاره کرده و پیغمبر اکرم نیز خبر داده بود مسلمانان بعد از وفات او از طریق مستقیم که یک راه بیش نبود منحرف شدند در عقاید مذهبی و حتی در خود دین پراکنده گشتند و به تکفیر یکدیگر پرداختند ، تا آن جا که در میان آنان گاه شمشیر و گاه سَبّ و لعن حکومت می کرد ، کار به جایی کشید که بعضی از مسلمانان جان و مال همدیگر را حلال می دانستند و حتّی به قدری میان مسلمانان عداوت و دشمنی ایجاد شده بود که بعضی حاضر می شدند ، به کفّار بپیوندند و با برادران دینی خود جنگ کنند .

بدین ترتیب اتّحاد و وحدت که رمز موفّقیت مسلمانان پیشین بود به نفاق و اختلاف مبدل گشت ، در نتیجه زندگی سعادتمندانه آنان به یک زندگی شقاوت بار تبدیل شد و

عظمت دیرین خود را از دست دادند .

اما عذاب آخرت آن چنان که خدا در قرآن بیان کرده است فوق العاده از این عذاب هم شدیدتر خواهد بود و در انتظار تفرقه اندازان و اختلاف گرایان است .

لذا در پایان آیه می فرماید: « کسانی که بابودن ادله روشن دردین چنان اختلاف کنندبه عذاب عظیم و دردناکی گرفتارمی گردند:وَ اُولآئِکَ لَهُمْ عَذابٌ».

بی شک نتیجه فوری اختلاف و نفاق ذلّت و خواری است و سِرّ ذلّت و خواری هر ملت را در اختلاف و نفاق آنان باید جستجو کرد ، جامعه ای که اساس قدرت و ارکان همبستگی های آن با تیشه های تفرقه درهم کوبیده شود ، سرزمین آنان برای همیشه جولانگاه بیگانگان و قلمرو حکومت استعمارگران خواهد بود ، راستی چه عذاب بزرگی است .

106 یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَاَمَّا الَّذینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ اَکَفَرْتُمْ بَعْدَ اِیْمانِکُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ

( آن عذاب عظیم ) روزی خواهد بود که چهره هایی سفید و چهره هایی سیاه می گردد ،

اما آن ها که صورت هایشان سیاه شده ، ( به آن ها گفته می شود : ) آیا بعد از ایمان ، ( و اخوت و برادری در سایه آن ، ) کافر شدید ؟ پس بچشید عذاب را ، به سبب آن چه کفر می ورزیدید .

107 وَ اَمَّاالَّذینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفی رَحْمَةِ اللّهِ هُمْ فیها خالِدُونَ

و اما آن ها که چهره هایشان سفید شده ، در رحمت خداوند خواهند بود و جاودانه در آن می مانند .

چهره های نورانی و تاریک

حالات و کیفیّات زندگی انسان و پاداش و کیفرهای او در جهان دیگر تجسّمی از اعمال و روحیّات و افکار او در این جهان است و به تعبیر دیگر هرکاری که از انسان در این جهان سرمی زند آثار وسیع و گسترده ای در روح انسان باقی می گذارد که در این دنیا ممکن است به آسانی درک نشود ، ولی در رستاخیز ، پس از دگرگونی ها و تکامل هایی که در آن رخ می دهد با واقعیّت حقیقی خود جلوه می کند و چون در آن جا حاکمیّت و تجلّی روح بیشتراست آثار

آن حتّی درجسم منعکس خواهدشد.

همان طور که ایمان و اتّحاد در این جهان مایه روسفیدی است و به عکس ، ملّت پراکنده و بی ایمان مردمی روسیاهند ، در جهان دیگر این روسیاهی و روسفیدی « مجازی » دنیا ، شکل « حقیقی » به خود می گیرد و صاحبان آن ها با چهره های سفید و درخشان و یا سیاه و تاریک محشور می گردند .

در آیات دیگر قرآن نیز به این حقیقت اشاره شده از جمله درباره کسانی که پشت سرهم مرتکب گناه می شوند می خوانیم : « کَأَنَّما اُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعا مِنَ اللَّیْلَ مُظْلِما : گویی صورت آن ها را پاره های تاریک شب پوشانیده است » ( 27 / یونس ) .

و درباره آن ها که بر خدا دروغ می بندند می فرماید : « وَ یَوْمَ الْقِیمَةِ تَرَی الَّذینَ کَذَبُوا عَلَی اللّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ : در روز رستاخیز کسانی را که بر خدا دروغ بستند می بینی که چهره هایشان سیاه است » ( 60 / زمر ) و همه این ها بازتابی است از اعمال آن ها در دنیا .

سپس به نقطه مقابل این گروه در آیه بعد اشاره کرده ، می فرماید : « اما آن ها که

چهره هایشان سفید و نورانی است در رحمت خداوند جاودانه می مانند: وَاَمَّا الَّذینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفی رَحْمَةِ اللّهِ هُمْ فیها خالِدُونَ». آری ایمان مایه روسفیدی در دنیا و آخرت و سبب آرمیدن در رحمت الهی در هر دو جهان است .

108 تِلْکَ آیاتُ اللّهِ نَتْلُوها عَلَیْکَ بِالْحَقِّ وَ مَا اللّهُ یُریدُ ظُلْما لِلْعالَمینَ

این ها آیات خداست ، که به حقّ بر تو می خوانیم و خداوند ( هیچ گاه ) ستمی برای ( احدی از ) جهانیان نمی خواهد .

این آیه اشاره به بحث های مختلف گذشته درباره اتّحاد و اتفاق و ایمان و کفر و امر به معروف و نهی از منکر و نتایج و عواقب آن ها کرده و می افزاید آن چه بر اثر تخلّف از این دستورات دامن گیر افراد می شود ، نتیجه اعمال خود آن ها است بلکه این آثار شوم همان است که با دست خود برای خود فراهم ساختند .

109 وَ لِلّهِ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الاَرْضِ وَ اِلَی اللّهِ تُرْجَعُ الاُْمُورُ

و ( چگونه ممکن است خدا ستم کند ؟ در حالی که ) آن چه در آسمان ها و آن چه در زمین

است، مال اوست و همه کارها، به سوی او بازمی گردد ( و به فرمان اوست ) .

این آیه در حقیقت مشتمل بر دو دلیل بر عدم صدور ظلم و ستم از ناحیه خدا است . نخست این که خدایی که مالک تمام هستی و موجودات این جهان می باشد ، ظلم و ستم درباره او مفهومی ندارد ، کسی تعدّی به دیگری می کند که فاقد چیزی باشد که دیگران دارند .

به علاوه ظلم و ستم درباره کسی مفهوم دارد که ممکن است بدون جلب رضایت او کاری صورت گیرد اما آن کس که تمام امور هستی از آغاز تا پایان به او بازمی گردد و هیچ کس بدون اذن او نمی تواند کاری انجام دهد ظلم و ستم از ناحیه او ممکن نیست .

110 کُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لَوْ امَنَ اَهْلُ الْکِتابِ لَکانَ خَیْرا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ اَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ

شما بهترین امّتی بودید که به سود انسان ها آفریده شده اند، ( چه این که ) امر به معروف

و نهی از منکر می کنید و به خدا ایمان دارید و اگر اهل کتاب ، ( به چنین برنامه و آیین درخشانی ) ، ایمان آورند ، برای آن ها بهتر است ( ولی تنها ) عدّه کمی از آن ها با ایمانند و بیشتر آن ها فاسقند ، ( و خارج از اطاعت پروردگار ) .

مبارزه با فساد و دعوت به حقّ

در این آیه بار دیگر مسئله امر به معروف و نهی از منکر و ایمان به خدا مطرح شده است و همان طور که در تفسیر آیه 104 گفته شد این آیه امر به معروف و نهی از منکر را به عنوان یک وظیفه عمومی و همگانی ذکر می کند ، درحالی که آیه گذشته یک مرحله خاصّ از آن را به عنوان یک وظیفه خصوصی و واجب کفایی بیان کرده است ، که شرح آن را مبسوطا ذکر کردیم .

نکته جالب توجّه این که در این آیه مسلمانان به عنوان بهترین « امّتی » معرفی شده که برای خدمت به جامعه انسانی بسیج گردیده است و دلیل بهترین امّت بودن آن ها این ذکر شده که « امر به معروف و نهی از منکر می کنند و ایمان به خدا دارند » و این خود می رساند

که اصلاح جامعه بشری بدون ایمان و دعوت به حقّ و مبارزه با فساد ممکن نیست و ضمنا از آن استفاده می شود که این دو وظیفه بزرگ با وسعتی که در اسلام دارد در آیین های پیشین نبوده است .

اما چرا این امّت باید بهترین امّت ها باشد آن نیز روشن است زیرا آن ها دارای آخرین ادیان آسمانی هستند و آخرین دین روی حساب تکامل کامل ترین آن ها است .

باید توجّه داشت که مخاطب در این آیه عموم مسلمانان هستند ، همان طور که سایر خطابات قرآن چنین است و این که بعضی احتمال داده اند که مخصوص مهاجران یا مسلمانان نخستین باشد هیچ گونه دلیلی ندارد .

سپس اشاره می کند که مذهبی به این روشنی و قوانینی با این عظمت منافعش برای هیچ کس قابل انکار نیست ، بنابراین « اگر اهل کتاب ( یهودنصاری ) ایمان بیاورند، به سود خودشان است ، امّا متأسّفانه تنها اقلیّتی از آن ها پشتِ پا به تعصب های جاهلانه زده اند و اسلام را با آغوش باز پذیرفته اند در حالی که اکثریّت آن ها از تحت فرمان پروردگار خارج

شده » و حتی بشاراتی که درباره پیامبر در کتب آن ها بوده نادیده انگاشته و بر کفر و عصبیّت خود همچنان باقی مانده اند . ( وَ لَوْ امَنَ اَهْلُ الْکِتابِ لَکانَ خَیْرا لَهُمْ مِنْهُمْ الْمُؤْمِنُونَ وَ اَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ ) .

111 لَنْ یَضُرُّوکُمْ اِلاّ اَذًی وَ اِنْ یُقاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الاَدْبارَ ثُمَّ لا یُنْصَرُونَ

آن ها « اهل کتاب ، مخصوصا یهود » هرگز نمی توانند به شما زیان برسانند ، جز آزارهای مختصر و اگر با شما پیکار کنند ، به شما پشت خواهند کرد ( و شکست می خورند ) ، سپس کسی آن ها را یاری نمی کند .

112 ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ اَیْنَ ما ثُقِفُوا اِلاّ بِحَبْلٍ مِنَ اللّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّاسِ وَ باؤُا بِغَضَبٍ مِنَ اللّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذلِکَ بِاَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِایاتِ اللّهِ وَ یَقْتُلُونَ الاَنْبِیاآءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ

هرجا یافت شوند ، مهر ذلّت بر آنان خورده است ، مگر با ارتباط به خدا ، ( و تجدید نظر در روش ناپسند خود ) و (یا) با ارتباط با مردم (و وابستگی به این و آن) و به خشم خدا ،

گرفتار شده اند و مُهر بیچارگی بر آن ها زده شده ، چرا که آن ها به آیات خدا ، کفر می ورزیدند و پیامبران را به ناحق می کشتند . این ها به خاطر آن است که گناه کردند و ( به حقوق دیگران ) تجاوز می نمودند .

سرّ پیشگویی تحقق یافته قرآن درباره یهود

« ثُقِفُوا » در اصل از ماده « ثَقْف » و « ثَقافَت » به معنی یافتن چیزی با مهارت است و به هر چیزی که انسان با دقّت و مهارت به آن دست یابد گفته می شود .

« باءُوا » در اصل به معنی « مراجعت کردند و منزل گرفتند » می باشد و در این جا کنایه از استحقاق پیدا کردن است ، یعنی قوم یهود بر اثر خلاف کاری خود مستحق مجازات الهی شدند و خشم پروردگار را همچون منزل و مکانی برای خودانتخاب کردند .

« مَسْکَنَت »به معنی بیچارگی است ، مخصوصا بیچارگی شدید که راه نجات از آن مشکل باشد و در اصل از ماده « سُکُونَت » گرفته شده زیرا افراد مسکین کسانی هستند که بر اثر ضعف و نیاز قادر بر حرکت و جنبشی از خود نمی باشند .

ضمنا باید توجّه داشت که « مسکین » تنها به معنی نیازمند از نظر مال و ثروت نیست ، بلکه هر نوع بیچارگی آمیخته با ضعف و ناتوانی در مفهوم آن داخل است . بعضی معتقدندکه تفاوت « مَسْکَنَت » با « ذِلّت » این است که ذلّت جنبه تحمیلی از طرف دیگران دارد در حالی که مسکنت حالت « خودکم بینی درونی » خود شخص را می رساند.

این دو آیه به مسلمانانی که از طرف قوم کافر خود تحت فشار قرارگرفته بودند و آن ها را به خاطر پذیرفتن اسلام نکوهش و احیانا تهدید می کردند بشارت می دهد که مخالفان هرگز نمی توانند زیانی به آنان برسانند و زیان آن ها بسیار جزیی و کم اثر خواهد بود و از بدگویی زبانی و مانند آن تجاوز نمی کند.

این دو آیه در حقیقت متضمّن چند پیشگویی و بشارت مهمّ به مسلمانان است که همه آن ها در زمان پیامبر اکرم عملی گردید :

✓ 1 - « اهل کتاب هیچ گاه نمی توانند ضرر مهمی به شما ( مسلمانان ) برسانند و زیان های آن ها جزیی و زودگذر است »( لَنْ یَضُرُّوکُمْ اِلاّ اَذًی ) .

✓ 2 - « هرگاه در جنگ با شما روبرو شوند سرانجام شکست خواهند خورد و پیروزی نهایی از آن شما مسلمانان است و کسی به حمایت از آنان برنخواهد خاست » ( وَ اِنْ یُقاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الاَدْبارَ ثُمَّ لا یُنْصَرُونَ ) .

✓ 3 - آن ها هیچ گاه روی پای خود نمی ایستند و « همواره ذلیل و بیچاره خواهند بود » مگر این که در برنامه خود تجدید نظر کنند و راه خدا پیش گیرند یا به دیگران متوسّل شوند و موقّتا ازنیروی آن ها استفاده کنند . ( ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ اَیْنَ ما ثُقِفُوا ) .

طولی نکشید که این سه وعده و بشارت آسمانی در زمان خود پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تحقّق یافت و مخصوصا یهود حجاز ( بنی قُرَیْظَة و بنی نَضیر و بنی قَیْنَقاع و یهود خیبر و بنی المُصْطَلَقِ ) پس از تحریکات فراوان بر ضدّ اسلام ، در میدان های مختلف جنگ با آن ها روبرو شدند و سرانجام همگی شکست خورده و متواری گشتند .

گرچه درآیات فوق تصریحی به نام یهودنشده اما با قراینی که در این آیه و آیات سابق است و هم چنین به قرینه آیه 61 / بقره که مشابه آیه موردبحث است و درآن تصریح به

نام یهود گردیده ، استفاده می شود که این جمله در این جا نیز درباره یهود است .

سپس در ذیل این جمله می فرماید : تنها در دو صورت است که می توانند این مهر ذلّت را از پیشانی خود پاک کنند نخست : « بازگشت و پیوند با خدا و ایمان به آیین راستین او » ( اِلاّ بِحَبْلٍ مِنَ اللّهِ ) .

« و یا وابستگی به مردم و اتکاء به دیگران » ( وَ حَبْلٍ مِنَ النّاسِ ) .

گرچه درباره دو تعبیر « بِحَبْلٍ مِنَ اللّهِ » و « حَبْلٍ مِنَ النّاسِ » مفسران احتمالات متعدّدی داده اند اما آن چه گفته شد با معنی آیه از همه سازگارتر است زیرا هنگامی که «بِحَبْلٍ مِنَ اللّهِ» ( ارتباط با خدا ) در برابر « حَبْلٍ مِنَ النّاسِ » ( ارتباط مردم ) قرار گیرد معلوم می شود منظور از آن ها دو معنی متفاوت است ، نه این که یکی از آن ها به معنی ایمان آوردن و دوّمی به معنی امان و ذِمَّة از طرف مسلمین باشد .

بنابراین مفهوم آیه چنین می شود : یا باید در برنامه زندگی خود تجدید نظر کنند و به سوی خدا بازگردند و خاطره ای که از شیطنت و نفاق و کینه توزی ، از خود در افکار دارند

بشویند و یا از طریق وابستگی به این و آن به زندگی نفاق آلود خود ادامه دهند.

سپس قرآن به ذلّتی که یهود بدان گرفتار شده اشاره کرده ، می گوید : « و در خشم خدا مسکن گزیده اند و مهر بیچارگی بر آن ها زده شده » ( وَ باؤُا بِغَضَبٍ مِنَ اللّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ) .

به این ترتیب جمله فوق می گوید : یهود بر اثر خلاف کاری ها نخست از طرف دیگران مطرود شدند و به خشم خداوند گرفتار آمدند و سپس تدریجا این موضوع به صورت یک صفت ذاتی درآمد به طوری که با تمام امکاناتی که دارند باز در خود یک نوع احساس حقارت می کنند و به همین دلیل در ذیل این جمله در آیه استثنایی دیده نمی شود .

راز سرنگونی و ذلت ملت ها

در پایان آیه ، دلیل این سرنوشت شوم یهود را بیان کرده ، می فرماید : اگر آن ها به چنین سرنوشتی گرفتار شدند ، نه به خاطر نژاد و یا خصوصیّات دیگر آن ها است ، بلکه به خاطر اعمالی است که مرتکب می شدند ، زیرا اولاً « آیات خدا را انکار می کردند » ( ذلِکَ بِاَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِایاتِ اللّهِ ) .

و ثانیا اصرار در کشتن رهبران الهی و پیشوایان خلق و نجات دهندگان بشر یعنی انبیای پروردگار داشتند و « پیامبران را به ناحقّ می کشتند » ( وَ یَقْتُلُونَ الاَنْبِیاآءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ) .

و ثالثا آلوده به انواع گناهان مخصوصا ظلم و ستم و تعدّی به حقوق دیگران و تجاوز به منافع سایر مردم بوده اند و اگر چنین ذلیل شدند « به خاطر آن است که گناه می کنند و به حقوق دیگران تجاوز می کنند » ( ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُوْنَ ) .

و مسلما هرقوم و ملتی که دارای چنین اعمالی باشند سرنوشتی مشابه آن ها خواهند داشت.

113 لَیْسُوا سَواآءً مِنْ اَهْلِ الْکِتابِ اُمَّةٌ قائِمَةٌ یَتْلُونَ ایاتِ اللّهِ اناءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

آن ها همه یکسان نیستند ، از اهل کتاب ، جمعیّتی هستند که ( به حق و ایمان ) قیام می کنند و پیوسته در اوقات شب، آیات خدا را می خوانند ، درحالی که سجده می نمایند .

« اناء » در اصل جمع « اِنا » و « اَنا » به معنی اوقات است .

به دنبال مذمّت های شدیدی که در آیات گذشته از قوم یهود به عمل آمد ، قرآن در این آیه برای رعایت عدالت و احترام به حقوق افراد شایسته و اعلام این حقیقت که همه آن ها را نمی توان با یک چشم نگاه کرد می گوید : « اهل کتاب همه یکسان نیستند ودر برابر افراد تبه کار ، کسانی در میان آن هایافت می شوند که در اطاعت خداوند و قیام بر ایمان ثابت قدمند » .

صفت دیگر آن ها این است که : « پیوسته در دل شب آیات خدا را تلاوت می کنند » و در پایان آیه از خضوع آن ها یاد می کند .

114 یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ وَاُولآئِکَ مِنَ الصّالِحینَ

به خدا و روز دیگر ایمان می آورند ، امر به معروف و نهی از منکر می کنند و در انجام کارهای نیک ، پیشی می گیرند و آن ها از صالحانند .

روح حقّ جویی اسلام

و به این ترتیب قرآن از این که نژاد یهود را به کلّی محکوم کند و یا خون آن ها را کثیف

بشمرد ، خودداری کرده و تنها روی اعمال آن ها انگشت می گذارد و با تجلیل و احترام از افرادی که به اکثریّت فاسد نپیوستند و در برابر ایمان و حقّ تسلیم شدند به نیکی یاد می کند و این روش اسلام و روح حقّ جویی آن است که در هیچ مورد مبارزه او ، رنگ نژادی و قبیله ای ندارد و تنها بر محور عقاید و اعمال و رفتار افراد دور می زند .

ضمنا از پاره ای از روایات استفاده می شود که ستایش شدگان در این آیات منحصر به « عبداللّه بن سلام » و همراهان او از قوم یهود نبودند ، بلکه چهل تن از مسیحیان نجران و 32 تن از مردم مسیحی حبشه و 8 تن از مردم روم که تا آن روز اسلام را پذیرفته بودند ، مشمول این آیه می باشند و تعبیر اهل کتاب که تعبیر وسیعی است نیز گواه بر این مطلب است.

115 وَ ما یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ وَاللّهُ عَلیمٌ بِالْمُتَّقینَ

و آن چه از اعمال نیک انجام دهند ، هرگز کفران نخواهد شد ( و پاداش شایسته آن را می بینند ) و خدا از پرهیزکاران، آگاه است .

یعنی هر چند در گذشته مرتکب خلاف هایی شده باشند اکنون که در روش خود تجدید

نظر به عمل آورده و در صفّ متّقین و پرهیزکاران قرار گرفته اند ، نتیجه اعمال نیک خود را خواهند دید و هرگز از خدا ، ناسپاسی نمی بینند .

به کار بردن کلمه « کفر » در این جادر برابر « شکر » است ، زیرا « شکر » در اصل به معنی اعتراف به نعمت است و « کفر » و کفران به معنی انکار آن است یعنی خداوند هیچ گاه اعمال نیک آن ها را نادیده نخواهد گرفت .

116 اِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ اَمْوالُهُمْ وَ لا اَوْلادُهُمْ مِنَ اللّهِ شَیْئا وَ اُولئِکَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ

کسانی که کافر شدند ، هرگز نمی توانند در پناه اموال و فرزندانشان ، از مجازات خدا در امان بمانند آن ها اصحاب دوزخند و جاودانه در آن خواهند ماند .

زیرا در روز رستاخیز تنها اعمال پاک و نیّات خالص و ایمان صادق به درد می خورد ، نه امتیازات مادّی این جهان چنان که در آیه 89 / شعراء آمده است .

« یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ اِلاّ مَنْ اَتَی اللّهَ بِقَلْبٍ سَلیمٍ : در آن روزنه ثروت سودی می دهد و نه

فرزندان مگر آن ها که با قلب سلیم در پیشگاه خدا حاضر شوند » .

اما چرا در آیه از امکانات مادّی تنها اشاره به ثروت و فرزندان شده است این به خاطر آن است که مهمترین سرمایه های مادّی یکی نیروی انسانی است که به عنوان فرزندان ذکر شده و دیگری سرمایه های اقتصادی و بقیه امکانات مادّی از این دو سرچشمه می گیرند .

قرآن با صراحت می گوید : امتیازهای مالی و قدرت جمعی ، به تنهایی نمی تواند در برابر خداوند ، امتیازی محسوب شود و تکیه کردن بر آن ها اشتباه است ، مگر هنگامی که در پرتو ایمان نیت پاک در مسیرهای صحیح به کارگرفته شوند در غیر این صورت « سرنوشت صاحبان آن ها عذاب جاویدان خواهد بود : اُولئِکَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ ) .

117 مَثَلُ ما یُنْفِقُونَ فی هذِهِ الْحَیوةِ الدُّنْیا کَمَثَلِ ریحٍ فیهاصِرٌّ اَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ فَاَهْلَکَتْهُ وَ ما ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَ لکِنْ اَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

آن چه آن ها در این زندگی پست دنیوی انفاق می کنند، همانند باد سوزانی است که به زراعت قومی که بر خود ستم کرده ( و در غیر محل و وقت مناسب ، کشت نموده اند ) بوزد و

آن را نابودسازد. خدا به آن ها ستم نکرده بلکه آن ها خودشان به خویشتن ستم می کنند .

« صِرّ » و « اصرار » از یک ریشه هستند و به معنی بستن چیزی توأم با شدت می آید و دراین جا به معنی شدّتی است که در باد باشد ، خواه به شکل یک بادسوزان و یا سرد و خشک کننده .

قرآن انفاق کردن کفّار را به باد شدید و سوزان و یا فوق العاده سرد و خشک کننده ای تشبیه نموده که به کشت و زرعی بوزد و آن را خشک کند ، البتّه طبع باد و نسیم ، احیاکننده است ، نسیم بهاران شکوفه ها رانوازش می دهد و غنچه ها را باز می کند و روح در کالبد درختان می دمد و آن ها را بارور می سازد . انفاق نیز اگر از سرچشمه اخلاص و ایمان به وجود آید بسیار مفید و سودبخش است ، هم مشکلات اجتماعی را حلّ می کند و هم اثر اخلاقی عمیقی در نهاد احسان کننده باقی می گذارد و ملکات و فضایل اخلاقی را در قلب او بارور می سازد .

اما اگر باد و نسیم ملایم و احیاءکننده تبدیل به طوفان مرگبار و سوزنده و یا فوق العاده

سرد گردید به هر گل و گیاهی که بوزد آن را می سوزاند و خشک می کند .

افراد بی ایمان و آلوده نیز چون انگیزه صحیحی در انفاق خود ندارند روح خودنمایی و ریاکاری همچون باد سوزان و خشک کننده ای بر مزرعه انفاق آن ها می وزد و آن را بی اثر می سازد ، این گونه انفاق ها نه از نظر اجتماعی مشکلی را حلّ می کند ، ( چون غالبا در غیرمورد مصرف می شود ) و نه نتیجه اخلاقی برای انفاق کننده خواهد داشت .

جالب توجه این که قرآن در آیه بالا می گوید : « حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ » یعنی مرکز وزش این باد سوزان و خشک کننده زراعت کسانی است که به خود ستم کردند ، اشاره به این که این زراعت کنندگان در انتخاب زمان و مکان زراعت ، دقت لازم را به عمل نیاورده و بذر خود را یا در سرزمینی پاشیده اند که در معرض وزش چنین طوفان هایی بوده است ، یا از نظر زمان ، وقتی را انتخاب کرده اند که فصل وزش باد سَمُوم بوده است و به این ترتیب به خود ستم کرده اند . افراد بی ایمان نیز در انتخاب زمان و محل انفاق به خود ستم می کنند و سرمایه های خود را بی مورد بر باد می دهند .

از آن چه دربالا اشاره شد، با توجّه به قراینی که در آیه وجود دارد معلوم می شودکه این تشبیه درحقیقت درمیان دوچیزاست یکی تشبیه انفاق آن ها به زراعت بی موقع و در غیر محل مناسب و دیگری تشبیه انگیزه های انفاق به بادهای سرد و سوزان و بنابراین آیه خالی ازتقدیر نیست و معنی جمله« مَثَلُ ما یُنْفِقُونَ » این است که مثال انگیزه انفاق های آن ها همچون باد خشک و سرد یا سوزانی است .

در پایان می فرماید : « خداوند به آن ها ستمی نکرده ، این خود آن ها هستند که بر خویش ستم می کنند » و سرمایه های خود را ، بیهوده ازبین می برند ، زیرا « عمل فاسد جز اثر فاسد » چه نتیجه ای می تواند داشته باشد؟ ( وَ ما ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَ لکِنْ اَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ ) .

118 یاآ اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ لا یَأْلُونَکُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاآءُ مِنْ اَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفی صُدُورُهُمْ اَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّا لَکُمُ الاْیاتِ اِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

ای کسانی که ایمان آورده اید محرم اسراری از غیر خود، انتخاب نکنید آن ها از

هرگونه شرّ و فسادی درباره شما، کوتاهی نمی کنند . آن ها دوست دارند شما در رنج و زحمت باشید . ( نشانه های ) دشمنی از دهان ( و کلام )شان آشکار شده و آن چه در دل هایشان پنهان می دارند ، از آن مهمتر است . ما آیات ( و راه های پیشگیری از شرّ آن ها ) را برای شما بیان کردیم اگر اندیشه کنید .

بیگانگان را محرم اسرار خود نسازید

« بِطانَة » در لغت به معنی لباس زیرین است و مقابل آن « ظِهارَة » به معنی لباس رویین می باشد و در این جا کنایه از « محرم اسرار » است .

و « خَبال » در اصل به معنی از بین رفتن چیزی است و غالبا به زیان هایی که در عقل انسان اثر می گذارد ، گفته می شود .

یعنی کفّار شایستگی دوستی شما را ندارند و نباید آنان دوست و محرم اسرار شما باشند . کفّار در رساندن شر و فساد نسبت به مسلمانان کوتاهی نمی کنند .

هرگز سوابق دوستی و رفاقت آن ها با شما مانع از آن نیست که به خاطر جدایی در

مذهب و مسلک آرزوی زحمت و زیان شما را در دل خود نپرورانند ، بلکه « پیوسته علاقه آن ها این است که شما در رنج و زحمت باشید » ( وَدُّوا ما عَنِتُّمْ ) .

آن ها برای این که شما از مکنونات ضمیرشان آگاه نشوید و رازشان فاش نگردد ، معمولاً در سخنان و رفتار خود مراقبت می کنند و با احتیاط و دقّت حرف می زنند ، ولی با وجود این ، آثار عداوت و دشمنی از لابلای سخنان آن ها آشکار است و گاه به طور ناخودآگاه سخنانی بر زبان می آورند ، که می توان گفت همانند جرقّه ای است از آتش پنهان دل های آن ها و می توانید از آن ، به ضمیر باطن ، آنان پی ببرید ( قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاآءُ مِنْ اَفْواهِهِمْ ) .

این آیه حقیقتی را بیان می کند که امیر مؤمنان علی در سخنان خود توضیح فرموده است ، آن جا که می فرماید : « ما اَضْمَرَ اَحَدٌ شَیْئا اِلاّ ظَهَرَ فی صَفَحاتِ وَجْهِه اَوْفَلَتاتِ لِسانِه : هیچ کس در ضمیر باطن ، رازی را پنهان نمی دارد، مگر این که از رنگ چهره و لابلای سخنان پراکنده و خالی از توجّه او آشکار می شود » .

خلاصه این که خداوند بدین وسیله طریقه شناسایی باطن دشمنان را نشان داده و از

ضمیر باطن و راز درونیشان خبر می دهد و می فرماید : « آن چه از عداوت و دشمنی در دل خود پنهان کرده اند ، به مراتب از آن چه بر زبان می آورند بزرگ تر است »( وَ ما تُخْفی صُدُورُهُمْ اَکْبَرُ ) .

سپس اضافه نموده : « ما برای شما این آیات را بیان کردیم ، که اگر در آن تدبّر کنید » به وسیله آن می توانید دوست خود را از دشمن تمیز دهید و راه نجات را از شرّ دشمنان پیدا کنید ( قَدْ بَیَّنا لَکُمْ الاْیاتِ اِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ) .

119 هاآ اَنْتُمْ اُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لا یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتابِ کُلِّهِ وَ اِذا لَقُوکُمْ قالُوا امَنّا وَاِذاخَلَوْا عَضُّواعَلَیْکُمُ الاَنامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ اِنَّ اللّهَ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ

شما کسانی هستید که آن ها را دوست می دارید ، اما آن ها شما را دوست ندارند در حالی که شما به همه کتاب های آسمانی ایمان دارید ( و آن ها به کتاب آسمانی شما ایمان ندارند ) . هنگامی که شما را ملاقات می کنند ، ( به دروغ ) می گویند: « ایمان آورده ایم » اما هنگامی که تنها می شوند، از شدّت خشم بر شما ، سر انگشتان خود را به

دندان می گزند بگو : « با همین خشمی که دارید بمیرید خدا از ( اسرار ) درون سینه ها آگاه است » .

در آیه بالا می فرماید :

«شما ای جمعیّت مسلمانان آنان را روی خویشاوندی و یا همجواری و یا به علل دیگر دوست می دارید ، غافل از این که آن ها شما را دوست نمی دارند ، در حالی که شما به تمام کتاب هایی که از طرف خداوند نازل شده (اعم از کتاب خودتان و کتاب های آسمانی آن ها) ایمان دارید، ولی آنان به کتاب آسمانی شما ایمان ندارند».

سپس قرآن چهره اصلی آن ها را معرفی کرده می گوید : « این دسته از اهل کتاب منافق هستند ، چون با شما ملاقات کنند ، می گویند ما ایمان داریم و آیین شما را تصدیق می کنیم ، ولی چون تنها شوند ، از شدّت کینه و عداوت و خشم سرانگشتان خود را به دندان می گیرند » .

ای پیامبر « بگو با همین خشمی که دارید ، بمیرید » و این غصّه تا روز مرگ دست از شما برنخواهد داشت .

شما از وضع آن هاآگاه نبودید و خدا آگاه است «زیرا خداوند از اسرار درون سینه ها با خبر است» .

120 اِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ اِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِها وَ اِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لا یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئَا اِنَّ اللّهَ بِما یَعْمَلُونَ مُحیطٌ

اگر نیکی به شما برسد ، آن ها را ناراحت می کند و اگر حادثه ناگواری برای شما رخ دهد ، خوشحال می شوند ، ( امّا ) اگر ( در برابرشان ) استقامت و پرهیزکاری پیشه کنید ، نقشه های ( خائنانه ) آنان ، به شما زیانی نمی رساند ، خداوند به آن چه انجام می دهند احاطه دارد .

بنابراین از ذیل آیه استفاده می شود که در امنیّت بودن مسلمانان در برابر نقشه های شوم دشمنان مشروط به استقامت و هوشیاری و داشتن تقوی است و تنها در این صورت است که امنیّت آن ها تضمین گردیده است .

121 وَ اِذْ غَدَوْتَ مِنْ اَهْلِکَ تُبَوِّیُ الْمُؤْمِنینَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَ اللّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ

و ( به یاد آور ) زمانی را که صبحگاهان ، از میان خانواده خود ، جهت انتخاب اردوگاه

جنگ برای مؤمنان، بیرون رفتی و خداوند شنوا و داناست (گفتگوهای مختلفی راکه درباره طرح جنگ گفته می شد ، می شنید و اندیشه هایی را که بعضی در سر می پروراندند ، می دانست).

122 اِذْ هَمَّتْ طاآئِفَتانِ مِنْکُمْ اَنْ تَفْشَلا وَ اللّهُ وَلِیُّهُما وَ عَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

( و به یادآور ) زمانی را که دو طایفه از شما تصمیم گرفتند سستی نشان دهند ( و از وسط راه بازگردند ) و خداوند پشتیبان آن ها بود ( و به آن ها کمک کرد که از این فکر باز گردند ) و افراد با ایمان باید تنها بر خدا توکل کنند .

از این جا آیاتی شروع می شود که درباره یک حادثه مهم و پردامنه اسلامی یعنی جنگ « اُحُد » نازل شده است زیرا از قرائنی که در آیات فوق وجود دارد استفاده می شود که این دو آیه بعد از جنگ اُحُد نازل شده و اشاره به گوشه ای از جریانات این جنگ وحشتناک می کند و بیشتر مفسّران نیز بر همین عقیده اند .

در آغاز اشاره به بیرون آمدن پیامبر از مدینه برای انتخاب لشکرگاه در دامنه اُحُد کرده و

می گوید : « به خاطر بیاور ای پیامبر آن روز را که صبحگاهان از مدینه از میان بستگان و اهل خود بیرون آمدی تا برای مؤمنان پایگاه هایی برای نبرد با دشمن آماده سازی : وَ اِذْ غَدَوْتَ مِنْ اَهْلِکَ تُبَوِّیُ الْمُؤْمِنینَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ » .

در آن روز گفتگوهای زیادی در میان مسلمانان بود و همان طور که در شرح حادثه اُحُد به زودی اشاره خواهیم کرد درباره انتخاب محل جنگ و این که داخل مدینه یا بیرون مدینه بوده باشد ، درمیان مسلمانان اختلاف نظر شدید بود و پیامبر پس از مشورت کافی نظر اکثریّت مسلمانان را که جمع زیادی از آنان را جوانان تشکیل می دادند انتخاب کرد و لشکرگاه را به بیرون شهر و دامنه کوه اُحُد منتقل ساخت و طبعا در این میان افرادی بودند که در دل مطالبی پنهان می داشتند و به جهاتی حاضر به اظهار آن نبودند جمله آخر آیه به این معنی اشاره کرده می گوید :

« خداوند هم سخنان شما را می شنید و هم از اسرار درون شما آگاه بود : وَ اللّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ » .

سپس به گوشه دیگری از این ماجرا اشاره کرده ، می فرماید : « در آن هنگام دو طایفه از

مسلمانان تصمیم گرفتند که سستی به خرج دهند و از وسط راه به مدینه بازگردند : اِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْکُمْ اَنْ تَفْشَلا » که این دو طایفه طبق نقل تواریخ « بنوسَلِمَه » از قبیله اَوْس و « بنو حارثه » از قبیله خَزْرَج بودند .

علت این تصمیم شاید این بود که آن ها از طرفداران نظریه « جنگ در شهر » بودند و پیامبر با نظر آن ها مخالفت کرده بود ، به علاوه چنان که خواهیم گفت : « عبداللّه بن ابی سِلُّول » با سیصد نفر از یهودیانی که به لشکر اسلام پیوسته بودند بر اثر مخالفت پیامبر به ماندن آن ها در اردوگاه اسلام ، به مدینه بازگشتند و همین موضوع تصمیم آن دو طایفه مسلمان را بر ادامه راهی که در پیش گرفته بودند سست کرد .

اما چنان که از ذیل آیه استفاده می شود آن دو طایفه به زودی از تصمیم خود بازگشتند و به همکاری با مسلمانان ادامه دادند ، لذا قرآن می گوید : « خداوند یاور و پشتیبان این دو طایفه بود و افراد با ایمان باید برخدا تکیه کنند: وَاللّهُ وَلِیُّهُما وَ عَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ » .

123 وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّهُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَقُوا اللّهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

خداوند شما را در « بدر » یاری کرد ( و بر دشمنان خطرناک پیروزساخت ) در حالی که شما ( نسبت به آن ها ) ناتوان بودید. پس ، از خدا بپرهیزید ( و در برابر دشمن ، مخالفت فرمان پیامبر نکنید )، تا شکر نعمت او را به جا آورده باشید .

مرحله خطرناک جنگ

پس از پایان جنگ احد لشکر پیروز مشرکان به سرعت به سوی مکّه بازگشت ، ولی در اثناء راه این فکر برای آن ها پیدا شد که چرا پیروزی خود را ناقص گذاردند ؟ چه بهتر که به مدینه بازگردند و شهر را غارت کنند و مسلمانان را درهم بکوبند ؟ و اگر محمّد صلی الله علیه و آله هم زنده باشد به قتل برسانند و برای همیشه فکر آن ها از ناحیه اسلام و مسلمین راحت شود ، به همین جهت فرمان بازگشت صادر شد و در حقیقت این خطرناک ترین مرحله جنگ احد بود ، زیرا مسلمانان به قدر کافی کشته و زخمی داده بودند و طبعا هیچ گونه آمادگی در آن حال برای تجدید جنگ در آن ها نبود و به عکس دشمن با روحیه نیرومندی می توانست این بار جنگ رااز سرگیرد و نتیجه نهایی آن را پیش بینی کند .

این خبر به زودی به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و اگر شهامت فوق العاده و ابتکار بی نظیر او که از وحی آسمانی مایه می گرفت نبود شاید تاریخ اسلام در همان جا پایان می یافت .

آیه فوق تا آیه 128 درباره این مرحله حساس نازل گردیده است و به تقویت روحیه مسلمانان پرداخته و به دنبال آن یک فرمان عمومی از ناحیه پیامبر برای حرکت به سوی مشرکان داده شد و حتی مجروحان جنگ ( و در میان آن ها علی که بیش از شصت زخم بر تن داشت ) آماده پیکار با دشمن شدند و از مدینه حرکت کردند .

این خبر به گوش سران قریش رسید و از این روحیه عجیب مسلمانان سخت به وحشت افتادند آن ها فکر می کردند شاید جمعیّت تازه نفسی از مدینه به مسلمانان پیوسته اند و ممکن است برخورد جدید نتیجه نهایی جنگ را به زیان آن ها تغییر دهد ، لذا فکر کردند برای حفظ پیروزی خود بهتر این است که به مکّة بازگردند همین کار انجام شد و به سرعت راه مکّه را پیش گرفتند .

این آیات در حقیقت برای تقویت روحیه شکست خورده مسلمانان نازل گردید و

نخست در آن اشاره به پیروزی چشمگیر مسلمانان در میدان بدر شده ⁽¹⁾تا با یادآوری آن خاطره ، به آینده خویش دلگرم شوند و لذا می فرماید : ( خداوند شما را در بدر پیروزی داد در حالی که نسبت به دشمن ضعیف و از نظر عدّه و تجهیزات قابل مقایسه با آن ها نبودید ؟ عدد شما 313 نفر با تجهیزات کم و مشرکان بیش از هزار نفر و با تجهیزات فراوان بودند ) « وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّهُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ » .

« حال که چنین است ، از خدا بپرهیزید و از تکرار مخالفت فرمان پیشوای خود ، یعنی پیامبر اجتناب کنید ، تا شکر نعمت های گوناگون او را به جای آورده باشید : فَاتَقُوا اللّهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ » . .

124 اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنینَ اَلَنْ یَکْفِیَکُمْ اَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاثَةِ الافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُنْزَلینَ

در آن هنگام که تو به مؤمنان می گفتی « آیا کافی نیست که پروردگارتان ، شما را به سه هزار نفر از فرشتگان ، که از ( آسمان ) فرود می آیند ، یاری کند ؟ » .

سپس خاطره یاری مسلمانان را درمیدان بدر به وسیله فرشتگان یادآوری کرده و می گوید : « فراموش نکنید که در آن روز پیغمبر به شما گفت آیا کافی نیست که سه هزار نفرازفرشتگان به یاری شما بشتابند ؟ ».

125 بَلی اِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ الافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُسَوِّمینَ

آری ، ( امروز هم ) اگر استقامت و تقوا پیشه کنید و دشمن به همین زودی به سراغ شما بیاید ، خداوند شما را به پنج هزار نفر از فرشتگان ، که نشانه هایی با خوددارند، مدد خواهد داد .

« فَوْر » در اصل به معنی جوشش و غلیان دیگ و مانند آن است و به همین جهت در کارهایی که به سرعت انجام می شود ، این کلمه به کار می رود ، زیرا همانند جوشش و زیر و روشدن محتویات دیگ به زودی انجام یافته است .

آری امروز هم اگر استقامت به خرج دهید و به استقبال سپاه قریش بشتابید و تقوی را پیشه کنید و مانند روز گذشته با فرمان پیغمبر مخالفت ننمایید ، اگر در این حال مشرکان به سرعت به سوی شما برگردند، خداوند به وسیله پنج هزار نفر از فرشتگان که همگی دارای نشانه های مخصوصی هستند شما را یاری خواهد کرد .

126 وَ ماجَعَلَهُ اللّهُ اِلاّ بُشْری لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِه وَ مَاالنَّصْرُ اِلاّ مِنْ عِنْدِ اللّهِ الْعَزیزِ الْحَکیمِ

ولی این ها را خداوند فقط بشارت و برای اطمینان خاطر شما قرار داده، وگرنه، پیروزی تنها از جانب خداوند توانای حکیم است.

امّا توجّه داشته باشید که آمدن فرشتگان به یاری شما ، تنها برای تشویق و بشارت و

اطمینان خاطر و تقویت روحیه شما است ، وگرنه پیروزی تنها از ناحیه خداوندی است که بر همه چیز قادر و در همه کار حکیم است هم راه پیروزی رامی داند و هم قدرت بر اجرای آن را دارد .

127 لِیَقْطَعَ طَرَفا مِنَ الَّذینَ کَفَرُوآا اَوْ یَکْبِتَهُمْ فَیَنْقَلِبُوا خائِبینَ

( این وعده را که خدا به شما داده ) برای این است که قسمتی از پیکر لشکر کافران را قطع کند یا آن ها را با ذلت برگرداند تا مأیوس و ناامید ، ( به وطن خود ) بازگردند .

« طَرَف » در آیه به معنی قطعه و « یَکْبِتَهُمْ » از ماده « کَبْت » به معنی بازگرداندن به زور و توأم با ذلّت است .

« این که به شما وعده داده شده است که فرشتگان را در برخورد جدید با دشمن به یاری شما بفرستد ، برای این است که قسمتی از پیکر لشکر مشرکان را قطع کند و آن ها را با ذلّت و رسوایی بازگرداند » ( لِیَقْطَعَ طَرَفا مِنَ الَّذینَ کَفَرُوا اَوْ یَکْبِتَهُمْ فَیَنْقَلِبُوا خاآئِبینَ ) .

در این جا سؤالاتی در زمینه چگونگی یاری فرشتگان و حمایت آن ها از مسلمانان و

چگونگی این یاری پیش می آید ، که به خواست خداوند پاسخ مشروح آن را در سوره انفال ذیل آیات 7 تا 12 خواهیم دید .

128 لَیْسَ لَکَ مِنَ الاَمْرِ شَیْ ءٌ اَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ اَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَاِنَّهُمْ ظالِمُونَ

هیچ گونه اختیاری ( درباره عفو کافران ، یا مؤمنان فراری از جنگ ) برای تو نیست ، مگر این که ( خدا ) بخواهد آن ها را ببخشد ، یا مجازات کند ، زیرا آن ها ستمگرند .

در تفسیر این آیه در میان مفسّران سخن بسیار زیاد است ولی این موضوع تقریبا مسلّم است که آیه فوق پس از جنگ احد نازل شده و مربوط به حوادث آن است ، آیات سابق نیز این حقیقت را تأیید می کند .

آیه می فرماید : « هیچ گونه اختیاری ( درباره عفو کافران ، یا مؤمنان فراری از جنگ ) برای تونیست ، مگراین که ( خدا ) بخواهد آن ها را ببخشد ، یا مجازات کند ، زیرا آن ها ستمگرند » .

و اما در مورد تفسیر آیه دو معنی بیش از همه جلب توجه می کند :

نخست این که این آیه جمله مستقلی را تشکیل می دهد و بنابراین جمله «اَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ»

به معنی « اِلاّ اَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ » است و معنی آیه روی هم رفته چنین می شود : « درباره سرنوشت آن ها کاری از دست تو ساخته نیست مگر این که خدا بخواهد آن ها را ببخشد یا به خاطر ستمی که کرده اند مجازاتشان کند » و منظور از « آن ها » یا کفاری است که در این جنگ ضربه های سخت به مسلمانان وارد ساختند و حتی دندان و پیشانی پیغمبر صلی الله علیه و آله را شکستند و یا مسلمانانی می باشند که از میدان جنگ فرار کردند و پس از پایان جنگ پشیمان شدند و از پیغمبر تقاضای عفو کردند ، آیه می گوید : « عفو و بخشش یا مجازات و عذاب آن ها به دست خدا است و پیامبر هم بدون اذن پروردگار کاری انجام نمی دهد » .

تفسیر دیگر این که : « لَیْسَ لَکَ مِنَ الاَمْرِ شَیْ ءٌ » جمله معترضه است و جمله « اَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ » عطف به جمله « اَوْیَکْبِتَهُمْ » می باشد و این آیه دنباله آیه قبل محسوب می شود و در این صورت مجموع معنی دو آیه چنین خواهد بود : « خداوند وسایل پیروزی را در اختیار شما قرار خواهد داد و یکی از چهار سرنوشت را برای کافران مقرر می سازد یا قسمتی از پیکر لشکر مشرکان را از بین می برد ، یا آن ها را به این وسیله مجبور به بازگشت می کند و یا

آن ها را در صورت شایستگی و توبه می بخشد و یا آن ها را به خاطر ظلمشان مجازات می کند و خلاصه با هر دسته ای از آن ها بر طبق حکمت و عدالت رفتار خواهد نمود و تو درباره آن ها پیش خود هیچ گونه تصمیمی نمی توانی بگیری » .

این آیه که هرگونه اختیاری را از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره عفو و بخشش یا مجازات مخالفان سلب می کند هیچ گونه منافاتی با مؤثّر بودن دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و عفو و گذشت او و شفاعت و مانند آن که از آیات دیگر قرآن استفاده می شود ، ندارد ، زیرا منظور از آیه فوق این است که پیغمبر صلی الله علیه و آله مستقلاًّ هیچ کاری را نمی تواند انجام دهد ، ولی به فرمان خدا و به اجازه او ، می تواند ببخشد و هم در جای خود مجازات کند و هم عوامل پیروزی را فراهم سازد و حتی به اجازه پروردگار و اذن او می تواند همچون مسیح مردگان را زنده کند .

کسانی که با جمله « لَیْسَ لَکَ مِنَ الاَمْرِ شَیْ ءٌ » خواسته اند توانایی پیامبر را بر این امر انکار کنند ، در حقیقت آیات دیگر قرآن را فراموش کرده اند .

قرآن مجید در سوره 64 / نساء می گوید : « وَ لَوْ اَنَّهُمْ اِذْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ جائُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا

اللّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّابا رَحیما : اگر آن ها هنگامی که به خود ستم می کردند به سراغ تو می آمدند و استغفار می کردند و پیامبر نیز برای آن ها از خدا طلب آمرزش می کرد خدا را توبه پذیر ( بخشنده ) و مهربان می یافتند » .

طبق این آیه استغفار پیامبر صلی الله علیه و آله یکی از عوامل بخشش گناه شمرده شده و در بحث های آینده در ذیل آیات مناسب باز هم در این زمینه توضیح خواهیم داد .

129 وَ لِلّهِ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الاَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشاآءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاآءُ وَاللّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ

و آن چه در آسمان ها و زمین است از آن خداست . هرکس را بخواهد (و شایسته بداند) می بخشد و هرکس را بخواهد، مجازات می کند و خداوند آمرزنده مهربان است .

بنابراین ، او است که می تواند گناه کاران را هرگاه صلاح ببیند ببخشد و یا مجازات کند .

بد نیست در این جا به گفتار یکی از دانشمندان اسلامی که در عین فشرده بودن پاسخی است برای بعضی از سؤال ها ، اشاره کنیم .

مفسّر عالی قدر ، طبرسی در ذیل آیه نقل می کند که از یکی از دانشمندان پرسیدند : خداوند با آن رحمت واسعه و بی پایانش چگونه بندگان را به خاطر گناهان مجازات می کند ؟ او در پاسخ گفت «رحمت» خداوند «حکمت» او را از بین نمی برد زیرا رحمت او هم چون حسّ ترحّم ما از احساسات و رقّت قلب سرچشمه نمی گیرد ، بلکه رحمت او همیشه آمیخته با حکمت است و حکمت ایجاب می کند که گنه کاران ( جز در موارد خاصّی ) به مجازات برسند.

130 یااَیُّهَاالَّذینَ امَنُوا لاتَأْکُلُواالرِّبوااَضْعافامُضاعَفَةً وَاتَّقُوااللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

ای کسانی که ایمان آورده اید ، ربا ( و سودِ پول ) را چند برابر نخورید ، از خدا بپرهیزید تا رستگار شوید .

تحریم رباخواری

روش قرآن در مبارزه با انحرافات ریشه دار اجتماعی این است که تدریجا زمینه سازی می کند و افکار عموم را تدریجا به مفاسد آن ها روشن می سازد و آنگاه که آمادگی برای پذیرفتن تحریم نهایی حاصل شد قانون را به صورت صریح اعلام می کند ( مخصوصا

در مواردی که آلودگی به گناه وسیع و فراگیر باشد ) .

و نیز می دانیم : عرب ، در زمان جاهلیّت آلودگی شدیدی به رباخواری داشت و مخصوصا محیط مکّه محیط رباخواران بود و سرچشمه بسیاری از بدبختی های اجتماعی آن ها نیز همین کار زشت و ظالمانه بود ، به همین دلیل قرآن برای ریشه کن ساختن رباخواران حکم تحریم را در چهار مرحله بیان کرده است :

✓ 1 - در آیه 39 سوره روم نخست درباره ( ربا ) به یک پند اخلاقی قناعت شده آن جاکه می فرماید : « وَ ما اتَیْتُمْ مِنْ رِبا لِیَرْبُوَا فی اَمْوالِ النّاسِ فَلا یَرْبُوا عِنْدَ اللّهِ وَ ما اتَیْتُمْ مِنْ زَکوةٍ تُریدُونَ وَجْهَ اللّهِ فَاُوُلآئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ : آن چه به عنوان ربا می پردازید تا در اموال مردم فزونی یابد ، نزد خدا فزونی نخواهد یافت و آن چه را به عنوان زکات می پردازید و تنها رضای خدا را می طلبید ( مایه برکت است و ) کسانی که چنین کنند دارای پاداش مضاعفند » .

و بدین طریق اعلام می کند که تنها از دیدگاه افراد کوته بین است که ثروت رباخواران از راه سودگرفتن افزایش می یابد ، اما در پیشگاه خدا چیزی بر آن افزوده نمی شود بلکه زکات

و انفاق در راه خدا است که ثروت ها را افزایش می دهد .

✓ 2 - در سوره 161 / نساء ضمن انتقاد از عادات و رسوم غلط یهود به عادت زشت رباخواری آن ها اشاره کرده و می فرماید : « وَ اَخْذِهِمُ الرِبّوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ : یکی دیگر از عادات بد آن ها این بود که ربا می خوردند با این که از آن ها نهی شده بودند » .

✓ 3 - در سوره بقره آیات 275 تا 279 نیز هرگونه رباخواری به شدّت ممنوع اعلام شده و در حکم جنگ با خدا ذکر گردیده است .

✓ 4 - و بالاخره در آیه مورد بحث ، حکم تحریم ربا صریحا ذکر شده ، اما تنها به یک نوع از انواع ربا و نوع شدید و فاحش آن اشاره شده است .

در این آیه اشاره به تحریم ربای فاحش شده و با تعبیر « اَضْعافا مُضاعَفَةً » بیان گردیده است . منظور از ربای فاحش این است که سرمایه به شکل تصاعدی در مسیر ربا سیر کند یعنی سود در مرحله نخستین با اصل سرمایه ضمیمه شود و مجموعا مورد ربا قرار گیرند و به همین ترتیب در هر مرحله ، « سود به اضافه سرمایه » ، سرمایه جدیدی را

تشکیل دهد و به این ترتیب در مدت کمی از راه تراکم سود مجموع بدهی بدهکار به چندین برابر اصل بدهی افزایش یابد و به کلّی از زندگی ساقط گردد .

به طوری که از روایات و تواریخ استفاده می شود در زمان جاهلیّت معمول بود که اگر بدهکار در رأس مدت نمی توانست بدهی خود را بپردازد ازطلبکار تقاضامی کرد که مجموع سود و بدهی را به شکل سرمایه جدیدی به او قرض بدهد و سود آن را بگیرد درعصر ما نیز در میان رباخواران این رباخواری بسیار ظالمانه فراوان است .

131 وَ اتَّقُوا النّارَ الَّتی اُعِدَّتْ لِلْکافِرینَ

و از آتشی بپرهیزید که برای کافران آماده شده است .

از تعبیر « کافران » استفاده می شود که اصولاً رباخواری با روح ایمان سازگار نیست و رباخواران از آتشی که در انتظار کافران است سهمی دارند .

و نیز استفاده می شود که آتش دوزخ اصولاً برای کافران آماده شده و گناهکاران و عاصیان به همان مقدار که شباهت و هماهنگی با کافران دارند سهمی از آن خواهند داشت .

132 وَ اَطیعُوا اللّهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

و خداوند و پیامبررا اطاعت کنید، تا مشمول رحمت شوید .

تهدید آیه سابق با تشویقی که در این آیه برای مطیعان و فرمانبرداران ذکر شده تکمیل می گردد و می فرماید : « فرمان خدا و پیامبر را اطاعت کنید و رباخواری را ترک گویید تا مشمول رحمت الهی شوید » .

133 وَ سارِعُوا اِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمواتُ وَ الاَرْضُ اُعِدَّتْ لِلْمُتَّقینَ

و شتاب کنید برای رسیدن به آمرزش پروردگارتان و بهشتی که وسعت آن ، آسمان ها و زمین است و برای پرهیزکاران آماده شده است .

مسابقه در مسیر سعادت

«سارِعُوا » از « مُسارَعَت » به معنی کوشش و تلاش دو یا چند نفر برای پیشی گرفتن از یکدیگر در رسیدن به یک هدف است و در کارهای نیک ، قابل ستایش و در کارهای بد

نکوهیده است .

در حقیقت قرآن در این جا از یک نکته روانی استفاده کرده که انسان برای انجام دادن یک کار اگر تنها باشد معمولاً کار را بدون سرعت و به طور عادی انجام می دهد ، ولی اگر جنبه مسابقه به خود بگیرد ، آن هم مسابقه ای که جایزه باارزشی برای آن تعیین شده ، تمام نیرو و انرژی خود را به کار می گیرد و با سرعت هر چه بیشتر به سوی هدف پیش می تازد .

و اگر می بینیم هدف این مسابقه در درجه اول مغفرت قرار داده شده برای این است که رسیدن به هر مقام معنوی بدون آمرزش و شستشوی از گناه ممکن نیست ، نخست باید خود را از گناه شست و سپس به مقام قرب پروردگار گام نهاد .

دوّمین هدف این مسابقه معنوی ، بهشت قرار داده شده ، بهشتی که وسعت آن پهنه آسمان ها و زمین است ( وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمواتُ وَ الاَرْضُ ) .

باید توجه داشت که مراد از « عَرْض » در آیه فوق به اصطلاح هندسی آن که در مقابل « طول » است ، نیست بلکه به معنی لغوی که وسعت است ، می باشد .

در آیه 21 سوره حدید همین تعبیر با تفاوت مختصری دیده می شود : « سابِقُوا اِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماآءِ وَ الاَرْضِ : به پیش تازید برای رسیدن به مغفرت پروردگارتان و بهشتی که پهنه آن مانند پهنه آسمان و زمین است » .

در این آیه به جای « مُسارَعَت » صریحا کلمه « مُسابَقَة » ذکر شده و « سماء » به صورت مفرد با الف و لام جنس آمده که در این جا معنی عموم می دهد و از « کاف تشبیه » استفاده شده است .

به این معنی که در آیه مورد بحث صریحا می گوید : « وسعت بهشت همان وسعت آسمان ها و زمین است » ولی در آیه سوره حدید می گوید : « وسعت آن مانند وسعت آسمان و زمین می باشد » و هر دو تعبیر یک معنی را می رساند .

در پایان آیه تصریح می کند که : « این بهشت ، با آن عظمت ، برای پرهیزکاران آماده شده است » ( اُعِدَّتُ لِلْمُتَّقینَ ) .

اکنون این سؤال پیش می آید که ؛ اولاً : آیا بهشت و دوزخ هم اکنون آفریده شده و وجود

خارجی دارند یا بعدا در پرتو اعمال مردم ایجاد می شوند ؟

ثانیا : اگر آن ها آفریده شده اند جای آن ها کجا است ، ( با توجّه به این که قرآن می گوید وسعت بهشت به اندازه آسمان ها و زمین است ).

آیا بهشت و دوزخ الاآن موجودند ؟

اشاره

اکثردانشمندان اسلامی معتقدندکه این دو هم اکنون وجودخارجی دارند و ظواهر آیات قرآن نیز این نظر را تأییدمی کند به عنوان نمونه:

1 - در آیه مورد بحث و در آیات فراوان دیگری تعبیر به «اُعِدَّتُ» (مهیّا شده) یا تعبیرات دیگری از همین ماده ، گاهی در مورد بهشت و گاهی درباره دوزخ ، آمده است .⁽¹⁾

ازاین آیات استفاده می شودکه بهشت و دوزخ هم اکنون آماده شده اند اگر چه بر اثر اعمال

نیک و بد انسان ها توسعه می یابند .

2 - در آیات مربوط به معراج در آیه 13 تا 15 سوره وَالنَّجْمِ می خوانیم : « وَ لَقَدْ رَاهُ نَزْلَةً اُخْری عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهی عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوی : بار دیگر پیامبر جبرئیل را نزد ( سدرة المنتهی ) در آن جا که بهشت جاویدان قرار داشت ، مشاهده کرد » این تعبیر گواه دیگری بر وجود فعلی بهشت است .

3 - در سوره تکاثر آیه 5 و 6 و 7 می فرماید : « کَلاّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحیمِ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَیْنَ الْیَقینِ : اگر علم الیقین داشتید دوزخ را مشاهده می کردید سپس به عین الیقین آن را می دیدید » .

در روایات مربوط به معراج و روایات دیگر نیز نشانه های روشنی بر این مسأله دیده می شود .⁽¹⁾.

بهشت و دوزخ در کجا هستند ؟

به دنبال بحث فوق این بحث پیش می آید که اگر این دو هم اکنون موجودند در کجا هستند ؟

پاسخ این سؤال را از دو راه می توان داد :

نخست این که: بهشت و دوزخ در باطن و درون این جهانند . ما این آسمان و زمین و کرات مختلف را با چشم خود می بینیم اما عواملی که در درون این جهان قرار دارند نمی بینیم و اگر دید و درک دیگری داشتیم هم اکنون می توانستیم آن ها را ببینیم ، در این عالم موجودات بسیاری هستند که امواج آن ها با چشم ما قابل درک نیستند ، آیه « کَلاّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحیمِ » که در بالا اشاره شد نیز گواه این حقیقت است .

از پاره ای از احادیث نیز استفاده می شود که بعضی از مردان خدا درک و دیدی در این جهان داشتند که ، بهشت و دوزخ را نیز با چشم حقیقت بین خود می دیدند .

برای این موضوع می توان مثالی ذکر کرد:

فرض کنید فرستنده نیرومندی در یک نقطه زمین وجود داشته باشد ، که به کمک ماهواره های فضایی امواج آن به سراسر زمین پخش شود و به وسیله آن نغمه دل انگیز تلاوت قرآن با صدای فوق العاده دلنشین و روح پرور در همه جا پخش گردد و در نقطه دیگری از زمین فرستنده دیگری با همان قدرت وجود داشته باشد که صدایی فوق العاده گوش خراش و ناراحت کننده روی امواج دیگری در همه جا پراکنده شود .

هنگامی که ما در یک مجلس عادی نشسته ایم صدای گفتگوی اطرافیان خود را می شنویم ، اما از آن دودسته امواج « روح پرور » و « آزار دهنده » که در درون محیط ما است و همه جا را پرکرده است هیچ خبری نداریم ، ولی اگر دستگاه گیرنده ای می داشتیم که موج آن با یکی از این دو فرستنده تطبیق می کرد فورا در برابر ما آشکار می شدند اما دستگاه شنوایی ما در حال عادی از درک آن ها عاجز است .

این مثال گرچه از جهاتی رسا نیست ولی برای مجسّم ساختن چگونگی وجود بهشت و دوزخ در باطن این جهان مؤثر به نظر می رسد.

دیگر این که : عالم آخرت و بهشت و دوزخ ، محیط بر این عالم است و به اصطلاح این جهان در شکم و درون آن جهان قرار گرفته ، درست همانند عالم جنین که در درون عالم دنیا است ، زیرا می دانیم عالم جنین برای خود عالم مستقلی است امّا جدای از این عالمی که در آن هستیم نیست ، بلکه در درون آن واقع شده است ، عالم دنیا نیز نسبت به عالم آخرت ، همین حال را دارد ، یعنی در درون آن قرار گرفته است .

و اگر می بینیم قرآن می گوید : « وسعت بهشت به اندازه وسعت آسمان ها و زمین است به خاطر آن است که انسان چیزی وسیع تر از آسمان و زمین نمی شناسد تا مقیاس سنجش قرار داده شود ، لذا قرآن برای این که وسعت و عظمت بهشت را ترسیم کند آن را به پهنه آسمان ها و زمین تشبیه کرده است و چاره ای غیر از این نبوده ، همان طور که اگر کودکی که در شکم مادر قرار دارد عقل می داشت و می خواستیم با اوسخن بگوییم باید با منطقی صحبت کنیم که برای او در آن محیط قابل درک باشد .

از آن چه گفتیم پاسخ این سؤال نیز روشن شد که اگر وسعت بهشت به اندازه زمین و

آسمان ها است پس دوزخ کجا است ؟

زیراطبق پاسخ اول ، دوزخ نیز در درون همین جهان قرار گرفته و وجود آن در درون این جهان منافاتی با وجود بهشت در درون آن ندارد ( همان طور که در مثال امواج فرستنده صوتی ذکر شد ) .

و اما طبق پاسخ دوّم که بهشت و دوزخ محیط بر این جهان باشند جواب باز هم روشن تر است زیرا دوزخ می تواند محیط بر این جهان باشد و بهشت محیط برآن و از آن هم وسیع تر .

134 الَّذینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّاآءِ وَ الضَّرّاآءِ وَ الْکاظِمینَ الْغَیْظَ وَ الْعافینَ عَنِ النّاسِ وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ

همان ها که در توانگری و تنگدستی ، انفاق می کنند و خشم خود را فرومی برند و از خطای مردم درمی گذرند و خدا نیکوکاران را دوست دارد .

سیمای پرهیزکاران

« کَظْم » در لغت به معنی بستن سر مشکی است که از آب پر شده باشد و به طور کنایه در

مورد کسانی که از خشم و غضب پر می شوند و از اِعمال آن خودداری می نمایند به کار می رود.

«غَیْظ»به معنی شدّت غضب و حالت برافروختگی و هیجان فوق العاده روحی است، که بعد از مشاهده ناملایمات به انسان دست می دهد .

از آن جا که در آیه قبل وعده بهشت جاویدان به پرهیزکاران داده شده در این آیه پرهیزکاران را معرفی می کند و پنج صفت از اوصاف عالی و انسانی برای آن ها ذکر نموده است:

✓ 1 - « آن ها در همه حال انفاق می کنند چه موقعی که در راحتی و وسعتند و چه زمانی که در پریشانی و محرومیتند » ( الَّذینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّاآءِ وَ الضَّرّاآءِ ) .

آن ها با این عمل ثابت می کنند که روح کمک به دیگران و نیکوکاری در جان آن ها نفوذ کرده است و به همین دلیل تحت هر شرایطی اقدام به این کار می کنند ، روشن است که انفاق درحال وسعت به تنهایی نشانه نفوذ کامل صفت عالی سخاوت در اعماق روح انسان نیست ، اما آن ها که در همه حال اقدام به کمک و بخشش می کنند نشان می دهند که این صفت در آن ها ریشه دار است.

ممکن است گفته شود انسان در حال تنگدستی چگونه می تواند انفاق کند ؟

پاسخ این سؤال روشن است : زیرا اولاً افراد تنگدست نیز به مقدار توانایی می توانند در راه کمک به دیگران انفاق کنند و ثانیا انفاق منحصر به مال و ثروت نیست بلکه هرگونه موهبت خدادادی را شامل می شود خواه مال و ثروت باشد یا علم و دانش یا مواهب دیگر و به این ترتیب خداوند می خواهد روح گذشت و فداکاری و سخاوترا حتّی در نفوس مستمندان جای دهد تا از رذائل اخلاقی فراوانی که از « بخل » سرچشمه می گیرد برکنار بمانند .

آن ها که انفاق های کوچک را در راه خدا ناچیز می شمارند برای این است که هر یک از آن ها را جداگانه مورد مطالعه قرارمی دهند ، وگرنه اگر همین کمک های جزیی را درکنار هم قراردهیم و مثلاً اهل یک مملکت اعم از فقیر و غنی هرکدام مبلغ ناچیزی برای کمک به بندگان خدا انفاق کنند و برای پیشبرد اهداف اجتماعی مصرف نمایند کارهای بزرگی به وسیله آن می توانند انجام دهند ، علاوه بر این اثر معنوی و اخلاقی انفاق بستگی به حجم انفاق و زیادی آن ندارد و در هرحال عاید انفاق کننده می شود .

جالب توجّه این که در این جا نخستین صفت برجسته پرهیزکاران « انفاق » ذکر شده ، زیرا این آیات نقطه مقابل صفاتی را که درباره رباخواران و استثمارگران در آیات قبل ذکر شد ، بیان می کند ، به علاوه گذشت از مال و ثروت آن هم درحال خوشی و تنگدستی روشن ترین نشانه مقام تقوا است .

✓ 2 - « آن ها بر خشم خود مسلّطند » ( وَ الْکاظِمینَ الْغَیْظَ ) .

حالت خشم وغضب ازخطرناک ترین حالات است و اگر جلوی آن رها شود ، در شکل یک نوع جنون و دیوانگی و از دست دادن هر نوع کنترل اعصاب خودنمایی می کند و بسیاری از جنایات و تصمیم های خطرناکی که انسان یک عمر باید کفّاره و جریمه آن را بپردازد در چنین حالی انجام می شود و لذا در آیه فوق دوّمین صفت برجسته پرهیزکاران را فروبردن خشم معرفی کرده است .

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود : « مَنْ کَظَمَ غَیْظا وَ هُوَ قادِرٌ عَلی اِنْفاذِهِ مَلَأَهُ اللّهُ اَمْنا وَ ایمانا : آن کس که خشم خود را فروببرد با این که قدرت بر اعمال آن دارد خداوند دل اورا از آرامش و ایمان پر می کند» .

✓ 3 - « آن ها از خطای مردم می گذرند » ( وَ الْعافینَ عَنِ النّاسِ ) .

فروبردن خشم بسیار خوب است اما به تنهایی کافی نیست زیرا ممکن است کینه و عداوت را از قلب انسان ریشه کن نکند ، در این حال برای پایان دادن به حالت عداوت باید «کَظْم غَیْظ» توأم با « عفو و بخشش » گردد ، لذا به دنبال صفت عالی خویشتن داری و فروبردن خشم ، مسأله عفو و گذشت را بیان نموده ، البتّه منظور گذشت و عفو از کسانی است که شایسته آنند نه دشمنان خون آشامی که گذشت و عفو باعث جرأت و جسارت بیشتر آن ها می شود .

✓ 4 - « آن ها نیکوکارند » ( وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ ) .

در این جا اشاره به مرحله ای عالی تر از عفو شده که همچون یک سلسله مراتب تکاملی پشت سرهم قرارگرفته اند و آن این است که انسان نه تنها خشم خود را فروبرد و با عفو و گذشت کینه را از دل بشوید بلکه با نیکی کردن در برابر بدی ( آن جا که شایسته است ) ریشه دشمنی را در دل طرف نیز بسوزاند و قلب او را نسبت به خویش مهربان گرداند به طوری که

در آینده چنان صحنه ای تکرار نشود ، به طور خلاصه نخست دستور به خویشتن داری در برابر خشم و پس از آن دستور به شستن قلب خود و سپس دستور به شستن قلب طرف می دهد .

در حدیثی که در کتب شیعه و اهل تسنّن در ذیل آیه فوق نقل شده چنین می خوانیم که: یکی ازکنیزان امام علیّ بن الحسین به هنگامی که آب روی دست امام می ریخت ، ظرف آب از دستش افتاد و بدن امام را مجروح ساخت ، امام از روی خشم سربلند کرد کنیز بلافاصله گفت خداوند در قرآن می فرماید : ( وَ الْکاظِمینَ الْغَیْظَ ) امام فرمود : « خشم خود را فروبردم » ، عرض کرد : « وَ الْعافینَ عَنِ النّاسِ » فرمود : « تو را بخشیدم خدا تو را ببخشد»، او مجدّدا گفت : «وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ» امام فرمود: « تو را در راه خدا آزاد کردم » .⁽¹⁾د.

این حدیث شاهد زنده ای است بر این که سه مرحله مزبور هر کدام مرحله ای عالی تر از مرحله قبل است .

135 وَ الَّذینَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلاَّ اللّهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلی ما فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

و آن ها که وقتی مرتکب عمل زشتی شوند ، یا به خود ستم کنند ، به یاد خدا می افتند و برای گناهان خود ، طلب آمرزش می کنند و کیست جز خدا که گناهان راببخشد ؟ و بر گناه ، اصرار نمی ورزند ، با این که می دانند .

« فاحِشَة » از ماده فُحْش و فَحْشاء به معنی هر عمل بسیار زشت است و انحصار به اعمال منافی عفت ندارد زیرا در اصل به معنی « تجاوز از حدّ » است که هرگناهی را شامل می شود .

✓ 5 - در آیه فوق اشاره به یکی دیگر از صفات پرهیزکاران شده که « آن ها علاوه بر اوصاف مثبت گذشته اگر مرتکب گناهی شوند به زودی به یادخدا می افتند و توبه می کنند و

هیچ گاه اصرار بر گناه نمی ورزند » .

از تعبیری که در این آیه شده چنین استفاده می شود که انسان تا به یاد خدا است مرتکب گناه نمی شود آنگاه مرتکب گناه می شود که به کلّی خدا را فراموش کند و غفلت تمام وجود او را فراگیرد ، اما این فراموش کاری و غفلت در افراد پرهیزکار دیری نمی پاید ، به زودی به یاد خدا می افتند و گذشته را جبران می کنند ، آن ها احساس می کنند که هیچ پناهگاهی جز خدا ندارند و تنها باید آمرزش گناهان خویش را از او بخواهند . « کیست جز خدا که گناهان را ببخشد » ( وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلاَّ اللّهُ ) .

باید توجّه داشت که در آیه علاوه بر عنوان فاحشه ، ظلم بر خویشتن نیز ذکر شده « اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ » و فرق میان این دو ممکن است این باشد که فاحشه اشاره به گناهان کبیره و ظلم بر خویشتن اشاره به گناهان صغیره است .

در پایان آیه برای تأکید می گوید : « آن ها هرگز با علم و آگاهی بر گناه خویش اصرار نمی ورزند و تکرار گناه نمی کنند » ( وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلی ما فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ ) .

در ذیل این آیه از امام باقر نقل شده که فرمود : « اَلاِْصْرارُ اَنْ یَذْنِبَ الذَّنْبَ فَلا یَسْتَغْفِرَ اللّهَ وَ لا یُحَدِّثُ نَفْسَهُ بِتَوْبَةٍ فَذلِکَ الاِْصْرارُ : اصرار بر گناه این است که انسان گناهی کند و دنبال آن استغفار ننماید و در فکر توبه نباشد این است اصرار بر گناه » .⁽¹⁾

136 اُولآئِکَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ نِعْمَ اَجْرُ الْعامِلینَ

آن ها پاداششان آمرزشِ پروردگار و بهشت هایی است که از زیر درختانش ، نهرها جاری است جاودانه در آن می مانند، چه نیکو است پاداش اهل عمل .

در حقیقت در این جا نخست اشاره به مواهب معنوی و « مغفرت » و شستشوی دل و جان و تکامل روحانی شده ، سپس اشاره به مواهب مادّی نموده و در پایان می گوید : « این چه پاداش نیکی است برای آن ها که اهل عمل هستند » ( وَ نِعْمَ اَجْرُ الْعامِلینَ ) . .

نه افراد واداده و تنبل که همیشه از تعهّدات و مسؤولیّت های خویش می گریزند .

137 قَدْخَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسیرُوا فِی الاَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبینَ

پیش از شما ، سنّت هایی وجود داشت ، ( و هر قوم ، طبق اعمال و صفات خود ، سرنوشت هایی داشتند که شما نیز ، همانند آن را دارید ) پس در روی زمین ، گردش کنید و ببینید سرانجام تکذیب کنندگان (آیات خدا) چگونه بود؟

بررسی تاریخ گذشتگان

اشاره

قرآن مجید دوران های گذشته را با زمان حاضر و زمان حاضر را با تاریخ گذشته پیوند می دهد و پیوند فکری و فرهنگی نسل حاضر را با گذشتگان برای درک حقایق لازم و ضروری می داند ، زیرا از ارتباط و گره خوردن این دو زمان ( گذشته و حاضر ) وظیفه و مسؤولیّت آیندگان روشن می شود .

آیه می گوید : « خداوند سنّت هایی در اقوام گذشته » داشته که این سنن هرگز جنبه اختصاصی ندارد و به صورت یک سلسله قوانین حیاتی درباره همگان، گذشتگان و آیندگان ،

اجرا می شود . ( قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ ) .

در این سُنَن پیشرفت و تعالی افراد با ایمان و مجاهد و متّحد و بیدار پیش بینی شده و شکست و نابودی ملّت های پراکنده و بی ایمان و آلوده به گناه نیز پیش بینی گردیده که در تاریخ بشریّت ثبت است .

آری تاریخ برای هر قومی اهمیّت حیاتی دارد ، تاریخ خصوصیّات اخلاقی و کارهای نیک و بد و تفکّرات گذشتگان را برای ما بازگو می کند و علل سقوط و سعادت ، کامیابی و ناکامی جامعه ها را در اعصار و قرون مختلف نشان می دهد و در حقیقت تاریخ گذشتگان آینه زندگی روحی و معنوی جامعه های بشری و هشداری است برای آیندگان .

138 هذا بَیانٌ لِلنّاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقینَ

این بیانی است برای عموم مردم و هدایت و اندرزی برای پرهیزگاران .

یعنی در عین این که این بیانات جنبه همگانی و مردمی دارد تنها پرهیزکاران و افرادبا هدف از آن الهام می گیرند و هدایت می شوند .

139 وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ اَنْتُمُ الاَعْلَوْنَ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ

و سست نشوید و غمگین نگردید و شما برترید اگر ایمان داشته باشید .

« تَهِنُوا » ازماده « وَهْن » درلغت به معنی هر نوع سستی است ، خواه در جسم و تن باشد و یا در اراده و ایمان .

جمله « وَ اَنْتُمُ الاَعْلَوْنَ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ : شما برترید اگر ایمان داشته باشید » یک جمله بسیار پرمعنی است یعنی شکست شما در حقیقت برای از دست دادن روح ایمان و آثار آن بوده ، شما اگر فرمان خدا و پیامبر را در این میدان زیرپا نمی گذاشتید ، گرفتار چنین سرنوشتی

نمی شدید و باز هم غمگین نباشید اگر بر مسیر ایمان ثابت بمانید پیروزی نهایی از آن شما است و شکست در یک میدان ، به معنی شکست نهایی در جنگ نیست .

140 اِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الاَیّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَیَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداآءَ وَ اللّهُ لا یُحِبُّ الظّالِمینَ

اگر ( در میدان احد ، ) به شما جراحتی رسید ( و ضربه ای وارد شد ) ، به آن جمعیّت نیز

( در میدان بدر ) ، جراحتی همانند آن وارد گردید و ما این روزها( ی پیروزی و شکست ) را در میان مردم می گردانیم ( و این خاصیّت زندگی دنیاست ) تا خدا، افرادی را که ایمان آورده اند ، بداند ( و شناخته شوند ) و خداوند از میان شما ، شاهدانی بگیرد و خدا ظالمان را دوست نمی دارد .

نتایج جنگ احد(راز شکست یاپیروزی ملت ها)

« قَرْح » به معنی جراحتی است که در بدن بر اثر برخورد با یک عامل خارجی پیدا می شود .

« اَیّام » جمع « یَوْم » به معنی روز است و گاهی به دوران های پیروزی ملّت ها نیز ایّام گفته می شود « نُداوِلُها » از « مُداوَلَة » به معنی این است که چیزی را در میان عدّه ای یکی بعد از دیگری گردش دهند.

در آیه بالا درس دیگری برای رسیدن به پیروزی نهایی به مسلمانان داده شده است که شما نباید از دشمنان کمتر باشید ، آن ها درمیدان « بدر » شکستی سخت و سنگین از شما

خوردند و هفتاد نفر کشته و تعداد زیادی مجروح و اسیر دادند و با آن همه ازپای ننشستند و دراین میدان، شکست خود را بر اثر غفلت شما جبران کردند ، اگر شما در این میدان ، گرفتار شکست شدید باید از پای ننشینید ، تا آن را جبران کنید و لذا می فرماید : « اگر به شما جراحتی رسید به آن ها هم جراحتی همانند آن رسید » بنابر این سستی و اندوه شما برای چیست ؟

در قسمت بعد نخست اشاره به یکی از سُنُن الهی شده است که در زندگی بشر حوادث تلخ و شیرینی رخ می دهد که هیچ کدام پدیدار نیست ، شکست ها ، پیروزی ها ، قدرت ها ، عظمت ها و ناتوانی ها همه درحال دگرگونی هستند بنابراین نباید شکست در یک میدان و آثار آن را پایدار فرض کرد ، بلکه باید بابررسی عوامل و انگیزه های شکست از سنّت تحوّل استفاده نمود و آن را به پیروزی تبدیل کرد دنیا فراز و نشیب دارد و زندگی در حال دگرگونی است و « خداوند این ایّام را درمیان مردم به طور مداوم گردش می دهد » تا سنّت تکامل از لابه لای این حوادث آشکار شود . ( وَ تِلْکَ الاَیّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النّاسِ ) .

سپس اشاره به نتیجه این حوادث ناگوار کرده ، می فرماید : « این ها به خاطر آن است که افراد

با ایمان ، از مدّعیان ایمان شناخته شوند » ( وَ لِیَعْلَمَ اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا ) .

و به عبارت دیگر تا حوادث دردناک در تاریخ ملّتی روی ندهد صفوف ازهم مشخّص نخواهند شد ، زیرا پیروزی ها خواب آور و اغفال کننده است درحالی که شکست ها برای افراد آماده بیدارکننده و نشان دهنده ارزش ها است .

و در جمله بعد می فرماید : « یکی از نتایج این شکست دردناک این بود که شما شهیدان و قربانیانی ، در راه اسلام بدهید » و بدانید این آیین پاک را ارزان به دست نیاورده اید تا در آینده ارزان از دست بدهید . ( وَیَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداآءَ ) .

اصولاً ملّتی که قربانی در راه اهداف مقدّس خود ندهد همیشه آن ها را کوچک می شمرد اما به هنگامی که قربانی داد هم خود او و هم نسل های آینده ، بدیده عظمت به آن می نگرند .

ممکن است منظور از « شُهَداء » در این جا گواهان باشد ، یعنی خدا می خواست با این حادثه گواهانی از شما بگیرد که چگونه نافرمانی ها به شکست های دردناکی می انجامد و این گواهان درآینده معلّمانی خواهند بود برای مردم در برابر حوادث مشابهی که در پیش دارند .

در پایان آیه می فرماید:« خداوند ستمگران را دوست نمی دارد » ( وَ اللّهُ لا یُحِبُّ الظّالِمینَ ) و بنابراین از آن ها حمایت نخواهند کرد .

141 وَ لِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرینَ

و تا خداوند ، افراد با ایمان را خالص گرداند ( و ورزیده شوند ) و کافران را به تدریج نابود سازد .

« لِیُمَحِّصَ » از ماده « تَمْحیص » به معنی پاک نمودن چیزی است از هرگونه عیب .

« یَمْحَقَ » از ماده « مَحْق » به معنی کم شدن تدریجی چیزی است و به همین مناسبت شب پایان ماه را ( مَحاق ) می گویند زیرا روشنی ماه کم کم کاسته شده و از بین می رود .

جمله بعد در حقیقت نتیجه ای است برای جمله قبل ، زیرا هنگامی که مؤمنان در کوره حوادث پاک شدند آمادگی کافی برای از بین بردن تدریجی شرک و کفر و پاک ساختن جامعه از این آلودگی ها پیدا می کنند ، یعنی نخست باید پاک شد و سپس پاک کرد . ( وَ یَمْحَقَ الْکافِرینَ ) .

در حقیقت همان طور که ماه با آن جلوه گری و فریبندگی مخصوص خود تدریجا کم نور شده و در مَحاق فرومی رود ، هم چنین شکوه و عظمت کفر و شرک و حامیان آن ها با تصفیه و پاک شدن مسلمانان به زوال و نیستی می گراید .

142 اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا یَعْلَمِ اللّهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّابرینَ

آیا چنین پنداشتید که ( تنها با ادّعای ایمان ) وارد بهشت خواهید شد ، درحالی که خداوند هنوز مجاهدان از شما و صابران را مشخّص نساخته است ؟

در آیه فوق قرآن با استفاده از حادثه احد برای تصحیح یک اشتباه فکری مسلمانان اقدام می کند و می گوید : « شما چنین پنداشتید که بدون جهاد و استقامت در راه خدا می توانید در بهشت برین جای گیرید ؟ آیا شما گمان کردید داخل شدن در عمق آن سعادت معنوی تنها با انتخاب نام مسلمان و یا عقیده بدون عمل ممکن است ؟ اگر چنین بود مسأله بسیار ساده بود ، ولی هرگز چنین نبوده است و تا اعتقادات واقعی در میدان عمل پیاده

نشود ، کسی بهره ای از آن سعادت ها نخواهد برد ، در این جا است که باید صفوف ازهم مشخص شود و مجاهدان و صابران از افراد بی ارزش شناخته شوند .

143 وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ اَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ اَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

و شما مرگ ( و شهادت در راه خدا ) را ، پیش از آن که با آن روبه رو شوید ، آرزو می کردید ، سپس آن را با چشم خود دیدید ، درحالی که به آن نگاه می کردید ( و حاضر نبودید به آن تن دردهید ، چه قدر میان گفتار و کردار شما فاصله است ؟) .

بعد از جنگ بدر و شهادت پرافتخار جمعی از مسلمانان عدّه ای در جلسات می نشستند و پیوسته آرزوی شهادت می کردند که ای کاش این افتخار در میدان بدر نصیب ما نیز شده بود ، مطابق معمول در میان آن ها جمعی صادق بودند و عدّه ای متظاهر و دروغگو و یا در شناسایی خود در اشتباه بودند ، امّا چیزی طول نکشید که جنگ وحشتناک احد پیش آمد ، مجاهدان راستین با شهامت فوق العاده جنگیدند و شربت شهادت نوشیدند و به آرزوی خود رسیدند امّا جمعی از دروغگویان هنگامی که آثار شکست را در ارتش اسلام مشاهده کردند

از ترسِ کشته شدن ، فرار کردند ، این آیه آن ها را سرزنش می کند .

بررسی کوتاهی در علل چهارگانه شکست اُحُد

در آیات فوق تعبیرات جالبی به چشم می خورد ، که هرکدام از آن ها پرده از روی یکی از اسرار شکست اُحُد برمی دارد ، به طور خلاصه ، چند عامل مهم دست به دست هم دادند و این حادثه غم انگیز و در عین حال عبرت آور را به وجود آوردند .

✓ 1 - اشتباه محاسبه ای که برای بعضی از تازه مسلمانان در درک مفاهیم اسلام پیدا شده بود سبب شد که آن ها خیال کنند تنها ابزار ایمان برای پیروزی کافی است و بنابر این است که خداوند در تمام میدان های جنگ به وسیله امدادهای غیبی از آن ها حمایت کند و به این ترتیب سنّت الهی را در عوامل پیروزی طبیعی و انتخاب نقشه های صحیح و تهیه وسایل لازم به دست فراموشی سپردند .

✓ 2 - عدم انضباط نظامی و مخالفت بافرمان مؤکّد پیغمبر صلی الله علیه و آله دایر به ماندن تیراندازان در سنگر حسّاس خود عامل مهم دیگری برای این شکست بود .

✓ 3 - دنیاپرستی جمعی از مسلمانان تازه کار که جمع آوری غنایم جنگی را بر تعقیب دشمن ترجیح دادند و اسلحه بر زمین گذاشته برای این که از دیگران عقب نمانند به تلاش پرداختند ، سوّمین عامل شکست بود ، تا بدانند در راه خدا و به هنگام جهاد مقدّس باید این مسایل به کلّی فراموش شود .

✓ 4 - غرور ناشی از پیروزی درخشان میدان « بدر » تا آن جا که فکر قدرت دشمن را از سر بیرون کرده بودند و تجهیزات او را ناچیز می پنداشتند چهارمین عامل شکست بود .

این ها نقاط ضعفی بود که می بایست در آب جوشان این شکست شستشو شود .

144 وَ ما مُحَمَّدٌ اِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی اَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّهَ شَیْئا وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرینَ

محمّد صلی الله علیه و آله فقط فرستاده خداست و پیش از او ، فرستادگان دیگری نیز بودند ، آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود ، شما به عقب برمی گردید ؟ ( و اسلام را رها کرده به دوران اهلیّت و کفر بازگشت خواهید نمود ؟ ) و هرکس به عقب بازگردد ، هرگز به خدا ضرری

نمی زند و خداوند به زودی شاکران ( و استقامت کنندگان ) را پاداش خواهد داد .

فردپرستی ممنوع

« اَعْقاب » جمع « عَقِبْ » به معنی پاشنه پا است .

با استفاده از حوادث جنگ احد، آیه حقیقت دیگری را به مسلمانان می آموزد و آن این که اسلام آیین فردپرستی نیست و به فرض که پیامبر در این میدان شربت شهادت می نوشید وظیفه مسلمانان بدون تردید ادامه مبارزه بود ، زیرا با مرگ یا شهادت پیامبر ، اسلام پایان نمی یابد ، بلکه آیین حقّی است که تا ابد جاویدان خواهد ماند .

مسأله فردپرستی یکی از بزرگ ترین خطراتی است که مبارزات هدفی را تهدید می کند ، وابستگی به شخص معیّن اگرچه پیامبر خاتم باشد ، مفهومش پایان یافتن کوشش و تلاش برای پیشرفت ، به هنگام از دست رفتن آن شخص است و این وابستگی یکی از نشانه های بارز عدم رشد اجتماعی است .

مبارزه پیامبر صلی الله علیه و آله با فردپرستی یکی دیگر از نشانه های حقانیّت و عظمت او است زیرا

اگر او به خاطر شخص خویش قیام کرده بود لازم بود این فکر را در مردم تقویت کند که همه چیز به وجود او بستگی دارد و اگر او از میان برود همه چیز پایان خواهدیافت. ولی رهبران راستین همانند پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله هیچ گاه مردم را به چنین کاری تشویق نمی کنند ، بلکه به شدّت با آن مبارزه می کنند و به آن ها می گویند : هدف ما ، از خود ما بالاتر است و هرگز با نابودی ما نابود نخواهد شد و لذا قرآن با صراحت در آیه مورد بحث فوق می گوید : « محمّد تنها فرستاده خدا است ، پیش از او هم فرستادگانی بودند که از دنیا رفتند آیا اگر او بمیرد یا کشته شود ، باید شما سیر قهقرایی کنید ؟ و به آیین بت پرستی بازگردید ؟ » و آن تصویر روشنی است از سیر قهقرایی و ارتجاع به معنی واقعی منتها از کلمه ارتجاع صریح تر و روشن تر است .

سپس می فرماید : « آن ها که عقب گرد کنند و به دوران کفر و بت پرستی بازگردند تنها به خود زیان می رسانند نه به خدا : وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّهَ شَیْئا » .

زیرا با این عمل نه تنها چرخ های سعادت خود را متوقّف می سازند ، بلکه آن چه را به دست آورده اند نیز به سرعت از دست خواهند داد .

در پایان آیه برای اقلیّتی که در جنگ احد علی رغم همه مشکلات و انتشار خبر شهادت پیغمبر ، دست از جهاد برنداشتند اشاره کرده و کوشش های آن ها را می ستاید و آن ها را به عنوان شاکران و کسانی که از نعمت ها در راه خدا استفاده کردند معرفی می کند و می گوید : « خداوند این شاکران را پاداش نیک می دهد : وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرینَ » .

درسی را که این آیه درباره مبارزه با فردپرستی می دهد درسی است برای همه مسلمانان در همه قرون و اعصار ، آن ها باید از قرآن بیاموزند که مسایل هدفی هرگز نباید قائم به شخص یا اشخاص باشد بلکه باید بر محور یک سلسله اصول و تشکیلات ابدی دوربزند که با تغییر افراد یا فوت آنان حتی اگر پیامبر بزرگ خدا باشد آن کار تعطیل نگردد ، اصولاً رمز بقای یک مذهب و یا یک تشکیلات همین است ، بنابراین برنامه ها و تشکیلاتی که قائم به شخص هستند تشکیلاتی ناسالم و غیر طبیعی محسوب می شوند که به زودی متلاشی خواهند شد .

اما متأسّفانه و روی هم رفته ، غالب تشکیلات جوامع اسلامی هنوز قائم به اشخاص

است و به همین دلیل بسیار زود از هم می پاشد ، مسلمانان باید با الهام از آیه فوق مؤسسات گوناگون خود را آن چنان پی ریزی کنند که از اشخاص لایق کاملاً بهره گیری شود اما در عین حال وابسته به شخص آن ها نباشد .

145 وَ ما کانَ لِنَفْسٍ اَنْ تَمُوتَ اِلاّ بِاِذْنِ اللّهِ کِتابا مُؤَجَّلاً وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الاْخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَ سَنَجْزِی الشّاکِرینَ

هیچ کس ، جز به فرمان خدا ، نمی میرد ، سرنوشتی است تعیین شده ، ( بنابراین ، مرگ پیامبر یا دیگران ، یک سنّت الهی است ) هرکس پاداش دنیا را بخواهد ( و در زندگی خود ، در این راه گام بردارد ) چیزی از آن به او خواهیم داد و هرکس پاداش آخرت را بخواهد ، از آن به او می دهیم و به زودی سپاسگزاران را پاداش خواهیم داد .

شایعه بی اساس شهادت پیامبر در اُحد عده زیادی از مسلمانان را به وحشت افکند تا آن جا که از میدان جنگ فرار کردند و حتّی بعضی می خواستند از اسلام هم برگردند ، در آیه بالا مجددا برای تنبیه و بیداری این دسته می فرماید : « مرگ به دست خدا و به فرمان او است و

برای هر کس اجلی مقرّر شده است که نمی تواند از آن فرار کند » .

بنابراین اگر پیامبر در این میدان شربت شهادت می نوشید ، چیزی جز انجام یافتن یک سنّت الهی نبود با این حال نباید مسلمانان از آن وحشت کنند و دست از ادامه مبارزه بردارند .

از سوی دیگر فرار از میدان جنگ نیز نمی تواند از فرارسیدن اجل جلوگیری کند همان طور که شرکت در میدان جهاد نیز اجل انسان را جلو نمی اندازد بنابراین فرار از میدان جهاد برای حفظ جان بیهوده است .

درباره معنی « اَجَل » و هم چنین « حَتْمِیّ » و « مُعَلَّق » و فرق میان آن ها در ذیل آیه دوم از سوره انعام به خواست خدا مشروحا بحث خواهیم کرد .

در پایان آیه می فرماید : سعی و کوشش انسان هیچ گاه ضایع نمی شود « اگر هدف کسی تنها نتیجه های مادّی دنیوی باشد ( و همانند بعضی از رزمندگان اُحد تنها به خاطر غنیمت تلاش کند ) بالاخره بهره ای از آن به دست می آورد اما اگر هدف عالی تر بود و کوشش ها در

مسیر حیات جاویدان و فضایل انسانی به کارافتاد ، باز به هدف خود خواهد رسید » (وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الاْخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها) .

بنابراین حالا که رسیدن به دنیا یا آخرت هر دو نیازمند به کوشش است ، پس چرا انسان سرمایه های وجودی خود را در مسیر دوّم که یک مسیر عالی و پایدار است به کار نیندازد ؟

سپس باردیگر تأکید می کندکه: «پاداش شاکران را به زودی خواهیم داد: وَ سَنَجْزِی الشّاکِرینَ» .

در تفسیر مجمع البیان در ذیل آیه از امام باقر چنین نقل شده که « علی در روز احد شصت و یک زخم برداشت و پیامبر صلی الله علیه و آله « اُمّ سلیم » و « اُمّ عَطِیَّة » را دستور داد که به معالجه جراحات آن حضرت بپردازند ، چیزی نگذشت که آن ها با نگرانی به خدمت پیغمبر عرضه داشتند وضع بدن علی طوری است که ما هر زخمی را می بندیم دیگری گشوده می شود و زخم های تن او آن چنان زیاد و خطرناک است که ما از حیات او نگرانیم ، پیغمبر صلی الله علیه و آله و جمعی از مسلمانان به عنوان عیادت به منزل علی وارد شدند درحالی که بدن او یک پارچه زخم و جراحت بود پیامبر با دست مبارک خود بدن او را مسح می کرد

و می فرمود : کسی که در راه خدا این چنین ببیند آخرین درجه مسؤولیت خود را انجام داده است و زخم هایی که پیامبر دست بر آن می کشید به زودی التیام می یافت، علی در این هنگام گفت : اَلْحَمْدُلِلّهِ که با این همه فرار نکردم و پشت به دشمن ننمودم » .

خداوند از کوشش های او قدردانی کرد و در دو آیه از قرآن (به آن فداکاری های افراد نمونه دیگر از مجاهدان اُحد ) اشاره کرده است ، در یک موردمی فرماید : « وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرینَ » و در مورد دیگر می فرماید : « وَ سَنَجْزِی اللّهُ الشّاکِرینَ » .

146 وَ کَاَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثیرٌ فَما وَهَنُوا لِماآ اَصابَهُمْ فی سَبیلِ اللّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکانُوا وَ اللّهُ یُحِبُّ الصّابِرینَ

چه بسیار پیامبرانی که مردان الهی فراوانی به همراه آنان جنگ کردند ، آن ها هیچ گاه دربرابر آن چه در راه خدا به آنان می رسید ، سست و ناتوان نشدند ( و تن به تسلیم ندادند ) و خداوند استقامت کنندگان را دوست دارد .

تجلیل از مجاهدان پیشین

« کَاَیِّنْ » به معنی چه بسیار است و می گویند در اصل مرکب از « کاف تشبیه » و « اَیُّ » استفهامیه است که به صورت یک کلمه درآمده و معنی دو جزء سابق متروک شده و معنی تازه ای مساوی « چه بسیار » پیدا کرده است .

« رِبِّیُّونَ » جمع « رِبِّی » است و به کسی گفته می شود که ارتباط و پیوند او با خدا محکم و باایمان، دانشمند و با استقامت و با اخلاص باشد.

به دنبال حوادث اُحد آیه مورد بحث با یادآوری شجاعت و ایمان و استقامت مجاهدان و یاران پیامبران گذشته مسلمانان را به شجاعت و فداکاری و پایداری تشویق می کند و ضمنا آن دسته ای راکه از میدان اُحد فرار کردند سرزنش می نماید .

سپس رفتار و گفتار آن ها را چنین شرح می دهد : آنان به یاری پیامبران خود برخاستند و از تلفات سنگین و جراحات سخت و مشکلات طاقت فرسایی که در راه خدا دیدند هرگز سست و ناتوان نشدند ، آن ها در مقابل دشمن هیچ گاه تضرّع و زاری و خضوع و کرنش

نکردند و تسلیم نشدند و بدیهی است « خداوند هم چنین افرادی را دوست دارد که دست از مقاومت برنمی دارند » .

« صَبْر » به معنی استقامت است و لذا در برابر « ضعف » و « تسلیم » در این آیه قرار گرفته و ضمنا صابران و نیکوکاران در یک ردیف قرارگرفته اند زیرا در آخر این آیه می فرماید : « وَ اللّهُ یُحِبُّ الصّابِرینَ » و در آیه 148 می فرماید : « وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ » اشاره به این که نیکوکاری بدون استقامت ممکن نیست، زیرادربرابر هرشخص نیکوکار، هزاران مشکل وجود دارد که اگر فاقداستقامت باشد به زودی کارخود رارها خواهد ساخت .

147 وَ ما کانَ قَوْلَهُمْ اِلاّ اَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْلَنا ذُنُوبَنا وَ اِسْرافَنا فیآ اَمْرِنا وَ ثَبِّتْ اَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرینَ

سخنشان تنها این بود که : پروردگارا ! گناهان ما راببخش و از تندروی های ما در کارها چشم پوشی کن ، قدم های ما را استوار بدار و ما را بر جمعیّت کافران ، پیروز گردان .

آن ها به هنگامی که احیانا بر اثر اشتباهات یا سستی ها ، یا لغزش هایی گرفتار مشکلاتی

در برابر دشمن می شدند ، به جای این که میدان را به او بسپارند و یا تسلیم شوند و یا فکر ارتداد و بازگشت به کفر در مغز آن ها پیدا شود ، روی به درگاه خدا می آوردند و ضمن تقاضای عفو و بخشش از گناهان خود از پیشگاه خداوند تقاضای صبر و استقامت و پایمردی می کردند .

« مجاهدان حقیقی » به جای این که شکست خود را به دیگران نسبت دهند و یا به عوامل موهوم و مرموز مربوط بدانند ، سرچشمه آن را در خودشان جستجو می کنند و به فکر جبران اشتباهات خویش هستند ، حتّی آن ها کلمه شکست را بر زبان نمی آورند و به جای آن اسراف و تندروی بیجا ذکر می کنند ، به عکس ما که امروز سعی می کنیم نقاط ضعفی که سرچشمه ناکامی ها و شکست ها است نادیده بگیریم و همه آن ها را به عوامل خارجی و بیگانه مربوط بدانیم و در نتیجه به هیچ وجه به فکرجبران اشتباهات و برطرف ساختن نقاط ضعف خود نباشیم .

148 فَاتیهُمُ اللّهُ ثَوابَ الدُّنْیا وَ حُسْنَ ثَوابِ الاْخِرَةِ وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ

از این رو خداوند پاداش این جهان و پاداش نیک آن جهان را به آن ها داد و خداوند نیکوکاران را دوست می دارد .

و به این ترتیب یک درس زنده از برنامه مجاهدان امّت های پیشین و سرانجام کار آن ها و چگونگی برخورد آن ها با مشکلات و پیروزی بر آن ها برای تازه مسلمانان بیان می کند و آن ها را برای میدان های آینده پرورش می دهد .

در آیه فوق از « پاداش دنیا » تعبیر به « ثَوابَ الدُّنْیا » شده اما از پاداش آخرت تعبیر به «حُسْنَ ثَوابِ الاْخِرَةِ» شده ، اشاره به این که : پاداش آخرت با پاداش دنیا فرق بسیار دارد . زیرا پاداش دنیا هرچه باشد ، بالاخره آمیخته با فنا و پاره ای ناملایمات که طبع زندگی این دنیااست می باشد درحالی که پاداش آخرت سراسرحسن است و ازهرنظرخالص و دوراز ناراحتی ها .

149 یااَیُّهَاالَّذینَ آمَنُوااِنْ تُطیعُواالَّذینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلآی اَعْقابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرینَ

ای کسانی که ایمان آورده اید ! اگر از کسانی که کافر شده اند اطاعت کنید ، شما را به

گذشته هایتان بازمی گردانند و سرانجام زیان کار خواهید شد .

اخطارهای مکرر

چنین به نظر می رسد که بعد از پایان جنگ احد دشمنان اسلام با یک سلسله تبلیغات مسموم کننده در لباس نصیحت و دلسوزی تخم تفرقه درمیان مسلمانان می پاشیدند و با استفاده از وضع نامساعد روانی عدّه ای از مسلمانان تلاش می کردند که آن ها را نسبت به اسلام بدبین کنند ، شاید یهود و مسیحیان نیز در این قسمت با منافقان همکاری داشتند ، همان طور که در میدان اُحُد نیز با دامن زدن به شایعه بی اساس کشته شدن پیغمبر صلی الله علیه و آله برای تضعیف روحیه مسلمانان کوشش می کردند .

آیه فوق به مسلمانان اخطارمی کند و ازپیروی آن ها برحذر می دارد و می گوید : « اگر از کفار پیروی کنید شما را به عقب برمی گردانند ( و پس از پیمودن راه پرافتخارتکامل معنوی و مادّی در پرتو تعلیمات اسلام ) به نقطه اوّل که نقطه کفر و فساد بود سقوط می دهند و در این موقع بزرگ ترین زیانکاری دامنگیر شما خواهد شد » .

چه زیانی از این بالاتر که انسان اسلام را با کفر و سعادت را با شقاوت و حقیقت را با باطل معاوضه کند .

150 بَلِ اللّهُ مَوْلیکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّاصِرینَ

(آن ها تکیه گاه شمانیستند) بلکه ولی و سرپرست شما، خداست و او بهترین یاوران است.

شما بالاترین پشتیبان و بهترین یاور را دارید .

یاوری است که هرگز مغلوب نمی شود و هیچ قدرتی با قدرت او برابری ندارد درحالی که یاوران دیگر ممکن است گرفتار شکست و نابودی شوند .

151 سَنُلْقی فی قُلُوبِ الَّذینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِماآ اَشْرَکُوا بِاللّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطانا وَ مَأویهُمُ النّارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی الظّالِمینَ

به زودی در دل های کافران ، به خاطر این که بدون دلیل، چیزهایی را برای خدا همتا قراردادند ، رعب و ترس می افکنیم و جایگاه آن ها آتش است و چه بد جایگاهی است جایگاه ستمکاران .

بت پرستان مکّه با این که در جنگ اُحد پیروزی چشمگیری پیدا کرده بودند و لشکر اسلام ظاهرا ازهم متلاشی شده بود می بایست در بازگشت به سوی میدان و از بین بردن باقیمانده قدرت مسلمین و حتّی غارت کردن مدینه و کشتن شخص پیامبر که از بی اساس بودن شایعه شهادت او آگاه شده بودند کمترین تردیدی به خود راه ندهند .

اما خداوند ترس و وحشت عجیبی در دل های آن ها افکند ، ترس و وحشت بی دلیلی که خاصیّت کفر و بت پرستی و خرافه پرستی بود ، سراسر وجود آنان را فراگرفت به طوری که در روایات می خوانیم : « آن ها هنگامی که از اُحُد بازگشتند و به نزدیکی مکّه رسیدند درست شکل و قیافه یک لشکر شکست خورده را داشتند » .

جالب این که علت افکندن رعب و ترس را در دل های آن ها چنین بیان می کند : « به این جهت که آن ها چیزهایی را بدون دلیل شریک خدا قرار داده بودند » ( بِما اَشْرَکُوا بِاللّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطانا ) .

در حقیقت مردمی که خرافی هستند و تابع دلیل و برهان نمی باشند و کاهی را در نظر

خود کوه می کنند و سنگ و چوبی را معبود و پروردگار خویش می دانند در برابر حوادث بسیار ناتوانند زیرا خیلی زود گرفتار اشتباه محاسبه می شوند و اگر یک حادثه جزیی در زندگی آن ها رخ دهد و مثلاً بشنوند که مسلمانان مدینه همراه مجروحان میدان اُحُد باردیگر به میدان اُحُد بازمی گردند این موضوع ، بسیار بزرگ درنظرشان جلوه می کند و سخت از آن به وحشت می افتند ، همان طور که در دنیای امروز نیز افراد قدرتمندی را مشاهده می کنیم که از کوچک ترین حادثه وحشت دارند و از کاه کوهی می سازند زیرا تکیه گاه محکمی در زندگی برای خود انتخاب نکرده اند .

152 وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّهُ وَعْدَهُ اِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِاِذْنِهِ حَتّی اِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِی الاَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما اَریکُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُریدُ الدُّنْیا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُریدُ الاْخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفا عَنْکُمْ وَ اللّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنینَ

خداوند ، وعده خود را به شما ، ( درباره پیروزی بر دشمن در اُحُد ) تحقق بخشید، در