مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 5

(جزء پنجم قرآن)

Volum 5

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصا برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنافداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

24 وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساآءِ اِلاّ ما مَلَکَتْ اَیْمانُکُمْ کِتابَ اللّهِ عَلَیْکُمْ وَ اُحِلَّ لَکُمْ ما وَراآءَ ذلِکُمْ اَنْ تَبْتَغُوابِاَمْوالِکُمْ مُحْصِنینَ غَیْرَ مُسافِحینَ فَمَااسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَاتُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ فَریضَةً وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ فیما تَراضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَریضَةِ اِنَّ اللّهَ کانَ عَلیما حَکیما

و زنان شوهر دار ( بر شما حرام است ) مگر آن ها را که ( از راه اسارت ) مالک شده اید ، (زیرا اسارت آن ها درحکم طلاق است) این ها احکامی است که خداوند بر شما مقرّر داشته است. اما زنان دیگر غیر از این ها ( که گفته شد ) برای شماحلال است که با اموال خود ، آنان را اختیار کنید ،درحالی که پاکدامن باشید و از زنا ، خودداری نمایید وزنانی را که متعه (ازدواج موقّت) می کنید ، واجب است مَهرآن ها را بپردازید و گناهی بر شما نیست در آن چه بعد از تعیین مهر، با یکدیگر توافق کرده اید، ( بعدا می توانید با توافق ،آن را کم یا زیاد کنید ) خداوند ، دانا و حکیم است .

« مُحْصَنات » جمع « مُحْصَنة » از ماده « حِصْن » به معنی قلعه و دژ است و به همین

مناسبت به زنان شوهردار و همچنین زنان عفیف و پاکدامن که از آمیزش جنسی بادیگران خود را حفظ می کنند و یا در تحت حمایت و سرپرستی مردان قراردارند گفته می شود .

گاهی به زنان آزاد در مقابل کنیزان نیز گفته شده ، زیرا آزادی آن ها در حقیقت به منزله حریمی است که به دور آن ها کشیده شده است و دیگری حق نفوذ در حریم آنان بدون اجازه آن ها ندارد ، ولی روشن است که منظور از آن در آیه فوق همان زنان شوهردار است .

این حکم اختصاصی به زنان مسلمان ندارد بلکه زنان شوهردار از هر مذهب و ملّتی همین حکم را دارند یعنی ازدواج با آن ها ممنوع است .

تنها استثنایی که به این حکم خورده است در مورد زنان غیرمسلمانی است که به اسارت مسلمانان در جنگ ها درمی آیند، اسلام اسارت آن ها را به منزله « طلاق » از شوهران سابق تلقی کرده و اجازه می دهد ، بعد از تمام شدن عدّه آن ها با آنان ازدواج کنند و یا همچون یک کنیز با آنان رفتار شود ( اِلاّ ما مَلَکَتْ اَیْمانُکُمْ ) .

ولی استثناء به اصطلاح ، « استثنای منقطع » است ، یعنی چنین زنان شوهرداری که در

اسارت مسلمانان قرارگیرند رابطه آن ها به مجرد اسارت با شوهرانشان قطع خواهد شد ، درست همانند زن غیرمسلمانی که با اسلام آوردن رابطه او با شوهر سابقش ( در صورت ادامه کفر ) قطع می گردد و در ردیف زنان بدون قرار خواهد گرفت .

از این جا روشن می شود که اسلام به هیچ وجه اجازه نداده است که مسلمانان با زنان شوهردار حتی از ملل و مذاهب دیگر ازدواج کنند و به همین جهت ، عدّه برای آن ها مقرر ساخته و در دوران عدّه از ارتباط زناشویی با آن ها جلوگیری نموده است .

فلسفه این حکم در حقیقت این است که این گونه زنان یا باید به محیط « کفر » بازگشت داده شوند و یا بدون « شوهر » همچنان در میان مسلمانان بمانند و یا رابطه آن ها با شوهران سابق قطع شود و از نو ازدواج دیگری نمایند ، صورت اول برخلاف اصول تربیتی اسلام و صورت دوّم ظالمانه است ، بنابراین تنها راه همان راه سوم است .

از پاره ای از روایات که سند آن به « ابوسعید خُدْرِیّ » صحابی معروف می رسد برمی آید

که آیه فوق درباره اسرای غزوه اَوْطاس ⁽¹⁾نازل گردیده و پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از اطمینان به این که زنان اسیر باردار نیستند ، به آن ها اجازه داد که با مسلمانان ازدواج کنند و یا همچون یک کنیز در اختیار آن ها قرارگیرند ، این حدیث تفسیر بالا را نیز تأیید می کند .

در جمله بعد برای تأکید احکام گذشته که در مورد محارم و مانند آن وارد شده می فرماید : « این ها اموری است که خداوند برای شما مقرّر داشته و نوشته است : کِتابَ اللّهِ عَلَیْکُمْ » .

بنابراین به هیچ وجه قابل تغییر و عدول نیست .

سپس می گوید : غیراز این چند طایفه که در این آیه و آیات پیش گفته شد می توانید با سایر زنان ، ازدواج کنید مشروط بر این که طبق قوانین اسلام باشد و توأم با عفت و پاکدامنی و دور از بی عفتی و ناپاکی صورت گیرد .

«اما زنان دیگر غیر از این ها ( که گفته شد ، ) برای شما حلال است که با اموال خود ، آنان را اختیار کنید ، .

درحالی که پاکدامن باشید و از زنا ، خودداری نمایید :و اُحِلَّ لَکُمْ ما وَراآءَ ذلِکُمْ اَنْ تَبْتَغُوا بِاَمْوالِکُمْ مُحْصِنینَ غَیْرَ مُسافِحینَ » .

بنابراین « مُحْصِنینَ » در آیه فوق که اشاره به حال مردان است به معنی عفیفان و « غَیْرَ مُسافِحینَ » تأکید آن است زیرا ماده سِفاح به معنی زنا می باشد و در اصل از « سَفْح » به معنی ریزش آب و یا اعمال بیهوده و بی رویه گرفته شده است و چون قرآن ، در این گونه امور همیشه از الفاظ کنایی استفاده می کند آن را کنایه از آمیزش نامشروع گرفته است .

جمله « اَنْ تَبْتَغُوا بِاَمْوالِکُمْ » اشاره به این است که رابطه زناشویی یا باید به شکل ازدواج با پرداخت مهر باشد و یا به شکل مالک شدن کنیز با پرداخت قیمت .

ضمنا تعبیر « غَیْرَ مُسافِحینَ » در آیه فوق ، شاید اشاره به این حقیقت نیز باشد که نباید هدف شما در مسأله ازدواج تنها هوسرانی و ارضای غریزه جنسی باشد بلکه این امر حیاتی برای هدف عالی تری می باشد که غریزه نیز در خدمت آن قرارگرفته و آن بقای نسل انسان و نیز حفظ او از آلودگی ها است .

در قسمت بعد ، اشاره به مسأله ازدواج موقّت و به اصطلاح « متعه » کرده و می گوید:

« زنانی را که متعه می کنید مهر آن ها را به عنوان یک واجب باید بپردازید: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فاتُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ فَریضَةً».

از جمله فوق استفاده می شود که اصل تشریع ازدواج موقّت ، قبل از نزول این آیه برای مسلمانان مسلم بوده که در این آیه نسبت به پرداخت مهر آن ها توصیه می کند .

بعد از ذکر لزوم پرداخت مهر اشاره به این مطلب می فرماید که : « اگر طرفین عقد ، با رضایت خود مقدار مهر را بعدا کم و زیاد کنند مانعی ندارد : وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ فیما تَراضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَریضَةِ ».

بنابراین مهر یک نوع بدهکاری است که با رضایت طرفین قابل تغییر است . ( در این موضوع تفاوتی میان عقد موقّت و دایم نیست اگرچه آیه همان طور که مشروحا گفتیم درباره ازدواج موقّت بحث می کند ) .

احتمال دیگری در تفسیر آیه فوق نیز هست و آن این که : مانعی ندارد که پس از انجام

ازدواج موقّت ، طرفین درباره اضافه کردن مدت ازدواج و همچنین مبلغ مهر با هم توافق کنند ، یعنی ازدواج موقّت حتی قبل از پایان مدت ، قابل تمدید است به این ترتیب که زن و مرد با هم توافق می کنند که مدت را به مقدار معینی در برابر اضافه کردن مهر به مبلغ مشخصی بیفزایند . ( در روایات اهل بیت علیهم السلام نیز به این تفسیر اشاره شده است ) .

احکامی که در آیه به آن اشاره شد ، احکامی است که متضمن خیر و سعادت افراد بشر است زیرا : « خداوند از مصالح بندگان آگاه و در قانون گذاری خود حکیم است : اِنَّ اللّهَ کانَ عَلیما حَکیما » .⁽¹⁾

25 وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً اَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَکَتْ اَیْمانُکُمْ مِنْ فَتَیاتِکُمُ الْمُؤْمِناتِ وَ اللّهُ اَعْلَمُ بِایمانِکُمْ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ د.

فَانْکِحُوهُنَّ بِاِذْنِ اَهْلِهِنَّ وَ اتُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَیْرَ مُسافِحاتٍ وَ لا مُتَّخِذاتِ اَخْدانٍ فَاِذااُحْصِنَّ فَاِنْ اَتَیْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَی الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ وَ اَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ

و آن ها که توانایی ازدواج با زنان ( آزاد ) پاکدامن با ایمان را ندارند ، می توانند با زنان پاکدامن از بردگان با ایمانی که در اختیار دارند ازدواج کنند ، خدا به ایمان شما آگاه تر است و همگی اعضای یک پیکرید ، آن ها را با اجازه صاحبان آنان تزویج نمایید و مهرشان را به خودشان بدهید،به شرط آن که پاکدامن باشند ، نه به طور آشکار مرتکب زناشوند و نه دوست پنهانی بگیرند و درصورتی که «مُحْصِنَة»باشند و مرتکب عمل منافی عفّت شوند، نصف مجازات زنان آزاد را خواهندداشت. این (اجازه ازدواج باکنیزان) برای کسانی از شما است که بترسند ( از نظر غریزه جنسی ) به زحمت بیفتند و ( با این حال نیز ) خودداری ( از ازدواج با آنان ) برای شما بهتر است و خداوند آمرزنده و مهربان است .

ازدواج با کنیزان

کلمه « طَوْل » در اصل از ماده « طُول » بر وزن « نُور » گرفته شده و به معنیتوانایی و رسایی و امکانات مالی و مانند آن آمده است .

« اَخْدان » جمع « خِدْن » در اصل به معنی دوست و رفیق است ، امّا معمولاً به افرادی گفته می شود که با جنس مخالف خود ، ارتباط نامشروع پنهانی برقرار می سازند و نیز باید توجه داشت که « خِدْن » هم بر « مرد » و هر بر « زن » در قرآن مجید اطلاق شده است .

« عَنَت » در اصل به معنی بازشکستن استخوانی است ، که قبلاً شکسته شده ، یعنی پس از بهبودی و التیام مجددا بر اثر حادثه ای بشکند ، بدیهی است این نوع شکستگی بسیار دردناک و رنج آور است و به همین دلیل « عنت » در مشکلات طاقت فرسا و کارهای رنج آور استعمال شده است .

در تعقیب بحث های مربوط به ازدواج ، این آیه ، شرایط ازدواج را بیان می کند ،

نخست می گوید : « کسانی که قدرت ندارند که با زنان با ایمان آزاد ، ازدواج کنند می توانند با کنیزان با ایمان ازدواج کنند که مهر و سایر مخارج آن ها معمولاً سبک تر و سهل تر است : وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً اَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَکَتْ اَیْمانُکُمْ مِنْ فَتَیاتِکُمْ الْمُؤْمِناتِ » .

البتّه منظور از ازدواج با کنیزان این نیست که صاحب کنیز با کنیز ازدواج کند ، بلکه با شرایط خاصّی که در کتب فقهی ذکر شده می تواند همانند همسر با او رفتار نماید ، بنابراین منظور ازدواج افراد غیر مالک با کنیز است .

ضمنا از تعبیر به « مؤمنات » استفاده می شود که باید حتما کنیز مسلمان باشد تا بتوان با او ازدواج کرد و بنابراین با کنیزان اهل کتاب ازدواج صحیح نیست.

در جمله بعد می گوید : شما برای تشخیص ایمان آن ها مأمور به ظاهر اظهارات آنان هستید و اما درباره باطن و اسرار درونی آنان « خداوند به ایمان و عقیده شما آگاه تراست: وَ اللّهُ اَعْلَمُ بِایمانِکُمْ » .

از آن جا که بعضی در مورد ازدواج با کنیزان کراهت داشتند ، قرآن می گوید : شما هم از

یک پدر و مادر به وجود آمده اید . « و بعضی از بعضی دیگرید : بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ » .

بنابراین ازدواج با کنیزان که از نظر انسانی با شما هیچ گونه تفاوتی ندارند و از نظر ارزش معنوی ، ارزش آن ها مانند دیگران بسته به تقوا و پرهیزکاری آنان است ، کراهت داشته باشید ، که همه اعضای یک پیکر محسوب می شوید .

سپس به یکی از شرایط این ازدواج اشاره کرده و می فرماید : « این ازدواج باید به اجازه مالک صورت گیرد » و بدون اجازه او باطل است ( فَانْکِحُوهُنَّ بِاِذْنِ اَهْلِهِنَّ ) .

از تعبیر « مالِک » به کلمه « اَهْل » معلوم می شود که نباید آن ها با کنیزان خود همچون یک متاع رفتار کنند بلکه باید همچون سرپرست یک خانواده نسبت به فرزندان و اهل خود رفتاری کاملاً انسانی داشته باشند .

در جمله بعد می فرماید : « مهر آنان را به خودشان بدهید : وَ اتُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ » .

از جمله فوق استفاده می شود که باید مهر متناسب و شایسته ای برای آن ها قرار داد و آن را به خود آنان داد ، یعنی مالک مهر خود کنیزان خواهند بود اگرچه جمعی

از مفسّران معتقدند که آیه محذوفی دارد و در اصل « وَ اتُوا مالِکَهُنَّ اُجُورَهُنَّ : مهر آن ها رابه مالکان آن ها بپردازید » بوده است ولی این تفسیر با ظاهر آیه موافق نیست اگرچه بعضی از روایات آن را تأیید می کند .

ضمنا از ظاهر آیه استفاده می شود که بردگان نیز می توانند مالک اموالی گردند که ازطرق مشروع به آن دست یافته اند .

و از تعبیر « بِالْمَعْرُوفِ » ( به طور شایسته ) برمی آید که نباید در تعیین مهر آن ها ، ظلم و ستمی بر آنان شود بلکه حقّ واقعی آن ها طبق معمول باید ادا گردد .

یکی دیگر از شرایط این ازدواج آن است که کنیزانی انتخاب شوند که « مرتکب عمل منافی عفّت نگردند : مُحْصَناتٍ » .

خواه به صورت آشکار بوده باشد ( غَیْرَ مُسافِحاتٍ ) .

و یا به صورت انتخاب دوست پنهانی ( وَ لا مُتَّخِذاتِ اَخْدانٍ ) .

در این جا ممکن است این سؤال پیش آید که با نهی از زنا با تعبیر ( غَیْرَ مُسافِحاتٍ )

نیازی به نهی از گرفتن دوست پنهانی ( اَخْدان ) نبوده است .

ولی با توجه به این که جمعی در جاهلیّت عقیده داشتند که تنها زنای آشکار ناپسند است اما انتخاب دوست پنهانی مانعی نداردروشن می شود که چرا قرآن مجید به هر دو قسمت تصریح کرده است .

در جمله بعد به تناسب احکامی که درباره ازدواج با کنیزان و حمایت از حقوق آن ها گفته شد بحثی درباره مجازات آن ها به هنگام انحراف از جاده عفّت به میان آمده و آن این که

« اگر آن ها در این حال مرتکب عمل منافی عفّت شوند ، نصف مجازات زنان آزاد درباره آنان جاری می شود » یعنی تنها پنجاه تازیانه باید به آن ها زد ( فَاِذا اُحْصِنَّ فَاِنْ اَتَیْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَی الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ) .

نکته دیگری که در این جا باید به آن توجّه داشت این است که قرآن می گوید : « اِذا اُحْصِنِّ » یعنی « اگر آن ها مُحْصِنَه بودند چنین مجازاتی درباره آن ها جاری می گردد » در این که منظور از « مُحْصِنَه بودن » در این جا چیست ؟ مفسّران احتمالاتی داده اند بعضی آن

رابه معنی شوهردار ( طبق اصطلاح معروف فقهی و طبق آیه سابق ) و بعضی به معنی « مسلمان » گرفته اند ، ولی باتوجه به این که کلمه « مُحْصِن » در این جمله دوبار ذکر شده و باید هر دو به یک معنی باشد و از طرفی زنان آزاد شوهردار مجازاتشان سنگسار کردن است نه تازیانه خوردن ، روشن می شود که تفسیر اول یعنی محصن به معنی شوهردار بودن ، قابل قبول نیست ، همان طور که تفسیردوم یعنی مسلمان بودن نیز شاهدی ندارد .

حقّ این است که با توجّه به این که کلمه « مُحْصَنات » در قرآن مجید ، غالبا به معنی زنان عفیف و پاکدامن آمده است چنین به نظر می رسد که آیه فوق نیز اشاره به همین معنی است، یعنی کنیزانی که بر اثر فشار صاحبان خود تن به خودفروشی می دادند از مجازات معاف هستند ، اما کنیزانی که تحت چنین فشاری نیستند و می توانند پاکدامن زندگی کنند اگر مرتکب عمل منافی عفّت شدند همانند زنان آزاد مجازات می شوند ، اما مجازات آن ها نصف مجازات زنان آزاد است .

سپس می گوید : « این ازدواج با کنیزان برای کسانی است که از نظر غریزه جنسی شدیداً

در فشار قرار گرفته اند و قادر به ازدواج با زنان آزاد نیستند » بنابراین برای غیر آن ها مجاز نیست ( ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ ) .

فلسفه این حکم ممکن است این باشد ، که کنیزان مخصوصا در آن زمان در شرایط تربیتی نامطلوبی ، به بار می آمدند و طبعا دارای کمبودهائی از نظر « اخلاقی » و « روانی » و « عاطفی » بوده اند و مسلما فرزندانی که ثمره ازدواج با آن ها بود ، رنگ اخلاقی مادر را کم و بیش داشت و به همین جهت اسلام طرح دقیقی برای آزادی تدریجی بردگان تنظیم کرده است تا به این سرنوشت گرفتار نشوند و ضمنا به خود بردگان امکان داده شود تا با یکدیگر ازدواج کنند . البتّه این موضوع منافات با آن ندارد که بعضی از کنیزان وضع استثنایی خاصّی از نظر اخلاقی و تربیتی داشته باشند ، زیرا آن چه در بالا اشاره شد مربوط به وضع اکثریّت آن ها بوده است و اگر می بینیم مادر بعضی از بزرگان اسلام کنیز بوده اند از همین نظر است ولی باید توجه داشت که آن چه در مورد کنیزان در غیر مورد ضرورت ممنوع است ازدواج با آن ها است نه آمیزش جنسی از راه مالکیّت .

اما بعد می فرماید : « خودداری کردن از ازدواج با کنیزان تا آن جا که توانایی داشته باشید و دامان شما آلوده گناه نگردد ، به سود شماست » ( وَ اَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ ) .

در پایان آیه می فرماید : « و خداوند نسبت به آن چه درگذشته بر اثر بی خبری انجام داده اید ، آمرزنده و مهربان است » ( وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ ) .

26 یُریدُ اللّهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ اللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ

خداوند می خواهد (با این دستورها، راه های خوشبختی و سعادت را ) برای شما آشکار سازد و به سنّت های(صحیح)پیشینیان رهبری کند و توبه شما را بپذیر دو خداوند دانا و حکیم است.

27 وَ اللّهُ یُریدُ اَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُریدُ الَّذینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ اَنْ تَمیلُوا مَیْلاً عَظیما

خدا می خواهد شما را ببخشد ( و از آلودگی پاک نماید ) ، اماآن هاکه پیرو شهواتند، می خواهند شما به کلّی منحرف شوید .

28 یُریدُ اللّهُ اَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ وَ خُلِقَ الاِنْسانُ ضَعیفا

خدامی خواهد ( با احکام مربوط به ازدواج با کنیزان و مانند آن ، ) کار را بر شما سبک کند و انسان ، ضعیف آفریده شده ( و در برابر طوفان غرایز ، مقاومت او کم است ) .

فلسفه اعمال محدودیّت در مسایل جنسی

به دنبال احکام مختلف در زمینه ازدواج و قیود و شروطی که در آیات پیش بیان شد ممکن است ، این سؤال در ذهن جمعی منعکس شود ، که منظور از این همه محدودیّت ها و قید و بندهای قانونی چیست ؟ آیا بهتر نبود که آزادی عمل در این مسایل به افراد داده می شد و همان طور که بعضی از دنیاپرستان از هر وسیله لذّت بهره می گیرند ، دیگران هم بهره برداری کنند ؟

آیات فوق در حقیقت پاسخ به این سؤالات می دهد و می گوید : « خداوند می خواهد به وسیله این مقرّرات حقایق را برای شما آشکار سازد و به راه هایی که مصالح و منافع شما در آن است ، شما را رهبری کند » ( یُریدُ اللّهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ).

وانگهی شما در این برنامه تنها نیستید ، اقوام پاک گذشته نیز این گونه سنت ها داشته اند ( وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ).

« علاوه بر این خدا می خواهد شما را ببخشد : وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ » .

و نعمت های خود را که بر اثر انحرافات شما قطع شده باردیگر به شما بازگرداند و این در صورتی است که شما از آن راه های انحرافی که در زمان جاهلیّت و قبل از اسلام داشتید ، بازگردید .

در پایان آیه می فرماید : « خداوند از اسرار احکام خود آگاه است و روی حکمت خود آن ها را برای شما تشریع کرده است » ( وَ اللّهُ عَلیمُ حَکیمٌ ) .

در آیه بعد مجددا تأکید می کند که « خدا به وسیله این احکام می خواهد ، نعمت ها و برکاتی که بر اثر آلودگی به شهوات از شما قطع شده ، به شما بازگردد » ( وَ اللّهُ یُریدُ اَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ ) .

« ولی شهوت پرستانی که در امواج گناهان غرق هستند ، می خواهند شما از طریق

سعادت به کلّی منحرف شوید » و همانند آن ها از فرق تاقدم آلوده انواع گناهان گردید ( وَ یُریدُ الَّذینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ اَنْ تَمیلُوا مَیْلاً عَظیما ) .

اکنون شما فکر کنید ، آیا آن محدودیّت آمیخته با سعادت و افتخار برای شما بهتراست، یا این آزادی و بی بند و باری توأم با آلودگی و نکبت و انحطاط ؟

این آیات در حقیقت به افرادی که در عصر و زمان ما نیز به قوانین مذهبی مخصوصا در زمینه مسایل جنسی ایراد می کنند ، پاسخ می گوید که این آزادی های بی قید و شرط سرابی بیش نیست و نتیجه آن انحراف عظیم از مسیر خوشبختی و تکامل انسانی و گرفتار شدن در بیراهه ها و پرتگاه ها است که نمونه های زیادی از آن را با چشم خودمان به شکل متلاشی شدن خانواده ها ، انواع جنایات جنسی ، فرزندان نامشروع جنایت پیشه و انواع بیماری های آمیزشی و ناراحتی های روانی ، مشاهده می کنیم .

سپس در آیه بعد می گوید : « حکم سابق درباره آزادی ازدواج با کنیزان تحت شرایط معیّن ، در حقیقت یک نوع تخفیف و توسعه محسوب می شود »( یُریدُ اللّهُ اَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ ) .

و در بیان علّت آن می فرماید : « زیرا انسان اصولاً موجود ضعیفی است » ( وَ خُلِقَ الاِنْسانُ ضَعیفا ) .

و در برابر طوفان غرایز گوناگون که از هر سو به او حمله ور می شود باید طرق مشروعی برای ارضای غرایز به او ارائه شود تا بتواند خود را از انحراف حفظ کند .

29 یاآ اَیُّهَا الَّذینَ اآمَنُوا لا تَأْکُلُوآا اَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ اِلاّ اَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ وَ لا تَقْتُلُوآا اَنْفُسَکُمْ اِنَّ اللّهَ کانَ بِکُمْ رَحیما

ای کسانی که ایمان آورده اید ! اموال یکدیگر را به باطل( و از طرق نامشروع ) نخورید، مگر این که تجارتی بارضایت شما انجام گیرد و خودکشی نکنید ، خداوند نسبت به شما مهربان است .

سلامت اجتماع وابسته به سلامت اقتصاد است

این آیه در واقع زیربنای قوانین اسلامی را در مسایل مربوط به « معاملات و مبادلات مالی » تشکیل می دهد و به همین دلیل فقهای اسلام در تمام ابواب معاملات به آن استدلال

می کنند ، آیه خطاب به افراد با ایمان کرده و می گوید : « اموال یکدیگر را از طرق نا به جا و غلط و باطل نخورید : یاآ اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوآا اَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ » .

به این ترتیب هرگونه تصرّف در مال دیگری که بدون حقّ و بدون یک مجوّز منطقی و عقلایی بوده باشد ممنوع شناخته شده و همه راتحت عنوان « باطل » که مفهوم وسیعی دارد قرار داده است .

می دانیم « باطل » در مقابل « حقّ » است و هرچیزی را که ناحقّ و بی هدف و بی پایه باشد دربرمی گیرد .

در آیات دیگری از قرآن نیز با عبارتی شبیه عبارت فوق ، این موضوع تأکید شده ، مثلاً به هنگام نکوهش از قوم یهود و ذکراعمال زشت آن ها می فرماید: « وَ اَکْلِهِمْ اَمْوالَ النّاسِ بِالْباطِلِ : آن ها در اموال مردم بدون مجوز و به ناحقّ تصرّف می کردند » .⁽¹⁾.

و در آیه 118 / بقره، جمله « لا تَأْکُلُوا اَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ » را به عنوان مقدمه ای برای نهی از کشاندن مردم به وسیله ادعاهای پوچ و بی اساس به سوی دادگاه ها و خوردن اموال آن ها ذکر فرموده است .

بنابراین هرگونه تجاوز ، تقلّب ، غِشّ ، معاملات رِبَوِیّ ، معاملاتی که حدّ و حدود آن کاملاً نامشخص باشد ، خرید و فروش اجناسی که فایده منطقی و عقلایی در آن نباشد ، خرید و فروش وسایل فساد و گناه ، همه در تحت این قانون کلّی قرار دارند و اگر در روایات متعددی ، کلمه « باطل » به قمار و ربا و مانند آن تفسیر شده در حقیقت معرفی مصداق های روشن این کلمه است نه آن که منحصر به آن ها باشد .

شاید نیاز به تذکّر نداشته باشد که تعبیر به « اَکْل » ( خوردن ) کنایه از هرگونه تصرّف است خواه به صورت خوردن معمولی باشد یا پوشیدن یا سکونت و یا غیر آن و این تعبیر علاوه بر زبان عربی در فارسی امروز نیز کاملاً رایج است .

در جمله بعد به عنوان یک استثنا می فرماید : « مگر این که تصرّف شما در اموال دیگران از طریق

داد و ستدی باشد که از رضایت باطنی دوطرف سرچشمه بگیرد : اِلاّ اَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تراضٍ مِنْکُمْ » .

این جمله ، استثنایی است از قانون کلّی سابق ، ولی به اصطلاح « استثناء منقطع » است یعنی آن چه در این جمله آمده مشمول قانون سابق ، از آغاز نبوده است و تنها به عنوان یک تأکیدو یادآوری ذکر شده، آن هم به نوبه خود یک قانون کلّی است .

طبق این بیان ، تمام مبادلات مالی و انواع تجارت ها که در میان مردم رایج است چنانچه از رویرضایت طرفین صورت گیرد و جنبهمعقول و منطقی داشته باشد از نظر اسلام مجاز است ( مگر در مواردی که به خاطر مصالح معیّنی ، نهی صریح از آن شده است ) .

سپس در پایان آیه ، مردم را از قتل نفس بازمی دارد و ظاهر آن به قرینه آخرین جمله آیه نهی از خودکشی و انتحار کرده و می فرماید: «و خودکشی نکنید ، خداوند نسبت به شما مهربان است : وَ لا تَقْتُلُوا اَنْفُسَکُمْ اِنَّ اللّهَ کانَ بِکُمْ رَحیما» .

یعنی خداوند مهربان نه تنها راضی نمی شود دیگری شما را به قتل برساند بلکه به خود شما هم اجازه نمی دهد که با رضایت خود ، خویشتن را به دست نابودی بسپارید .

در روایات اهل بیت علیهم السلام نیز آیه فوق به همین معنی « اِنْتِحار » تفسیر شده است .⁽¹⁾

اکنون این سؤال پیش می آید که چه ارتباطی میان مسأله « قتل نفس » و « تصرّف باطل و ناحقّ دراموال مردم » وجود دارد ؟ پاسخ این سؤال روشن است و در حقیقت قرآن با ذکر این دو حکم پشت سر هم اشاره به یک نکته مهمّ اجتماعی کرده است و آن این که اگر روابط مالی مردم براساس صحیح استوارنباشد و اقتصادجامعه به صورت سالم پیش نرود و در اموال یکدیگربه ناحقّ تصرّف کنند ، جامعه گرفتار یک نوع خودکشی و انتحار خواهد شد و علاوه براین که انتحارهای شخصی افزایش خواهدیافت، انتحاراجتماعی هم از آثار ضمنی آن است.

30 وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ عُدْوانا وَ ظُلْما فَسَوْفَ نُصْلیهِ ناراوَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسیرا

و هرکس این عمل را از روی تجاوز و ستم انجام دهد ، به زودی او را در آتشی وارد .

خواهیم ساخت و این کار برای خدا آسان است .

« صَلْی » در اصل به معنی نزدیک شدن به آتش است ، اما گرم شدن و برشته شدن و سوخته شدن به آتش رانیز « صَلْی » می گویند و درآیه فوق به معنی واردشدن و سوختن در آتش است .

در آیه مورد بحث به مجازات کسانی که از قوانین الهی سرپیچی کنند اشاره کرده و می فرماید : « و هرکس ازاین فرمان سرپیچی کند و خود را آلوده خوردن اموال دیگران به ناحقّ سازد و یادست به انتحار و خودکشی زند ، نه تنها به آتش این جهان می سوزد، بلکه در آتش قهر و غضب پروردگار نیز خواهد سوخت ».

31 اِنْ تَجْتَنِبُوا کَباآئِرَ ماتُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَریما

اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می شوید ، پرهیزکنید ،گناهان کوچک شما را می پوشانیم و شما را در جایگاه خوبی وارد می سازیم .

از تعبیر « کَبائِر » و « سَیِّئات » استفاده می شود که گناهان بر دو دسته اند ، دسته ای که

قرآن نام آن ها را « کبیره » و دسته ای که نام آن ها را « سَیِّئَة » گذاشته است و در آیه 22 سوره نجم به جای « سَیِّئَة » تعبیر به « لَمَمْ » نموده است و در آیه 49 سوره کهف در برابر کبیره « صَغیرَة » را ذکر فرموده است آن جا که می گوید : « لا یُغادِرُ صَغیرَةً وَ لا کَبیرَةً اِلاّ اَحْصاها : این نامه عمل هیچ گناه کوچک و بزرگی را فروگذار نکرده مگر این که به شماره درآورده است ».

ازتعبیرات فوق به روشنی ثابت می شود که گناهان بر دو دسته مشخّص تقسیم می شوند که گاهی از آن دو به « کبیره » و « صغیره » و گاهی « کبیره » و « سَیِّئَة » و گاهی « کَبیرَة » و « لَمَم » تعبیر می شود .

اکنون باید دید که ضابطه و میزان در تعیین صغیره و کبیره چیست ؟

بعضی می گویند: این دو از امور نسبی هستند ، یعنی به هنگام مقایسه کردن دوگناه به یکدیگر آن که اهمیّتش بیشتر است کبیره و آن که کمتر است صغیره می باشد و بنابراین هرگناهی نسبت به گناه بزرگ تر، صغیره و نسبت به گناه کوچک تر ، کبیره است .

ولی روشن است که این معنی به هیچ وجه با آیه فوق نمی سازد ، زیرا آیه فوق این دو

دسته را از یکدیگر جدا کرده و در برابر هم قرار داده است و پرهیز ازیکی را موجب بخشودگی دیگری می شمارد .

ولی اگر به معنی لغوی « کَبیرَة » بازگردیم ، کبیره هرگناهی است که ازنظر اسلام بزرگ و پراهمیّت است و نشانه اهمیّت آن می تواند این باشد که در قرآن مجید ، تنها به نهی از آن قناعت نشده ، بلکه به دنبال آن تهدید به عذاب دوزخ گردیده است ، مانند قتل نفس و زنا و رباخواری و امثال آن ها و لذا در روایات اهل بیت علیهم السلام می خوانیم : « اَلْکَبائِرُ اللَّتی اَوْجَبَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهَا النّارَ : گناهان کبیره گناهانی است که خداوند مجازات آتش برای آن ها مقرّر داشته است » .⁽¹⁾مضمون این حدیث از امام باقر (علیه السلام)و امام صادق (علیه السلام)و امام علیّ بن موسی الرّضا (علیه السلام) نقل شده است .

و بنابراین به دست آوردن گناهان کبیره و شناخت آن ها با توجه به ضابطه فوق کارآسانی .

است و اگر ملاحظه می کنیم ، در پاره ای از روایات تعداد کبائر ، هفت و در بعضی بیست و در بعضی هفتاد، ذکر شده منافات با آن چه در بالا گفته شد ندارد، زیرا در حقیقت بعضی از این روایات اشاره به گناهان کبیره درجه اول و بعضی به گناهان کبیره درجه دوم و بعضی به همه گناهان کبیره اشاره می کند .

اشکال : ممکن است گفته شود که این آیه مردم را به گناهان صغیره تشویق می نماید و می گوید : با ترک گناهان کبیره ، ارتکاب گناهان کوچک مانعی ندارد .

پاسخ : از تعبیری که در آیه ذکر شده پاسخ این ایراد روشن می شود زیرا قرآن می گوید : « نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ : گناهان کوچک شما را می پوشانیم » یعنی پرهیز از گناهان بزرگ مخصوصا با فراهم بودن زمینه های آن ها ، یک نوع حالت « تقوای روحانی » در انسان ایجاد می کند که می تواند آثار گناهان کوچک را از وجود او بشوید و در حقیقت آیه فوق همانند آیه « اِنَّ

الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ : حسنات ، سیئات را از بین می برند » ⁽¹⁾می باشد و در واقع اشاره به یکی از آثار واقعی اعمال نیک است و این درست به این می ماند که می گوییم اگر انسان از مواد سمّی خطرناک پرهیزکند و مزاج سالمی داشته باشد می تواند آثار نامطلوب بعضی از غذاهای نامناسب را به واسطه سلامت مزاج از بین ببرد .

و یا به تعبیر دیگر : بخشش گناهان صغیره یک نوع « پاداش معنوی » برای تارکان گناهان کبیره است و این خود اثر تشویق کننده ای برای ترک کبائر دارد .

چگونه گناه صغیره تبدیل به کبیره می شود ؟

ولی نکته مهمّی که در این جا باید به آن توجه داشت این است که گناهان صغیره ، در صورتی صغیره هستند که تکرار نشوند و علاوه بر آن به عنوان بی اعتنایی و یا غرور و طغیان انجام نگیرند ، زیرا صغائر طبق آن چه از قرآن و روایات اسلامی استفاده می شود در چند

مورد تبدیل به کبیره می گردد :

✓ 1 - « درصورتی که تکرار گردد » همانطور که از امام صادق (علیه السلام)نقل شده که فرمود : « لا صَغیرَةَ مَعَ الاِصْرارِ : هیچ گناهی با تکرار صغیره نیست » .⁽¹⁾

✓ 2 - « در صورتی که گناه را کوچک بشمرد و تحقیر کند » چنان که در نهج البلاغه می خوانیم : « اَشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَهانَ بِهِ صاحِبُهُ : شدیدترین گناهان آن است که مرتکبش آن را کوچک بشمرد » . ⁽²⁾

✓ 3 - « در صورتی که از روی طغیان و تکبّر و گردنکشی در برابر فرمان پروردگار انجام شود » این موضوع را از آیات مختلفی اجمالاً می توان استفاده کرد از جمله آیه 37 سوره نازعات : « اما آن ها که طغیان کنند و زندگی دنیا را مقدّم بشمرند جایگاهشان دوزخ است » .

✓ 4 - در صورتی که از افرادی سربزند که موقعیّت خاصّی در اجتماع دارند و .

لغزش های آن هابا دیگران برابرمحسوب نمی شود، چنان که قرآن درباره همسران پیامبر صلی الله علیه و آله در آیه 30 سوره احزاب می گوید : « اگر شما کار زشتی انجام دهید ، مجازات آن را دوبرابر خواهید دید » .

و از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود : « مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعَلَیْهِ وِزْرُها وَ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِها لا یَنْقُصُ مِنْ اَوْزارِهِمْ شَیْئا : هر کس سنّت بدی بگذارد گناه آن بر او است و همچنین گناه تمام کسانی که به آن عمل کنند ، بدون این که از گناه آن ها چیزی کاسته شود » .⁽¹⁾

✓ 5 - در صورتی که از انجام گناه خوشحال و مسرور باشد و به آن افتخارکند چنان که از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود : « مَنْ اَذْنَبَ ذَنْبا وَ هُوَ ضاحِکُ دَخَلَ النّارَ وَ هُوَ باکٍ : هرکس گناهی کند در حالی که خندان باشد در آتش وارد می شود در حالی که گریان است » .

✓ 6 - در صورتی که عدم مجازات سریع خداوند را در برابر گناه خود دلیل بر رضایت .

خدا بشمرد و خود را مصون از مجازات و یا محبوب در نزد خدا بداند ، چنان که قرآن در آیه 8 سوره « مُجادِلَة » از زبان بعضی از گناه کاران مغرور نقل می کند که آن ها در پیش خود می گویند : « چرا خداوند ما را مجازات نمی کند » و سپس قرآن اضافه می کند که : « آتش دوزخ برای آن ها کافی است » .

32 وَ لاتَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّساآءِ نَصیبٌ مِمَّااکْتَسَبْنَ وَاسْئَلُوااللّهَ مِنْ فَضْلِهآِ اِنَّ اللّهَ کانَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیما

برتری هایی را که خداوند برای بعضی از شما بر بعضی دیگرقرارداده آرزو نکنید ( این تفاوت های طبیعی و حقوقی ، برای حفظ نظام زندگی شما و بر طبق عدالت است ، ولی با این حال ، ) مردان نصیبی از آن چه به دست می آورند دارند و زنان نیزنصیبی ( و نباید حقوق هیچ یک پایمال گردد ) . و از فضل ( ورحمت و برکت ) خدا ، ( برای رفع تنگناها ) طلب کنید و خداوند بر هرچیز داناست .

تفاوت سهم ارث مردان و زنان برای جمعی از مسلمانان به صورت یک سؤال درآمده بود ، آن ها گویا توجّه نداشتند که این تفاوت به خاطر آن است که هزینه زندگی عموما بر دوش مردان می باشد و زنان از آن معاف هستند ، به علاوه هزینه خود آن ها نیز بر دوش مردان است و همان طور که سابقا اشاره شد سهمیّه زنان عملاً دوبرابر مردان خواهد بود ، لذا آیه فوق می گوید : « تفاوت هایی را که خداوند برای بعضی از شما نسبت به بعض دیگر قایل شده هرگز آرزو نکنید : وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ » .

زیرا این تفاوت ها هرکدام اَسْراری دارد که از شما پوشیده و پنهان است چه تفاوت هایی که از نظر آفرینش و جنسیّت و صفات جسمی و روحی دارید و پایه نظام اجتماعی شما است و چه تفاوت هایی که از نظر حقوقی به خاطر موقعیّت های مختلف همانند ارث قرارداده شده است ، تمام این تفاوت ها بر طبق عدالت و قانون الهی می باشد و اگر غیر از آن مصلحت بود ، برای شما قائل می شد ، بنابراین آرزوی تغییر آن ها یک نوع مخالفت با مشیّت پروردگار که عین حقّ و عدالت است می باشد .

لذا بلافاصله می فرماید: «مردان و زنان هرکدام بهره ای از کوشش ها و تلاش ها و موقعیّت خود دارند : لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّساآءِ نَصیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ » .

خواه موقعیّت طبیعی باشد ( مانند تفاوت دو جنس مرد و زن بایکدیگر ) و یا تفاوت به خاطر تلاش ها و کوشش های اختیاری.

قابل توجه این که کلمه « اِکْتِساب » که به معنی تحصیل کردن و به دست آوردن است ، مفهوم وسیعی دارد ، هم کوشش های اختیاری را شامل می شود و هم آن چه را که انسان به وسیله ساختمان طبیعی خود می تواند به دست بیاورد .

سپس می فرماید : « به جای آرزو کردن این گونه تفاوت ها ، از فضل خدا و لطف و کرم او تمنّا کنید که به شما از نعمت های مختلف و موفقیّت ها و پاداش های نیک ارزانی دارد » ( وَ اسْئَلُوا اللّهَ مِنْ فَضْلِهِ ) .

و در نتیجه افرادی خوشبخت و سعادتمند باشید خواه مرد باشید یا زن و خواه از این نژاد یا نژاد دیگر و در هر حال آن چه را خیر واقعی و سعادت شما در آن است بخواهید نه

آن چه شما خیال می کنید و تعبیر به « مِنْ فَضْلِهِ » اشاره به همین معنی می باشد . البتّه روشن است که تقاضای فضل و عنایت پروردگار به این نیست که انسان به دنبال اسباب و عوامل هر چیز نرود ، بلکه باید فضل و رحمت را در لابلای اسبابی که او مقرّر داشته است جستجو کرد.

« چون خداوند به همه چیز دانا است » ( اِنَّ اللّهَ کانَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیما ) .

و می داند برای نظام اجتماع چه تفاوت هایی از نظر طبیعی و یا حقوقی لازم است و بنابراین در کار او هیچ گونه تبعیض ناروا و بی عدالتی نیست و نیز از اسرار درون مردم باخبر است و می داند چه افرادی آرزوهای نادرست در دل می پرورانند و چه افرادی به آن چه مثبت و سازنده است می اندیشند .

آیا وجود «تفاوت های طبیعی» با اصل عدالت پروردگار سازگار است ؟

بسیاری از خود می پرسند چرا بعضی از افراد استعدادشان بیشتر و بعضی کمتر ، بعضی زیبا و بعضی دیگر از زیبایی ، کم بهره اند ، بعضی از نظر جسمانی فوق العاده نیرومند و بعضی معمولی هستند، آیا این « تفاوت های طبیعی » با اصل عدالت پروردگار سازگاراست؟

در پاسخ باید به چند نکته توجه داشت :

✓ 1 - قسمتی از تفاوت های جسمی و روحی مردم با یکدیگر معلول اختلافات طبقاتی و مظالم اجتماعی و یا سهل انگاری های مردم است که هیچ گونه ارتباطی به دستگاه آفرینش ندارد ، مثلاً بسیاری از فرزندان ثروتمندان از فرزندان مردم فقیر هم از نظر جسمانی قوی تر و زیباتر و هم از نظر استعداد پیشرفته ترند ، به دلیل این که آن ها از تغذیه و بهداشت کافی بهره مندند درحالی که این ها در محرومیّت قرار دارند و یا افرادی هستند که بر اثر تنبلی و سهل انگاری نیروهای جسمی و روحی خود را از دست می دهند این گونه اختلاف ها را باید « اختلاف ساختگی و بی دلیل » دانست که با از بین رفتن نظام طبقاتی و تعمیم عدالت اجتماعی از میان خواهد رفت و هیچ گاه اسلام و قرآن بر این گونه تفاوت ها صحّه نگذاشته است .

✓ 2 - قسمتی دیگر از این تفاوت ها ، طبیعی و لازمه آفرینش انسان است ، یعنی یک جامعه اگر هم از عدالت اجتماعی کامل برخوردار باشد تمام افرادش همانند مصنوعات

یک کارخانه یک شکل و یک جور نخواهند بود و طبعا با هم تفاوت هایی خواهند داشت ، ولی باید دانست که معمولاً مواهب الهی و استعدادهای جسمی و روحی انسان ها آن چنان تقسیم شده است که هرکسی قسمتی از آن را دارد ، یعنی کمتر کسی پیدا می شود که این مواهب را یک جا داشته باشد ، یکی از نیروی بدنی کافی برخوردار است و دیگری استعداد ریاضی خوبی دارد ، یک ذوق شعر و دیگری عشق به تجارت و بعضی هوش سرشاری برای کشاورزی و بعضی از استعدادهای ویژه دیگری برخوردارند ، مهمّ این است که جامعه یا خود اشخاص ، استعدادها را کشف کنند و آن ها را در محیط سالمی پرورش دهند، تا هر انسانی بتواند نقطه قوّت خویش را آشکار سازد و از آن بهره برداری کند.

33 وَ لِکُلٍّ جَعَلْنا مَوالِیَ مِمّا تَرَکَ الْوالِدانِ وَ الاَقْرَبُونَ وَالَّذینَ عَقَدَتْ اَیْمانُکُمْ فَاتُوهُمْ نَصیبَهُمْ اِنَ اللّهَ کانَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدا

برای هرکس، وارثانی قراردادیم ، که از میراث پدر و مادر ونزدیکان ارث ببرند و ( نیز ) کسانی که با آن ها پیمان بسته اید،نصیبشان را بپردازید خداوند بر هر چیز، شاهد و ناظر است.

« مَوالی » جمع « مَوْلی » در اصل از ماده « وِلایَت » به معنی ارتباط و اتصال است و به تمام افرادی که با یکدیگر به نوعی ارتباط دارند اطلاق می شود ، منتها در پاره ای از موارد به معنی ارتباط « سرپرست » با « پیروان » می باشد و در آیه فوق به معنی وارثان است .

این که در آیه از پیمان ، تعبیر به عَقْد یَمین ( گره زدن با دست راست ) شده به خاطر آن است که انسان معمولاً برای هر کار بیشتر از دست راست استفاده می کند و پیمان نیز شبیه به یک نوع گره زدن است .

اکنون ببینیم « هم پیمان ها »یی که باید سهم ارث آن ها را پرداخت چه اشخاصی هستند ؟

آن چه به مفهوم آیه نزدیک تر است همان پیمان « ضَمان جَریرَة » می باشد که قبل از اسلام وجود داشت و اسلام آن را اصلاح کرد و چون جنبه سازنده داشت بر آن صحّه گذاشت و آن چنین بود که : « دو نفر با هم قرار می گذاشتند که در کارها "برادروار" به یکدیگر کمک کنند و در برابر مشکلات یکدیگر را یاری نمایند و به هنگامی که یکی از آن ها از دنیا برود ، شخصی که بازمانده است از وی ارث ببرد » اسلام این پیمان دوستی و برادری را به

رسمیّت شناخت ، ولی تأکید کرد که ارث بردن چنین هم پیمانی منحصرا در زمینه عدم وجود طبقات خویشاوندان خواهد بود ، یعنی اگر خویشاوندی باقی نماند ، شخصی که با او « وِلاء ضَمان جَریرَة » پیدا کرده و چنان معاهده ای را بسته است از وی ارث می برد ، شرح بیشتر این موضوع در کتب فقهی در کتاب ارث آمده است . سپس در پایان آیه می فرماید : اگر در دادن سهام صاحبان ارث کوتاهی کنید و یا حقّ آن ها را کاملاً ادا ننمائید در هرحال خدا آگاه است « زیرا او شاهد و ناظر هرکار و هر چیزی می باشد : اِنَّ اللّهَ کانَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدا » .

34 اَلرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساآءِ بِما فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلی بِعْضٍ وَ بِما اَنْفَقُوا مِنْ اَمْوالِهِمْ فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَیْبِ بِما حَفِظَ اللّهُ وَ اللاّتیتَخافُونَ نُشُوزَهُنَ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُواهُنَّ فِی الْمَضاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَاِنْ اَطَعْنَکُمْ فَلا تَبْغُواعَلَیْهِنَّ سَبیلاً اِنَّ اللّهَ کانَ عَلِیّا کَبیرا

مردان، سرپرست و نگهبان زنانند ، به خاطر برتری هایی که خداوند ( از نظر نظام اجتماع ) برای بعضی نسبت به بعضی دیگر قرارداده است و به خاطر انفاق هایی که از اموالشان

( در مورد زنان ) می کنند و زنان صالح زنانی هستند که متواضعند و در غیاب ( همسر خود ) اسرار و حقوق اورا، درمقابل حقوقی که خدا برای آنان قرارداده، حفظ می کنند و ( اما ) آن دسته از زنان را که از سرکشی و مخالفتشان بیم دارید ، پند و اندرز دهید و ( اگر مؤثر واقع نشد ، ) در بستر ازآن ها دوری نمائید و ( اگر هیچ راهی جز شدّت عمل ، برای وادار کردن آن ها به انجام وظایفشان نبود ، ) آن ها را تنبیه کنید و اگر ازشما پیروی کردند ، راهی برای تعدّی بر آن ها نجویید ( بدانید ) خداوند ، بلند مرتبه و بزرگ است ( و قدرت او، بالاترین قدرت هاست ) .

سرپرستی در نظام خانواده

« نُشُوز » از « نَشْز » به معنی زمین مرتفع و بلند است و در این جا کنایه از سرکشی و طغیان می باشد .

خانواده یک واحد کوچک اجتماعی است و همانند یک اجتماع بزرگ باید رهبر و سرپرست واحدی داشته باشد ، زیرا رهبری و سرپرستی دسته جمعی که زن و مرد مشترکاً

آن را به عهده بگیرند مفهومی ندارد و در نتیجه مرد یا زن ، یکی باید « رئیس » خانواده و دیگری « معاون » و تحت نظارت او باشد ، قرآن در این جا تصریح می کند که مقام سرپرستی باید به مرد داده شود . « مردان سرپرست و نگهبان زنان هستند : اَلرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساآءِ » .

البتّه مقصود از این تعبیر استبداد و اجحاف و تَعَدّی نیست بلکه منظور رهبری واحد منظّم با توجّه به مسؤولیّت ها و مشورت های لازم است .

این مسأله در دنیای امروز بیش از هر زمان روشن است که اگر هیئتی ( حتّی یک هیئت دو نفری ) مأمور انجام کاری شود حتما باید یکی از آن دو « رئیس » و دیگری « معاون یا عضو » باشد وگرنه هرج و مرج در کار آن ها پیدا می شود ، سرپرستی مرد در خانواده نیز از همین قبیل است .

و این موقعیّت به خاطر وجود خصوصیّاتی در مرد است مانند ترجیح قدرت تفکّر او بر نیروی عاطفه و احساسات ( به عکس زن که از نیروی سرشار و عواطف بیشتر بهره مند

است ) و دیگری داشتن بنیه و نیروی جسمی بیشتر که با اوّلی بتواند بیندیشد و نقشه طرح کند و با دوّمی بتواند از حریم خانواده خود دفاع نماید .

به علاوه تعهّد او در برابر زن و فرزندان نسبت به پرداختن هزینه های زندگی و پرداخت مهر و تأمین زندگی آبرومندانه همسر و فرزند ، این حقّ را به او می دهد که وظیفه سرپرستی به عهده او باشد .

البتّه ممکن است زنانی در جهات فوق بر شوهران خود امتیاز داشته باشند ولی شاید کرارا گفته ایم که قوانین به تک تک افراد و نفرات نظر ندارد بلکه نوع و کلّی را درنظر می گیرد و شکّی نیست که از نظر کلّی ، مردان نسبت به زنان برای این کار آمادگی بیشتری دارند ، اگرچه زنان نیز وظایفی می توانند به عهده بگیرند که اهمیّت آن مورد تردید نیست .

جمله بعد اشاره به همین حقیقت است زیرا در قسمت اوّل می فرماید : « این سرپرستی به خاطر تفاوت هایی است که خداوند از نظر آفرینش ، روی مصلحت نوع بشر میان آن ها قرارداده » ( بِما فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلی بِعْضٍ ) .

در قسمت دیگر می فرماید : « و نیز این سرپرستی به خاطر تعهّداتی است که مردان در مورد انفاق کردن و پرداخت های مالی در برابر زنان و خانواده به عهده دارند » ( وَ بِما اَنْفَقُوا مِنْ اَمْوالِهِمْ ) .

ولی ناگفته پیدا است که سپردن این وظیفه به مردان نه دلیل بالاتر بودن شخصیّت انسانی آن ها است و نه سبب امتیاز آن ها در جهان دیگر، زیرا آن صرفا بستگی به تقوا و پرهیزکاری دارد ، همان طور که شخصیّت انسانی یک معاون از یک رئیس ممکن است در جنبه های مختلفی بیشتر باشد اما رئیس برای سرپرستی کاری که به او محوّل شده از معاون شایسته تر است .

سپس اضافه می کند که زنان در برابر وظایفی که در خانواده بر عهده دارند به دو دسته اند:

دسته اول : « صالحان و درستکاران و آن ها کسانی هستند که خاضع و متعهّد دربرابر نظام خانواده می باشند و نه تنها در حضور شوهر بلکه در غیاب او ، حِفْظُ الْغَیْب می کنند » (فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَیْبِ بِما حَفِظَ اللّهُ) .

یعنی مرتکب خیانت چه از نظر مال و چه از نظر ناموس و چه از نظر شخصیّت شوهر و اسرار خانواده در غیاب او نمی شوند و در برابر حقوقی که خداوند برای آن ها قایل شده و با جمله (بِما حَفِظَ اللّهُ) به آن اشاره گردیده وظایف ومسؤولیت های خودرابه خوبی انجام می دهند.

بدیهی است که مردان موظفند در برابر این گونه زنان نهایت احترام و حقّ شناسی را انجام دهند .

شدّت عمل نسبت به زنان متخلّف

دسته دوم : زنانی هستند که از وظایف خود سرپیچی می کنند و نشانه های ناسازگاری در آن ها دیده می شود ، مردان در برابر این گونه زنان وظایف و مسؤولیت هایی دارند که باید مرحله به مرحله انجام گردد و در هر صورت مراقب باشند که از حریم عدالت ، تجاوز نکنند ، این وظایف به ترتیب زیر در آیه بیان شده است :

مرحله اول در مورد زنانی است که نشانه های سرکشی و عداوت و دشمنی در آن ها آشکار می گردد که قرآن از آن ها چنین تعبیر می کند : « زنانی را که از طغیان و سرکشی آن ها

می ترسید موعظه کنید و پند و اندرز دهید » ( وَ اللاّتی تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ ) .

به این ترتیب آن ها که پا از حریم نظام خانوادگی فراتر می گذارند قبل از هرچیز باید به وسیله اندرزهای دوستانه و نتایج سوء این گونه کارها آنان را بهراه آورد و متوجّه مسؤولیّت خود نمود .

سپس می فرماید : « در صورتی که اندرزهای شما سودی نداد ، در بستر از آن ها دوری کنید » ( وَاهْجُرُواهُنَّ فِی الْمَضاجِعِ ) .

و با این عکس العمل و بی اعتنایی و به اصطلاح قهرکردن ، عدم رضایت خود را از رفتار آن ها آشکار سازید شاید همین « واکنش خفیف » در روح آن ها مؤثر گردد .

در صورتی که سرکشی و پشت پا زدن به وظایف و مسؤولیت ها از حدّ بگذرد و همچنان در راه قانون شکنی با لجاجت و سرسختی گام بردارند ، نه اندرزها تأثیر کند و نه جدا شدن در بستر و کم اعتنایی نفعی بخشد و راهی جز « شدّت عمل » باقی نماند « آن ها را تنبیه بدنی کنید : وَ اضْرِبُوهُنَّ » .

در این جا اجازه داده شده که از طریق « تنبیه بدنی » آن ها را به انجام وظایف خویش وادار کنند .

ممکن است ایراد کنند که چگونه اسلام به مردان اجازه داده که در مورد زن متوسّل به تنبیه بدنی شوند ؟

جواب این ایراد با توجّه به معنی آیه و روایاتی که در بیان آن وارد شده و توضیح آن در کتب فقهی آمده است و همچنین با توضیحاتی که روانشناسان امروز می دهند چندان پیچیده نیست زیرا :

اولاً : آیه ، مسأله تنبیه بدنی را در مورد افراد وظیفه نشناسی مجاز شمرده که هیچ وسیله دیگری درباره آن ها مفید واقع نشود و اتّفاقا این موضوع تازه ای نیست که منحصر به اسلام باشد ، در تمام قوانین دنیا هنگامی که طرق مسالمت آمیز برای وادارکردن افراد به انجام وظیفه ، مؤثر واقع نشود ، متوسّل به خشونت می شوند ، نه تنها از طریق ضرب بلکه گاهی در موارد خاصی مجازات هایی شدیدتر از آن نیز قایل می شوندکه تا سرحدّ اعدام پیش می رود .

ثانیا : « تنبیه بدنی » در این جا همان طور که در کتب فقهی نیز آمده است ، باید ملایم و خفیف باشد به طوری که نه موجب شکستگی و نه مجروح شدن گردد و نه باعث کبودی بدن.

ثالثا : روانکاوان امروز معتقدند که جمعی از زنان دارای حالتی به نام « مازوشیسم » ( آزار طلبی ) هستند که این حالت در آن ها تشدید می شود تنها راه آرامش آنان تنبیه مختصر بدنی است ، بنابراین ممکن است ناظر به چنین افرادی باشد که تنبیه خفیف بدنی درمورد آنان جنبه آرام بخشی دارد و یک نوع درمان روانی است .

مسلّم است که اگر یکی از این مراحل مؤثر واقع شود و زن به انجام وظیفه خود اقدام کند مرد حقّ ندارد بهانه گیری کرده ، درصدد آزار زن برآید ، لذا به دنبال این جمله می فرماید: « اگر آن ها اطاعت کنند به آن ها تعدّی نکنید : فَاِنْ اَطَعْنَکُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبیلاً ».

و اگر گفته شود که نظیر این طغیان و سرکشی و تجاوز در مردان نیز ممکن است پدید آید ، آیا مردان نیز مشمول چنین مجازات هایی خواهند شد ؟

در پاسخ می گویی آری مردان هم درست همانند زنان در صورت تخلّف از وظایف

مجازات می گردند حتی مجازات بدنی ، منتها چون این کار غالبا از عهده زنان خارج است حاکم شرع موظّف است که مردان متخلّف را از طرق مختلفی و حتّی از طریق تعزیر ( مجازات بدنی ) به وظایف خود آشنا سازد . داستان مردی که به همسر خود اجحاف کرده بود و به هیچ قیمت حاضر به تسلیم در برابر حقّ نبود و علی او را با شدّت عمل و حتّی با تهدید به شمشیر وادار به تسلیم کرد معروف است .

و در پایان مجددا به مردان هشدار می دهد که از موقعیّت سرپرستی خود در خانواده سوءاستفاده نکنند و به قدرت خدا که بالاتر از همه قدرت ها است بیندیشند « زیرا خداوند بلند مرتبه و بزرگ است : اِنَّ اللّهَ کانَ عَلِیّا کَبیرا » .

35 وَ اِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما فَابْعَثُوا حَکَما مِنْ اَهْلِهِ وَحَکَما مِنْ اَهْلِها اِنْ یُریدا اِصْلاحا یُوَفِّقِ اللّهُ بَیْنَهُمااِنَّ اللّهَ کانَ عَلیما خَبیرا

و اگر از جدایی و شکاف میان آن دو ( همسر ) بیم داشته باشید ، یک داور از خانواده شوهر و یک داور از خانواده زن انتخاب کنید ( تا به کار آنان رسیدگی کنند ) . اگر این دو

داور ، تصمیم به اصلاح داشته باشند ، خداوند به توافق آن ها کمک می کند ، زیرا خداوند ، دانا و آگاه است ( و ازنیّات همه باخبر است ) .

محکمه صلح خانوادگی

در این آیه اشاره به مسأله اختلاف و نزاع میان دو همسر کرده ، می گوید : « اگر نشانه های شکاف و جدایی در میان دو همسر پیدا شد ( برای بررسی علل و جهات ناسازگاری و فراهم نمودن صلح و سازش ) یک نفر داور و حکم از فامیل مرد انتخاب کنید » ( وَ اِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما فَابْعَثُوا حَکَما مِنْ اَهْلِهِ ) .

و از آن جا که قضاوت نباید یک طرفه باشد می افزاید : « و یک داور و حکم از خانواده زن انتخاب کنید » ( وَ حَکَما مِنْ اَهْلِها ) .

سپس می فرماید : « اگر این دو حکم با حسن نیّت و دلسوزی وارد کار شوند و هدفشان اصلاح میان دو همسر بوده باشد ، خداوند کمک می کند و به وسیله آنان میان دو همسر الفت می دهد » ( اِنْ یُریدا اِصْلاحا یُوَفِّقُ اللّهُ بَیْنَهُما ) .

و برای این که به « حَکَمَیْن » هشدار دهد که حسن نیّت به خرج دهند در پایان آیه می فرماید : « خداوند از نیّت آن ها با خبر و آگاه است » ( اِنَّ اللّهَ کانَ عَلیما خَبیرا ) .

محکمه صلح خانوادگی که در آیه فوق به آن اشاره شد یکی از شاهکارهای اسلام است. این محکمه امتیازاتی دارد که سایر محاکم فاقد آن هستند ، از جمله :

✓ 1 - محیط خانواده کانون احساسات و عواطف است و طبعا مقیاسی که در این محیط باید به کار رود با مقیاس سایر محیط ها متفاوت است ، یعنی همان گونه که در « دادگاه های جنایی » نمی توان با مقیاس محبّت و عاطفه کارکرد ، در محیط خانواده نیز نمی توان تنها با مقیاس خشک قانون و مقرّرات بی روح گام برداشت ، در این جا باید حتی الامکان اختلافات را از طرق عاطفی حل کرد ، لذا دستور می دهد که داوران این محکمه کسانی باشندکه پیوندخویشاوندی با دو همسر دارند و می توانند عواطف آن ها را در مسیر اصلاح تحریک کنند ، بدیهی است این امتیاز تنها در این محکمه است و سایر محاکم فاقد آن هستند .

✓ 2 - در محاکم عادی قضایی طرفین دعوا مجبورند برای دفاع از خود ، هرگونه اسراری که دارند فاش سازند . مسلّم است که اگر زن و مرد در برابر افراد بیگانه و اجنبی اسرار زناشویی خود را فاش سازند احساسات یکدیگر را آن چنان جریحه دار می کنند که اگر با اجبار دادگاه به منزل و خانه بازگردند ، دیگر از آن صمیمیّت و محبّت سابق خبری نخواهد بود و همانند دو فرد بیگانه می شوند که به حکم اجبار باید وظایفی را انجام دهند ، اصولاً تجربه نشان داده است که زن و شوهری که راهی آن گونه محاکم شوند دیگر زن و شوهر سابق نیستند .

ولی در محکمه صلح فامیلی یا این گونه مطالب به خاطر شرم حضور مطرح نمی شود و یا اگر بشود چون در برابر آشنایان و محرمان است ، آن اثر سوء را نخواهد داشت .

✓ 3 - داوران در محاکم معمولی ، در جریان اختلافات غالبا بی تفاوتند و قضیه به هر شکل خاتمه یابد برای آن ها تأثیری ندارد ، دو همسر به خانه بازگردند ، یا برای همیشه از یکدیگر جدا شوند ، برای آن ها فرقی نمی کند .

محکمه از بستگان نزدیک مرد و زن هستند و جدایی یا صلح آن دو ، در زندگی این عدّه هم از نظر عاطفی و هم از نظر مسؤولیّت های ناشی از آن تأثیر دارد و لذا آن ها نهایت کوشش را به خرج می دهند که صلح و صمیمیّت در میان این دو برقرار شود و به اصطلاح آب رفته به جوی بازگردد .

✓ 4 - از همه این ها گذشته چنین محکمه ای هیچ یک از مشکلات و هزینه های سرسام آور و سرگردانی های محاکم معمولی را ندارد و بدون هیچ گونه تشریفاتی طرفین می توانند در کمترین مدّت به مقصود خود نائل شوند.

ناگفته روشن است که حکمین باید از میان افرادپخته و باتدبیروآگاه دو فامیل انتخاب شوند.

با این امتیازاتی که شمردیم معلوم می شود که شانس موفقیّت این محکمه در اصلاح میان دو همسر به مراتب بیشتر از محاکم دیگر است.

36 وَ اعْبُدُوا اللّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئا وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْسانا وَ بِذِی القُرْبی وَ الْیَتامی وَالْمَساکینِ وَالْجارِ ذِی الْقُرْبی وَ الْجارِالْجُنُبِ وَ الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ

وَ ابْنِ السَّبیلِ وَ ما مَلَکَتْ اَیْمانُکُمْ اِنَّ اللّهَ لایُحِبُّ مَنْ کانَ مُخْتالاً فَخُورا

و خدا را بپرستید و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید و به پدر و مادر ، نیکی کنید ، همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و همسایه نزدیک و همسایه دور و دوست و همنشین و واماندگان در سفر و بردگانی که مالک آن هاهستید ، زیرا خداوند ، کسی راکه متکبّر و فخر فروش است( و از ادای حقوق دیگران سرباز می زند ، ) دوست نمی دارد .

ده دستور درباره حقوق و آداب معاشرت

باید توجه داشت که « مُخْتال » از ماده « خِیال » به معنی کسی است که با یک سلسله « تَخَیُّلات » خود را بزرگ می پندارد و اگر می بینیم به اسب « خَیْل » گفته می شود نیز به خاطر آن است که هنگام راه رفتن شبیه متکبّران گام برمی دارد و « فَخُور » از ماده « فَخْر » به معین کسی است که فخرفروشی می کند ، بنابراین تفاوت میان این دو کلمه در این جا است که یکی اشاره به تخیّلات کبرآلود ذهنی و دیگری به اعمال تکبّرآمیز خارجی است .

آیه فوق یک سلسله از حقوق اسلامی اعم از حقّ خدا و حقوق بندگان و آداب معاشرت

با مردم را بیان داشته است و روی هم رفته ، ده دستور از آن استفاده می شود :

✓ 1 - نخست مردم را دعوت به عبادت و بندگی پروردگار و ترک شرک و بت پرستی که ریشه اصلی تمام برنامه های اسلامی است می کند ، دعوت به توحید و یگانه پرستی روح را پاک و نیّت را خالص و اراده را قوی و تصمیم رابرای انجام هر برنامه مفیدی محکم می سازد و از آن جا که آیه بیان یک رشته از حقوق اسلامی است ، قبل از هرچیز اشاره به حقّ خداوند بر مردم کرده است و می گوید : « خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریک او قرارندهید : وَ اعْبُدُوا اللّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئا » .

✓ 2 - سپس اشاره به حقّ پدر و مادر کرده و توصیه می کند که نسبت به آن ها نیکی کنید ( وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْسانا ) .

حقّ پدر و مادراز مسایلی است که در قرآن مجید زیاد روی آن تکیّه شده و کمتر موضوعی است که این قدر مورد تأکید واقع شده باشد و در چهار مورد از قرآن ، بعد از

توحید قرار گرفته است .⁽¹⁾

از این تعبیرهای مکرّر استفاده می شود که میان این دو ارتباط و پیوندی است و در حقیقت چنین است چون بزرگ ترین نعمت ، نعمت هستی و حیات است که در درجه اول از ناحیه خدا است در مراحل بعد به پدر و مادر ارتباط دارد ، زیرا که فرزند ، بخشی از وجود پدر و مادر است ، بنابراین ترک حقوق پدر و مادر ، هم دوش شرک به خدا است .

درباره حقوق پدر و مادر بحث های مشروحی داریم که در ذیل آیات مناسب در سوره اسراء و لقمان به خواست خدا خواهد آمد .

✓ 3 - سپس دستور به نیکی کردن «نسبت به همه خویشاوندان می دهد» (وَ بِذِی القُرْبی).

این موضوع نیز از مسایلی است که در قرآن تأکید فراوان درباره آن شده است ، گاهی به عنوان « صله رحم » و گاهی به عنوان « احسان و نیکی » به آن ها ، در واقع اسلام می خواهد به .

این وسیله علاوه بر پیوند وسیعی که درمیان تمام افراد بشر به وجود آورده ، پیوندهای محکم تری درمیان واحدهای کوچک تر و متشکّل تر ، به نام « فامیل » و « خانواده » به وجودآورد تا در برابر مشکلات و حوادث یکدیگر را یاری دهند و از حقوق هم دفاع کنند .

✓ 4 - سپس اشاره به حقوق « ایتام » کرده و افراد با ایمان را توصیه به نیکی در حقّ آن ها می کند ( وَ الْیَتامی ) .

زیرا در هر اجتماعی بر اثر حوادث گوناگون همیشه کودکان یتیمی وجود دارند که فراموش کردن آن ها نه فقط وضع آن ها را به خطر می افکند ، بلکه وضع اجتماع را نیز به خطر می اندازد ، چون کودکان یتیم اگر بی سرپرست بمانند و یا به اندازه کافی از محبّت اشباع نشوند ، افرادی هرزه ، خطرناک و جنایت کار بارمی آیند ، بنابراین نیکی در حقّ یتیمان هم نیکی به فرد است هم نیکی به اجتماع .

✓ 5 - بعد از آن حقوق مستمندان را یادآوری می کند (وَ الْمَساکینِ) .

زیرا در یک اجتماع سالم که عدالت در آن برقرار است نیز افرادی معلول و از کارافتاده

و مانند آن وجود خواهند داشت که فراموش کردن آن ها برخلاف تمام اصول انسانی است و اگر فقر و محرومیّت به خاطر انحراف از اصول عدالت اجتماعی دامنگیر افراد سالم گردد نیز باید با آن به مبارزه برخاست .

✓ 6 - سپس توصیه به « نیکی در حقّ همسایگان نزدیک می کند » ( وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی ).

در این که منظور از همسایه نزدیک چیست مفسّران احتمالات مختلفی داده اند بعضی معنی آیه را همسایگانی که جنبه خویشاوندی دارند دانسته اند ، ولی این تفسیر با توجه به این که در جمله های سابق ، از همین آیه اشاره به حقوق خویشاوندان شده بعید به نظر می رسد ، بلکه منظور همان نزدیکی مکانی است زیرا همسایگان نزدیک تر حقوق و احترام بیشتری دارند و یااین که منظورهمسایگانی است که ازنظرمذهبی و دینی باانسان نزدیک باشند.

✓ 7 - سپس درباره « همسایگان دور سفارش می کند » (وَ الْجارِ الْجُنُبِ ) .

و منظور از آن دوری مکانی است ، زیرا طبق پاره ای از روایات تاچهل خانه از چهار

طرف همسایه محسوب می شوند. ⁽¹⁾

که در شهرهای کوچک تقریبا تمام شهر را در برمی گیرد ( چون اگر خانه هر انسانی را مرکز دایره ای فرض کنیم که شعاع آن از هر طرف چهل خانه باشد ، با یک محاسبه ساده درباره مساحت چنین دایره ای روشن می شود که مجموع خانه های اطراف آن را تقریبا پنج هزار خانه تشکیل می دهد که مسلما شهرهای کوچک بیش از آن خانه ندارند ) .

جالب توجه این که قرآن در آیه فوق علاوه بر ذکر « همسایگان نزدیک » ، تصریح به حقّ « همسایگان دور » کرده است زیرا کلمه همسایه معمولاً مفهوم محدودی دارد و تنها همسایگان نزدیک را دربرمی گیرد لذا برای توجه دادن به وسعت مفهوم آن از نظر اسلام راهی جز این نبوده که نامی از همسایگان دور نیز صریحا برده شود .

و نیز ممکن است منظور از همسایگان دور ، همسایگان غیر مسلمان باشد ، زیرا حقّ .

جِوار ( همسایگی ) در اسلام منحصر به همسایگان مسلمان نیست و غیر مسلمان را نیز شامل می شود . ( مگر آن هایی که با مسلمانان سرجنگ داشته باشند ) .

« حقّ جِوار » در اسلام به قدری اهمیّت دارد که در وصایای معروف امیر مؤمنان می خوانیم : « ما زالَ ( رَسُولُ اللّهِ ) یُوصی بِهِمْ حَتّی ظَنَنّا اَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ : آنقدر پیامبر صلی الله علیه و آله درباره آن ها سفارش کرد، که ما فکر کردیم شاید دستور دهد همسایگان از یکدیگر ارث ببرند ».

این حدیث در منابع معروف اهل تسنن نیز آمده است ، در « تفسیر المَنار » و « تفسیر قُرْطُبی » از بخاری نیز همین مضمون از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است.

در حدیث دیگری از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که در یکی از روزها سه بار فرمود : « وَ اللّهِ لا یُؤْمِنُ : به خدا سوگند چنین کسی ایمان ندارد ... » یکی پرسید : چه کسی ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « اَلَّذی لا یَأْمَنُ جارُهُ بَوائِقَهُ : کسی که همسایه او ازمزاحمت او در امان نیست » .⁽¹⁾.

✓ 8 - سپس قرآن درباره « کسانی که با انسان دوستی و مصاحبت دارند ، توصیه می کند » ( وَ الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ ) .

ولی باید توجه داشت که « الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ » معنای وسیع تری از دوست و رفیق دارد و در واقع هرکسی راکه به نوعی با انسان نشست و برخاست داشته باشد ، دربرمی گیرد خواه دوست دایمی باشد یا یک دوست موقّت ( همانند کسی که در اثناء سفر با انسان همنشین می گردد و اگر می بینیم که در پاره ای از روایات « وَ الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ » به رفیق سفر ( رَفیقُکَ فِی السَّفَرِ ) و یا کسی که به امید نفعی سراغ انسان می آید ( اَلْمُنْقَطِعُ اِلَیْکَ یَرْجُوْ نَفْعَکَ ) تفسیر شده ، منظور اختصاص به آن ها نیست ، بلکه بیان توسعه مفهوم این تعبیر است که همه این موارد را نیز دربرمی گیرد و به این ترتیب آیه یک دستور جامع و کلّی برای حسن معاشرت نسبت به تمام کسانی که با انسان ارتباط دارند می باشد ، اعم از دوستان واقعی و همکاران و همسفران و مراجعان و شاگردان و مشاوران و خدمتگزاران .

✓ 9 - دسته دیگری که در این جا درباره آن ها سفارش شده ، کسانی هستند که در سفر و

بلاد غربت احتیاج پیدا می کنند (وَابْنِ السَّبیلِ ). با این که ممکن است در شهر خود افراد متمکّنی باشند ، در سفر به علّتی وامی مانند و تعبیر جالب « ابْنِ السَّبیلِ » ( فرزند راه ) نیز از این نظر است که ما نسبت به آن ها هیچ گونه آشنایی نداریم تابتوانیم آن ها را به قبیله یا فامیل یا شخصی نسبت دهیم، تنها به حکم این که مسافرانی هستند نیازمند،باید مورد حمایت قرار گیرند .

✓ 10 - در آخرین مرحله توصیه به نیکی کردن نسبت به بردگان شده است ( وَ ما مَلَکَتْ اَیْمانُکُمْ ) .

در حقیقت آیه با حقّ خدا شروع شده و با حقوق بردگان ختم می گردد ، زیرا این حقوق از یکدیگر جدا نیستند و تنها این آیه نیست که در آن درباره بردگان توصیه شده ، بلکه در آیات مختلف دیگر نیز در این زمینه بحث شده است .

ضمنا اسلام برنامه دقیقی برای آزادی تدریجی بردگان تنظیم کرده که به « آزادی مطلق » آن ها می انجامد و به خواست خدا در ذیل آیات مناسب ، مشروحا از آن سخن

خواهیم گفت .

در پایان آیه هشدار می دهد و می گوید : « خداوند افراد متکبّر و فخرفروش را دوست نمی دارد » (اِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ مَنْ کانَ مُخْتالاً فَخُورا ) .

به این ترتیب هرکس از فرمان خدا سرپیچی کند و به خاطر تکبّر از رعایت حقوق خویشاوندان و پدر و مادر ، یتیمان ، مسکینان ، ابن السّبیل و دوستان سرباز زند محبوب خدا و مورد لطف او نیست و آن کس که مشمول لطف او نباشد ، از هر خیر و سعادتی محروم است .

گواه بر این معنی روایتی است که درذیل این آیه وارد شده : یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله می گوید : « در محضرش این آیه را خواندم ، پیامبر صلی الله علیه و آله زشتی تکبّر و نتایج سوء آن رابرشمرد به حدّی که من گریه کردم ، فرمود : « چراگریه می کنی » گفتم : من دوست دارم لباسم، جالب و زیبا باشد و می ترسم با همین عمل جزو متکبّران باشم فرمود : « نه تو اهل بهشتی و این ها علامت تکبّر نیست ، تکبّر آن است که انسان در مقابل حقّ ، خاضع نباشد و خود را بالاتر از مردم بداند و

آن ها را تحقیر کند ( و از ادای حقوق آن ها سرباز زند ) » .

37 اَلَّذینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبُخْلِ وَ یَکْتُمُونَ ما اتیهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اَعْتَدْنا لِلْکافِرینَ عَذابا مُهینا

آن ها کسانی هستند که بخل می ورزند و مردم را به بخل دعوت می کنند و آن چه را که خداوند از فضل ( و رحمت )خود به آن ها داده ، کتمان می نمایند . ( این عمل ، در حقیقت از کفرشان سرچشمه گرفته ) و ما برای کافران، عذاب خوارکننده ای آماده کرده ایم .

« بُخْل » غالبا از کفر سرچشمه می گیرد ، زیرا افراد بخیل ، در واقع ایمان کامل به مواهب بی پایان پروردگار و وعده های او نسبت به نیکوکاران ندارند ، فکر می کنند کمک به دیگران آن ها را بیچاره خواهد کرد .

و این که می گوید : عذاب آن ها خوارکننده است برای این است که جزای « تَکَبُّر » و « خودبرتربینی » را از این راه ببینند .

ضمنا باید توجه داشت که بخل منحصر به امور مالی نیست ، بلکه گرفتگی در هر نوع

موهبت الهی را شامل می شود ، بسیارند کسانی که در امور مالی بخیل نیستند ولی در علم و دانش و مسایل دیگری از این قبیل بخل می ورزند .

38 وَ الَّذینَ یُنْفِقُونَ اَمْوالَهُمْ رِئاءَ النّاسِ وَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الاْخِرِ وَ مَنْ یَکُنِ الشَّیْطانُ لَهُ قَرینا فَساآءَ قَرینا

و آن ها کسانی هستند که اموال خود را برای نشان دادن به مردم انفاق می کنند و ایمان به خدا و روز واپسین ندارند،(چرا که شیطان ، رفیق و همنشین آن هااست) و کسی که شیطان قرین او باشد ، بد همنشین و قرینی است .

هدف آن ها جلب رضایت خالق نیست بلکه خدمت به خلق است و دائما در این فکرند که چگونه انفاق کنند تا بیشتر بتوانند از آن بهره برداری به سود خود نموده و موقعیّت خود را تثبیت کنند ، زیرا آن ها ایمان به خدا و روز رستاخیز ندارند و به همین جهت در انفاق هایشان انگیزه معنوی نیست ، بلکه انگیزه آن ها همان نام و شهرت و کسب شخصیّت کاذب از این طریق است که آنان نیز از آثار تکبّر و خودخواهی آن ها است .

آن ها شیطان را دوست و رفیق خود انتخاب کردند و کسی که چنین باشد بسیار بد رفیقی برای خود انتخاب کرده و سرنوشتی بهتر از این نخواهد داشت ( وَ مَنْ یَکُنِ الشَّیْطانُ لَهُ قَرینا فَساآءَ قَرینا ) .

چون منطق و برنامه آن ها همان منطق و برنامه رفیقشان شیطان است ، او است که به آن ها می گوید : « انفاق خالصانه موجب فقر می شود ⁽¹⁾و بنابراین یا انفاق نمی کنند و بخل می ورزند ( چنان که در آیه قبل اشاره شد ) و یا اگر انفاق کنند در مواردی است که از آن بهره برداری شخصی خواهند کرد ( چنان که در این آیه اشاره شده است ) .

از این آیه ضمنا استفاده می شود که یک همنشین بد تاچه اندازه می تواند در سرنوشت انسان مؤثر باشد ، تا آن جا که او را به آخرین درجه سقوط بکشاند .

و نیز از آن استفاده می شود که رابطه « متکبّران » با « شیطان و اعمال شیطانی » یک رابطه .

مستمر است نه موقّت و گاهگاهی ، چرا که شیطان را به عنوان رفیق و « قَرین » و همنشین خود انتخاب کرده اند .

39 وَ ماذا عَلَیْهِمْ لَوْ اآمَنُوا بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ وَ اَنْفَقُوا مِمّا رَزَقَهُمُ اللّهُ وَ کانَ اللّهُ بِهِمْ عَلیما

چه می شداگر به خدا و روزبازپسین ایمان می آوردند و ازآن چه خدابه آنان روزی داده، ( در راه او ) انفاق می کردند ؟ و خداوند از ( اعمال و نیّات ) آن ها آگاه است .

در آیه بعد به عنوان اظهار تأسّف به حال این عدّه می فرماید : چه می شد اگر آن ها « از این بی راهه ها بازمی گشتند و ایمان به خدا و روز رستاخیز پیدا می کردند و از مواهبی که خداوند در اختیار آن ها گذاشته با اخلاص نیّت و فکر پاک به بندگان خدا می دادند » و از این راه برای خود کسب سعادت و خوشبختی دنیا و آخرت می کردند ( وَ ماذا عَلَیْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ وَ اَنْفَقُوا مِمّا رَزَقَهُمُ اللّهُ ) .

با این که این راه ، صاف تر و روشن تر و پرفایده تر است و راهی را که آن ها انتخاب

کرده اند جز زیان و بدبختی نتیجه ای ندارد چرا که در کار خود تجدیدنظر نمی کنند ؟

« و در حال خداوند از نیّات و اعمال آن ها با خبر است » و بر طبق آن به آن ها جزا و کیفر می دهد ( وَ کانَ اللّهُ بِهِمْ عَلیما ) .

قابل توجه این که در آیه سابق که سخن از انفاق های ریاکارانه بود انفاق به « اموال » نسبت داده شده و در این آیه به « مِمّا رَزَقَهُمُ اللّهُ » نسبت می دهد ، این تفاوت تعبیر ممکن است اشاره به سه نکته باشد :

نخست این که در انفاق های ریایی توجه به حلال و حرام بودن مال نمی شود ، در حالی که در انفاق های الهی حلال بودن و مصداق « ما رَزَقَهُمُ اللّهُ » بودن مورد توجّه است .

دیگر این که در انفاق های ریایی افراد نفاق کننده چون مال را متعلق به خودشان می دانند از کبر فروشی و منّت گذاردن ابا ندارند ، در حالی که در انفاق های الهی چون توجّه به این دارند که اموال را خدا به آن ها داده و اگر گوشه ای از آن را در راه او خرج می کنند، جای منّت نیست از هرگونه کبر فروشی و منّت خودداری می کنند.

از طرف دیگر انفاق های ریایی غالبا منحصر به مال است زیرا چنین اشخاص از سرمایه های معنوی بی بهره اند تا ازآن ها انفاق کنند ، اما انفاق های الهی دامنه وسیعی دارد و تمام مواهب مادّی و معنوی اعمّ از مال و علم و موقعیّت اجتماعی و مانند آن را دربرمی گیرد .

40 اِنَّ اللّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَ اِنْ تَکُ حَسَنَةً یُضاعِفْهاوَ یُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ اَجْرا عَظیما

خداوند ( حتّی ) به اندازه سنگینی ذره ای ستم نمی کند و اگرکار نیکی باشد ، آن را دوچندان می سازد و از نزد خودپاداش عظیمی ( در برابر آن ) می دهد .

« ذَرَّة » در اصل به معنی مورچه های بسیار کوچکی است که به زحمت دیده می شوند و بعضی گفته اند در اصل اجزای فوق العاده کوچکی از غبار است که در هوا معلّق است و به هنگام تابش آفتاب از روزنه کوچکی به نقاط تاریک ، آشکار می شود و نیز گفته اند اگر انسان دست خود را روی خاک و مانند آن بگذارد و سپس به دست خود بدمد ، اجزایی که در هوا

پراکنده می شود هریک ذرّه نامیده می شود .

ولی تدریجا به هر چیز کوچکی ذرّه گفته شده است و امروز به « اتم » که کوچک ترین جزءاجسام است نیز ذرّه گفته می شود ، زیرا اگر در سابق آن را به ذرّات غبار اطلاق می کردند به خاطر این بود که آن را کوچک ترین اجزاء جسم تصوّر می نمودند ولی امروز که ثابت شده کوچک ترین اجزای یک « جسم مرکّب » مولکول و کوچک ترین اجزای یک « جسم بسیط » ، اتم ها است که به مراتب از مولکول ها کوچکترند ، این نام را در اصطلاح علمی برای « اتم » انتخاب کرده اند که نه تنها با چشم دیده نمی شود ، بلکه با قوی ترین میکروسکوپ های الکترونیکی نیز قابل مشاهده نیست و وجود آن تنها از طریق فورمول های علمی و از طریق عکسبرداری های خاصّی که با وسایل فوق العاده مجهّز انجام می شود اثبات شده است و از آن جا که « مِثْقال » به معنی « سنگینی » است ، تعبیر «مِثْقالَ ذَرّةٍ» به معنی سنگینی یک جسم فوق العاده کوچک می باشد .

سپس اضافه می کند : خداوند نه تنها ستم نمی کند ، بلکه « اگر کار نیکی انجام شود آن را

مضاعف می نماید و پاداش عظیم از طرف خود در برابر آن می دهد » ( وَ اِنْ تَکُ حَسَنَةً یُضاعِفْها وَ یُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ اَجْرا عَظیما ) .

بنابراین مجازات هایی که دامنگیر شما می شود محصول اعمال شما است و از ناحیه خدا هیچ ستمی نخواهد شد و به عکس اگر به جای بخل و کفر ، راه خدا را پیش می گرفتید و انتخاب می کردید، از پاداش های مضاعف و عظیم او برخوردار می شدید .

41 فَکَیْفَ اِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ اُمَّةٍ بِشَهیدٍ وَ جِئْنابِکَ عَلیهؤُلاآءِ شَهیدا

حال آن ها چگونه است آن روزی که ازهر امّتی، شاهد و گواهی (بر اعمالشان) می آوریم و تو را نیز بر آنان گواه خواهیم آورد ؟

در رستاخیز علاوه بر گواهی اعضای پیکر آدمی و گواهی زمینی که بر آن زیست کرده و گواهی فرشتگان خدا بر اعمال او ، هرپیامبری نیز گواه اعمال امّت خویش است و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که آخرین و بزرگ ترین پیامبر الهی است نیز گواه بر اعمال امّت خود می باشد و بدکاران با وجود این همه گواه چگونه می توانند حقیقتی را انکار کنند و خود را از کیفر

اعمال خویش دور دارند .

نظیر این مضمون در چند آیه دیگر قرآن نیز هست از جمله آیه 143 / بقره و 89 / نحل و 78 / حجّ . اکنون این سؤال پیش می آید که گواهی پیامبران نسبت به اعمال امّت خویش چگونه خواهد بود ؟

اگر کلمه « هؤُلاآءِ » اشاره به مسلمانان بوده باشد همان طور که در تفسیر مجمع البیان آمده است ، پاسخ این سؤال روشن خواهد بود زیرا هر پیامبری مادامی که در میان امّت خویش می باشد شاهد و ناظر اعمال آن ها است و بعد از آن ها اوصیاء و جانشینان معصومشان ، شاهد و ناظر اعمال امّت خواهند بود و لذا درباره حضرت عیسی چنین می خوانیم که : در روز قیامت مسیح در پاسخ سؤال پروردگار عرض می کند : « ما قُلْتُ لَهُمْ اِلاّ ما اَمَرْتَنی بِهِ اَنِ اعْبُدُواللّهَ رَبّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهیدا ما دُمْتُ فیهِمْ فَلَمّا تَوَفَّیْتَنی کُنْتَ اَنْتَ الرَّقیبَ عَلَیْهِمْ وَ اَنْتَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدٌ : پروردگارا ! من به آن ها جز آن چه دستور دادی نگفتم ، به آن ها گفتم خداوند را که پروردگار من و شما است عبادت کنید و تا آن زمان که در میان آن ها بودم شاهد و گواه اعمال

آن هابودم ولی هنگامی که مرا ازمیان آن ها بازگرفتی خودت مراقب آنان بودی و تو بر هر چیزی گواهی » .⁽¹⁾

اما اگر شهادت را به معنی شهادت عملی بگیریم یعنی مقیاس سنجش بودن اعمال یک فرد نمونه برای اعمال سایرین ، در این صورت تفسیر فوق خالی از اشکال خواهد بود زیرا هر پیامبری با صفات ممتازی که داشته مقیاس سنجش برای امّت خویش محسوب می شود و خوبان و بدان امّت را با شباهت و عدم شباهت به آنان می توان شناخت و از آن جا که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بزرگ ترین پیامبر الهی است ، صفات و اعمال او مقیاس سنجش برای شخصیّت تمام انبیاء خواهد شد .

42 یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذینَ کَفُرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّی بِهِمُ الاَرْضُ وَ لا یَکْتُمُونَ اللّهَ حَدیثا

در آن روز ، آن ها که کافر شدند و با پیامبر صلی الله علیه و آله به مخالفت برخاستند ، آرزو می کنند .

که ای کاش ( خاک بودندو ) خاک آن ها با زمین های اطراف یکسان می شد و ( به کلّی محو و فراموش می شدند ) در آن روز ، ( با آن همه گواهان ) ،سخنی را نمی توانند از خدا پنهان کنند .

این تعبیر همانند تعبیری است که در آخرین آیه سوره نبأ می خوانیم : «وَ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنی کُنْتُ تُرابا : در این هنگام کافر می گوید : ای کاش خاک بودم » .

ولی تعبیر به « تُسَوّی »اشاره به مطلب دیگری نیز می کند و آن این که کافران علاوه بر این که آرزو می کنند خاک شوند ، علاقه دارند که خاک ها و قبرهای آن ها هم در زمین گم شود و با زمین های اطراف یکسان گردد و به کلّی فراموش شوند .

« در این موقع آن ها هیچ واقعیّتی را نمی توانند کتمان کنند : وَ لا یَکْتُمُونَ اللّهَ حَدیثا » زیرا با آن همه شهود و گواهان، راهی برای انکار نیست .

البتّه این سخن منافات با آیات دیگر که می گوید : بعضی از کافران در روز قیامت نیز

حقایق را کتمان می کنند دروغ می گویند ندارد ⁽¹⁾چون دروغ گفتن از آن ها قبل از اقامه شهود و گواهان است ، ولی بعد از آن که هیچ جای انکار نمی ماند ناچار می شوند به همه حقایق اقرار کنند .

در یکی از خطبه های امیر مؤمنان علی نقل شده که فرمود : « روز رستاخیز خداوند بر دهان افراد ، مهر خاموشی می نهد ، تا سخن نگویند و در این هنگام دست ها به سخن درمی آیند و پاها گواهی می دهند و پوست های تن،اعمال خودرابازمی گویند و دراین هنگام هیچ کس نمی تواند واقعیّتی راکتمان کند ».⁽²⁾

43 یااَیُّهَاالَّذینَ اآمَنُوا لاتَقْرَبُواالصَّلوةَ وَ اَنْتُمْ سُکاریحَتّی تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَ لا جُنُبا اِلاّ عابِری سَبیلٍ حَتّی تَغْتَسِلُوا وَ اِنْ کُنْتُمْ مَرْضی اَوْ عَلی سَفَرٍ اَوْ جاآءَ اَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ اَوْ لمَسْتُمُ النِّساآءَ فَلَمْتَجِدُوا ماآءً فَتَیَمَّمُوا صَعیدا ».

طَیِّبا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ اَیْدیکُمْ اِنَّ اللّهَ کانَ عَفُوّا غَفُورا

ای کسانی که ایمان آورده اید ! در حال مستی به نمازنزدیک نشوید ، تا بدانید چه می گویید و همچنین هنگامی که جنب هستید ، مگر این که مسافر باشید ، تا غسل کنید و اگر بیمارید، یا مسافر و یا «قضای حاجت» کرده اید و یا بازنان آمیزش جنسی داشته اید و در این حال، آب ( برای وضو یا غسل ) نیافتید ، با خاک پاکی تیمم کنید ( به این طریق که ) صورت ها و دست هایتان را با آن مسح نمایید .خداوند بخشنده و آمرزنده است .

تحریم نماز در حال مستی

افراد مست نمی توانند مشغول ادای فریضه نماز شوند و نماز آن ها در این حال باطل است ، فلسفه آن هم روشن است ، زیرا نماز گفتگوی بنده و راز و نیاز او با خدا است و باید در نهایت هوشیاری انجام گردد و افرادمست از این مرحله دور و بیگانه اند .

ممکن است در این جا کسانی سؤال کنند که آیا مفهوم آیه فوق این نیست که نوشیدن مشروبات الکلی فقط در صورتی ممنوع است که مستی تا حال نماز باقی بماند و دلیل

ضمنی بر جواز آن در سایر حالات می باشد ؟

پاسخ این سؤال ، به خواست خدا به طور تفصیل در تفسیر آیه 90 / مائده خواهد آمد اما به طور اجمال این است که اسلام برای پیاده کردن بسیاری از احکام خود ، از روش « تدریجی » استفاده کرده مثلاً همین مسأله تحریم مشروبات الکلی را در چند مرحله پیاده نموده است ، نخست آن را به عنوان یک نوشیدنی نامطلوب و نقطه قابل « رِزْقا حَسَنا » ( 67 / نحل ) مطرح وسپس درصورتی که مستی آن درحال نمازباشد جلوگیری کرده ( آیه فوق ) و بعد منافع و مضار آن را با هم مقایسه نموده و غلبه زیان های آن ، بیان شده است ( 219 / بقره ) و در مرحله آخرنهی قاطع و صریح ازنوشیدن آن نموده است ( 90 / مائده ) .

اصولاً برای ریشه کن ساختن یک مفسده اجتماعی و اخلاقی که محیط به طور عمیق به آن آلوده شده راهی بهتر از این نیست که افراد را تدریجا آماده کنند و سپس حکم نهایی اعلام گردد. ضمنا باید توجه داشت که آیه فوق به هیچ وجه دلالت بر اجازه نوشیدن خمر ندارد بلکه تنها درباره مستی در حال نماز سخن گفته و در موردغیرنماز سکوت اختیارکرده

تا مرحله نهایی حکم فرا رسد .

البتّه باتوجه به این که اوقات پنجگانه نماز مخصوصا در آن زمان که معمولاً در پنج وقت انجام می شد ، فاصله چندانی با هم ندارند ، خواندن نماز در حال هشیاری لازمه اش این است که در فاصله اوقات از نوشیدن مایعات مست کننده به کلّی صرف نظر شود ، زیرا غالبا مستی آن تا موقع نماز ادامه می یابد و حالت هوشیاری پیدا نمی شود ، بنابراین حکم آیه فوق شبیه یک تحریم همیشگی و مستمرّ است .

این موضوع نیز لازم به یادآوری است که در روایات متعدّدی که در کتب شیعه و اهل تسنّن وارد شده آیه فوق به « مستی خواب » تفسیر شده یعنی در حالی که هنوز کاملاً بیدارنشده اید ، شروع به نماز نکنید تا بدانید چه می گویید .⁽¹⁾

ولی چنین به نظر می رسد که این تفسیر از مفهوم جمله «حَتّی تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ» استفاده .

شده است اگرچه در معنی «سُکاری» داخل نباشد .

به عبارت دیگر از جمله « تا بدانید چه می گویید » استفاده می شود ، نماز خواندن در هر حالی که انسان از هشیاری کامل برخوردار نباشد ، ممنوع است ، خواه حالت مستی باشد یا باقیمانده حالت خواب . ضمنا از این جمله نیز می توان استفاده کرد که بهتر است در حال کسالت و کمی توجّه نیز انسان نماز نخواند ، زیرا حالت فوق به صورت ضعیف در او وجود دارد و شاید به همین جهت است که در روایتی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود :

« در حالتی که کسل هستید یا چرت آلود یا سنگین ، مشغول نماز نشوید زیرا خداوند مؤمنان را از نماز خواندن در حال مستی نهی کرده است » .⁽¹⁾

باطل بودن نماز در حال جنابت

جمله « وَ لا جُنُبا » اشاره به بطلان نماز در حال جنابت است .

سپس استثنایی برای این حکم بیان فرموده و می گوید : « مگر این که مسافر باشید : اِلاّ عابِری سَبیلٍ » .

و در مسافرت گرفتار بی آبی شوید که در این حال نماز خواندن به شرط تیمّم که درذیل خواهد آمد جایز است .

ولی در روایات و اخبار تفسیر دیگری نیز برای آیه آمده است ⁽¹⁾و آن این که منظور از « صَلوة » درآیه محل نمازگزاردن و مسجد است یعنی در حال جنابت وارد مساجد نشوید ، سپس کسانی را که عبورا ازمسجد می گذرند ، استثناء فرموده و می گوید : « اِلاّ عابِری سَبیلٍ » یعنی می توانید در حال جنابت عبورا از مسجد بگذرید و از بعضی روایات استفاده می شود که جمعی از مسلمانان و صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله خانه هایی در اطراف مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله ساخته بودند که درهای آن به مسجد گشوده می شد و به آن ها اجازه داده شد که در حال جنابت از .

مسجد بگذرند بدون این که در آن توقّف کنند .

ولی باید توجه داشت که لازمه تفسیر فوق این خواهد بود که کلمه « صلوة » در آیه به دو معنی آمده باشد ، یکی به معنی خود « نماز » و دیگر به معنی « محل نماز » زیرا دو حکم مختلف در آیه فوق بیان شده ، یکی خودداری از نماز در حال مستی و دیگری خودداری جنب از ورود در مساجد ( البتّه استعمال یک لفظ در دو معنی یا بیشتر چنان که در اصول گفته ایم مانعی ندارد ولی خلاف ظاهر است و بدون قرینه جایز نیست اما روایات فوق می تواند قرینه آن باشد ) .

ضمنا باید توجه داشت که نماز خواندن یا عبور از مسجد بعد ازغسل کردن باجمله « حَتّی تَغْتَسِلُوا » بیان شده بلامانع است .

تیّمم برای معذورین

در جمله بعد که در حقیقت تمام موارد تشریع تیمّم جمع است ، نخست به موردی که آب برای بدن ضرر داشته باشد اشاره کرده و می فرماید : « اگر بیمار باشید و یا در سفر : وَ

اِنْ کُنْتُمْ مَرْضی اَوْ عَلی سَفَرٍ » .

سپس به مواردی که انسان دسترس به آب ( یا استعمال آب ) ندارد اشاره کرده می فرماید :

« هنگامی که از قضای حاجت برگشتید و یا با زنان آمیزش جنسی داشتید: اَوْجاآءَ اَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ اَوْ لمَسْتُمُ النِّساآءَ».

« و دسترسی به آب نداشته باشید : فَلَمْ تَجِدُوا ماآءً » .

« در این موقع با خاک پاکیزه ای تیمّم کنید : فَتَیَمَّمُوا صَعیدا طَیِّبا » .

سپس طرز تیمّم را بیان فرموده ، می گوید : « سپس صورت و دست های خود را مسح کنید : فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ اَیْدیکُمْ » .

44 اَلَمْ تَرَ اِلَی الَّذینَ اُوتُوا نَصیبا مِنَ الْکِتابِ یَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَ یُریدُونَ اَنْ تَضِلُّوا السَّبیلَ

آیا ندیدی کسانی را که بهره ای از کتاب ( خدا ) به آن ها داده شده بود ، ( به جای این که از آن ، برای هدایت خود و دیگران استفاده کنند ، برای خویش ) گمراهی می خرند

و می خواهند شما نیز گمراه شوید ؟

به این ترتیب آن چه وسیله هدایت خود و دیگران بود بر اثر سوء نیّاتشان تبدیل به وسیله گمراه شدن و گمراه کردن گشت ، چرا که آن ها هیچ گاه دنبال حقیقت نبودند ، بلکه به همه چیز با عینک سیاه نفاق و حسد و مادّیگری می نگریستند .

ضمنا از جمله « اُوتُوا نَصیبا مِنَ الْکِتابِ : بخشی از کتاب در اختیار آن ها قرار داده شد » استفاده می شود که آن چه آن ها در اختیار داشتند ، تمام کتاب آسمانی تورات نبود ، بلکه تنها بخشی از آن بوده است و این با حقایق مسلّم تاریخی نیز کاملاً سازگار است که قسمت هایی از تورات و انجیل واقعی با گذشت زمان تحریف شده و یا از بین رفته است .

45 وَ اللّهُ اَعْلَمُ بِاَعْدائِکُمْ وَ کَفی بِاللّهِ وَلِیّا وَ کَفی بِاللّهِ نَصیرا

خدا به دشمنان شما آگاه تر است ، ( ولی آن ها زیانی به شمانمی رسانند ) و کافی است که خدا ولیّ شما باشد و کافی است که خدا یاور شما باشد .

چه دشمنی از آن بالاترکه باسعادت و هدایت شما مخالفند ، گاهی به زبان خیرخواهی و

گاهی ازطریق بدگویی و هرزمان به شکلی به دنبال تحقّق بخشیدن به اهداف شوم خود هستند .

ولی شما هرگز از عداوت آن ها وحشت نکنید ، شما تنها نیستید « همین قدر کافی است که خداوند رهبر و ولیّ شما و یار و یاور شما باشد » .

زیرا از آن ها کاری ساخته نیست و اگر گفته های آن ها را زیرپا بگذارید جای ترس و نگرانی نخواهد بود .

46 مِنَ الَّذینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سَمِعْنا وَ عَصَیْنا وَاسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَیّا بِاَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْنا فِی الدِّینِ وَ لَوْ اَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنا لَکانَ خَیْرالَهُمْ وَ اَقْوَمَ وَ لکِنْ لَعَنَهُمُ اللّهُ بِکُفْرِهِمْ فَلا یُؤْمِنُونَ اِلاّ قَلیلاً

بعضی از یهود، سخنان را از جای خود، تحریف می کنند و(به جای این که بگویند: « شنیدیم و اطاعت کردیم ») ، می گویند :شنیدیم و مخالفت کردیم و ( نیز می گویند: ) بشنو که هرگز نشنوی و (ازروی تمسخرمی گویند) راعنا (مارا تحمیق کن) تا با زبان خود، حقایق را بگردانند

و در آیین خدا، طعنه زنند. ولی اگر آن ها (به جای این همه لجاجت) می گفتند : « شنیدیم و اطاعت کردیم و سخنان ما را بشنو و به ما مهلت ده ( تا حقیقت را درک کنیم ) » ، برای آن ها بهتر و با واقعیّت سازگارتر بود. ولی خداوند، آن هارا به خاطر کفرشان، از رحمت خود دور ساخته است ، از این رو جز عده کمی ایمان نمی آورند .

گوشه دیگری از اعمال یهود

« راعِنا » اگر از ماده « رَعْی » گرفته شود به معنی مراعات کن و مهلت بده می باشد و اگر از ماده « رَعُونَت » گرفته شود به معنی ما را تحمیق کن می باشد و باید توجه داشت که در صورت اول نون « راعنا » بدون تشدید و در صورت دوم با تشدید خواهد بود و از پاره ای از روایات استفاده می شود که گویا یهود مخصوصا نون را تشدید داده و آخر آن را می کشیدند .

« لَیّ » بر وزن « حَیّ » به معنی تابیدن طناب و مانند آن و به معنی تغییر و تحریف نیز آمده است .

یکی از کارهای یهود ، تحریف حقایق و تغییر چهره دستورهای خداوند بوده است

چنان که قرآن می فرماید : « جمعی از یهودیان سخنان را از محل خود تحریف می نمایند : مِنَ الَّذینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ » .

این تحریف ممکن است جنبه لفظی داشته باشد و یا جنبه معنوی و عملی ، اما جمله های بعدی می رساند که منظور از تحریف در این جا همان تحریف لفظی و تغییر عبارت است زیرا آن ها می گویند: «ما شنیدیم و مخالفت کردیم: وَ یَقُولُونَ سَمِعْنا وَ عَصَیْنا » .

یعنی به جای این که بگویند : « سَمِعْنا وَ اَطَعْنا » ( شنیدیم و فرمانبرداریم ) می گویند : شنیدیم و مخالفیم و این درست به سخن کسانی می ماند که گاهی از روی مسخره و استهزاء می گویند : «ازشما گفتن و از ما گوش نکردن» جمله های دیگر آیه نیز شاهد این گفتار است .

و بعد اشاره به قسمت دیگر از سخنان عداوت آمیز و آمیخته با جسارت و بی ادبی آن ها کرده ، می گوید : « بشنو که هرگز نشنوی : وَاسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ » .

و به این ترتیب آن ها برای نگهداری یک عدّه از همه جا بی خبر علاوه بر تحریف حقایق و خیانت در ابلاغ کتب آسمانی که سرمایه اصلی نجات قوم و ملّت آن ها را از چنگال

ستمگرانی همچون فرعون تشکیل می داد ، به حربه ناجوانمردانه استهزاء و سخریه که حربه افراد خودخواه و مغرور و لجوج است متوسّل می شدند و گاهی علاوه بر همه این ها از جمله هایی که مسلمانان پاکدل در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله می گفتند سوءاستفاده کرده و آن جمله ها را با معانی دیگری به عنوان تکمیل سخریه های خود، به کار می بردند ، مانند جمله « راعِنا » که به معنی « ما را مراعات کن و به ما مهلت بده » بود و مسلمانان راستین در آغاز دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله برای این که خوب تر و بهترسخنان اورابشنوند و به دل بسپارند دربرابرپیامبر صلی الله علیه و آله این جمله را می گفتند ، ولی این دسته از یهود این جمله را دستاویزی قرارداده و آن را مقابل آن حضرت ، تکرار می کردند و منظورشان معنی عبری این جمله که « بشنو که هرگز نشنوی » بود و یا معنی دیگر عربی آن را یعنی « ما را تحمیق کن » اراده می کردند . اشاره به این که کار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله - العیاذ بالله - تحمیق و اغفال کردن مردم بوده است .

تمام این ها به منظور آن بود که با زبان خود حقایق را از محور اصلی بگردانند و در آیین حقّ طعن زنند ( لَیّا بِاَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْنا فِی الدِّینِ ) .

اما اگر آن ها به جای این همه لجاجت و دشمنی با حقّ و جسارت و بی ادبی ، راه راست را پیش می گرفتند و می گفتند : « ما کلام خدا را شنیدیم و از در اطاعت درآمدیم ، سخنان ما را بشنو و ما را مراعات کن و به ما مهلت بده ( تا حقایق را کاملاً درک کنیم ) به نفع آن ها بود و با عدالت و منطق و ادب کاملاً تطبیق داشت » ( وَ لَوْ اَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنا لَکانَ خَیْرا لَهُمْ وَ اَقْوَمَ ) .

« اما آن ها بر اثر کفر و سرکشی و طغیان از رحمت خدا به دور افتاده اند ( و دل های آن ها آن چنان مرده است که به این زودی در برابر حقّ ، زنده و بیدار نمی گردد ) فقط دسته کوچکی از آن ها افراد پاکدلی هستند که آمادگی پذیرش حقایق را دارند و سخنان حقّ را می شنوند و ایمان می آورند » ( وَ لکِنْ لَعَنَهُمُ اللّهُ بِکُفْرِهِمْ فَلا یُؤْمِنُونَ اِلاّ قَلیلاً ) .

بعضی این جمله را جزو خبرهای غیبی قرآن دانسته اند ، زیرا همان طور که قرآن در این جمله خبر داده است در طول تاریخ اسلام تنها عده کمی از یهود ایمان آوردند و به اسلام پیوستند و بقیه آن ها از آن روز تاکنون ، با اسلام سرجنگ داشته دارند .

47 یاآ اَیُّهَاالَّذینَ اُوتُواالْکِتابَ اآمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقالِما مَعَکُمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلی اَدْبارِها اَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ وَ کانَ اَمْرُ اللّهِ مَفْعُولاً

ای کسانی که کتاب ( خدا ) به شما داده شده به آن چه( بر پیامبر خود ) نازل کردیم و هماهنگ بانشانه هایی است که با شماست، ایمان بیاورید، پیش از آن که صورت هایی را محو کنیم ، سپس به پشت سر بازگردانیم ، یا آن ها را ازرحمت خود دور سازیم ، همان گونه که « اصحاب سبت »( گروهی از تبه کاران بنی اسرائیل ) را دور ساختیم و فرمان خدا ، در هر حال انجام شدنی است .

سرنوشت افراد لجوج

« طَمْس » در اصل به معنی محو آثار چیزی است مثل این که خانه ای را ویران کنند و سپس جای آن را به کلّی صاف کرده ، آثار بنای سابق را از آن برچینند ولی به طور کنایه در مورد چیزهایی که از اثر و خاصیّت افتاده نیزگفته می شود.

منظور از جمله « مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلی اَدْبارِها » از کار افتادن عقل و هوش و چشم و گوش آن ها از نظر عدم درک واقعیّات زندگی و انحراف از صراط مستقیم است ، همان طور که در حدیثی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود : « منظور از آن محو کردن وجوه آن ها در مسیر هدایت و بازگرداندن آن ها به عقب درمسیر گمراهی و ضلالت است » .⁽¹⁾

توضیح این که : اهل کتاب ، مخصوصا یهود هنگامی که با آن همه نشانه های روشن در برابر حقّ تسلیم نشدند و آگاهانه به لجاجت و عناد برخاستند و در صحنه های مختلف این خلاف گویی و خلاف کاری آگاهانه را تکرار کردند تدریجا به صورت یک طبیعت ثانوی برای آن ها شد ، گویی به کلّی افکارشان مسخ و چشم و گوششان کور و کر شده و چنین کسانی به جای این که در زندگی به پیش بروند به قهقرا و عقب بازمی گردند و این است جزای آن هایی که حقّ را دانسته انکار می کنند و این در حقیقت شبیه همان چیزی است که در آغاز سوره .

بقره آیه 6 به آن اشاره شده است .

بنابراین منظور از « طمس و محو و بازگرداندن به عقب » در آیه فوق همان محو فکری و روحی و عقب گرد معنوی است .

و اما مجازات دوم که به آن تهدید شده اند این است که : « آن ها را از رحمت خود دورسازیم ، همان طور که اصحاب سبت را دور ساختیم » ( اَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ ) .

در این جا سؤالی پیش می آید که این دو تهدید چه تفاوتی با هم دارد که با لفظ « او » به معنی « یا » عطف به یکدیگر شده اند ؟

بعضی از مفسّران معتقدند که تهدید نخست ، جنبه معنوی دارد و تهدید دوم جنبه ظاهری و مسخ جسمانی ، به قرینه این که خداوند در این آیه می فرماید : « همان طور که اصحاب سبت را از رحمت خود دور ساختیم این ها را نیز از رحمت خود دور خواهیم ساخت » و می دانیم که اصحاب سبت ( چنان که به خواست خدا در سوره اعراف خواهدآمد) ازنظرظاهری مسخ شدند.

بعضی دیگر معتقدند که این لعن و دوری از رحمت خدا نیز جنبه معنوی داشت با این تفاوت که تهدید اول اشاره به انحراف و گمراهی و عقب گرد آن ها است و تهدید دوم به معنی نابودی و هلاکت ( یکی از معانی لعن همان هلاکت است ) .

خلاصه این که اهل کتاب با اصرار و پافشاری در مخالفت با حقّ عقب گرد و سقوط می کنند و یا نابود می شوند .

48 اِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ اَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مادُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاآءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدِ افْتَری اِثْما عَظیما

خداوند ( هرگز ) شرک را نمی بخشد و پایین تر از آن را برای هر کس بخواهد ( و شایسته بداند )می بخشد و آن کس که برای خدا،شریکی قراردهد، گناه بزرگی مرتکب شده است.

امید بخش ترین آیه قرآن

« اِفْتَری » از ماده « فَرْی » در اصل به معنی قطع کردن است و ازآن جاکه اگر بخشی از چیز سالمی را قطع کنند ، فاسد و خراب می شود ، به معنی هرکار خلاف و از جمله شرک و

دروغ و تهمت می باشد .

آیه فوق صریحا اعلام می کند که همه گناهان ممکن است مورد عفو و بخشش واقع شوند، ولی « شرک » به هیچ وجه بخشوده نمی شود، مگر این که از آن دست بردارند و توبه کنند و مُوَحّد شوند و به عبارت دیگر هیچ گناهی به تنهایی ایمان را از بین نمی برد ، همان طور که هیچ عمل صالحی با شرک ، انسان را نجات نمی بخشد .

این آیه از آیاتی است که افراد موحّد را به لطف و رحمت پروردگار دلگرم می سازد ، زیرا در این آیه خداوند امکان بخشش همه گناهان را غیر از شرک بیان کرده است و طبق روایتی که مرحوم طبرسی در « مجمع البیان » از امیرمؤمنان علی نقل کرده ، این آیه امید بخش ترین آیات قرآن است : « وَ ما فِی الْقُرآنِ ایَةُ اَرْجی عِنْدی مِنْ هذِهِ الاْیَةِ » .

و به گفته ابن عباس « این آیه از جمله آیاتی است که خداوند در سوره نساء بیان کرده و برای افراد با ایمان بهتر است از آن چه خورشید بر آن می تابد » .

زیرا افراد بسیاری هستند که مرتکب گناهان عظیمی می شوند و برای همیشه از رحمت

و آمرزش الهی مأیوس می گردند و همان سبب می شود که باقیمانده عمر ، راه گناه و خطا را با همان شدّت بپیمایند ، ولی امید به آمرزش و عفو خداوند وسیله مؤثر بازدارنده ای نسبت به آنان در برابر گناه و طغیان می گردد، بنابراین آیه در واقع یک مسأله تربیتی را تعقیب می کند .

ممکن است گفته شود که این آیه در عین حال مردم را به گناه تشویق می کند ، زیرا وعده آمرزش « همه گناهان غیر از شرک » در آن داده شده است .

ولی شکّ نیست که منظور از این وعده آمرزش ، وعده بدون قید و شرط نیست بلکه افرادی را شامل می شود که یک نوع شایستگی از خود نشان بدهند و همان طور که سابقا هم اشاره کرده ایم ، « مشیّت » و خواست خداوند که در این آیه و آیات مشابه آن ، ذکر شده به معنی « حکمت » الهی است ، زیرا هرگز خواست خدا از حکمت او جدا نیست و مسلما حکمت او اقتضاءنمی کند که بدون شایستگی ، کسی را مورد عفو قراردهد ، بنابراین جنبه تربیتی و سازندگی آیه به مراتب بیش از سوءاستفاده هایی است که ممکن است از آن بشود .

49 اَلَمْ تَرَ اِلَی الَّذینَ یُزَکُّونَ اَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّهُ یُزَکّی مَنْ یَشاآءُ وَ لا یُظْلَمُونَ فَتیلاً

آیا ندیدی کسانی را که خودستایی می کنند ؟ ( این خودستایی ها ، بی ارزش است ) بلکه خدا هرکس را بخواهد ، ستایش می کند و کمترین ستمی به آن ها نخواهد شد .

« یُزَکُّونَ » از ماده « تَزْکِیَه » به معنی پاک شمردن و پاک معرفی کردن است ، گاهی نیز به معنی پاک نمودن و تربیت کردن و رشد دادن نیز آمده است و در حقیقت به معنی پاک نمودن است که اگرجنبه عملی داشته باشد پسندیده و اگر تنها با سخن و ادعا باشدنکوهیده است.

« فَتیلْ » در لغت به معنی رشته بسیار باریکی است که در شکاف هسته خرما به چشم می خورد و کنایه ازچیزهای بسیارکوچک است و اصل آن ازماده«فَتْل» به معنی تابیدن می باشد.

در این آیه اشاره به یکی از صفات نکوهیده شده که گریبانگیر بسیاری از افراد و ملّت ها می شود و آن خودستایی و خویشتن را پاک نشان دادن و فضیلت برای خود ساختن است .

در حقیقت فضیلت چیزی است که خداوند آن را فضیلت بداند نه آن چه خودستایان برای خود از روی خودخواهی قایل می شوند و به خویشتن و دیگران ستم می کنند .

گرچه روی سخن به قوم یهود و نصاری است که برای خود امتیازات بی دلیل و نادرستی قایل بودند و خود را برگزیده ملّت ها معرّفی می کردند ، گاهی می گفتند : « لَنْ تَمَسَّنَا النّارُ اِلاّ اَیّاما مَعْدُودَةً : آتش دوزخ جز چند روزی ما را فرانخواهد گرفت »⁽¹⁾و گاهی می گفتند:

« نَحْنُ اَبْناءُ اللّهِ وَ اَحِبّائُهُ : ما فرزندان و دوستان خداییم » ⁽²⁾ولی مفهوم آن اختصاص به قوم و جمعیّتی ندارد بلکه تمام افراد و ملت هایی را که به این صفت نکوهیده گرفتارند شامل می شود.

قرآن در سوره نجم آیه 32 خطاب به همه مسلمانان کرده ، می گوید : « فَلا تُزَکُّوا اَنْفُسَکُمْ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقی : خودستایی مکنید ، خداوند پرهیزکاران را بهتر می شناسد » .

سرچشمه این کار همان عجب و غرور و خودبینی است که تدریجا به صورت خودستایی جلوه کرده و در مرحله نهایی از سر تکبّر و برتری جویی درمی آورد . این عادت .

غلط که با نهایت تأسّف درمیان بسیاری از ملل و طبقات و افراد وجود دارد سرچشمه قسمت مهمّی از نابسامانی های اجتماعی ، جنگ ها و استعمارها و تفوّق طلبی ها است ، تاریخ گذشته نشان می دهد که بعضی از ملل دنیا بر اثر همین احساس کاذب خود را برتر از ملل دیگرمی دانستند و به همین جهت به خودحقّ می دادند که آن ها را بنده و برده خویش سازند. عرب های جاهلی باتمام عقب افتادگی و فقر همه جانبه ای که داشتند خود را نژاد برتر می شمردند و در میان قبایل آن ها ، هریک خود را « قبیله برتر » می دانست .

در عصر اخیر مسأله تفوّق طلبی نژاد آلمان و نژاد اسرائیل سرچشمه جنگ های جهانی و جنگ های منطقه ای شد .

در صدر اسلام نیز قوم یهود و نصاری نسبت به دیگران گرفتار چنین توهّمی بودند و لذا به زحمت حاضر می شدند که در برابر حقایق اسلام تسلیم گردند .

50 اُنْظُرْ کَیْفَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللّهِ الْکَذِبَ وَ کَفی بِهِ اِثْما مُبینا

ببین چگونه برخدا دروغ می بندند و همین گناه آشکار،(برای مجازات آنان) کافی است.

در آیه بالا ، قرآن به شدّت توهّمات و برتری طلبی ها را می کوبد و آن را یک نوع افتراء و دروغ به خدا بستن و گناه بزرگ و آشکار معرّفی می کند .

علی در خطبه معروف « هَمّام » درباره صفات ممتاز پرهیزکاران چنین می فرماید :

« لا یَرْضَوْنَ مِنْ اَعْمالِهِمُ الْقَلیلَ وَ لا یَسْتَکْثِرُونَ الْکَثیرَ فَهُمْ لاَِنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ وَ مِنْ اَعْمالِهِمْ مُشْفِقُونَ اِذا زُکِّیَ اَحَدٌ مِنْهُمْ خافَ مِمّا یُقالُ لَهُ فَیَقُولُ اَنَا اَعْلَمُ بِنَفْسی مِنْ غَیْری وَ رَبّی اَعْلَمُ مِنْ نَفْسی اَللّهُمَّ لا تُؤاخِذْنی بِما یَقُولُونَ وَاجْعَلْنی اَفْضَلَ مِمّا یَظُنُّونَ وَاغْفِرْلی ما لا یَعْلَمُونَ : آن ها هرگز از اعمال کم خود راضی نیستند و هیچ گاه اعمال زیاد خود را بزرگ نمی شمرند ، آن ها در همه حال خود را در برابر انجام وظایف متّهم می شمرند و از اعمال خویش بیمناکند ، هنگامی که کسی یکی از آنان را بستاید از آن چه در حقّ آن ها می گوید ، وحشت می کند و چنین می گوید : من به حال خود از دیگران آگاه ترم و خدا نسبت به من از من آگاه تر است ، پروردگارا ! به این ستایشی که ستایشگران در حقّ من می کنند مرا مؤاخذه مکن و مرا از آن چه گمان می برند ، نیز برتر قرار ده و آن چه را که آن ها از خطاهای من نمی دانند بر من ببخش » .

51 اَلَمْ تَرَ اِلَی الَّذینَ اُوتُوا نَصیبا مِنَ الْکِتابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّاغُوتِ وَ

یَقُولُونَ لِلَّذینَ کَفَرُوا هؤُلاآءِاَهْدی مِنَ الَّذینَ اآمَنُوا سَبیلاً

آیا ندیدی کسانی را که بهره ای از کتاب ( خدا ) به آنان داده شده ، ( با این حال ، ) به « جبت » و « طاغوت » ( بت وبت پرستان ) ایمان می آورند و درباره کافران می گویند : « آن ها، از کسانی که ایمان آورده اند ، هدایت یافته ترند » ؟

جبت و طاغوت

واژه « جِبْت » تنها در همین آیه از قرآن مجید به کار رفته و اسم جامد است و هیچ گونه مشتقاتی ندارد و می گویند در اصل یک لغت حبشی بوده که به معنی « سحر » یا « ساحر » و یا « شیطان » به کار می رفته ، سپس در لغت عرب وارد شده و به همین معنی یا به معنی بت و هرمعبودی غیراز خدا استعمال می شود و گفته می شود که در اصل « جِبْس » بوده و سپس« س » آن تبدیل به « ت » شده است .

واژه « طاغُوت » در هشت مورد از قرآن مجید به کار رفته و همان طور که در جلد اول

تفسیرنمونه ذیل آیه 256 سوره بقره گفتیم ، صیغه مبالغه ⁽¹⁾از ماده « طُغْیان » به معنی تعدّی و تجاوز از حدّ و مرز است و به هر چیزی که موجب تجاوز از حدّ شود ( از جمله بت ها ) گفته می شود ، به همین جهت شیطان ، بت ، حاکم جبّار و متکبّر و هر معبودی غیر از خدا و هر مسیری که به غیرحقّ منتهی شود ، طاغوت نامیده می شود ، این بود معنی دو واژه فوق به طور کلّی .

اما دراین که منظوراز این دو کلمه در آیه مورد بحث چیست ؟ مفسّران تفسیرهای مختلفی دارند ، بعضی گفته اند این ها نام دو بت بوده اند که جمعیّت یهود در داستان فوق در برابر آن سجده کردند و بعضی گفته اند : « جبت » در این جا به معنی بت و طاغوت به معنی بت پرستان و یا حامیان بت است که به عنوان سخنگوی بت ها و مطالبی را از قول بت ها نقل .

کرده و به دروغ به آن ها می بستند تا مردم را فریب دهند ⁽¹⁾و این معنی با آن چه در شأن نزول و تفسیر آیه گفته شد سازگارتر است زیرا یهود هم دربرابر بت هاسجده کردند و هم دربرابر بت پرستان تسلیم شدند . یکی دیگر از صفات ناپسند یهود را منعکس می کند که آن ها برای پیشبرد اهدافشان آن چنان سازش کاری باهر جمعیّتی نشان می دادند که حتّی برای جلب نظر بت پرستان در برابر بت های آن ها سجده می کردند و آن چه را که درباره عظمت اسلام و صفات پیامبر صلی الله علیه و آله دیده یا خوانده بودند زیرپا می گذاشتند و حتی برای خوش آیند بت پرستان آیین خرافی و مملو از ننگ آن ها را بر اسلام ترجیح می دادند ، با این که اهل کتاب بودند و قدر مشترکشان با اسلام به مراتب بیش از بت پرستان بود .

52 اُولآئِکَ الَّذینَ لَعَنَهُمُ اللّهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصیرا

آن ها کسانی هستند که خداوند ، ایشان را از رحمت خود ،دور ساخته است و هرکس .

را خدا از رحمتش دور سازد ، یاوری برای او نخواهی یافت .

سرنوشت سازشکاران

یهود از سازشکاری های ننگین نتیجه ای نبردند و سرانجام با ناکامی گرفتار شکست شدند و پیش بینی قرآن درباره آن ها به حقیقت پیوست. آیات فوق گرچه درباره جمعیّت خاصّی نازل شده ولی مسلما اختصاصی به آن هاندارد و تمام افراد سازشکار را که برای نیل به مقاصدپست،شخصیّت و حیثیت خود و حتّی ایمان و اعتقاد خویش را قربانی می کنند، شامل می شود،این گونه سازشکاران دردنیا و آخرت ازرحمت خداونددورند و غالباباشکست مواجه می شوند . جالب توجه این که روحیه ناپسند فوق در این قوم هنوز هم به شدّت باقی است و می بینیم برای رسیدن به اهداف خود ، از هیچ گونه سازشکاری در تحت هر شرایطی روی گردان نیستند و به همین دلیل گرفتار شکست ها در طول تاریخ گذشته و امروز خود شده اند .

53 اَمْ لَهُمْ نَصیبٌ مِنَ الْمُلْکِ فَاِذا لا یُؤْتُونَ النّاسَ نَقیرا

آیا آن ها ( یهود ) سهمی در حکومت دارند ( که بخواهندچنین داوری کنند ) ؟ در حالی که