مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 8

(جزء هشتم قرآن)

Volum 8

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره انعام

اشاره

111 وَ لَوْ اَنَّناآ نَزَّلْنا اِلَیْهِمُ الْمَلآئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتی وَ حَشَرْنا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْ ءٍ قُبُلاً ما کانُوا لِیُؤْمِنُوآا اِلاّ اَنْ یَشاآءَ اللّهُ وَ لکِنَّ اَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ

و اگر ما فرشتگان رابر آن ها نازل می کردیم و مردگان با آن ها سخن می گفتند و همه چیز را در برابر آن ها جمع می نمودیم هرگز ایمان نمی آوردند ، مگر آن که خدا بخواهد ولی بیشتر آن ها نمی دانند .

چرا افراد لجوج به راه نمی آیند

منظور از « حَشَرْنا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْ ءٍ » این است که همه چیز و همه خواسته های آن ها انجام پذیرد زیرا « حَشْر » در اصل به معنی جمع و گردآوری است و « قُبُلاً » به معنی روبرو و مقابل است ، این احتمال نیز هست که « قُبُلاً » جمع « قَبیل » بوده باشد یعنی گروه گروه فرشتگان و مردگان و ... در برابر آن ها حاضر شوند .

این آیه با آیات قبل مربوط است همه یک حقیقت را تعقیب می کنند ، هدف این چند آیه این است که جمعی از تقاضا کنندگان معجزات عجیب و غریب در تقاضاهای خود

صادق نیستند و هدفشان پذیرش حق نمی باشد ، لذا بعضی از خواسته های آن ها ( مثل آمدن خدا در برابر آنان ) اصولاً محال است .

آن ها به گمان خود می خواهند با مطرح ساختن این درخواست ها و معجزات عجیب و غریب افکار مؤمنان را متزلزل و نظر حق جویان را مشوب و به خود مشغول سازند .

و درپایان آیه اضافه می کند که « بیشتر آن ها جاهل و بی خبرند : وَ لکِنَّ اَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ» .

در این که منظور از ضمیر « هُم » در این جمله چه اشخاصی هستند ؟ در میان مفسّران گفتگو است ممکن است اشاره به مؤمنانی باشد که اصرار داشتند پیامبر صلی الله علیه و آله به خواسته این دسته از کفار ترتیب اثر دهد و هر معجزه ای را پیشنهاد می کنند بیاورد .

زیرا بیشتر این مؤمنان از این واقعیّت بی خبر بودند و توجه نداشتند که آن ها در تقاضای خود صادق نیستند ، ولی خدا می دانست که این مدعیّان دروغ می گویند به همین دلیل به خواسته های آن ها ترتیب اثر نداد ، اما برای این که دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله بدون معجزه نمی تواند باشد در موارد خاصی معجزات مختلفی بر دست او آشکار کرد .

این احتمال نیز وجود دارد که ضمیر « هُم » بازگشت به « کُفّار درخواست کننده » کند یعنی بیشتر آن ها از این واقعیّت بی خبرند که خدا توانایی بر هرگونه کار خارق العاده ای دارد

ولی گویا آن ها قدرتش را محدود می دانند ، لذا هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله معجزه ای نشان می داد آن را حمل بر سحر یا چشم بندی می کردند چنان که در آیه دیگر می خوانیم : « وَ لَوْ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ بابا مِنَ السَّماآءِ فَظَلُّوا فیهِ یَعْرُجُونَ لَقالُوا اِنَّما سُکِّرَتْ اَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ : اگر دری از آسمان به روی آن ها می گشودیم و از آن بالا می رفتند می گفتند ما چشم بندی شده ایم و ما را سحر و جادو کرده اند » ( 14 و 15 / حِجْر ) بنابراین آن ها جمعیّتی نادان و لجوجند که نباید به آنان و سخنانشان اعتناء کرد .

112 وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوّا شَیطینَ الاِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحی بَعْضُهُمْ اِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورا وَ لَوْ شاآءَ رَبُّکَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مایَفْتَرُونَ

این چنین در برابر هر پیامبری دشمنی از شیاطین انس و جِنّ قرار دادیم که سخنان فریبنده و بی اساس ( برای اغفال مردم ) به طور سِرّیّ ( و در گوشی ) به یکدیگر می گفتند

و اگر پروردگار تو می خواست چنین نمی کردند ( و اجبارا می توانست جلو آن ها را بگیرد ولی اجبار سودی ندارد ) بنابراین آن ها و تهمت هایشان را به حال خود واگذار .

« شَیاطین » جمع شیطان معنی وسیعی دارد و به معنی هر موجود سرکش و طغیان گر و موذی است و لذا در قرآن به انسان های پست و خبیث و طغیان گر نیز کلمه « شَیْطان » اطلاق شده است ، همان طور که در آیه فوق کلمه شیطان هم به شیطان های انسانی و هم به شیطان های غیر انسانی که از نظر ما پنهانند اطلاق شده ، اما « اِبْلیس » اسم خاصّ برای شیطانی است که در برابر آدم (علیه السلام) قرارگرفت و درحقیقت رئیس همه شیاطین است ، بنابراین شَیْطان اسم جنس و اِبْلیس اسم خاص « عَلَم » است .⁽¹⁾

« زُخْرُفَ » در اصل به معنی زینت و هم چنین به معنی طلا که وسیله زینت است آمده ، سپس به سخنان فریبنده که ظاهری زیبا دارد نیز « زُخْرُف » و « مُزَخْرَف » گفته شده است . .

« زُخْرُفَ الْقَوْلِ » به معنی سخنان فریبنده است که ظاهری جالب و باطنی زشت و بد دارد و « غُرُور » به معنی اغفال کردن است .

در آیه فوق خداوند وجود شیاطین انس و جنّ را در برابر انبیاء به خود نسبت می دهد و می گوید : « وَ کَذلِکَ جَعَلْنا : ما این چنین قرار دادیم » و در معنی این جمله در میان مفسّران گفتگو است ، ولی همان طور که در سابق اشاره کردیم تمام اعمال انسان ها رااز یک نظر می توان به خداوند نسبت داد ، زیرا هرکسی هرچه دارد از او دارد ، قدرتش از او است ، همچنان که اختیار و آزادی اراده اش نیز از او می باشد . اما مفهوم این گونه تعبیرات هرگز ، جبر و سلب اختیار نیست ، که خداوند عده ای را آن چنان آفریده که به دشمنی در برابر انبیاء برخیزند .

زیرا اگر چنین بود می بایست آن ها در عداوت و دشمنی خود هیچ گونه مسئوولیتی نداشته باشند ،

بلکه کار آن ها انجام یک رسالت محسوب شود ، درحالی که می دانیم چنین نیست .

البتّه انکار نمی توان کرد که وجود این گونه دشمنان هرچند به اختیار خودشان بوده باشد می تواند برای مؤمنان به طور غیر مستقیم اثر سازنده داشته باشد و به تعبیر بهتر مؤمنان راستین می توانند از وجود هرگونه دشمن اثر مثبت بگیرند و او را وسیله ای برای بالابردن سطح آگاهی و آمادگی و مقاومت خود قرار دهند ، زیرا وجود دشمن باعث بسیج نیروهای انسان است.

تعبیر به وحی در آیه بالا اشاره لطیفی است به این حقیقت که آن ها در گفتار و اعمال شیطانی خود نقشه های اسرارآمیز دارند که محرمانه به یکدیگر القاء می کنند ، تامردم از کار آن ها آگاه نشوند و طرح های آن ها کاملاً پیاده شود ، زیرا یکی از معانی « وَحْی » در لغت سخنان آهسته و درگوشی است .

113 وَ لِتَصْغیآ اِلَیْهِ اَفْئِدَةُ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ وَ لِیَرْضَوْهُ وَ لِیَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ

و نتیجه ( وسوسه های شیطان و تبلیغات شیطان صفتان ) این خواهد شد که دل های کسانی که به روز رستاخیز عقیده ندارند به آن ها متمایل می گردد و به آن راضی می شوند و

هر گناهی بخواهند انجام دهند ، انجام می دهند .

« لِتَصْغی » از ماده « صَغْو » به معنی تمایل پیدا کردن به چیزی است ، ولی بیشتر به تمایلی گفته می شود که از طریق شنیدن و به وسیله گوش حاصل می گردد و اگرکسی به

سخن دیگری با نظر توافق گوش کند به آن « صَغْو » و « اِصْغاء » گفته می شود .

در این آیه نتیجه تلقینات و تبلیغات فریبنده شیاطین را بازگو می کند و می فرماید « سرانجام تمایل به شیطان ، رضایت کامل به برنامه های شیطانی خواهد شد : لِیَرْضَوْهُ » .

و پایان همه آن ها ارتکاب انواع گناهان و اعمال زشت و ناپسند خواهد بود : « وَ لِیَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ » .

114 اَفَغَیْرَ اللّهِ اَبْتَغی حَکَما وَ هُوَ الَّذیآ اَنَزَلَ اِلَیْکُمُ الْکِتبَ مُفَصَّلاً وَ الَّذینَ ءاتَیْنهُمُ الْکِتبَ یَعْلَمُونَ اَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرینَ

آیا ( با این حال ) غیر خدا را به داوری بطلبم در حالی که او است که این کتاب آسمانی را که همه چیز در آن آمده فرستاده است و آن ها که کتاب آسمانی به آنان داده ایم

می دانند که این کتاب به حق از طرف پروردگارت نازل شده بنابراین هرگز از تردیدکنندگان مباش .

« حَکَم » به معنی داور و قاضی و حاکم است و بعضی آن را با حاکم از نظر معنی مساوی دانسته اند ولی جمعی از مفسّران از جمله شیخ طوسی در تبیان معتقدند « حَکَم » به کسی گفته می شود که جز به حق داوری نمی کند اما « حاکِم » به هر دو اطلاق می شود ، بعضی دیگر مانند نویسنده « المَنار » معتقد است که « حَکَم » کسی است که طرفین دعوا او را انتخاب کرده اند ، درحالی که حاکِم به هرگونه داور گفته می شود .

در این جا این سؤال پیش می آید که مگر پیامبر صلی الله علیه و آله تردیدی داشته است که چنین خطابی به او می شود. پاسخ این سؤال همان است که در موارد مشابه گفته ایم ، که مخاطب در حقیقت مردم هستند ولی برای تأکید و تحکیم مطلب خداوند پیامبر خود را مخاطب می کند تا دیگران حساب خود را بدانند .

115 وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ صِدْقا وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِمتِه وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ

و کلام پروردگار تو با صدق و عدل به انجام رسید هیچ کس نمی تواند کلمات او را دگرگون سازد و او شنونده دانا است .

« کَلِمَة » در لغت به معنی گفتار و هرگونه جمله ای است و حتی به سخنان مفصّل و طولانی گفته می شود و اگر می بینیم گاهی به معنی « وعده » آمده است مانند « وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ علی بَنی اِسْرائیلَ بِما صَبَرُوا : وعده پروردگارت درباره بنی اسرائیل در مقابل صبر و استقامتی که کردند انجام پذیرفت » ( 136 / اعراف ) نیز از همین نظر است ، زیرا انسان به هنگام وعده دادن جمله ای می گوید که وعده را دربر دارد .

و نیزگاهی کلمه به معنی دین و آیین و حکم و دستور می آید که آن ها نیز به همین ریشه بازمی گردد.

در این که منظور از « کَلِمَة » در آیه فوق ، قرآن است یا دین و آیین خدا یا وعده پیروزی که به پیامبر صلی الله علیه و آله داده شده ؟ احتمالات مختلفی داده اند ، که در عین حال منافاتی با هم ندارند و ممکن است آیه ناظر به همه آن ها بوده باشد ولی از آن نظر که در آیات قبل سخن از

« قرآن » در میان بوده با این معنی مناسب تر است .

در حقیقت آیه می گوید : به هیچ وجه قرآن جای تردید و شک نیست زیرا از هر نظر کامل و بی عیب است ، تواریخ و اخبار آن همه صدق و احکام و قوانین آن همه عدل است .

و نیز ممکن است منظور از « کلمه » همان وعده ای باشد که در جمله بعد یعنی جمله « لا مُبَدِّلَ لِکَلِمتِهِ » ( هیچ کس نمی تواند تغییر و دگرگونی در کلمات خدا ایجاد کند ) آمده است ، زیرا نظیر این جمله در آیات دیگر قرآن دیده می شود ، مانند « وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ لاَمْلَئَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ اَجْمَعینَ : در قیامت وعده پروردگار تو انجام خواهد گرفت و دوزخ از گناه کاران جن وانس پر خواهد شد » ( 119 / هود ) و یا در آیه دیگر می خوانیم : « وَ لَقَدْ سَبِقَتْ کَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلینَ اِنَّهُمْ لَهُمْ الْمَنْصُورُونَ : وعده ما از پیش درباره پیامبران این بود که آن ها پیروز خواهند شد » ( 171 و 172 / صآفّات ) .

در این گونه آیات جمله بعد توضیح وعده ای است که در جمله قبل با ذکر « کَلِمَة » به آن اشاره شده است. بنابراین تفسیر آیه چنین می شود : « وعده ما با صدق و عدالت انجام گرفت که

هیچ کس توانایی تبدیل دستورها و فرمان های پروردگار را ندارد » .

و همان طور که گفتیم آیه می تواند اشاره به تمام این معانی باشد .

ذکر این موضوع نیز لازم است که اگر آیه اشاره به قرآن بوده باشد هیچ گونه منافاتی با این موضوع ندارد که در آن موقع همه قرآن نازل نشده بود زیرا منظور از کامل بودن آیات قرآن این است که هرچه نازل شده بود بدون عیب و نقص و از هرنظر کامل بود .

بعضی از مفسّران با این آیه استدلال بر عدم امکان راه یافتن تحریف در قرآن کرده اند زیرا جمله « لا مُبَدِّلَ لِکَلِمتِهِ » اشاره به این است که هیچ کس نمی تواند تغییر و تبدیلی نه از نظر لفظ و نه از نظر اخبار و نه از نظر احکام در قرآن ایجاد کند و همیشه این کتاب آسمانی که باید تا آخر دنیا راهنمای جهانیان باشد از دستبرد خائنان و تحریف کنندگان مصون و محفوظ خواهد بود .

116 وَ اِنْ تُطِعْ اَکْثَرَ مَنْ فِی الاَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ اِنْ یَتِّبِعُونَ

اِلاَّ الظَّنَّ وَ اِنْ هُمْ اِلاّ یَخْرُصُونَ

و اگر اکثر کسانی راکه در روی زمین هستند اطاعت کنی تو را از راه خدا گمراه می کنند، آن ها تنها از گمان پیروی می کنند و از تخمین و حدس ( واهی ) .

« خَرصْ » در اصل به معنی تخمین است و نخست در مورد تخمین مقدار میوه بر درختان به هنگام اجاره باغ و امثال آن به کار رفته ، سپس به هرگونه حدس و تخمین گفته شده است و از آن جا که تخمین گاهی مطابق واقع و گاهی برخلاف واقع می شود این کلمه در معنی دروغ نیز استعمال شده است و در آیه فوق می تواند به هر دو معنی باشد .

می دانیم آیات این سوره در مکه نازل شد و در آن زمان مسلمانان شدیدا در اقلیّت بودند ، گاهی اقلیّت آن ها و اکثریّت قاطع بت پرستان و مخالفان اسلام ، ممکن بود این توهّم را برای بعضی ایجاد کند که اگر آیین آن ها باطل و بی اساس است چرا این همه پیرو دارند و اگر ما بر حقّیم چرا این قدر کم هستیم ؟

در این آیه برای دفع این توهّم که به دنبال ذکر حقانیّت قرآن در آیات قبل ممکن است پیدا شود ، پیامبر خود را مخاطب ساخته ، می گوید : « اگر از اکثر مردمی که در روی

زمین هستند پیروی کنی ترا از راه حقّ گمراه و منحرف خواهند ساخت : وَ اِنْ تُطِعْ اَکْثَرَ مَنْ فِی الاَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ » .

در جمله بعد دلیل این موضوع را بیان می کند و می گوید : علّت آن این است که آن ها بر اساس منطق و فکر صحیح کار نمی کنند ، « راهنمای آن ها یک مشت گمان های آلوده به هوی و هوس و یک مشت دروغ و فریب و تخمین است : اِنْ یَتِّبِعُونَ اِلاَّ الظَّنَّ وَ اِنْ هُمْ اِلاّ یَحْرُصُونَ » .

اکثریت عددی اهمیّت ندارد

برخلاف آن چه در نظر بعضی مسلّم است که اکثریت های عددی همواره راه صحیح را می پیمایند قرآن در آیات متعددی این موضوع را نفی کرده و برای اکثریت عددی اهمیّتی قائل نیست و در حقیقت مقیاس را اکثریّت « کَیْفِیّ » می داند ، نه « کَمِّیّ » دلیل این موضوع روشن است ، زیرا اگرچه در جوامع کنونی برای اداره اجتماع راهی جز تکیه کردن روی اکثریّت ندیده اند ، ولی نباید فراموش کرد که این موضوع همان طور که گفتیم یک نوع اجبار و بن بست است ، زیرا هیچ ضابطه ای در یک جامعه مادّی که خالی از اشکال و ایراد باشد

برای اتخاذ تصمیم ها و تصویب قوانین وجود ندارد ، لذا بسیاری از دانشمندان با اعتراف به این حقیقت که نظر اکثریّت افراد اجتماع بسیاری از اوقات اشتباه آمیز است مجبور به پذیرش آن شده اند چون راه های دیگر ، عیبش بیشتر است .

امّا یک جامعه مؤمن به رسالت انبیاء هیچ گونه اجباری در خود از پیروی نظر اکثریّت در تصویب قوانین نمی بیند ، زیرا برنامه ها و قوانین انبیاء راستین خالی از هرگونه عیب و نقص و اشتباه است و با آن چه اکثریّت جایز الخطا تصویب می کند قابل مقایسه نیست .

یک نگاه در چهره جهان کنونی و حکومت هایی که بر اساس اکثریت ها بنا شده و قوانین نادرست و آمیخته با هوس ها که گاهی از طرف اکثریت ها به تصویب می رسد نشان می دهد که اکثریّت عددی دردی را دوا نکرده است ، بسیاری از جنگ ها را اکثریّت تصویب کرده اند و بسیاری از مفاسد را آن ها خواسته اند .

استعمارها و استثمارها ، جنگ ها و خون ریزی ها، آزادشناختن مشروبات الکلی ، قمار ، سقط جنین ، فحشاء و حتی پاره ای از اعمال شنیع که ذکر آن شرم آور است از طرف اکثریّت

نمایندگان بسیاری از کشورهای به اصطلاح پیشرفته که منعکس کننده نظریه اکثریّت توده مردم آن ها است گواه بر این حقیقت می باشد .

از نظر علمی آیا اکثریّت اجتماعات راست می گویند ؟ آیا اکثریّت امین هستند ؟ آیا اکثریّت از تجاوز به حقوق دیگران اگر بتوانند خودداری می کنند ؟ آیا اکثریّت منافع خود و دیگران را به یک چشم می بینند ؟

پاسخ این سؤالات ناگفته پیدا است ، بنابراین باید اعتراف کرد که تکیه کردن دنیای کنونی روی اکثریّت در حقیقت یک نوع اجبار و الزام محیط است و استخوانی است که در گلوی اجتماعات گیر کرده .

آری اگر مغزهای متفکّر و مصلحان دلسوز جوامع بشری و اندیشمندان با هدف که همیشه در اقلیّت هستند تلاش و کوشش همه جانبه ای را برای روشن ساختن توده های مردم انجام دهند و جوامع انسانی به اندازه کافی رشد فکری و اخلاقی و اجتماعی بیابند مسلما نظرات چنان اکثریّتی بسیار به حقیقت نزدیک خواهد بود ، ولی اکثریّت غیر رشید و نا آگاه

و یا فاسد و منحرف و گمراه چه مشکلی را می تواند از راه خود و دیگران بردارد ، بنابراین اکثریّت به تنهایی کافی نیست ، بلکه اکثریّت رهبری شده می تواند مشکلات جامعه خود را تا آن جا که در امکان بشر است حل کند .

و اگر قرآن در مورد اکثریّت در آیات مختلف ایراد می کند شک نیست که منظورش اکثریّت غیر رشید و رهبری نشده است .

117 اِنَّ رَبَّکَ هُوَ اَعْلَمُ مَنْ یَضِلُّ عَنْ سَبیلِه وَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُهْتَدینَ

پروردگار تو به کسانی که از راه او گمراه گشته اند آگاه تر است و هم چنین به کسانی که هدایت یافته اند .

در این جا سؤالی پیش می آید که مگر دیگران راه هدایت و ضلالت را بدون راهنمایی خدا می شناسد که آیه می گوید : خداوند از دیگران بهتر می شناسد و بهتر می داند ؟

پاسخ سؤال این است که انسان به وسیله عقل خود ، بدون شک ، حقایقی را درک می کند و راه هدایت و ضلالت را تا حدودی می فهمد ولی مسلماً فروغ چراغ عقل و شعاعش

محدود است و ممکن است بسیاری از مطالب از دید عقل مخفی بماند ، به علاوه انسان در معلوماتش گرفتار اشتباه نیز می شود و به همین دلیل نیاز به رهبران و راهنمایان الهی دارد بنابراین جمله « خداوند داناتر است » صحیح خواهد بود و هر چند علم انسان با علم خدا قابل مقایسه نیست .

118 فَکُلُوا مِمّا ذُکِرَ اسْمُ اللّهِ عَلَیْهِ اِنْ کُنْتُمْ بِایتِه مُؤْمِنینَ

و از آن چه نام خدا بر آن گفته شده بخورید ( اما از گوشت حیواناتی که به هنگام سر بریدن نام خدا بر آن نمی برید نخورید )اگر به آیات او ایمان دارید .

در آیات گذشته با بیانات گوناگونی حقیقت توحید ، اثبات و بطلان شرک و بت پرستی آشکار گردید . یکی از نتایج این مسئله این است که مسلمانان باید از خوردن گوشت حیواناتی که به نام « بت ها » ذبح می شد خودداری کنند و تنها از گوشت حیواناتی که به نام خدا ذبح می گردید استفاده نمایند ، زیرا مشرکان عرب یکی از عبادت هایشان این بود که برای بت ها قربانی می کردند و از گوشت آن ها به عنوان تبرک می خوردند و این موضوع یک

نوع بت پرستی بوده است .

زیرا ایمان تنها ادّعا و گفتار و عقیده نیست بلکه باید در لابلای عمل نیز آشکار گردد کسی که به خدای یکتا ایمان دارد تنها از این گوشت ها می خورد .

البتّه امر « کُلُوا » « بخورید » در این جا به معنی وجوب خوردن از چنین گوشت هایی نیست بلکه در حقیقت منظور از آن مباح بودن این ها و حرام بودن غیر آن است .

ضمنا روشن می شود که تحریم گوشت هایی که نام خدا به هنگام ذبح آن ها برده نشده ، نه از نظر جنبه های بهداشتی است تا گفته شود چه اثری در بردن نام است بلکه مربوط به جنبه های معنوی و اخلاقی و تحکیم پایه توحید و یگانه پرستی است .

119 وَ ما لَکُمْ اَلاّ تَأْکُلُوا مِمّا ذُکِرَ اسْمُ اللّهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ ما حَرَّمَ عَلَیْکُمْ اِلاّ مَا اضْطُرِرْتُمْ اِلَیْهِ وَ اِنَّ کَثیرا لَیُضِلُّونَ بِأَهْواآئِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ اِنَّ رَبَّکَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُعْتَدینَ

چرا از چیزهایی نمی خورید که اسم خدا بر آن ها برده شده در حالی که ( خداوند )

آن چه را بر شما حرام بوده بیان کرده است ، مگر این که ناچار باشید ( که در این صورت خوردن از گوشت چنان حیواناتی جایز است ) و بسیاری از مردم ( دیگران را ) به خاطر هوی و هوس و بی دانشی گمراه می سازند و پروردگار تو تجاوزکاران را بهتر می شناسد .

توبیخ و تأکید در آیه بالا به خاطر ترک خوردن گوشت های حلال نیست بلکه هدف این است که تنها از این گوشت ها باید بخورید و از غیر آن ها استفاده نکنید و به تعبیر دیگر نظر روی نقطه مقابل و مفهوم جمله است و لذا با جمله « قَدْ فَصَّلَ لَکُمَّ مّا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ : خداوند آن چه را بر شما حرام است شرح داده » استدلال شده است .

در این که در چه سوره و کدام آیه این موضوع آمده است و گوشت های حلال و حرام توضیح داده شده ؟ ممکن است تصور شود سوره « مائده » است و یا بعضی از آیات آینده همین سوره ( آیه 145 ) می باشد ، ولی با توجه به این که این سوره در مکه نازل شده و مائده در مدینه و آیات آینده این سوره نیز به هنگام نزول این آیات هنوز نازل نشده بوده است

روشن می شود که هیچ یک از این دو احتمال صحیح نیست بلکه یا منظور آیه 115 سوره نحل است که در آن صریحا قسمتی از گوشت های حرام و مخصوصا حیواناتی که برای غیر خدا ذبح شده اند آمده است و یا منظور بیان حکم این گوشت ها به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله می باشد زیرا او چیزی جز وحی الهی نمی گفت .

سپس یک صورت را استثناء نموده و می گوید : « مگر در صورتی که مجبور شوید : اِلاّ مَا اضْطُرِرْتُمْ اِلَیْهِ » .

خواه این اضطرار به خاطر گرفتاری دربیابان و گرسنگی شدید بوده باشد و یا گرفتار شدن در چنگال مشرکان و اجبار کردن آن ها به این موضوع .

بعد اضافه می کند که « بسیاری از مردم دیگران را از روی جهل و نادانی و هوی هوس ها گمراه می سازند : وَ اِنَّ کَثیرا لَیُضِلُّونَ بِأَهْواآئِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ » .

گرچه هواپرستی با جهل و نادانی غالبا توأم است ولی در عین حال برای تأکید بیشتر آن دو را همراه آورده و می گوید : « بِأَهْواآئِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ » .

ضمناً از این تعبیر به خوبی استفاده می شود که علم حقیقی هرگز با هواپرستی و خیالبافی سازگار نیست و آن جا که سازگار شود جهل است نه علم .

این نیز لازم به تذکر است که جمله بالا می تواند اشاره به همان پنداری باشد که در میان مشرکان عرب وجود داشت که برای خوردن گوشت های حیوانات مرده چنین استدلال می کردند : آیا ممکن است حیواناتی را که خودمان می کشیم حلال بدانیم ، اما آن چه را خدای ما کشته است حرام بشمریم ؟

بدیهی است سفسطه ، یک خیال واهی ، بیش نبود ، زیرا خداوند حیوان مرده را ذبح نکرده و سرنبریده تا با حیواناتی که ما سربریده ایم مقایسه شود و به همین دلیل کانون انواع بیماری ها است و گوشت آن فاسد است لذا خداوند اجازه خوردن آن را نداده است .

در پایان آیه می فرماید : « پروردگار تو نسبت به آن ها که تجاوزکارند آگاه تر است : اِنَّ رَبَّکَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُعْتَدینَ » .

همان ها که با دلایل واهی نه تنها از راه حق منحرف می شوند بلکه سعی دارند دیگران را

نیز منحرف سازند .

120 وَ ذَرُوا ظهِرَ الاِثْمِ وَ باطِنَهُ اِنَّ الَّذینَ یَکْسِبُونَ الاِثْمَ سَیُجْزَوْنَ بِما کانُوا یَقْتَرِفُونَ

گناهان آشکار و پنهان را رها کنید زیرا کسانی که تحصیل گناه می کنند در برابر آن مجازات خواهند شد .

تمام آثار شرک باید برچیده شود

می گویند در زمان جاهلیّت عدّه ای عقیده داشتند که عمل منافی عفت ( زنا ) اگر در پنهانی باشد عیبی ندارد تنها اگر آشکار باشد گناه است ، هم اکنون نیز عملاً عدّه ای این منطق جاهلی را پذیرفته و تنها از گناهان آشکار وحشت دارند ، اما گناهانی پنهانی را بدون احساس ناراحتی مرتکب می شود .

آیه فوق نه تنها منطق فوق را محکوم می سازد بلکه مفهوم وسیعی دارد که علاوه بر آن چه گفته شد مفاهیم و تفسیرهای دیگری راکه در زمینه گناه « ظاهر » و « باطن » شده

است در برمی گیرد ، از جمله این که منظور از گناهان ظاهر گناهانی است که با اعضای بدن انجام می گردد و گناه باطن آن است که با قلب و نیّت و تصمیم صورت گیرد .

سپس به عنوان یادآوری و تهدید گناه کاران به سرنوشت شومی که درانتظار دارند چنین می گوید : « آن ها که تحصیل گناه کنند به زودی نتیجه اعمال خود را خواهند دید : اِنَّ الَّذینَ یَکْسِبُونَ الاِثْمَ سَیُجْزَوْنَ بِما کانُوا یَقْتَرِفُونَ » .

تعبیر به « کسب گناه » ( یَکْسِبُونَ الاِثْمَ ) تعبیر جالبی است که نشان می دهد افراد انسان در این جهان همچون سرمایه دارانی هستند که به یک بازار بزرگ گام می نهند ، سرمایه آن ها هوش و عقل و عمر و جوانی و نیروهای گوناگون خداداد است ، بیچاره آن ها که به جای تحصیل سعادت و « کسب » افتخار و شخصیّت و تقوی و قرب به خدا تحصیل گناه کنند .

تعبیر به « سَیُجْزَوْنَ » ( به زودی جزای خود را خواهند دید ) ممکن است اشاره به این باشد که قیامت هرچند در نظر بعضی دور است ولی در حقیقت بسیار نزدیک می باشد و این جهان به سرعت سپری می شود و رستاخیز فرامی رسد .

و یا اشاره به این باشد که غالب افراد در همین زندگی دنیا نیز قسمتی از نتایج اعمال زشت خود را به صورت واکنش های فردی و اجتماعی خواهند دید .

121 وَ لا تَأْکُلُوا مِمّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللّهِ عَلَیْهِ وَ اِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ اِنَّ الشَّیطینَ لَیُوحُونَ اِلیآ اَوْلِیاآئِهِمْ لِیُجدِلُوکُمْ وَ اِنْ اَطَعْتُمُوهُمْ اِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ

و از آن چه نام خدا بر آن برده نشده نخورید و این کار گناه است و شیاطین به دوستان خود مطالبی مخفیانه القاء می کنند تا با شما به مجادله برخیزند و اگر از آن ها اطاعت کنید شما هم مشرک خواهید بود .

در آیات گذشته روی جنبه مثبت مسأله یعنی خوردن از گوشت های حلال تکیه شده بود ، ولی در این آیه ، برای تأکید هرچه بیشتر ، روی جنبه منفی و مفهوم آن تکیه نموده و می گوید : « از گوشت هایی که نام خدا به هنگام ذبح بر آن ها برده نشده نخورید » .

سپس با یک جمله کوتاه مجددا این عمل را محکوم کرده می گوید : « این کار فسق و گناه و خروج از راه و رسم بندگی و اطاعت فرمان خدا است: اِنَّهُ لَفِسْقٌ».

و برای این که بعضی از مسلمانان ساده دل تحت تأثیر وسوسه های شیطانی آن ها قرارنگیرند اضافه می کند : « شیاطین مطالب وسوسه انگیزی به طور مخفیانه به دوستان خود القاء می کنند ، تا با شما به مجادله برخیزند : وَ اِنَّ الشَّیطینَ لَیُوحُونَ اِلیآ اَوْلِیاآئِهِمْ لِیُجدِلُوکُمْ » .

ولی به هوش باشید « اگر تسلیم وسوسه های آن ها شوید شما هم در صف مشرکان قرار خواهید گرفت : وَ اِنْ اَطَعْتُمُوهُمْ اِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ » .

این مجادله و وسوسه شاید اشاره به همان منطقی باشد که مشرکان به یکدیگر القاء می کردند ( و بعضی گفته اند مشرکان عرب آن را از مجوسان آموخته بودند ) که اگر ما گوشت حیوان مرده را می خوریم به خاطر آن است که خدا آن را کشته و از حیوانی که ما می کشیم بهتر است یعنی نخوردن مردار یک نوع بی اعتنایی به کار خدا است .

غافل از آن که آن چه به مرگ طبیعی می میرد علاوه بر این که غالبا بیمار است ، سربریده نیست و خون های کثیف در لابلای گوشت های آن می مانند و می میرند و فاسد می شوند و گوشت را هم آلوده و فاسد می کنند ، به همین دلیل خداوند دستور داده تنها از گوشت

حیواناتی بخورند که با شرایط خاصی ذبح شده و خون آن بیرون ریخته است .

ضمنا از این آیات استفاده می شود که ذبیحه های غیر اسلامی حرام است ، زیرا علاوه بر جهات دیگر آن ها به هنگام ذبح مقیّد به بردن نام خدا بر آن نیستند .

122 اَوَ مَنْ کانَ مَیْتا فَأَحْیَیْنهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُورا یَمْشی بِه فِی النّاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْکفِرینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ

آیا کسی که مرده بود سپس او را زنده کردیم و نوری بر او قرار دادیم که با آن درمیان مردم راه برود همانند کسی است که در ظلمت ها باشد و از آن خارج نگردد ، این چنین برای کافران اعمال ( زشتی ) که انجام می دادند تزیین شده است ( و زیبا جلوه کرده ) .

ایمان و روشن بینی

کراراً در قرآن « مرگ » و « حیات » به معنی مرگ و حیات معنوی ، و کفر و ایمان ، آمده است و این تعبیر به خوبی نشان می دهد که ایمان یک عقیده خشک و خالی یا الفاظی تشریفاتی نیست ، بلکه به منزله روحی است که در کالبد بی جان افراد بی ایمان دمیده

می شود و در تمام وجود آن ها اثر می گذارد ، چشم آن ها دید و روشنایی، گوش آن ها قدرت شنوایی، زبان توان سخن گفتن و دست و پا قدرت انجام هرگونه کارمثبت پیدامی کند ، ایمان افراد را دگرگون می سازد و در سراسر زندگی آن ها اثر می گذارد و آثار حیات را در تمام شئون آن ها آشکار می نماید .

از جمله « فَأَحْیَیْنهُ » ( ما او را زنده کردیم ) استفاده می شود که ایمان ، گرچه باید با کوشش از ناحیه خود انسان صورت گیرد اما تا کششی از ناحیه خدا نباشد این کوشش ها به جایی نمی رسد .

سپس می گوید : « ما برای چنین افراد نوری قراردادیم که با آن در میان مردم راه بروند : وَ جَعَلْنا لَهُ نُورا یَمْشی بِهِ فِی النّاسِ » .

گرچه مفسّران درباره منظور از این « نور » احتمالاتی داده اند اما ظاهرا منظور از آن تنها قرآن و تعلیمات پیامبر صلی الله علیه و آله نیست ، بلکه علاوه بر این ، ایمان به خدا ، بینش و درک تازه ای به انسان می بخشد ، روشن بینی خاصی به او می دهد ، افق دید او را از زندگی محدود مادّی

و چهار دیواری عالم مادّه فراتر برده و در عالمی فوق العاده وسیع فرومی برد .

و از آن جا که او را به خودسازی دعوت می کند ، پرده های خودخواهی و خودبینی و تعصّب و لجاج و هوی و هوس را از مقابل چشم جانش کنار می زند و حقایقی را می بیند که

هرگز قبل از آن قادر به درک آن ها نبود .

در پرتو این نور می تواند راه زندگی خود را درمیان مردم پیدا کند و از بسیاری اشتباهات که دیگران به خاطر آز و طمع و به علّت تفکّر محدود مادی و یا غلبه خودخواهی و هوی وهوس، گرفتارآن می شوندمصون و محفوظ بماند.

و این که در روایات اسلامی می خوانیم : « اَلْمُؤْمِنُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللّه ِ : انسان با ایمان با نور خدا نگاه می کند » اشاره به همین حقیقت است ، گرچه با این همه باز نمی توان روشن بینی خاصی راکه انسان با ایمان پیدا می کند با بیان و قلم توصیف کرد . بلکه باید طعم آن را چشید و وجودش را احساس نمود .

سپس چنین فرد زنده و فعال و نورانی و مؤثری را با افراد بی ایمان لجوج مقایسه کرده

می گوید : « آیا چنین کسی همانند شخصی است که در امواج ظلمت ها و تاریکی ها فرو رفته و هرگز از آن خارج نمی گردد : کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها » .

قابل توجه این که نمی گوید « کَمَنْ فِی الظُّلُمتِ » ( همانند کسی که در ظلمت ها است ) بلکه می گوید « کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمتِ » ( همانند کسی که مَثَل او در ظلمات است ) بعضی گفته اند هدف از این تعبیر این بوده که اثبات شود چنان افرادی به قدری در تاریکی و بدبختی فرو رفته اند که وضع آن ها ضرب المثلی شده است که همه افراد فهمیده از آن آگاهند .

ولی ممکن است این تعبیر اشاره به معنی لطیف تری باشد و آن این که از هستی و وجود این گونه افراد در حقیقت چیزی جز یک شبح ، یک قالب ، یک مثال و یک مجسمه باقی نمانده است هیکلی دارند بی روح و مغز و فکری از کار افتاده .

این نکته نیز لازم به یادآوری است که راهنمای مؤمنان « نور » ( با صیغه مفرد ) و محیط کافران « ظُلُمات » ( با صیغه جمع ) ذکر شده ، چرا که ایمان یک حقیقت بیش نیست و رمز

وحدت و یگانگی است و کفر و بی ایمانی سرچشمه پراکندگی و تفرقه و تشتّت است .

و در پایان آیه اشاره به علّت این سرنوشت شوم کرده ، می گوید : « این چنین اعمال کافران در نظرشان جلوه داده شده است : کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْکفِرینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ » .

این خاصیّت تکرار یک عمل زشت است که تدریجا از قبح آن در نظر کاسته می شود و حتی به جایی می رسد که به عنوان یک کار خوب در نظر او جلوه می کند و همچون زنجیری بر دست و پای او می افتد و اجازه خروج از این دام به او نمی دهد ، یک مطالعه ساده در حال تبهکاران این حقیقت را به خوبی روشن می سازد .

123 وَ کَذلِکَ جَعَلْنا فی کُلِّ قَرْیَةٍ اَکبِرَ مُجْرِمیها لِیَمْکُرُوا فیها وَ ما یَمْکُرُونَ اِلاّ بِأَنْفُسِهِمْ وَ ما یَشْعُرُونَ

و هم چنین در هر شهر و روستایی بزرگان گنه کاری قراردادیم ( افرادی که همه گونه قدرت در اختیارشان گذاردیم اما آن ها از آن سوءاستفاده کرده و راه خطا پیش گرفتند ) و سرانجام کارشان این شد که به مکر ( و فریب مردم ) پرداختند ولی تنها خودشان را فریب می دهند و نمی فهمند .

نسبت این گونه افعال به خداوند به خاطر آن است که او مُسَبِّبُ الاَسْبابِ و سرچشمه تمام قدرت ها است و هرکس هرکاری انجام می دهد با استفاده از امکاناتی است که خداوند در اختیار او قرارداده اگرچه جمعی از آن حسن استفاده و بعضی سوء استفاده می کنند .

جمله « لِیَمْکُرُوا » ( تا مکر و نیرنگ به کار زنند ) به معنی سرانجام و عاقبت کار آن ها است نه هدف از خلقت آنان ⁽¹⁾یعنی سرانجام نافرمانی و گناه فراوان این شد که رهزن راه حق شدند و بندگان خدا را از راه منحرف ساختند ، زیرا « مَکْر » در اصل به معنی تابیدن و پیچیدن است سپس به هر کار انحرافی که توأم با اخفاء و پنهان کاری باشد گفته شده است .

و در پایان آیه می گوید : « آن ها جز به خودشان نیرنگ نمی زنند ولی نمی فهمند و متوجه نیستند : وَ ما یَمْکُرُونَ اِلاّ بِأَنْفُسِهِمْ وَ ما یَشْعُرُونَ » . .

چه نیرنگ و فریبی از این بالاتر که سرمایه های وجود خود اعم از فکر و هوش و ابتکار و عمر و وقت و مال خویش را در مسیری به کار می گیرند که نه تنها سودی به حال آن ها ندارد بلکه پشتشان را از بار مسئوولیت و گناه سنگین می سازد ، درحالی که فکر می کنند به پیروزی هایی رسیده اند .

ضمنا از این آیه به خوبی استفاده می شود که مفاسد و بدبختی هایی که دامن اجتماعات را می گیرد از بزرگ ترها و سردمداران اقوام سرچشمه می گیرد و آن ها هستند که با انواع حیله و نیرنگ ها راه خدا را دگرگون ساخته و چهره حقّ را بر مردم می پوشاند .

124 وَ اِذا جاآءَتْهُمْ ءایَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّی نُؤْتی مِثْلَ ماآ اُوتِیَ رُسُلُ اللّهِ اللّهُ اَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَیُصیبُ الَّذینَ اَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَاللّهِ وَ عَذابٌ شَدیدٌ بِما کانُوا یَمْکُرُونَ

و هنگامی که آیه ای برای آن ها بیاید می گویند ما هرگز ایمان نمی آوریم مگر این که همانند چیزی که به پیامبران خدا داده شده است به ما هم داده شود ، خداوند آگاه تر

است که رسالت خویش را کجا قرار دهد به زودی کسانی که مرتکب گناه شدند ( و برای حفظ موقعیّت خود مردم را از راه حق منحرف ساختند ) گرفتار حقارت در پیشگاه خدا و عذاب شدید در مقابل مکر ( و فریب و نیرنگی ) که داشتند، می شوند .

انتخاب پیامبر به دست خدا است

« اِجْرام » از ماده « جُرْم » در اصل به معنی قطع کردن است و از آن جا که افراد گنه کار پیوندها را قطع می کنند و خود را از اطاعت فرمان خدا جدا می سازند این کلمه به « گناه » نیز اطلاق شده است و در آن اشاره لطیفی به این حقیقت است که هر انسانی در ذات خود پیوندی با حق و پاکی و عدالت دارد و آلودگی به گناه در واقع جدایی از این فطرت الهی است.

مثل این که احراز مقام رسالت و رهبری خلق به سنّ و مال است و یا به رقابت های کودکانه قبایل و خدا نیز موظّف است که رعایت این رقابت های مضحک و بی اساس را بکند و بر آن صحّه بگذارد ، رقابت هایی که از نهایت انحطاط فکری و عدم درک مفهوم نبوّت و رهبری خلق سرچشمه می گیرد .

قرآن پاسخ روشنی به آن ها می دهد و می گوید لازم نیست شما به خدا درس بدهید که چگونه پیامبران و رسولان خویش را اعزام دارد و از میان چه افرادی انتخاب کند ، زیرا « خداوند از همه بهتر می داند رسالت خود را در کجا قرار دهد : اللّهُ اَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ » .

روشن است رسالت نه ارتباطی به سن و مال دارد و نه به موقعیّت قبایل ، بلکه شرط آن قبل از هرچیز آمادگی روحی ، پاکی ضمیر ، سجایای اصیل انسانی ، فکر بلند و اندیشه قوی و بالاخره تقوی و پرهیزگاری فوق العاده ای در مرحله عصمت است و وجود این صفات مخصوصا آمادگی برای مقام عصمت چیزی است که جز خدا نمی داند و چه قدر فرق است میان این شرایط و میان آن چه آن ها فکر می کردند .

جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله نیز تمام صفات و برنامه های او را ، به جز وحی و تشریع ، دارد یعنی هم حافظ شرع و شریعت است و هم پاسدار مکتب و قوانین او و هم رهبر معنوی و مادّی مردم ، لذا باید او هم دارای مقام عصمت و مصونیّت از خطا و گناه باشد تا بتواند رسالت خویش را به ثمر برساند و رهبری مطاع و سرمشقی مورد اعتماد گردد .

و به همین دلیل انتخاب او نیز به دست خدا است و خدا می داند این مقام را در چه جایی قرار دهد نه خلق خدا و نه از طریق انتخاب مردم و شوری .

و در آخر آیه سرنوشتی را که در انتظار این گونه مجرمان و رهبران پر ادعای باطل است بیان کرده می گوید : « به زودی این گنه کاران به خاطر مکر و فریبی که برای گمراه ساختن مردم به کار زدند ، گرفتار کوچکی و حقارت در پیش گاه خدا و عذاب شدید خواهند شد : سَیُصیبُ الَّذینَ اَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللّهِ وَ عَذابٌ شَدیدٌ بِما کانُوا یَمْکُرُونَ » .

این خودخواهان می خواستند با کارهای خلاف خود موقعیّت و بزرگی خویش را حفظ کنند ولی خدا آن ها را آن چنان « تحقیر » خواهد کرد که دردناک ترین شکنجه های روحی را احساس کنند ، به علاوه چون سر و صدای آن ها در راه باطل زیاد و تلاش آن ها « شدید » بود کیفر و عذاب آن ها نیز « شدید » و پر سر و صدا خواهد بود .

125 فَمَنْ یُرِدِ اللّهُ اَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلاِسْلمِ وَ مَنْ یُرِدْ اَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقا حَرَجا کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماآءِ کَذلِکَ یَجْعَلُ اللّهُ الرِّجْسَ

عَلَی الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ

آن کس را که خدا بخواهد هدایت کند سینه اش را برای ( پذیرش ) اسلام گشاده می سازد و آن کس را که ( به خاطر اعمال خلافش ) بخواهد گمراه سازد سینه اش را آن چنان تنگ می سازد که گویا می خواهد به آسمان بالا برود، این چنین خداوند پلیدی را بر افرادی که ایمان نمی آورند قرار می دهد .

126 وَ هذا صِراطُ رَبِّکَ مُسْتَقیما قَدْ فَصَّلْنَا الاْیتِ لِقَوْمِ یَذَّکَّرُونَ

و این راه مستقیم ( و سنت جاویدان ) پروردگار تو است ، ما آیات خود را برای کسانی که پند می گیرند بیان کردیم.

امدادهای الهی

منظور از « هدایت » و « اِضْلال » الهی فراهم ساختن یا از میان بردن مقدمات هدایت در مورد کسانی است که آمادگی و عدم آمادگی خود را برای پذیرش حقّ با اعمال و کردار خویش اثبات کرده اند .

آنان که پویندگان راه حقّ هستند و جویندگان و تشنگان زلال ایمان ، خداوند چراغ های روشنی فراراه آن ها قرارمی دهد تا برای به دست آوردن این آب حیات در ظلمات گم نشوند ، امّا آن ها که بی اعتنایی خود را نسبت به این حقایق ثابت کرده اند از این امدادهای الهی محروم و در مسیر خود با انبوهی از مشکلات روبرو می گردند و توفیق هدایت ازآن ها سلب می شود.

بنابراین نه دسته اول در پیمودن این مسیر مجبورند و نه دسته دوم در کار خود و هدایت الهی در واقع مکمّل چیزی است که خودشان خواسته اند و انتخاب کرده اند .

منظور از « صَدْر » ( سینه ) در این جا روح و فکر است و این کنایه در بسیاری از موارد به کار می رود و منظور از « شَرْح » ( گشاده ساختن ) همان وسعت روح و بلندی فکر و گسترش افق عقل آدمی است ، زیرا پذیرا شدن حقّ ، احتیاج به گذشت های فراوانی از منافع شخصی دارد که جز صاحبان ارواح وسیع و افکار بلند آمادگی برای آن نخواهند داشت .

« حَرَج » به معنی تنگی فوق العاده و محدودیّت شدیداست و این حال افرادلجوج و بی ایمان است که فکرشان بسیار کوتاه و روحشان فوق العاده کوچک و ناتوان است و

کمترین گذشتی در زندگی ندارند.

یک معجزه علمی قرآن

تشبیه این گونه افراد به کسی که می خواهد به آسمان بالا رود از این نظر است که صعود به آسمان کار فوق العاده مشکلی است و پذیرش حق برای آن ها نیز چنین است .

همان طور که در گفتار روزمره گاهی می گوییم « این کار برای فلان کس آن قدر مشکل است که گویا می خواهد به آسمان برود » یا می گوییم : « به آسمان بروی از این کار آسان تر است » .

البتّه آن روز پرواز به آسمان برای بشر یک تصوّر بیش نبود ولی حتّی امروز که سیر در فضا عملی شده است باز از کارهای طاقت فرسا است و همیشه فضانوردان با انبوهی از مشکلات شدید روبرو هستند .

ولی معنی لطیف تری برای آیه نیز به نظر می رسد که بحث گذشته را تکمیل می کند و آن این که : امروز ثابت شده که هوای اطراف کره زمین در نقاط مجاور این کره کاملاً فشرده و

برای تنفّس انسان آماده است ، اما هرقدر به طرف بالا حرکت کنیم هوا رقیق تر و میزان اکسیژن آن کمتر می شود به حدی که اگر چند کیلومتر از سطح زمین به طرف بالا ( بدون ماسک اکسیژن ) حرکت کنیم تنفس کردن برای ما هر لحظه مشکل و مشکل تر می شود و اگر به پیشروی ادامه دهیم تنگی نفس و کمبود اکسیژن سبب بیهوشی ما می گردد ، بیان این تشبیه در آن روز که هنوز این واقعیّت علمی به ثبوت نرسیده بود در حقیقت از معجزات علمی قرآن محسوب می گردد .

در آیه فوق سعه صدر ( گشادگی سینه ) یکی از مواهب بزرگ و ضیق صدر ( تنگی سینه ) یکی از کیفرهای الهی شمرده شده است ، همان طور که خداوند در مقام بیان یک موهبت عظیم به پیامبر خود می گوید : « اَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ : آیا سینه تو را وسیع و گشاده نساختیم » ( 1 / شرح ) .

و این موضوعی است که با مطالعه در حالات افراد به خوبی مشاهده می شود ، بعضی روحشان آن چنان باز و گشاده است که آمادگی برای پذیرش هر واقعیّتی هرچند بزرگ باشد

دارند ، اما به عکس بعضی روحشان آن چنان تنگ و محدود است که گویا راهی و جایی

برای نفوذ هیچ حقیقتی در آن نیست . افق دید فکری آن ها محدودبه زندگی روزمره و خواب و خور آن هااست ، اگر به آن ها برسد همه چیز درست است و اگر کمترین تغییری در آن پیدا شود گویا همه چیز پایان یافته و دنیا خراب شده است .

هنگامی که آیه فوق نازل شده از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند شرح صدر چیست ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « نُورٌ یَقْذِفُهُ اللّهُ فی قَلْبِ مَنْ یَشاءُ فَیَنْشَرِحُ لَهُ صَدْرُهُ وَ یَنْفَسِحُ : نوری است که خدا در قلب هرکس بخواهد می افکند و در پرتو آن ، روح او وسیع و گشاده می شود » .

پرسیدند : آیا نشانه ای دارد که با آن شناخته شود ؟

فرمود : « نَعَمْ الاِنابَةُ اِلی دارِ الْخُلُودِوَ التَّجافی عَنْ دارِالْغِرِورِ وَ اِلاْسْتِعْدادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ ⁽¹⁾: آری نشانه اش توجه به سرای جاویدان و دامن برچیدن از زرق و برق دنیا و آماده شدن .

برای مرگ است ( با ایمان و عمل صالح و تلاش و کوشش در راه حق ) پیش از آن که مرگ فرا رسد » .

127 لَهُمْ دارُ السَّلمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَ لِیُّهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ

برای آن ها خانه امن و امان نزد پروردگارشان خواهد بود و او ولی و یار و یاور آن ها است به خاطر اعمال ( نیکی ) که انجام می دادند .

چه افتخاری از این بالاتر که سرپرستی و کفالت امور انسان را خداوند بر عهده گیرد و او حافظ و یار و یاورش باشد .

و چه موهبتی از این عظیم تر که « دارُالسَّلامِ » یعنی خانه امن و امان ، محلی که نه در آن جنگ است نه خونریزی ، نه نزاع است و نه دعوا ، نه خشونت است و نه رقابت های کشنده

و طاقت فرسا ، نه تصادم منافع است و نه دروغ و افتراء و تهمت و حسد و کینه و نه غم و اندوه ، که از هر نظر قرین آرامش است ، در انتظار انسان باشد .

ولی آیه می گوید: این ها را با حرف و سخن به کسی نمی دهند بلکه در برابر عمل صالح .

128 وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمیعا یمَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الاِنْسِ وَ قالَ

اَوْلِیاؤُهُمْ مِنَ الاِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنا اَجَلَنَا الَّذی أَجَّلْتَ لَنا قالَ النّارُ مَثْوَیکُمْ خلِدینَ فیهاآ اِلاّ ماشاآءَاللّهُ اِنَّ رَبَّکَ حَکیمٌ عَلیمٌ

و آن روز که همه آن ها را جمع و محشور می سازد به آنان می گوید ای جمعیّت شیاطین و جن شما افراد زیادی از انسان ها را گمراه ساختید ، دوستان و پیروان آن ها از میان انسان ها می گویند : پروردگارا ! هریک از ما دو دسته ( پیشوایان و پیروان گمراه ) از دیگری استفاده کردیم ( ما به لذّات هوس آلود و زودگذر رسیدیم و آن ها بر ما حکومت کردند ) و به اجلی که برای ما مقرر داشته بودی رسیدیم ، ( خداوند ) می گوید : آتش جایگاه شماست ، جاودانه در آن خواهید ماند ، مگر آن چه خدا بخواهد ، پروردگار تو حکیم و دانا است .

منظور از کلمه « جِنّ » در این جا همان شیاطین است ، زیرا جن در اصل لغت به معنی هر موجود ناپیدا می باشد و در آیه 50 / کهف درباره رئیس شیاطین « اِبْلیس » می خوانیم : «کانَ مِنَ الْجِنِّ» یعنی او از جِنّ بود .

آیات گذشته که از وسوسه های رمزی شیاطین با جمله « اِنَّ الشَّیاطینَ لَیُوحُونَ اِلی اَوْلِیائِهِمْ » سخن می گفت ، هم چنین آیه بعد که از رهبری بعضی از ستمگران از بعضی دیگر سخن می گوید می تواند اشاره ای به این موضوع باشد .

اما شیاطین اغواگر گویا در برابر این سخن پاسخی ندارند و سکوت می کنند ، ولی « پیروان آن ها از بشر چنین می گویند : پروردگارا ! آن ها از ما بهره گرفتند و ماهم از آن ها ، تا زمانی که اجل ما پایان گرفت » (وَ قالَ اَوْلِیائُهُمْ مِنَ الاِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنا اَجَلَنَا الَّذی اَجَّلْتَ لَنا).

آن ها دلخوش بودند که پیروان تسلیمی دارند و بر آن ها حکومت می کنند و ما نیز از زرق و برق های دنیا و لذات بی قید و شرط و زودگذر آن که بر اثر وسوسه های شیاطین دل انگیز و دلچسب جلوه می نمود دلخوش بودیم .

در این که منظور از « اَجَل » در این آیه چیست ؟ آیا پایان زندگی یا روز رستاخیز است میان مفسّران گفتگو است اما ظاهرا پایان زندگی است ، زیرا « اَجَل » به این معنی در بسیاری از آیات قرآن به کار رفته است .

اما خداوند همه این پیشوایان و پیروان مفسد و فاسد را مخاطب ساخته می گوید : « جایگاه همه شما آتش است و جاودانه در آن خواهید ماند مگر آن چه خدا بخواهد : قالَ النّارُ مَثْوَیکُمْ

خلِدینَ فیهاآ اِلاّ ماشاآءَاللّهُ » .

استثناء با جمله « اِلاّ ماشاءاللّهُ » ( مگر آن چه خدا بخواهد ) یا اشاره به این است که ابدیّت عذاب و کیفر در این گونه موارد سلب قدرت از پروردگار نمی کند ، هرگاه بخواهد می تواند آن را تغییر دهد اگر چه در مورد عده ای ثابت نگه می دارد .

و یا اشاره به آن افرادی است که استحقاق ابدیّت عذاب را ندارند و یا قابلیّت شمول عفو الهی را دارند که باید از حکم خلود و جاودانی بودن مجازات استثناء شوند .

و در پایان آیه می فرماید : « پروردگار تو حکیم و دانا است : اِنَّ رَبَّکَ حَکیمٌ عَلیمٌ » .

هم کیفرش روی حساب است و هم عفو و بخشش و به خوبی از موارد آن ها آگاه می باشد .

129 وَ کَذلِکَ نُوَلّی بَعْضَ الظّلِمینَ بَعْضا بِما کانُوا یَکْسِبُونَ

و این چنین بعضی از ستمگران را به بعض دیگر وامی گذاریم به سبب اعمالی که انجام می دادند .

صحنه رستاخیز صحنه عکس العمل ها و واکنش ها در مقیاس های عظیم است و آن چه در آن جا وجود دارد پرتو و انعکاسی از اعمال ما در این دنیا است .

در تفسیر علی بن قمی نیز از امام (علیه السلام) نقل شده که فرمود : « نُوَلّی کُلَّ مَنْ تَوَلّی اَوْلِیائَهُمْ فَیَکُونُونَ مَعَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ : هرکس با اولیائش در روز قیامت خواهد بود » .

قابل توجه این که همه این گروه ها به عنوان « ظالِم » در آیه معرفی شده اند و شک نیست که ظلم ، به معنی وسیع کلمه ، همه این ها را شامل می گردد ، چه ظلمی از این بالاتر که انسان با قبول رهبری شیطان صفتان خود را از تحت ولایت خداوند خارج سازد و در جهان دیگر نیز تحت ولایت همان ها قرار گیرد .

و نیز این تعبیر و تعبیر « بِما کانُوا یَکْسِبُونَ » نشان می دهد که این سیه روزی و بدبختی

به خاطر اعمال خودشان است و این یک سنّت الهی و قانون آفرینش است که رهسپاران راه های تاریک جز سقوط در چاه و درّه بدبختی ، فرجامی نخواهند داشت .

130 یمَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الاِنْسِ اَلَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ ءایتی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقاآءَ یَوْمِکُمْ هذا قالُوا شَهِدْنا عَلیآ اَنْفُسِنا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیَوةُ الدُّنْیا وَ شَهِدُوا عَلیآ اَنْفُسِهِمْ اَنَّهُمْ کانُوا کافِرینَ

( در آن روز به آن ها می گوید ) ای جمعیّت جِنّ و انس آیا رسولانی از شما به سوی شما نیامدند که آیات مرا برایتان بازگومی کردند و ازملاقات چنین روزی شمارا بیم می دادند، آن ها می گویند گواهی می دهیم بر ضد خودمان ( آری ما بد کردیم ) و زندگی ( پر زرق و برق ) دنیا آن ها را فریب داد و بر زیان خود گواهی می دهند که کافر بودند .

اتمام حجت

« مَعْشَرَ » در اصل از « عَشَرَة » به معنی عدد ده گرفته شده است و از آن جا که عدد ده یک

عدد کامل است ، کلمه « مَعْشَرَ » به یک جمعیّت کامل که اصناف و طوایف مختلفی رابرمی گیرد گفته می شود . در این که آیا فرستادگان « جِنّ » از جنس خود آن ها است ، یا از نوع بشر ؟ در میان مفسّران گفتگو است . اما آن چه از آیات سوره جِنّ به خوبی استفاده می شود این است که قرآن و اسلام برای همه ، حتی آن ها نازل شده و پیامبر اسلام مبعوث به همه بوده است ، منتها هیچ مانعی ندارد که رسولان و نمایندگان از خود آن ها از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت آنان بوده باشند .

( شرح بیشتر در این زمینه و هم درباره معنی علمی « جِنّ » در تفسیر همان سوره جِنّ در جزء 29 قرآن مجید به خواست خدا خواهد آمد ) .

ولی باید توجه داشت که کلمه « مِنْکُم » ( ازشما ) دلیل بر آن نیست که پیامبران هر دسته از جنس خودشان خواهند بود ، زیرا هنگامی که به گروهی گفته شود « نفراتی از شما ... »این نفرات ممکن است از یک طایفه یا از همه طوایف باشند .

سپس می گوید : از آن جا که روز رستاخیز روز کتمان نیست و نشانه های همه چیز آشکار است و هیچ کس نمی تواند چیزی را پنهان دارد ، « همگی در برابر این پرسش الهی ، اظهار می دارند : ما بر ضد خود گواهی می دهیم و اعتراف می کنیم که چنین رسولانی آمدند و پیام های تو را به ما رسانیدند اما مخالفت کردیم » ( قالُوا شَهِدْنا عَلیآ اَنْفُسِنا ) .

آری دلایل کافی از طرف پروردگار در اختیار آن ها بود و آن ها راه را از چاه می شناختند « ولی زندگی فریبنده دنیا و زرق و برق وسوسه انگیز آن ، آن ها را فریب داد » ( وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیَوةُ الدُّنْیا ) .

این جمله به خوبی می رساند که سدّ بزرگ راه سعادت انسان ها دلبستگی بی حدّ و حساب و تسلیم بی قید و شرط در برابر مظاهر جهان مادّه است ، دلبستگی هایی که انسان را به زنجیر اسارت می کشاند و او را به هرگونه ظلم و ستم ، تعدّی و اجحاف ، خودخواهی و طغیان ، دعوت می کند .

بار دیگر قرآن تأکید می کند که « آن ها با صراحت به زیان خود گواهی می دهند که راه کفر پوئیدند و

در صف منکران حق قرار گرفتند » ( وَ شَهِدُوا عَلیآ اَنْفُسِهِمْ اَنَّهُمْ کانُوا کافِرینَ ) .

131 ذلِکَ اَنْ لَمْ یَکُنْ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُری بِظُلْمٍ وَ أَهْلُها غفِلُونَ

این به خاطر آن است که پروردگارت هیچ گاه ( مردم )شهرها و آبادی هارا به خاطر ستم هایشان درحال غفلت و بی خبری هلاک نمی کند (بلکه قبلاًرسولانی برای آن هامی فرستد).

در آیه بعد همان مضمون آیه گذشته را ، اما به صورت یک قانون کلّی و سنّت همیشگی الهی ، بازگو می کند که « این به خاطر آن است که پروردگار تو هیچ گاه مردم شهرها و آبادی ها

را به خاطر ستمگری هایشان ، در حالی که غافلند ، هلاک نمی کند » مگر این که رسولانی به سوی آن ها بفرستد و آن ها را متوجّه زشتی اعمالشان سازد و گفتنی ها را بگوید .

کلمه « بِظُلْمٍ » می تواند به این معنی باشد که خدا کسی را به خاطر ستم هایش و در حال غفلت ، پیش از فرستادن پیامبران مجازات نمی کند و می تواند به این معنی باشد که خدا افراد غافل را از روی ظلم و ستم کیفر نمی دهد زیرا کیفر دادن آن ها در این حال ، ظلم و ستم

است و خداوند برتر از این است که درباره کسی ستم کند .

132 وَ لِکُلٍّ دَرَجتٌ مِمّا عَمِلُوا وَ ما رَبُّکَ بِغفِلٍ عَمّا یَعْمَلُونَ

و برای هر یک ( از این دو دسته ) درجات ( و مراتبی ) است از آن چه عمل کردند و پروردگارت غافل از اعمالی که انجام می دهند نیست .

این آیه بار دیگر این حقیقت را تأکید می کند که تمام مقام ها و « درجات » و « درکات » زاییده اعمال خود آدمی است و نه چیز دیگر .

133 وَ رَبُّکَ الْغَنِیُّ ذُوالرَّحْمَةِ اِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِکُمْ مایَشآءُ کَمآاَنْشَأَکُمْ مِنْ ذُرِّیَّةِ قَوْمٍ ءَاخَرینَ

و پروردگارت بی نیاز و مهربان است ( بنابراین درباره کسی ظلم و ستم نمی کند بلکه این ها نتیجه اعمال خود را می گیرند ) اگر بخواهد همه شما را می برد و بعد از شما به جای شما هرچه بخواهد ( و هر کس را بخواهد ) جانشین می سازد همان طور که شما را از

نسل اقوام دیگری به وجود آورد .

پروردگار عالم نه نیازی به اطاعت شما دارد و نه بیمی از گناهانتان زیرا « اگر بخواهد همه شما را می برد و به جای شما کسان دیگری را که بخواهد جانشین می سازد همان طور که شما را از دودمان انسان های دیگری که در بسیاری از صفات با شما متفاوت بودند آفرید » .

بنابراین ، او هم بی نیاز و هم مهربان و هم قادر بر هر چیز است با این حال تصور ظلم و ستم درباره او ممکن نیست .

134 اِنَّ ما تُوعَدُونَ لاَتٍ وَ ماآ اَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ

آن چه به شما وعده داده می شود ، می آید و شما نمی توانید ( خدا را ) ناتوان سازید ( و از عدالت و کیفر او فرار کنید ) .

« مُعْجِزین » از ماده « اِعْجاز » یعنی دیگری را ناتوان ساختن ، آیه می گوید شما نمی توانید خداوند را از بعث در قیامت و اجرای عدالت عاجز سازید و به تعبیر دیگر

نمی توانید در برابر قدرت او مقاومت کنید .

135 قُلْ یقَوْمِ اعْمَلُوا عَلی مَکانَتِکُمْ اِنّی عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عقِبَةُ الدّارِ اِنَّهُ لا یُفْلِحُ الظّلِمُونَ

بگو ای جمعیت ! هر کار در قدرت دارید بکنید من ( هم به وظیفه خود ) عمل می کنم ، اما به زودی خواهید دانست چه کسی سرانجام نیک خواهد داشت ( و پیروزی با چه کسی است اما ) به طور مسلم ظالمان رستگار نخواهند شد .

دراین جا بار دیگر می بینیم که به جای « کُفْر » تعبیر به « ظُلْم » شده و این نشان می دهد که کفر و انکار حق یک نوع ظلم آشکار است ، ظلمی به خویشتن و ظلمی به جامعه و از آن جا که ظلم برخلاف عدالت عمومی جهان آفرینش است سرانجام محکوم به شکست خواهدبود .

136 وَ جَعَلُوا لِلّهِ مِمّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الاَنْعمِ نَصیبا فَقالُوا هَذا لِلّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هذا لِشُرَکائِنا فَما کانَ لِشُرَکاآئِهِمْ فَلا یَصِلُ اِلَی اللّهِ وَ ما کانَ لِلّهِ فَهُوَ یَصِلُ

اِلی شُرَکاآئِهِمْ ساآءَ ما یَحْکُمُونَ

و ( مشرکان ) سهمی از آن چه خداوند آفریده از زراعت و چهارپایان برای او قراردادند و گفتند: به گمان آن ها ، این مال خدا است و این مال شرکای ما ( یعنی بت ها ) است ، آن چه مال شرکای آن ها بود به خدا نمی رسید ، ولی آن چه مال خدا بود به شرکایشان می رسید ( و اگر سهم بت ها مواجه با کمبودی می شد مال خدا را به آن ها می دادند اما عکس آن را مجاز نمی دانستند) چه بد حکم می کنند (که علاوه بر شرک ، حتی خدا را کمتر از بت ها می گرفتند).

گر چه در آیه تنها اشاره به سهم خداوند شده است ، ولی از جمله های بعد استفاده می شود که سهمی برای خدا و سهمی برای بت ها قرار می دادند ، در روایات آمده است که : مصرف سهمی که برای خدا قرار داده بودند ، کودکان و مهمانان بودند و از آن برای این کار استفاده می کردند و اما سهمی که از زراعت و چارپایان برای بت ها قرارداده بودند ،

مخصوص خدمه و متولیان بت و بت خانه و مراسم قربانی و استفاده خودشان بود .⁽¹⁾

و تعبیر به « شُرَکائِنا » ( شریک های ما ) برای بت ها به خاطر آن است که آن ها را شریک اموال و سرمایه زندگی خویش می دانستند .

تعبیر به « مِمّا ذَرَأَ » ( از آن چه خدا خلق کرده ) در حقیقت اشاره به ابطال عقیده آن ها است .

زیرا این اموال همگی مخلوق خدا بودند ، چگونه سهمی از آن ها برای خدا می دادند و سهمی برای بت ها .

سپس اشاره به داوری عجیب آن ها در این باره کرده و می گوید « سهمی را که برای بت ها قرارداده بودند هرگز به خدا نمی رسید و اما سهمی را که برای خدا قرارداده بودند به بت ها می رسید: فَما کانَ لِشُرَکاآئِهِمْ فَلا یَصِلُ اِلَی اللّهِ وَ ما کانَ لِلّهِ فَهُوَ یَصِلُ أِلی شُرَکاآئِهِمْ » . .

در این که منظور از این جمله چیست میان مفسّران گفتگو است ولی همه آن ها تقریبا به یک حقیقت برمی گردند و آن این است : هرگاه بر اثر حادثه ای قسمتی از سهمی که برای خدا از زراعت و چهارپایان قرارداده بودند آسیب می دید و نابود می شد می گفتند مهم نیست خداوند بی نیاز است ، اما اگر از سهم بت ها از بین می رفت سهم خدا را به جای آن قرار می دادند و می گفتند : بت ها نیاز بیشتری دارند .

هم چنین اگر آب از مزرعه ای که سهم خدا بود به مزرعه سهم بت ها نفوذ می کرد می گفتند مانعی ندارد خدا بی نیاز است ، اما اگر قضیه به عکس می شد جلو آن را می گرفتند و می گفتند بت ها احتیاج بیشتری دارند .

در پایان آیه با یک جمله کوتاه این عقیده خرافی را محکوم می سازد و می گوید : « چه بد حکم می کنند » ( ساآءَ ما یَحْکُمُونَ ) .

دلیل بر زشتی کار آن ها علاوه بر این که بت پرستی از ریشه فاسد و بی اساس بود چند

موضوع است :

✓ 1 - با این که همه چیز مخلوق خدا است و مِلْک مُسَلَّم او است و حاکم و مُدَبِّر و حافظ همه موجودات او می باشد ، آن ها تنها سهمی از آن را به خدا تخصیص می دادند گویا مالک اصلی آن ها بودند و فقط حق تقسیم به دست آن ها بود . ( همان طور که گفتیم جمله «مِمّا ذَرَأَ » اشاره به این واقعیّت است ) .

✓ 2 - آن ها در این تقسیم جانب بت ها را مقدم می داشتند لذا هر آسیبی متوجه سهم خدا می شد مهم نبود اما آسیب هایی که متوجه سهم بت ها می شد به وسیله سهم خدا جبران می کردند و آن را گرفته به بت ها می دادند که در آیه اشاره به آن شده است و این یک نوع امتیاز و برتری برای بت ها نسبت به خداوند بود .

✓ 3 - از بعضی از روایات استفاده می شود که آن ها برای سهم بت ها اهمیّت خاصی قائل بودند و لذا متولّیان و خدمه بت و خود بت پرستان از سهم آن ها می خوردند و سهم خدا

را تنها به بچه ها و میهمانان می دادند و قرائن نشان می دهد که گوسفندهای چاق و فربه و غَلاّت خوب مال بت ها بود تا بتوانند به اصطلاح شکمی از عزا درآورند .

همه این ها نشان می دهد که آن ها در تقسیم حتی برای خداوند به اندازه بت ها ارزش قائل نبودند چه حکمی از این زشت تر و ننگین تر که انسان قطعه سنگ و چوب بی ارزشی را بالاتر از آفریننده جهان هستی فکر کند ، آیا انحطاط فکری از این بالاتر تصور می شود ؟

137 وَ کَذلِکَ زَیَّنَ لِکَثیرٍ مِنَ الْمُشْرِکینَ قَتْلَ أَوْلدِهِمْ شُرَکاآؤُهُمْ لِیُرْدُوهُمْ وَ لِیَلْبِسُوا عَلَیْهِمْ دینَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ

و هم چنین شرکای آن ها ( یعنی بت ها ) قتل فرزندانشان را در نظرشان جلوه داده بودند ( کودکان خود را قربانی بت ها می کردند و افتخار می نمودند ) و عاقبت این کار چنین شد که

آن ها را به هلاکت افکندند و آئین شان را دگرگون ساختند و اگر خدا می خواست چنین نمی کردند ( زیرا می توانست اجبارا جلو آنان را بگیرد ولی اجبار سودی ندارد ) بنابراین

آن ها و تهمت هایشان را به حال خود واگذار ( و به اعمال آن ها اعتناءمکن ) .

قرآن در این آیه اشاره به یکی دیگر از زشتکاری های بت پرستان و جنایت های شرم آور آن ها کرده می گوید : « همان طور که تقسیم آن ها در مورد خداوند و بت ها درنظرشان جلوه داشت و این عمل زشت و خرافی و حتی مضحک راکاری پسندیده می پنداشتند هم چنین شرکای آن ها قتل فرزندان را در نظر بسیاری از بت پرستان جلوه داده بودند » تا آن جا که کشتن بچه های خود رایک نوع « افتخار » و یا « عبادت » محسوب می داشتند ( وَ کَذلِکَ زَیَّنَ لِکَثیرٍ مِنَ الْمُشْرِکینَ قَتْلَ أَوْلدِهِمْ شُرَکاآؤُهُمْ ) .

منظور از « شُرَکاآء » در این جا بت ها هستند که به خاطر آنان گاهی فرزندان خود را قربانی می نمودند و یا نذر می کردند که اگر فرزندی نصیب آن ها شد آن را برای بت قربانی کنند ، همان طور که در تاریخ بت پرستان قدیم گفته شده است و بنابراین نسبت « تزیین » به بت ها به خاطر آن است که علاقه و عشق به بت آنها را وادار به این عمل جنایت بار می کردند

و روی این تفسیر ، قتل در آیه فوق با مسئله زنده به گور کردن دختران و یا کشتن پسران به خاطر ترس از فقر ، ارتباطی ندارد .

این احتمال نیز وجود دارد که : منظور از تزیین این جنایت به وسیله بت ها این باشد که خدمه و متولیان بتکده ها مردم را به این کار تشویق می کردند و خود را زبان بت می دانستند زیرا نقل می کنند که عرب های زمان جاهلیّت برای انجام سفرهای مهم و کارهای دیگر از « هُبَل » ( بت بزرگ آن ها) اجازه می گرفتند و طرز اجازه گرفتن آن ها این بود که چوب های تیری که در کیسه مخصوصی مجاور هبل قرار داشت و روی بعضی از آن ها « اِفْعَل » ( انجام بده ) و روی بعضی « لا تَفْعَلْ » ( انجام مده ) نوشته شده بود تکان می داد و چوبه تیری رااز میان آن ها خارج می ساخت و هرچه روی آن نوشته شده بود به عنوان پیام هُبَل تلّقی می شد و این نشان می دهد که از این طریق نظر بت ها را کشف می کردند ، هیچ بعید نیست که مسئله قربانی برای بت نیز از طریق خدمه ، به عنوان یک پیام بت معرفی شده باشد .

این احتمال نیز وجود دارد که زنده به گور کردن دختران در میان آن ها که طبق نقل تواریخ به عنوان بر طرف ساختن لکه ننگ در میان طایفه « بنی تمیم » رایج شده بود به عنوان پیام بت ها معرفی شده باشد ، زیرا در تاریخ می خوانیم که « نُعْمان بن مُنْذَر » حمله به جمعی از عرب کرد و زنان آن ها را اسیر ساخت و در میان آن ها دختر « قیس بن عاصم » بود ، سپس صلح در میان آن ها برقرار شد و هر زنی به عشیره خود پیوست ، به جز دختر قیس که او ترجیح داد در میان قوم دشمن بماند و شاید با یکی از جوان های آن ها ازدواج کند این مطلب بر قیس بسیار گران آمد و سوگند ( به عنوان بت ها ) یاد کرد که هرگاه دختر دیگری برای او متولّد شود زنده به گورش کند و چیزی نگذشت که این عمل سنتی در بین آن ها شد که زیر ماسک دفاع از ناموس دست به بزرگ ترین جنایت یعنی کشتن فرزندان بی گناه زدند .

بنابراین زنده به گور کردن دختران نیز ممکن است در آیه فوق داخل باشد .

سپس قرآن می گوید : نتیجه این گونه اعمال زشت این بود که بت ها و خدمه بت ،

مشرکان را به هلاکت بیفکنند و دین و آیین حق را مشتبه سازند و آن ها را از رسیدن به یک آئین پاک محروم نمایند ( لِیُرْدُوهُمْ وَ لِیَلْبِسُوا عَلَیْهِمْ دینَهُمْ ) .

قرآن می گوید : « اما با این همه اگر خدا می خواست می توانست به اجبار جلو آن ها را بگیرد » ولی اجبار برخلاف سنّت خدا است ، خداوند خواسته بندگان آزاد باشند تا راه تربیت و تکامل هموار گردد زیرا در اجبار نه تربیت است و نه تکامل ( وَ لَوْ شاآءَ اللّهُ ما فَعَلُوهُ ) .

و در پایان می فرماید : اکنون که چنین است و آن ها در میان یک چنین اعمال خرافی زشت و ننگینی غوطه ورند و حتی قبح آن را درک نمی کنند و از همه بدتر این که گاهی آن را به خدا نیز نسبت می دهند « آن ها و تهمت هایشان را به حال خود واگذار و به تربیت دل های آماده و مستعد بپرداز : فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ » .

138 وَ قالُوا هذِه اَنْعمٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لا یَطْعَمُهاآ اِلاّ مَنْ نَشاآءُ بِزَعْمِهِمْ وَ اَنْعمٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَ اَنْعمٌ لا یَذْکُرُونَ اسْمَ اللّهِ عَلَیْهَا افْتِراآءً عَلَیْهِ سَیَجْزیهِمْ

بِما کانُوا یَفْتَرُونَ

و گفتند این قسمت از چهارپایان و زراعت ( که مخصوص بت ها است برای همه ) ممنوع است و جز کسانی که ما بخواهیم ، به گمان آن ها، از آن نباید بخورد و ( می گفتند این ها ) چهارپایانی است که سوار شدن بر آن ها تحریم شده و چهارپایانی که نام خدا را بر آن نمی بردند و به خدا دروغ می بستند ( و می گفتند این احکام از ناحیه او است ) به زودی کیفر افتراهای آن ها را می دهد .

کلمه « حِجْر » در اصل به معنی ممنوع ساختن است و همان طور که « راغب » در کتاب « مفردات » گفته است بعید نیست از ماده « حِجارَة » به معنی سنگ گرفته شده باشد زیرا هنگامی که می خواستند محوطه ای را ممنوع اعلام کنند ، اطراف آن را سنگ چین می کردند و این که به « حجر اسماعیل » این کلمه اطلاق شده است به خاطر آن است که به وسیله دیوار سنگی مخصوصی از سایر قسمت های مسجدالحرام جدا شده است . به همین مناسب گاهی

به « عقل » حِجْر گفته می شود زیرا انسان را از کارهای خلاف منع می کند و هرگاه کسی زیر نظر و تحت حمایت دیگری قرار بگیرد می گویند در حِجْر او است و « مَحْجُور » به کسی گفته می شود که از تصرف در اموال خویش ممنوع است .

سپس اشاره به دوّمین چیزی می کند که آن ها تحریم کرده بودند و می گوید : « آن ها معتقد بودند که قسمتی از چهارپایان هستند که سوار شدن بر آن ها حرام است » ( وَ اَنْعمٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها ) .

و ظاهرا همان حیواناتی بوده است که در آیه 103 سوره مائده به عنوان « سائِبَة » و «بَحیرَة» و «حام» شرح آن گذشت ( برای اطلاع بیشتر ذیل آیه مزبور را مطالعه فرمایید ) .

بعد سوّمین قسمت از احکام ناروای آن ها را بیان کرده می گوید : « نام خدا را بر قسمتی از چهارپایان نمی بردند » ( وَ اَنْعمٌ لا یَذْکُرُونَ اسْمَ اللّهِ عَلَیْها ) .

این جمله ممکن است اشاره به حیواناتی باشد که به هنگام ذبح تنها نام بت را می بردند و یا حیواناتی بوده است که سوار شدن بر آن ها را برای حج تحریم کرده بودند ، چنان که در

تفسیر « مجمع البیان » و « تفسیر کبیر » و « المَنار » و « قُرْطُبی » از بعضی از مفسّران نقل شده است و درهر دو صورت حکمی بود بی دلیل و خرافی .

عجیب این است که به این احکام خرافی قناعت نمی کردند بلکه « به خدا افترا می بستند و آن را به او نسبت می دادند » ( افْتِراآءً عَلَیْهِ ) .

در پایان آیه پس از ذکر این احکام ساختگی می گوید : « خداوند به زودی کیفر آن ها را در برابر این افترائات خواهد داد » ( سَیَجْزیهِمْ بِما کانُوا یَفْتَرُونَ ) .

آری هنگامی که بشر بخواهد به فکر ناقص خود جعل حکم و قانون کند ممکن است هرطائفه ای با هوا و هوس های خود احکام و مقررّاتی بسازند و نعمت های خدا را بی جهت بر خود حرام و یا کارهای زشت و خلاف خود را بر خود حلال کنند ، این است که می گوییم قانون گذار تنها باید خدا باشد که همه چیز را می داند و از مصالح کارها آگاه و از هرگونه هوا و هوس برکنار است .

139 وَ قالُوا ما فی بُطُونِ هذِهِ الاَنْعمِ خالِصَةٌ لِذُکُورِنا وَ مُحَرَّمٌ عَلیآ اَزْوجِنا وَ اِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فیهِ شُرَکاآءُ سَیَجْزیهِمْ وَصْفَهُمْ اِنَّهُ حَکیمٌ عَلیمٌ

و گفتند آن چه در شکم این حیوانات ( از جنین و بچه )وجود دارد مخصوص مردان ماست و بر همسران ما حرام است امااگر مرده باشد ( یعنی مرده متولد شود ) همگی در آن شریکند و به زودی ( خدا ) کیفر این توصیف ( و احکام دروغین ) آن ها را می دهد او حکیم و دانا است .

باید توجه داشت منظور از « هذِهِ الاَنْعمِ » همان حیواناتی است که در آیه قبل به آن اشاره شده است .

بعضی از مفسّران احتمال داده اند که عبارت « ما فی بُطُونِ هذِهِ الاَنْعمِ » ( آن چه در شکم این حیوانات است ) شامل شیر این حیوانات نیز بشود ، ولی با توجه به جمله « وَ اِنْ یَکُنْ مَیْتَةً » ( اگر مرده بوده باشد ) روشن می شود که آیه فقط از جنین بحث می کند که اگر زنده متولّد شود ،

آن را مخصوص مردان می دانستند و اگر مرده متولّد می شد ، که زیاد مورد رغبت و میل آن ها نبود ، همه را در آن مساوی می دانستند .

این حکم اولاً هیچ گونه فلسفه و دلیلی نداشت و ثانیا در مورد جنینی که مرده متولّد می شد ، بسیار زشت و زننده بود ، زیرا گوشت چنین حیوانی غالبا فاسد و زیان بخش است و ثالثا یک نوع تبعیض آشکار میان جنس مرد و زن بود زیرا آن چه خوب بود ، مخصوص مردان ، آن چه بد بود به زنان هم از آن سهمی داده می شد .

قرآن به دنبال این حکم جاهلی ، با این جمله مطلب را تمام کرده و می گوید : « به زودی خداوند کیفر این گونه توصیفات آن ها را می دهد » ( سَیَجْزیهِمْ وَصْفَهُمْ ) .

تعبیر به وصف اشاره به توصیفی است که آن ها از خدا می کردند و تحریم این گونه غذاها رابه خدا نسبت می دادند اگرچه منظور از آن صفت و حالتی است که بر اثر تکرار گناه به

شخص گناهکار دست می دهد و او را مستحق مجازات می کند . و درپایان آیه می فرماید :

« او حکیم و دانا است » ( اِنَّهُ حَکیمٌ عَلیمٌ ) .

هم از اعمال و گفتار و تهمت های ناروای آنان باخبر است و هم روی حساب ، آن ها را مجازات می کند .

140 قَدْ خَسِرَ الَّذینَ قَتَلُوآا اَوْلدَهُمْ سَفَها بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ حَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللّهُ افْتِراآءً عَلَی اللّهِ قَدْ ضَلُّوا وَ ما کانُوا مُهْتَدینَ

مسلما آن ها که فرزندان خود را از روی سفاهت و نادانی کشتند زیان دیدند و آن چه را خدا به آن ها روزی داد بود بر خود تحریم کردند و بر خدا افترا بستند ، آن ها گمراه شدند ( و هرگز )هدایت نیافتند .

در این جمله عمل آن ها یک نوع « خسران و زیان » و سپس « سفاهت و سبک مغزی »و بعد « کار جاهلانه » معرفی شده است، که هریک از تعبیرهای سه گانه به تنهایی برای معرفی زشتی عمل آن ها کافی است ، کدام عقل اجازه می دهد که انسان فرزند خود را با دست خود

به قتل برساند ، وانگهی آیا این سفاهت و سبک مغزی نیست که از این عمل شرم نکند بلکه آن را یک نوع افتخار یا عبادت محسوب دارد ، کدام علم و دانش اجازه می دهد که انسان چنین عملی را به عنوان یک سنت و یا قانون در جامعه خود بپذیرد ؟

این جا است که به یاد گفتار ابن عباس می افتیم که می گفت : اگر کسی بخواهد میزان عقب ماندگی اقوام جاهلی را بداند آیات سوره انعام ( یعنی آیات فوق ) را بخواند .

سپس قرآن می گوید : « اینان آن چه را خدا به آنان روزی داده بود و مباح و حلال ساخته بود بر خود تحریم کردند و به خدا افترا زدند که خدا آن ها را حرام کرده است » ( وَ حَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللّهُ افْتِراآءً عَلَی اللّهِ ) .

در این جمله با دو تعبیر دیگر اعمال آن ها محکوم شده است زیرا اولاً آن ها نعمتی را که خدا به آنان « روزی » داده بود و حتی برای ادامه حیاتشان لازم و ضروری بود بر خود تحریم کردند و قانون خدا را زیر پا گذاشتند و ثانیا به خدا « افترا » بستند که او چنین

دستوری داده است ، با آن که ابدا چنین نبود .

و در پایان آیه با دو تعبیر دیگر آنان را محکوم می سازد نخست می گوید آن ها به طور مسلم گمراه شدند ( قَدْ ضَلُّوا ) .

سپس اضافه می کند آن ها هیچ گاه در مسیر هدایت نبوده اند ( وَ ما کانُوا مُهْتَدینَ ) .

141 وَ هُوَ الَّذیآ اَنْشَأَ جَنّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفا اُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّانَ مُتَشابِها وَ غَیْرَ مُتَشابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِآ اِذاآ اَثْمَرَ وَ اتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا اِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ

او است که باغ های معروش ( باغ هایی که درختانش روی داربست ها قرار می گیرند ) و باغ های غیرمعروش ( درختانی که نیاز به داربست ندارند ) آفرید و همچنین نخل و انواع زراعت را که از نظر میوه و طعم باهم متفاوتند و ( نیز ) درخت زیتون و انار را که از جهتی باهم شبیه و از جهتی تفاوت دارند ( برگ و ساختمان ظاهریشان شبیه یکدیگر است

درحالی که طعم میوه آن ها فوق العاده متفاوت ) از میوه آن به هنگامی که به ثمر می نشیند، بخورید و حق آن را به هنگام درو بپردازید ، اسراف نکنید که خداوند مسرفین را دوست نمی دارد .

یک درس بزرگ توحید

« مَعْرُوشات » یعنی درختانی که روی پای خود نمی ایستند و نیاز به داربست دارند و «غَیْرَ مَعْرُوشات» درختانی است که بدون نیاز به داربست ، روی پای خود می ایستند ، زیرا « عَرْش » در لغت به معنی برافراشتن و هر موجود برافراشته است و به همین جهت به سقف و یا تخت پایه بلند ، عَرْش گفته می شود .

« اِسْراف » به معنی تجاوز از حد اعتدال است و این جمله می تواند اشاره به عدم اسراف در خوردن و یا عدم اسراف در بخشش بوده باشد ، زیرا پاره ای از اشخاص به قدری دست و دل بازند که هرچه دارند ، به این و آن می دهند و خود و فرزندانشان معطل می مانند .

« اُکُل » از ماده « اَکْل » به معنی چیزی است که خورده می شود.

در آیات گذشته این سوره، سخن از احکام خرافی بت پرستان در میان بود که از زراعت و چهارپایان نصیبی برای خدا قرار می دادند و عقیده داشتند که این سهام باید به شکل مخصوصی مصرف گردد و سوارشدن بر پشت بعضی از چهارپایان را تحریم می کردند و بچه های خود را برای بعضی بت ها قربانی می نمودند .

آیه فوق و آیه ای که بعد از این می آید ، در حقیقت پاسخی به تمام این احکام خرافی است ، زیرا صریحا می گوید :

« خالق تمام این نعمت ها خدا است که همه این درختان و چهارپایان و زراعت ها را آفریده است و هم او است که دستور داده از آن ها بهره گیرید و اسراف نکنید ، بنابراین غیر او نه حق « تحریم » دارد و نه حق « تحلیل » .

در این که جمله « اِذا اَثْمَرَ » ( هنگامی که میوه دهد ) با ذکر کلمه « ثَمَرِهِ » قبل از آن چه

منظوری را تعقیب می کند ، در میان مفسران گفتگو است ، ولی ظاهرا هدف از این جمله این است که به مجرد این که میوه بر درختان و خوشه و دانه در زراعت آشکار شود ، بهره گرفتن از آن ها مباح و جایز است ، اگرچه حق مستمندان هنوز پرداخت نشده است و این حق را تنها در موقع چیدن میوه و در درو کردن ( یَوْمُ الْحَصادِ ) باید پرداخت .

منظور از این حق که به هنگام درو باید پرداخت ، چیست ؟

در روایات فراوانی که از ائمه علیهم السلام به ما رسیده و نیز دربسیاری از روایات اهل تسنن این حق ، غیراز زکات معرفی شده ومنظوراز آن، چیزی است که هنگام حضور مستمند درموقع چیدن میوه و یا درو کردن زراعت به او می دهند و حد معین و ثابتی ندارد .⁽¹⁾

در این صورت آیا این حکم واجب است یا مستحب ، بعضی معتقدند که یک حکم .

وجوبی است که قبل از تشریع حکم زکات بر مسلمانان لازم بوده ولی بعد از نزول آیه زکات ، این حکم منسوخ شدو حکم زکات با حد و حدود معینش به جای آن نشست .

ولی از روایات اهل بیت علیهم السلام استفاده می شود که این حکم نسخ شده و به عنوان یک حکم استحبابی هم اکنون به قوّت خود باقی است .

تعبیر به کلمه « یَوْم » ممکن است اشاره به این باشد که چیدن میوه ها و درو کردن زراعت ها بهتر است در روز انجام گیرد ، اگرچه مستمندان حاضر شوند و قسمتی به آن ها داده شود ، نه این که بعضی از افراد بخیل ، شبانه این کار را بکنند ، تا کسی باخبر نشود ، در روایاتی که از طرق اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده ، نیز روی این موضوع تأکید شده است . ⁽¹⁾

142 وَ مِنَ الاَنْعامِ حَمُولَةً وَ فَرْشا کُلُوا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ .

الشَّیْطانِ اِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ

( و او کسی است که ) از چهارپایان برای شما حیوانات باربر و حیوانات کوچک آفرید ، از آن چه او به شما روزی داده است، بخورید و از گام های شیطان پیروی ننمایید که او دشمن آشکار شما است .

« حَمُولَة » به معنی جمع است و چنان که علمای لغت گفته اند ، مفرد از جنس خود ندارد و به معنی حیوانات بزرگ باربر مانند شتر و اسب و نظایر آن ها است .

« فَرْش » به همان معنی معروف است ولی در این جا به معنی گوسفند و نظیر آن از حیوانات کوچک تفسیر شده است و ظاهرا نکته اش این است که این گونه حیوانات بسیار به زمین نزدیک هستند و در برابر حیوانات بزرگ باربر ، همانند فرشی محسوب می شوند ، هرگاه به بیابانی که گوسفندانی در آن مشغول چرا هستند ، از دور بنگریم ، درست به فرشی می مانند که روی زمین گسترده شده است ، درحالی که گله شتران هیچ گاه از دور چنین منظره ای ندارند .

تقابل « حَمُولَة » با « فَرْش » نیز این معنی را تأیید می کند .

سپس چنین نتیجه می گیرد ؛ اکنون که همه این ها مخلوق خدا است و حکم آن به دست او است ، به شما فرمان می دهد که ؛ « از آن چه او به شما روزی داده است ، بخورید » ( کُلُوا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ ) .

این که نمی گوید : از این حیوانات بخورید ، بلکه می گوید : از آن چه به شما داده ، تناول کنید ، به خاطر آن است که حیوانات حلال گوشت منحصربه چهارپایان نیستند، بلکه حیوانات دیگری نیز حلال گوشت هستند که در جمله فوق از آن ها ذکری نشده است .

و برای تأکید این سخن و ابطال احکام خرافی مشرکان ، می فرماید : « وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ اِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ » .

اشاره به این که این گونه احکام و مقررات بی دلیل که صرفا از پندارهای خام و هوی و هوس ها و جهل و نادانی سرچشمه گرفته، یک سلسله وسوسه های شیطانی بیش نیست که شما را گام به گام از حق دور کرده و در بی راهه ها سرگردان می سازد .

در ذیل آیه 168 سوره بقره درباره این جمله توضیح جالبی داده شده است .

143 ثَمانِیَةَ اَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ اآلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ اَمِ الاُْنْثَیَیْنِ اَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ اَرْحامُ الاُْنْثَیَیْنِ نَبِّؤوُنی بِعِلْمٍ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ

هشت جفت از چهارپایان (برای شما آفرید)، از میش دو جفت و از بز دو جفت ، بگو : آیا خداوند نرهای آن ها را حرام کرده یا ماده ها را ؟ یا آن چه رَحِم ماده های آن ها دربرگرفته ؟ اگر راست می گویید ( وبر تحریم آن ها دلیلی دارید ) به من خبر دهید .

« اَزْواج » جمع « زَوْج » در لغت به معنی جفت است ، ولی باید توجه داشت که گاهی به مجموع دو حیوان نر و ماده گفته می شود و گاهی به هریک از دو زوج نیز گفته می شود و لذا به مجموع آن ها "زَوْجَیْن" می گویند و این که در آیه فوق اشاره به هشت زوج شده ، منظور از آن ، چهار نوع حیوان نر و چهار نوع حیوان ماده است ، این احتمال نیز در آیه داده شده است که منظور از آن ، جفت های حیوانات اهلی و وحشی بوده باشد ، یعنی نر و ماده گوسفند اهلی و وحشی .

در این آیه به عنوان توضیح، قسمتی از حیوانات حلال گوشت و قسمتی از حیواناتی را که هم باربرند و هم برای تغذیه انسان ، قابل استفاده اند ، شرح می دهد و می گوید : « خداوند هشت جفت از چهارپایان را برای شما آفرید ، از گوسفند و میش ، یک جفت ( نر و ماده ) و از بز یک جفت ( نر و ماده ) » ( ثَمانِیَةَ اَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ ) .

پس از ذکر این چهار زوج ، بلافاصله به پیامبرش دستور می دهد که ؛ « از آن ها صریحاً بپرسد : آیا خداوند نرهای آن ها را حرام کرده یا ماده ها را » ( قُلْ اآلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ اَمِ الاُنْثَیَیْنِ ) .

« یا حیواناتی که در شکم میش ها یا بزهای ماده است » ( اَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ اَرْحامُ الاُنْثَیَیْنِ ) .

بعد اضافه می کند : « اگر راست می گویید و بر تحریم هریک از این حیوانات از روی علم و دانش دلیلی دارید ، به من خبر دهید » ( نَبِّؤوُنی بِعِلْمٍ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ ) .

144 وَ مِنَ الاِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ اآلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ اَمِ الاُْنْثَیَیْنِ اَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ اَرْحامُ الاُْنْثَیَیْنِ اَمْ کُنْتُمْ شُهَداآءَ اِذْ وَصّاکُمُ اللّهُ بِهذا فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری

عَلَی اللّهِ کَذِبا لِیُضِلَّ النّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ اِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ

و از شتر دو زوج و از گاو هم دو زوج ( برای شما آفرید )، بگو : کدام یک از این ها را خدا حرام کرده است ؟ نرها را یا ماده ها را ؟ و یا آن چه رَحِم ماده ها را دربرگرفته ؟ و

آیا شما گواه ( این تحریم ) بودید، هنگامی که خدا به این موضوع توصیه کرد ؟ بنابراین چه کسی ستمکارتر است از آن ها که بر خدا دروغ می بندند تا مردم را از روی جهل گمراه سازند ، خداوند هیچ گاه ستمگران را هدایت نخواهد کرد .

از آن جا که حکم به حلال بودن یا حرام بودن این حیوانات ، تنها به دست خداوندی است که آفریننده آن ها و آفریدگار بشر و تمام جهان هستی است ، بنابراین کسی که ادعای تحلیل یا تحریم کند ، یا باید از طریق گواهی عقل باشد و یا شخصا وحی بر او نازل گردد و یا به هنگام صدور این فرمان از ناحیه پیغمبر صلی الله علیه و آله حضور داشته باشد .

در آیه قبل تصریح شده بود که هیچ گونه دلیل علمی و عقلی برای تحریم این حیوانات در اختیار مشرکان نبود و چون آن ها ادعای نبوّت و وحی نیز نداشتند ، بنابراین تنها احتمال

سوم باقی می ماند که ادعا کنند به هنگام صدور این فرمان ، از پیامبران الهی ، حاضر و گواه بوده اند ، لذا می فرماید : « آیا شما شاهد و گواه این مطلب بودید ، هنگامی که خداوند به این موضوع توصیه کرد » ( اَمْ کُنْتُمْ شُهَداآءَ اِذْ وَصّاکُمُ اللّهُ بِهذا ) .

و چون جواب این سؤال نیز منفی بوده ، ثابت می شود که آن ها جز تهمت و افتراء در این باره سرمایه ای نداشتند .

لذا در پایان آیه اضافه می کند : « فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللّهِ کَذِبا لِیُضِلَّ النّاسَ بِغَیْرِعِلْمٍ اِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ » .

از آیه فوق استفاده می شود که دروغ بستن به خدا ، یکی از بزرگ ترین ستم ها است ، ستم به مقام مقدس پروردگار و ستم به بندگان خدا و ستم به خویشتن ، ضمنا تعبیربه «ستمکارترین» در این گونه موارد جنبه « نسبی » دارد ، بنابراین مانعی ندارد که عین این تعبیر در مورد بعضی از گناهان کبیره دیگر ذکر شود .

و نیز از این آیه استفاده می شود که هدایت و اضلال الهی ، جنبه اجباری ندارد ، بلکه

عوامل و مقدمات آن از خودانسان شروع می شود ، هنگامی که کسی دست به ظلم و ستم زد ، خداوند حمایت خود را از او دریغ می دارد و در بی راهه ها سرگردان خواهد شد .

145 قُلْ لاآ اَجِدُ فی ماآ اوُحِیَ اِلَیَّ مُحَرَّما عَلی طاعِمٍ یَطْعَمُهُ اِلاّ اَنْ یَکُونَ مَیْتَةً اَوْ دَما مَسْفُوحا اَوْ لَحْمَ خِنْزیرٍ فَاِنَّهُ رِجْسٌ اَوْ فِسْقا اُهِلَّ لِغَیْرِ اللّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَاِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحیمٌ

بگو : در آن چه بر من وحی شده ، هیچ حرامی بر کسی که غذایی می خورد ، نمی یابم به جز این که مردار باشد یا خونی که ( از بدن حیوان ) بیرون ریخته یا گوشت خوک که این ها همه پلیدند یا حیوانی که در طریق گناه به هنگام سر بریدن، نام غیر خدا ( نام بت ها) بر آن ها برده شده است، اما کسانی که ناچار شوند بدون این که به خاطر لذت باشد و یا زیاده از حدّ بخورند ( گناهی بر آن ها نیست ) پروردگار تو آمرزنده مهربان است .

بخشی از حیوانات حرام

« فِسْق » به معنی خارج شدن از راه و رسم بندگی و اطاعت فرمان خدا است و لذا به هرگونه گناه ، « فِسْق » گفته می شود . « اُهِلَّ » از ماده « اِهْلال » و آن در اصل از « هلال » گرفته شده است و به معنی بلندکردن صدا به هنگام رؤیت هلال است، سپس به هرگونه صدای بلند گفته شده است و به نخستین صدای گریه نوزاد نیز گفته می شود و چون به هنگام سر بریدن حیوانات ، نام بت ها را با صدای بلند می بردند ، تعبیر به « اُهِلَّ » شده است . « باغٍ » یا «باغی» از ماده « بَغْی » به معنی طلب است و « عادٍ » یا « عادی » از ماده « عدْو » به معنی تجاوز می باشد . سپس برای روشن ساختن محرمات الهی از بدعت هایی که مشرکان در آیین حق گذاشته بودند ، در این آیه به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور می دهد که صریحا به آن ها بگو : « در آن چه بر من وحی شده ، هیچ غذای حرامی را برای هیچ کس ( اعم از زن و مرد ، کوچک و بزرگ )نمی یابم » ( قُلْ لاآ اَجِدُ فی ماآ اوُحِیَ اِلَیَّ مُحَرَّما عَلی طاعِمٍ یَطْعَمُهُآ ) .

« مگر چند چیز ؛ نخست این که مردار باشد » ( اِلاّ اَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ) . « یا خونی که از بدن

حیوان بیرون می ریزد » ، نه خون هایی که پس از بریدن رگ های حیوان و خارج شدن مقدار زیادی از خون درلابلای رگ های مویین در وسط گوشت ها باقی می ماند ( اَوْ دَما مَسْفُوحا ) . « یا گوشت خوک » ( اَوْ لَحْمَ خِنْزیرٍ ) . زیرا « همه این ها رِجس و پلیدی است » و مایه تنفر طبع سالم آدمی و منبع انواع آلودگی هاو سرچشمه زیان های مختلف ( فَاِنَّهُ رِجْسٌ ) . سپس به نوع چهارم اشاره کرده ، می گوید : « یا حیواناتی که هنگام ذبح نام غیر خدا بر آن ها برده شده است » ( اَوْ فِسْقا اُهِلَّ لِغَیْرِ اللّهِ بِهِ ) . جالب این که به جای ذکر کلمه « حیوان » ، کلمه « فِسْق » آمده است ، ذکر این کلمه در برابر « رِجْس » که در مورد سه موضوع حرام سابق گذشت ، ممکن است اشاره به این باشدکه گوشت های حرام ، اصولاً بر دو دسته است ، گوشت هایی که تحریم آن ها به خاطر پلیدی و تنفر طبع و زیان های جسمانی می باشد و به آن رِجْس اطلاق می گردد و گوشت هایی که نه پلید است و نه ازنظر بهداشتی زیان آور ، اما از نظر اخلاقی و معنوی ، نشانه بیگانگی از خدا و دوری از مکتب توحید است و به همین دلیل نیز تحریم شده است . بنابراین نباید انتظارداشت که گوشت های حرام، همیشه دارای زیان های

بهداشتی باشد ، بلکه گاهی به خاطر زیان های معنوی و اخلاقیش تحریم شده و از این جا روشن می شود که شرایط ذبح اسلامی نیز بر دو گونه است ، بعضی مانند بریدن رگ های چهارگانه و بیرون ریختن خون حیوان ، جنبه بهداشتی دارد و بعضی مانند رو به قبله بودن و گفتن « بسم اللّه » و ذبح به وسیله مسلمان ، جنبه معنوی . در پایان آیه ، کسانی را که از روی ناچاری و اضطرار و نیافتن هیچ غذای دیگر برای حفظ جان خویش ، از این گوشت های حرام استفاده می کنند ، استثناء کرده و می گوید : « کسانی که اضطرار پیدا کنند ، گناهی بر آن ها نیست ، مشروط بر این که تنها به خاطر حفظ جان باشد نه به خاطر لذت و یا حلال شمردن حرام الهی و نه زیاد از حد بخورند ، در این صورت پروردگار آمرزنده مهربان آن ها را معاف خواهد ساخت » ( فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَاِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحیمٌ ) .

درحقیقت این دو شرط برای آن است که افرادی اضطرار را دستاویز برای تجاوز به حریم قوانین الهی نسازند و به بهانه اضطرار از حدود مقررات خدا پا فراتر ننهند . ولی در بعضی از روایات اهل بیت علیهم السلام مانند روایتی که در تفسیر « عیاشی » از امام صادق (علیه السلام)

نقل شده، چنین می خوانیم: « اَلْباغِیُ الظّالِمٌ وَ الْعادِیُ الغاصِبٌ : منظور از باغی ، ستمگر است و منظور از عادی ، غاصب است » . و نیز در روایت دیگری از امام (علیه السلام) نقل شده است که فرمود :

« اَلْباغِیُ الْخارِجٌ عَلَی الاِمامِ وَ الْعادِیُ اللُّصُّ : منظور از باغی ، کسی است که بر ضد امام عادل و حکومت اسلامی قیام کند و منظور از عادی ، دزد است » . این روایات و مانند آن ها ، اشاره به این است که اضطرار به گوشت های حرام ، معمولاً در سفرها رخ می دهد ، اگر کسی در راه ظلم و ستم و یا غصب و دزدی ، اقدام به سفر کند و گرفتار کمبود غذا شود ، خوردن گوشت های حرام برای او جایز نیست ، گرچه موظف است برای حفظ جان خود از آن گوشت ها استفاده کند ولی کیفر این گناه را خواهد داشت ، چه این که مقدمات چنین سفر حرامی را خودش فراهم ساخته است و در هر صورت این روایات با مفهوم کلی آیه کاملاً سازگار است .

پاسخ به یک سؤال

در این جا یک سؤال پیش می آید که چگونه تمام محرمات الهی در زمینه غذاها ، منحصر به چهار چیز شمرده شده است ، با این که می دانیم غذاهای حرام منحصر به این ها

نیست ، گوشت حیوانات درنده و گوشت حیوانات دریایی ( جز ماهی فلس دار ) و مانند آن ها همگی حرام هستند ، درحالی که در آیه هیچ نامی از آن ها به میان نیامده و محرمات منحصر به چهار چیز شمرده شده است ؟

بعضی در پاسخ این سؤال گفته اند : به هنگام نزول این آیات در مکه ، هنوز حکم تحریم سایر غذاهای حرام نازل نشده بود . ولی این جواب صحیح به نظر نمی رسد ، گواه این سخن آن که عین همین تعبیر یا شبیه آن در بعضی از سوره های مدنی نیز دیده می شود ، مانند آیه 173 سوره بقره . ظاهر این است که این آیه تنها نظر به نفی احکام خرافی مشرکان دارد و به اصطلاح ، « حصر اضافی » است و به تعبیر دیگر آیه می گوید : « محرمات الهی این ها هستند نه آن چه شما به هم بافته اید » . برای روشن شدن این سخن ، بد نیست مثالی بزنیم ، کسی از ما سؤال می کند ایا حسن و حسین ، هردو آمدند ، ما در جواب می گوییم : نه فقط حسن آمد ، در این جا منظورمان این است که آمدن نفر دوم ، یعنی حسین را نفی کنیم ، اما هیچ مانعی ندارد کسان دیگری که اصلاً مورد بحث ما نبوده اند ، آمده باشند ، چنین

حصری را حصر اضافی ( یا نسبی ) می گویند . اما باید توجه داشت که ظاهر حصر ، معمولاً حصر حقیقی است مگر در مواردی که قرینه ای در کار باشد ، مانند همین آیه .

146 وَ عَلَی الَّذینَ هادُوا حَرَّمْنا کُلَّ ذی ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُماآ اِلاّ ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُماآ اَوِ الْحَوایاآ اَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِبَغْیِهِمْ وَ اِنّا لَصادِقُونَ

و بر یهودیان، هر حیوان ناخن دار ( حیواناتی که سم یکپارچه دارند ) را حرام کردیم و از گاو و گوسفند ، پیه و چربیشان را تحریم نمودیم ، مگر چربی هایی که بر پشت این ها قرار دارد و یا در لابلای امعاء و دو طرف پهلوها و یا آن ها که با استخوان آمیخته است ، این را به خاطر ظلم و ستمی که می کردند ، به آن ها کیفر دادیم و ما راست می گوییم .

محرمات بر یهود

« حَوایا » جمع « حاوِیَة » به معنی مجموعه محتویات شکم حیوان است که به صورت

یک کره می باشد و امعاء در درون آن قرار گرفته است . « ظُفُر » در اصل به معنی ناخن می باشد ولی به سم حیوان های سم دار ( آن ها که همچون اسب ، سم هایی دارند که شکاف ندارد ، نه مانند گوسفند و گاو که دارای سم شکافته می باشند ) نیز اطلاق شده ، زیرا سم های آن ها شبیه ناخن است و نیز به پای شتر که نوک پای او یکپارچه است و شکافی ندارد ، گفته اند . بنابراین از آیه فوق چنین استفاده می شود که تمام حیواناتی که « سم چاک » نیستند ، اعم از چهارپایان یا پرندگان ، بر یهود تحریم شده بود . از جمله بعد در آیه فوق که تنها سخن از گاو و گوسفند به میان آورده ، نیز می توان استفاده کرد که شتر برای یهود به کلی حرام بوده است . سپس می فرماید : « پیه و چربی موجود در بدن گاو و گوسفند را نیز بر آن ها حرام کرده بودیم » ( وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُماآ ) . و به دنبال آن ، سه مورد را استثناء می کند ؛ نخست « چربی هایی که در پشت این دو حیوان قرار دارد » ( اِلاّ ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُماآ ) . « و چربی هایی که در پهلوها و لابلای امعاء قرار گرفته » ( اَوِ الْحَوایاآ ) . « و چربی هایی که با استخوان آمیخته شده است » ( اَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ) . ولی در پایان آیه

تصریح می کند که این ها درحقیقت بر یهود حرام نبود ، « اما به خاطر ظلم و ستمی که می کردند ، از این گونه گوشت ها و چربی ها که مورد علاقه آن ها بود ، به حکم خدا محروم شدند » ( ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِبَغْیِهِمْ ) . و برای تأکید ، اضافه می کند : « این یک حقیقت است و ما راست می گوییم » ( وَ اِنّا لَصادِقُونَ ) . در این که بنی اسرائیل چه ظلم و ستمی کرده بودند که خداوند پاره ای از نعمت هایی را که مورد علاقه آن ها بود ، بر آن ها تحریم کرد ، در میان مفسران گفتگو است ، ولی آن چه از آیه 160 و 161 سوره نساء استفاده می شود ، این است که علت تحریم مزبور چند چیز بوده است : ظلم و ستم بر ضعفاء و جلوگیری کردن از دعوت انبیاء در مسیر هدایت مردم و رباخواری و اموال مردم رابه ناحق خوردن ، آن جاکه می فرماید: « فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذینَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ طَیِّباتٍ اُحِلَّت لَهُمْ وَ بَصَدِّهِمْ عَنْ سَبیلِ اللّهِ کَثیرا وَ اَخْذِهِمُ الرِّبا وَ قَدْ نُهُوا وَ عَنْهُ وَ اَکْلِهِمْ اَمْوالَ النّاسِ بِالْباطِلِ » . جمله « وَ اِنّا لَصادِقُونَ » که در آخر آیه آمده ، ممکن است اشاره به این نکته باشد که صدق و حقیقت مطلب در مورد تحریم این غذاها آن است که ما گفتیم نه آن است که یهود در پاره ای از سخنان خود

می گفتند و آن را به عنوان فرمانی دایر بر تحریم این امور از ناحیه بنی اسرائیل ( یعقوب ) معرفی می کردند ، زیرا یعقوب چنان که در آیه 93 سوره آل عمران آمده است ، هرگز حکم به

حرام بودن این اموال نکرده بود و این تهمتی بود که یهود بر او بستند ( برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه، به «تفسیر نمونه» ، جلد سوم ، صفحه 6 ، ذیل آیه فوق ، مراجعه فرمایید ) .

147 فَاِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ رَبُّکُمْ ذوُرَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلایُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمینَ

اگر تو را تکذیب کنند ( و این حقایق را نپذیرند ) ، به آن هابگو : پروردگار شما رحمت وسیعی دارد ، اما در عین حال مجازات او از مجرمان ، دفع شدنی نیست ( راه بازگشت به سوی شما باز است و فورا شما را مجازات نمی کند ولی اگر به کارهای خلاف خود ادامه دادید ، کیفر شما حتمی است ) .

این آیه به خوبی عظمت تعلیمات قرآن را روشن می سازد که بعد از شرح این همه خلاف کاری های یهود و مشرکان ، باز آن ها را فورا تهدید به عذاب نمی کند بلکه نخست با تعبیرهای آکنده از محبت ، مانند « رَبُّکُمْ » ( پروردگار شما ) ، « ذوُ رَحْمَةٍ » ( صاحب رحمت است ) ،

« واسِعَةٍ » ( رحمتش پهناور می باشد ) ، راه بازگشت را به سوی آن ها گشوده تا اگر کمترین آمادگی برای این موضوع در آن هاوجود داشته باشد، تشویق شوند و به سوی حق بازگردند ، اما برای این که رحمت پهناور الهی باعث جرأت و جسارت و طغیان آنان نگردد و دست از لجاجت بردارند ، در آخرین جمله آن ها را تهدید به مجازات قطعی خدا می کند .

148 سَیَقُولُ الَّذینَ اَشْرَکُوا لَوْ شاآءَ اللّهُ ماآ اَشْرَکْنا وَ لاآ اباآؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ شَیْ ءٍ کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّی ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا اِنْ تَتَّبِعُونَ اِلاَّ الظَّنَّ وَ اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ تَخْرُصُونَ

به زودی مشرکان ( برای تبرئه خویش ) می گویند : اگر خدامی خواست ، نه ما مشرک می شدیم ونه پدران ما و نه چیزی را تحریم می کردیم، کسانی که پیش از آن هابودند، نیز همین گونه دروغ می گفتند و سرانجام (طعم) کیفر مارا چشیدند، بگو : آیا دلیل قاطعی ( بر این موضوع ) دارید ؟ پس به ما ارائه دهید ، شما فقط از پندارهای بی اساس پیروی می کنید و تخمین های نابه جا می زنید .

فرار از مسؤولیت به بهانه « جبر »

« کِذْب » در لغت عرب هم به معنی تکذیب کردن دیگری و هم به معنی دروغ گفتن ، آمده است . مشرکان مانند بسیاری از گناهکارانی که می خواهند با استتار ، تحت عنوان جبر، از مسؤولیت خلاف کاری های خود فرار کنند ، معتقد به اصل جبر بوده اند و می گفتند : هرکاری را که ما می کنیم، خواست خدا ومطابق اراده او است و اگر نمی خواست، چنین اعمالی از ما سر نمی زد ، آن ها در حقیقت می خواستند خود را از این همه گناه تبرئه کنند وگرنه وجدان هرانسان عاقلی، گواهی می دهد که بشر در اعمال خویش آزاد است نه مجبور ، به همین دلیل اگر کسی ظلمی در حق او کند ، ناراحت می شود و او را مؤاخذه می کند و در صورت توانایی ، مجازات می نماید ، همه این ها نشان می دهد که مجرم رادر عمل خویش آزاد می بیند نه مجبور و هرگز به این عنوان که عمل او مطابق خواست خدا است ، حاضر نمی شود از عکس العمل صرف نظر کند . و با ذکر جمله « لا اباؤُنا » می خواسته اند به عقاید پوچ خود رنگ قدمت و دوام بدهند و بگویند این چیز تازه ای نیست که ما می گوییم ،

همواره چنین بوده است .

اما قرآن در پاسخ آن ها به طرز قاطعی بحث کرده ، نخست می گوید : تنها این ها نیستند که چنین دروغ هایی را بر خدا می بندند « بلکه جمعی از اقوام گذشته نیز همین دروغ ها را می گفتند ولی سرانجام گرفتار عواقب سوء اعمالشان شدند و طعم مجازات ما را چشیدند » (کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّی ذاقُوا بَأْسَنا) . آن ها درحقیقت با این گفته های خود ، هم دروغ می گفتند و هم انبیاء را تکذیب می کردند ، زیرا پیامبران الهی باصراحت ، بشر را از بت پرستی و شرک و تحریم حلال خداوند بازداشتند نه نیاکانشان گوش دادند و نه این ها با این حال چگونه ممکن است خدا را راضی به این اعمال دانست ، اگر او به این اعمال راضی بود ، چگونه پیامبران خود را برای دعوت به توحید می فرستاد، اصولاً دعوت انبیاء ، خود مهم ترین دلیل برای آزادی اراده و اختیار انسان است .

149 قُلْ فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاآءَ لَهَدیکُمْ اَجْمَعینَ

بگو : برای خدا دلیل رسا ( و قاطع ) است ( به طوری که بهانه ای برای هیچ کس باقی

نمی گذارد ) امااگر او بخواهد ، همه شما را( از طریق اجبار ) هدایت می کند ( ولی چون هدایت اجباری بی ثمر است ، این کار را نمی کند ) .

« حُجَّة » در اصل از ماده « حَجّ » به معنی قصد می باشد و به جاده و راه که مقصود و منظور انسان است ، « محجة » گفته می شود و به دلیل و برهان نیز « حجّت » اطلاق می گردد ،

زیرا گوینده قصد دارد به وسیله آن ، مطلب خود را برای دیگران ثابت کند . آن ها هرگز نمی توانند ادعا کنند که خدا با سکوت خویش ، عقاید و اعمال ناروایشان را امضاءکرده است و نیز نمی توانند ادعاکنند که در اعمالشان مجبورند، زیرا اگر مجبور بودند ، اقامه دلیل و فرستادن پیامبران و دعوت و تبلیغ آنان بیهوده بود ، اقامه دلیل ، دلیل بر آزادی اراده است . و باتوجه به معنی « بالِغَة » ( رسا ) روشن می شود که دلایل خداوند برای بشر از طریق عقل و نقل و به وسیله دانش و خرد و همچنین فرستادن پیامبران ، از هر نظر روشن و رسا است ، به طوری که جای هیچ گونه تردید برای افراد باقی نماند و به همین دلیل خدا پیامبران را معصوم از هرگونه خطا و اشتباه قرار داده تا هرگونه تردید و دودلی را از دعوت

آنان دور سازد . و در پایان آیه می فرماید : « خداوند اگر بخواهد ، همه شما را از طریق اجبار هدایت خواهد کرد » ( فَلَوْ شاآءَ لَهَدیکُمْ اَجْمَعینَ ) . درحقیقت این جمله اشاره به آن است که

برای خدا کاملاً امکان دارد همه انسان ها را اجبارا هدایت کند ، آن چنان که هیچ کس را یارای مخالفت نباشد ولی در این صورت نه چنان ایمانی ارزش خواهد داشت و نه اعمالی که در پرتو این ایمان اجباری انجام می گردد ، بلکه فضیلت و تکامل انسان در آن است که راه هدایت و پرهیزکاری را با پای خود و به اراده و اختیار خویش بپیماید .

بنابراین هیچ گونه منافاتی بین این جمله و آیه سابق که نفی جبر در آن آمده است ، نیست ، این جمله می گوید : اجبارکردن بندگان که شما ادعا می کنید ، برای خدا امکان دارد ، ولی هرگز چنین نخواهد کرد ، چون برخلاف حکمت و مصلحت آدمی است . درحقیقت آن ها قدرت و مشیت خداوند را بهانه ای برای انتخاب مذهب جبر کرده بودند، درحالی که قدرت و مشیت خدا، حق است ولی نتیجه آن جبر نیست ، او خواسته است که ما آزاد باشیم و راه حق را به اختیار خود بپیماییم . در کتاب « کافی » از امام کاظم چنین نقل شده

است که فرمود : « اِنَّ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حُجَّتَیْنِ حُجَّةٌ ظاهِرَةٌ وَ حُجَّةٌ باطِنَةٌ فَاَمَّا الظّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الاَنْبِیاءُ وَ الاَئِمَّةُ وَ اَمَّا الْباطِنَةُ فَالْعُقُولُ : خداوند بر مردم دو حجت دارد ؛ حجت آشکار و حجت پنهان ، حجت آشکار ، رسولان و انبیاء و امامانند و حجت باطنه ، عقول و افکارند » .⁽¹⁾و در « امالی » شیخ طوسی از امام صادق چنین نقل شده است که از تفسیر آیه فوق ( فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ ) از آن حضرت سؤال کردند، حضرت فرمود: « اِنَّ لِلّهِ تَعالی یَقُولُ لِلْعَبْدِ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَبْدی اَکُنْتَ عالِما فَاِنْ قالَ نَعَمْ ، قالَ لَهُ اَفَلا عَمِلْتَ بِما عَلِمْتَ ؟ وَ اِنْ قالَ کُنْتُ جاهِلاً قالَ لَهُ اَفَلا تَعَلَّمْتَ حَتّی تَعْمَلَ ؟ فَیَخْصِمُهُ فَتِلْکَ الْحُجَّةُ البالِغَةُ : خداوند در روز رستاخیز به بنده خویش می گوید : بنده من ! آیا می دانستی (و گناه کردی)؟ اگر بگوید : آری ، می فرماید: چرا به آن چه می دانستی، عمل نکردی؟ و اگر بگوید: نمی دانستم، می گوید : چرا یاد نگرفتی تا عمل کنی ؟ در این موقع فرومی ماند و این است .

معنی حجت بالغه » .⁽¹⁾بدیهی است منظور از روایت فوق این نیست که حجت بالغه منحصر در گفتگوی خدا با بندگان در قیامت است ، بلکه خداوند حجت های بالغه فراوانی دارد که یکی از مصداق هایش همان است که در حدیث فوق آمده است ، زیرا دامنه حجت های بالغه خداوند، وسیع است هم در دنیا و هم در آخرت.

150 قُلْ هَلُمَّ شُهَداآءَکُمُ الَّذینَ یَشْهَدُونَ اَنَّ اللّهَ حَرَّمَ هذا فَاِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْمَعَهُمْ وَ لا تَتَّبِعْ اَهْواءَ الَّذینَ کَذَّبُوابِاآیاتِنا وَ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ

بگو : گواهان خود را که گواهی می دهند خداوند این ها راحرام کرده است، بیاورید ، اگر آن ها ( به دروغ ) گواهی دهند تو با آن ها ( هم صدا نشو و ) گواهی مده و از هوی و .

هوس کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و کسانی که به آخرت ایمان ندارند و برای خدا شریک قائلند ، پیروی مکن .

« یَعْدِلُونَ » از ماده « عِدْل » گرفته شده که به معنی همتا و شریک و شبیه است ، بنابراین جمله « وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ » مفهومش این است که آن ها همتا و شریک و شبیه برای خدا قائل می شوند . در این آیه برای این که بطلان سخنان آن ها روشن تر شود و نیز اصول صحیح قضاوت و داوری رعایت گردد ، از آن ها دعوت می کند که اگر شهود معتبری دارند که خداوند حیوانات و زراعت هایی را که آن ها مدعی تحریم آن هستند ، تحریم کرده ، اقامه کنند . سپس اضافه می کند : اگر آن ها دسترسی به گواهان معتبری پیدا نکردند ( و قطعا پیدا

نمی کنند ) « و تنها به گواهی و ادعای خویش قناعت نمودند ، تو هرگز با آن ها هم صدا نشو و مطابق شهادت و ادعای آنان گواهی مده » ( فَاِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ ). از آن چه گفته شد، روشن می شود که در مجموع آیه هیچ گونه تضادی وجود ندارد و این که در آغاز از آن ها مطالبه شاهد می کند و سپس می گوید : شهود آن ها را نپذیر ، تولید اشکالی نمی کند ، زیرا

منظور این است که آن ها از اقامه شهود معتبر به طور قطع عاجزند ، چه این که هیچ سند و مدرکی از انبیای الهی و کتب آسمانی بر تحریم این امور ندارند ، بنابراین تنها خودشان که مدعی هستند، شهادت می دهند و بدیهی است چنین شهادتی مردود است . به علاوه همه قرائن گواهی می دهد که این احکام ساختگی ، صرفا از هوی و هوس و تقلیدهای کورکورانه سرچشمه گرفته و هیچ گونه اعتباری ندارد . لذا در جمله بعد می گوید: « وَلاتَتَّبِعْ اَهْواءَ الَّذینَ کَذَّبُوا بِاآیاتِنا وَ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ » .

یعنی بت پرستی آن ها و انکار قیامت و رستاخیز و خرافات و هواپرستی آنان گواه زنده ای است که این احکام آنان نیز ساختگی است و ادعایشان در مورد تحریم این موضوعات از طرف خدا ، بی اساس و بی ارزش است .

151 قُلْ تَعالَوْا اَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ اَلاّ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئا وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْسانا وَلاتَقْتُلُوآا اَوْلادَکُمْ مِنْ اِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَاِیّاهُمْ وَ لاتَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ماظَهَرَ مِنْها وَ مابَطَنَ وَ لاتَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتی حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ

ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ

بگو : بیایید آن چه را پروردگارتان بر شما حرام کرده است ،برایتان بخوانم ؛ این که چیزی را شریک خدا قرار ندهید وبه پدر و مادر خود نیکی کنید و فرزندانتان را از ( ترس ) فقرنکشید، ما شما و آن ها را روزی می دهیم و نزدیک کارهای زشت و قبیح نروید چه آشکار باشد چه پنهان ، و نفسی راکه خداوند محترم شمرده ، به قتل نرسانید ، مگر به حق ( و ازروی استحقاق ) ، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش کرده تا درک کنید .

فرمان های ده گانه

این آیه و دو آیه بعد به اصول محرمات در اسلام اشاره کرده و گناهان کبیره ردیف اول را ضمن بیان کوتاه و پرمغز و جالبی در ده قسمت بیان می کند و از آن ها دعوت می نماید که بیایند و حرام های واقعی الهی را بشنوند و تحریم های دروغین را کنار بگذارند . نخست می گوید : « به آن ها بگو : بیایید تا آن چه را خدا برشما تحریم کرده است، بخوانم و برشمرم »

( قُلْ تَعالَوْا اَتْلُ ماحَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ ) ؛

✓ 1 - «این که هیچ چیز را شریک و همتای خدا قرار ندهید» ( اَلاّ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئا ) .

✓ 2 - « نسبت به پدر و مادر نیکی کنید » ( وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْسانا ) .

✓ 3 - «فرزندان خود را به خاطر تنگدستی و فقرنکشید» (وَلاتَقْتُلُوآا اَوْلادَکُمْ مِنْ اِمْلاقٍ).

زیرا روزی شما و آن ها همه به دست ما است و ما همه را روزی می دهیم ( نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ اِیّاهُمْ ) .

✓ 4 - « به اعمال زشت و قبیح نزدیک نشوید ، خواه آشکار باشد ، خواه پنهان » ، یعنی نه تنها انجام ندهید بلکه به آن هم نزدیک نشوید ( وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ ) .

✓ 5 - « دست به خون بی گناهان نیالایید و نفوسی را که خداوند محترم شمرده و ریختن خون آن ها مجاز نیست ، به قتل نرسانید ، مگر این که طبق قانون الهی اجازه قتل آن ها داده شده باشد » (وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتی حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ).

به دنبال این پنج قسمت برای تأکید بیشتر می فرماید : « این ها اموری

است که خداوند به شما توصیه کرده تا دریابید و از ارتکاب آن ها خودداری نمایید » ( ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ) .

152 وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتیمِ اِلاّ بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ حَتّی یَبْلُغَ اَشُدَّهُ وَ اَوْفُوا الْکَیْلَ وَالْمیزانَ بِالْقِسْطِ لانُکَلِّفُ نَفْسا اِلاّوُسْعَها وَ اِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْکانَ ذاقُرْبیوَ بِعَهْدِ اللّهِ اَوْفُوا ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

و به مال یتیم جز به نحو احسن ( و برای اصلاح ) نزدیک نشوید تا به حد رشد برسد و حق پیمانه و وزن را به عدالت اداکنید، هیچ کس را جز به مقدار توانایی تکلیف نمی کنیم و هنگامی که سخنی می گویید، عدالت را رعایت نمایید، حتی اگر در مورد نزدیکان بوده باشد ، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند تا متذکر شوید .

✓ 6 - « هیچ گاه جز به قصد اصلاح نزدیک مال یتیمان نشوید تا هنگامی که به حدّ بلوغ برسند » ( وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتیمِ اِلاّ بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ حَتّی یَبْلُغَ اَشُدَّهُ ) .

✓ 7 - کم فروشی نکنید و حق پیمانه و وزن را باعدالت ادا کنید » ( وَ اَوْفُوا الْکَیْلَ

وَ الْمیزانَ بِالْقِسْطِ ) . و از آن جا که هرقدر انسان دقت در پیمانه و وزن کند ، باز ممکن است مختصر کم و زیادی صورت گیرد که سنجش آن با پیمانه ها و ترازوهای معمولی امکان پذیر نیست ، به دنبال این جمله اضافه می کند : « هیچ کس را جز به اندازه توانایی تکلیف نمی کنیم » ( لا نُکَلِّفُ نَفْسا اِلاّ وُسْعَها ) .

✓ 8 - «به هنگام داوری یا شهادت و یا در هر مورد دیگر که سخنی می گویید ، عدالت را رعایت کنید و از مسیر حق منحرف نشوید ، هرچند در مورد خویشاوندان شما باشد و داوری و شهادت به حق ، به زیان آن ها تمام گردد» ( وَ اِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کانَ ذاقُرْبی ) .

✓ 9 - « به عهد الهی وفا کنید و آن را نشکنید » ( وَ بِعَهْدِ اللّهِ اَوْفُوا ) .

در این که منظور از « عهد الهی » در این آیه چیست ، مفسران احتمالاتی داده اند ، ولی مفهوم آیه ، همه پیمان های الهی را اعم از پیمان های « تکوینی » و « تشریعی » و تکالیف الهی و هرگونه عهد و نذر و قسم را شامل می شود .

و باز برای تأکید در پایان این چهار قسمت ، می فرماید : «این ها اموری است که خداوند

به شما توصیه می کند، تا متذکر شوید» (ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ) .

153 وَ اَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیما فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبیلِهِ ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

و این که این راه مستقیم من است ، از آن پیروی کنید و ازراه های مختلف ( و انحرافی ) پیروی نکنید که شما را از راه حق دور می سازد، این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند تا پرهیزکار شوید .

✓ 10 - « این راه مستقیم من ، راه توحید ، راه حق و عدالت ، راه پاکی و تقوا است، ازآن پیروی کنید و هرگز در راه های انحرافی و پراکنده، گام ننهید که شما را از راه خدا منحرف و پراکنده می کند و تخم نفاق و اختلاف را در میان شما می پاشد » (وَ اَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیما فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبیلِهِ ) . و در پایان همه این ها برای سومین بار تأکید می کند که این ها اموری است که خداوند به شما توصیه می کند تا پرهیزکار شوید » (ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ).

شروع از توحید و پایان به نفی اختلاف

قابل ملاحظه این که در این دستورات ده گانه ، نخست از تحریم شرک شروع شده است که در واقع سرچشمه اصلی همه مفاسداجتماعی و محرمات الهی است و درپایان نیز بانفی اختلاف که یک نوع شرک عملی محسوب می شود،پایان یافته است. این موضوع اهمیت مسأله توحید را در همه اصول و فروع اسلامی روشن می سازد که توحید تنها یک اصل دینی نیست ، بلکه روح تمام تعلیمات اسلام می باشد .

مراحل سه گانه دریافت احکام

در پایان هریک از این آیات سه گانه ، به عنوان تأکید جمله « ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ » ( این چیزی است که خداوند شما را به آن توصیه می کند ) آمده ، با این تفاوت که در آیه اول با جمله « لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ » و در آیه دوم با جمله « لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ » و در آیه سوم با جمله « لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » ختم شده است . و این تعبیرات مختلف و حساب شده گویا اشاره به این نکته است که نخستین مرحله به هنگام دریافت یک حکم ، « تعقل » و درک آن است ، مرحله بعد ، مرحله

یادآوری و « تذکر » و جذب آن می باشد و مرحله سوم که مرحله نهایی است ، مرحله عمل و پیاده کردن و « تقوا » و پرهیزکاری است . درست است که هرکدام از این جمله های

سه گانه بعد از ذکر چند قسمت از ده فرمان فوق آمده است ، ولی روشن است که این مراحل سه گانه اختصاص به احکام معینی ندارد، زیرا هر حکمی «تعقل» و « تذکر » و « تقوا و عمل » لازم دارد، بلکه در حقیقت رعایت جنبه های فصاحت و بلاغت ایجاب کرده که این تأکیدات در میان آن احکام ده گانه پخش گردد .

فرمان های جاویدان

شاید نیاز به تذکر نداشته باشد که این فرمان های ده گانه اختصاصی به آیین اسلام ندارد ، بلکه در همه ادیان بوده است ، اگرچه در اسلام به صورت گسترده تری مورد بحث قرار گرفته است و در حقیقت همه آن ها از فرمان هایی است که عقل و منطق به روشنی آن ها را درک می کند و به اصطلاح از «مستقلات عقلیه» است و لذا در قرآن مجید در آیین انبیای

دیگر نیز این احکام کم و بیش دیده می شود .⁽¹⁾

اهمیت نیکی به پدر و مادر

ذکر نیکی به پدر و مادر ، بلافاصله بعد از مبارزه با شرک و قبل از دستورهای مهمی همانند تحریم قتل نفس و اجرای اصول عدالت ، دلیل بر اهمیت فوق العاده حق پدر و مادر در دستورات اسلامی است . این موضوع وقتی روشن تر می شود که توجه کنیم به جای « تحریم آزار پدر و مادر » که هماهنگ با سایر تحریم های این آیه است ، موضوع « احسان و نیکی کردن » ، ذکر شده است یعنی نه تنها ایجاد ناراحتی برای آن ها حرام است ، بلکه علاوه بر آن ، احسان و نیکی در مورد آنان نیز لازم و ضروری است . و جالب تر این که کلمه «احسان» را به وسیله « ب- » متعدی ساخته و فرموده : « وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْسانا » و می دانیم

«احسان» گاهی با « اِلی » و گاهی با « ب- » ذکر می شود ، درصورتی که با « اِلی » ذکر شود ، مفهوم آن ، نیکی کردن است ، هرچند به طور غیرمستقیم و بالواسطه باشد ، اما هنگامی که با « ب- » ذکر شود ، معنی آن ، نیکی کردن به طور مستقیم و بدون واسطه است ، بنابراین آیه تأکید می کند که موضوع نیکی به پدر و مادر را باید آن قدر اهمیت داد که شخصا و بدون واسطه به آن اقدام نمود .⁽¹⁾

قتل فرزندان به خاطر گرسنگی

از این آیات برمی آید که عرب های دوران جاهلی نه تنها دختران خود را به خاطر تعصب های غلط ، زنده به گور می کردند، بلکه پسران که سرمایه بزرگی در جامعه آن روز محسوب می شدند، را نیز از ترس فقر و تنگدستی به قتل می رسانیدند ، خداوند در این آیه

آن هارا به خوان گسترده نعمت پروردگار که ضعیف ترین موجودات نیز از آن روزی می برند ، توجه داده و از این کار بازمی دارد . با نهایت تأسف این عمل جاهلی در عصر و زمان ما در شکل دیگری تکرار می شود و به عنوان کمبود احتمالی مواد غذایی روی زمین ، کودکان بی گناه در عالم جنینی از طریق «کورتاژ» به قتل می رسند . گرچه امروز برای سقط جنین ، دلایل بی اساس دیگری نیز ذکر می کنند ، ولی مسأله فقر و کمبود مواد غذایی ، یکی از دلایل عمده آن است . این ها و مسائل دیگری شبیه به آن ، نشان می دهد که عصر جاهلیت در زمان ما به شکل دیگری تکرار می شود و « جاهلیت قرن بیستم » حتی درجهانی وحشتناک تر و گسترده تر از جاهلیت قبل از اسلام است .

منظور از « فَواحِش » چیست ؟

«فَواحِش» جمع «فاحِشَة» به معنی گناهانی است که فوق العاده زشت و تنفرآمیز است، بنابراین پیمان شکنی و کم فروشی و شرک و ماننداین هااگرچه ازگناهان کبیره می باشند، ولی ذکرآن ها در مقابل «فواحش»، به خاطر همان تفاوت مفهوم است .

به گناهان نزدیک نشوید

در آیات فوق در دومورد تعبیربه « لا تَقْرَبُوا » ( نزدیک نشوید ) شده است ، این موضوع در مورد بعضی از گناهان دیگر نیز در قرآن تکرار شده است ، به نظر می رسد که این تعبیر در مورد گناهانی است که « وسوسه انگیز » است ، مانند زنا و فحشاء و اموال بی دفاع یتیمان و امثال این ها ، لذا به مردم اخطار می کند که به آن ها نزدیک نشوند تا تحت تأثیر وسوسه های شدیدشان قرار نگیرند .

154 ثُمَّ اتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ تَماما عَلَی الَّذیآ اَحْسَنَ وَ تَفْصیلاً لِکُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُدًی وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ

سپس به موسی، کتاب (آسمانی) دادیم، (نعمت خودرا) برآن هاکه نیکوکار بودند، تکمیل کردیم و همه چیز را ( که موردنیاز آن ها بود، درآن ) روشن ساختیم، کتابی که مایه هدایت و رحمت بود، تابه لقای پروردگارشان (به روز رستاخیز)ایمان بیاورند.

پاسخ قاطع به بهانه جویان

ممکن است گفته شود : اگر آیین موسی کامل بوده ( آن چنان که کلمه « تَماما » ازآن حکایت دارد )، آیین مسیح و سپس آیین اسلام ، چه ضرورتی داشته است ؟

ولی باید توجه داشت که ؛ هر آیینی برای زمان خود ، آیین جامع و کاملی است و محال است آیین ناقص از طرف خدا نازل گردد ولی همین آیین که برای یک زمان ، کامل بود ، ممکن است برای زمان های بعد ، ناتمام و نارسا باشد ، همان طور که یک برنامه جامع و کامل برای دوره دبستان ، نسبت به دوره دبیرستان نارسا است و سرّ فرستادن پیامبران مختلف با کتب آسمانی متعدد ، تا به آخرین پیامبر صلی الله علیه و آله و آخرین دستور منتهی گردد ، نیز همین است ، البته هنگامی که بشر آمادگی برای دستور نهایی پیدا کرد و دستور نهایی صادر شد ، دیگر نیازی به آیین جدید نیست و درست همانند افراد فارغ التحصیل که می توانند براساس معلومات خود به پیشرفت های علمی از طریق مطالعه پیش بروند ، پیروان چنین

مذهبی نیاز به آیین جدید نخواهند داشت و تحرک کافی را از همان آیین نهایی خواهند گرفت . و نیز از این آیه استفاده می شود که مسائل مربوط به قیامت در تورات اصلی به حدکافی بوده است و اگر می بینیم در تورات های کنونی و کتاب های وابسته به آن ، جز درموارد نادری اشاره به معاد و رستاخیز نشده است ، به نظر می رسد که بیشتر به خاطر تحریف یهود و دنیاپرستی بوده که مایل بوده اند درباره قیامت کمتر سخن بگویند و کمتر سخن بشنوند . البته در تورات های کنونی اشارات مختصری به مسأله قیامت شده است ، ولی به اندازه ای کم است که بعضی می خواهند بگویند : یهود ، اصولاً به رستاخیز معتقد نیست ، ولی این سخن به مبالغه شبیه تر است تا به یک واقعیت .

ضمنا باید توجه داشت همان طورکه در جلد اول « تفسیر نمونه » ، صفحه 156 بیان شد ، منظور از « ملاقات پروردگار » که در آیات قرآن آمده ، ملاقات حسی و رؤیت با چشم نیست ، بلکه یک نوع شهود باطنی و ملاقات روحانی است که بر اثر تکامل انسان در