مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 6

(جزء ششم قرآن)

Volum 6

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنافداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

148 لا یُحِبُّ اللّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوآءِ مِنَ الْقَوْلِ اِلاّ مَنْ ظُلِمَ وَکانَ اللّهُ سَمیعا عَلیما

خداوند دوست ندارد کسی با سخنان خود بدی ها را اظهار کند مگر آن کسی که مورد ستم واقع شده باشد ، خداوند شنوا و دانا است .

منظور از کلمه « سُوء » هر گونه بدی و زشتی است و منظور از « جَهْرَ ... مِنَ الْقَوْل » هرگونه ابراز و اظهار لفظی است ، خواه به صورت شکایت باشد یا حکایت ، یا نفرین ، یا مذمّت و یا غیبت و به همین جهت از جمله آیاتی که در بحث تحریم « غیبَت » به آن استدلال شده همین آیه است ، ولی مفهوم آیه منحصر به غیبت نیست و هر نوع بدگویی را شامل می شود .

همان گونه که خداوند « سَتّارُ الْعُیُوب » است دوست ندارد که افراد بشر پرده دری کنند و عیوب مردم را فاش سازند و آبروی آن ها را ببرند ، به علاوه می دانیم هر انسانی معمولاً نقاط ضعف پنهانی دارد که اگر بنا شود این عیوب اظهار گردد یک روح بدبینی عجیب بر سراسر جامعه سایه می افکند و همکاری آن ها را با یکدیگر مشکل می سازد ، بنابراین به خاطر

استحکام پیوندهای اجتماعی و هم به خاطر رعایت جهات انسانی ، لازم است بدون در نظر گرفتن یک هدف صحیح پرده دری نشود .

سپس به بعضی از امور که مجوّز این گونه بدگویی ها و پرده دری ها می شود اشاره کرده می فرماید : « مگر کسی که مظلوم واقع شده » ( اِلاّ مَنْ ظُلِمَ ) .

چنین افراد برای دفاع از خویشتن در برابر ظلم ظالم حقّ دارند اقدام به شکایت کنند و یا از مظالم و ستمگری ها آشکارا مذمّت و انتقاد و غیبت نمایند و تا حقّ خود را نگیرند و دفع ستم ننمایند از پای ننشینند. در حقیقت ذکر این استثناء به خاطر آن است که حکم اخلاقی فوق مورد سوء استفاده ظالمان و ستمگران واقع نشود و یا بهانه ای برای تن دردادن به ستم نگردد.

روشن است در این گونه موارد نیز تنها به آن قسمت که مربوط به ظلم ظالم و دفاع از مظلوم است باید قناعت کرد .

و در پایان آیه ، همان طور که روش قرآن است ، برای این که افرادی از این استثناء نیز

سوء استفاده نکنند و به بهانه این که مظلوم واقع شده اند عیوب مردم را بدون جهت آشکار نسازند می فرماید : « خداوند سخنان را می شنود و از نیّات آگاه است » ( وَ کانَ اللّهُ سَمیعا عَلیما ) .

149 اِنْ تُبْدُوا خَیْرا اَوْ تُخْفُوهُ اَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوآءٍ فَاِنَّ اللّهَ کانَ عَفُوّا قَدیراً

( اما ) اگر نیکی ها را آشکار یا مخفی سازید و یا از بدی ها گذشت نمایید ( مجاز خواهید بود ) خداوند بخشنده و توانا است ( و با این که قادر بر انتقام است ، عفو و گذشت می کند ) .

این آیه از دو جهت در نقطه مقابل آیه قبل قرار گرفته ، نخست « اظهار نیکی ها » در برابر « اظهار بدی ها » و سپس « عفو و بخشش » در برابر کسانی که به آن ها ستم شده است .

آیا گذشت از ستمگر موجب تقویت او نیست ؟

در این جا این سؤال پیش می آید که آیا عفو و گذشت از ستمگر در حقیقت موجب امضای ظلم او نخواهد بود و آیا این کار او را تشویق به ادامه ستم نمی کند و آیا این دستور یک نوع واکنش منفی تخدیری در مظلومان ایجاد نخواهد کرد ؟

پاسخ سؤال این است که مورد « عفو و گذشت » از مورد « احقاق حقّ و مبارزه با ظالم » جدا است ، به همین دلیل در دستورهای اسلامی از یک طرف می خوانیم نه ظلم کنید و نه تن به ظلم دهید ( لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ ) ⁽¹⁾و دشمن ظالم و یار مظلوم باشید ( کُونا لِلظّالِمِ خَصْما وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْنا ) ⁽²⁾. باظالمان پیکار کنید تا به حکم خدا گردن نهند ( فَقاتِلُوا الَّتی تَبْغی حَتّی تَفیآءَ اِلیآ اَمْرِ اللّهِ ) .⁽³⁾

و از سوی دیگر دستور به عفو و بخشش و گذشت داده شده است همان طور که می فرماید: (وَ اَنْ تَعْفُوآا اَقْرَبُ لِلتَّقْوی) ⁽⁴⁾(وَ لْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا اَلا تُحِبُّونَ اَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَکُمْ) .⁽⁵⁾.

گرچه ممکن است بعضی از افرادکم اطلاع میان این دو حکم در بدو نظرتضادّی ببینند، ولی باتوجّه به آن چه در منابع اسلامی وارد شده روشن می شود که مورد عفو و گذشت جای معینی است که از آن سوء استفاده نشود و مورد مبارزه و کوبیدن ظلم ، جای دیگر .

توضیح این که : عفو و گذشت مخصوص موارد قدرت و پیروزی بر دشمن و شکست نهایی او است ، یعنی در موردی که احساس خطر جدیدی از ناحیه دشمن نشود ، بلکه عفو و گذشت از او یک نوع اصلاح و تربیت در مورد او محسوب می شود و او را به تجدید نظر در مسیر خود وادارد ، چنان که درموارد زیادی از تاریخ اسلام به چنین افرادی برخورد می کنیم و حدیث معروف : « اِذا قَدَرْتَ عَلی عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْرا لِلْقُدْرَةِ عَلَیْهِ : هنگامی که بر دشمن پیروز شدی گذشت را شکر و زکات این پیروزی قرار ده » ⁽¹⁾شاهدی بر این مدعا است .

اما در مواردی که خطر دشمن هنوز برطرف نگشته و گذشت ، او را جسورتر و آماده تر می کند ، .

یااین که عفو و گذشت یک نوع تسلیم ورضایت به ظلم محسوب می شود ، هیچ گاه اسلام اجازه چنین عفوی را نمی دهد و هرگز پیشوایان اسلام در چنین مواردی راه عفو و گذشت را انتخاب نکردند.

150 اِنَّ الَّذینَ یَکْفُرُونَ بِاللّهِ وَ رُسُلِه وَ یُریدُونَ اَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللّهِ وَ رُسُلِه وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُریدُونَ اَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبیلاً

کسانی که خدا و پیامبران اورا انکار می کنند و می خواهند در میان آن ها تبعیض قائل شوند و می گویند به بعضی ایمان داریم و بعضی را انکار می کنیم و می خواهند درمیان

این دو، راهی برای خود انتخاب کنند ...

میان پیامبران تبعیض نیست

در حقیقت این جمله حال یهود و مسیحیان را روشن می سازد و یهود ، مسیح را به رسمیّت نمی شناختند و هر دو ، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را ، در حالی که طبق کتب آسمانی آن ها نبوّت این پیامبران برایشان ثابت شده بود ، این تبعیض در قبول واقعیت ها ، که از هوی و هوس و تعصّبات جاهلانه و احیانا حسادت و تنگ نظری های بی دلیل سرچشمه می گیرد ،

نشانه عدم ایمان به پیامبران و خدا است ، زیرا ایمان آن نیست که آن چه مطابق میل انسان است بپذیرد و آن چه بر خلاف میل و هوای او است ردّ کند ، این یک نوع هوی پرستی است نه ایمان ، ایمان واقعی آن است که انسان حقیقت را بپذیرد خواه مطابق میل او باشد یا برخلاف میل او و لذا قرآن در آیه فوق این گونه افراد را با این که دم از ایمان

به خدا و بعضی از انبیاء می زدند ، به طور کلّی کافر دانسته است .

151 اُولآئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ حَقّا وَ اَعْتَدْنا لِلْکافِرینَ عَذابا مُهیناً

آن ها کافران حقیقی اند و برای کافران مجازات توهین آمیزی فراهم ساخته ایم .

توصیف عذاب در این آیه به « مُهین » ( توهین آمیز ) ممکن است از این جهت باشد که آن ها با تفرقه انداختن میان پیامبران خدا در واقع به جمعی از آنان توهین کرده اند و باید عذاب آنان متناسب با عمل آن ها باشد .

تناسب گناه و کیفر

مجازات گاهی « دردناک » است ( عَذابٌ اَلیمٌ ) مانند شلاق زدن و آزاربدنی و

گاهی« توهین آمیز »( عَذابٌ مُهینٌ )مانند پاشیدن لجن بر لباس کسی و مانند آن و گاهی پر سر و صدااست ( عَذابٌ عَظیمٌ ) مانند مجازات در حضور جمعیت و نیز گاهی اثر آن در وجود انسان عمیق است و تا مدتی باقی می ماند ( عَذابٌ شَدیدٌ )، مانند زندان های طَویلُ الْمُدَّةِ با اعمال شاقّة ... و امثال آن .

روشن است که توصیف عذاب به یکی از صفات تناسبی با نوع « گناه » دارد و لذا در بسیاری از آیات قرآن ، مجازات ظالمان به عنوان عذاب الیم آمده است ، زیرا متناسب با دردناک بودن ظلم نسبت به بندگان خدا است و آن هاکه گناهشان توهین آمیز بوده عذابشان نیز توهین آمیز است و همچنین آن ها که دست به گناهان شدید و یا پر سر و صدا می زنند کیفری همانند آن دارند ولی منظورازذکر مثال های فوق نزدیک ساختن مطلب به ذهن است وگرنه مجازات های آن جهان قابل مقایسه با مجازات های این عالم نیست .

152 وَ الَّذینَ امَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِه وَ لَمْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اَحَدٍ مِنْهُمْ اُولئِکَ سَوْفَ یُؤْتیهِمْ اُجُورَهُمْ وَ کانَ اللّهُ غَفُورا رَحیماً

( ولی ) کسانی که به خدا و رسولان او ایمان آورده و میان احدی ازآن ها فرق نمی گذارند پاداش آن ها را خواهیم داد، خداوند آمرزنده و مهربان است .

البته ایمان به پیامبران و به رسمیّت شناختن آن ها منافات با این ندارد که بعضی را از بعضی برتر بدانیم، زیرا تفاوت در میان آن ها همانند تفاوت مأموریت های آنان قطعی است ، منظور این است که در میان پیامبران راستین ، تفرقه ای از نظر ایمان و به رسمیّت شناختن نیندازیم. و در پایان آیه به این مطلب اشاره می شود که اگر این دسته از مؤمنان در گذشته مرتکب چنان تعصّب ها و تفرقه ها و گناهان دیگر شدند اگر ایمان خود را خالص کرده و به سوی خدا بازگردند خداوند آن ها را می بخشد « و خداوند همواره آمرزنده و مهربان بوده و هست » (وَ کانَ اللّهُ غَفُورا رَحیماً) .

قابل توجّه این که در آیات فوق افرادی که در میان پیامبران تفرقه می اندازند به عنوان « کافران حقیقی » معرّفی شده اند ، ولی آن ها که به همه ایمان دارند به عنوان « مؤمنان حقیقی » معرّفی نشده اند ، تنها به عنوان « مؤمن » توصیف شده اند ، شاید این تفاوت به خاطر آن باشد

که مؤمنان حقیقی آن ها هستند که علاوه بر ایمان ازنظر « عمل » نیز کاملاً پاک و صالح باشند ، شاهد این سخن آیاتی است که در آغاز سوره انفال آمده است که مؤمنان را پس از ایمان به خدا با یک سلسله اعمال مثبت و زنده مانند نموّ و رشد اخلاقی و اجتماعی و ایمانی و نماز و زکات و توکّل بر خدا، توصیف کرده و به دنبال آن می گوید: «اولئک هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّا» (4/انفال).

153 یَسْئَلُکَ اَهْلُ الْکِتابِ اَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتابا مِنَ السَّماآءِ فَقَدْ سَئَلُوا مُوسی اَکْبَرَ مِنْ ذلِکَ فَقالُوآا اَرِنَا اللّهَ جَهْرَةً فَاَخَذَتْهُمُ الصّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ ما جاآئَتْهُمُ الْبَیِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِکَ وَ اتَیْنا مُوسی سُلْطانا مُبیناً

اهل کتاب از تو تقاضا می کنند کتابی از آسمان ( یک جا ) بر آن ها نازل کنی ( در حالی که این بهانه ای بیش نیست ) آن ها از موسی بزرگ تر از این را خواستند و گفتند خدا را آشکارا به ما نشان بده و به خاطر این ستم صاعقه آن ها را فرو گرفت، سپس گوساله ( سامری ) را پس از آن همه دلایل روشن که برای آن آمد ( به خدایی ) انتخاب کردند ولی ما آن هارا عفو کردیم و به موسی برتری آشکاری دادیم .

بهانه جویی یهود

این آیه نخست اشاره به درخواست اهل کتاب ( یهود ) می کند و می گوید : « اهل کتاب از تو تقاضا می کنند که کتابی از آسمان ( یک جا ) بر آن ها نازل کنی » ( یَسْئَلُکَ اَهْلُ الْکِتابِ اَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتابا مِنَ السَّماآءِ ) .

شک نیست که آن ها دراین تقاضای خود حسن نیّت نداشتند ، زیرا هدف از نزول کتب آسمانی همان ارشاد و هدایت و تربیت است ، گاهی این هدف با نزول کتاب آسمانی یک جا

تأمین می شود و گاهی تدریجی بودن آن به این هدف بیشتر کمک می کند ، بنابراین آن ها می بایست از پیامبر صلی الله علیه و آله دلیل بخواهند و تعلیمات عالی و ارزنده ، نه این که چگونگی نزول کتب آسمانی را تعیین کنند .

لذا به دنبال این تقاضا خداوند به عدم حسن نیّت آن ها اشاره کرده و ضمن دلداری به پیامبرش ، سابقه لجاجت و عناد و بهانه جویی یهود را در برابر پیامبر بزرگشان موسی بن عمران بازگو می کند .

نخست می گوید : « این ها از موسی چیزهایی بزرگ تر و عجیب تر از این خواستند و گفتند : خدا را آشکارا به ما نشان بده » ( فَقَدْ سَئَلُوا مُوسی اَکْبَرَ مِنْ ذلِکَ فَقالُوآا اَرِنَا اللّهَ جَهْرَةً ) .

این درخواست عجیب و غیرمنطقی که نوعی از عقیده بت پرستان را منعکس می ساخت و خدا را با جسم و محدود معرّفی می کرد و بدون شکّ از لجاجت و عناد سرچشمه گرفته

بود ، سبب شد که صاعقه آسمانی به خاطر این ظلم و ستم آن ها را فرا گیرد ( فَاَخَذَتْهُمُ الصّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ) .

سپس به یکی دیگر از اعمال زشت آن ها که مسأله « گوساله پرستی » بود ، اشاره می کند و می گوید : « آن ها پس از مشاهده آن همه معجزات و دلایل روشن ، گوساله را به عنوان معبود خود انتخاب کردند » (ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ ماجاآئَتْهُمُ الْبَیِّناتُ).

ولی با این همه برای این که آن ها به راه بازگردند و از مرکب لجاجت و عناد فرود آیند ، « ما آن ها را بخشیدیم و به موسی برتری و حکومت آشکاری دادیم و بساط رسوای سامِرِیّ و گوساله پرستان را برچیدیم » ( فَعَفَوْنا عَنْ ذلِکَ وَ اتَیْنا مُوسی سُلْطانا مُبیناً ) .

154 وَ رَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمیثاقِهِمْ وَ قُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّدا وَ قُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِی السَّبْتِ وَ اَخَذْنا مِنْهُمْ میثاقا غَلیظاً

و کوه طور را بر فرازآن ها برافراشتیم و در همان حال از آن ها پیمان گرفتیم و به آن ها گفتیم ( به عنوان توبه )از در ( بیت المقدس ) با خضوع درآیید و ( نیز ) به آن ها گفتیم روز شنبه تعدّی نکنید ( و دست از کار بکشید ) و از آن ها ( در برابر همه این ها ) پیمان محکمی گرفتیم .

درباره معنی قرار گرفتن کوه طور بالای سر یهود و این که آیا این موضوع بر اثر زلزله ای بوده یا عامل دیگر و همچنین راجع به گوساله پرستی و قسمت های دیگری از سوابق سوء یهود در جلد اول تفسیر نمونه در صفحات 170 تا 186 و 201 تا 205 بحث شده است .

آیا این جمعیّت با این سوابق تاریک در این تقاضایی که از تو دارند صادق و راستگو هستند ؟ اگر آن ها راست می گویند چرا صریح کتب آسمانی خود را درباره نشانه های آخرین پیامبر عمل نمی کنند و چرا این همه نشانه های روشن تو را نادیده می گیرند .

در این جا ذکر دو نکته لازم به نظر می رسد :

نخست این که اگر گفته شوداین اعمال مربوط به پیشینیان یهود بوده است چه ارتباطی به یهودیان معاصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دارد ؟

در پاسخ باید گفت آن ها هیچ گاه نسبت به اعمال نیاکان خود معترض نبودند ، بلکه نسبت به آن نظر موافق نشان می دادند و لذا همگی در یک صفّ قرار گرفتند .

دیگر این که آن چه در شأن نزول آیات فوق آمده که یهودیان مدّعی بودند تورات یک جا نازل شده است مطلب مسلّمی نیست شاید چیزی که باعث این توهّم شده این است که فرمان های ده گانه ( وصایای عَشْر ) یک جا بر موسی در الواحی نازل شد و اما در مورد سایر دستورهای تورات دلیلی بر این که یک جا نازل شده باشد در دست نداریم .

155 فَبِما نَقْضِهِمْ میثاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِایاتِ اللّهِ وَ قَتْلِهِمُ الَاَنْبِیاآءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ فَلا یُؤْمِنُونَ اِلاّ قَلیلاً

آن ها به خاطر این که پیمانشان را شکستند و آیات خدا را انکار کردند و پیامبران را

به ناحقّ کشتند و به خاطر این که ( از روی استهزاء ) می گفتند بر دل های ما پرده افکنده شده ( و سخنان پیامبران را درک نمی کنیم مطرود درگاه خدا شدند ) آری خداوند به علّت کفرشان بر دل های آن ها مهر زده و لذا جز عده کمی ایمان نمی آورند ( آن ها که راه حقّ می پویند و سر لجاج ندارند ) .

گوشه دیگری از خلاف کاری های یهود

آن ها به قدری در اعمال خلاف جسور و بی باک بودند که ضمن انکار آیات الهی و کشتن پیامبران گفتار آن ها را نیز به باد استهزاء می گرفتند و صریحا به آن ها می گفتند : « بر دل های ما پرده افکنده شده که مانع شنیدن و پذیرش دعوت شما است » ( وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ ) .

در این جا قرآن اضافه می کند « آری دل های آن ها به کلی مهر شده و هیچ گونه حقّی در آن نفوذ نمی کند ولی عامل آن کفر و بی ایمانی ، خود آن ها هستند و به همین دلیل جز افراد کمی که خود را از این گونه لجاجت ها بر کنار داشته اند ایمان نمی آورند » ( بَلْ طَبَعَ اللّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ فَلا یُؤْمِنُونَ اِلاّ قَلیلاً ) .

156 وَ بِکُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلی مَرْیَمَ بُهْتانا عَظیماً

و ( نیز ) به خاطر کفرشان و تهمت بزرگی که بر مریم زدند .

خلاف کاری های آنان منحصر به این هانیست،آن ها در راه کفر آن چنان سریع تاختند که به مریم پاکدامن ، مادر پیامبر بزرگ خدا که به فرمان الهی بدون همسر باردار شده بود تهمت بزرگی زدند .

157 وَ قَوْلِهِمْ اِنّا قَتَلْنَا الْمَسیحَ عیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّهِ وَ ما قَتَلَوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ اِنَّ الَّذینَ اخْتَلَفُوا فیهِ لَفی شَکٍّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِه مِنْ عِلْمٍ اِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَ ما قَتَلُوهُ یَقیناً

و گفتارشان که ما مسیح عیسی بن مریم پیامبر خدا را کشتیم در حالی که نه او را کشتند و نه به دار آویختند لکن امر بر آن ها مشتبه شد و کسانی که در مورد( قتل )او اختلاف کردند ازآن در شکّ هستند و علم به آن ندارند و تنهااز گمان پیروی می کنند و قطعا او را نکشتند .

158 بَلْ رَفَعَهُ اللّهُ اِلَیْهِ وَ کانَ اللّهُ عَزیزا حَکیماً

بلکه خدا او را به سوی خود برد و خداوند توانا و حکیم است.

حتّی آن ها به کشتن پیامبران افتخار می کردند « و می گفتند ما مسیح عیسی بن مریم رسول خدا را کشته ایم ». و شاید تعبیر به رسول اللّه را در مورد مسیح از روی استهزاء و سخریه می گفتند .

در حالی که در این ادّعای خود نیز کاذب بودند ، « آن ها هرگز مسیح را نکشتند و نه به دار آویختند ، بلکه دیگری را که شباهت به او داشت اشتباها به دار زدند »( وَ ما قَتَلَوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ ).

سپس قرآن می گوید : « آن ها که درباره مسیح اختلاف کردند ، خودشان در شک بودند و هیچ یک به گفته خود ایمان نداشتند و تنها از تخمین و گمان پیروی می کردند » ( وَ اِنَّ الَّذینَ اخْتَلَفُوا فیهِ لَفی شَکٍّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِه مِنْ عِلْمٍ اِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ ) .

درباره این که آن ها در مورد چه چیز اختلاف کردند در میان مفسران گفتگو است احتمال دارد که این اختلاف مربوط به اصل موقعیّت و مقام مسیح (علیه السلام)بوده که

جمعی از مسیحیان او را فرزند خدا و بعضی به عکس همانند یهود او را اصلاً پیامبر نمی دانستند و همگی در اشتباه بودند .

و نیز ممکن است اختلاف در چگونگی قتل او باشد که بعضی مدّعی کشتن او بودند و بعضی می گفتند کشته نشده و هیچ یک به گفته خود اطمینان نداشتند .

یا این که مدعیان قتل مسیح به خاطرعدم آشنایی بااو،در شکّ بودند که آن کس را که کشتند خود مسیح(علیه السلام) بوده یا دیگری به جای او .

آن گاه قرآن به عنوان تأکید مطلب می گوید : « قطعا او را نکشتند بلکه خداوند او را به سوی خود برد و خداوند قادر و حکیم است » ( وَ ما قَتَلُوهُ یَقینا بَلْ رَفَعَهُ اللّهُ اِلَیْهِ وَ کانَ اللّهُ عَزیزا حَکیماً ) .

159 وَ اِنْ مِنْ اَهْلِ الْکِتابِ اِلاّلَیُؤْمِنَنَّ بِهقَبْلَ مَوْتِه وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهیداً

و هیچ یک از اهل کتاب نیست مگر این که به او قبل از مرگش ایمان می آورد و روز قیامت گواه بر آن ها خواهد بود .

در تفسیر آیه فوق دو احتمال است که هر یک به جهاتی قابل ملاحظه است :

1 - آیه می فرماید : « هیچ کس از اهل کتاب نیست مگر این که به مسیح (علیه السلام)پیش از "مرگ خود" ایمان می آورد » ( وَ اِنْ مِنْ اَهْلِ الْکِتابِ اِلاّ لَیُؤْمِنَنَّ بِه قَبْلَ مَوْتِه ) .

و آن در هنگامی است که انسان در آستانه مرگ قرار می گیرد و ارتباط او با این جهان ضعیف و با جهان بعد از مرگ قوی می گردد ، پرده ها از برابر چشم او کنار می رود و بسیاری از حقایق را می بیند ، نسبت به آن آگاهی می یابد ، در این موقع است که چشم حقیقت بین او مقام مسیح(علیه السلام) را مشاهده می کند و در برابر او تسلیم می گردد آن ها که منکر او شدند به او مؤمن می شوند و آن هاکه او را خدا دانستند به اشتباه خود پی می برند .

در حالی که این ایمان همانند ایمان فرعون و اقوام دیگر و اقوامی که گرفتار عذاب می شدند و در لحظه مشاهده عذاب و مقدّمات نابودی و مرگ ایمان می آوردند هیچ گونه سودی برای آن ها ندارد ، پس چه بهتر که به جای این که در آن لحظه حساس که ایمان سودی ندارد ایمان بیاورند ، اکنون که ایمان مفید است مؤمن شوند ( طبق این تفسیر ضمیر قَبْلَ مَوْتِه به « اهل کتاب » برمی گردد ) .

2 - منظور این است که تمام اهل کتاب به حضرت مسیح(علیه السلام) پیش از « مرگ او » ایمان می آورند یهودیان او را به نبوّت می پذیرند و مسیحیان دست از الوهیّت او می کشند و این به هنگامی است که مسیح (علیه السلام)طبق روایات اسلامی در موقع ظهور مهدی (علیه السلام) از آسمان فرودمی آید و پشت سر او نماز می گزارد و یهود و نصارا نیز او را می بینند و به او و مهدی ایمان می آورند و روشن است که مسیح (علیه السلام)به حکم این که آیینش مربوط به گذشته بوده وظیفه دارد در این زمان از آیین موجود یعنی آیین اسلام که مهدی (علیه السلام)مُجْرِی آن است پیروی کند ( طبق این تفسیر ضمیر قَبْلَ مَوْتِه به « مسیح » برمی گردد نه به اهل کتاب ) .

در بسیاری از کتب اسلامی این حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود : « کَیْفَ اَنْتُمْ اِذا نَزَلَ فیکُمُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ اِمامُکُمْ مِنْکُمْ : چگونه خواهید بود هنگامی که فرزند مریم در میان شما نازل گردد در حالی که پیشوای شما از خود شما است » .⁽¹⁾.

البته مطابق این تفسیر منظور از اهل کتاب جمعیت یهود و مسیحیانی هستند که در آن زمان وجود دارند .

در تفسیر « علیّ بن ابراهیم » از « شَهْر بن حَوْشَب » چنین نقل شده که روزی حجّاج به او گفت : آیه ای در قرآن است که مرا خسته کرده و در معنی آن فرو مانده ام ، « شَهْر » می گوید : کدام آیه است ای امیر ؟ حجّاج گفت : آیه « وَ اِنْ مِنْ اَهْلِ الْکِتابِ ... » زیرا من یهودیان و نصرانیانی را اعدام می کنم که هیچ گونه نشانه ای از چنین ایمانی در آن ها مشاهده نمی کنم ، « شَهْر » می گوید : آیه را درست تفسیر نکردی ، حجّاج می پرسد : چرا ؟ تفسیر آیه چیست؟ « شَهْر » می گوید : منظور این است که عیسی (علیه السلام)قبل از پایان جهان فرود می آید و هیچ یهودی و نه غیر یهودی باقی نمی ماند مگر این که قبل از مرگ عیسی(علیه السلام) به او ایمان می آورد او پشت سر مهدی(علیه السلام) نمازمی خواند، هنگامی که حجّاج این سخن را شنیدگفت:وای بر تواین تفسیر را ازکجاآوردی؟ می گوید: از محمّد بن علیّ بن حسین بن علیّ ابن ابی طالب(علیه السلام) شنیدم ، حجّاج گفت : « وَاللّهِ جِئْتَ بِها مَنْ عَیْنٍ صافِیَهٍ : به خدا سوگند آن را از

سرچشمه زلال و صافی گرفتی » .⁽¹⁾

و در پایان آیه می فرماید : « در روز رستاخیز ، مسیح(علیه السلام) گواه بر آن ها خواهد بود » ( وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهیداً ) .

منظور از گواهی مسیح (علیه السلام)بر ضدّ آن ها این است که او گواهی می دهد که تبلیغ رسالت کرده و آن ها را هیچ گاه به خدایی و الوهیّت خود دعوت ننموده بلکه به ربوبیّت پروردگار دعوت کرده است .

سؤال : در این جا این سؤال پیش می آید که طبق آیه 117 سوره مائده ، مسیح (علیه السلام)گواهی و شهادت خود را در روز قیامت منحصر به زمانی می کند که در میان امّت خویش می زیسته است و اما نسبت به بعد از آن این گواهی را از خود سلب می نماید .

« وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهیدا ما دُمْتُ فیهِمْ فَلَمّا تَوَفَّیْتَنی کُنْتَ اَنْتَ الرَّقیبَ عَلَیْهِمْ وَ اَنْتَ عَلی کُلِّ .

شَیْ ءٍ شَهیدٌ : من تا هنگامی که در میان آن ها بودم ، شاهد و ناظر بر ایشان بودم ولی زمانی که مرا از میان آن ها گرفتی تو مراقب آن ها بودی و تو بر هر چیز شاهد و گواهی » .

در حالی که در آیه مورد بحث می خوانیم مسیح(علیه السلام) در روز قیامت نسبت به همه آنان ، اعم از کسانی که در عصر او بودند یا نبودند گواهی می دهد .

پاسخ : دقت در مضمون دو آیه نشان می دهد که آیه مورد بحث درباره گواهی بر تبلیغ رسالت و نفی الوهیّت از مسیح است ولی آیه 117 مائده مربوط به گواهی بر عمل می باشد . توضیح این که : آیه مورد بحث می گوید : عیسی (علیه السلام)بر ضدّ تمام کسانی که او را به الوهیّت پذیرفتند ، اعم از کسانی که در عهد او بودند یا بعدا به وجود آمدند گواهی می دهد که من هرگز آن ها را به چنین چیزی دعوت ننمودم ولی آیه 117 سوره مائده می گوید : علاوه بر این که من تبلیغ رسالت به طرز صحیح و کافی کردم ، تا زمانی که در میان آن ها بودم عملاً از انحراف آنان جلوگیری کردم و بعد از من بود که موضوع الوهیّت من را مطرح کردند و راه انحراف را پیمودند و من آن روز در میان آن ها نبودم تا گواه اعمال آن ها باشم و از آن جلوگیری کنم .

160 فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذینَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ طَیِّباتٍ اُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبیلِ اللّهِ کَثیراً

به خاطر ظلمی که از یهود صادر شد و ( نیز ) به خاطر جلوگیری کردن بسیار ، از راه خدا قسمتی از چیزهای پاکیزه را که بر آن ها حلال بود تحریم کردیم .

161 وَ اَخْذِهِمُ الرِّبوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ اَکْلِهِمْ اَمْوالَ النّاسِ بِالْباطِلِ وَ اَعْتَدْنا لِلْکافِرینَ مِنْهُمْ عَذابا اَلیماً

و ( همچنین ) به خاطر رباخواری در حالی که از آن نهی شده بودند و خوردن اموال مردم به باطل و برای کافران آن ها عذاب دردناکی آماده کرده ایم .

سرنوشت ناصالحان یهود

منظور از تحریم طیّبات همان است که در آیه 146 سوره انعام به آن اشاره شده آن جا که می فرماید : « ما به خاطر ظلم و ستم یهود هر حیوانی که "سم چاک" نباشد ( مانند شتر ) را بر آن ها حرام کردیم و پیه و چربی گاو و گوسفند را که مورد علاقه آن ها بود نیز بر آن ها تحریم نمودیم مگر آن قسمتی که در پشت

حیوان و یا در اطراف امعاء و روده ها و یا مخلوط به استخوان بود » .

بنابراین تحریم مزبور یک نوع تحریم تشریعی و قانونی بود نه تحریم تکوینی ، یعنی این مواهب در دست آن ها به طور طبیعی قرار داشت اما شرعا از خوردن آن ممنوع بودند .

البته درتورات کنونی سفرلاویان فصل یازدهم اشاره به تحریم قسمتی از آن چه در بالا آوردیم شده است ولی این معنی درآن منعکس نیست که این تحریم جنبه کیفری داشته .⁽¹⁾

آیا این تحریم جنبه عمومی داشته و غیر ظالمان را شامل می شده یا مخصوص ظالمان بوده ؟ در ظاهر آیه فوق و آیه 146 انعام تحریم جنبه عمومی داشته ( زیرا تعبیر به « لَهُم » می کند ، به خلاف مسأله مجازات اخروی که در آن تعبیر به « لِلْکافِرینَ مِنْهُمْ » شده است ) بنابراین نسبت به آن ها که ستمگر بوده اند این محرومیّت جنبه مجازات داشته و نسبت به نیکان که در اقلیّت بوده اند جنبه آزمایش و انضباط داشته است . .

ولی بعضی از مفسران معتقدند که این تحریم مخصوص ستمگران بوده و در بعضی از روایات نیز اشاره ای به آن دیده می شود، در تفسیر برهان ذیل آیه 146 سوره انعام از امام صادق(علیه السلام) چنین نقل شده که فرمود : « زمامداران بنی اسرائیل افراد فقیر و کم درآمد را از خوردن گوشت پرندگان و چربی حیوانات منع می کردند ، خداوند به خاطر این ظلم و ستم این ها را بر آنان تحریم کرد » .⁽¹⁾

از این آیه نیز استفاده می شود که تحریم « ربا » مخصوص به اسلام نبوده و در اقوام پیشین هم حرام بوده است ، اگرچه در تورات تحریف یافته کنونی تحریم آن مخصوص به برادران دینی شمرده شده است .⁽²⁾.

162 لکِنِ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِما اُنْزِلَ اِلَیْکَ وَ ما اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ الْمُقیمینَ الصَّلوةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکوةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الاْخِرِ اُولآئِکَ سَنُؤْتیهِمْ اَجْرا عَظیما

ولی آن دسته از آن ها که راسخ در علمند و آن ها که ایمان دارند به تمام آن چه بر تو نازل شده و آن چه پیش از تو نازل گردیده ایمان می آورند و آن ها که نماز را برپا می دارند و آنان که زکات می دهند و آن هاکه به خدا و روزقیامت ایمان آورده اند به زودی به همه آنان پاداش عظیمی خواهیم داد .

سرنوشت صالحان یهود

در آیه فوق به واقعیّت مهمی اشاره شده که قرآن کرارا به آن تکیه کرده است و آن این که مذمت و نکوهش قرآن از یهود به هیچ وجه جنبه مبارزه نژادی و طایفی ندارد ، اسلام هیچ نژادی را به عنوان « نژاد » مذمّت نمی کند بلکه نکوهش ها و حملات آن ها تنها متوجّه آلودگان و منحرفان است ، لذا در این آیه افراد باایمان و پاکدامن یهود را استثناء کرده و مورد

ستایش قرار داده و پاداش بزرگی به آن ها نوید می دهد. به همین دلیل می بینیم که جمعی از بزرگان یهود به هنگام ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مشاهده دلایل حقّانیّت او به اسلام گرویدند و با جان و دل از آن حمایت کردند و مورد احترام پیامبر صلی الله علیه و آله و سایر مسلمانان بودند .

163 اِنّااَوْحَیْناآ اِلَیْکَ کَماآ اَوْحَیْناآ اِلی نُوحٍ وَ النَّبِیّینَ مِنْ بَعْدِه وَ اَوْحَیْناآ اِلی اِبْراهیمَ وَ اِسْمعیلَ وَ اِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الاَْسْباطِ وَ عیسی وَ اَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَیْمانَ وَ اتَیْنا داوُدَ زُبُورا

ما به تو وحی فرستادیم همان گونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحی فرستادیم و ( نیز )

به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط( بنی اسرائیل )و عیسی و ایّوب و یونس و هارون و سلیمان وحی نمودیم و به داود زبور دادیم .

« اَسْباط » جمع سِبْط به معنی طوایف بنی اسرائیل است ولی دراین جا منظور

پیامبرانی است که ازآن قبایل مبعوث شده اند.⁽¹⁾بعضی از مفسران از جمله « اِنّا اَوْحَیْناآ اِلَیْکَ کَماآ اَوْحَیْناآ ... » چنین استفاده کرده اند که قرآن می خواهد این نکته را به پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام کند که در آیین تو تمام امتیازاتی که در آیین های گذشته بوده جمع است و آن چه « خوبان همه دارند تو تنها داری » در بعضی از روایات اهلبیت علیهم السلام نیز اشاره به این معنی شده است و الهام مفسّران در این قسمت در حقیقت به کمک این گونه روایات بوده .⁽²⁾

در آیه فوق می خوانیم که زَبُور از کتب آسمانی است که خداوند به داود داده است . این سخن با آن چه معروف و مسلم است که پیامبران « اُولُواالْعَزْم » که دارای کتاب آسمانی و آیین .

جدید بوده اند پنج نفر بیشتر نیستند منافات ندارد ، زیرا همان طور که از آیات قرآن و روایات اسلامی استفاده می شود کتب آسمانی که بر پیامبران نازل گردید دو گونه بود : نخست کتاب هایی که احکام تشریعی در آن بود و اعلام آیین جدید می کرد این ها پنج کتاب بیشتر نبود که بر پنج پیامبر اولواالعزم نازل گردید و دیگر کتاب هایی بود که احکام تازه دربرنداشت بلکه مشتمل بر نصایح و اندرزها و راهنمایی ها و توصیه و دعاها بود و کتاب « زَبُور » از این دسته بود ، هم اکنون کتاب « مَزامیر داود » یا « زَبُور داود » که ضمن کتب « عهد قدیم » مذکور است ، نیز گواه این حقیقت می باشد ، گرچه این کتاب همانند سایر کتب عهد جدید و قدیم از تحریف ، مصون نمانده ، ولی می توان گفت : تا حدودی شکل خود را حفظ کرده است ، این کتاب مشتمل بر صد و پنجاه فصل است که هر کدام مَزْمُور نامیده می شود و سراسر شکل اندرز و دعا و مناجات دارد .

در روایتی از ابوذر نقل شده که از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم عدد پیامبران چند نفر بودند فرمود : « یک صد و بیست و چهار هزار نفر » پرسیدم : رسولان از میان آن ها چند نفر بودند ؟

فرمود : « سیصد و سیزده نفر و بقیه تنها پیامبر بودند ... » ابوذر می گوید پرسیدم : کتاب های آسمانی که برآن ها نازل شد چند کتاب بود ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « صد و چهار کتاب که ده کتاب بر آدم و پنجاه کتاب بر شیث و سی کتاب بر ادریس و ده کتاب بر ابراهیم ( که مجموعا یک صد کتاب می شود ) و تورات و انجیل و زبور و قرآن » .⁽¹⁾

164 وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ وَ کَلَّمَ اللّهُ مُوسی تَکْلیما

و پیامبرانی که سرگذشت آن ها را قبلاً برای تو بیان کرده ایم و پیامبرانی که سرگذشت آن ها را بیان نکرده ایم و خداوند با موسی سخن گفت .

چگونگی نزول وحی بر پیامبران مختلف بوده : گاهی از طریق نزول فرشته وحی و گاهی از طریق الهام به قلب و گاهی از طریق شنیدن صدا ، به این ترتیب که خداوند امواج .

صوتی را در فضا و اجسام می آفریده و از این طریق با پیامبرش صحبت می کرده از کسانی که این امتیاز را به روشنی داشته ، موسی بن عمران (علیه السلام)بود که گاهی امواج صوتی را از لابلای « شجره وادِی اَیْمَن » و گاهی در کوه « طُور » می شنید و لذا لقب « کَلیمُ اللّه ِ » به موسی داده شده است و شاید ذکر موسی در آیات فوق به صورت جداگانه به خاطر همین امتیاز بوده باشد .

165 رُسُلاً مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ لِئَلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَکانَ اللّهُ عَزیزا حَکیماً

پیامبرانی که بشارت دهنده و بیم دهنده بودند، تا برای مردم بعد از این پیامبران بر خدا حجّتی باقی نماند ( و بر همه اتمام حجّت شود ) و خداوند توانا و حکیم است .

بنابراین رشته وحی همیشه در میان بشر بوده است و چگونه ممکن است ما افراد انسان را بدون راهنما و رهبر بگذاریم و در عین حال برای آن ها مسؤولیّت و تکلیف قائل شویم ؟

خداوند برنامه ارسال این رهبران را دقیقا تنظیم و اجرا نموده ، چرا چنین نباشد با

این که : « او بر همه چیز توانا و حکیم است » ( وَ کانَ اللّهُ عَزیزا حَکیماً ) .

« حکمت او » ایجاب می کند که این کار عملی شود و « قدرت او » راه را هموار می سازد ، زیرا عدم انجام یک برنامه صحیح یا به علت عدم حکمت و دانایی است یا به خاطر عدم قدرت ، در حالی که هیچ یک از این نقایص در ذات پاک او وجود ندارد .

166 لکِنِ اللّهُ یَشْهَدُ بِماآ اَنْزَلَ اِلَیْکَ اَنْزَلَهُ بِعِلْمِه وَ الْمَلاآئِکَةُ یَشْهَدُونَ وَ کَفی بِاللّهِ شَهیدا

ولی خداوند گواهی می دهد به آن چه بر تو نازل کرده ، که از روی علمش نازل کرده است و فرشتگان ( نیز )گواهی می دهند، گرچه گواهی خدا کافی است .

در این آیه به پیامبر دلداری و قوّت قلب می بخشد که اگر این جمعیّت نبوّت و رسالت تو را انکار کردند اهمیّتی ندارد ، زیرا : « خداوند گواه چیزی است که بر تو نازل کرده است » ( لکِنِ اللّهُ یَشْهَدُ بِماآ اَنْزَلَ اِلَیْکَ ) .

و البته انتخاب تو برای این منصب بی حساب نبوده بلکه « این آیات را از روی علم به لیاقت و شایستگی تو برای این مأموریت ، نازل کرده است » ( اَنْزَلَهُ بِعِلْمِه ) .

این جمله ممکن است ناظر به معنی دیگری نیز باشد که آنچه بر تو نازل شده از دریای بی پایان علم الهی سرچشمه می گیرد و محتوای آن ها گواه روشنی بر این است که از علم او سرچشمه گرفته ، بنابراین شاهد صدق دعوی تو در متن این آیات ثبت است و نیازی به دلیل دیگر نیست ، چگونه ممکن است یک فرد درس نخوانده بدون اتّکاء به علم الهی کتابی بیاورد که مشتمل بر عالی ترین تعلیم ها و فلسفه ها و قانون ها و دستورهای اخلاقی و برنامه های اجتماعی باشد ؟

167 اِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعیداً

کسانی که کافر شدند و (مردم را) از راه خدا بازداشتند در گمراهی دور و درازی گرفتار شده اند.

در آیات گذشته بحث هائی درباره افراد بی ایمان و باایمان ذکر شده بود ، در این آیات اشاره به دسته ای دیگر می کند که بدترین نوع کفر را انتخاب کردند ، آن ها کسانی هستند که

علاوه بر گمراهی خود ، کوشش برای گمراه ساختن دیگران می کنند ، آن ها کسانی هستند که هم بر خود ستم روا می دارند و هم بر دیگران ، زیرا نه خود راه هدایت را پیموده اند و نه

می گذارند دیگران این راه را بپیمایند .

چرا این دسته دورترین افراد از جاده حقّند ؟ زیرا افرادی که مبلّغان ضلالتند ، بسیار بعید به نظر می رسد که دست از راهی که خود دعوت به سوی آن می کنند بردارند ، آن ها کفر را با لجاجت و عناد آمیخته و در بیراهه ای گام گذاشته اند که از راه حقّ بسیار فاصله دارد .

168 اِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ طَریقاً

کسانی که کافر شدند و ستم ( به خود و دیگران ) کردند هرگز خدا آن هارانخواهد بخشید و آن ها را به راه هدایت نخواهد کرد .

169 اِلاّ طَریقَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیهاآاَبَدا وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسیراً

مگر به سوی راه دوزخ که جاودانه در آن خواهند ماند و این کار برای خدا آسان است.

آیات فوق درباره این دسته از کفار و مجازات آن ها ، تأکید خاصی دارد ، از یک سو ضلال آن ها را ضلال بعید و از سوی دیگر با جمله « لَمْ یَکُنِ اللّهُ ... » چنین می فهماند که

آمرزش آن ها هرگز شایسته مقام خدا نیست و باز از سوی دیگر تعبیر به خلود و تأکید آن با کلمه اَبَدا همه به خاطر این است که آن ها علاوه بر گمراه بودن ، کوشش در گمراهی دیگران دارند و این مسؤولیّت عظیمی است .

170 یاآ اَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاآئَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ فَامِنُوا خَیْرالَکُمْ وَ اِنْ تَکْفُرُوا فَاِنَّ لِلّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ الاَْرْضِ وَ کانَ اللّهُ عَلیما حَکیماً

ای مردم ! پیامبری « که انتظارش را می کشیدید » با ( برنامه ) حقّ از طرف پروردگارتان آمد ، به او ایمان بیاورید که به سود شما است و اگر کافر شوید ( به خدا زیانی نمی رسد زیرا ) برای خدا است آن چه در آسمان ها و زمین است و خداوند دانا و حکیم است .

بنابراین اگر پیامبران و برنامه هایی فرستاده نه به خاطر نیاز خود بوده بلکه به خاطر علم و حکمتش بوده است . با توجّه به تمام این جهات ، آیا سزاوار است که راه ایمان را رها کرده و به راه کفر گام نهید ؟

171 یاآ اَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فی دینِکُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَی اللّهِ اِلاَّ الْحَقَّ اِنَّمَا الْمَسیحُ

عیسَی بْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ کَلِمَتُهُ اَلْقیها اِلیمَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَامِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِه وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَیْرا لَکُمْ اِنَّمَا اللّهُ اِلهٌ واحِدٌسُبْحانَهُ اَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مافِی السَّماواتِ وَ ما فِی الاَْرْضِ وَ کَفی بِاللّهِ وَکیلاً

ای اهل کتاب در دین خود غلو ( و زیاده روی ) نکنید و درباره خدا غیرازحقّ نگویید مسیح عیسی بن مریم فقط فرستاده خدا و کلمه ( و مخلوق ) او است، که اورا به مریم القا نمود و روحی ( شایسته ) از طرف او بود ، بنابراین ایمان به خدا و پیامبران او بیاورید و نگویید ( خداوند ) سه گانه است ( از این سخن ) خودداری کنید که به سود شما نیست ، خدا تنها معبود یگانه است، او منزّه است که فرزندی داشته باشد ( بلکه ) از آن او است آن چه درآسمان ها و آن چه در زمین است و برای تدبیر و سرپرستی آن ها خداوند کافی است .

تثلیث موهوم است

مسأله « غُلُوّ » درباره پیشوایان یکی از مهمّ ترین سرچشمه های انحراف در ادیان آسمانی

بوده است ، از آن جا که انسان علاقه به خود دارد ، میل دارد که رهبران و پیشوایان خویش را هم بیش از آن چه هستند بزرگ نشان دهد تا بر عظمت خود افزوده باشد ، گاهی نیز این تصوّر که غلوّ درباره پیشوایان ، نشانه ایمان به آنان و عشق و علاقه به آن ها است سبب گام نهادن در این ورطه هولناک می شود « غُلُوّ » همواره یک عیب بزرگ را همراه دارد و آن این که ریشه اصلی مذهب یعنی خداپرستی و توحید را خراب می کند ، به همین جهت اسلام درباره « غُلات » سخت گیری شدیدی کرده و در کتب « عقاید » و « فقه » غُلات از بدترین کفّار معرّفی شده اند .

این آیه به چند نکته که هر کدام در حکم دلیلی بر ابطال تثلیث ( خدایان سه گانه ) و الوهیّت مسیح (علیه السلام) است اشاره می کند :

✓ 1 - عیسی (علیه السلام)فقط فرزند مریم علیهاالسلام بود ( اِنَّمَا الْمَسیحُ عیسَی بْنُ مَرْیَمَ ) .

این تعبیر ( ذکر نام مادر عیسی در کنار نام او ) که در شانزده مورد از قرآن مجید آمده است، خاطرنشان می سازدکه مسیح (علیه السلام)همچون سایر افراد انسان در رحم مادر قرار

داشت و دوران جنینی را گذراند و همانند سایر افراد بشر متولّد شد ، شیر خورد و در آغوش مادر پرورش یافت ، یعنی تمام صفات بشری در او بود چگونه ممکن است چنین کسی که مشمول و محکوم قوانین طبیعت و تغییرات جهان مادّه است خداوندی ازلی و ابدی باشد ، مخصوصاً کلمه اِنَّما که در آیه مورد بحث آمده است به این توهّم نیز پاسخ می گوید که اگر عیسی (علیه السلام)پدر نداشت مفهومش این نیست که فرزندخدا بود بلکه فقط فرزند مریم بود .

✓ 2 - عیسی (علیه السلام)فرستاده خدا بود ( رَسُولُ اللّهِ ) ، این موقعیّت نیز تناسبی با الوهیّت او ندارد ، قابل توجّه این که سخنان مختلف مسیح (علیه السلام)که در اناجیل کنونی نیز قسمتی از آن موجود است همگی حاکی از نبوت و رسالت او برای هدایت انسان ها است ، نه الوهیّت و خدایی او .

✓ 3 - عیسی (علیه السلام)« کلمه » خدا بود که به مریم القا شد ( وَ کَلِمَتُهُ اَلْقیها اِلی مَرْیَمَ ) ، در چند آیه قرآن از عیسی (علیه السلام)تعبیر به « کَلِمَة » شده است و این تعبیر به خاطر آن است که اشاره به مخلوق بودن مسیح (علیه السلام)کند ، همان طور که کَلِمات مخلوق ما است ، موجودات

عالم آفرینش هم مخلوق خدا هستند و نیز همان طور که کلمات اسرار درون ما را بیان می کند

و نشانه ای از صفات و روحیات ما است ، مخلوقات این عالم نیز روشن گر صفات جمال و جلال خدایند ، به همین جهت در چند مورد از آیات قرآن به تمام مخلوقات اطلاق « کَلِمَة » شده است ( مانند آیات 109 کهف و 27 لقمان ) منتها این کلمات با هم تفاوت دارند بعضی بسیار برجسته و بعضی نسبتا ساده و کوچکند و عیسی (علیه السلام)مخصوصاً از نظر آفرینش ( علاوه بر مقام رسالت ) برجستگی خاصّی داشت زیرا بدون پدر آفریده شد .

✓ 4 - عیسی روحی است که از طرف خدا آفریده شد ( وَ رُوحٌ مِنْهُ ) ، این تعبیر که در مورد آفرینش آدم و به یک معنی آفرینش تمام بشر نیز در قرآن آمده است اشاره به عظمت آن روحی است که خدا آفرید و در وجودانسان ها عموما و مسیح و پیامبران خصوصا قرار داد .

گرچه بعضی خواسته اند از این تعبیر سوء استفاده کنند که عیسی (علیه السلام)جزیی از خداوند بود و تعبیر « مِنْهُ » را گواه بر این پنداشته اند ، ولی می دانیم که « مِنْ » در این گونه موارد

برای تبعیض نیست بلکه به اصطلاح « مِنْ » نَشْوِیَّة است که بیان سرچشمه و منشأ پیدایش

چیزی است .

جالب توجه این که در تواریخ می خوانیم : « هارون الرشید » ، طبیبی نصرانی داشت که روزی با « علی بن حسین واقدی » که از دانشمندان اسلام بود مناظره کرد و گفت : در کتاب آسمانی شما آیه ای وجود دارد که مسیح را جزیی از خداوند معرفی کرده سپس آیه فوق را تلاوت کرد ، « واقدی » بلافاصله در پاسخ او این آیه از قرآن را تلاوت نمود .

« وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الاَْرْضِ جَمیعا مِنْهُ : آن چه در آسمان ها و آن چه در زمین است مسخّر شما کرده و همه از ناحیه اوست » ⁽¹⁾و اضافه کرد که اگر کلمه « مِنْ » جزئیّت را برساند باید تمام موجودات زمین و آسمان طبق این آیه جزیی از خدا باشند ، طبیب نصرانی با شنیدن این سخن مسلمان شد ، هارون الرّشید از این جریان خوشحال گشت و به واقدی .

جایزه قابل ملاحظه ای داد .⁽¹⁾

به علاوه شگفت انگیز است که مسیحیان تولّد عیسی (علیه السلام)را از مادر بدون وجود پدر دلیلی بر الوهیّت او می گیرند در حالی که فراموش کرده اند که آدم (علیه السلام)بدون پدر و مادر وجود یافت و این خلقت خاص را هیچ کس دلیل بر الوهیّت او نمی داند .

سپس قرآن به دنبال این بیان می گوید : « اکنون که چنین است به خدای یگانه و پیامبران او ایمان بیاورید و نگویید خدایان سه گانه اند و اگر از این سخن بپرهیزید ، به سود شما است » ( فَامِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِه وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَیْرا لَکُمْ ) .

باردیگر تأکیدمی کند که نه تنها خداوندمعبود یگانه است ( اِنَّمَا اللّهُ اِلهٌ واحِدٌ ) یعنی شما قبول دارید که در عین تثلیث خدا یگانه است در حالی که اگر فرزندی داشته باشد شبیه او .

خواهد بود و با این حال یگانگی معنی ندارد .

چگونه ممکن است خداوند فرزندی داشته باشد در حالی که او از نقیصه احتیاج به همسر و فرزند و نقیصه جسمانیّت و عوارض جسم بودن مبرّا است (سُبْحانَهُ اَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ).

به علاوه او مالک آن چه درآسمان ها و زمین است می باشد، همگی مخلوق اویند و او خالق آن ها است و مسیح (علیه السلام)نیز یکی از این مخلوقات او است ، چگونه می توان یک حالت استثنایی برای وی قائل شد ، آیا مملوک و مخلوق می تواند فرزند مالک و خالق خود باشد ( لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الاَرْضِ ) .

خداوند نه تنها خالق و مالک آن ها است بلکه مدبّر و حافظ و رازق و سرپرست آن ها نیز می باشد ( وَ کَفی بِاللّهِ وَکیلاً ) .

اصولاً خدایی که ازلی و ابدی است و سرپرستی همه موجودات را از ازل تا ابد بر عهده دارد چه نیازی به فرزند دارد ، مگر او همانند ما است که فرزندی برای جانشینی بعد از مرگ خود بخواهد ؟

172 لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسیحُ اَنْ یَکُونَ عَبْدا لِلّهِ وَ لاَ الْمَلاآئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبادَتِه وَ یَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ اِلَیْهِ جَمیعاً

هرگز مسیح از این استنکاف نداشت که بنده خدا باشد و نه فرشتگان مقرب او ( از این استنکاف داشتند ) و آن ها که از عبودیّت و بندگی او استنکاف ورزند و تکبّر کنند به زودی همه آن ها رابه سوی خود محشور خواهد کرد ( و در رستاخیز برمی انگیزد ).

173 فَاَمَّا الَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ فَیُوَفّیهِمْ اُجُورَهُمْ وَ یَزیدُهُمْ مِنْ فَضْلِه وَ اَمَّا الَّذینَ اسْتَنْکَفُوا وَاسْتَکْبَرُوا فَیُعَذِّبُهُمْ عَذاباً اَلیماً وَ لایَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ وَلِیّا وَ لا نَصیراً

اما آن ها که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند پاداش آن ها را به طور کامل خواهد داد و از فضل و بخشش خود بر آن ها خواهد افزود و اما آن ها را که استنکاف کردند و تکبّر ورزیدند ، مجازات دردناکی خواهد کرد و برای خود غیر از خدا سرپرست و یاوری نخواهد یافت .

مسیح بنده خدا بود

مسلّم است کسی که خود عبادت کننده است معنی ندارد که معبود باشد مگر ممکن است کسی خود را عبادت کند ؟ یا این که عابد و معبود و بنده و خدا یکی باشد ؟

جالب این است که در حدیثی می خوانیم که امام علیّ بن موسی الرّضا (علیه السلام)برای محکوم ساختن مسیحیان منحرف که مدعی الوهیّت او بودند به « جاثلیق » بزرگ مسیحیان فرمود : « عیسی (علیه السلام)همه چیزش خوب بود تنها یک عیب داشت و آن این که عبادت چندانی نداشت » ، مرد مسیحی برآشفت و به امام گفت: چه اشتباه بزرگی می کنی؟ اتفاقا اواز عابدترین مردم بود ، امام فورا فرمود : « او چه کسی را عبادت می کرد ؟ آیا کسی جز خدا را می پرستید ؟ بنابراین به اعتراف خودت مسیح بنده و مخلوق و عبادت کننده خدا بود ، نه معبود و خدا » ، مرد

مسیحی خاموش شد و پاسخی نداشت .⁽¹⁾

استنکاف به معنی امتناع و انزجار از چیزی است و بنابراین مفهوم وسیعی دارد که با ذکر جمله « اسْتَکْبَرُوا » به دنبال آن محدود می شود ، زیرا امتناع از بندگی خدا گاهی سرچشمه آن جهل و نادانی است و گاهی به خاطر تکبّر و خودبینی و سرکشی است گرچه هر دو کار خلافی است ولی دوّمی به مراتب بدتر است .

ذکرعدم استنکاف ملائکه از عبودیّت پروردگار یا به خاطر آن است که مسیحیان قائل به سه معبود بودند ( اب و ابن و روح القدس و یا به تعبیر دیگر خدای پدر و خدای پسر و واسطه میان آن دو ) بنابراین آیه می خواهد معبود دیگر یعنی « مسیح » و « فرشته روح القدس »هردورا نفی کند تاتوحید ذات پروردگار ثابت شود . .

و یا به خاطر آن است که ضمن پاسخ گویی به شرک مسیحیان اشاره به شرک بت پرستان عرب کرده که فرشتگان را فرزندان خدامی دانستند و جزیی از پروردگار و به آن ها نیز پاسخ می گوید .

با توجه به این دو بیان دیگر جایی برای این بحث باقی نمی ماند که آیا آیه فوق دلیل بر افضلیّت فرشتگان بر انبیاء هست یا نه ؟ زیرا آیه فقط در مقام نفی « اُقْنُوم سوّم » و یا « معبودهای مشرکان عرب » است ، نه درصدد بیان افضلیّت فرشتگان نسبت به مسیح (علیه السلام).

174 یاآ اَیُّهَا النّاسُ قَدْ جائَآکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ اَنْزَلْناآ اِلَیْکُمْ نُورا مُبیناً

ای مردم ! دلیل آشکاری ازطرف پروردگارتان برای شما آمد و نور واضحی به سوی شما فرستادیم .

نور آشکار

« بُرْهان » به عقیده بعضی از دانشمندان ازماده « بَرَه » به معنی سفید شدن است و از آن جاکه استدلالات روشن چهره حقّ را برای شنونده نورانی و آشکار و سفید می کند به آن ، « بُرْهان » گفته می شود .

منظور از «بُرْهان» در آیه فوق چنان که جمعی از مفسّران گفته اند و قرائن گواهی می دهد ، شخص پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است و منظور از « نور » ، قرآن مجید است که در آیات دیگر نیز از آن تعبیر به نور شده است .

دراحادیث متعددی که از طرق اهلبیت علیهم السلام در تفسیر نُورُالثَّقَلَیْن و علیّ بن ابراهیم و مجمع البیان به ما رسیده برهان به پیامبر صلی الله علیه و آله تفسیر شده و نور به علی (علیه السلام)، این تفسیر با تفسیری که در بالا گفتیم منافات ندارد ، زیرا ممکن است از نور ، معنی وسیعی اراده شود که هم قرآن و هم امیرمؤمنان علی را که حافظ قرآن و مفسّر و مدافع آن بود دربرگیرد .

175 فَاَمَّا الَّذینَ امَنُوا بِاللّهِ وَ اعْتَصَمُوا بِه فَسَیُدْخِلُهُمْ فیرَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَیَهْدیهِمْ اِلَیْهِ صِراطا مُسْتَقیماً

اما آن ها که ایمان به خدا آوردند و به آن ( کتب آسمانی ) چنگ زدند به زودی همه را در رحمت و فضل خود وارد خواهد ساخت و در راه راستی به سوی خودش هدایت می کند .

درباره « صِراط مُسْتَقیم » به تفسیر سوره حمد تفسیر نمونه جلد اول صفحه 28 مراجعه کنید .

176 یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللّهُ یُفْتیکُمْ فِی الْکَلالَةِ اِنِ امْرُؤٌا هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ اُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ماتَرَکَ وَ هُوَ یَرِثُهاآ اِنْ لَمْ یَکُنْ لَها وَلَدٌ فَاِنْ کانَتَا اثْنَتَیْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمّا تَرَکَ وَ اِنْ کانُواآ اِخْوَةً رِجالاً وَ نِساآءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الاُنْثَیَیْنِ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ اَنْ تَضِلُّوا وَ اللّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ

از تو ( درباره ارث خواهران و برادران ) سؤال می کنند ، بگو خداوند حکم کلاله( خواهر و برادر )را برای شما بیان می کند: اگر مردی ازدنیا برودکه فرزند نداشته باشد و برای او خواهری باشد نصف اموالی را که به جا گذاشته از او ( به ارث ) می برد و اگر ( خواهری از دنیا برود و وارث او یک برادر باشد ) او تمام مال را از آن خواهر به ارث می برد ، در صورتی که ( شخص متوفّی ) فرزند نداشته باشد و اگر دو خواهر ( از متوفّی ) باقی بماند دو ثلث اموال را می برند و اگر برادر و خواهر با هم باشند( تمام اموال را میان خود تقسیم می کنند به این ترتیب که ) برای هر مذکّر دو برابر سهم مؤنّث خواهد بود ، خداوند ( احکام خود را ) برای شما بیان می کند تا گمراه نشوید و خداوند به همه چیز دانا است .

احکام ارث برادران و خواهران

آیه فوق مقدار ارث برادران و خواهران را بیان می کند و همان طور که در اوایل این سوره در تفسیر آیه 12 گفتیم درباره ارث خواهران و برادران ، دو آیه در قرآن نازل شده است یکی همان آیه 12 و دیگر آیه مورد بحث که آخرین آیه سوره نساء است و این دو آیه اگر چه در بیان مقدار ارث آن ها با هم تفاوت دارد اما همان طور که در آغاز سوره نیز بیان کردیم هر کدام به یک دسته از خواهران و برادران ناظر است آیه 12 ، ناظر به برادران و خواهران « مادری » است ، ولی آیه مورد بحث درباره خواهران و برادران « پدری و مادری » یا « پدری تنها » سخن می گوید .

گواه بر این مطلب این است که معمولاً کسانی که بالواسطه با شخص متوفّی مربوط می شوند ، مقدار ارثشان به اندازه همان واسطه است ، یعنی برادران و خواهران مادری به اندازه سهم مادر می برند که یک سوم است و برادران و خواهران پدری ، یاپدر و مادری ، سهم ارث پدر را می برند که دو سوم است و چون آیه 12 درباره ارث برادران و خواهران

روی یک سوم دور می زند و آیه مورد بحث روی دو سوم ، روشن می شود که آیه سابق درباره آن دسته از برادران و خواهران است که تنها از طریق مادر با متوفّی مربوطند ، ولی آیه مورد بحث درباره برادران و خواهرانی است که ازطریق پدر، یا پدر و مادر مربوط می شوند به علاوه روایاتی که از ائمّه اهلبیت : در این زمینه وارد شده نیز این حقیقت را اثبات می کند و در هر حال چنان چه یک ثلث یا دو ثلث ارث به برادر یا خواهر تعلّق گرفت باقی مانده طبق قانون اسلام میان سایر ورثه تقسیم می شود اکنون که عدم منافات میان دو آیه روشن شد به تفسیر احکامی که در آیه وارد شده است می پردازیم :

قبلاً باید توجه داشت که آیه به عنوان پاسخ سؤال درباره کلاله ( برادران و خواهران ) نازل شده است .

لذا می فرماید : « از تو در این باره سؤال می کنند ، بگو خداوند حکم کلاله ( برادران و خواهران را ) برای شما بیان می کند » ( یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللّهُ یُفْتیکُمْ فِی الْکَلالَةِ ) .

سپس به چندین حکم اشاره می نماید :

1 - « هر گاه مردی از دنیا برود و فرزندی نداشته باشد و یک خواهرداشته باشد نصف میراث او به آن یک خواهر می رسد » ( اِنِ امْرُؤٌا هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ اُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَکَ ) .

2 - « و اگر زنی از دنیا برود و فرزندی نداشته باشد و یک برادر ( برادر پدر و مادری یا پدری تنها ) از خود به یادگار بگذارد تمام ارث او به یک برادر می رسد » ( وَ هُوَ یَرِثُها اِنْ لَمْ یَکُنْ لَها وَلَدٌ ) .

3 - « اگر کسی از دنیا برود و دو خواهر از او به یادگار بماند دو ثلث از میراث او را می برند » ( فَاِنْ کانَتَا اثْنَتَیْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمّا تَرَکَ ) .

4 - « اگر ورثه شخص متوفی ، چند برادر و خواهر باشند ( از دو نفر بیشتر ) تمام میراث او را در میان خود تقسیم می کنند به طوری که سهم هر برادر دو برابر سهم یک خواهر شود » ( وَ اِنْ کانُوا اِخْوَةً رِجالاً وَ نِساآءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الاُنْثَیَیْنِ ) .

در پایان آیه می فرماید : « خداوند این حقایق رابرای شما بیان می کند تا گمراه نشوید و راه سعادت را بیابید ( و حتما راهی را که خدا نشان می دهد راه صحیح واقعی است ) زیرا به هر چیزی دانا است » ( یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ اَنْ تَضِلُّوا وَ اللّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ ) .

ناگفته نماند که آیه فوق ، ارث خواهران و برادران را در صورتی که فرزند در میان نباشد بیان می کند و سخنی از وجود و عدم پدر و مادر در آن نیامده است ، ولی با توجّه به این که طبق آیات آغاز همین سوره ، پدر و مادر همواره در ردیف فرزندان یعنی در طبقه اول ارث قرار دارند روشن می شود که منظور از آیه فوق جایی است که نه فرزند در میان باشد و نه پدر و مادر .

پایان سوره نِساء

سوره مائِدَة

فضیلت تلاوت سوره « مائِدَة »

نامگذاری آن به « سوره مائِده » به خاطر این است که داستان نزول مائِده ⁽¹⁾برای یاران مسیح، درآیه 114، این سوره مدنی ذکرشده است .⁽²⁾

امام باقر (علیه السلام)فرمود : «هر کس در هر پنج شنبه این سوره را بخواند ، ایمانش به ظلم و شرک ( نهان و آشکار ) آلوده نمی شود ». این سوره محتوی یک سلسله از معارف و عقاید اسلامی و یک سلسله از احکام و وظایف دینی است .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اَوْفُوا بِالْعُقُودِ اُحِلَّتْ لَکُمْ بَهیمَةُ الاَْنْعامِ اِلاّ ما یُتْلی عَلَیْکُمْ غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ اَنْتُمْ حُرُمٌ اِنَّ اللّهَ یَحْکُمُ ما یُریدُ

ای کسانی که ایمان آورده اید به پیمان ها و قراردادها وفاکنید ، چهارپایان ( و جنین چهارپایان ) برای شما حلال شده است مگرآن چه برشما خوانده می شود ( به جز آن ها که استثناء خواهد شد ) و صید را به هنگام احرام حلال نشمرید خداوند هر چه بخواهد ( و صلاح ببیند ) حکم می کند .

لزوم وفا به عهد و پیمان

« عُقُود » جمع « عقد » در اصل به معنی جمع کردن اطراف یک چیز محکم است و به همین مناسبت گره زدن دو سر طناب یا دو طناب را با هم عقد می گویند ، سپس از این معنی حسّی به مفهوم معنوی انتقال یافته و به هر گونه عهد و پیمان ، « عقد » گفته می شود ،

منتها طبق تصریح جمعی از فقها و مفسران ، عقد مفهومی محدودتر از عهد دارد ، زیرا عقد به پیمان هایی گفته می شود که استحکام کافی دارد ، نه به هر پیمان .

« اَنْعام » جمع « نَعَم » به معنی شتر و گاو و گوسفند است .

« بَهیمَة » از ماده « بُهْمَة » در اصل به معنی سنگ محکم است و به هر چیز که درک آن مشکل باشد «مُبْهَم» گفته می شود و به تمام حیوانات که دارای نطق و سخن نیستند ، « بَهیمَة » اطلاق می شود ، زیرا صدای آن ها دارای اِبْهام است اما معمولاً این کلمه را فقط در مورد چهارپایان به کار می برند و درندگان و پرندگان را شامل نمی شود .

و از آن جا که « جَنین » حیوانات نیزدارای یک نوع اِبْهام است « بَهیمَة » نیز نامیده می شود .

به طوری که از روایات اسلامی و سخنان مفسران بزرگ استفاده می شود ، این سوره آخرین سوره ( و یا از آخرین سوره هایی ) است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است ، در تفسیر عیاشی از امام باقر (علیه السلام)نقل شده که حضرت علیّ بن ابیطالب (علیه السلام)فرمود : « سوره مائده دو ماه یا سه ماه پیش از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله نازل گردید » .

و این که در بعضی از روایات وارد شده که این سوره ناسخ است و منسوخ نیست ، نیز اشاره به همین موضوع است .

این سخن با مطلبی که در جلد دوم همین تفسیر در ذیل آیه 281 سوره بقره گفته ایم که طبق روایات آیه مزبور آخرین آیه ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده منافات ندارد ، زیرا این جا سخن از سوره است و در آن جا سخن درباره یک آیه بود .

در این سوره ، به خاطر همین موقعیّت خاصّ ، تأکید روی یک سلسله مفاهیم اسلامی و آخرین برنامه های دینی و مسأله رهبری امّت و جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله شده است و شاید به همین جهت است که با مسأله لزوم وفا به عهد و پیمان ، شروع شده و در نخستین جمله می فرماید : « ای افراد باایمان به عهد و پیمان خود وفا کنید » ( یاآ اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوآا اَوْفُوا بِالْعُقُودِ ) .

تا به این وسیله افراد باایمان را ملزم به پیمان هایی که در گذشته با خدا بسته اند و یا در این سوره به آن اشاره شده است بنماید ، درست همانند این است که شخص مسافر در آخرین لحظات وداع به نزدیکان و پیروان خود تأکید می کند توصیه ها و سفارش های او را

فراموش نکنند و به قول و قراردادهایی که با آن ها گذاشته است ، وفادار باشند .

و با توجه به این که « العُقُود » ، به اصطلاح ، « جمع مُحَلّی به الف و لام » است و مفید عموم می باشد و جمله نیز کاملاً مطلق است ، آیه فوق دلیل بر وجوب وفا به تمام پیمان هایی است که میان افراد انسان با یکدیگر و یا افراد انسان با خدا ، به طور محکم بسته می شود و به این ترتیب تمام پیمان های الهی و انسانی و پیمان های سیاسی و اقتصادی و تجاری و زناشویی و مانند آن را در بر می گیرد و یک مفهوم کاملاً وسیع دارد که به تمام جنبه های زندگی انسان اعم از عقیده و عمل ناظر است . از پیمان های فطری و توحیدی گرفته تا پیمان هایی که مردم بر سر مسائل مختلف زندگی با هم می بندند.

در تفسیر « روح المعانی » از راغب چنین نقل شده که « عقد » با توجه به وضع طرفین ، سه نوع است گاهی عقد در میان خدا و بنده و گاهی در میان

انسان و خودش و گاهی در میان او و سایر افراد بشر بسته می شود ⁽¹⁾( البته تمام این سه نوع عقد دارای دو طرف است منتها در آن جا که خودش با خودش پیمان می بندد ، خویشتن را به منزله دو شخص که طرفین پیمانند فرض می کند ) .

به هرحال مفهوم آیه به قدری وسیع است که عهد و پیمان هایی را که مسلمانان با غیرمسلمانان می بندند نیز شامل می شود.

مسأله وفای به عهد و پیمان که در آیه مورد بحث مطرح است از اساسی ترین شرایط زندگی دسته جمعی است و بدون آن هیچ گونه همکاری اجتماعی ممکن نیست و بشر با از دست دادن آن زندگی اجتماعی و اثرات آن را عملاً از دست خواهد داد ، به همین دلیل در منابع اسلامی تأکید فوق العاده ای روی این مسأله شده است و شاید کمتر چیزی باشد که .

این قدر گسترش داشته باشد ، زیرا بدون آن هرج و مرج و سلب اطمینان عمومی که بزرگ ترین بلای اجتماعی است در میان بشر پیدا می شود .

در نهج البلاغه در فرمان مالک اشتر چنین می خوانیم :

« فَاِنَّهُ لَیْسَ مِنْ فَرایِضِ اللّهِ شَیْ ءٌ النّاسُ اَشَدُّ عَلَیْهِ اِجْتِماعا مَعَ تَفَرُّقِ اَهْوائِهِمْ وَ تَشَتُّتِ آرائِهِمْ مِنْ تَعْظیمِ الْوَفاءِ بِالْعُهُودِ وَ قَدْ لَزِمَ ذلِکَ الْمُشْرِکُونَ فیما بَیْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمینَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَواقِبِ الْغَدْرِ : در میان واجبات الهی هیچ موضوعی همانند وفای به عهد در میان مردم جهان ، با تمام اختلافاتی که دارند ، مورد اتفاق نیست به همین جهت بت پرستان زمان جاهلیت نیز پیمان ها را در میان خود محترم می شمردند زیرا عواقب دردناک پیمان شکنی را دریافته بودند » .⁽¹⁾

و نیز از امیر مؤمنان علیّ (علیه السلام)نقل شده که فرمود : .

« اِنَّ اللّهَ لا یَقْبَلُ اِلاَّ الْعَمَلَ الصّالِحَ وَ لا یَقْبَلُ اللّهُ اِلاَّ الْوَفاءَ بِالشُّرُوطِ وَ الْعُهُودِ : خداوند چیزی جز عمل صالح از بندگان خود نمی پذیرد و جز وفای به شروط و پیمان ها را قبول نمی کند » .⁽¹⁾

و از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود : « لا دینَ لِمَنْ لا عَهْدَ لَهُ : آن کس که به پیمان خود وفادار نیست دین ندارد » .⁽²⁾

و روی همین جهت ، موضوع وفای به عهد از موضوعاتی است که هیچ گونه تفاوتی در میان انسان ها درباره آن نیست خواه طرف پیمان مسلمان باشد یا غیرمسلمان و به اصطلاح از حقوق انسان است نه از حقوق برادران دینی :

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام)می خوانیم : .

« ثَلاثٌ لَمْ یَجْعَلِ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لاَِحَدٍ فیهِنَّ رُخْصَةً : اَداءُ الاَْمانَةِ اِلَی الْبَرِّ وَ الْفاجِرِ وَ الْوَفاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ وَ الْفاجِرِ وَ بِرُّ الْوالِدَیْنِ بَرَّیْنَ کانا اَوْ فاجِرینَ : سه چیز است که خداوند به هیچ کس اجازه مخالفت با آن را نداده است : ادای امانت در مورد هر کس خواه نیکوکار باشد یا بدکار و وفای به عهد درباره هر کس خواه نیکوکار باشد یا بدکار و نیکی به پدر و مادر خواه نیکوکار باشند یا بدکار » .⁽¹⁾

سپس به دنبال دستور وفای به پیمان ها که تمام احکام و پیمان های الهی را شامل می شود یک سلسله از احکام اسلام را بیان کرده ، که نخستین آن حلال بودن گوشت پاره ای از حیوانات است و می فرماید : « چهارپایان ( یا جنین آن ها ) برای شما حلال شده است » ( اُحِلَّتْ لَکُمْ بَهیمَةُ الاَنْعامِ ) .

حلال بودن « بَهیمَه اَنْعام » یا به معنی حِلِّیَّت تمام چهارپایان است ( به استثنای آن چه بعداً .

درآیه ذکرمی شود )و یا به معنی حِلِّیَّت بچه هایی است که در شکم حیوانات حلال گوشت وجود دارد ( بچه هایی که خلقت آن ها تمام شده و مو و پشم بر بدن آن ها روییده است ) .

و از آن جا که حِلِّیَّت حیواناتی مانند شتر و گاو و گوسفند قبل از این آیه برای مردم مشخّص بوده و ممکن است آیه اشاره به حِلِّیَّت جَنین های آن ها باشد. ولی آن چه در معنی آیه به نظر نزدیک تر می رسد این است که آیه معنی وسیعی دارد هم حلال بودن این گونه حیوانات را بیان می کند و هم « جَنین » آن ها را و اگر حکم این گونه حیوانات در سابق نیز معلوم بوده در این جا به عنوان مقدّمه ای برای استثنائات بعد تکرار شده است .

از آن چه در تفسیر این جمله گفتیم روشن شد که ارتباط این حکم با اصل کلّی لزوم وفای به عهد از این نظر است که این « اصل کُلّی » احکام الهی را که یک نوع پیمان خدا با بندگان است مورد تأکید قرار می دهد ، سپس به دنبال آن تعدادی از احکام بیان شده که حلال بودن گوشت پاره ای از حیوانات و حرام بودن گوشت پاره ای دیگر یکی از آن ها محسوب می شود .

سپس در ذیل آیه دو مورد را از حلال بودن گوشت چهار پایان استثناء کرده ، می فرماید :

« به استثنای گوشت هایی که تحریم آن به زودی برای شما بیان می شود » ( اِلاّ ما یُتْلی عَلَیْکُمْ ) .

و به استثنای حال احرام برای انجام مناسک حج یا انجام مناسک عمره که در این حال صید کردن حرام است ( غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ اَنْتُمْ حُرُمٌ ) .

2 یاآ اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا لا تُحِلُّوا شَعاآئِرَ اللّهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَالْهَدْیَ وَ لاَالْقَلاآئِدَ وَ لاآآمّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوانا وَ اِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَئانُ قَوْمٍ اَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ اَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الاِْثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ شَدیدُ الْعِقابِ

ای کسانی که ایمان آورده اید شعائر الهی ( و مراسم حجّ را محترم بشمرید و مخالفت با آن ها ) را حلال ندانید و نه ماه حرام را و نه قربانی های بی نشان و نشان دار و نه آن ها که به قصد خانه خدا برای بدست آوردن فضل پروردگار و خشنودی او می آیند ، امّا هنگامی که از احرام بیرون آمدید صید کردن برای شما مانعی ندارد و خصومت به جمعیّتی که

شما را از آمدن به مسجد الحرام ( در سال حدیبیه ) مانع شدند نباید شما را وادار به تعدّی و تجاوز کند و ( همواره ) در راه نیکی و پرهیزکاری با هم تعاون کنید و ( هرگز ) در راه گناه و تعدّی همکاری ننماید و از خدا بپرهیزید که مجازاتش شدید است.

هشت دستور در یک آیه

« هَدْی » جمع « هَدْیَة » به معنی چهارپایانی است که به عنوان قربانی به خانه خدا « اِهْداء » می شوند .

« قَلائد » جمع « قِلادَة » به معنی چیزی است که به گردن انسان یا حیوانی می اندازند و در این جا منظور چهارپایانی است که برای قربانی در مراسم حجّ آن ها را نشان می گذارند .

« جَرْم » در اصل به معنی قطع کردن میوه های نامناسب از درخت است و سپس به هر کار ناخوشایندی گفته می شود و نیز به وادار کردن کسی به کار ناخوشایند اطلاق می گردد ، بنابراین « لا یَجْرِمَنَّکُمْ » در این جا به معنی لا یَحْمِلَنَّکُمْ یعنی « وادار نکند شما را به یک کار خِلاف » می باشد .

در این آیه چند دستور مهمّ اسلامی که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است بیان گردیده که همه یا اغلب آن ها مربوط به حجّ و زیارت خانه خدا است :

1 - نخست خطاب به افراد باایمان کرده می فرماید : « شعائر الهی را نقض نکنید و حریم آن ها را حلال شمرید » ( یاآ اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا لا تُحِلُّوا شَعاآئِرَ اللّهِ ) .

در این که منظور از شعائر الهی چیست در میان مفسّران گفتگوی بسیار است ، ولی به تناسب قسمت های دیگر این آیه و باتوجّه به سال نزول آن ( سال دهم هجری ) که سال حَجَّةُ الْوِداع پیغمبر صلی الله علیه و آله بود ، چنین به نظر می رسد که منظور از « شعائر » و « مناسک و برنامه های حجّ » باشد که مسلمانان موظّفند احترام همه آن ها را نگاه دارند ، شاهد این تفسیر این که در قرآن کلمه « شَعائِر » معمولاً در مورد مراسم حج به کار رفته است .⁽¹⁾.

2 - « احترام ماه های حرام را نگاه دارید و از جنگ کردن در این ماه ها خودداری کنید » ( وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ ) .

3 - « قربانیانی را که برای حج می آورند ، اعم از این که بی نشان باشند ( هَدْیَ ) و یا نشان داشته باشند ( قَلائِدَ ) حلال نشمرید و بگذارید که به قربانگاه برسند و در آن جا قربانی شوند » ( وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاآئِدَ ) .

4 - تمام زائران خانه خدا باید از آزادی کامل در این مراسم بزرگ اسلامی بهره مند باشند و هیچ گونه امتیازی در این قسمت در میان قبایل و افراد و نژادها و زبان ها نیست بنابراین « نباید کسانی را که برای خشنودی پروردگار و جلب رضای او و حتّی بدست آوردن سود تجاری به قصد زیارت بیت اللّه حرکت می کنند مزاحمت کنید خواه با شما دوست باشند یا دشمن همین اندازه که مسلمانند و زائر خانه خدا مصونیّت دارند » ( وَ لا آمّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً ) .

بعضی از مفسران و فقها معتقدند که جمله فوق عامّ است و حتّی غیر مسلمانان را نیز

شامل می شود ، یعنی اگر مشرکان هم به قصد زیارت خانه خدا بیایند نباید مورد مزاحمت قرار گیرند ، ولی با توجّه به این که در سوره توبه که معروف است در سال نهم هجرت نازل شده در آیه 28 دستور جلوگیری از آمدن مشرکان به مسجد الحرام داده شده و با توجه به این که سوره مائده در اواخر عمر پیامبر صلی الله علیه و آله در سال دهم هجرت نازل گردیده است و طبق روایات شیعه و اهل تسنّن هیچ حکمی از آن نسخ نشده ، چنین تفسیری صحیح نیست و حقّ آن است که حکم بالا مخصوص به مسلمانان است .

5 - تحریم صید محدود به زمان احرام است ، بنابراین « هنگامی که از احرام حج یا عمره بیرون آمدید ، صید کردن برای شما مجاز است » ( وَ اِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا ) .

6 - اگر جمعی از بت پرستان در دوران جاهلیت ( در جریان حُدَیْبِیَّة ) مزاحم زیارت شما از خانه خدا شدند و نگذاشتند مناسک زیارت خانه خدا را انجام دهید ، « نباید این جریان سبب شود که بعد از اسلام آن ها ، کینه های دیرینه را زنده کنید و مانع آن ها از زیارت خانه خدا شوید »

( وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَئانُ قَوْمٍ اَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ اَنْ تَعْتَدُوا ) .

این حکم گرچه در مورد زیارت خانه خدا نازل شده است ، ولی در حقیقت یک قانون کلّی از آن استفاده می شود که مسلمان نباید « کینه توز » باشد و حوادثی را که در زمان های گذشته واقع شده بار دیگر در فکر خود زنده کند و درصدد انتقام برآید و با توجّه به این که یکی از علل نفاق و تفرقه در هر اجتماعی همین مسأله است ، اهمیّت این دستور اسلامی برای جلوگیری از شعله ور شدن آتش نفاق در میان مسلمانان آن هم در آستانه غروب آفتاب عمر پیامبر صلی الله علیه و آله آشکارتر می شود .

7 - سپس برای تکمیل بحث گذشته می فرماید : « شما به جای این که دست به هم بدهید تا از دشمنان سابق و دوستان امروز خود انتقام بگیرید باید دست اتحاد در راه نیکی ها و تقوا به یکدیگر بدهید نه این که تعاون و همکاری بر گناه و تعدّی نمایید » ( وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الاِثْمِ وَ الْعُدْوانِ ) .

8 - در پایان آیه برای تحکیم و تأکید احکام گذشته می فرماید : « پرهیزکاری را پیشه کنید و از مخالفت فرمان خدابپرهیزیدکه مجازات و کیفرهای خدا شدید است » ( وَ اتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ شَدیدُ الْعِقابِ ) .

لزوم تعاون و همکاری در نیکی ها

آن چه در آیه فوق در زمینه تعاون آمده یک اصل کلّی اسلامی است که سراسر مسائل اجتماعی و حقوقی و اخلاقی و سیاسی را دربرمی گیرد ، طبق این اصل مسلمانان موظّفند در کارهای نیک تعاون و همکاری کنند ولی همکاری در اهداف باطل و اعمال نادرست و ظلم و ستم ، مطلقا ممنوع است ، هرچند مرتکب آن دوست نزدیک یا برادر انسان باشد .

در روایات اسلامی درباره این مسأله تأکیدهای فراوانی وارد شده که به عنوان نمونه به چند قسمت اشاره می کنیم :

1 - از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود :

« اِذا کانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ نادی مُنادٍ اَیْنَ الظَّلَمَةُ ؟ وَ اَعْوانُ الظَّلَمَةِ ؟ وَ اَشْباهُ الظَّلَمَةِ ؟ حَتّی مَنْ بَری لَهُمْ قَلَما وَ لاقِ لَهُمْ دَواتا ، قالَ : فَیَجْتَمِعُونَ فی تابُوتٍ مِنْ حَدیدٍ ثُمَّ یُرْمی بِهِمْ فی جَهَنَّمَ : هنگامی که روز قیامت برپا شود منادی ندا درمی دهد کجا هستند ستمکاران و کجا هستند یاوران آن ها و کسانی که خود را شبیه آن ها ساخته اند ؟ حتّی کسانی که برای آن ها قلمی تراشیده اند و یا دواتی را لیقه کرده اند ، همه

آن ها را در تابوتی از آهن قرار می دهند سپس در میان جهنم پرتاب می شوند » .⁽¹⁾

2 - در روایتی از صَفْوان جَمّال که از یاران امام کاظم (علیه السلام)بود نقل شده که می گوید :

خدمت امام رسیدم فرمود : « ای صفوان ! همه کارهای تو خوب است جز یک کار » . عرض کردم: فدایت شوم ، چه کار؟ فرمود : « این که شتران خود را به این مرد یعنی "هارون " کرایه می دهی » . گفتم: به خدا سوگند در مسیرهای عیّاشی و هوسبازی و صید حرام به او کرایه نمی دهم ، تنها در این راه ، یعنی راه مکّة ، در اختیار آن ها می گذارم ، تازه خودم همراه شتران نمی روم ، بعضی از فرزندان و کسانم را با آن ها می فرستم ، فرمود : « ای صفوان ! آیا از آن ها کرایه می گیری ؟ » عرض کردم: بله، فرمود : « آیا دوست داری که زنده بمانند و بر سر کار باشند تا کرایه ترا بپردازند » گفتم : بلی ، فرمود : « کسی که بقای آن ها را دوست بدارد از آن ها است و هر کسی از آن ها باشد در آتش دوزخ .

خواهد بود » ، صفوان می گوید : من بلافاصله رفتم و تمام شترانم را فروختم ، این موضوع به گوش هارون رسید به دنبال من فرستاد و گفت: صفوان شنیده ام شترانت را فروخته ای ؟ گفتم : آری گفت : چرا ؟ گفتم : پیر شده ام و فرزندان و کسانم نمی توانند از عهده اداره آن ها برآیند ، گفت : چنین نیست ، چنین نیست ، من می دانم چه کسی این دستور را به تو

داده است آری موسی بن جعفر (علیه السلام)به تو چنین دستوری داده است گفتم : مرا با موسی بن جعفر چه کار ؟ هارون گفت : این سخن بگذار ، به خدا سوگند اگر سوابق نیک تو نبود دستور می دادم گردنت را بزنند .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم که به علی (علیه السلام)فرمود : « یا عَلِیُّ کَفَرَ بِاللّهِ الْعَلِیِّ الْعَظیمِ مِنْ هذِهِ الاُْمَّةِ عَشَرَةٌ ... وَ بایِعُ السِّلاحِ مِنْ اَهْلِ الْحَرْبِ : ده طایفه از این امت به خدا کافر .

شده اند که یکی از آن ها کسی است که اسلحه به دشمنان اسلام که با آن ها در حال جنگند بفروشد » .⁽¹⁾

3 حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزیرِ وَ ماآ اُهِلَ لِغَیْرِاللّهِ بِه وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطیحَةُ وَ ماآ اَکَلَ السَّبُعُ اِلاّ ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ اَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالاَْزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِسْلامَ دینا فَمَنِ اضْطُرَّ فی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لاِِثْمٍ فَاِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ

گوشت مردار و خون و گوشت خوک و حیواناتی که به غیر نام خدا ذبح شوند و حیوانات خفه شده و به زجر کشته شده و آن ها که بر اثر پرت شدن از بلندی بمیرند و .

آن ها که به ضرب شاخ حیوان دیگری مرده باشند و باقیمانده صید حیوان درنده ، مگر آن که ( به موقع بر آن حیوان برسید و ) آن را سر ببرید و حیواناتی که روی بت ها ( یا در برابر آن ها ) ذبح شوند ( همگی ) برشما حرام است و ( همچنین ) قسمت کردن گوشت حیوان به وسیله چوبه های تیر مخصوص بخت آزمایی ، تمام این اعمال فسق و گناه است ، امروز کافران از ( زوال ) آیین شما مأیوس شدند ، بنابراین از آن ها نترسید و از ( مخالفت ) من بترسید ، امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تکمیل نمودم و اسلام را به عنوان آیین ( جاودان ) شما پذیرفتم ، اما آن ها که در حال گرسنگی دستشان به غذای دیگری نرسد و متمایل به گناه نباشند ( مانعی ندارد که از گوشت های ممنوع بخورند ) خداوند آمرزنده و مهربان است .

در آغاز این سوره اشاره به حلال بودن گوشت چهارپایان به استثنای آن چه بعدا خواهد آمد ، شده ، آیه مورد بحث در حقیقت همان استثناهایی است که وعده داده شده و در این آیه حکم به تحریم یازده چیز شده است که بعضی از آن ها در آیات دیگر قرآن نیز بیان

گردیده و تکرار آن جنبه تأکید دارد .

نخست می فرماید : « مردار بر شما حرام شده است » ( حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ) و همچنین خون (وَ الدَّمُ) و گوشت خوک ( وَ لَحْمُ الْخِنْزیرِ ) و حیواناتی که طبق سنّت جاهلیّت به نام بت ها و اصولاً به غیر نام خدا ذبح شوند ( وَ ما اُهِلَّ لِغَیْر اللّهِ بِه ) .

درباره تحریم این چهار چیز و فلسفه آن در جلد اول تفسیر نمونه صفحه 427 به بعد توضیح کافی داده ایم .

و نیز حیواناتی که خفه شده باشند حرامند خواه به خودی خود و یا به وسیله دام و خواه به وسیله انسان این کار انجام گردد ( چنان که در زمان جاهلیّت معمول بوده گاهی حیوان را در میان دو چوب یا در میان دو شاخه درخت سخت می فشردند تا بمیرد و از گوشتش استفاده کنند ) ( وَ الْمُنْخَنِقَةُ ) .

در بعضی از روایات نقل شده که مجوس مخصوصاً مقید بودند که حیوانات را ازطریق خفه کردن آن ها را بکشند سپس از گوشتشان استفاده کنند بنابراین ممکن است آیه

ناظر به وضع آن ها نیز باشد.⁽¹⁾

و حیواناتی که با شکنجه و ضرب ، جان بسپارند و یا به بیماری از دنیا بروند ( وَ الْمَوْقُوذَةُ ) .⁽²⁾

در تفسیر قرطبی نقل شده که در میان عرب معمول بود که بعضی از حیوانات را به خاطر بت ها آن قدر می زدند تا بمیرد و آن را یک نوع عبادت می دانستند .⁽³⁾

و حیواناتی که براثر پرت شدن از بلندی بمیرند (وَ الْمُتَرَدِّیَةُ) و حیواناتی که به ضرب شاخ .

مرده باشند ( وَ النَّطیحَةُ ) و حیواناتی که به وسیله حمله درندگان کشته شوند ( وَ ما اَکَلَ السَّبُعُ ) .

ممکن است یک فلسفه تحریم این پنج نوع از گوشت های حیوانات به خاطر آن باشد که خون به قدر کافی از آن ها بیرون نمی رود ، زیرا تا زمانی که رگ های اصلی گردن بریده نشود ، خون به قدر کافی بیرون نخواهد ریخت و می دانیم که خون مرکز انواع میکرب ها است و با مردن حیوان قبل از هر چیز خون عفونت پیدا می کند و به تعبیر دیگر این چنین گوشت ها یک نوع مسمومیّت دارند و جزء گوشت های سالم محسوب نخواهد شد مخصوصاً اگر حیوان بر اثر شکنجه یا بیماری و یا تعقیب حیوان درنده ای بمیرد مسمومیّت بیشتری خواهد داشت ، به علاوه جنبه معنوی ذبح که با ذکر نام خدا و رو به قبله بودن حاصل می شود در هیچ یک از این ها نیست .

ولی اگر قبل از آن که این حیوانات جان بسپرند به آن ها برسند و با آداب اسلامی آن ها را سر ببرند و خون به قدر کافی از آن ها بیرون بریزد ، حلال خواهد بود و لذا به دنبال تحریم موارد فوق می فرماید : ( اِلاّ ما ذَکَّیْتُمْ ) .

بعضی از مفسران احتمال داده اند که این استثناء تنها به قسم اخیر یعنی (وَ ما اَکَلَ السَّبُعُ) برمی گردد ، ولی اکثر مفسران معتقدند به تمام اقسام برمی گردد و این نظر به حقیقت نزدیک تر است.

ممکن است سؤال شود چرا با وجود « مَیْتَةُ » در آغاز آیه ، این موارد ذکر گردیده است مگر تمام آن ها داخل در مفهوم « مَیْتَةُ » نیست ؟

در پاسخ می گوییم : « مَیْتَةُ » از نظر فقهی و شرعی مفهوم وسیعی دارد و هر حیوانی که با طریق شرعی ذبح نشده باشد در مفهوم « میتة » داخل است ، ولی در لغت ، میتة معمولاً به حیوانی گفته می شود که خود به خود بمیرد ، بنابراین موارد فوق در مفهوم لغوی میتة داخل نیست و و لااقل احتمال این را دارد که داخل نباشد و لذا نیازمند به بیان است .

در زمان جاهلیّت بت پرستان سنگ هایی در اطراف کعبه نصب کرده بودند که شکل و صورت خاصّی نداشت ، آن ها را « نُصُب » می نامیدند در مقابل آن ها قربانی می کردند و خون قربانی را به آن ها می مالیدند و فرق آن ها بابت همان بود که بت ها همواره دارای اشکال و

صور خاصی بودند اما « نُصُب » چنین نبودند ، اسلام در آیه فوق این گونه گوشت ها را تحریم کرده و می گوید : ( وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُب ) .

روشن است که تحریم این نوع گوشت جنبه اخلاقی و معنوی دارد نه جنبه مادی و جسمانی و در واقع یکی از اقسام « ما اُهِلَ لِغَیْرِاللّهِ بِه » می باشد ، که به خاطر رواجش در

میان عرب جاهلی به آن تصریح شده است .

نوع دیگری از حیواناتی که تحریم آن در آیه فوق آمده آن ها است که به صورت « بخت آزمایی » ذبح و تقسیم می گردیده و آن چنین بوده که : ده نفر با هم شرط بندی می کردند و حیوانی را خریداری و ذبح نموده سپس ده چوبه تیر که روی هفت عدد از آن ها عنوان « برنده » و سه عدد عنوان « بازنده » ثبت شده بود در کیسه مخصوصی می ریختند و به صورت قرعه کشی آن ها را به نام یک یک از آن ده نفر بیرون می آوردند ، هفت چوبه برنده به نام هر کس می افتاد سهمی از گوشت برمی داشت و چیزی در برابر آن نمی پرداخت ، ولی آن سه نفر که تیرهای بازنده را دریافت داشته بودند ، باید هر کدام یک سوم قیمت حیوان را

بپردازند ، بدون این که سهمی از گوشت داشته باشند ، این چوبه های تیر را « اَزْلام » جمع « زَلَم » می نامیدند، اسلام خوردن این گوشت ها را تحریم کرد ، نه به خاطر این که اصل

گوشت حرام بوده باشد بلکه به خاطر این که جنبه قمار و بخت آزمایی دارد و می فرماید : ( وَ اَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالاَزْلامِ ) .

روشن است که تحریم قمار و مانند آن اختصاص به گوشت های حیوانات ندارد ، بلکه در هر چیز انجام گیرد ممنوع است و تمام زیان های « فعالیّت های حساب نشده اجتماعی » و برنامه های خرافی در آن جمع می باشد .

و در پایان برای تأکید بیشتر روی تحریم آن ها می فرماید : « تمام این اعمال فسق است و خروج از اطاعت پروردگار » ( ذلِکُمْ فِسْقٌ ) .

بعد از بیان احکام فوق دو جمله پرمعنی در آیه مورد بحث به چشم می خورد نخست می گوید : « امروز کافران از دین شما مأیوس شدند بنابراین از آن ها نترسید و تنها از ( مخالفت ) من بترسید » (اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ) .

و سپس می گوید: «امروز دین و آیین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین شما پذیرفتم» (اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الاِسْلامَ دینا).

روز اکمال دین چه روزی است؟(بحثی پیرامون روز غدیرخم)

در این جا بحث مهمی پیش می آید که منظور از « اَلْیَوْم » ( امروز ) که در دو جمله بالا تکرار شده چیست ؟ یعنی کدام روز است که این « چهار جهت » در آن جمع شده ، هم کافران در آن مأیوس شده اند و هم دین کامل شده و هم نعمت خدا تکامل یافته و هم خداوند آیین اسلام را به عنوان آیین نهایی مردم جهان پذیرفته است .

در میان مفسران در این جا سخن بسیار است ولی آن چه جای شک نیست این است که چنین روزی باید روز بسیار مهمّی در تاریخ زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله باشد ، نه یک روز ساده و عادی و معمولی ، زیرا این همه اهمیّت برای یک روز عادی معنی ندارد و لذا در پاره ای از روایات آمده است که بعضی از یهود و نصاری با شنیدن این آیه گفتند اگر چنین آیه ای در

کتب آسمانی ما نقل شده بود ، ما آن روز را روز عید قرار می دادیم .⁽¹⁾اکنون باید از روی قرائن و نشانه ها و تاریخ نزول این آیه و این سوره و تاریخ زندگانی پیامبر صلی الله علیه و آله و روایاتی که از منابع مختلف اسلامی به دست ما رسیده این روز مهمّ را پیدا کنیم .

آیا منظور روزی است که احکام بالا درباره گوشت های حلال و حرام نازل شده ؟ قطعا چنین نیست ، زیرا نزول این احکام واجد این همه اهمیّت نیست نه باعث تکمیل دین است زیرا آخرین احکامی نبوده که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده ، به دلیل این که در دنباله این سوره به احکام دیگری نیز برخورد می کنیم و تازه نزول این احکام سبب یأس کفار نمی شود ،چیزی که سبب یأس کفار می شود ، فراهم ساختن پشتوانه محکمی برای آینده اسلام است و به عبارت دیگر نزول این احکام و مانند آن تأثیر چندانی در روحیه کافران ندارد و این که .

گوشت هایی حلال یا حرام باشد آن ها حساسیّتی روی آن ندارند .

آیا منظور از آن روز عرفه در آخرین حج پیامبر صلی الله علیه و آله است ؟ ( همان طور که جمعی از مفسران احتمال داده اند ) .

پاسخ این سؤال نیز منفی است ، زیرا نشانه های فوق بر آن روز نیز تطبیق نمی کند ، چون حادثه خاصی که باعث یأس کفار بشود در آن روز واقع نشد ، اگر منظور انبوه اجتماع مسلمانان است که قبل از روز عرفه نیز در خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله در مکّه بودند و اگر منظور نزول احکام فوق در آن روز است که آن نیز همان طور که گفتیم چیز وحشتناکی برای کفّار نبود .

و آیامرادروز فتح مکّه است( چنان که بعضی احتمال داده اند ) با این که تاریخ نزول این سوره مدّت هابعدازفتح مکه بوده است ؟

و یا منظور روز نزول آیات سوره برائت است که آن هم مدّت ها قبل از نزول این سوره بوده است؟ از همه چیز عجیب تر احتمالی است که بعضی داده اند که این روز ، روز ظهور اسلام و یا بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله باشد با این که آن ها هیچ گونه ارتباطی با روز نزول این آیه

ندارد و سال های متمادّی در میان آن ها فاصله بوده است .

بنابراین هیچ یک از احتمالات شش گانه فوق با محتویات آیه سازگار نیست .

در این جا احتمال دیگری هست که تمام مفسّران شیعه آن را در کتب خود آورده اند و روایات متعدّدی آن را تأیید می کند و با محتویات آیه کاملاً سازگاراست و آن این که :

منظور روز غدیر خُمّ است ، روزی که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله امیرمؤمنان علیّ را رسما برای جانشینی خود تعیین کرد ، آن روز بود که کفّار در میان امواج یأس فرو رفتند ،

زیرا انتظار داشتند که آیین اسلام قائم به شخص باشد و با از میان رفتن پیغمبر صلی الله علیه و آله اوضاع به حال سابق برگردد و اسلام تدریجا برچیده شود ، اما هنگامی که مشاهده کردند مردی که از نظر علم و تقوا و قدرت و عدالت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله در میان مسلمانان بی نظیر بود به عنوان جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله انتخاب شد و از مردم برای او بیعت گرفت یأس و نومیدی نسبت به آینده اسلام آن ها را فرا گرفت و فهمیدند که آیینی است ریشه دار و پایدار .

در این روز بود که آیین اسلام به تکامل نهایی خود رسید ، زیرا بدون تعیین جانشین

برای پیامبر صلی الله علیه و آله و بدون روشن شدن وضع آینده مسلمانان ، این آیین به تکامل نهایی نمی رسید .

آن روز بود که نعمت خدا با تعیین رهبر لایقی همچون علیّ (علیه السلام) برای آینده مردم تکامل یافت و نیز آن روز بود که اسلام با تکمیل برنامه هایش به عنوان آیین نهایی از طرف خداوند پذیرفته شد ( بنابراین جهات چهارگانه در آن جمع بوده ) .

علاوه بر این ، قرائن زیر نیز این تفسیر را تأیید می کند :

الف - جالب توجّه این که در تفسیر فخر رازی و تفسیر روح المعانی و تفسیر المَنار در ذیل این آیه نقل شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از نزول این آیه بیش از هشتاد و یک روز عمر نکرد. و با توجّه به این که وفات پیامبر صلی الله علیه و آله در روایات اهل تسنّن و حتی در بعضی از روایات شیعه ( مانند آن چه کلینی در کتاب معروف کافی نقل کرده است ) روز دوازدهم ماه ربیع الاول بوده چنین نتیجه می گیریم که روز نزول آیه درست روز هیجدهم ذی الحجه بوده است .

ب - در روایات فراوانی که از طرق معروف اهل تسنّن و شیعه نقل شده صریحا این مطلب آمده است که آیه شریفه فوق در روز غدیر خمّ و به دنبال ابلاغ ولایت علیّ (علیه السلام)

نازل گردید، از جمله این که :

1 - دانشمند معروف سنّی ابن جریر طبری در کتاب ولایت از زید بن اَرْقَم صحابیّ معروف نقل می کند که این آیه در روز غدیر خم درباره علیّ (علیه السلام)نازل گردید .

2 - حافظ ابونعیم اصفهانی در کتاب « مانَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ فی عَلِیٍّ (علیه السلام)» از ابوسعید خُدْرِیّ ( صحابه معروف ) نقل کرده که پیامبر صلی الله علیه و آله در غدیر خُمّ ، علیّ (علیه السلام)را به عنوان ولایت به مردم معرفی کرد و مردم متفرّق نشده بودند تا این که آیه « اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ ... » نازل شد ، در این موقع پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « اَللّهُ اَکْبَرُ عَلی اِکْمالِ الدّینِ وَ اِتْمامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَی الرَّبِّ بِرِسالَتی وَ بِالْوِلایَةِ لِعَلِیٍّ (علیه السلام)مِنْ بَعْدی ، ثُمَّ قالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ : اَللّهُ اَکْبَرُ بر تکمیل دین و اتمام نعمت پروردگار و خشنودی خداوند از رسالت من و ولایت علیّ (علیه السلام)بعد از من ، سپس فرمود : هر کس من مولای اویم علیّ (علیه السلام)مولای او است ، خداوندا ! آن کس که او را دوست بدارد دوست بدار و آن کس که او را دشمن دارد، دشمن بدار، هرکس او را یاری کند یاری کن و هر کس دست از یاریش بردارد دست از او بردار » .

3 - خطیب بغدادی در تاریخ خود از ابوهُرَیْرَة از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نقل کرده که بعداز جریان غدیرخُمّ و پیمان ولایت علی (علیه السلام)و گفتار عمر بن خطاب . بَخٍّ بَخٍّ یَابْنَ اَبیطالِبٍ اَصْبَحْتَ مَوْلایَ وَ مَوْلا کُلِّ مُسْلِمٍ . آیه « اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ » نازل گردید .⁽¹⁾

در کتاب نفیس « الغدیر » علاوه بر روایات سه گانه فوق سیزده روایت دیگر نیز در این زمینه نقل شده است .

در کتاب « اِحْقاقُ الْحَقِّ » از جلد دوم تفسیر « ابن کثیر » صفحه 14 و از « مقتل خوارزمی » صفحه 47 نزول این آیه را درباره داستان غدیر از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل کرده است.

در پایان آیه بار دیگر به مسائل مربوط به گوشت های حرام برگشته و حکم صورت .

اضطرار را بیان می کند و می گوید : « کسانی که به هنگام گرسنگی ناگزیر از خوردن گوشت های حرام شوند در حالی که تمایل به گناه نداشته باشند خوردن آن برای آن ها حلال است ، زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است و به هنگام ضرورت بندگان خود را به مشقّت نمی افکند و آن ها را کیفر نمی دهد » (فَمَنِ اضْطُرَّ فی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لاِِثْمِ فَاِنَّ اللّهَ غَفُورٌرَحیمٌ ).

« مَخْمَصَة » از ماده « خَمْص » به معنی فرو رفتگی است و به معنی گرسنگی شدید که باعث فرو رفتگی شکم می شود نیز آمده است خواه به هنگام قحطی باشد یا به هنگام گرفتاری شخصی .

« غَیْرَ مُتَجانِفٍ لاِِثْمِ » به معنی آن است که تمایل به گناه نداشته باشد و آن یا به عنوان تأکید مفهوم اضطرار آمده و یا به منظور آن است که به هنگام ضرورت زیاده روی در خوردن گوشت حرام نکند و آن را حلال نشمرد و یا آن که مقدّمات اضطرار را خودش فراهم نساخته باشد و یا آن که در سفری که برای انجام کار حرامی در پیش گرفته ، گرفتار چنان

ضرورتی نشود ، ممکن است همه این معانی از این عبارت منظور باشد . ( برای توضیح بیشتر در این زمینه به جلد اول تفسیر نمونه صفحه 430 و 431 مراجعه کنید ) .

4 یَسْئَلُونَکَ ماذآا اُحِلَّ لَهُمْ قُلْ اُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُکَلِّبینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّا عَلَّمَکُمُ اللّهُ فَکُلُوا مِمّاآ اَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَاذْکُرُوا اسْمَ اللّهِ عَلَیْهِ وَ اتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ سَریعُ الْحِسابِ

از تو سؤال می کنند چه چیزها برای آن ها حلال شده است بگوآن چه پاکیزه است برای شما حلال گردیده و ( نیز صید ) حیوانات شکاری که از آن چه خداوند به شما تعلیم داده به آن ها یاد داده اید ( برای شما حلال است ) پس از آن چه این حیوانات برای شما ( صید می کنند و ) نگاه می دارند بخورید و نام خدا را ( به هنگام فرستادن حیوان برای شکار ) بر آن برید و از خدا بپرهیزید که خداوند سریع الحساب است .

صید حلال

« جَوارِح » در اصل از ماده « جَرَح » گرفته شده که گاهی به معنی کسب و گاهی

به معنی زخم است و به همین دلیل به حیوانات صیّاد اعمّ از پرندگان و غیر پرندگان « جارِحَة » می گویند و جمع آن « جَوارِح » است یعنی حیوانی که به صید خود زخم وارد می کند و یا حیوانی که برای صاحب خود کسب می نماید .

و اگر به اعضای بدن جَوارِح گفته می شود به خاطر آن است که انسان به وسیله آن ها کاری انجام می دهد و اکتسابی می کند .

تمام آن چه را اسلام تحریم کرده در زمره خبائث و ناپاکی ها است و هیچ گاه قوانین الهی ، موجود پاکیزه ای راکه طبعا برای استفاده و انتفاع بشر آفریده شده است تحریم نمی کند و دستگاه « تشریع » در همه جا هماهنگ دستگاه « تکوین » است .

سپس به سراغ صیدها رفته ، می گوید : « صید حیوانات صیّاد که تحت تعلیم شما قرار گرفته اند ، یعنی از آن چه خداوند به شما تعلیم داده به آن ها آموخته اید ، برای شما حلال است » ( وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُکَلِّبینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّا عَلَّمَکُمُ اللّهُ ) .

جمله « وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ » تمام حیواناتی را که برای شکارکردن تربیت می شوند

شامل می شود، ولی قید« مُکَلِّبین » که به معنی تربیت کنندگان سگ های شکاری است و از ماده کَلْب به معنی سگ گرفته شده است ، آن را اختصاص به سگ های شکاری می دهد و به همین دلیل صید کردن با غیر سگ های شکاری مانند صید به وسیله بازهای شکاری و امثال آن را شامل نمی شود ، به همین جهت در فقه شیعه « تنها » صید به وسیله سگ های شکاری مجاز است اگر چه جمعی از مفسّران دانشمندان اهل تسنّن ، همه را مجاز می دانند و قید «مُکَلِّبین» را به معنی وسیعی تفسیر کرده اند که اختصاصی به سگ ها ندارد ، ولی همان طور که گفتیم ماده اصلی این لغت مفهوم آن را مخصوص به تربیت سگ های شکاری می کند .

البته اگر حیوانات شکاری دیگر صیدی را از پای درآورند ولی قبل از آن که بمیرد با آداب شرعی ذبح کنیم حلال است .

ضمناً جمله « تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّا عَلَّمَکُمُ اللّهُ » اشاره به چند مطلب می کند : نخست این که باید تعلیم این گونه حیوانات استمرار یابد و اگر تعلیم خود را فراموش کنند و همانند یک سگ ولگرد حیوانی را بدرند ، گوشت آن صید حلال نخواهد بود ( چون فعل تُعَلِّمُونَهُنَّ

مضارع است و مضارع دلالت بر استمرار دارد ) .

دیگر این که باید تعلیم و تربیت سگ مطابق اصول صحیحی باشد که با مفهوم « مِمّا عَلَّمَکُمُ اللّه » سازگار باشد و دیگر این که سرچشمه همه علوم هرچند ساده و کوچک باشد از ناحیه خدا است و ما بدون تعلیم او علمی نداریم .

ضمنا باید توجّه داشت منظور از تعلیم سگ های شکاری آن است که آن چنان تربیت شوند که به فرمان صاحبان آن ها حرکت کنند و به فرمانشان بازگردند .

ذکر این نکته لازم است حیوانی را که سگ ها شکار می کنند اگر زنده به دست آید ، باید طبق آداب اسلامی ذبح شود ولی اگر پیش از آن که به آن برسند جان دهد ، حلال است ، اگرچه ذبح نشده است. سپس در ذیل آیه اشاره به دو شرط دیگر از شرایط حلیّت چنین صیدی کرده ، می فرماید : « از صیدی که سگ های شکاری برای شما نگاه داشته اند بخورید » ( فَکُلُوا مِمّا اَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ ) .

بنابراین اگر سگ های شکاری عادت داشته باشند قسمتی از صید خود را بخورند و

قسمتی را واگذارند ، چنان صیدی حلال نیست و داخل در جمله وَ ما اَکَلَ السَّبُعُ که در آیه قبل گذشت می باشد و در حقیقت چنین سگی نه تعلیم یافته است و نه آن چه را که نگاه داشته مصداق عَلَیْکُمْ ( برای شما ) می باشد بلکه برای خود صید کرده است ( ولی بعضی از فقهاء این موضوع را به استناد روایاتی که در منابع حدیث آمده شرط ندانسته اند که تفصیل آن در فقه آمده است ) خلاصه این که بایدآن ها آن چنان تربیت شوند که صید خود را نخورند .

دیگر این که به هنگامی که سگ شکاری رها می شود ، نام خدا را ببرید (وَاذْکُرُوا اسْمَ اللّهِ عَلَیْهِ) .

و در پایان برای رعایت تمام این دستورات ، می فرماید : « از خدا بپرهیزید زیرا خداوند ، سریع الحساب است » ( وَ اتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ سَریعُ الْحِسابِ ) .⁽¹⁾.

5 اَلْیَوْمَ اُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ طَعامُ الَّذینَ اُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذینَ اُوتُو الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ اِذا اتَیْتُمُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ مُحْصِنینَ غَیْرَ مُسافِحینَ وَ لا مُتَّخِذی اَخْدانٍ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالاْیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ

امروز چیزهای پاکیزه برای شما حلال شد و ( همچنین ) غذای اهل کتاب برای شما حلال است و غذای شما برای آن ها حلال می باشد و ( نیز ) زنان پاکدامن از مسلمانان و زنان پاکدامن از اهل کتاب حلال هستند هنگامی که مهر آن ها را بپردازید و پاکدامن باشید نه زناکار و نه دوست پنهانی و نامشروع گیرید و کسی که انکار کند آن چه را باید به آن ایمان بیاورید اعمال او باطل و بی اثر می گردد و در سرای دیگر از زیانکاران خواهد بود .

خوردن غذای اهل کتاب و ازدواج با آنان

« اَخْدان » جمع « خِدْن » در اصل به معنی دوست و رفیق است ولی معمولاً به دوست

پنهانی از جنس مخالف و به عنوان نامشروع گفته می شود .

منظور از « اَلْیَوْم » ( امروز ) به عقیده جمعی از مفسران روز عرفه و به عقیده بعضی بعد از فتح خیبر است ولی بعید نیست که همان روز غدیر خمّ و پیروزی کامل اسلام بر کفّار بوده باشد ( توضیح این سخن را به زودی خواهیم گفت ) .

ذکر حلال بودن « طَیِّبات » با این که قبل از این روز هم حلال بوده ، به خاطر این است که مقدّمه ای برای ذکر حکم « طعام اهل کتاب » باشد .

منظور از « طعام اهل کتاب » که در این آیه حلال شمرده شده است چیست ؟

بیشتر مفسّران و دانشمندان اهل سنّت ، معتقدند که هر نوع طعامی را شامل می شود ، خواه گوشت حیواناتی باشد که به دست خود آن ها ذبح شده و یا غیر آن ، ولی اکثریّت قاطع مفسّران و فقهای شیعه بر این عقیده اند که منظور از آن غیر از گوشت هایی است که ذبیحه آن ها باشد ، تنها عدّه کمی از دانشمندان شیعه پیرو نظریه اوّلند .

روایات متعدّدی که از ائمّه اهل بیت علیهم السلام نقل شده این مطلب را تأکید می کند که منظور

از طعام در این آیه ، غیر ذبیحه های اهل کتاب است .

در تفسیر علی بن ابراهیم از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که درباره آیه فوق چنین فرمود : «عَنی بِطَعامِهِمْ هاهُنَا الْحُبُوبَ وَ الْفاکِهَةَ غَیْرَ الذَّبائِحِ الَّتی یَذْبَحُونَ فَاِنَّهُمْ لا یَذْکُرُونَ اسْمَ اللّهِ عَلَیْها : منظور از طعام اهل کتاب حبوبات و میوه ها است ، نه ذبیحه های آن ها زیرا آن ها هنگام ذبح کردن نام خدا را نمی برند » .⁽¹⁾

و روایات متعدد دیگری که در جلد 16 وسائل الشیعه در باب 51 از ابواب اطعمه و اشربه صفحه 371 مذکور است ، دقّت در آیات گذشته نشان می دهد که تفسیر دوم ( تفسیر طعام به غیر ذبیحه ) به حقیقت نزدیک تر است ، زیرا همان طور که امام صادق هم در روایت فوق اشاره فرموده ، اهل کتاب غالب شرایط ذبح اسلامی را رعایت نمی کنند، نه نام .

خدا را می برند و نه رو به سوی قبله حیوان را ذبح می کنند و همچنین پایبند به رعایت سایر شرایط نیستند چگونه ممکن است در آیات قبل چنین حیوانی صریحا تحریم شده باشد و در این آیه حلال شمرده شود .

در این جا چند سؤال پیش می آید :

نخست این که اگر منظور از طعام غذاهایی غیر از گوشت است این ها که قبلاً حلال بوده است ، آیا قبل از نزول آیه خریدن گندم و یا حبوبات دیگر از اهل کتاب مانعی داشته ؟ در حالی که همواره داد و ستد در میان مسلمانان و آن ها وجود داشته است ؟

پاسخ این سؤال با توجّه به یک نکته اساسی در تفسیر آیه روشن می شود و آن این که آیه در زمانی نازل شد که اسلام بر شبه جزیره عربستان مسلّط شده بود و موجودیّت و حضور خود را در سراسر شبه جزیره اثبات کرده بود ، به طوری که دشمنان اسلام از شکست مسلمین مأیوس بودند ، در این جا محدودیت هایی را که در معاشرت مسلمانان با کفّار قبلاً وجود داشت و به خاطر همان ها ، رفت و آمد با آنان ، میهمانی کردن آن ها و یا میهمان شدن

نزد آنان ممنوع بود ، می بایست برطرف گردد ، لذا آیه نازل شد و اعلام داشت امروز که شما موقعیّت خود را تثبیت کرده اید و از خطر آن ها بیم ندارید محدودیّت های مربوط به معاشرت با آنان کم شده است می توانید به میهمانی آن ها بروید و نیز می توانید آن ها را میهمان کنید و همچنین می توانید از آن ها زن بگیرید (هرکدام با شرایطی که اشاره خواهد شد).

ناگفته نماند کسانی که اهل کتاب را پاک نمی دانند می گویند در صورتی می توان با آن ها هم غذا شد که غذای آن ها از قبیل غذاهای غیرمرطوب باشد و یا در صورت مرطوب بودن با دست آن ها تماس نگرفته باشد و اما آن دسته از محقّقان که معتقد به طهارت اهل کتاب هستند ، می گویند هم غذا شدن با آن ها در صورتی که غذاهایشان از گوشت های ذبیحه خودشان تهیّه نشده باشد و یقین به نجاست عَرَضی ( نجس شدن با مثل شراب یا آبجو و مانند آن ها ) نداشته باشیم می توان با آن ها هم غذا شد .

خلاصه این که آیه فوق در اصل ناظر به رفع محدودیت های پیشین درباره معاشرت با اهل کتاب است ، گواه بر آن این است که می فرماید : « غذای شما هم برای آن ها حلال است »

یعنی میهمانی کردن آن ها بی مانع می باشد و نیز بلافاصله در آیه بعد حکم ازدواج با زنان اهل کتاب را بیان کرده ، بدیهی است حکومتی می تواند چنین توسعه ای به اتباع خود بدهد که بر اوضاع محیط کاملاً مسلّط گردد و بیمی از دشمن نداشته باشد ، چنین شرایطی در واقع در روز عید غدیر خم و به عقیده بعضی در روز عرفه در حجّة الوداع یا بعد از فتح خیبر حاصل گشت، اگرچه روز غدیر خُمّ از هر جهت برای این موضوع مناسب تر به نظر می رسد.

اشکال دیگری که در تفسیر « المَنار » درباره تفسیر آیه فوق آمده است این است که می گوید : کلمه طعام در بسیاری از آیات قرآن به معنی هر گونه غذایی است و حتّی گوشت ها را هم شامل می شود ، چگونه ممکن است در آیه فوق ، محدود به حبوبات و میوه ها و مانند آن باشد، سپس می نویسد: من این ایراد را در مجلسی که جمعی ازشیعیان

بودند مطرح کردم ( و کسی پاسخ آن را نداشت ) .

به عقیده ما پاسخ ایراد فوق نیز روشن است ، ما انکار نمی کنیم که طعام یک مفهوم وسیع دارد، ولی آیات سابق که درباره گوشت ها بحث نموده و مخصوصاً گوشت حیواناتی

را که به هنگام ذبح نام خدا بر آن نبرند تحریم کرده، این مفهوم وسیع را تخصیص می زند و محدود به غیر گوشت می کند و می دانیم هر عامی یا مطلقی قابل تخصیص و تقیید است و این را نیز می دانیم که اهل کتاب مقیّد به ذکر نام خدا بر ذبیحه نیستند ، از آن گذشته سایر شرایطی را هم که در « سنّت » آمده است ، مسلّما رعایت نمی کنند .

ازدواج با زنان غیرمسلمان

آیه فوق بعد از بیان حلیّت طعام اهل کتاب ، درباره ازدواج با زنان پاکدامن از مسلمانان و اهل کتاب سخن می گوید و می فرماید : « زنان پاکدامن از مسلمانان و از اهل کتاب برای شما حلال هستند و می توانید باآن ها ازدواج کنید به شرط این که مهر آن ها را بپردازید » ( وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذینَ اُوتُو الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ اِذا اتَیْتُمُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ ) .

به شرط این که از طریق ازدواج مشروع باشد نه به صورت زنای آشکار و نه به صورت دوست پنهانی انتخاب کردن ( مُحْصِنینَ غَیْرَ مُسافِحینَ وَ لا مُتَّخِذی اَخْدانٍ ) .

درحقیقت این قسمت از آیه نیز محدودیّت هایی را که در مورد ازدواج مسلمانان با غیرمسلمانان

بوده تقلیل می دهد و ازدواج آن ها را با زنان اهل کتاب با شرایطی تجویز می نماید .

اما این که آیا ازدواج با اهل کتاب به هر صورت ، خواه ازدواج دائم باشد یا موقّت ، مجازاست و یا منحصرا ازدواج موقّت جایزاست در میان فقهای اسلام اختلاف نظر است .

دانشمندان اهل تسنّن فرقی میان این دو نوع ازدواج نمی گزارند و معتقدند آیه فوق تعمیم دارد ، ولی در میان فقهای شیعه جمعی معتقدند که آیه منحصرا ازدواج موقّت را بیان می کند و بعضی از روایات که از ائمّه اهل بیت علیهم السلام در این زمینه وارد شده ، این نظر را تأیید می نماید .

قرائنی در آیه موجود است که ممکن است شاهد این قول باشد ، نخست این که می فرماید : « اِذا اتَیْتُمُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ » ( به شرط این که اجر آن ها را بپردازید ) درست است که کلمه « اَجْر »، هم در مورد « مهر عقد دائم » و هم در مورد « مهر ازدواج موقّت » گفته می شود ، ولی بیشتر در مورد ازدواج موقّت ذکر می گردد یعنی با آن تناسب بیشتری دارد و دیگر این که تعبیر به « غَیْرَ مُسافِحینَ وَ لا مُتَّخِذی اَخْدانٍ » ( به شرط این که از راه زنا و گرفتن

دوست پنهانی نامشروع وارد نشوید ) نیز با ازدواج موقّت مناسب تر است ، چه این که ازدواج دائم هیچ گونه شباهتی با مسأله زنا یا انتخاب دوست پنهانی نامشروع ندارد ، که از آن نهی شود ، ولی گاهی افراد نادان و بی خبر ازدواج موقّت را با زنا یا انتخاب دوست پنهانی اشتباه می کنند و از همه گذشته این تعبیرات عینا در آیه 25 سوره نساء دیده می شود و می دانیم آن آیه درباره ازدواج موقّت است .

ولی با این همه جمعی دیگر از فقها ازدواج با اهل کتاب را مطلقا مجاز می دانند و قرائن فوق را برای تخصیص آیه کافی نمی بینند و به بعضی از روایات نیز در این زمینه استدلال می کنند ( شرح بیشتر در این باره باید از کتب فقهی مطالعه شود ) .

ناگفته نماند که در دنیای امروز که بسیاری از رسوم جاهلی در اشکال مختلف زنده شده است نیز این تفکّر به وجود آمده که انتخاب دوست زن یا مرد برای افراد مجرّد بی مانع است نه تنها به شکل پنهانی ، آن گونه که در زمان جاهلیّت قبل از اسلام وجود داشت ، بلکه به شکل آشکار نیز هم .

در حقیقت دنیای امروز در آلودگی و بی بند و باری جنسی از زمان جاهلیّت پا را فراتر نهاده ، زیرا اگر در آن زمان تنها انتخاب دوست پنهانی را مجاز می دانستند ، این ها آشکارش را نیز بی مانع می دانند و حتّی با نهایت وقاحت به آن افتخار می کنند ، این رسم ننگین که یک فحشای آشکار و رسوا محسوب می شود از سوغات های شومی است که از غرب به شرق انتقال یافته و سرچشمه بسیاری از بدبختی ها و جنایات شده است .

ذکر این نکته نیز لازم است که در مورد طعام اهل کتاب ، هم اجازه داده شده که از طعام آن ها خورده شود ( به شرایطی که ذکر شد ) و هم به آن ها اطعام شود اما در مورد ازدواج تنها گرفتن زن از آنان تجویز شده ولی زنان مسلمان به هیچ وجه مجاز نیستند که با مردان اهل کتاب ازدواج کنند و فلسفه آن ناگفته پیدا است زیرا زنان به خاطر آن که عواطف رقیق تری دارند زودتر ممکن است عقیده همسران خود را بپذیرند تا مردان .

و از آن جا که تسهیلات فوق درباره معاشرت با اهل کتاب و ازدواج با زنان آن ها ممکن است مورد سوء استفاده بعضی قرار گیرد و آگاهانه یا غیر آگاهانه به سوی آن ها کشیده شوند

در پایان آیه به مسلمانان هشدار داده ، می گوید : « کسی که نسبت به آن چه باید به آن ایمان بیاورد کفر بورزد و راه مؤمنان را رها کرده ، در راه کافران قرار گیرد ، اعمال او بر باد می رود و در آخرت در زمره زیانکاران خواهد بود » ( وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالاْیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ ) .

اشاره به این که تسهیلات مزبور علاوه بر این که گشایشی در زندگی شما ایجاد می کند باید سبب نفوذ و توسعه اسلام در میان بیگانگان گردد ، نه این که شما تحت تأثیر آن ها قرار گیرید و دست از آیین خود بردارید که در این صورت مجازات شما بسیار سخت و سنگین خواهد بود .⁽¹⁾

6 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اِذا قُمْتُمْ اِلَی الصَّلوةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَاَیْدِیَکُمْ د.

اِلَی الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُوسِکُمْ وَ اَرْجُلَکُمْ اِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ اِنْ کُنْتُمْ جُنُبا فَاطَّهَّرُوا وَ اِنْ کُنْتُمْ مَرْضیاَوْ عَلیسَفَرٍ اَوْجاآءَ اَحَدٌمِنْکُمْ مِنَ الْغاآئِطِ اَوْ لمَسْتُمُ النِّساآءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماآءً فَتَیَمَّمُوا صَعیدا طَیِّبا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ اَیْدیکُمْ مِنْهُ ما یُریدُ اللّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لکِنْ یُریدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که برای نماز بپاخاستید صورت و دست ها را تا آرنج بشویید و سر و پاها را تا مفصل ( یا برآمدگی پشت پا ) مسح کنید و اگر جنب باشید خود را بشویید ( غسل کنید ) و اگر بیمار یا مسافر باشید یا یکی از شما ازمحل پستی آمده ( قضای حاجت کرده ) یا بازنان تماس گرفته باشید( آمیزش جنسی کرده اید ) و آب ( برای غسل یا وضو) نیابید با خاک پاکی تیمم کنید و ازآن بر صورت (پیشانی) و دست ها بکشید ، خداوند نمی خواهد مشکلی برای شما ایجاد کند بلکه می خواهد شما را پاک سازد و نعمتش را بر شما تمام نماید شاید شکر او رابجا آورید.

پاک سازی جسم و جان

در آیه حدود صورت ، که باید در وضو شسته شود توضیح داده نشده ولی درروایات ائمه اهلبیت علیهم السلام که وضوی پیامبر صلی الله علیه و آله را مشروحا بیان کرده اند .

1 - حدّ صورت از طرف طول از رستنگاه مو تا چانه و از طرف عرض آن چه در میان انگشت وسط و ابهام ( انگشت شست ) قرار می گیرد ، ذکر شده و این در حقیقت توضیح همان معنایی است که از کلمه « وَجْه » در عرف فهمیده می شود ، زیرا وجه همان قسمتی است که انسان به هنگام برخورد بر دیگری با آن « مُواجِه » می شود .

2 - حدّ دست که باید در وضو شسته شود ، « تا آرنج » ذکر شده ، زیرا مَرافِق جمع « مِرْفَق » به معنی « آرنج » است و چون هنگامی گفته شود دست را بشویید ممکن است به ذهن چنین برسد که دست ها را تا مچ بشویید ، زیرا غالبا این مقدار شسته می شود ، برای رفع این توهّم می فرماید : « تا آرنج بشویید » ( اِلَی الْمَرافِقِ ) .

و با این توضیح روشن می شود ، کلمه « اِلی » در آیه فوق تنها برای بیان حدّ شستن است

نه کیفیّت شستن ، که بعضی توهّم کرده اند و چنین پنداشته اند که آیه می گوید : باید دست ها را از سر انگشتان به طرف آرنج بشویید ( آن چنان که در میان جمعی از اهل تسنّن رایج است ) .

توضیح این که این درست به آن می ماندکه انسان به کارگری سفارش می کند دیوار اتاق را از کف تا یک متر ، رنگ کند ، بدیهی است منظور این نیست که دیوار از پایین به بالا رنگ شود، بلکه منظور این است که این مقدار باید رنگ شود نه بیشتر و نه کمتر .

بنابراین فقط مقداری از دست که باید شسته شود در آیه ذکر شده و اما کیفیت آن در سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله که به وسیله اهلبیت به مارسیده است آمده است و آن شستن آرنج است به طرف سرانگشتان.

3 - کلمه « ب » که در « بِرُؤُسِکُم » می باشد طبق صریح بعضی از روایات و تصریح بعضی از اهل لغت به معنی « تبعیض » می باشد ، یعنی « قسمتی » از سر را مسح کنید که در روایات ما محل آن به یک چهارم پیش سر ، محدود شده و باید قسمتی از این یک چهارم را هرچند کم باشد با دست مسح کرد ، بنابراین آن چه در میان بعضی از طوایف اهل تسنّن معمول

است که تمام سر و حتّی گوش ها را مسح می کنند ، با مفهوم آیه سازگار نمی باشد .

4 - قرار گرفتن « اَرْجُلَکُم » در کنار « رُؤُسِکُم » گواه بر این است که پاها نیز باید مسح شود نه این که آن را بشویند ( و اگر ملاحظه می کنیم « اَرْجُلَکُم » به فتح لام قرائت شده به خاطر آن است که عطف بر محل « بِرُؤُسِکُم » است نه عطف بر « وُجُوهَکُم » ) .

5 - کَعْب در لغت به معنی برآمدگی پشت پاها و هم به معنی مفصل یعنی نقطه ای که استخوان ساق پا با استخوان کف پا مربوط می شود آمده است .

سپس به توضیح حکم غسل پرداخته و چنین می فرماید : « و اگر جنب باشید غسل کنید » ( وَ اِنْ کُنْتُمْ جُنُبا فَاطَّهَّرُوا ) .

روشن است که مراد از جمله « فَاطَّهَّرُوا » شستن تمام بدن می باشد ، زیرا اگر شستن عضو خاصی لازم بود می بایست نام آن برده شود ، بنابراین هنگامی که می گوید خود را شستشو دهید ، مفهومش شستشوی تمام بدن است ، نظیر این در سوره نساء آیه 43 نیز آمده است که می گوید : « حَتّی تَغْتَسِلُوا » .

« جُنُب » ، همان طور که در جلد سوم تفسیر نمونه ذیل آیه 43 سوره نساء اشاره شده ، مصدری است که به معنی « اسم فاعل » آمده و در اصل به معنی « دور شونده » است زیرا ریشه اصلی آن « جَنابَت » به معنی « بُعْد » و دوری است و اگر شخص « جُنُب » به این عنوان نامیده می شود به خاطر آن است که باید در آن حال ، از نماز و توقّف در مسجد و مانند آن دوری کند و این کلمه ( جُنُب ) هم بر مفرد ، هم بر جمع و هم بر مذکر و هم بر مؤنث اطلاق می شود ، اطلاق « جار جُنُب » بر همسایه دور به همین مناسبت است . ممکن است ضمنا از این که قرآن در آیه فوق می گوید به هنگام نماز اگر جُنُب هستید غسل کنید استفاده شود که غسل جنابت جانشین وضو نیز می شود .

سپس به بیان حکم تیمّم پرداخته و می گوید : « و اگر از خواب برخاسته اید و قصد نماز دارید و بیمار یا مسافر باشید و یا اگر از قضای حاجت برگشته اید و یا آمیزش جنسی با زنان

کرده اید و دسترسی به آب ندارید با خاک پاکی تیمم کنید » ( وَ اِنْ کُنْتُمْ مَرْضیاَوْ عَلی سَفَرٍ اَوْ جاآءَ اَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغاآئِطِ اَوْ لمَسْتُمُ النِّساآءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماآءً فَتَیَمَّمُوا صَعیدا طَیِّبا ) .

نکته ای که باید به آن توجّه داشت آن است که جمله اَوْ جآءَ اَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغآئِطِ و جمله اَوْ لمَسْتُمُ النِّساآءَ ، همان طور که قبلاً هم اشاره کردیم ، عطف بر آغاز آیه یعنی جمله « اِذا قُمْتُمْ اِلَی الصَّلوةِ » است، درحقیقت درآغازآیه اشاره به مسأله خواب شده و در ذیل آیه اشاره به دوقسمت دیگرازموجبات وضو یا غسل گردیده است.

و اگر این دو جمله را عطف به « عَلی سَفَرٍ » بگیریم دو اشکال در آیه تولید خواهد شد ، نخست این که از قضای حاجت برگشتن نمی تواند نقطه مقابل مرض یا مسافرت باشد و لذا مجبوریم « اَوْ » را به معنی « واو » بگیریم ( همان طور که جمعی از مفسّرین گفته اند ) و این کاملاً بر خلاف ظاهر است ، به علاوه ذکر خصوص قضاء حاجت از میان موجبات وضو ، بدون دلیل

خواهد بود ، اما اگر آن طور که گفتیم آیه را تفسیر کنیم هیچ یک از این دو اشکال متوجّه نخواهد شد (اگرچه ما هم مانند بسیاری از مفسران در جلد سوّم تفسیر نمونه ذیل آیه 43 سوره نساء « اَوْ » را به معنی « واو » ذکر کردیم ولی آن چه در این جا گفته شد به نظر نزدیک تر می باشد ) .

موضوع دیگر این که در این آیه مسأله جنابت دو بار ذکر شده و ممکن است برای تأکید

باشد و نیز ممکن است کلمه جنب به معنی جنابت و احتلام در خواب و اَوْ لمَسْتُمُ النِّساآءَ کنایه از جنابت به وسیله آمیزش جنسی باشد و اگر قیام در آیه را به معنی برخاستن از خواب تفسیر کنیم ( همان طور که در روایات ائمه اهلبیت علیهم السلام وارد شده و در خود آیه نیز قرینه ای برآن وجود دارد ) گواهی بر این معنی خواهد بود ( دقّت کنید ) .

سپس طرز تیمّم را اجمالاً بیان کرده، می گوید: « به وسیله آن صورت و دست های خود را مسح کنید » ( فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ اَیْدیکُمْ مِنْهُ ). روشن است که منظوراین نیست که چیزی از خاک بردارند و به صورت و دست بکشند ، بلکه منظور این است که پس از زدن دست بر خاک پاک ، صورت و دست ها را مسح کنند ، ولی بعضی از فقها به خاطر همین کلمه « مِنْهُ » گفته اند باید حداقل غباری هر چند مختصر باشد به دست بچسبد .⁽¹⁾.

تنها چیزی که در این جا باقی می ماند معنی صَعیدا طَیِّبا است : بسیاری از دانشمندان لغت برای صعید دو معنی ذکر کرده اند ، یکی خاک و دیگری تمام چیزهایی که سطح کره زمین را پوشانیده ، اعم از خاک ، ریگ ، سنگ و غیره و همین موضوع باعث اختلاف نظر فقهاء در چیزی که تیمّم بر آن جایز است شده که آیا فقط تیمّم بر خاک جایز است و یا سنگ و شن و مانند آن نیز کفایت می کند ، ولی با توجّه به ریشه لغوی کلمه « صَعید » که همان « صعود و بالا قرار گرفتن » می باشد ، معنی دوّم به ذهن نزدیک تر است .

طَیِّب به چیزهایی گفته می شود که با طبع آدمی موافق باشد و در قرآن به بسیاری از موضوعات اطلاق شده است ( اَلْبَلَدُ الطَّیِّبُ - مَساکِنَ طَیِّبَةً - ریحٌ طَیِّبٌ - حَیاةٌ طَیِّبَةٌ و ... ) و هر چیز پاکیزه را نیز « طَیِّب » می گویند زیرا طبع آدمی ذاتا از اشیاء ناپاک متنفّر است و از این جا روشن می شود که خاک تیمّم باید کاملاً پاک و پاکیزه باشد .

مخصوصاً در روایاتی که از پیشوایان اسلام به ما رسیده روی این موضوع کرارا تکیه شده است، در روایتی چنین می خوانیم : «نَهی اَمیرُالْمُؤْمِنینَ اَنْ یَتَیَمَّمَ الرَّجُلُ بِتُرابٍ مِنْ اَثَرِ

الطَّریقِ : علی (علیه السلام)از تیمّم کردن به روی خاک های آلوده که در جادّه ها است نهی فرمود » قابل توجّه این که تیمم اگرچه در قرآن و حدیث به معنی همین وظیفه مخصوص اسلامی است ولی در لغت به معنی قصد کردن است ، در حقیقت قرآن می گوید : به هنگامی که می خواهید تیمّم کنید باید تصمیم بگیرید قطعه زمین پاکی را از میان قطعات مختلف زمین انتخاب نموده و بر آن تیمّم کنید ، قطعه ای که طبق مفهوم « صَعید » که از ماده صُعُود است روی زمین قرار گرفته و در معرض ریزش باران ها و تابش آفتاب و وزش باد باشد ، روشن است چنین خاکی که زیر دست و پا نبوده و دارای این صفات است نه تنها استفاده از آن برخلاف بهداشت نیست بلکه همان طور که در جلد سوم تفسیر نمونه ذیل آیه 43 سوره نساء شرح دادیم طبق گواهی دانشمندان اثر میکرب کشی قابل ملاحظه ای دارد .

فلسفه وضو و تیمّم

درباره فلسفه « تیمّم » در جلد سوم تفسیر نمونه به اندازه کافی بحث شده است ، اما درباره فلسفه « وضو » ، شک نیست که وضو دارای دو فایده روشن است : فایده بهداشتی و

فایده اخلاقی و معنوی ، از نظر بهداشتی شستن صورت و دست ها آن هم پنج بار و یا لااقل سه بار در شبانه روز ، اثر قابل ملاحظه ای در نظافت بدن دارد ، مسح کردن بر سر و پشت پاها که شرط آن رسیدن آب به موها یا پوست تن است ، سبب می شود که این اعضا را نیز پاکیزه بداریم و همان طور که در فلسفه غسل اشاره خواهیم کرد تماس آب با پوست بدن اثر خاصی در تعادل اعصاب سمپاتیک و پاراسمپاتیک دارد .

و از نظر اخلاقی و معنوی چون با قصد قربت و برای خدا انجام می شود اثر تربیتی دارد مخصوصاً چون مفهوم کنایی آن این است که از فرق تا قدم در راه اطاعت تو گام برمی دارم مؤیّد این فلسفه اخلاقی و معنوی است .

در روایتی از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام)می خوانیم :

« اِنَّما اَمَرَ بِالْوُضُوءِ وَ بَدَءَ بِه لاَِنْ یَکُونَ الْعَبْدُ طاهِرا اِذا قامَ بَیْنَ یَدَیِ الْجَبّارِ ، عِنْدَ مُناجاتِه اِیّاهُ ، مُطیعا لَهُ فیما اَمَرَهُ ، نَقِیّا مِنَ الاَْدْناسِ وَ النَّجاسَةِ ، مَعَ ما فیهِ مِنْ ذَهابِ الْکَسَلِ وَ طَرْدِ

النُّعاسِ وَ تَزْکِیَةِ الْفُؤادِ لِلْقِیامِ بَیْنَ یَدَیِ الْجَبّارِ : برای این دستور وضو داده شده و آغاز عبادت با آن

است که بندگان هنگامی که در پیشگاه خدا می ایستند و با او مناجات می کنند پاک باشند و دستورات او را به کار بندند ، از آلودگی ها و نجاست ها برکنار شوند ، علاوه بر این وضو سبب می شود که آثار خواب و کسالت از انسان برچیده شود و قلب برای قیام در پیشگاه خدا نور و صفایابد ».⁽¹⁾

از توضیحاتی که درباره فلسفه غسل خواهیم گفت نیز فلسفه وضو روشن تر می شود .

فلسفه غسل

بعضی می پرسند : چرا اسلام دستور می دهد که به هنگام جُنُب شدن تمام بدن را بشویند در حالی که فقط عضو معیّنی آلوده می شود و آیا میان بول کردن و خارج شدن منّی تفاوتی هست که در یکی فقط محلّ را باید شست و در دیگری تمام بدن را ؟

این سؤال یک پاسخ اجمالی دارد و یک پاسخ مشروح :

پاسخ اجمالی آن این است که خارج شدن منّی از انسان ، یک عمل موضعی نیست ( مانند بول و سایر زواید ) به دلیل این که اثر آن در تمام بدن آشکار می گردد و تمام سلول های تن به دنبال خروج آن در یک حالت سستی مخصوص فرو می روند و این خود نشانه تأثیر آن روی تمام اجزاء بدن است توضیح این که : طبق تحقیقات دانشمندان در بدن انسان دو سلسله اعصاب نباتی وجود دارد که تمام فعالیت های بدن را کنترل می کنند « اعصاب سمپاتیک » و « اعصاب پاراسمپاتیک » این دو رشته اعصاب در سراسر بدن انسان و در اطراف تمام دستگاه ها و جهازات داخلی و خارجی گسترده اند ، وظیفه اعصاب سمپاتیک « تند کردن » و به فعالیّت واداشتن دستگاه های مختلف بدن است و وظیفه اعصاب « پاراسمپاتیک » « کند کردن » فعالیت آن ها است ، در واقع یکی نقش « گاز » اتومبیل و دیگری نقش « ترمز » را دارد و از تعادل فعالیّت این دو دسته اعصاب نباتی ، دستگاه های بدن به طور متعادل کار می کند. گاهی جریان هایی در بدن رخ می دهد که این تعادل را به هم می زند ، از جمله این جریان ها مسأله « ارگاسم » ( اوج لذّت جنسی ) است که معمولاً مقارن

خروج منی صورت می گیرد .

در این موقع سلسله اعصاب پاراسمپاتیک ( اعصاب ترمز کننده ) بر اعصاب سمپاتیک ( اعصاب محرک ) پیشی می گیرد و تعادل به شکل منفی به هم می خورد .

این موضوع نیز ثابت شده است که از جمله اموری که می تواند اعصاب سمپاتیک را به کار وادارد و تعادل از دست رفته را تأمین کند تماس آب با بدن است و از آن جا که تأثیر « ارگاسم » روی تمام اعضای بدن به طور محسوس دیده می شود و تعادل این دو دسته اعصاب در سراسر بدن به هم می خورد دستور داده شده است که پس از آمیزش جنسی ، یا خروج منی ، تمام بدن با آب شسته شود و در پرتو اثر حیات بخش آن تعادل کامل در میان این دو دسته اعصاب در سراسر بدن برقرار گردد .

البته فایده غسل منحصر به این نیست بلکه غسل کردن علاوه بر این یک نوع عبادت و پرستش نیز می باشد که اثرات اخلاقی آن قابل انکار نیست و به همین دلیل اگر بدن را بدون نیّت و قصد قربت و اطاعت فرمان خدا بشویند غسل صحیح نیست در حقیقت به هنگام

خروج منی یا آمیزش جنسی ، هم روح متأثر می شود و هم جسم ، روح به سوی شهوات مادّی کشیده می شود و جسم به سوی سستی و رکود ، غسل جنابت که هم شستشوی جسم است و هم به علت این که به قصد قربت انجام می یابد شستشوی جان است ، اثر دوگانه ای در آن واحد روی جسم و روح می گذارد تا روح را به سوی خدا و معنویت سوق می دهد و جسم را به سوی پاکی و نشاط و فعالیّت .

از همه این ها گذشته ، وجوب غسل جنابت یک الزام اسلامی برای پاک نگه داشتن بدن و رعایت بهداشت ، در طول زندگی است زیرا بسیارند کسانی که از نظافت خود غافل می شوند ولی این حکم اسلامی آن ها را وادار می کند که در فواصل مختلفی خود را شستشو دهند و بدن را پاک نگاه دارند ، این موضوع اختصاصی به مردم اعصار گذشته ندارد ، در عصر و زمان ما نیز بسیارند کسانی که به علل مختلفی از نظافت و بهداشت تن غافلند . ( البتّه این حکم به صورت یک قانون کلی و عمومی است حتی کسی را که تازه بدن خود را شسته شامل می شود ). مجموع جهات سه گانه فوق روشن می سازد که چرا باید به هنگام خروج