مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 11

(جزء یازدهم قرآن)

Volum 11

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره توبه

اشاره

93 اِنَّمَا السَّبیلُ عَلَی الَّذینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ اَغْنِیاآءُ رَضُوا بِاَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَ طَبَعَ اللّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَعْلَمُونَ

راه مؤاخذه تنها به روی کسانی باز است که از تو اجازه می خواهند درحالی که بی نیازند ( و امکانات کافی دارند ) آن هاراضی شدند که با متخلفان بمانند و خداوند بر دل هایشان مُهر نهاده لذا چیزی نمی دانند .

دراین آیه حال گروه پنجم راشرح می دهد،یعنی آن هاکه به هیچ وجه درپیشگاه خدامعذورنبوده ونخواهندبود.

94 یَعْتَذِروُنَ اِلَیْکُمْ اِذا رَجَعْتُمْ اِلَیْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِروُا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّهُ مِنْ اَخْبارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ اِلی عالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

هنگامی که به سوی آن ها(که ازجهاد تخلف کردند) بازگردید، از شما عذرخواهی می کنند، بگو:عذرخواهی مکنید،ماهرگزبه شماایمان نخواهیم آوردچراکه خدامارااز اخبارتان آگاه ساخته وخداورسولش اعمال شمارامی بینند،سپس به سوی کسی که آگاه ازپنهان وآشکاراست،

بازمی گردید و او شما را به آن چه انجام می دادید ، آگاه می کند ( و جزا می دهد ) .

از تعبیر «یَعْتَذِروُنَ» که فعل مضارع است، چنین برمی آیدکه قبلاًخداوندپیامبر و مسلمانان راازاین موضوع آگاه کرد که منافقان دروغگو، به عنوان عذرخواهی به زودی نزد آن ها خواهند آمد،لذاطرزپاسخگویی آن هارانیزبه مسلمانان تعلیم داد.درباره این جمله و مسأله عرضه داشتن همه اعمال امت برپیامبرش صلی الله علیه و آله بحث مشروحی داریم که درذیل آیه 105 همین سوره خواهد آمد.

95 سَیَحْلِفُونَ بِاللّهِ لَکُمْ اِذَا انْقَلَبْتُمْ اِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَاَعْرِضُوا عَنْهُمْ اِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْویهُمْ جَهَنَّمُ جَزاآءً بِما کانُوا یَکْسِبُونَ

هنگامی که به سوی آنان بازگردید ، برای شما سوگند یاد می کنند که از آن ها اعراض ( و صرف نظر ) کنید ، از آن ها اعراض کنید ( و روی گردانید ) چراکه آن ها پلیدند و جایگاه آن ها دوزخ است ، به کیفر اعمالی که انجام می دادند.

به عذرها و سوگندهای دروغ منافقین اعتنا نکنید

درحقیقت آن ها از هر دری وارد می شوند ، گاهی از طریق عذرخواهی می خواهند خود

را بی گناه قلمداد کنند و گاهی با اعتراف به گناه ، تقاضای عفو و گذشت دارند ، شاید به یکی از این طرق بتوانند در دل شما نفوذ کنند. ولی شما به هیچ وجه تحت تأثیر آنان قرار نگیرید

و « از آن ها روی گردانید » اما به عنوان اعتراض و خشم و انکار ، نه به عنوان عفو و بخشش و گذشت ( فَاَعْرِضُوا عَنْهُمْ ). آن ها تقاضای اعراض دارند، اما اعراض به معنی « گذشت » ، شما هم اعراض کنید ولی به معنی « تکذیب و انکار » و این دو تعبیر مشابه با دو معنی کاملاً متضاد ، لطافت و زیبایی خاصی دارد که بر اهل ذوق پوشیده نیست .

96 یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَاِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَاِنَّ اللّهَ لا یَرْضی عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقینَ

با سوگند از شما می خواهند که از ایشان راضی شوید ، اگر شما از آن ها راضی شوید، خداوند ازجمعیت فاسقان راضی نخواهد شد .

سوگندی که در آیه قبل گذشت ، به خاطر این بود که مؤمنان عملاً واکنشی در مقابل آن ها نشان ندهند ، ولی سوگندی که در این آیه به آن اشاره شده ، برای آن است که علاوه بر جنبه عملی ، قلبا هم از آن ها خشنود شوند. جالب این که در این مورد خداوند نمی فرماید :

از آن ها راضی نشوید ، بلکه با تعبیری که بوی تهدید از آن می آید ، می فرماید : « اگر هم شما از آن ها راضی شوید ، خدا هرگز از جمعیت فاسقان راضی نخواهد شد» (فَاِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَاِنَّ اللّهَ لا یَرْضی عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقینَ).بدون شک آن ها ازنظر دینی و اخلاقی اهمیتی برای خشنودی مسلمانان قائل نبودند ، بلکه می خواستند از این راه کدورت های قلبی آنان را بشویند تا در آینده از عکس العمل های آنان در امان بمانند ولی خداوند با تعبیر « لا یَرْضی عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقینَ » به مسلمانان هشدار می دهد که این ها فاسقند و جای این ندارد که از آن ها راضی شوند ، این ها دام های فریبی است که بر سر راه شما می گذارند، بیدار باشید در دام آن ها گرفتار نشوید .

چه خوب است مسلمانان درهر عصر و زمان مراقب نقشه های شیطانی و شناخته شده منافقان باشند که با استفاده از همان نیرنگ ها و دام های گذشته در برابر آنان ظاهر نشوند و مقاصد شوم خود را با استفاده از این وسایل پیاده نکنند .

97 اَلاَْعْرابُ اَشَدُّ کُفْرا وَ نِفاقا وَ اَجْدَرُ اَلاّ یَعْلَمُوا حُدوُدَ ماآ اَنْزَلَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ وَ اللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ

عرب های بادیه نشین ( به دلیل دوری از تعلیم و تربیت و نشنیدن آیات الهی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله ) کفر و نفاقشان شدیدتر است و به جهل از حدود ( و مرزهای ) آن چه خدا بر پیامبرش نازل کرده ، سزاوارترند و خداوند دانا و حکیم است .

« اَعْراب » از کلماتی است که معنی جمعی دارد ، اما مفردی برای آن ازنظر لغت عرب نیست و چنان که ائمه لغت مانند مؤلف « قاموس » و « صحاح » و « تاج العروس » و دیگران گفته اند ، این کلمه تنها به عرب های بادیه نشین اطلاق می شود و به هنگامی که بخواهند معنی مفرد را ادا کنند ، همین کلمه را با "یاء نسبت" به صورت « اَعْرابی » می گویند ، بنابراین به خلاف آن چه برخی تصور می کنند ، « اَعراب » جمع عَرَب نیست .

« اَجْدَرُ » از ماده « جِدار » به معنی دیواراست، سپس به هرچیز مرتفع و شایسته اطلاق شده است ، به همین جهت « اَجْدَر » معمولاً به معنی شایسته تر استعمال می شود. شاید به این علت که به مسلمانان هشدار دهد چنین نپندارند که منافقان تنها همان گروهی هستند که در شهرند ، بلکه منافقان بادیه نشین از آن ها خشن ترند و به گواهی تاریخ اسلام، مسلمانان بارها مورد هجوم این گروه واقع شده بودند ، مبادا پیروزی های پی درپی لشکر اسلام سبب شود که این خطر را نادیده بگیرند .

98 وَ مِنَ الاَْعْرابِ مَنْ یَتَّخِذُ ما یُنْفِقُ مَغْرَما وَ یَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّواآئِرَ عَلَیْهِمْ داآئِرَةُ السَّوْءِ وَ اللّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ

گروهی از ( این ) اعراب بادیه نشین چیزی را که ( در راه خدا ) انفاق می کنند ، غرامت محسوب می دارند و انتظار حوادث دردناکی برای شما می کشند ، حوادث دردناک برای آن ها است و خداوند شنوا و دانا است .

« مَغْرَم » همان طورکه در « مجمع البیان » آمده، ازماده « غُرْم » دراصل به معنی ملازم چیزی بودن است و به همین تناسب به شخص "طلبکار" و "بدهکار" که یکدیگررا رها نمی کنند و ملازم هم هستند، « غَریم » گفته شده است ، « غَرامَت » نیز به این تناسب گفته می شود که ملازم انسان است و تا نپردازد ، از او جدا نخواهد شد و « مَغْرَم » از نظر معنی با « غَرامَت » مساوی است .

« دَوائِر » جمع « دائِرَة » و معنی آن معروف است ، ولی به حوادث سخت و دردناک که انسان را احاطه می کند ، عرب نیز « دائِرَة » و در حال جمعی « دَوائِر » می گوید .

برای این که چنین توهمی پیدا نشود که همه اعراب بادیه نشین و یا همه بادیه نشینان ، دارای چنین صفاتی هستند ، در این آیه و آیه بعد اشاره به دو گروه مختلف در میان آن ها می کند .

در واقع گروه اول ، افرادی تنگ نظر و بخیل و حسودند ، بُخل آن ها سبب می شود که هرگونه خدمت مالی را در راه خدا غرامت پندارند و حسادتشان موجب این می شود که همیشه در انتظار بروز مشکلات و گرفتاری ها و مصائب برای دیگران باشند ، سپس اضافه می کند آن ها نباید در انتظار بروز مشکلات و نزول بلاها بر شما باشند ، چراکه این مشکلات و ناکامی ها و بدبختی ها تنها به سراغ این گروه منافق بی ایمان و جاهل و نادان و تنگ نظر و حسود می رود ( عَلَیْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ ) .

99 وَ مِنَ الاَْعْرابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ وَ یَتَّخِذُ ما یُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللّهِ وَ صَلَواتِ الرَّسُولِ اَلا اِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَیُدْخِلُهُمُ اللّهُ فی رَحْمَتِهِآ اِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ

گروه ( دیگری ) از عرب های بادیه نشین ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند و آن چه را

انفاق می کنند ، مایه تقرب نزد خدا و دعاهای پیامبر می دانند، آگاه باشید این ها مایه تقرب آن ها است، خداوند به زودی آنان را در رحمت خود وارد خواهد ساخت، چرا که خداوند آمرزنده و مهربان است .

بادیه نشینان سنگدل و باایمان

این آیه به گروه دوم یعنی مؤمنان بااخلاص بادیه نشین اشاره می کند و می گوید : آن ها هیچگاه انفاق در راه خدا را غرامت و زیان نمی دانند ، بلکه باتوجه به پاداش های وسیع الهی در این جهان و سرای دیگر، « این کار را وسیله نزدیکی به خدا و مایه توجه و دعای پیامبر صلی الله علیه و آله که افتخار و برکت بزرگی است، می دانند» ( وَ یَتَّخِذُ ما یُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللّهِ وَ صَلَواتِ الرَّسُولِ ) .

در این جا خداوند این طرز فکر آن ها را با تأکید فراوان تصدیق می کند . کلمه «اَلا» و «اِنَّ» که هر دو برای بیان تأکید می باشد و سپس جمله « سَیُدْخِلُهُمُ اللّهُ فی رَحْمَتِهِ » مخصوصاً با توجه به «فی» که ورود و غوطه ور شدن در رحمت الهی را می رساند و بعدا جمله آخر که به «اِنَّ» شروع شده و دو صفت از صفات مهرآمیز خدا ( غَفُور و رَحیم ) را ذکر می کند ، همه

بیان کننده نهایت لطف و رحمت خدا درباره این گروه است ، شاید به این جهت که این گروه با محروم بودن از تعلیم و تربیت و عدم دسترسی کافی به آیات الهی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله باز از جان و دل اسلام را پذیرا شده اند و با نداشتن امکانات مالی ( که وضع بادیه نشینان ایجاب می کند ) از انفاق در راه خدا خودداری نمی کنند ، بنابراین شایسته هرگونه تقدیر و تشویقند ، بیش از آن چه شهرنشینان متمکن شایستگی دارند .

مخصوصاً توجه به این نکته لازم است که در مورد « اعراب منافق » ، جمله « عَلَیْهِمْ داآئِرَةُ السَّوْءِ » که نشان دهنده احاطه بدبختی ها به آن ها است، به کار رفته، اما درمورد « اعراب باایمان و فداکار »، «فی رَحْمَتِهِ» که بیانگر احاطه رحمت الهی به آن ها است ، ذکر شده است ، یکی را رحمت احاطه کرده و دیگری را بدبختی ها .

در آیه فوق درباره بادیه نشینان باایمان خواندیم که آن ها انفاق خود را مایه « قُرب » به خدا می دانند ، مخصوصاً این کلمه به صورت جمع و « قُرُبات » آمده بود که نشان می دهد آن ها نه یک قُرب ، بلکه قُرب ها در آن می جویند و شک نیست که « قُرب » و « قُرْبَت » در برابر

پروردگار به معنی نزدیکی مکانی نمی باشد ، بلکه نزدیکی مقامی، یعنی رفتن به سوی اوکه کمال مطلق است و پرتوی از صفات جمال و جلالش را برصفحه فکر و جان افکندن .

اجتماعات شکوهمند

از آیات فوق اهمیتی را که اسلام به جامعه های بزرگ و مراکز پرجمعیت تر می دهد ، روشن می شود ، جالب این که اسلام از محیطی عقب افتاده برخاست ، محیطی که بویی از تمدن در آن به مشام نمی رسید ، در عین حال اهمیت خاصی برای عوامل سازنده تمدن قائل است و می گوید : آن ها که در نقاط دورافتاده از شهر زندگی می کنند ، حتی از نظر ایمان و معلومات مذهبی عقب ترند .

چرا که آن ها امکانات کافی برای تعلیم و تربیت در اختیار ندارند .

لذا در خطبه 127 « نهج البلاغه » آمده که امام علی (علیه السلام)فرمود : « وَ الْزِمُوا السَّوادَ الاَعْظَمَ فَاِنَّ یَدَ اللّهِ مَعَ الْجَماعَةِ : به مراکز بزرگ بپیوندید ، زیرا دست خدا همراه جماعت است » .

ولی مفهوم این سخن آن نیست که همه مردم رو به سوی شهرها آورند و روستاها را که

مایه آبادی شهرها است ، به ویرانی بکشانند ، بلکه به عکس باید علم و دانش شهر را به روستا برد و برای تقویت اصول تعلیم و تربیت و پایه های دین و ایمان و بیداری و آگاهی آنان کوشش و تلاش کرد .

بدون شک اگر روستانشینان را به حال خود رها کنند و دریچه ای از علوم و دانش های شهری و آیات کتب آسمانی و تعلیمات پیامبر صلی الله علیه و آله و پیشوایان بزرگ رابه سوی آن ها

نگشایند، کفر و نفاق به سرعت آن ها را فراخواهد گرفت ، آن ها مخصوصاً در برابر تعلیم و تربیت صحیح ، پذیرش بیشتری دارند ، زیرا قلب های صاف و افکار دست نخورده در میان آنان فراوان و شیطنت ها و حیله گری های شهر در میان آن ها کمتر است .

شهریان بادیه نشین

گرچه « اَعْرابی » به معنی بادیه نشین است ولی در اخبار و روایات اسلامی مفهوم وسیع تری پیداکرده و به تعبیر دیگر مفهوم اسلامی آن با منطقه جغرافیایی بستگی ندارد ، بلکه با طرز تفکر و منطقه فکری مربوط است . آن ها که دور از آداب و سنن و تعلیم و تربیت

اسلامی هستند - هرچند شهرنشین باشند - اعرابیند و بادیه نشینان آگاه و آشنا به آداب و سنن اسلامی اعرابی نیستند. حدیث مشهور « مَنْ لَمْ یَتَفَقَّهْ مِنْکُمْ فِی الدّینِ فَهُوَ اَعْرابِیٌّ : هرکس از شما از دین و آیین خود آگاه نشود ، اعرابی است » که از امام صادق (علیه السلام) نقل شده ، گواه روشن بر گفتار فوق است .⁽¹⁾در خبر دیگری می خوانیم: «مِنَ الْکُفْرِ التَّعَرُّبُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ : تعرب بعد از هجرت، از شعب کفر است ». و از امام علی در « نهج البلاغه » نیز نقل شده است که ؛ گروهی از اصحاب عصیانگرش را مخاطب ساخته ، فرمود : « وَ اعْلَمُوا اَنَّکُمْ صِرْتُمْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ اَعْرابا : بدانید شما بعد از هجرت ، اعرابی شدید » .⁽²⁾

در دو حدیث فوق « اَعْرابِیّ شدن » نقطه مقابل « هِجْرَت » قرار داده شده و با توجه به .

این که مفهوم وسیع هجرت نیز جنبه مکانی ندارد ، بلکه اساس آن ، انتقال فکر از محور کفر به محور ایمان است ، معنی اعرابی بودن نیز روشن می شود، یعنی بازگشت از « آداب و سنن اسلامی » به « آداب و سنن جاهلیت » .

100 وَ السّابِقُونَ الاَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرینَ وَ الاَْنْصارِ وَ الَّذینَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسانٍ رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ اَعَدَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْری تَحْتَهَا الاَْنْهارُ خالِدینَ فیهاآ اَبَدا ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ

پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار و آن ها که به نیکی از آن ها پیروی کردند، خداوند ازآن ها خشنود و آن ها ( نیز ) از او خشنود شدند و باغ هایی از بهشت برای آنان فراهم ساخته که نهرها از زیر درختانش جریان دارد ، جاودانه در آن خواهند ماند و این پیروزی بزرگی است .

پیشگامان اسلام

در آیه فوق اشاره به گروه های مختلف از مسلمانان راستین شده است و آن ها را در

سه گروه مشخص تقسیم می کند .

اول آن ها که در اسلام و هجرت پیشگام بوده اند (وَ السّابِقُونَ الاَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرینَ ) .

دوم آن ها که درنصرت و یاری پیامبر صلی الله علیه و آله و یاران مهاجرش پیشگام بودند (وَ الاَنْصار) .

سوم آن ها که بعد از این دو گروه آمدند و از برنامه های آن ها پیروی کردند و با انجام اعمال نیک و قبول اسلام و هجرت و نصرت آیین پیامبر صلی الله علیه و آله به آن ها پیوستند ( وَ الَّذینَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسانٍ ) .

از آن چه گفتیم ، روشن شد که منظور از « بِاِحْسان » ، درواقع بیان اعمال و معتقدانی است که در آن ها از پیشگامان اسلام پیروی می کنند و به تعبیر دیگر « اِحْسان » بیان وصف برنامه هایی است که از آن متابعت می شود .

پس از ذکر این گروه سه گانه می فرماید : « رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ » ، رضایت خدا از آن ها به خاطر ایمان و اعمال صالحی است که انجام داده اند و خشنودی آنان از خدا به خاطر پاداش های گوناگون و فوق العاده و پراهمیت است که به آنان ارزانی داشته است .

به تعبیر دیگر آن چه خدا از آن هاخواسته ، انجام داده اند و آن چه آن ها از خدا خواسته اند ، به آنان بخشیده ، بنابراین هم خدا از آن ها راضی است و هم آنان از خدا راضی هستند .

موقعیت پیشگامان

درهر انقلاب وسیع اجتماعی که برضد وضع نابسامان جامعه صورت می گیرد، پیشگامانی هستندکه پایه های انقلاب و نهضت بر دوش آن ها است ، آن ها درواقع وفادارترین عناصر انقلابی هستند ، زیرا هنگامی که پیشوا و رهبرشان از هر نظر تنها است ، گرد او را می گیرند و با این که از جهات مختلف در محاصره قرار دارند و انواع خطرها از چهار طرف آن ها را احاطه کرده ، دست از یاری و فداکاری برنمی دارند .

خصوصا مطالعه تاریخ آغاز اسلام نشان می دهدکه پیشگامان و مؤمنان نخستین با چه مشکلاتی روبرو بوده اند ، چگونه آن ها را شکنجه و آزار می دادند ، ناسزا می گفتند ، متهم می کردند ، به زنجیر می کشیدند و نابود می نمودند .

ولی با این همه گروهی با اراده آهنین و عشق سوزان و عزم راسخ و ایمان عمیق در این

راه گام گذاردند و به استقبال انواع خطرها رفتند .

در این میان سهم مهاجران نخستین از همه بیشتر بود و به دنبال آن ها انصار نخستین یعنی آن هایی که با آغوش باز از پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه دعوت کردند و یاران مهاجر او را همچون برادران خویش مسکن دادند و از آن ها با تمام وجود خود دفاع کردند و حتی برخویشتن نیز مقدم داشتند. و اگر می بینیم در آیه فوق به این دو گروه اهمیت فوق العاده ای داده شده است ، به خاطر همین موضوع است .

ولی با این حال قرآن مجید - آن چنان که روش همیشگی او است - سهم دیگران را نیز نادیده نگرفته است و به عنوان « تابعین به احسان » از تمام گروه هایی که در عصر پیامبر و یا زمان های بعد به اسلام پیوستند، هجرت کردند و یا مهاجران را پناه دادند و حمایت نمودند ، یاد می کند و برای همه اجر و پاداش های بزرگی را نوید می دهد .

تابعین چه اشخاصی بودند ؟

اصطلاح گروهی از دانشمندان بر این است که کلمه « تابِعین » را تنها به شاگردان

صحابه می گویند ، یعنی آن عده ای که پیامبر صلی الله علیه و آله را ندیدند اما بعد از ایشان به روی کار آمدند و علوم و دانش های اسلامیرا وسعت بخشیدند و به تعبیر دیگر اطلاعات اسلامی خود را بدون واسطه از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله گرفتند .

ولی همان گونه که در بالا گفتیم ، مفهوم آیه از نظر لغت به این گروه ، محدود نمی شود ، بلکه تعبیر « تابعین به احسان » ، تمام گروه هایی را که در عصر و زمان از برنامه و اهداف پیشگامان اسلام پیروی کردند ، شامل می شود .

توضیح این که ؛ برخلاف آن چه بعضی ها فکر می کنند مسأله « هجرت » و همچنین «نصرت» که دو مفهوم سازنده اسلامی است ، محدود به زمان پیامبر صلی الله علیه و آله نیست ، بلکه امروز نیز این دو مفهوم در شکل های دیگری وجود دارد و فردا نیز وجود خواهد داشت ، بنابراین تمام کسانی که به نحوی در مسیر این دو برنامه قرار می گیرند ، در مفهوم تابعین به احسان داخلند. منتها مهم آن است که توجه داشته باشیم قرآن با ذکر کلمه « اِحْسان » ، تأکید می کند که پیروی و تبعیت از پیشگامان در اسلام نباید در دایره حرف و ادعا و یا حتی

ایمان بدون عمل خلاصه شود ، بلکه باید این پیروی ، یک پیروی فکری و عملی و همه جانبه بوده باشد .

نخستین مسلمان چه کسی بود ؟

در این جا بیشتر مفسران به تناسب بحث آیه فوق ، این سؤال را مطرح کرده اند که نخستین کسی که اسلام آورد و این افتخار بزرگ در تاریخ به نام او ثبت شد ، چه کسی است ؟

در پاسخ این سؤال همه متفقا گفته اند : نخستین کسی که از زنان مسلمان شد ، «خدیجه» همسر وفادار و فداکار پیامبر صلی الله علیه و آله بود و اما از مردان ، همه دانشمندان و مفسران شیعه به اتفاق گروه عظیمی از دانشمندان اهل سنت ، « علی » نخستین کسی از مردان می دانند که دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله را پاسخ گفت .

شهرت این موضوع در میان دانشمندان اهل تسنن به حدی است که جمعی از آن ها ادعای اجماع و اتّفاق بر آن کرده اند .

از جمله « حاکم نیشابوری » در « مستدرک علی الصحیحین » در کتاب « معرفت » ، صفحه

22 چنین می گوید : « لا اَعْلَمُ خِلافا بَیْنَ اَصْحابِ التَّواریخِ اَنَّ عَلَیَّ بْنَ اَبیطالِبٍ رَضِیَ اللّهُ عَنْهُ اَوَّلُهُمْ اِسْلاما وَ اَنَّمَا اخْتَلَفُوا فی بُلُوغِه : هیچ مخالفتی در میان تاریخ نویسان در این مسأله وجود ندارد که علی بن ابی طالب نخستین کسی است که اسلام آورده ، تنها در بلوغ او به هنگام پذیرش اسلام اختلاف دارند » .⁽¹⁾« ابن عَبْدالبِّر » در « استیعاب » ( جلد 2 ، صفحه 457 ) چنین می نویسد: « اِتَّفَقُوا عَلی اَنَّ خَدیجَةَ اَوَّلُ مَنْ اآمَنَ بِاللّهِ وَ صَدَّقَهُ فیما جاءَ بِهِ ثُمُّ عَلِیٌّ بَعْدَها : در این مسأله اتفاق است که خدیجه نخستین کسی بود که ایمان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله آورد و او را در آن چه آورده بود ، تصدیق کرد ، سپس علی بعد از او همین کار را انجام داد » .⁽²⁾

« ابوجعفر اسکافی معتزلی » می نویسد : « قَدْ رَوَی النّاسُ کافَّةً اِفْتِخارَ عَلِیٍّ بِالسَّبْقِ اِلَی .

الاِْسْلامِ : عموم مردم نقل کرده اند که افتخار سبقت در اسلام مخصوص علی بن ابی طالب (علیه السلام) است » .⁽¹⁾

گذشته از این ، روایات فراوانی از پیامبر صلی الله علیه و آله و نیز از خود علی (علیه السلام) و صحابه در این باره نقل شده است که به حد تواتر می رسد و ذیلاً چند حدیث را به عنوان نمونه می آوریم :

✓ 1 - پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « اَوَّلُکُمْ وارِدا عَلَی الْحَوْضِ اَوَّلُکُمْ اِسْلاما ، عَلِیُّ بْنُ اَبیطالِبٍ : نخستین کسی که در کنار حوض کوثر بر من وارد می شود ، نخستین کسی است که اسلام آورده و او علی بن ابی طالب (علیه السلام) است » .⁽²⁾

✓ 2 - گروهی از دانشمندان اهل سنت از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده اند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دست علی (علیه السلام) را گرفت و فرمود : « اِنَّ هذا اَوَّلُ مَنْ اآمَنَ بی وَ هذا اَوَّلُ مَنْ یُصافِحُنی وَ هذَا .

الصِّدّیقُ الاَْکْبَرُ : این اولین کسی است که به من ایمان آورده و اولین کسی است که در قیامت با من مصافحه می کند و این صدیق اکبر است » .⁽¹⁾

✓ 3 - ابوسعید خُدْرِیّ از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نقل می کند که ؛ دست به میان شانه های علی (علیه السلام) زد و فرمود : « یا عَلِیُّ لَکَ سَبْعُ خِصالٍ لا یُحاجُّکَ فیهِنَّ اَحَدٌ یَوْمَ الْقِیامَةِ ؛ اَنْتَ اَوَّلُ الْمُؤْمِنینَ بِاللّهِ ایمانا وَ اَوْفاهُمْ بِعَهْدِ اللّهِ وَ اَقْوَمُهُمْ بِاَمْرِ اللّهِ ... : ای علی هفت صفت ممتاز داری که احدی در قیامت نمی تواند درباره آن ها با تو گفتگو کند ، تو نخستین کسی هستی که به خدا ایمان آوردی و از همه نسبت به پیمان های الهی باوفاتری و در اطاعت فرمان خدا پابرجاتری ... » .⁽²⁾

همان گونه که اشاره کردیم، ده ها روایت در کتب مختلف تاریخ و تفسیر و حدیث ، در .

این باره از پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگران نقل شده است و علاقمندان می توانند برای کسب اطلاعات بیشتر به جلد سوم عربی « الغدیر » ، صفحه 220 تا 240 و جلد سوم کتاب « اِحْقاقُ الْحَقّ » ، صفحه 114 تا 120 مراجعه نمایند .

جالب این که گروهی که نتوانسته اند سبقت علی (علیه السلام) در ایمان و اسلام را انکار کنند ، به عللی که ناگفته پیدا است کوشش دارند آن را به نحو دیگری انکار یا کم اهمیت جلوه دهند و بعضی دیگر کوشش دارند که به جای او ابوبکر را بگذارند که او اولین مسلمان است .

گاهی می گویند : علی (علیه السلام)در آن هنگام ده ساله بود و طبعا نابالغ ، بنابراین اسلام او به عنوان اسلام یک کودک تأثیری در قوت و قدرت جبهه مسلمین در برابر دشمن نداشت ( این سخن را « فخر رازی » در تفسیرش ذیل آیه فوق آورده است ) و این به راستی عجیب است و درواقع ایرادی است برشخص پیامبر صلی الله علیه و آله ، زیرا می دانیم هنگامی که در « یَوْمُ الدّارِ » پیامبر صلی الله علیه و آله اسلام را به عشیره و طایفه خود عرضه داشت ، هیچ کس آن را نپذیرفت ، جز علی که برخاست و اعلام اسلام نمود، پیامبر صلی الله علیه و آله اسلامش را پذیرفت و حتی اعلام کرد که تو

برادر و وصی و خلیفه منی .

و این حدیث را که گروهی از حافظان حدیث از شیعه و سنی در کتب « صحاح » و « مسانید » و همچنین گروهی از مورخان اسلام نقل کرده و بر آن تکیه نموده اند ، نشان می دهد که نه تنها پیامبر صلی الله علیه و آله اسلام علی (علیه السلام)رادر آن سن و سال کم، پذیرفت، بلکه او را به

عنوان برادر و وصی و جانشین خود معرفی نمود .⁽¹⁾

گاهی این تعبیر که خدیجه نخستین مسلمان از زنان و ابوبکر نخستین مسلمان ازمردان و علی (علیه السلام)نخستین مسلمان ازکودکان بود ، خواسته اند از اهمیت آن بکاهند ( این تعبیر را مفسر معروف، نویسنده « المَنار » ذیل آیه مورد بحث ذکر کرده است ) .

درحالی که اولاً همان گونه که گفتیم کمی سن علی (علیه السلام)در آن روز به هیچ وجه از اهمیت موضوع نمی کاهد، خصوصا این که خدا در آیه 12 سوره مریم درباره حضرت یحیی صریحاً .

می گوید: « وَ اآتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیّا : ما فرمان را به او در حال کودکی دادیم » .

درباره عیسی (علیه السلام) نیز می خوانیم که در حال کودکی به سخن آمد و به آن ها که درباره او گرفتار شک و تردید بودند ، گفت : « اِنّی عَبْدُ اللّهِ اآتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنی نَبِیّا : من بنده خدایم ، کتاب آسمانی به من داده و مرا پیامبر قرار داده است » ( 30 / مریم ) .

هنگامی که این گونه آیات را با حدیثی که از پیامبر صلی الله علیه و آله در بالا نقل کردیم ، او علی (علیه السلام)را وصی و خلیفه و جانشین خود قرار داد ، ضمیمه کنیم ، روشن می شود که سخن « المَنار » گفتار تعصب آمیزی بیش نیست .

ثانیا این موضوع از نظر تاریخی مسلم نیست که ابوبکر سومین نفری باشد که اسلام را پذیرفته است ، بلکه در بسیاری از کتب تاریخ و حدیث ، اسلام آوردن ، گروه دیگری را قبل از او ذکر کرده اند .

این بحث را با ذکر این نکته پایان می دهیم که علی (علیه السلام)بارها به این موضوع که من اولین مؤمن و اولین مسلمان و نخستین نمازگزار با پیامبرم ، اشاره نموده ، موقعیت خود را روشن

ساخته و این موضوع در بسیاری کتب از آن حضرت نقل شده است .

به علاوه « ابن ابی الحدید » از دانشمند معروف « ابوجعفر اسکافی معتزلی » نقل می کند : این که بعضی می گویند : ابوبکر سبقت در اسلام داشته ، اگر صحیح باشد ، چرا خودش در هیچ مورد به این موضوع بر فضیلت خود استدلال نکرده و هیچ یک از هواداران او از صحابه نیز چنین ادعایی نکرده اند .⁽¹⁾

آیا همه صحابه افراد صالحی بودند ؟

دانشمندان اهل سنت معمولاً معتقدند که همه یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پاک و درستکار و صالح و شایسته و اهل بهشتند. در این جا به تناسب آیه فوق که بعضی آن را دلیل قاطعی برادعای فوق گرفته اند ، بار دیگر این موضوع مهم را که سرچشمه دگرگونی های زیادی در مسائل اسلامی می شود ، مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهیم :

بسیاری از مفسران اهل سنت این حدیث را ذیل آیه فوق نقل کرده اند که « حمید بن زیاد » می گوید: نزد «محمدبن کعب قرظی» رفتم و به او گفتم : « درباره اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله چه می گویی » ؟ او پاسخ داد : « جَمیعُ اَصْحابِ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فِی الْجَنَّةِ مُحْسِنِهِمْ وَ مُسیئِهِمْ : همه یاران پیامبر صلی الله علیه و آله در بهشتند ، اعم از نیکوکار و بدکار و گنهکار » ، گفتم : « این سخن را از کجا می گویی » ؟ گفت : « این آیه را بخوان ؛ " وَ السّابِقُونَ الاَْوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرینَ وَ الاَْنْصارِ ..." تا آن جاکه می فرماید ؛ " رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ " ، سپس گفت : « اما درباره " تابعین" ، شرطی قائل شده و آن این است که آن ها باید تنها در کارهای نیک از صحابه پیروی کنند ( فقط در این صورت اهل نجات هستند و اما صحابه چنین قید و شرطی را ندارند ) » .⁽¹⁾

ولی این ادعا به دلایل زیادی مردود و غیرقابل قبول است ، زیرا ؛ .

اولاً - حکم مزبور در آیه فوق شامل تابعین هم می شود و منظور از تابعان ، همان گونه که اشاره کردیم ، تمام کسانی هستند که از روش مهاجران و انصار نخستین و برنامه های آن ها پیروی می کنند، بنابراین باید تمام امت بدون استثناء اهل نجات باشند.

و اما این که در حدیث محمد بن کعب از این موضوع جواب داده شده که خداوند در تابعین قید احسان را ذکر کرده ، یعنی از برنامه نیک و روش صحیح صحابه پیروی کند ، نه از گناهانشان ، این سخن از عجیب ترین بحث ها است .

چرا که مفهومش اضافه « فرع » بر « اصل » است ، جایی که شرط نجات تابعان و پیروان صحابه این باشد که در اعمال صالح از آن ها پیروی کنند ، به طریق اولی باید این شرط در خود صحابه بوده باشد .

به تعبیردیگر خداوند درآیه فوق می گوید: رضایت وخشنودی او شامل حال همه مهاجران و انصار نخستین که دارای برنامه صحیحی بودند و همه پیروان آن ها است ، نه این که می خواهد مهاجران و انصار راچه خوب باشند و چه بد، مشمول رضایت خود

قرار دهد ، اما تابعان را با قید و شرط خاصی بپذیرد .

ثانیا - این موضوع با دلیل عقل به هیچ وجه سازگار نیست ، زیرا عقل هیچ گونه امتیازی برای یاران پیامبر صلی الله علیه و آله بر دیگران قائل نمی باشد ، چه تفاوتی میان ابوجهل ها و کسانی است که نخست ایمان آوردند و سپس از آیین او منحرف شدند .

و چرا کسانی که سال ها و قرن ها بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله قدم به این جهان گذاردند و فداکاری ها و جانبازی های آن ها در راه اسلام کمتر از یاران نخستین پیامبر صلی الله علیه و آله نبود ، بلکه این امتیاز را داشتند که پیامبر را ندیده شناختند و به او ایمان آوردند ، مشمول این رحمت و رضایت الهی نباشند .

قرآنی که می گوید : « گرامی ترین شما نزد خدا ، پرهیزکارترین شما است » ، چگونه این تبعیض غیرمنطقی را می پسندد ؟ قرآنی که در آیات مختلفش به ظالمان و فاسقان لعن می کند و آن ها را مستوجب عذاب الهی می شمرد ، چگونه این « مصونیت غیر منطقی صحابه » را در برابر کیفر الهی می پسندد ؟ آیا این گونه لعن ها و تهدیدهای قرآن قابل استثناء است و گروه خاصی

از آن خارجند ؟ چرا و برای چه ؟

ازهمه گذشته آیا چنین حکمی به منزله چراغ سبز نشان دادن به صحابه نسبت ، به هرگونه گناه و جنایت محسوب نمی شود ؟

ثالثا - این حکم با متون تاریخ اسلامی به هیچ وجه سازگار نیست ، زیرا بسیار کسان بودند که روزی در ردیف مهاجران و انصار بودند و سپس از راه خود منحرف شدند و مورد خشم و غضب پیامبر صلی الله علیه و آله که توأم با خشم و غضب خدا است ، قرار گرفتند ، آیا در آیات قبل داستان ثعلبة بن حاطب انصاری را نخواندیم که چگونه منحرف گردید و مغضوب پیامبر صلی الله علیه و آله شد .

روشن تر بگوییم ؛ اگر منظور آن ها این است که صحابه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عموما مرتکب هیچ گونه گناهی نشدند و معصوم و پاک از هر معصیتی بودند، این از قبیل انکار بدیهیات است.

و اگر منظور آن است که آن ها گناه کردند و اعمال خلافی انجام دادند ، بازهم خدا از آن ها راضی است ، مفهومش این است که خدا رضایت به گناه داده است .

چه کسی می تواند « طلحه » و « زبیر » که در آغاز از یاران خاص پیامبر بودند و همچنین « عایشه » همسر پیامبر صلی الله علیه و آله را از خون هفده هزارنفر مردم مسلمانی که خونشان درمیدان جنگ جمل ریخته شد ، تبرئه کند ؟ آیا خدا به این خون ریزی ها راضی بود ؟

آیا مخالفت با علی (علیه السلام)خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله که اگرفرضا خلافت منصوص او را نپذیریم ، حداقل با اجماع امت برگزیده شده بود ، شمشیر کشیدن به روی او و یاران وفادارش چیزی است که خدا از آن خشنود و راضی باشد ؟

حقیقت این است که طرفداران نظریه « تنزیه صحابه » با اصرار و پافشاری روی این مطلب ، چهره پاک اسلام را که همه جا میزان شخصیت اشخاص را ایمان و عمل صالح قرار می دهد ، زشت و بلامنظر ساخته اند .

آخرین سخن این که رضایت و خشنودی خدا که در آیه فوق است ، روی یک عنوان کلی قرار گرفته و آن « هجرت » و « نصرت » و « ایمان » و « عمل صالح » است ، تمام صحابه و

تابعان مادام که از تحت این عناوین خارج شدند ، از تحت رضایت خدا نیز خارج گشتند .

از آن چه گفتیم ، به خوبی روشن می شود که گفتار مفسّران دانشمند اما متعصب یعنی نویسنده « المَنار » که در این جا شیعه را به خاطر عدم اعتقاد به پاکی و درستی همه صحابه مورد سرزنش و حمله قرار می دهد ، کمترین ارزشی ندارد ، شیعه گناهی نکرده جز این که حکم عقل و شهادت تاریخ و گواهی قرآن را در این جا پذیرفته و به امتیازات واهی و نادرست متعصبان گوش فرانداده است .

101 وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الاَْعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ اَهْلِ الْمَدینَةِ مَرَدوُا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ اِلی عَذابٍ عَظیمٍ

و از ( میان ) اعراب بادیه نشینی که اطراف شما هستند، جمعی از منافقانند و از اهل ( خود ) مدینه ( نیز ) گروهی سخت به نفاق پای بندندکه آن هارا نمی شناسی و ما آن هارا می شناسیم، به زودی آن ها را دوبار مجازات می کنیم ( مجازاتی به وسیله رسوایی اجتماعی و مجازاتی به هنگام مرگ ) سپس به سوی مجازات بزرگی ( در قیامت ) فرستاده می شوند .

کلمه « اَعْراب » معمولاً به عرب های بادیه نشین گفته می شود .

« مَرَدوُا » از ماده « مَرْد » به معنی طغیان و سرکشی و بیگانگی مطلق می باشد و در اصل به معنی برهنگی و تجرّد آمده و به همین جهت به پسرانی که هنوز مو در صورتشان نروییده است ، « اَمْرَد » می گویند ، « شَجَرَةٌ مَرْداءٌ » یعنی درختی که هیچ برگی ندارد و « مارِد » به معنی شخص سرکش است که به کلی از اطاعت فرمان خارج شده است. این گروه از منافقان چنان از حق و حقیقت عاری و چنان بر کار خود مسلط بودند که می توانستند خود را در صف مسلمانان راستین جا بزنند ، بدون این که کسی متوجه آن ها بشود. این تفاوت درتعبیرکه درباره منافقان « داخلی » و « خارجی » در آیه فوق دیده می شود ، گویا اشاره به این نکته است که منافقان داخلی در کار خود مسلط تر و طبعا خطرناک ترند و مسلمانان باید شدیدا مراقب آن ها باشند ، هرچند که منافقان خارجی را نیز باید از نظر دور ندارند .

لذا بلافاصله بعد از آن می فرماید : « تو آن ها را نمی شناسی ولی ما می شناسیم » ( لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ ) .

البته این اشاره به علم عادی و معمولی پیغمبر است ، ولی هیچ منافات نداردکه او از

طریق وحی و تعلیم الهی به اسرار آنان کاملاً واقف گردد .

در پایان آیه مجازات شدید این گروه را به این صورت بیان می نماید که ؛ « ما به زودی آن ها را دوبار مجازات خواهیم کرد و پس از آن به سوی عذاب بزرگ دیگری فرستاده خواهند شد » ( سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ اِلی عَذابٍ عَظیمٍ ) .

یکی از این دو عذاب ، همان مجازات اجتماعی آن ها به خاطر رسواییشان و کشف اسرار درونیشان می باشد که به دنبال آن تمام حیثیت اجتماعی خود را از دست می دهند و شاهد آن را در آیات گذشته خواندیم و در بعضی از احادیث نیز آمده که وقتی کار این گروه به مراحل خطرناک می رسید ، پیامبر صلی الله علیه و آله آن ها را با نام و نشان معرفی می کرد و حتی از مسجد بیرون می ساخت .

و مجازات دوم آنان همان است که در آیه 50 سوره انفال اشاره شده ، آن جاکه می فرماید: « وَلَوْ تَریآ اِذْ یَتَوَفَّی الَّذینَ کَفَروُا الْمَلاآئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ اَدْبارَهُمْ ... : هرگاه کافران را به هنگامی که فرشتگان مرگ جان آن ها را می گیرند ، ببینی که چگونه به صورت و پشت آن ها

می کوبند و مجازات می کنند، به حال آن ها تأسف خواهی خورد ».

102 وَ اخَروُنَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحا وَ اخَرَ سَیِّئا عَسَی اللّهُ اَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ اِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ

و گروهی دیگر به گناهان خود اعتراف کردند و اعمال صالح و ناصالحی را به هم آمیختند ، امید می رود که خداوند توبه آن ها را بپذیرد ، خداوند غفور و رحیم است .

شأن نزول

در مورد شأن نزول آیه فوق روایاتی نقل شده که در بیشتر آن ها به نام « ابولبابه انصاری » برخورد می کنیم ، طبق روایتی او با دو یا چند نفر دیگر از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله از شرکت در جنگ « تبوک » خودداری کردند ، اما هنگامی که آیاتی را که در مذمّت متخلفین واردشده بود، شنیدند، بسیار ناراحت وپشیمان گشتند، خود را به ستون های مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله بستند و هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشت و از حال آن ها خبر گرفت ، عرض کردند : « آن ها سوگند یاد کرده اند که خود را از ستون باز نکنند ، تا این که پیامبر صلی الله علیه و آله باز کند » ، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

« من نیز سوگند یاد می کنم که چنین کاری را نخواهم کرد ، مگر این که خداوند به من اجازه دهد » .

آیه فوق نازل شد و خدا توبه آن ها را پذیرفت و پیامبر صلی الله علیه و آله آن ها را از ستون مسجد باز کرد .

آن ها به شکرانه این موضوع همه اموال خودرابه پیامبر صلی الله علیه و آله تقدیم داشته و عرض کردند : « این همان اموالی است که به خاطر دلبستگی به آن ما از شرکت در جهاد خودداری کرده ایم ، همه این ها را از ما بپذیر و در راه خدا انفاق کن » .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « هنوز دستوری در این باره بر من نازل نشده است » ، چیزی نگذشت که آیه بعد نازل شد و دستور داد که پیامبر صلی الله علیه و آله قسمتی از اموال آن ها را برگیرد و مطابق بعضی از روایات ، یک سوم از اموال آن ها را پذیرفت .

در پاره ای دیگر از روایات می خوانیم که آیه فوق درباره « ابولبابه » و راجع به داستان « بنی قُرَیْظَة » است ، « بنی قُرَیْظَة » که گروهی از یهود بودند ، با او مشورت کردند که آیا تسلیم حکم پیامبر صلی الله علیه و آله بشوند یا نه ؟ او گفت : « اگر تسلیم شوید ، همه شما را سر می برند » ، سپس از این گفته خود پشیمان شد و توبه کرد و خود را به ستون مسجد بست و بعد آیه فوق نازل

شد و خداوند توبه او را پذیرفت .

توبه کاران

تعبیر به « عَسی » در آیه فوق که معمولاً در موارد امیدواری و احتمال پیروزی توأم با احتمال عدم پیروزی گفته می شود، شاید به خاطر آن است که آن ها را در میان بیم و امید و خوف و رجاء که دو وسیله تکامل و تربیت است ، قرار دهد .

این احتمال نیز وجود دارد که تعبیر به « عَسی » اشاره به این باشد که علاوه بر توبه و ندامت و پشیمانی ، باید در آینده شرایط دیگری را انجام دهند و گذشته را با اعمال نیک خود جبران نمایند. ولی با توجه به این که آیه را با بیان غفران و رحمت الهی تکمیل می کند ، جنبه امیدواری در آن غلبه دارد .

این نکته نیز روشن است که نزول آیه درباره « ابولُبابَة » و یا سایرمتخلفان جنگ تبوک، مفهوم وسیع آیه را تخصیص نمی زند، بلکه تمام افرادی را که اعمال نیک و بد را به هم آمیخته اند و از کارهای بد خویش پشیمانند ، فرامی گیرد .

ولذا از بعضی از دانشمندان نقل کرده اند که گفته اند آیه فوق ، امیدبخش ترین آیات قرآن است که درها را به روی گنهکاران گشوده و توبه کاران را به سوی خود دعوت می کند .

103 خُذْ مِنْ اَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ اِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَ اللّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ

از اموال آن ها صدقه ای ( زکات ) بگیر تا به وسیله آن آن ها را پاک سازی و پرورشدهی و به آن ها ( هنگام گرفتن زکات ) دعا کن که دعای تو مایه آرامش آن ها است و خداوند شنوا و دانا است .

زکات عامل پاکی فرد و جامعه

دستور « خُذْ » ( بگیر ) دلیل روشنی است که رئیس حکومت اسلامی می تواند زکات را از مردم بگیرد ، نه این که منتظر بماند که اگر مایل بودند ، خودشان بپردازند و اگر نبودند ، نه .

از طرف دیگر مفاسد و آلودگی هایی که در جامعه به خاطر فقر و فاصله طبقاتی و محرومیت گروهی از جامعه به وجود می آید ، با انجام فریضه الهی زکات برچیده می شود و

صحنه اجتماع را از این آلودگی ها پاک می سازد. و نیز همبستگی اجتماعی و نمو و پیشرفت اقتصادی در سایه این گونه برنامه ها تأمین می گردد .

بنابراین حکم زکات هم « پاک کننده فرد و اجتماع » است و هم نمودهنده بذرهای فضیلت در افراد و هم سبب پیشرفت جامعه ، و این رساترین تعبیری است که درباره زکات می توان گفت ؛ از یک سو آلودگی ها را می شوید و از سوی دیگر تکامل آفرین است.

سپس اضافه می کند : « هنگامی که آن ها زکات می پردازند ، برای آن ها دعا کن و به آن ها درود بفرست » ( وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ ). این نشان می دهد که حتی دربرابر انجام وظایف واجب، باید از مردم تشکر و تقدیر کرد و مخصوصاً از طریق معنوی و روانی آن ها را تشویق نمود ، لذا در روایات می خوانیم : « هنگامی که مردم زکات خود را خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله می آوردند ، پیامبر صلی الله علیه و آله با جمله " اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَیْهِمْ " به آن ها دعا می کرد » .

بعد اضافه می کند : « اِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ ... » ، چراکه از پرتو این دعا ، رحمت الهی بر دل و جان آن ها نازل می شود ، آن گونه که آن را احساس کنند ، به علاوه قدردانی

پیامبر صلی الله علیه و آله و یا کسانی که در جای او قرار می گیرند و زکات اموال مردم را می پذیرند ، یک نوع آرامش روحی و فکری به آن ها می بخشد که اگر ظاهرا چیزی را از دست داده اند ، بهتر از آن را به دست آورده اند .

جالب این که تاکنون نشنیده ایم که مأموران وصول مالیات موظف باشند از مردم تشکر کنند ، ولی این دستور به عنوان یک حکم مستحب در برنامه های اسلامی ، روشنگر عمق جنبه های انسانی در این دستورها است .

جمله « صَلِّ عَلَیْهِمْ » گرچه خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله است ولی روشن است که یک حکم کلی را بیان می کند ( زیرا قانون کلی این است که احکام باید با دلیل خاص ثابت شود ) .

بنابراین متصدیان امور بیت المال در هر عصر و زمان می توانند با جمله « اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَیْهِمْ » به زکات دهندگان دعا کنند. با این حال تعجب در این است که بعضی از متعصبان اهل سنت صلوات را برای آل پیامبر صلی الله علیه و آله مستقلاً جایز نمی دانند ، یعنی اگر کسی بگوید : « اَللّهُمَّ صَلِّ عَلیْ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ » یا « صَلِّ عَلی فاطِمَةَ الزَّهْراءَ » ممنوع

می شمرند ، درحالی که ممنوع بودن این گونه دعا، دلیل می خواهد نه جواز آن، به علاوه همان گونه که در بالا گفتیم ، قرآن صریحا اجازه می دهد که درباره افراد عادی چنین دعایی شود تا چه رسد برای اهل بیت جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله ، ولی چه می توان کرد که تعصب ها گاهی جلوی فهم آیات قرآن را نیز می گیرد .

104 اَلَمْ یَعْلَمُوآا اَنَّ اللّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَ اَنَّ اللّهَ هُوَ التَّوّابُ الرَّحیمُ

آیا نمی دانند که تنها خداوند توبه را از بندگانش می پذیرد و صدقات را می گیرد و خداوند توبه پذیر و مهربان است .

بی شک گیرنده زکات و صدقات ، یا پیامبر صلی الله علیه و آله و امام و پیشوای مسلمین است و یا افراد مستحق، و در هر صورت خداوند به ظاهر آن ها را نمی گیرد ، ولی از آن جا که دستپیامبر و پیشوایان راستین ، دست خدا است ( چراکه آن ها نماینده خدا هستند ) گویی خداوند این صدقات را می گیرد، همچنین بندگان نیازمندی که به اجازه و فرمان الهی این گونه کمک هارا می پذیرند،

آن ها نیز درحقیقت نمایندگان پروردگارند و به این ترتیب دست آن ها نیز دست خدا است .

این تعبیر یکی از لطیف ترین تعبیراتی است که عظمت و شکوه این حکم اسلامی یعنی زکات را مجسّم می سازد و علاوه بر تشویق همه مسلمانان به این فریضه بزرگ الهی ، به آن ها هشدار می دهد که در پرداخت زکات و صدقات نهایت ادب و احترام را به خرج دهند ، چراکه گیرنده ، خدا است ، نکند همچون افراد کوتاه فکر چنین تصور کنند که مانعی ندارد شخص نیازمند مورد تحقیر قرار گیرد و یا آن چنان زکات را به او بپردازند که شخصیتش درهم شکسته شود ، بلکه به عکس باید همچون بنده خاضعی در مقابل ولی نعمت خود شرط ادب را در ادای زکات و رساندن به اهلش رعایت کنند .

در روایتی که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده ، می خوانیم : « اِنَّ الصَّدَقَةَ تَقَعُ فی یَدِ اللّهِ قَبْلَ اَنْ تَصِلَ اِلی یَدِ السّائِلِ : صدقه پیش از آن که در دست نیازمند قرار بگیرد ، به دست خدا می رسد » .⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام سجاد (علیه السلام) نقل شده که ؛ « اِنَّ الصَّدَقَةَ لا تَقَعُ فی یَدِ الْعَبْدِ حَتّی تَقَعَ فی یَدِ الرَّبِ : صدقه در دست بنده نمی افتد مگر این که قبلاً در دست خدا قرار بگیرد » ( نخست به دست خدا و بعد به دست بنده می رسد ) .⁽¹⁾

حتی در روایتی تصریح شده که ؛ « همه اعمال این آدمی را فرشتگان تحویل می گیرند جز صدقه که مستقیما به دست خدا می رسد » .⁽²⁾

این مضمون که با عبارات گوناگون در روایات اهل بیت علیهم السلام خواندیم ، از طرق اهل تسنن نیز از پیامبر صلی الله علیه و آله با تعبیر دیگری نقل شده است ، در صحیح مسلم و بخاری چنین آمده است : « ما تَصَدَّقَ اَحَدُکُمْ بِصَدَقَةٍ مِنْ کَسْبٍ حَلالٍ طَیِّبٍ - وَ لا یَقْبَلُ اللّهُ اِلاَّ الطَّیِّبَ - اِلاّ اَخَذَهَا الرَّحْمنُ بِیَمینِه وَ اِنْ کانَتْ تَمْرَةً فَتَرْبُوا فی کَفِّ الرَّحْمنِ حَتّی تَکُونَ اَعْظَمَ مِنَ الْجَبَلِ : هیچ کس از .

شما صدقه ای از درآمد حلالی نمی پردازد - و البته خداوند جز حلال قبول نمی کند - مگر این که خداوند با دست راست خود آن را می گیرد ، حتی اگر یک دانه خرما باشد ، سپس در دست خدا نمو می کند تا بزرگ تر از کوه شود » .⁽¹⁾این حدیث که پر از تشبیه و کنایه های پرمعنی است ، روشنگر اهمیت فوق العاده خدمات انسانی و کمک به نیازمندان در تعلیمات اسلام است .

تعبیرات مختلف دیگری که در احادیث در این زمینه وارد شده ، به قدری جالب و پراهمیت است که پرورش یافتگان این مکتب را چنان در برابر نیازمندانی که کمک های مالی را می گیرند ، خاضع می کند که گویی شخص نیازمند بر آن ها منّت گذارده و افتخار داده که آن کمک را از آنان پذیرفته است . .

مثلاً از بعضی احادیث استفاده می شود که پیشوایان معصوم گاهی پیش از آن که صدقه ای رابه شخص نیازمند بدهند ، نخست دست خود را به علامت احترام و تعظیم می بوسیدند، سپس آن را به نیازمند می دادند و یا این که نخست آن را به نیازمند می دادند ، بعد از او می گرفتند و آن را می بوسیدند و می بوییدند و به او بازمی گردانیدند ، چراکه با دست خدا روبه رو بودند. اما چه قدر دور هستند مردمی که به هنگام یک کمک جزئی به برادران و خواهران نیازمند خود ، آن ها را تحقیر می کنند و یا با خشونت و بی اعتنایی با آن ها رفتار می کنند و یا حتی گاهی به سوی آن ها با بی ادبی پرتاب می کنند .

البته همان گونه که در جای خود گفته ایم ، اسلام نهایت کوشش خودرا به خرج می دهدکه درتمام جامعه اسلامی حتی یک فقیر و نیازمند پیدا نشود ، ولی بدون شک در هر جامعه ای افراد ازکارافتاده آبرومند ، کودکان یتیم ، بیماران و مانند آن ها که توانایی تولید ندارند، وجود دارد که باید به وسیله بیت المال و افراد متمکن بانهایت ادب و احترام به شخصیت آنان بی نیازشوند.

توبه و جبران

همان گونه که از آیات متعددی از قرآن مجید استفاده می شود ، توبه تنها ندامت و پشیمانی از گناه نیست ، بلکه باید توأم با اصلاح و جبران نیز باشد ، این جبران مخصوصاً ممکن است به صورت کمک های بلاعوض به نیازمندان باشد چنان که در آیات فوق و در داستان « ابولُبابَة » خواندیم. و این تفاوت نمی کند که گناه، یک گناه مالی باشد ، یا گناه دیگر ، همان گونه که در مسأله متخلفان از جنگ تبوک خواندیم ، درواقع هدف این است که روح آلوده به گناه ، با عمل صالح و شایسته ای شستشو شود و پاکی نخستین و فطری را بازیابد .

105 وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ اِلی عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

بگو : عمل کنید ، خداوند و فرستاده او و مؤمنان اعمال شما را می بینند و به زودی به سوی کسی بازمی گردید که پنهان و آشکار رامی داند و شما رابه آن چه عمل می کردید، خبر می دهد .

اشاره به این که کسی تصور نکند اگر در خلوتگاه یا در میان جمع عملی را انجام می دهد ، از دیدگاه علم خدا مخفی و پنهان می ماند ، بلکه علاوه بر خداوند ، پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان نیز از آن آگاهند .

توجه و ایمان به این حقیقت چه اثر عمیق و فوق العاده ای در پاکسازی اعمال و نیّات دارد ، معمولاً اگر انسان حس کند حتی یک نفر مراقب او است ، وضع خود را چنان می کند که مورد ایراد نباشد ، تا چه رسد به این که احساس نماید که خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان از اعمال او آگاه می شوند .

این آگاهی مقدمه پاداش و یا کیفری است که در جهان دیگر در انتظار او است .

مسأله عرض اعمال بر پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام

درمیان پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام باتوجه به اخبار فراوانی که از امامان علیهم السلام رسیده ، عقیده معروف و مشهور بر این است که پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام از اعمال همه امت آگاه می شوند ، یعنی خداوند ازطرق خاصی اعمال امت را بر آن ها عرضه می دارد .

روایاتی که در این زمینه نقل شده ، بسیار زیاد است ، و شاید در سر حد تواتر باشد که به عنوان نمونه چند قسمت را ذیلاً نقل می کنیم :

از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمود : « تُعْرَضُ الاَْعْمالُ عَلی رَسُولِ اللّهِ اَعْمالَ الْعِبادِ کُلَّ صَباحٍ ، اَبْرارِها وَ فُجّارِها ، فَاحْذَرُوها وَ هُوَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ؛ " وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ " وَ سَکَتَ : تمام اعمال مردم هر روز صبح به پیامبر صلی الله علیه و آله عرضه می شود ، اعمال نیکان و بدان ، بنابراین مراقب باشید ، و این مفهوم گفتار خداوند است که می فرماید : " وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ " ، این را فرمود و ساکت شد » .⁽¹⁾در حدیث دیگری از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم : « اِنَّ الاَْعْمالَ تُعْرَضُ عَلی نَبِیِّکُمْ کُلَّ عَشِیَّةِ الْخَمیسِ فَلْیَسْتَحِ اَحَدُکُمْ اَنْ تُعْرَضَ عَلی نَبِیِّهِ الْعَمَلُ الْقَبیحُ : تمامی اعمال شما بر پیامبرتان هر عصر پنج شنبه عرضه می شود، بنابراین باید ازاین که عمل .

زشتی بر پیامبر صلی الله علیه و آله عرضه می شود، شرم کنید » .⁽¹⁾

باز در روایت دیگری از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام)آمده که ؛ شخصی به خدمتش عرض کرد : « برای من و خانواده ام دعایی فرما » ، فرمود : « مگر من دعا نمی کنم ؟ به خدا سوگند اعمال شما هر شب و روز بر من عرضه می شود » ( وَ اللّهِ اَنَّ اَعْمالَکُمْ لَتُعْرَضُ عَلَیَّ فی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ ) .

راوی این حدیث می گوید : این سخن بر من گران آمد ، امام متوجه شد و به من فرمود : « اَما تَقْرَأَ کِتابَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ؛ " وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ " ، هو وَاللّهِ عَلِیُّ بْنُ اَبیطالِبِ : آیا کتاب خداوند عزّ و جلّ را نمی خوانی که می گوید ؛ "عمل کنید ، خدا و پیامبرش و مؤمنان ، عمل شما را می بینند" به خدا سوگند که منظور از مؤمنان ، علیّ بن ابی طالب ( و امامان دیگر از فرزندان او ) می باشد » .⁽²⁾.

البته در بعضی از این اخبار تنها سخن از پیامبر صلی الله علیه و آله به میان آمده و در پاره ای از احادیث ، علی (علیه السلام)و در بعضی پیامبر و امامان علیهم السلام همگی ذکر شده اند ، همان طور که بعضی تنها عصر پنج شنبه را وقت عرض اعمال می شمرند و بعضی همه روز و بعضی هفته ای دوبار و بعضی در آغاز هر ماه و بعضی به هنگام مرگ و گذاردن در قبر .

روشن است که این روایات منافاتی باهم ندارند و همه آن ها می توانند صحیح باشند ، درست همانند این که در بسیاری از مؤسسات ، گزارش کارکرد روزانه را همه روز و گزارش کار هفته را در پایان هفته و گزارش کار ماه یا سال را در پایان ماه یا سال به مقامات بالاتر می دهند .

آیا رؤیت در این جا به معنی دیدن است ؟

مانعی ندارد که رؤیت را به همان معنی اصلیش که مشاهده محسوسات باشد، بگیریم ، نه به معنی علم و نه به معنی معرفت ، این موضوع در مورد خداوند که همه جا حاضر و ناظر است و به همه محسوسات احاطه دارد ، جای بحث نیست و اما در مورد پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام نیز مانعی ندارد که آن ها خود اعمال را به هنگام عرضه شدن ببینند ، زیرا

می دانیم اعمال انسان فانی نمی شود بلکه تا قیامت باقی می ماند .

106 وَ اخَروُنَ مُرْجَوْنَ لاَِمْرِ اللّهِ اِمّا یُعَذِّبُهُمْ وَ اِمّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ اللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ

گروهی دیگر واگذاربه فرمان خدا شده اند، یا آن هارا مجازات می کند و یا توبه آن ها را می پذیرد ( هرطور که شایسته باشند ) و خداوند دانا و حکیم است .

« مُرْجَوْنَ » از ماده « اِرْجاء » به معنی تأخیر و توقیف است و در اصل از « رَجاء » که به معنی امیدواری است ، گرفته شده و از آن جاکه گاهی انسان چیزی را به امید هدفی به تأخیر می اندازد ، این کلمه به معنی تأخیر آمده است ولی تأخیری که با یک نوع امیدواری توأم است .

در حقیقت این گروه نه چنان ایمان پاک و محکم و اعمال صالح روشنی دارند که بتوان آن ها را سعادتمند و اهل نجات دانست و نه چنان آلوده و منحرفند که بشود قلم سرخ به روی آنان کشید و آن ها را شقاوتمند دانست ، تا لطف الهی ( البته با توجه به مقتضیات روحی و موقعیت آنان ) با آن ها چه معامله کند ؟

و در پایان آیه می افزاید : خداوند بدون حساب با آن ها رفتار نمی کند، بلکه باعلم خویش

و به مقتضای حکمتش با آن ها رفتار خواهد نمود ، چرا که « خداوند علیم و حکیم است » (وَ اللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ) .

در این جا سؤال مهمی پیش می آید که مفسّران کمتر به بحث جامع پیرامون آن پرداخته اند و آن این که ؛ این گروه با گروهی که در آیه 102 همین سوره وضع حالشان گذشت ، چه تفاوتی دارند ؟

هر دو گروه جزء گنهکاران بودند و هردو از گناه خود توبه کردند ( زیرا گروه اول با اعتراف به گناه ، ابراز پشیمانی نمودند و گروه دوم از جمله « اِمّا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ » استفاده می شود که آن ها نیز توبه نموده اند ) .

همچنین هر دو گروه در انتظار رحمت الهی هستند و در میان «خوف» و «رجاء» قرار دارند .

پاسخ سؤال این است که ؛ گروه اول به زودی توبه کردند و آشکارا به علامت پشیمانی همانند ابولُبابَة خود را به ستون مسجد بستند ، خلاصه ندامت خود را باصراحت اظهار داشتند و آمادگی خود را برای هرگونه جبران بدنی و مالی اظهار کردند .

اما گروه دوم کسانی بودند که پشیمانی خود را در آغاز اظهار نکردند ، هرچند در دل پشیمان شدند و اعلام آمادگی برای جبران ننمودند و درحقیقت خواستند به سادگی از گناهان بزرگ خود بگذرند ، این گروه که نمونه آشکار آن ها سه نفری است که در بالا اشاره شد و شرح حال آن ها به زودی خواهد آمد ، در میان خوف و رجاء باقی ماندند ، و لذا می بینیم پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد مردم از آن ها فاصله بگیرند و با آن ها قطع ارتباط کنند ، این وضع ، آنان را در محاصره اجتماعی شدیدی قرار داد و سرانجام ناچار شدند از همان راهی بروند که گروه قبل رفتند و چون قبولی توبه این گونه اشخاص در آن زمان باید با نزول آیه ای اعلام شود ، پیامبر صلی الله علیه و آله همچنان در انتظار وحی بود تا این که پس از پنجاه روز یا کمتر توبه آنان پذیرفته شد. لذا می بینیم در ذیل آیه ای که درباره گروه اول است، جمله « اِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ » که دلیل بر پذیرش توبه آن ها است ، وارد شده ولی درباره گروه دوم تا زمانی که

مسیرشان را عوض نکرده اند ، جمله « وَ اللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ » آمده است که هیچ نشانه ای از قبول توبه در آن نمی باشد .

البته جای تعجب نیست که در گناهان بزرگ مخصوصاً در عصر نزول آیات قرآن ، ندامت و پشیمانی برای قبول توبه ، کافی نباشد ، بلکه اقدام به جبران و اعتراف آشکار به گناه و سپس نزول آیه ای دایر بر قبولی توبه ، شرط باشد .

107 وَ الَّذینَ اتَّخَذوُا مَسْجِدا ضِرارا وَ کُفْرا وَ تَفْریقا بَیْنَ الْمُؤْمِنینَ وَ اِرْصادا لِمَنْ حارَبَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ اِنْ اَرَدْناآ اِلاَّ الْحُسْنی وَ اللّهُ یَشْهَدُ اِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ

( گروهی دیگر از آن ها ) کسانی هستند که مسجدی ساختند برای زیان ( به مسلمانان ) و ( تقویت ) کفر و تفرقه میان مؤمنان و کمینگاه برای کسی که با خدا و پیامبرش از پیش

مبارزه کرده بود ، آن ها سوگند یاد می کنند که نظری جز نیکی ( و خدمت ) نداشته ایم ، اما خداوند گواهی می دهد که آن ها دروغگو هستند .

شأن نزول

آیات فوق درباره گروهی دیگر از منافقان است که برای تحقق بخشیدن به نقشه های

شوم خود اقدام به ساختن مسجدی در مدینه کردندکه بعدا به نام «مسجد ضِرار» معروف شد.

این موضوع را همه مفسران اسلامی و بسیاری از کتب حدیث و تاریخ ذکر کرده اند ، اگرچه در جزئیات آن تفاوت هایی دیده می شود .

خلاصه جریان به طوری که از تفاسیر و احادیث مختلف استفاده می شود ، چنین است ؛ گروهی از منافقان نزد پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله آمدند و عرض کردند : به ما اجازه ده مسجدی درمیان قبیله بنی سالم ( نزدیک مسجد قبا ) بسازیم تا افراد ناتوان و بیمار و پیرمردان ازکارافتاده در آن نماز بگزارند و همچنین در شب های بارانی که گروهی از مردم توانایی آمدن به مسجد شما را ندارند ، فریضه اسلامی خود را در آن انجام دهند ، و این در موقعی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله عازم جنگ تبوک بود .

پیامبر صلی الله علیه و آله به آن ها اجازه داد ، ولی آن ها اضافه کردند : آیا ممکن است شخصا بیایید و در آن نماز بگزارید ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : من فعلاً عازم سفرم و هنگام بازگشت به خواست خدا به آن مسجد می آیم و در آن نماز می گزارم .

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله از تبوک بازگشت ، نزد او آمدند و گفتند : اکنون تقاضا داریم به مسجد ما بیایی و در آن جا نماز بگزاری و از خدا بخواهی ما را برکت دهد و این درحالی بود که هنوز پیامبر صلی الله علیه و آله وارد دروازه مدینه نشده بود .

در این هنگام پیک وحی خدا نازل شد و آیات فوق را آورد و پرده از اسرار کار آن ها

برداشت و به دنبال آن پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد مسجد مزبور را آتش زنند و بقایای آن را ویران کنند و جای آن را محل ریختن زباله های شهر سازند .

اگر به چهره ظاهری کار این گروه نگاه کنیم ، از چنین دستوری در آغاز دچار حیرت خواهیم شد، مگر ساختن مسجد، آن هم برای حمایت از بیماران و پیران و مواقع اضطراری که درحقیقت هم یک خدمت دینی است و هم یک خدمت انسانی ، کار بدی است ، که چنین دستوری درباره آن صادر شده است .

اما هنگامی که چهره باطنی مسأله را بررسی کنیم ، خواهیم دید این دستور چه قدر حساب شده بوده است .

توضیح این که ؛ در زمان جاهلیت مردی بود به نام « ابوعامر » که آیین نصرانیت را پذیرفته و در سلک راهبان درآمده بود و از عُبّاد و زُهّاد به شمار می رفت و نفوذ

وسیعی در طایفه « خزرج » داشت .

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه هجرت کرد و مسلمانان گرد او را گرفتند و کار اسلام بالا گرفت و هنگامی که مسلمانان در جنگ بدر بر مشرکان پیروز شدند ، ابوعامر که خود روزی از بشارت دهندگان ظهور پیامبر صلی الله علیه و آله بود ، اطراف خود را خالی دید و به مبارزه با اسلام برخاست و از مدینه به سوی کفار مکه گریخت و از آن ها برای جنگ با پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله استمداد جست و از قبایل عرب دعوت کرد .

او که قسمتی از نقشه های جنگ اُحُد را ضد مسلمین رهبری می کرد ، دستور داد در میان دو صف لشکر ، گودال هایی بکنند که اتفاقا پیامبر صلی الله علیه و آله در یکی از آن ها افتاد و پیشانیش مجروح شد و دندانش شکست .

هنگامی که غزوه اُحُد پایان یافت و با تمام مشکلاتی که مسلمانان در این میدان با آن

روبه رو شدند ، آوازه اسلام بلندتر گردید و در همه جا پیچید ، او از مدینه فرار کرد و به سوی « هِرْقِل » پادشاه روم رفت تا از او کمک بگیرد و با لشکری برای کوبیدن مسلمانان حرکت کند . ذکر این نکته نیز لازم است که بر اثر این تحریکات و کارشکنی ها ، پیامبر صلی الله علیه و آله به او لقب «فاسِق» داده بود .

بعضی می گویند : مرگ به او مهلت نداد تا خواسته خود را با « هرقل » درمیان بگذارد ، ولی در بعضی از کتب دیگر می خوانیم که او با « هرقل » تماس گرفت و به وعده های او دلگرم شد. به هرحال او پیش از آن که بمیرد ، نامه ای برای منافقان مدینه نوشت و به آن ها نوید داد که با لشکری از روم به کمکشان خواهد آمد ، مخصوصاً توصیه و تأکید کرد که مرکزی برای او در مدینه بسازند تا کانون فعالیت های آینده او باشد .

ولی از آن جا که ساختن چنین مرکزی در مدینه به نام دشمنان اسلام ، عملاً امکان پذیر نبود ، منافقان بهتر دیدند که در زیر نقاب مسجد و به عنوان کمک به بیماران و معذوران ، این برنامه را عملی سازند .

سرانجام مسجد ساخته شد و حتی می گویند : جوانی آشنا به قرآن به نام « مُجْمِع بن حارِثَة » ( یا مُجْمِع بن جارِیَة ) را به امامت مسجد برگزیدند .

ولی وحی الهی پرده از روی کار آن ها برداشت و شاید این که پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از رفتن به تبوک ، دستور نداد در مقابل آن ها شدت عمل به خرج دهند ، برای این بوده که هم وضع کار آن ها روشن تر شود و هم در سفر تبوک ، ناراحتی فکری دیگری از این ناحیه نداشته باشد .

هرچه بود ، پیامبر صلی الله علیه و آله نه تنها در آن مسجد نماز نگزارد ، بلکه همان گونه که گفتیم، بعضی از مسلمانان ( همچون مالک بن دخشم و معنی بن عدی و عامر بن سکر یا عاصم بن عدی ) را مأموریت داد که مسجد را بسوزانند و ویران کنند ، آن ها چنین کردند ، نخست به وسیله آتش سقف مسجد را سوزاندند و بعد دیوارها را ویران ساختند و سرانجام محل آن را مرکزی برای ریختن زباله ها قرار دادند .⁽¹⁾.

بتخانه ای در چهره مسجد

« ضِرار » به معنی زیان رساندن تَعَمُّدیّ است .

این آیه می گوید : « گروهی دیگر از آن ها مسجدی در مدینه اختیار کردند » که هدف های شومی زیر این نام مقدس نهفته بود ( وَ الَّذینَ اتَّخَذوُا مَسْجِدا ) .

سپس هدف های آن ها را در چهار بند زیر خلاصه می کند ؛

✓ 1 - منظورآن ها این بود که با این عمل ضرر و زیانی به مسلمانان برسانند ( ضِرارا ) .

آن ها درواقع درست به عکس آن چه ادعا داشتند که هدفشان تأمین منافع مسلمانان و کمک به بیماران و ازکارافتادگان است ، می خواستند با این مقدمات پیامبر صلی الله علیه و آله را نابود و مسلمانان را درهم بکوبند و حتی اگر توفیق یابند ، نام اسلام را از صفحه جهان براندازند .

✓ 2 - تقویت مبانی کفر و بازگشت دادن مردم به وضع قبل از اسلام ( وَ کُفْرا ) .

✓ 3 - ایجاد تفرقه درمیان صفوف مسلمانان، زیرا با اجتماع گروهی در این مسجد ، مسجد « قبا » که نزدیک آن بود و یا مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله که از آن فاصله داشت ، از رونق

می افتاد ( وَ تَفْریقا بَیْنَ الْمُؤْمِنینَ ) .

از این جمله - آن چنان که بعضی از مفسران استفاده کرده اند - چنین برمی آید که نباید فاصله میان مساجد آن چنان کم باشد که روی اجتماع یکدیگر اثر بگذارند ، بنابراین آن ها که روی تعصب های قومی ویا اغراض شخصی مساجدرا درکنار یکدیگر می سازند و جماعات مسلمین را آن چنان پراکنده می کنند که صفوف جماعت آن ها خلوت و بی رونق و بی روح می شود، عملی برخلاف اهداف اسلامی انجام می دهند .

✓ 4 - آخرین هدف آن ها این بود که مرکز و کانونی برای کسی که با خدا و پیامبرش از پیش مبارزه کرده بود و سوابق سوئش بر همگان روشن بود ، بسازند تا از این پایگاه نفاق ، برنامه های خود را عملی سازند ( وَ اِرْصادا لِمَنْ حارَبَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ ) .

ولی عجیب این است که تمام این اغراض سوء و اهداف شوم را در یک لباس زیبا و ظاهرفریب پیچیده بودند ، « حتی سوگند یاد می کردند که ما جز نیکی ، قصد و نظر دیگری نداشتیم » ( وَ لَیَحْلِفُنَّ اِنْ اَرَدْناآ اِلاَّ الْحُسْنی ) .

و این است آیین منافقان در هر عصر و زمان که علاوه بر استتار در پرده های ظاهرا زیبا متوسل به انواع سوگندهای دروغین برای منحرف ساختن افکار عمومی می شوند .

ولی قرآن اضافه می کند ؛ « خداوندی که از اسرار درون همه آگاه است و غیب و شهود برایش یکسان می باشد ، گواهی می دهد که به طور مسلم آن ها دروغگو هستند » ( وَ اللّهُ یَشْهَدُ اِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ ). دراین جمله انواع تأکیدها برای تکذیب آنان به چشم می خورد ، نخست این که « جمله اسمیه » است و دیگر این که کلمه « اِنَّ » برای تأکید است و نیز " لام" در « لَکاذِبُونَ » که به اصطلاح " لام ابتدا و برای تأکید" می باشد و نیز ذکر « کاذِبُونَ » به جای فعل ماضی ، دلیل استمرار و ادامه دروغگویی آنان می باشد و به این ترتیب خداوند با شدیدترین وجهی سوگندهای غلیظ و شدید آنان را تکذیب می کند .

108 لا تَقُمْ فیهِ اَبَدا لَمَسْجِدٌ اُسِّسَ عَلَی التَّقْوی مِنْ اَوَّلِ یَوْمٍ اَحَقُّ اَنْ تَقُومَ فیهِ ، فیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ اَنْ یَتَطَهَّروُا وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرینَ

هرگز درآن قیام ( و عبادت ) مکن، آن مسجدی که از روز نخست بر پایه تقوا بنا شده ،

شایسته تر است که در آن قیام ( و عبادت ) کنی ، در آن مردانی هستند که دوست می دارند پاکیزه باشند و خداوند پاکیزگان را دوست دارد .

کلمه « اَحَقّ » ( شایسته تر ) گرچه اَفْعَل تفضیل است ، ولی در این جا به معنی مقایسه دوچیز در شایستگی نیامده ، بلکه « شایسته » و « ناشایسته »ای را مقایسه می کند و این در آیات قرآن و احادیث و سخنان روزمرّه نمونه های زیادی دارد .

مثلاً گاه به شخص ناپاک و دزد می گوییم : پاکی و درستکاری برای تو بهتر است ، معنی این سخن آن نیست که دزدی و ناپاکی ، خوب است ولی پاکی از آن بهتر است ، بلکه مفهومش این است که پاکی ، خوب و دزدی ، بد و ناشایست است .

مفسران گفته اند : مسجدی که در جمله فوق به آن اشاره شده که شایسته است پیامبر صلی الله علیه و آله در آن نماز بخواند ، همان مسجد « قُبا » است که منافقان ، مسجد « ضِرار » را در نزدیک آن ساخته بودند .

البته این احتمال نیز داده شده که منظور مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله و یا همه مساجدی است که

بر اساس تقوا بنا شود ، ولی باتوجه به تعبیر « اَوَّلِ یَوْمٍ » ( از روز نخست ) و باتوجه به این که مسجد « قُبا » ، نخستین مسجدی بود که در مدینه ساخته شد ⁽¹⁾، احتمال اول مناسب تر به نظر می رسد ، هرچند این کلمه با مساجدی همچون مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله نیز سازگار است .

سپس قرآن اضافه می کند : علاوه بر این که این مسجد از اساس بر شالوده تقوا گذارده شده ، « گروهی از مردان در آن به عبادت مشغولند که دوست می دارند خود را پاکیزه نگه دارند و خدا پاکیزگان را دوست دارد » ( فیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ اَنْ یَتَطَهَّروُا وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرینَ ) .

" طهارت" در این جا معنی وسیعی دارد که هرگونه پاکسازی روحانی از آثار شرک و گناه و جسمانی از آثار آلودگی به کثافات را شامل می شود .

109 اَفَمَنْ اَسَّسَ بُنْیانَهُ عَلی تَقْوی مِنَ اللّهِ وَ رِضْوانٍ خَیْرٌ اَمْ مَنْ اَسَّسَ بُنْیانَهُ .

عَلی شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فی نارِ جَهَنَّمَ وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ

آیا کسی که شالوده آن را بر پرهیز از خدا و خشنودی او بنا کرده بهتر است ، یا کسی که اساس آن را بر کنار پرتگاه سستی بنا نموده که ناگهان در آتش دوزخ فرومی ریزد و خداوند گروه ستمگر را هدایت نمی کند .

« بُنْیان » یعنی بنا و ساختمان و « شَفا » به معنی لبه چیزی است و « جُرُف » به معنی حاشیه نهر و یا چاه است که آب زیر آن را خالی کرده باشد و « هار » به معنی شخص یا ساختمان سستی است که در حال سقوط است .

تشبیه فوق با نهایت روشنی و وضوح ، بی ثباتی و سستی کار منافقان و استحکام و بقایای کار اهل ایمان و برنامه های آن ها را روشن می سازد .

مؤمنان به کسی می مانند که برای بنای یک ساختمان ، زمین بسیار محکمی را انتخاب کرده و آن را از شالوده با مصالحی پردوام و مطمئن بنا می کند ، اما منافقان به کسی می مانند که ساختمان خود را بر لبه رودخانه ای که سیلاب زیر آن را به کلی خالی کرده و هر آن آماده

سقوط است ، می سازد ، همان گونه که نفاق ظاهری دارد فاقد محتوا ، چنین ساختمانی نیز ظاهری دارد بدون پایه و شالوده .

این ساختمان هر آن ممکن است فرو ریزد ، مکتب اهل نفاق نیز هر لحظه ممکن است باطن خود را نشان دهد و به رسوایی بیانجامد .

پرهیزکاری و جلب رضای خدا ، یعنی هماهنگی با واقعیت و همگامی با جهان آفرینش و نوامیس آن ، بدون شک عامل بقا و ثبات است .

اما نفاق یعنی بیگانگی با واقعیت ها و جدایی از قوانین آفرینش بدون تردید عامل زوال و فنا است .

و از آن جا که گروه منافقان هم به خویشتن ستم می کنند و هم به جامعه ، در آخر آیه می فرماید : « خداوند ظالمان را هدایت نمی کند » ( وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ ) .

هدایت الهی یعنی فراهم ساختن مقدمات برای رسیدن به مقصد، تنها شامل حال گروهی می شودکه شایستگی و استحقاق و آمادگی آن را داشته باشند اما ظالمانی که از این

شایستگی دورند ، هرگز مشمول چنین لطفی نخواهند بود ، زیرا خداوند حکیم است و مشیّت و اراده اش روی حساب .

110 لایَزالُ بُنْیانُهُمُالَّذی بَنَوْا ریبَةًفیقُلُوبِهِمْ اِلاّآ اَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ

( اما ) این بنایی را که آن ها ساختند ، همواره به صورت یک وسیله شک و تردید در دل های آن ها باقی می ماند ، مگر این که دل هایشان پاره پاره شود ( و بمیرند وگرنه از دل آن ها بیرون نمی رود) و خداوندداناوحکیم است.

آن ها در یک حالت حیرت و سرگردانی دایم به سر می برند و این کانون نفاق و مسجد ضراری که برپا کرده بودند ، به صورت یک عامل لجاجت و تردید در روح آن ها همچنان باقی می ماند ، هرچند آن بنا را پیامبر صلی الله علیه و آله بسوزاند و ویران کند ، اما گویی نقش آن از دل پرتردیدشان زایل نمی گردد .

و در آخر آیه می گوید : « و خداوند دانا و حکیم است » ( وَ اللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ ) .

اگر به پیامبرش دستور مبارزه و درهم کوبیدن چنین بنای ظاهرا حق به جانبی را داد ، به

خاطر آگاهی از نیّات سوء بناکنندگان و باطن و حقیقت این بنا بود و این دستور عین حکمت و برطبق مصلحت و صلاح جامعه اسلامی صادر شد، نه یک قضاوت عجولانه بود و نه زاییده یک هیجان و عصبانیت .

تنها به قیافه های حق به جانب اعتماد نکنید

داستان مسجد ضرار درسی است برای عموم مسلمانان در سراسر تاریخ زندگیشان ، گفتار خداوند و عمل پیامبر صلی الله علیه و آله به روشنی نشان می دهد که مسلمانان هرگز نباید آن چنان ظاهربین باشند که تنها به قیافه های حق به جانب نگاه کنند و از اهداف اصلی بی خبر و برکنار مانند .

مسلمان کسی است که نفاق و منافق را در هر زمان ، در هر مکان ، و در هر لباس و چهره بشناسد حتی اگر در چهره دین و مذهب و در لباس طرفداری از قرآن و مسجد بوده باشد .

استفاده از « مذهب بر ضد مذهب » چیز تازه ای نیست ، همواره راه و رسم استعمارگران و دستگاه های جبّار و منافقان در هر اجتماعی این بوده که اگر مردم گرایش خاصی به مطلبی

دارند ، از همان گرایش برای اغفال و سپس استعمار آن ها استفاده کنند و حتی ازنیروی

مذهب برضد مذهب کمک بگیرند.

اصولاً فلسفه ساختن پیامبران قلاّبی و مذاهب باطل همین بوده که از این راه گرایش های مذهبی مردم را در مسیر دلخواهشان بیندازند .

بدیهی است در محیطی مانند « مدینه » آن هم در عصر پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله با آن نفوذ فوق العاده اسلام و قرآن ، مبارزه آشکار بر ضد اسلام ممکن نبود ، بلکه باید لامذهبی را در لفّافه مذهب و باطل را در لباس حق بپیچند و عرضه کنند تا مردم ساده دل جذب شوند و نیات سوء آن ها لباس عمل به خود بپوشد. ولی مسلمان راستین کسی نیست که آن چنان سطحی باشد که فریب این گونه ظواهر را بخورد ، باید با دقّت در عوامل و دست هایی که برای این گونه برنامه ها شروع به کار می کند و بررسی قرائن دیگر به ماهیّت اصلی پی ببرد و

چهره باطنی افراد را در پشت چهره ظاهری ببیند .

مسلمان کسی نیست که هر ندایی از هر حلقومی برخاست ، همین اندازه که ظاهرا حق به جانب باشد ، بپذیرد و به آن لبیک گوید ، مسلمان کسی نیست که هر دستی به سویش

دراز شد ، آن را بفشارد و هر حرکت ظاهرا دینی را مشاهده کرد ، با آن همگام شود و هر کسی پرچمی به نام مذهب برافراشت ، پای آن سینه زند و هربنایی به نام مذهب ساخته شد، به سوی آن جذب گردد .

مسلمان باید هوشیار ، آگاه ، واقع بین ، آینده نگر و اهل تجزیه و تحلیل در همه مسائل اجتماعی باشد .

دیوان را در لباس فرشته بشناسد ، گرگ ها را در لباس چوپان تشخیص دهد و خود را برای مبارزه با این دشمنان ظاهرا دوست آماده سازد .

یک اصل اساسی در اسلام این است که باید قبل از همه چیز نیات بررسی شود و ارزش هر عملی بستگی به نیت آن دارد نه به ظاهر آن ، گرچه نیت یک امر باطنی است اما ممکن نیست کسی نیتی در دل داشته باشد ، اثر آن در گوشه و کنار عملش ظاهر نشود ، هرچند در پرده پوشی فوق العاده استاد و ماهر باشد .

از این جا جواب این سؤال روشن می شود که چرا پیامبر صلی الله علیه و آله با آن عظمت مقام دستور

داد مسجد یعنی خانه خدا را آتش بزنند و مسجدی که یک ریگ آن را نمی توان بیرون برد ، ویران سازند و مکانی را که اگر آلوده شود ، باید فورا تطهیر کنند ، مزبله گاه شهر سازند .

پاسخ همه این سؤال ها یک مطلب است و آن این که مسجد ضرار ، مسجد نبود ، درواقع بتخانه بود ، مکان مقدس نبود ، کانون تفرقه و نفاق بود ، خانه خدا نبود بلکه خانه شیطان بود و هرگز اسم و عنوان ظاهری و ماسک ها ، واقعیت چیزی را دگرگون نمی سازد .

این درس بزرگی بودکه داستان مسجد ضرار به همه مسلمانان برای همه اعصار و قرون داد .

از این بحث این موضوع نیز روشن می شود که اهمیت اتحاد در میان صفوف مسلمین در نظر اسلام به قدری زیاد است که حتی اگر ساختن مسجدی در کنار مسجد دیگر باعث ایجاد تفرقه و اختلاف و شکاف در میان صفوف مسلمانان گردد ، آن مسجد تفرقه انداز نامقدس است .

نفی به تنهایی کافی نیست

دومین درسی که از آیات فوق می گیریم، این است که خداوند در این آیات به پیامبر صلی الله علیه و آله

دستور می دهد در مسجد ضرار نماز نخوان ، بلکه در مسجدی که پایه آن بر شالوده تقوا بنا شده است ، نماز بخوان .

این « نفی » و « اثبات » که از شعار اصلی « لا اِلهَ اِلاَّ اللّه » تا برنامه های بزرگ و کوچک دیگر ، همه جلوه های آن است ، این واقعیت را بیان می کند که همیشه در کنار هر نفی ، باید اثباتی باشد تا جامه عمل به خود بپوشد ، اگر ما مردم را از رفتن به مراکز فساد نهی می کنیم ، باید در مقابل آن کانون های پاکی برای اجتماع و ارضای روح زندگی گروهی بسازیم ، اگر از تفریحات ناسالم جلوگیری می کنیم ، باید وسایل تفریحات سالمی را فراهم سازیم ، اگر از مدارس استعماری نهی می کنیم ، باید فرهنگی سالم و مراکزی پاک برای آموزش و پرورش تشکیل بدهیم ، اگر بی عفتی را محکوم می سازیم ، باید وسایل ازدواج آسان در اختیار جوانان بگذاریم .

آن ها که تمام قدرت خود را در « نفی » به کار می اندازند و در برنامه هایشان خبری از اثبات نیست ، یقین داشته باشند که نفیشان هم کمتر به جایی خواهد رسید .

چراکه این سنّت آفرینش است که باید همه غرایز و احساسات را از طریق صحیح اشباع کرد ، چراکه این برنامه مسلّم اسلام است که « لا » باید با « اِلاّ » توأم گردد تا از آن توحیدی حیاتبخش متولد شود. و این درسی است که متأسفانه بسیاری از مسلمانان آن را به دست فراموشی سپرده اند و باز هم شکایت می کنند ، چرا برنامه های اسلامی پیش نمی رود ، درحالی که برنامه اسلام منحصر به نفی نیست آن چنان که آن ها خیال می کنند ، اگر نفی و اثبات را با هم قرین می ساختند ، پیشرفتشان حتمی بود .

دو شرط اساسی برای کانون های فرهنگی و اجتماعی

سومین درس ارزنده ای که از جریان مسجد ضرار و آیات فوق فرامی گیریم ، این است که یک کانون فعّال و مثبت دینی و اجتماعی ، کانونی است که از دو عنصر مثبت تشکیل گردد ، نخست شالوده و هدف آن از آغاز پاک باشد ( اُسِّسَ عَلَی التَّقْوی مِنْ اَوَّلِ یَوْمٍ ) .

دیگر این که حامیان و پاسدارانش انسان هایی پاک و درستکار و باایمان و

مصمم باشند ( فیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ اَنْ یَتَطَهَّروُا ) .

از میان رفتن هریک از این دو رکن اساسی باعث فقدان نتیجه و نرسیدن به مقصد است .

111 اِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنینَ اَنْفُسَهُمْ وَ اَمْوالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فیسَبیلِ اللّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداعَلَیْهِ حَقّا فِی التَّوْریةِ وَ الاِْنْجیلِ وَ الْقُرْاآنِ وَ مَنْ اَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِروُا بِبَیْعِکُمُ الَّذی بایَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ

خداوند از مؤمنان جان ها و اموالشان را خریداری می کند که ( در برابرش ) بهشت برای آنان باشد ( به این گونه که ) در راه خدا پیکار می کنند ، می کشند و کشته می شوند ، این وعده حقی است بر او که در تورات و انجیل و قرآن ذکر فرموده و چه کسی از خدا به عهدش وفادارتر است ، اکنون بشارت باد بر شما به داد و ستدی که با خدا کرده اید و

این پیروزی بزرگی ( برای شما ) است .

جهاد در راه خدا ، تجارتی بی نظیر

« فَاسْتَبْشِروُا » از ماده « بِشارَت » در اصل از « بَشَرَة » به معنی صورت گرفته شده است و

اشاره به خوشحالی و خرسندی است که آثار آن در صورت انسان آشکار شود .

در این تمثیل ، خداوند خودش را « خریدار » و مؤمنان را « فروشنده » معرفی کرده و می گوید : « خداوند از مؤمنان جان ها و اموالشان را خریداری می کند و در برابر این متاع، بهشت را به آنان می دهد» (اِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنینَ اَنْفُسَهُمْ وَ اَمْوالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ) .

و از آن جا که در هر معامله در حقیقت « پنج رکن اساسی » وجود دارد که عبارتند از ؛ خریدار ، فروشنده ، متاع ، قیمت و سند معامله ، خداوند در این آیه به تمام این ارکان اشاره کرده است که عبارتند از ؛

خریدار : خداوند . فروشنده : مؤمنان .

متاع : جان ها و اموال . ثمن ( بها ) : بهشت .

منتها طرز پرداخت این متاع را با تعبیر لطیفی چنین بیان می کند : « آن ها در راه خدا پیکار می کنند و دشمنان حق را می کشند و یا در این راه کشته می شوند و شربت شهادت را می نوشند » ( یُقاتِلُونَ فی سَبیلِ اللّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ ) .

در حقیقت دست خدا در میدان جهاد برای تحویل گرفتن این متاع اعم از جان و یا اموالی که در جهاد مصرف می شود ، آماده است .

و به دنبال آن به اَسناد معتبر و محکم این معامله که پنجمین رکن است ، اشاره کرده و می فرماید : « این وعده حقی است که بر عهده خداوند که در سه کتاب آسمانی تورات ، انجیل و قرآن آمده است » ( وَعْدا عَلَیْهِ حَقّا فِی التَّوْریةِ وَ الاِْنْجیلِ وَ الْقُرْاآنِ ) .

البته با توجه به تعبیر « فی سَبیلِ اللّهِ » به خوبی روشن می شود که خداوند خریدار جان ها و تلاش ها و کوشش ها و مجاهدت هایی است که در راه او صورت می گیرد ، یعنی در راه پیاده کردن حق و عدالت و آزادی و نجات انسان ها از چنگال کفر و ظلم و فساد .

سپس برای تأکید روی این معامله بزرگ می افزاید : « چه کسی وفادارتر به عهدش از خدا است » ؟ ( وَ مَنْ اَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ ) .

یعنی گرچه بهای این معامله فورا پرداخته نمی شود ، اما خطرات نسیه را دربرندارد ، چراکه خداوند به حکم قدرت و توانایی و بی نیازی از هرکس ، نسبت به عهد و پیمانش

وفادارتر است ، نه فراموش می کند، نه از پرداخت ، عاجز است و نه کاری برخلاف حکمت انجام می دهد که از آن پشیمان گردد و نه اَلْعَیاذُ بِاللّه خلاف می گوید ، بنابراین هیچ گونه جای شک و تردید در وفاداری او به عهدش و پرداختن بها در رأس موعد باقی نمی ماند .

و از همه جالب تر این که پس از انجام مراسم این معامله ، همان گونه که در میان تجارت کنندگان معمول است ، به طرف مقابل تبریک گفته و معامله را معامله پرسودی برای او می خواهد و می گوید : « بشارت باد بر شما به این معامله ای که انجام دادید » ( فَاسْتَبْشِروُا بِبَیْعِکُمُ الَّذی بایَعْتُمْ بِهِ ) .

« و این پیروزی و رستگاری بزرگی برای همه شما است » ( وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ ) .

نظیرهمین مطلب به عبارت دیگری درآیات 10و11و12 سوره صف آمده است،آن جاکه می فرماید: « یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا هَلْ اَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجیکُمْ مِنْ عَذابٍ اَلیمٍ ، تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدوُنَ فی سَبیلِ اللّهِ بِاَمْوالِکُمْ وَ اَنْفُسِکُمْ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ اِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ، یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فی جَنّاتِ عَدْنٍ ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ » .

در این جا انسان از این همه لطف و محبت پروردگار درحیرت فرومی رود ، خداوندی که مالک همه عالم هستی و حاکم مطلق بر تمام جهان آفرینش است و هرکس هرچه دارد ، از ناحیه او دارد ، در مقام خریداری همین مواهبی که به بندگان بخشیده ، برمی آید و اعطایی خود را به بهایی صدچندان می خرد. عجیب تر این که جهادی که باعث سربلندی خود انسان و پیروزی و افتخار هر قوم و ملتی است و ثمراتش سرانجام به خود آن ها بازمی گردد، به عنوان پرداخت این متاع شمرده است .

و با این که باید در مقابل متاع و بها ، معادله ای باشد ، این تعادل را نادیده گرفته سعادت جاویدان را در برابر یک متاع ناپایدار که به هرحال فانی شدنی است ( خواه در بستر بیماری و خواه در میدان جنگ ) قرار داده است .

و از این مهم تر ، با این که خدا از همه راستگویان راستگوتر است و نیاز به هیچ گونه سند و تضمینی ندارد ، مهم ترین اسناد و تضمین ها را برای بندگانش قائل شده است .

و در پایان این معامله بزرگ ، به آن ها تبریک می گوید و بشارت می دهد، آیا لطف و

محبت و مرحمت از این بالاتر تصورمی شود؟ و آیا معامله ای از این پرسودتر وجود دارد ؟

لذا در حدیثی از «جابربن عبداللّه انصاری» می خوانیم ؛ وقتی آیه فوق نازل شد ، پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد بود ، آیه را با صدای بلند تلاوت کرد و مردم تکبیر گفتند ، مردی از انصار پیش آمد ، از روی تعجب از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید : « راستی این آیه بود که نازل شد » ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « آری » ، مرد انصاری گفت: « بَیْعٌ رَبیحٌ لا نُقیلُ وَ لا نَسْتَقیلُ : چه معامله پرسودی، نه این معامله را بازمی گردانیم و نه اگر بازگشتی ازمابخواهند،می پذیریم».⁽¹⁾

112 اَلتّاآئِبُونَ الْعابِدوُنَ الْحامِدوُنَ السّاآئِحُونَ الرّاکِعُونَ السّاجِدوُنَ الاْمِروُنَ بِالْمَعْروُفِ وَ النّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدوُدِاللّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنینَ

( مؤمنان کسانی هستند که ) توبه کنندگانند و عبادتکاران و سپاس گویان وسیاحت کنندگان و رکوع کنندگان و سجده آوران و آمران به معروف و نهی کنندگان از منکر و حافظان .

حدود ( و مرزهای ) الهی و بشارت بده ( به این چنین ) مؤمنان .

صفات نه گانه مؤمنین مجاهد

«سائِح» در اصل از ماده « سَیْح » و « سِیاحَت » به معنی جریان و استمرار گرفته شده است.

همان گونه که روش قرآن مجید است که در آیه ای سخن را به اجمال برگزار می کند و در آیه بعد به شرح و توضیح آن می پردازد ، در دومین آیه مورد بحث ، مؤمنان را که فروشندگان جان و مال به خدا هستند ، با نُه صفت بارز معرفی می کند .

✓ 1 - « آن ها که توبه کارانند » و دل و جان خود را به وسیله آب توبه از آلودگی گناه شستشو می دهند ( اَلتّائِبُونَ ) .

✓ 2 - « آن ها عبادت کارانند » و در پرتو راز و نیاز با خدا و پرستش ذات پاک او خودسازی می کنند ( الْعابِدوُنَ ) .

✓ 3 - « آن ها در برابر نعمت های مادی و معنوی پروردگار سپاس می گویند » ( الْحامِدوُنَ ) .

✓ 4 - « آن ها از یک کانون عبادت و پرستش ، به کانون دیگری رفت و آمد دارند » ( السّائِحُونَ ) .

به این ترتیب برنامه های خودسازی آنان در پرتو عبادت ، در محیط محدودی خلاصه نمی شود و به افق خاصی تعلق ندارد ، بلکه همه جا کانون عبودیت پروردگار و خودسازی و تربیت برای آن ها است و هرکجا درسی در این زمینه باشد، طالب آن هستند .

منظور از « سائِح » در آیه فوق باتوجه به اوصافی که قبل و بعد از آن شمرده شده ، سیر در میان کانون های عبادت است . در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم : « سِیاحَةُ اُمَّتی فِی الْمَساجِدِ : سیاحت امت من در مساجد است » .⁽¹⁾

✓ 5 - « آن هاکه دربرابر عظمت و بزرگی خدا رکوع می کنند » ( الرّاکِعُونَ ) .

✓ 6 - « آن هاکه سر بر آستانش می سایند وسجده می آورند » ( السّاجِدوُنَ ) .

✓ 7 - « آن هاکه مردم را به نیکی ها دعوت می کنند » ( الاْمِروُنَ بِالْمَعْروُفِ ) .

✓ 8 - « آن ها که تنها به وظیفه دعوت به نیکی قناعت نمی کنند، بلکه باهرگونه فساد و منکری می جنگند » ( وَ النّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ ) .

✓ 9 - « و آن ها که پس از ادای رسالت امر به معروف و نهی از منکر ، به آخرین و مهم ترین وظیفه اجتماعی خود یعنی حفظ حدود الهی و اجرای قوانین او و اقامه حق و عدالت، قیام می کنند » ( وَ الْحافِظُونَ لِحُدوُدِ اللّهِ ) .

پس از ذکر این صفات نه گانه ، خداوند بار دیگر چنین مؤمنان راستین و تربیت یافتگان مکتب ایمان و عمل را تشویق می کند و به پیامبرش می گوید : « این مؤمنان را بشارت ده » ( وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنینَ ) .

و از آن جا که متعلق بشارت ذکر نشده و یا به تعبیر دیگر بشارت ، به طور مطلق آمده است ، مفهوم وسیعی را می فهماند که هر خیر و سعادتی را دربرمی گیرد ، یعنی آن ها را به هر

خیر و هر سعادت و هرگونه افتخار بشارت ده .

توجه به این نکته نیز لازم است که قسمتی از این صفات نه گانه ( شش صفت اول )

مربوط به جنبه های خودسازی و تربیتی افراد است و قسمت دیگری ( دو صفت هفتم و هشتم ) به وظایف حساس اجتماعی و پاکسازی محیط جامعه اشاره می کند و آخرین صفت ، حکایت از مسؤولیت های همگانی در مورد تشکیل حکومت صالح و شرکت فعالانه در مسائل مثبت سیاسی دارد .

113 ماکانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذینَ امَنُوآا اَنْ یَسْتَغْفِروُا لِلْمُشْرِکینَ وَ لَوْ کانُوآا اُولی قُرْبی مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمْ اَنَّهُمْ اَصْحابُ الْجَحیمِ

برای پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان شایسته نبود که برای مشرکان ( از خداوند ) طلب آمرزش کنند، هرچند ازنزدیکانشان باشند، پس از آن که بر آن ها روشن شد که این گروه اصحاب دوزخند .

این کاری است بیهوده و آرزویی است نابه جا ، چراکه مشرک به هیچ وجه قابل آمرزش

نیست و آنان که راه شرک را پوییدند ، راه نجاتی برای آن ها تصور نمی شود .

به علاوه استغفار و طلب آمرزش یک نوع اظهارمحبت و پیوند و علاقه بامشرکان است و این همان چیزی است که بارها در قرآن از آن نهی شده است .

114 وَ ماکانَ اسْتِغْفارُ اِبْراهیمَ لاَِبیهِ اِلاّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهاآ اِیّاهُ فَلَمّا تَبَیَّنَ لَهُ اَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ اِنَّ اِبْراهیمَ لاََوّاهٌ حَلیمٌ

و استغفار ابراهیم برای پدرش ( عمویش آزر ) فقط به خاطر وعده ای بود که به او داده بود ( تا وی را به سوی ایمان جذب کند ) اما هنگامی که برای او روشن شدکه وی دشمن خدا است، از او بیزاری جست ، چراکه ابراهیم مهربان و بردبار بود .

از آن جا که مسلمانان آگاه و آشنا به قرآن ، در آیات این کتاب آسمانی خوانده بودند که ابراهیم برای ( عمویش ) آزر استغفار کرد ، فورا این سؤال ممکن بود در ذهن آن ها پدید آید

که مگر آزر مشرک نبود ؟ اگر این کار ممنوع است ، چرا این پیامبر بزرگ خدا ، آن را انجام داد؟ لذا در آیه فوق به پاسخ این سؤال پرداخته است .

چرا ابراهیم به آزر وعده استغفار داد ؟

سؤال دیگری که در این جا پیش می آید، این است که؛ چگونه ابراهیم به عمویش آزر وعده استغفار داد و طبق ظاهر آیه فوق و آیات دیگر قرآن مجید به این وعده وفا کرد ، با این که او هرگز ایمان نیاورد و در صف مشرکان و بت پرستان بوده و استغفار برای چنین کسانی ممنوع است ؟

در پاسخ این سؤال باید به این نکته توجه داشت که از آیه فوق به خوبی استفاده می شود که ابراهیم انتظار داشته است که آزر از این طریق به سوی ایمان و توحید جذب شود و استغفار او در حقیقت این بوده است که ؛ « خداوندا او را هدایت کن و گناهان گذشته او را ببخش » .

اما هنگامی که آزر درحال شرک چشم ازجهان فروبست وبرای ابراهیم مسلم شد که او با حالت عداوت پروردگار از دنیا رفته و دیگر جایی برای هدایت او باقی نمانده است ، استغفار خود را قطع کرد .

طبق این معنی مسلمانان نیز می توانند برای دوستان و بستگان مشرکشان مادام که در

قید حیات هستند و امید هدایت آن ها می رود ، استغفار کنند یعنی از خدا برای آن ها هدایت و آمرزش بطلبند ولی پس از مرگ آن ها در حال کفر ، دیگر جایی برای استغفار باقی نمی ماند. و از آن جا که گروهی از مسلمانان مایل بودند برای نیاکان مشرک خود که در حال کفر مرده بودند ، استغفار کنند ، قرآن صریحا آن ها را نهی کرد و تصریح نمود که وضع ابراهیم با آن ها کاملاً متفاوت بوده ، او در حال حیات آزر و به امید ایمان او ، چنین کاری را می کرد ، نه پس از مرگ او .

هرگونه پیوندی با دشمنان باید قطع شود

آیه مورد بحث تنها آیه ای نیست که سخن از قطع هرگونه رابطه با مشرکان می گوید ، بلکه از آیات متعددی از قرآن این موضوع به خوبی استفاده می شود که هرگونه پیوند و همبستگی خویشاوندی و غیرخویشاوندی باید تحت الشعاع پیوندهای مکتبی قرار گیرد و این پیوند ( ایمان به خدا و مبارزه با هرگونه شرک و بت پرستی ) باید بر تمام روابط مسلمانان حاکم باشد ، چراکه این پیوند ، یک پیوند زیربنایی و حاکم بر همه مقدرات

اجتماعی آن ها است . و هرگز پیوندهای سطحی و روبنایی نمی تواند آن را نفی کند ، این درسی بود برای دیروز و امروز و همه اعصار و قرون .

115 وَ ما کانَ اللّهُ لِیُضِلَّ قَوْما بَعْدَ اِذْ هَدیهُمْ حَتّی یُبَیِّنَ لَهُمْ ما یَتَّقُونَ اِنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ

چنان نبوده که خداوند قومی را پس از هدایت ( و ایمان ) مجازات کند ، مگر آن که آن چه را که باید از آن بپرهیزند، برای آنان بیان نماید ( و آن ها مخالفت کنند ) زیرا خداوند به هرچیزی دانااست.

مجازات پس از تبیین

آیه فوق اشاره به یک قانون کلی و عمومی است که عقل نیز آن را تأیید می کند و آن این که مادام که خداوندحکمی را بیان نفرموده و توضیحی درشرع پیرامون آن نرسیده است ، هیچ کس را در برابر آن مجازات نخواهد کرد و به تعبیر دیگر تکلیف و مسؤولیت همواره بعد از بیان احکام است و این همان چیزی است که در علم اصول از آن

تعبیر به قاعده « قُبح عِقاب بِلا بیان » می شود .

منظور از « اِضْلال » ، برگرفتن نعمت توفیق و رها ساختن انسان به حال خود می باشد که نتیجه اش گمراه شدن و سرگردان ماندن در طریق هدایت است و این تعبیر ، اشاره لطیفی به این حقیقت است که همواره گناهان ، سرچشمه گمراهی بیشتر و دور ماندن از طریق هدایت است .

برای کسب اطلاعات بیشتر در زمینه معنی هدایت و ضلال در قرآن ، می توانید به جلد اول « تفسیر نمونه » ، صفحات 101 تا 103 مراجعه فرمایید .

در کتاب « توحید » از امام صادق در تفسیر این آیه نقل شده : « حَتّی یُعَرِّفَهُمْ ما یُرْضیهِ وَ ما یُسْخِطُهُ : خدا کسی را مجازات نمی کند تا آن زمانی که به آن ها بفهماند و معرفی کند که چه چیزهایی موجب خشنودی او است و چه چیزهایی موجب خشم و غضب او » .⁽¹⁾.

و به هرحال این آیه و مانند آن ، پایه ای برای یک قانون کلی و اصولی محسوب می شود که ؛ تا وقتی که دلیلی بر وجوب یا حرمت چیزی نداشته باشیم ، هیچ گونه مسؤولیتی در برابر آن نداریم و به تعبیر دیگر همه چیز برای ما مجاز است ، مگر آن که دلیلی بر وجوب یا تحریم آن اقامه شود و این همان است که نام آن را « اصل بَرائَت » می گذارند .

116 اِنَّ اللّهَ لَهُ مُلْکُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ یُحْیی وَ یُمیتُ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصیرٍ

حکومت آسمان ها و زمین برای او است، ( او ) زنده می کند و می میراند و جز خدا ولیّ و یاوری ندارید .

اشاره به این که با توجه به این موضوع که همه قدرت ها و تمام حکومت ها در عالم هستی به دست او و به فرمان او است ، شما نباید بر غیر او تکیه کنید و بیگانگان از خدا را پناهگاه یا مورد علاقه خود قرار دهید و پیوند محبت خویش را با این دشمنان خدا از طریق استغفار یا غیر آن برقرار و محکم دارید .

117 لَقَدْ تابَ اللّهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهاجِرینَ وَ الاَْنْصارِ الَّذینَ اتَّبَعُوهُ فی ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ماکادَ یَزیغُ قُلُوبُ فَریقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلیْهِمْ اِنَّهُ بِهِمْ رَؤوُفٌ رَحیمٌ

خداوند رحمت خود را شامل حال پیامبر و ( همچنین ) مهاجران و انصارکه در زمان عسرت وشدت ( درجنگ تبوک ) از او پیروی نمود، پس از آن که نزدیک بود دل های گروهی از آن ها از حق منحرف شود ( و از میدان جنگ بازگردند ) سپس خدا توبه آن ها را پذیرفت که او نسبت به آنان مهربان و رحیم است .

شأن نزول

مفسران گفته اند که این آیه در مورد غزوه تبوک و مشکلات طاقت فرسایی که به مسلمانان در این جنگ رسید ، نازل شده ، این مشکلات به قدری بودکه گروهی تصمیم به بازگشت گرفتند ، اما لطف و توفیق الهی شامل حالشان شد و همچنان پابرجا ماندند.

از جمله کسانی که می گویند آیه در مورد او نازل شده ، « ابوخُیْثَمَة » است که از یاران

پیامبر صلی الله علیه و آله بود ، نه از منافقان ، ولی بر اثر سستی ، از حرکت به سوی میدان تبوک به اتفاق پیامبر صلی الله علیه و آله خودداری کرد .

ده روز از این واقعه گذشت . هوا گرم و سوزان بود ، روزی نزد همسران خود آمد ، درحالی که سایبان های او را مرتب و آماده و آب خنک مهیا و طعام خوبی فراهم ساخته بودند ، او ناگهان در فکر فرورفت و به یاد پیشوای خود پیامبر صلی الله علیه و آله افتاد و گفت : « رسول خدا صلی الله علیه و آله که هیچ گناهی ندارد و خداوند گذشته و آینده او را تضمین فرموده ، در میان بادهای سوزان بیابان ، اسلحه به دوش گرفته و رنج این سفر دشوار را برخود تحمل کرده، اَبُوخُیْثَمَة را ببین که در سایه خنک و کنار غذای آماده و زنان زیبا قرار گرفته، این انصاف نیست » .

سپس رو به همسران خود کرد و گفت : « به خدا قسم با هیچ کدام از شما یک کلمه سخن نمی گویم و در زیر این سایبان قرار نمی گیرم تا به پیامبر صلی الله علیه و آله ملحق شوم ، این سخن را گفت و زاد و توشه برگرفت و بر شتر خود سوار شد و حرکت کرد، هرقدر همسرانش خواستند با او سخن بگویند، او کلمه ای بر زبان جاری نکرد و همچنان به حرکت ادامه

داد تا به نزدیکی تبوک رسید .

مسلمانان به یکدیگر می گفتند : « این سواری است که از کنار جاده می گذرد » ، اما پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « ای سوار ، اَبُوخُیْثَمَة باشی ، بهتر است » .

هنگامی که نزدیک شد و مردم او را شناختند ، گفتند : « آری اَبُوخُیْثَمَة است » ، شتر خود را بر زمین خواباند ، به پیامبر صلی الله علیه و آله سلام گفت و ماجرای خویش را بازگو کرد ،

پیامبر صلی الله علیه و آله به او خوش آمد گفت و برای او دعا فرمود .

به این ترتیب او از جمله کسانی بود که قلبش متمایل به باطل شده بود ، اما به خاطر آمادگی روحی ، خداوند او را متوجه حق ساخت و ثابت قدم گردانید .

منظوراز توبه خدا بر پیامبر صلی الله علیه و آله چیست؟

بدون شک پیامبر معصوم گناهی نداشته که بخواهد از آن توبه کند و خدا توبه او را بپذیرد ( هر چند پاره ای از مفسران اهل تسنن تعبیر فوق را دلیل بر صدور لغزشی از پیامبر صلی الله علیه و آله در ماجرای تبوک گرفته اند ) .

ولی دقت در خود آیه و سایر آیات قرآن ، به نادرست بودن این تفسیر گواهی می دهد ، زیرا اولاً توبه پروردگار به معنی بازگشت او به رحمت و توجه او به بندگان است و در مفهوم آن ، گناه یا لغزش نیست ، چنان که در سوره نساء بعد از ذکر قسمتی از احکام اسلام می فرماید : « یُریدُ اللّهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ اللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ : خداوند می خواهد احکام خود را برای شما تبیین کند و به روش شایسته که قبل از شما بودند ، شما را هدایت کند و بر شما توبه کند و خداوند عالم و حکیم است » .

در این آیه و پیش از آن سخن از گناه و لغزشی به میان نیامده ، بلکه طبق تصریح همین آیه ، سخن از تبیین احکام و هدایت به سنت های ارزنده پیشین در میان است و این خود نشان می دهد که توبه در این جا به معنی شمول رحمت الهی نسبت به بندگان است .

ثانیاً در کتب لغت نیز یکی از معانی توبه همین موضوع ذکر شده است ، در کتاب معروف « قاموس » یکی از معانی توبه چنین ذکر شده ؛ " رَجَعَ عَلَیْهِ بِفَضْلِهِ وَ قَبُولِهِ" .

و ثالثاً در آیه مورد بحث ، تخلف و انحراف از حق را تنها به گروهی از مؤمنان نسبت

می دهد با این که توبه الهی را شامل حال همه می داند و این خود نشان می دهد که توبه خدا در این جا به معنی پذیرش عذر بندگان از گناه نیست ، بلکه همان رحمت خاص الهی است که در این لحظات سخت به یاری پیامبر صلی الله علیه و آله و همه مؤمنان بدون استثناء از مهاجران و انصار آمد و آن ها را در امر جهاد ثابت قدم ساخت .

چرا از جنگ تبوک به « ساعَةِ الْعُسْرَةِ » تعبیر شده است ؟

« ساعَة » از نظر لغت به معنی بخشی از زمان است ، خواه کوتاه باشد یا طولانی ، البته به زمان های خیلی طولانی، ساعت گفته نمی شود و « عُسْرَة » به معنی مشقت و سختی است .

تاریخ اسلام نشان می دهد که مسلمانان هیچ گاه به اندازه جریان تبوک در فشار و زحمت نبودند.

زیرا از طرفی حرکت به سوی تبوک در موقع شدت گرمای تابستان بود .

و از سوی دیگر خشکسالی مردم را به ستوه درآورده بود .

و از سوی سوم فصلی بود که می بایست مردم همان مقدار محصولی که بر درختان بود ،

جمع آوری و برای طول سال خود آماده کنند .

از همه این ها گذشته فاصله میان مدینه و تبوک بسیار طولانی بود .

و دشمنی که می خواستند با او روبه رو شوند ، امپراطوری روم شرقی ، یکی از نیرومندترین قدرت های جهان روز بود .

اضافه بر این ها مرکب و آذوقه در میان مسلمانان به اندازه ای کم بودکه گاه ده نفر مجبورمی شدند به نوبت ازیک مرکب استفاده کنند ، بعضی از پیاده ها حتی کفش به پا نداشتند و مجبور بودند با پای برهنه از ریگ های سوزان بیابان بگذرند ، از نظر غذا و آب به قدری در مضیقه بودند که گاهی یک دانه خرما را چند نفر به نوبت ، در دهان گرفته و می مکیدند تا موقعی که تنها هسته آن باقی می ماند و یک جرعه آب را چند نفر می نوشیدند .

ولی با تمام این اوصاف ، مسلمانان غالبا روحیه قوی و محکم داشتند وعلی رغم تمام این مشکلات به سوی دشمن همراه پیامبر صلی الله علیه و آله حرکت کردند و با این استقامت و پایمردی عجب درس بزرگی برای همه مسلمین جهان در تمام قرون و اعصار به یادگار گذاشتند ، درسی که برای همه نسل ها کافی بود و وسیله پیروزی و غلبه بردشمنان بزرگ و مجهز و خطرناک .

شک نیست در میان مسلمانان افرادی بودند که روحیه ضعیف تری داشتند و همان ها بودند که فکر بازگشت را در سر می پروراندند که قرآن از آن تعبیر به « مِنْ بَعْدِ ما کادَ یَزیغُ قُلُوبُ فَریقٍ مِنْهُمْ » کرده است ( زیرا « یَزیغُ » از ماده « زَیْغ » به معنی تمایل و انحراف از حق به سوی باطل است ) .

اما همان طورکه دیدیم، روحیه عالی اکثریت و لطف پروردگار آن ها را نیز از این فکر منصرف ساخت و به جمع مجاهدان راه حق پیوستند .

118 وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذینَ خُلِّفُوا حَتّیآ اِذا ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الاَْرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَیْهِمْ اَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّواآ اَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللّهِ اِلاّ اِلَیْهِ ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا اِنَّ اللّهَ هُوَ التَّوّابُ الرَّحیمُ

( همچنین ) آن سه نفر را که ( در مدینه ) بازماندند ( و از شرکت در تبوک خودداری کردند و مسلمانان از آنان قطع رابطه نمودند ) تا آن حد که زمین با همه وسعتش بر آن ها تنگ شد و ( حتی ) جایی در وجود خویش برای خود نمی یافتند و دانستند که پناهگاهی از خدا جز

به سوی او نیست ، در آن هنگام خدا آنان را مشمول رحمت خود ساخت و خداوند توبه آن ها را پذیرفت که خداوند توبه پذیر و مهربان است .

درباره این آیه شأن نزولی نقل شده که خلاصه اش چنین است :

سه نفر ازمسلمانان به نام « کَعْب بن مالک » و « مَرارَة بن رَبیع » و « هِلال بن اُمَیَّة » ازشرکت در جنگ تبوک و حرکت همراه پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله سر باز زدند ، ولی این به خاطر آن نبود

که جزء دار و دسته منافقان باشند ، بلکه به خاطر سستی و تنبلی بود ، چیزی نگذشت که پشیمان شدند .

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله از صحنه تبوک به مدینه بازگشت ، خدمتش رسیدند و عذرخواهی کردند ، اما پیامبر صلی الله علیه و آله حتی یک جمله با آن ها سخن نگفت و به مسلمانان نیز دستور داد که احدی با آن ها سخن نگوید .

آن ها در یک محاصره عجیب اجتماعی قرار گرفتند ، تا آن جا که حتی کودکان و زنان آنان نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و اجازه خواستند که از آن ها جداشوند، پیامبر صلی الله علیه و آله اجازه جدایی

نداد ، ولی دستور داد که به آن ها نزدیک نشوند .

فضای مدینه با تمام وسعتش چنان بر آن ها تنگ شد که مجبور شدند برای نجات از این خواری و رسوایی بزرگ ، شهر را ترک گویند و به قله کوه های اطراف مدینه پناه ببرند .

از جمله مسائلی که ضربه شدیدی بر روحیه آن ها وارد کرد ، این بود که « کعب بن مالک » می گوید : روزی در بازار با ناراحتی نشسته بودم ، دیدم یک نفر مسیحی شامی سراغ مرا می گیرد ، هنگامی که مرا نشناخت ، نامه ای از پادشاه غسّان به دست من داد که در آن نوشته بود : اگر صاحبت تو را از خود رانده ، به سوی ما بیا ، حال من منقلب شد ، گفتم : ای وای بر من کارم به جایی رسیده است که دشمنان در من طمع دارند .

خلاصه بستگان آن ها غذامی آوردند اما حتی یک کلمه با آن ها سخن نمی گفتند .

مدتی به این صورت گذشت و پیوسته انتظار می کشیدند که توبه آن ها قبول شود و آیه ای که دلیل بر قبولی توبه آن ها باشد ، نازل گردد ، اما خبری نبود .

در این هنگام فکری به نظر یکی از آنان رسید و به دیگران گفت : اکنون که مردم با ما

قطع رابطه کرده اند ، چه بهتر که ما هم از یکدیگر قطع رابطه کنیم ( درست است که ما گنهکاریم ، ولی باید از گناهکار دیگری خشنود نباشیم ) .

آن ها چنین کردند ، به طوری که حتی یک کلمه با یکدیگر سخن نمی گفتند و دو نفر از آنان باهم نبودند و به این ترتیب سرانجام پس از پنجاه روز توبه و تضرع به پیشگاه خداوند ، توبه آنان قبول شد و آیه فوق در این زمینه نازل گردید .⁽¹⁾

در آیه فوق درباره آن سه نفر از مسلمانان سست و سهل انگار، تعبیر به « خُلِّفُوا » شده است ، یعنی پشت سر گذارده شده اند .

این تعبیر یا به خاطر آن است که مسلمانان هنگامی که این گونه اشخاص سستی می کردند ، آن ها را پشت سر گذارده و بی اعتنا به وضعشان به سوی میدان جهاد پیش می رفتند و یا .

به خاطر آن است که هنگامی که برای عذرخواهی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند ، عذر آن ها را نپذیرفت و قبول توبه آن ها را به عقب انداخت .

زندان محاصره اجتماعی گنهکاران

از مسائل مهمی که از آیه فوق استفاده می شود ، مسأله مجازات مجرمان و فاسدان از طریق محاصره اجتماعی و قطع رابطه ها و پیوندها است . ما به خوبی می بینیم که این قطع رابطه در مورد سه نفر از متخلفان تبوک به قدری آن ها را تحت فشار قرار داد که از هر زندانی برای آن ها سخت تر بود ، آن چنان که جان آن ها از فشار این محاصره اجتماعی به لب رسیدند و از همه جا قطع امید کردند .

این موضوع آن چنان انعکاس وسیعی در جامعه مسلمانان آن روز از خود به جای گذاشت که بعد از آن کمتر کسی جرأت می کرد مرتکب این گونه گناهان شود .

این نوع مجازات نه دردسر و هزینه زندان ها را دارد و نه خاصیت تنبل پروری و بدآموزی های آن ها را ، ولی تأثیر آن از هر زندانی بیشتر و دردناک تر است .

این در واقع یک نوع اعتصاب و مبارزه منفی جامعه در برابر افراد فاسد است ، اگر مسلمانان در برابر متخلفان از وظایف حساس اجتماعی دست به چنین مبارزه ای بزنند، به طور قطع درهر عصر و زمانی پیروزی با آن ها خواهد بود و به راحتی می توانند جامعه خود را پاکسازی کنند .

اما روح مجامله و سازشکاری که بدبختانه امروز در بسیاری از جوامع اسلامی به صورت یک بیماری تقریبا همه گیر درآمده است ، نه تنها جلوی این گونه اشخاص را نمی گیرد ، بلکه آنان را در اعمال زشتشان تشجیع می کند .

غزوه تبوک و دستاوردهای چهارگانه آن

« تَبُوک » دورترین نقطه ای بود که پیامبر صلی الله علیه و آله در غزوات خود به آن جا گام نهاد ، این کلمه در اصل نام قلعه محکم و بلندی بود که در نوار مرزی حجاز و شام قرار داشت و به همین سبب آن سرزمین به نام سرزمین تَبُوک نامیده شد .

نفوذ سریع اسلام در شبه جزیره عربستان سبب شد که آوازه پیامبر صلی الله علیه و آله

در تمام کشورهای اطراف بپیچد و با این که تا آن روز برای حجاز اهمیتی قائل نبودند ، طلوع اسلام و قدرت ارتش پیامبر صلی الله علیه و آله که حجاز را در زیر یک پرچم بسیج کرده بود ، آن ها را از آینده کار خود بیمناک ساخت .

روم شرقی که هم مرز با حجاز بود ، فکر می کرد ممکن است یکی از نخستین قربانیان پیشرفت سریع اسلام باشد ، لذا سپاهی در حدود چهل هزار نفر با اسلحه کافی و مجهز ، آن چنان که درخور دولت نیرومندی مانند امپراطوری روم در آن زمان بود ، گردآوری کرد و در مرز حجاز متمرکز ساخت ، این خبر توسط مسافران به گوش پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و پیامبر صلی الله علیه و آله برای این که درس عبرتی به روم و سایر همبستگان بدهد ، بی درنگ فرمان آماده باش صادر کرد ، سخنگویان پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه و نقاط دیگر ، صدای پیامبر صلی الله علیه و آله را به گوش مردم رساندند و چیزی نگذشت که سی هزار نفر برای پیکار با رومیان آماده شدند که از میان آن ها ده هزار سوار و بیست هزار پیاده بود .

هوا به شدت گرم شده بود و انبارها از مواد غذایی خالی و محصولات کشاورزی آن

سال ، هنوز جمع آوری نشده بود و حرکت در چنین شرایطی برای مسلمانان بسیار مشکل بود ، ولی فرمان خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله است و به هرحال باید حرکت کرد و بیابان طولانی و پرمخاطره میان مدینه و تبوک را پیمود .

این لشکر که به خاطر مشکلات زیادش از نظر اقتصادی و از نظر مسیر طولانی و بادهای سوزان سَمُوم و طوفان های کشنده شن و نداشتن مرکب کافی به « جَیْشُ الْعُسْرَة » ( لشکر مشکلات ) معروف شد ، تمام سختی ها را تحمل کرد و در آغاز ماه شعبان ، سال نهم هجرت ، به سرزمین تبوک رسید ، درحالی که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله ، علی (علیه السلام)را به جای خود در مدینه گذارده بود و این تنها غزوه ای بود که علی (علیه السلام)در آن شرکت نکرد .

این اقدام پیامبر صلی الله علیه و آله یک اقدام بسیار به جا و ضروری بود ، زیرا بسیار محتمل بود بعضی از بازماندگان مشرکان و یا منافقان مدینه به بهانه هایی از شرکت در میدان تبوک سرباز زده بودند ، از غیبت طولانی پیامبر صلی الله علیه و آله و سربازانش استفاده کنند و به مدینه حمله ور شوند ، زنان و کودکان را بکشند و مدینه را ویران سازند ، ولی

وجود علی (علیه السلام)در مدینه سدّ نیرومندی در برابر توطئه های آن ها بود .

به هرحال هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله به تبوک رسید ، اثری از سپاهیان روم ندید ، گویا به هنگامی که از حرکت سپاه عظیم اسلام با آن شهامت و شجاعت عجیبی که در جنگ ها نشان داده بودند و کم و بیش به گوش رومیان رسیده بود ، باخبر شدند ، صلاح در این دیدندکه ارتش خویش را به درون کشور فراخوانده و چنین وانمود کنند که خبر تمرکز ارتش روم در مرزها به قصد حمله به مدینه ، شایعه بی اساسی بیش نبوده است ، چراکه از دست زدن به چنین جنگ خطرناکی که مستمسک و مجوزی نیز نداشت ، وحشت داشتند .

ولی حضور سپاه اسلام با این سرعت درمیدان تبوک، چند درس به دشمنان اسلام داد :

اولاً این موضوع به ثبوت رسید که روحیه جنگی سربازان اسلام آن چنان قوی است که از درگیری با نیرومندترین ارتش آن زمان نیز بیمی ندارد .

ثانیاً بسیاری از قبایل و امرای اطراف تبوک به خدمت پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله آمدند و پیمان عدم تعرض با پیامبر صلی الله علیه و آله امضاء کردند و فکر مسلمانان از ناحیه آنان آسوده شد .

ثالثاً امواج اسلام به داخل مرزهای امپراطوری روم نفوذ کرد و به عنوان یک واقعه مهم روز این صدا همه جا پیچید و زمینه را برای توجه رومیان به اسلام فراهم ساخت .

رابعا مسلمانان با پیمودن این راه و تحمل آن زحمات ، راه را برای فتح شام در آینده هموار ساختند و معلوم شد که این راه سرانجام پیمودنی است .

این فواید بزرگ چیزی بودکه به زحمت لشکرکشی می ارزید .

به هرحال پیامبر صلی الله علیه و آله با سپاهیان خود طبق سنتی که داشت ، مشورت کرد که آیا به پیشروی ادامه دهیم یا بازگردیم ، رأی بیشتر آن ها برآن قرار گرفت که بازگشت بهتر و با روح برنامه های اسلامی سازگارتر است ، خصوصا این که سپاهیان اسلام بر اثر مشقت طاقت فرسای راه خسته و کوفته شده بودند و مقاومت جسمانی آن ها تضعیف شده بود.

ایشان این نظر را تصویب کردند و سپاه اسلام به مدینه بازگشت.

119 یاآ اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقینَ

ای کسانی که ایمان آورده اید ، از ( مخالفت فرمان ) خدا بپرهیزید و با صادقان باشید .

با صادقان باشید

در این که منظور از « صادِقینَ » چه کسانی است ، مفسران احتمالات گوناگونی داده اند .

ولی اگر بخواهیم راه را نزدیک کنیم ، باید به خود قرآن مراجعه کنیم که در آیات متعددی « صادِقین » را تفسیر کرده است .

در آیه 177 سوره بقره آمده : « لَیْسَ الْبِرَّ اَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ امَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الاْخِرِ وَ الْمَلاآئِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِیّینَ وَ اتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ السّاآئِلینَ وَ فِی الرِّقابِ وَ اَقامَ الصَّلوةَ وَ اتَی الزَّکوةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِم اِذا عاهَدوُا وَ الصّابِرینَ فِی الْبَأْساآءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حینَ الْبَأْسِ اوُلآئِکَ الَّذینَ صَدَقُوا وَ اوُلآئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ » .

در این آیه می بینیم پس از آن که مسلمانان را از گفتگوهای اضافی درباره مسأله تغییر قبله نهی می کند ، حقیقت نیکوکاری را برای آن ها چنین تفسیر می کند ؛ ایمان به خدا و روز رستاخیز و فرشتگان و کتب آسمانی و پیامبران ، سپس انفاق در راه خدا به نیازمندان و

محرومان و برپاداشتن نماز و پرداختن زکات و وفای به عهد و استقامت در برابر مشکلات به هنگام جهاد و پس از ذکر همه این ها می گوید : کسانی که این صفات را دارا باشند ، صادقان و پرهیزکاران هستند. و به این ترتیب صادق کسی است که دارای ایمان به تمام مقدسات و به دنبال آن عمل در تمام زمینه ها باشد .

و در آیه 15 سوره حجرات می خوانیم: « اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ امَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدوُا بِاَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ فی سَبیلِ اللّهِ اوُلآئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ : مؤمنان تنها کسانی هستند

که ایمان به خدا و پیامبرش آورده، سپس شک و تردیدی به خود راه نداده اند ( و علاوه براین ) با اموال و جان های خود در راه خدا جهاد کردند، این ها صادق هستند » .

این آیه نیز « صِدْق » را مجموعه ای از ایمان و عمل که در آن هیچ گونه تردید و تخلفی نباشد ، معرفی می کند .

و در آیه 8 سوره حشر می خوانیم : « لِلْفُقَراآءِ الْمُهاجِرینَ الَّذینَ اُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ اَمْوالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْوانا وَ یَنْصُروُنَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ اوُلآئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ » .

در این آیه مؤمنان محرومی که علی رغم همه مشکلات ، استقامت به خرج دادند و از خانه و اموال خود بیرون رانده شدند و جز رضای خدا و یاری پیامبر صلی الله علیه و آله هدفی نداشتند ، به عنوان صادقان معرفی شده اند .

از مجموع این آیات نتیجه می گیریم که « صادِقین » آن هایی هستند که تعهدات خود را در برابر ایمان به پروردگار ، به خوبی انجام می دهند ، نه تردیدی به خود راه می دهند ، نه عقب نشینی می کنند، نه از انبوه مشکلات می هراسند بلکه با انواع فداکاری ها، صدق ایمان خود را ثابت می کنند. شک نیست که این صفات مراتبی دارد ، بعضی ممکن است در قله آن قرار گرفته باشند که ما نام آن ها را معصومان می گذاریم و بعضی در مراحل پایین تر .

آیا منظور از صادقین ، تنها معصومان است ؟

گرچه مفهوم « صادِقین » همان گونه که در بالا ذکر کردیم ، مفهوم وسیعی است ، ولی از روایات بسیاری استفاده می شود که منظور از این مفهوم در این جا ، تنها معصومین هستند .

« سُلَیْم بن قَیْس هِلالِیّ » چنین نقل می کند که ؛ روزی امیر مؤمنان (علیه السلام) با جمعی از

مسلمانان گفتگو داشت ، از جمله فرمود : « شما را به خدا سوگند می دهم ، آیا می دانید هنگامی که خدا " یاآ اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقینَ " را نازل کرد » ؟ سلمان گفت : « ای

رسول خدا آیا منظور از آن عام است یا خاص » ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « مأمورین به این دستور همه مؤمنانند و اما عنوان صادقین ، مخصوص برادرم علی (علیه السلام)و اوصیاء بعد از او تا روز قیامت است » .

هنگامی که علی (علیه السلام)این سؤال را پرسید ، حاضران گفتند : « آری این سخن را از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدیم » .

« نافع » از « عبد اللّه بن عمر » در تفسیر آیه چنین نقل می کند که ؛ خداوند نخست به مسلمانان دستور داد که از خدا بترسند ، سپس فرمود : « کُونُوا مَعَ الصّادِقینَ » ، یعنی ؛ " مَعَ مُحَمَّدٍ وَ اَهْلِ بَیْتِهِ " ( با پیامبر اسلام و خاندانش ) .

نویسنده تفسیر « برهان » نظیر این مضمون را از طرق اهل تسنن نقل کرده و می گوید : « موفق بن احمد » به اسناد خود از « ابن عباس » در ذیل آیه فوق چنین نقل کرده است : « هُوَ عَلِیُّ بْنُ اَبی طالِبٍ (علیه السلام): او علی بن ابی طالب (علیه السلام)است » .

سپس می گوید : همین مطلب را « عبدالرّزّاق » در کتاب « رموز الکنوز » نیز آورده است .⁽¹⁾

اما مسأله مهم تر این است که در آیه فوق دو دستور داده شده ؛ نخست دستور به تقوا و سپس دستور به همراه بودن با صادقین ، اگر مفهوم صادقین در آیه ، عام باشد و همه مؤمنان راستین و بااستقامت را شامل گردد، باید گفته شود : « کُونُوا مِنَ الصّادِقینَ : از صادقین باشید » ، نه با صادقین باشید (دقت کنید). این خود قرینه روشنی است که « صادِقین » در آیه به معنی گروه خاصی است. از سوی دیگر منظور از همراه بودن این نیست که انسان همنشین آن ها باشد ، بلکه بدون شک ، منظور آن است که همگام آن ها باشد .

آیا اگر کسی معصوم نباشد ، ممکن است بدون قید و شرط ، دستور پیروی و همگامی با او صادر شود ؟ آیا این خود دلیل بر آن نیست که این گروه تنها معصومان هستند ؟ .

بنابراین آن چه را از روایات استفاده کردیم ، با دقت و تأمل از خود آیه نیز می توان استفاده کرد .

جالب توجه این که مفسر معروف « فخررازی » که به تعصب و شک آوری معروف است ، این حقیقت را پذیرفته ( هرچند غالب مفسران اهل تسنن با سکوت ، از این مسأله گذشته اند ) و می گوید : « خداوند مؤمنان را به همراه بودن با صادقین دستور داده ، بنابراین آیه دلالت بر این دارد که آن ها که جایز الخطا هستند ، باید به کسی اقتدا کنند که معصوم است ، تا در پرتو او از خطا مصون بمانند و این معنی در هر زمانی خواهد بود و هیچ دلیلی بر اختصاص آن به عصر پیامبر صلی الله علیه و آله نداریم » .

ولی بعدا اضافه می کند : « قبول داریم که مفهوم آیه این است و در هر زمانی باید معصومی باشد ، اما ما این معصوم را مجموع امت می دانیم نه یک فرد و به تعبیر دیگر این

آیه دلیل بر حجیت اجماع مؤمنین و عدم خطای مجموع امت است » .⁽¹⁾

به این ترتیب فخر رازی نیمی از راه را به خوبی پیموده ، اما در نیمه دوم گرفتار اشتباه شده است ، اگر او به یک نکته که در متن آیه است ، توجه می کرد ، نیمه دوم راه را نیز به طور صحیح می پیمود و آن این که اگر منظور از صادقان ، مجموع امت باشد ، خود این « پیرو » نیز جزء آن مجموع است و در واقع « پیرو » جزئی از پیشوا می شود و اتحاد تابع و متبوع خواهد شد ، در حالی که ظاهر آیه این است که پیروان از پیشوایان و تابعان از متبوعان جدا هستند. نتیجه این که آیه فوق از آیاتی است که دلالت بر وجود معصوم در هرعصر و زمان می کند .

تنها سؤالی که باقی می ماند ، این است که « صادِقین » جمع است و باید در هر عصری .

معصومان ، متعدد باشند .

پاسخ این سؤال نیز روشن است و آن این که مخاطب تنها اهل یک عصر نیستند ، بلکه آیه تمام اعصار و قرون را مخاطب ساخته و مسلم است که مجموع مخاطبین همه اعصار با جمعی از صادقین خواهند بود و به تعبیر دیگر چون در هر عصری معصومی وجود دارد ، هنگامی که همه قرون و اعصار را مورد توجه قرار دهیم ، سخن از جمع معصومان به میان خواهد آمد ، نه از یک فرد .

شاهد گویای این موضوع آن است که درعصر پیامبر صلی الله علیه و آله جز او کسی که واجب الاطاعة باشد ، وجود نداشت و در عین حال آیه به طور مسلم شامل مؤمنان زمان او می شود ،

بنابراین می فهمیم منظور جمع دریک زمان نیست ، بلکه جمع در مجموعه زمان ها است .

120 ما کانَ لاَِهْلِ الْمَدینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الاَْعْرابِ اَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّهِ وَلا یَرْغَبُوا بِاَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِکَ بِاَنَّهُمْ لا یُصیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فی سَبیلِ اللّهِ وَ لا یَطَؤُونَ مَوْطِئا یَغیظُ الْکُفّارَ وَ لا یَنالُونَ مِنْ

عَدُوٍّ نَیْلاً اِلاّ کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ اِنَّ اللّهَ لا یُضیعُ اَجْرَ الْمُحْسِنینَ

سزاوار نیست که اهل مدینه و بادیه نشینانی که اطراف آن ها هستند، از رسول خدا تخلف جویند وبرای حفظ جان خویش از جان او چشم بپوشند ، این به خاطر آن است که هیچ تشنگی به آن ها نمی رسد و نه خستگی و نه گرسنگی در راه خدا و هیچ گامی که موجب خشم کافران شود ، برنمی دارند و ضربه ای از دشمن نمی خورند ، مگر این که به واسطه آن عمل صالحی برای آن ها نوشته می شود، زیرا خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نمی کند .

121 وَ لا یُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغیرَةً وَ لا کَبیرَةً وَ لا یَقْطَعُونَ وادِیا اِلاّ کُتِبَ لَهُمْ لِیَجْزِیَهُمُ اللّهُ اَحْسَنَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ

و هیچ مال کوچک یا بزرگی را ( در این راه ) انفاق نمی کنند و هیچ سرزمینی را ( به سوی میدان جهاد و یا در بازگشت ) نمی پیمایند، مگر این که برای آن ها نوشته می شود تا خداوند آن را به عنوان بهترین اعمالشان پاداش دهد .

مشکلات مجاهدان ، بی پاداش نمی ماند

درواقع قرآن با استفاده ازیک بیان عاطفی ، همه افراد باایمان را به ملازمت پیامبر صلی الله علیه و آله و حمایت و دفاع از او در برابر مشکلات تشویق می کند ، می گوید : جان شما از جان او عزیزتر و حیات شما از حیات او باارزش تر نیست ، آیا ایمانتان اجازه می دهد او که پرارزش ترین وجود انسانی است و برای نجات و رهبری شما مبعوث شده، به خطر بیفتد و شما سلامت طلبان برای حفظ جان خویش از فداکاری در راه او مضایقه کنید ؟

مسلم است تأکید و تکیه روی مدینه و اطرافش به خاطر آن است که در آن روز کانون اسلام مدینه بود وگرنه این حکم نه اختصاصی به مدینه و اطراف آن دارد ونه مخصوص پیامبر صلی الله علیه و آله است .

این وظیفه همه مسلمانان در تمام قرون و اعصار است که رهبران خویش را همچون جان خویش ، بلکه بیشتر گرامی دارند و در حفظ آنان بکوشند و آن ها را در برابر حوادث سخت تنها نگذارند ، چرا که خطر برای آن ها خطر برای امت است .

سپس به پاداش های مجاهدان که در برابر هرگونه مشکلی در راه جهاد نصیبشان می شود ،

اشاره کرده و روی هفت قسمت از این مشکلات و پاداشش انگشت می گذارد و می گوید : « این به خاطر آن است که هیچ گونه تشنگی به آن ها نمی رسد » ( ذلِکَ بِاَنَّهُمْ لا یُصیبُهُمْ ظَمَأٌ ) .

« و هیچ رنج و خستگی پیدا نمی کنند » ( وَ لا نَصَبٌ ) .

« و هیچ گرسنگی در راه خدا دامن آن ها را نمی گیرد » ( وَ لا مَخْمَصَةٌ فی سَبیلِ اللّهِ ) .

« و در هیچ نقطه خطرناک و میدان پرمخاطره ای که موجب خشم و ناراحتی کفار است ، قرار نمی گیرند » ( وَ لا یَطِؤوُنَ مَوْطِئا یَغیظُ الْکُفّارَ ) .

« و هیچ ضربه ای از دشمن بر آن ها وارد نمی شود » ( وَ لا یَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلاً ) .

« مگر این که در ارتباط با آن ، عمل صالحی برای آن ها ثبت می شود » ( اِلاّ کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ ). و مسلما پاداش یک به یک آن ها را از خداوند بزرگ دریافت خواهند داشت ، « زیرا خدا پاداش نیکوکاران را هیچ گاه ضایع نمی کند » ( اِنَّ اللّهَ لا یُضیعُ اَجْرَ الْمُحْسِنینَ ). آیات فوق ، تنها برای مسلمانان دیروز نبود ، بلکه برای دیروز و امروز و همه قرون و اعصار است .

بدون شک شرکت در هرنوع جهاد خواه کوچک باشد یا بزرگ، مشکلات و ناراحتی های گوناگون دارد ، مشکلات جسمی و روحی و مشکلات مالی و مانند آن ، ولی هرگاه مجاهدان دل و جان خود را با ایمان به خدا و وعده های بزرگ او روشن سازند و بدانند هر نفسی و هرسخنی و هر گامی در این راه برمی دارند ، گم نمی شود بلکه حساب همه آن ها بدون کم و کاست و در نهایت دقت محفوظ است و خداوند در برابر آن ها به عنوان بهترین اعمال از دریای بی کران لطفش شایسته ترین پاداش ها را می دهد ، با این حال هرگز از تحمل این مشکلات سر باز نمی زنند و از عظمت آن ها نمی هراسند و هیچ گونه ضعف و فتوری هرچند جهاد طولانی و پرحادثه و پرمشقت باشد ، به خود راه نمی دهند .

122 وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِروُا کاآفَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طاآئِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدّینِ وَ لِیُنْذِروُا قَوْمَهُمْ اِذا رَجَعُواآ اِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَروُنَ

شایسته نیست مؤمنان همگی ( به سوی میدان جهاد ) کوچ کنند ، چرا از هر گروهی ، طایفه ای از آنان کوچ نمی کند ( و طایفه ای بماند ) تا در دین ( و معارف و احکام اسلام )

آگاهی پیدا کنند و به هنگام بازگشت به سوی قوم خود آن ها را انذارنمایند تا (ازمخالفت فرمان پروردگار) بترسند و خودداری کنند.

آیه فوق که با آیات گذشته در زمینه جهاد پیوند دارد ، اشاره به واقعیتی می کند که برای مسلمانان جنبه حیاتی دارد و آن این که ؛ گرچه جهاد بسیار پراهمیت است و تخلف از آن ننگ و گناه ، ولی در مواردی که ضرورتی ایجاب نمی کند که همه مؤمنان در میدان جهاد شرکت کنند ، مخصوصاً در مواقعی که پیامبر صلی الله علیه و آله شخصا در مدینه باقی مانده « نباید همه به جهاد بروند ، بلکه لازم است هر جمعیتی از مسلمانان به دو گروه تقسیم شوند ؛ گروهی فریضه جهاد را انجام دهند و گروه دیگری در مدینه بمانند و معارف و احکام اسلام را

بیاموزند » .

تحصیل علم و دانش ، واجب کفایی است

شک نیست که منظور از « تَفَقُّه » در دین ، فراگیری همه معارف و احکام اسلام اعم از اصول و فروع است ، زیرا در مفهوم « تَفَقُّه » ، همه این امور جمع است ، بنابراین آیه فوق

دلیل روشنی است بر این که همواره گروهی از مسلمانان به عنوان انجام یک واجب کفایی باید به تحصیل علم و دانش در زمینه تمام مسائل اسلامی بپردازند و پس از فراغت از تحصیل ، برای تبلیغ احکام اسلام ، به نقاط مختلف مخصوصاً به قوم و جمعیت خود بازگردند و آن هارا به مسائل اسلامی آشناسازند.

بنابراین آیه فوق دلیل روشنی است بر وجوب تعلیم و تعلّم در مسائل اسلامی و به تعبیر دیگر هم تحصیل را واجب می کند و هم یاد دادن را و اگر دنیای امروز به تعلیمات اجباری افتخار می کند ، قرآن در چهارده قرن پیش علاوه بر آن بر معلمین نیز این وظیفه را فرض کرده است .

جواز تقلید با استفاده از آیه " نَفْر"

گروهی از علمای اسلامی با آیه فوق بر مسأله جواز تقلید استدلال کرده اند ، زیرا فراگیری تعلیمات اسلام و رساندن آن به دیگران در مسائل فروع دین و لزوم پیروی شنوندگان از آن ها ، همان تقلید است .

البته آیه فوق تنها از فروع دین بحث نمی کند و مسائل اصولی را نیز شامل می شود ، ولی به هرحال فروع دین را نیز دربردارد .

تنها اشکالی که در این جا به نظر می رسد ، این است که آن روز سخنی از اجتهاد و تقلید در میان نبود و آن ها که مسائل اسلامی را فرامی گرفتند و به دیگران می رساندند ، حکم مسأله گوهای زمان ما را داشتند نه حکم مجتهدان را ، یعنی مسأله را از پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله گرفته و عینا بدون هیچ گونه اظهار نظر برای دیگران نقل می کردند. ولی با توجه به این که اجتهاد و تقلید ، مفهوم وسیعی دارد ، می توان اشکال فوق را پاسخ داد .

توضیح این که ؛ شک نیست که علم فقه با وسعتی که امروز دارد ، در آن زمان وجود نداشت و مسلمانان به راحتی مسائل را از پیامبر صلی الله علیه و آله می آموختند ، ولی با این حال چنان نبوده که همه بزرگان اسلام در حکم مسأله گویان زمان ما باشند ، زیرا بسیاری از آن ها به عنوان قضاوت و یا امارت به نقاط دیگر می رفتند و طبعا مسائلی پیش می آمد که عین آن را از پیامبر صلی الله علیه و آله نشنیده بودند ولی در عمومات و اطلاقات آیات قرآن مجید وجود داشت ،