مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 12

(جزء دوازدهم قرآن)

Volum 12

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره هود

اشاره

6 وَ ما مِنْ داآبَّةٍ فِی الاَْرْضِ اِلاّ عَلَی اللّهِ رِزْقُها وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها کُلٌّ فی کِتابٍ مُبینٍ

هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر این که روزی او بر خدا است ، او قرارگاه و محل نقل و انتقالش را می داند ، همه این ها در کتاب آشکاری ( لوح محفوظ ) ثبت است .

همه میهمان اویند

گرچه « دابَّةٍ » از ماده « دَبیب » به معنی آهسته راه رفتن و قدم های کوتاه برداشتن است ، ولی از نظر مفهوم لغوی هرگونه جنبنده ای را شامل می شود اما گاهی به خصوص اسب و یا هر حیوان سواری اطلاق می گردد و روشن است که در آیه مورد بحث تمام موجودات زنده و همه جنبندگان را شامل می شود .

« رِزْق » به معنی عطاء و بخشش مستمر است و از آن جا که روزی الهی عطای مستمر او به موجودات است به آن رزق گفته می شود .

این نکته نیز لازم به تذکر است که مفهوم آن تنها در نیازهای مادی خلاصه نمی شود

بلکه هرگونه عطای مادّی و معنوی را شامل می گردد ، لذا می گوییم : « اَللّهُمَّ ارْزُقْنی عِلْما تامّا : خداوندا علم کامل به من روزی کن » و یا می گوییم « اَللّهُمَّ ارْزُقْنِی الشَّهادَةَ فی سَبیلِکَ : خداوندا شهادت در راهت را نصیب من بگردان » .

البته در آیه مورد بحث ممکن است نظر بیشتر روی ارزاق مادی بوده باشد، هرچند اراده مفهوم عامّ نیز چندان بعید نیست .

« مُسْتَوْدَعَ » و « وَدیعَة » از یک مادّه است و در اصل به معنی رهاکردن چیزی است .

و از آن جاکه امورناپایدار رهامی شوند و به حالت اول بازمی گردند، به هر امر ناپایدار، « مُسْتَوْدَع » گفته می شود، وَدیعَة را نیز به خاطر این که سرانجام باید محل خود را رها کند و به صاحب اصلی بازگردد ودیعه گفته اند.

در حقیقت آیه فوق می گوید : تصور نشود که خداوند تنها به جنبندگانی که در جایگاه اصلی قرار دارند روزی می بخشد و به اصطلاح سهمیه آن هارا در خانه هایشان می آورند ، بلکه هرکجا باشند و در هر وضع و شرایطی قرارمی گیرند و هم از تمام نقاطی که به آن نقل و

مکان می کنند ، باخبر است . از حیوانات غول پیکر دریایی گرفته تا جنبندگان بسیار کوچکی که به زحمت به چشم دیده می شوند هریک مناسب حالشان آن چه را لازم دارند مقرر کرده است .

این روزی به اندازه ای حساب شده و مناسب حال موجودات است که از نظر « کمیّت » و « کیفیّت » کاملاً منطبق بر خواسته ها و نیازهای آن ها است ، حتی غذای کودکی که در رحم مادر است ، هرماه بلکه هر روز ، با ماه و روز دیگر تفاوت دارد ، هرچند ظاهرا یک نوع خون بیشتر نیست و نیز کودک در دوران شیرخوارگی با این که ظاهرا ماه های پی در پی غذای واحدی دارد ، اما ترکیب این شیر هر روز با روز دیگر متفاوت است .

« کِتابٍ مُبینٍ » به معنی نوشته آشکار است و اشاره به مرحله ای از علم وسیع پروردگار می باشد که گاهی از آن تعبیر به « لوح محفوظ » می شود .

ممکن است این تعبیر اشاره به این باشد که هیچ کس نباید برای به دست آوردن روزی خود کمترین نگرانی به خویش راه دهد و تصورکند ممکن است درگرفتن سهم خویش، به

اصطلاح ، از قلم بیفتد ، چرا که نام همگی در کتاب آشکاری ثبت است ، کتابی که همه را احصاء کرده و آشکارا بیان می کند .

آیا اگر در یک مؤسسه نام تمام کارمندان و کارکنان به روشنی ثبت شده باشد احتمال از قلم افتادن کسی می رود ؟

تقسیم ارزاق و تلاش برای زندگی

در مورد « رِزْق » بحث های مهمی است که قسمتی از آن را در این جا از نظر می گذرانیم :

✓ 1 - « رزق » به معنی بخشش مستمر و متداوم است اعم ازاین که مادّی باشد یا معنوی ، بنابراین هرگونه بهره ای را که خداوند نصیب بندگان می کند از مواد غذایی و مسکن و پوشاک و یا علم و عقل و فهم و ایمان و اخلاص به همه این ها رزق گفته می شود و آن ها که مفهوم این کلمه را محدود به جنبه های مادّی می کنند ، توجه به موارد استعمال آن دقیقا ندارند ، قرآن درباره شهیدان راه حق می گوید « بَلْ اَحْیاءُ عِنْدَ رَبِّهُمْ یُرْزَقُونَ : آن ها زنده اند و نزد پروردگارشان روزی می برند » ( 169 / آل عمران ) روشن است که روزی شهیدان ، آن هم در

جهان برزخ ، نعمت های مادّی نیست ، بلکه همان مواهب معنوی است که حتی تصورش برای مادر این زندگی مشکل است .

✓ 2 - مسأله تأمین نیازمندی های موجودات زنده - و به تعبیر دیگر رزق و روزی آن ها - جالب ترین مسایلی است که باگذشت زمان و پیشرفت علم ، پرده از روی اسرار آن برداشته می شود و صحنه های شگفت انگیز تازه ای از آن به وسیله علم فاش می گردد .

طرز روزی رساندن خداوند به موجودات مختلف ، راستی حیرت انگیز است ، از جنینی که در شکم مادر قرارگرفته و هیچ کس به هیچ وجه در آن ظلمتکده اسرارآمیز به او دسترسی ندارد ، تا حشرات گوناگونی که در اعماق تاریک زمین و لانه های پرپیچ و خم و در لابلای درختان و بر فراز کوه ها و در قعر دره هازندگی دارند از دیدگاه علم او هرگز مخفی و پنهان نیستند و همان گونه که قرآن می گوید خداوند ، هم جایگاه و « آدرس اصلی » آن ها را می داند و هم محل سیار آنان را و هر جا باشند روزی آنان را به آنان حواله می کند .

جالب این که در آیه فوق به هنگام بحث از روزی خواران تعبیر به « دابَّة و جنبنده » شده

است و این اشاره لطیفی به مسأله رابطه « انرژی » و « حرکت » است ، می دانیم هرجا حرکتی وجود دارد نیازمند به ماده انرژی زا است یعنی ماده ای که منشأ حرکت گردد ، قرآن نیز در آیات مورد بحث می گوید خدا به تمام موجودات متحرک روزی می بخشد .

و اگر حرکت را به معنی وسیعش تفسیر کنیم گیاهان را هم دربرمی گیرد ، زیرا آن ها نیز یک حرکت بسیار دقیق و ظریف در مسیر « نموّ » دارند ، به همین دلیل در فلسفه ما یکی از اقسام حرکت را مسأله « نموّ » شمرده اند .

✓ 3 - آیا « روزی » هرکس از آغاز تا پایان عمر تعیین شده و خواه ناخواه به او می رسد ؟ یا این که باید به دنبال آن رفت و به گفته شاعر « شرطِ عقل است جستن از درها » .

بعضی از افراد سست و بی حال به اتکاء تعبیراتی همانند آیه فوق ، یا روایاتی که روزی را مقدر و معین معرفی می کند فکر ، می کنند لزومی ندارد که انسان برای تهیه معاش زیاد تلاش کند ، چرا که روزی مقدر است و به هر حال به انسان می رسد و هیچ دهان بازی بدون روزی نمی ماند .

این چنین افراد نادان که شناختشان درباره دین و مذهب فوق العاده سست و ضعیف است بهانه به دست دشمنان می دهند که مذهب عاملی است برای تخدیر و رکود اقتصادی و خاموش کردن فعالیّت های مثبت زندگی و تن در دادن به انواع محرومیّت ها ، به عذر این که اگر فلان موهبت نصیب من نشده حتما روزی من نبوده ، اگر روزی من بود بدون چون و چرا به من می رسید و این فرصت خوبی به دست استثمارگران می دهد که هرچه بیشتر خلق های محروم را بدوشند و آن ها را از ابتدایی ترین وسایل زندگی محروم سازند .

درحالی که مختصر آشنایی به قرآن و احادیث اسلامی برای پی بردن به این حقیقت کافی است که اسلام پایه هرگونه بهره گیری مادی و معنوی انسان را سعی و کوشش و تلاش می شمرد تا آن جا که در جمله شعارگونه قرآنی « لَیْسَ لِلاِنْسانَ اِلاّ ما سَعی » بهره انسانرا منحصرا در کوشش و کارش قرارمی دهد .

پیشوایان اسلامی برای این که سرمشقی به دیگران بدهند در بسیاری از مواقع کار می کردند کارهایی سخت و توان فرسا. پیامبران پیشین نیز از قانون مستثنی نبودند ، از

چوپانی گرفته ، تا خیاطی ، و زره بافی وکشاورزی ، اگر مفهوم تضمین روزی از طرف خدا، نشستن درخانه و انتظار رسیدن روزی باشد ، نباید پیامبران و امامان که از همه آشناتر به مفاهیم دینی هستند این همه برای روزی تلاش کنند .

بنابراین ما هم می گوییم روزی هرکس مقدر و ثابت است ، ولی درعین حال مشروط به تلاش و کوشش می باشد و هرگاه این شرط حاصل نشود مشروط نیز از میان خواهد رفت . این درست به آن می ماند که می گوییم « هر کس اجلی دارد و مقدار معینی از عمر » مسلماً مفهوم این سخن آن نیست که اگر انسان حتی دست به انتحار و خودکشی و یا تغذیه از مواد زیان بخش بزند تا اجل معینی زنده می ماند ، مفهومش این است که این بدن استعداد بقاء تا یک مدت قابل ملاحظه دارد اما مشروط بر این که اصول بهداشت را رعایت کند و از موارد خطر بپرهیزد و آن چه سبب مرگ زودرس می شود از خود دور کند .

نکته مهم این است که آیات و روایات مربوط به معین بودن روزی در واقع ترمزی است روی افکار مردم حریص و دنیاپرست که برای تأمین زندگی به هر در می زنند و هر ظلم و

جنایتی رامرتکب می شوند ، به گمان این که اگر چنین نکنند زندگیشان تأمین نمی شود .

آیات قرآن و احادیث اسلامی به این گونه افراد هشدار می دهد که بیهوده دست و پا نکنند واز طریق نامعقول و نامشروع برای تهیّه روزی تلاش ننمایند ، همین اندازه که آن ها در طریق مشروع گام بگذارند و تلاش و کوشش کنند مطمئن باشند خداوند از این راه همه نیازمندی های آن ها را تأمین می کند .

البتّه نمی توان انکار کرد که بعضی از روزی هاست چه انسان به دنبال آن برود یا نرود ، به سراغ او می آیند .

آیا می توان انکار کرد که نور آفتاب بدون تلاش ما به خانه ما می تابد و یا باران و هوا بدون کوشش و فعالیّت به سراغ ما می شتابد ؟ آیا می توان انکار کرد که عقل و هوش و استعداد که از روز نخست در وجود ما ذخیره شده به تلاش ما نبوده است ؟

ولی این گونه مواهب به اصطلاح بادآورنده و یا به تعبیر صحیح تر مواهبی که بدون تلاش به لطف خدا ، به ما رسیده اگر با تلاش و کوشش خود از آن به طور صحیحی نگهداری

نکنیم آن ها نیز از دست ما خواهد رفت و یا بی اثر می ماند .

حدیث معروفی که از علی (علیه السلام)نقل شده که فرمود : « وَ اعْلَمْ یا بُنَیَّ ! اِنَّ الرِّزْقَ رِزْقانِ رِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ : بدان فرزندم ، روزی دوگونه است ، یک نوع آن همان روزی هایی است که تو باید به جستجویش برخیزی ، و گونه دیگرش روزی هایی است که آن در جستجوی تواست و به سراغ تومی آید » ⁽¹⁾نیز اشاره به همین حقیقت است .

این را نیز نمی توان انکار کرد که در پاره ای از موارد انسان به دنبال چیزی نمی رود ، ولی بر اثر یک سلسله تصادف ها ، موهبتی نصیب او می شود ، این حوادث گرچه در نظر ما تصادف است اما در واقع و از نظر سازمان آفرینش حسابی در آن می باشد ، بدون شک حساب این گونه روزی ها از روزی هایی که در پرتو تلاش و کوشش به دست می آید جداً است و حدیث بالا ممکن است اشاره به این ها نیز باشد .).

ولی به هرحال نکته اساسی این است که تمام تعلیمات اسلامی به ما می گوید برای تأمین زندگی بهتر چه مادی و چه معنوی ، باید تلاش بیشتر کرد و فرار از کار به گمان مقسوم بودن روزی غلط است .

✓ 4 - در آیه موردبحث تنها اشاره به مسأله « رزق و روزی » شده ، در حالی که در چند آیه بعد ، آن جا که سخن از بندگان توبه کار و با ایمان می گوید ، اشاره به « مَتاع حَسَن » ( بهره برداری و تمتع شایسته ) شده است .

مقابله این دو با یکدیگر این مطلب را به ما می فهماند که برای همه جنبندگان ، انسان ها ، حشرات ، درندگان ، نیکان و بدان ، همگی بهره ای از روزی است ، ولی « متاع حسن » و « مواهب شایسته و ارزنده » تنها مخصوص انسان های با ایمانی است که خود را با آب توبه از هرگونه گناه و آلودگی شستشو داده اند و نعمت های خدا را در مسیر اطاعت فرمانش به کار

می گیرند نه در طریق هوا و هوس های سرکش .

7 وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَرْضَ فی سِتَّةِ اَیّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماآءِ لِیَبْلُوَکُمْ اَیُّکُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِنْ قُلْتَ اِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذینَ کَفَرُوآا اِنْ هذا اِلاّ سِحْرٌ مُبینٌ

او کسی است که آسمان ها و زمین را در شش روز ( شش دوران ) آفرید و عرش ( قدرت ) او بر آب قرار داشت ، ( به خاطر این آفرید ) تا شما را آزمایش کند تا کدام یک عملتان بهتر است تو اگر بگویی شما بعد از مرگ برانگیخته می شوید مسلماً کافران می گویند این سحر آشکاری است .

چگونگی آغاز آفرینش جهان

« عَرْش » در اصل به معنی « سقف » یا « شیئی سقف دار » است و به تخت های بلند همانند تخت های سلاطین گذشته نیز عرش گفته می شود و هم چنین داربست هایی که درخت های مو و مانند آن را روی آن قرار می دهند .

اما این کلمه بعدا به معنی قدرت نیز به کار رفته است ، همان گونه که واژه « تخت » در

فارسی نیز به همین معنی استعمال می شود .

این نکته را نیز باید توجه داشت که گاهی کلمه « عرش » به معنی مجموعه جهان هستی است زیرا تخت قدرت خداوند همه این جهان را فرامی گیرد و اما کلمه « ماء » معنی معمولی آن « آب » است ، اما گاهی به هر شی ء مایع « ماء » گفته می شود مانند فلزات مایع و امثال آن .

« لِیَبْلُوَکُمْ » از ماده « بلاء و ابتلاء » به معنی آزمایش است .

منظور از « روز » دراین جا روز معمولی بیست و چهار ساعته نیست زیرا آن زمان که آسمان و زمین وجود نداشت ، نه کره زمین بود و نه حرکت بیست و چهار ساعته اش به دور

خود ، بلکه منظور از آن « دوران » است ، خواه این دوران کوتاه باشد و خواه بسیار طولانی و حتی به مقدار میلیاردها سال و چون در ذیل آیه 54 سوره اعراف شرح کافی و جامع در این زمینه داده ایم نیازی به تکرار نیست ( به تفسیرنمونه ، جلد 6 ، صفحه 200 به بعد تفسیرنمونه مراجعه فرمایید ) .

و نیز همان جا یادآور شدیم که آفرینش جهان در شش دوران متوالی و پی درپی با این که خدا

قدرت داشت تمام عالم را در یک لحظه بیافریند به خاطر آن است که این آفرینش تدریجی که هر زمان چهره تازه و رنگ نو و شکل بدیعی پیدا می کند ، بهتر و بیشتر ، قدرت و عظمت خدا را معرفی می نماید .

او می خواست قدرت خویش را در هزاران چهره بنمایاند ، نه تنها در یک چهره ، در هزاران لباس حکمتش را نشان دهد ، نه تنها در یک لباس ، تا شناخت ذات پاکش و هم چنین شناخت قدرت و حکمتش آسان تر و روشن تر باشد و دلایلی به تعداد ایام و سال ها و قرون و اعصاری که بر عالم گذشته است ، برای معرفتش در اختیار ما باشد .

سپس اضافه می کند : « وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماآءِ » .

در آغاز آفرینش ، جهان هستی به صورت مواد مذابی بود ( یا گازهای فوق العاده فشرده که شکل موادمذاب و مایع را داشت ) .

سپس در این توده آب گونه حرکات شدید و انفجارات عظیمی رخ داد و قسمت هایی از سطح آن پی در پی به خارج پرتاب شد ، این اتصال و به هم پیوستگی به انفصال و جدایی

گرایید و کواکب و سیارات و منظومه ها یکی بعد از دیگری تشکیل یافتند .

بنابراین جهان هستی و پایه تخت قدرت خدا نخست بر این ماده عظیم آبگونه قرار داشت. این همان چیزی است که در آیه 30 سوره انبیاء نیز به آن اشاره شده است : « أَوَلَمْ

یَرَالَّذینَ کَفَرُوآا اَنَّ السَّماواتِ وَ الاَرْضَ کانَتا رَتْقا فَفَتَقْناهُماوَ جَعَلْنا مِنَ الْماآءِ کُلَّ شَیْی ءٍ حَیٍّ: آیا آن ها که خدا را انکار می کنند با چشم علم و دانش این حقیقت را ندیدندکه آسمان ها و زمین ، در آغاز به هم پیوسته بود، سپس ما آن ها را از هم گشودیم و هر موجود زنده ای را از آب آفریدیم ».

در نخستین خطبه نهج البلاغه نیز اشارات روشنی به همین معنی شده است.

هدف آفرینش جهان هستی

دومین مطلبی که آیه فوق به آن اشاره می کند هدف آفرینش جهان هستی است ، همان هدفی که قسمت عمده اش به « گل سرسبد این جهان » یعنی « انسان » بازمی گردد ، انسانی که باید در مسیر تعلیم و تربیت قرارگیرد و راه تکامل را بپوید و هر لحظه به خدا نزدیک تر شود ، می فرماید : « این آفرینش با عظمت را به این خاطر قرارداد که شما را بیازماید تا کدامین بهتر عمل

می کنید : لِیَبْلُوَکُمْ اَیُّکُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً » .

آزمایش های الهی برای کشف حال و پی بردن به وضع درونی و روحی و فکری افراد نیست ، بلکه به معنی پرورش دادن و تربیت نمودن است ( شرح این موضوع ذیل آیه 155 سوره بقره جلد اول تفسیر نمونه صفحه 384 به بعد بیان شده است ) جالب این که این آیه ارزش هر انسانی را به « حُسْن » عمل او مربوط می داند ، نه به کثرت و فزونی عمل او و این نشان می دهد که اسلام در همه جا روی « کیفیّت » عمل تکیه می کند نه روی کثرت و کمیّت عمل .

درحدیثی درهمین موردازامام صادق (علیه السلام)چنین نقل شده: «لَیْسَ یَعْنی اَکْثَرَ عَمَلاً وَ لکِنْ اَصْوَبَکُمْ عَمَلاً ، وَ اِنَّمَا الاِْصابَةُ خَشْیَةُ اللّهِ ، وَ النِّیَّةُ الصّادِقَةُ ، ثُمَّ قالَ اَلاِْبْقاءُ عَلَی الْعَمَلِ حَتّی یَخْلُصَ اَشَّدُّ مِنَ الْعَمَلِ وَ الْعَمَلُ الْخالِصُ ، الَّذی لا تُریدُ اَنْ یَحْمَدَکَ عَلَیْهِ اَحَدٌ اِلاَّ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : خداوند کثرت عمل را نمی خواهد بلکه درستی عمل را می خواهد و درستی عمل به آن است که با خداترسی و نیّت پاک توأم باشد ، سپس فرمود : نگهداری عمل از آلودگی به ریا و نیات نادرست مشکل تر از خود عمل

است و عمل خالص عملی است که نخواهی هیچ کس جز خدا تو را به خاطر آن ستایش کند » .⁽¹⁾

سومین مطلبی که در این آیه به آن اشاره شده مسأله « معاد » است که پیوند ناگسستنی با مسأله آفرینش جهان و بیان هدف خلقت دارد ، زیرا آفرینش جهان هدفش تکامل انسان ها است و تکامل انسان ها به خاطر آماده شدن برای زندگی در یک جهان وسیع تر و متکامل تر است ، لذا می گوید : « وَ لَئِنْ قُلْتَ اِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَ الَّذینَ کَفَرُوآا اِنْ هذآا اِلاّ سِحْرٌمُبینٌ » .

کلمه « هذا » اشاره به گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله درباره معاد است ، یعنی این ادعایی که تو درباره معاد داری سحر آشکاری می باشد ، بنابراین کلمه سحر در این جا به معنی سخن عاری از حقیقت و گفتار بی اساس و به تعبیر ساده ، حقّه و کلک است ، زیرا ساحران غالبا با کار خود چیزهایی را به ناظران نشان می دهند که واقعیّت و حقیقتی درآن نیست، بنابراین کلمه«سِحْر» .

می تواند به معنی چیز عاری از حقیقت به کار رود .

8 وَ لَئِنْ اَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ اِلی اُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَیَقُولُنَّ ما یَحْبِسُهُ آ اَلا یَوْمَ یَأْتیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفا عَنْهُمْ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُونَ

و اگر مجازات را تا زمان محدود از آن ها به تأخیر اندازیم ( از روی استهزاء ) می گویند چه چیز مانع آن شده ؟ آگاه باشید که به سراغشان می آید هیچ چیز مانع آن نخواهد بود و آن چه را مسخره می کردند دامنشان را می گیرد .

« اُمَّت » از ماده « اُمّ » به معنی مادر است و در اصل به معنی انضمام اشیاء به یکدیگر می باشد و به همین جهت به هر گروهی که درهدف ، یا در زمان و مکان واحدی جمعند امّت

گفته می شود ، ولی این کلمه به معنی وقت و زمان نیز آمده است ، چرا که اجزای زمان به هم پیوسته اند و یا به خاطر این که هر جماعت و گروهی در عصر و زمانی زندگی می کنند ، در سوره یوسف آیه 45 می خوانیم « وَ ادَّکَرَ بَعْدَ اُمَّةٍ : زندانی آزاد شده بعد از مدتی به یاد یوسف افتاد » .

در آیه مورد بحث نیز « امّت » به همین معنی آمده است و لذا با کلمه « مَعْدُودَةٍ»

توصیف شده است ، یعنی اگر مدت کوتاهی مجازات را از آن ها تأخیر بیندازیم می گویند : چه چیز مانع آن شده است ؟

این شیوه همه جاهلان مغرور و بی خبر است ، که هرچه با تمایلات آن ها سازگار نباشد ، در نظرشان مسخره است ، لذا تهدیدهای تکان دهنده و بیدارکننده مردان حق را ، به شوخی می گیرند و همیشه با آن بازی می کنند. اما قرآن با صراحت به آن ها پاسخ می گوید : « آگاه باشید آن روزکه مجازات الهی فرارسید هیچ چیز جلوآن را نخواهد گرفت: اَلا یَوْمَ یَأْتیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفا » .

« و آن چه را مسخره می کردند بر آنان نازل می شود » و آن ها را در هم می کوبند « وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُونَ ». درست است که در آن موقع ناله و فریادشان به آسمان بلند می شود و از گفته های شرم آور خود ، پشیمان می گردند ، اما نه آن ناله به جایی می رسد و نه این پشیمانی سودی خواهدداشت .

9 وَ لَئِنْ اَذَقْنَا الاِنْسانَ مِنّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنها مِنْهُ اِنَّهُ لَیَئُوسٌ کَفُورٌ

و اگر به انسان نعمتی بچشانیم سپس از او بگیریم بسیار نومید و ناسپاس خواهد بود .

10 وَ لَئِنْ اَذَقْنهُ نَعْمآءَ بَعْدَ ضَرّاآءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئاتُ عَنّیآ اِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ

و اگر نعمت هایی پس از شدت و ناراحتی به او برسانیم می گوید مشکلات از من برطرف شد و دیگر بازنخواهد گشت و غرق شادی و غفلت و فخرفروشی می شود .

گرچه در این آیه سخن از انسان به طور کلی به میان آمده ، ولی کلمه « انسان » در این گونه آیات اشاره به انسان های تربیت نایافته و خودرو و بی ارزش است ، بنابراین با بحثی که در آیه قبل درباره افراد بی ایمان گذشت ، تطبیق می کند .

سومین نقطه ضعف افرادبی ایمان این است که به هنگامی که در ناز و نعمت فرومی روند ، چنان خودباختگی و غرور و تکبّر بر آن ها چیره می شود که همه چیز را فراموش می کنند .

چهار پدیده کوتاه فکری

در آیات 9 و 10 سه حالت مختلف از حالات روحی مشرکان و گنهکاران ترسیم شده که در ضمن آن چهار وصف برای آنان آمده است :

نخست این که آن ها در برابر قطع نعمت ها یَؤُوس یعنی بسیار ناامید و دیگر این که کَفُور

یعنی بسیار ناسپاسند .

و به عکس هنگامی که غرق نعمت می شوند ، یا حتی مختصر نعمتی به آن ها می رسد « از خوشحالی » دست و پای خود را گم کرده ، یعنی چنان ذوق زده و غرق لذّت و نشاط می گردند که از همه چیز غافل می شوند و این سرمستی از باده لذّت و غرور آن ها را به فساد و تجاوز از حدود الهی می کشاند. دیگر این که فَخُور یعنی در موقع نعمت بسیار متکبر و خود برتربین و فخرفروش می شوند .

به هرحال این صفات چهارگانه همه پدیده هایی هستند از کوتاهی فکر و کمی ظرفیّت و این ها اختصاص به گروه معینی از افراد بی ایمان و آلوده ندارد بلکه یک سلسله اوصاف عمومی برای همه آن ها است .

ولی مردم با ایمان که روحی بزرگ و فکری بلند و سینه ای گشاده و ظرفیتی وافردارند ، نه دگرگونی های روزگار آن ها را تکان می دهد ، نه سلب نعمت ها آنان را به ناسپاسی ونومیدی می کشاند و نه روی آوردن نعمت ها آن ها را در غرور و غفلت فرومی برد .

لذا در آیه 11 به جای کلمه « ایمان » صبر و استقامت را به کار می برد .

میزان کم ظرفیتی

نکته ای که باید به آن توجه کرد این است که در هر دو مورد ( هم مورد سلب نعمت پس از اعطای آن و هم مورد اعطای نعمت پس از سلب آن ) تعبیر به « اَذَقْنا » که از ماده اِذاقَة به معنی چشانیدن است شده ، اشاره به این که آن ها به قدری کم ظرفیتند که حتی اگر مختصر نعمتی به آن ها داده شود و سپس آن را از آن ها بگیریم داد و فریاد و ناسپاسیشان بلند می شود و نیز اگر بعد از ناراحتی ها مختصر نعمتی به آن ها برسد چنان ذوق زده می شوند که سر از پا نمی شناسند .

نعمت ها همه موهبت است

جالب این که در آیه اول نعمت را با کلمه « رحمت » بیان کرده و در آیه دوم باهمان کلمه « نعمت » و این ممکن است اشاره به آن باشد که نعمت های الهی همه از طریق تفضّل و رحمت خدا به انسان می رسد ، نه از طریق استحقاق و اگر بنا بود نعمت ها جنبه استحقاقی

پیدا کند گروه کمی مشمول آن می شدند یا هیچ کس مشمول آن نمی شد .

11 اِلاَّ الَّذینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّلِحتِ اُولآئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ اَجْرٌ کَبیرٌ

مگرآن هاکه (در سایه ایمان راستین) صبر و استقامت ورزیدند و عمل صالح انجام دادند ، که برای آن ها آمرزش و اجر بزرگی است .

بر عکس گروه قبلی ، افراد با ایمان نه به هنگام وفور نعمت ، مغرور می شوند و خدا را فراموش می کنند و نه به هنگام شدت و مصیبت مأیوس می گردند و کفران می کنند ، بلکه روح بزرگ و فکر بلندشان « نعمت » و « بلا » را هر دو در خود هضم کرده و در هرحال از یاد خدا و وظایفشان غافل نمی گردند .

اعمال نیک دو اثر دارد

در این آیه به افراد با ایمان و با استقامت که دارای عمل صالحند هم وعده « مغفرت » و آمرزش از گناه داده شده و هم وعده « اجر کبیر » ، اشاره به این که اعمال نیک دو اثر دارد ، یکی شستشوی گناهان و دیگری جلب پاداش های بزرگ .

12 فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ مایُوحآی اِلَیْکَ وَ ضاآئِقٌ بِهِ صَدْرُکَ اَنْ یَقُولُوا لَوْلاآ اُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ اَوْجاآءَ مَعَهُ مَلَکٌ اِنَّما اَنْتَ نَذیرٌ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ وَکیلٌ

شاید ابلاغ بعض آیاتی را که بر تو وحی می شود به تأخیر می اندازی و سینه ات از این جهت تنگ ( و ناراحت ) می شود که می گویند چرا گنجی بر او نازل نشده ؟ و یا چرا فرشته ای همراه او نیامده است ؟ ( ابلاغ کن و نگران و ناراحت مباش چرا که ) تو فقط بیم دهنده ( و بیانگر اعلام خطرهای الهی ) هستی و خداوند نگاهبان و ناظر بر همه چیز است ( و به حساب آنان می رسد ) .

گاهی پیامبر صلی الله علیه و آله به خاطر شدت مخالفت و لجاجت دشمنان ابلاغ بعضی از آیات را به آخرین فرصت موکول می کرده است ، لذا خداوند در آیه مورد بحث پیامبرش را از این کار نهی می کند .

البتّه همان گونه که از آیات دیگر قرآن مانند سوره اِسْراء آیه 90 تا 93 برمی آید آن ها با این تقاضاهای خود درخواست معجزه برای پذیرش حق و پی بردن به صدق گفتار او نمی کردند ، بلکه هدفشان بهانه جویی و لجاجت و عناد بوده است .

همان طورکه می دانیم « لَعَلَّ » معمولاً برای اظهار امیدواری به انجام چیزی ذکر می شود ، ولی در این جا به معنی « نهی » آمده است ، درست مثل این که پدری می خواهد فرزند خود را از انجام چیزی نهی کند می گوید شاید تو با فلان کس رفاقت می کنی که درکارهای خود زیاد جدّی نیستی ، یعنی با او رفاقت مکن زیرا رفاقت با او تو را سست می کند .

بنابراین « لَعَلَّ » در این گونه موارد هرچند در همان معنی « شاید » به کاررفته است ، ولی مفهوم التزامی آن نهی از انجام کاری است .

در آیه مورد بحث نیز خداوند به پیامبرش تأکید می کند که ابلاغ آیات الهی را به خاطر وحشت از تکذیب مخالفان و یا تقاضای « معجزات اقتراحی » به تأخیر نیندازد .

در این جا سؤالی پیش می آید که چگونه پیامبر صلی الله علیه و آله ممکن است ابلاغ آیات الهی را تأخیر اندازد و یا اصولاً از ابلاغ آن ها خودداری کند ؟ با این که پیامبر صلی الله علیه و آله معصوم است و هیچ گونه گناه و خطایی از او سرنمی زند .

پاسخ این است که هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور به ابلاغ فوری حکمی باشد مسلماً بدون

واهمه آن را ابلاغ خواهد کرد ، ولی گاه می شود که وقت ابلاغ وسیع است و پیامبر روی ملاحظاتی آن هم نه ملاحظاتی که به شخص خودش بازگردد ، بلکه ملاحظاتی که جنبه عمومی و دفاع از مکتب دارد ، ابلاغ آن را به عقب می اندازد و این مسلماً گناه نیست ، همان گونه که نظیر آن را در سوره « مائده » آیه 67 خواندیم که خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله تأکید می کند که آیات الهی را ابلاغ نماید و از تهدیدهای مردم نهراسد و خدا او را حفظ خواهدکرد «یاآ اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ماآ اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ».

در واقع با این که تأخیر ابلاغ در این جا ممنوع نبود ، ولی سرعت در آن که توأم با نشان دادن قاطعیّت بوده اَوْلی محسوب شده است ، خداوند به این طریق می خواهد پیامبرش را از نظر روانی تقویت کند و قاطعیّت او را در مقابل مخالفان بیشتر سازد که از جار و جنجال و درخواست های بی اساس و بهانه جویی های مسخره آنان وحشتی به خود راه ندهد .

البتّه شک نیست که پیامبر صلی الله علیه و آله باید در مقابل حق طلبان معجزاتی به عنوان سند حقّانیّت خود ارائه کند و هیچ پیامبری نمی تواند تنها روی ادعا تکیه نماید ولی بدون شک

مخالفانی که در آیات فوق سخنی از آنان به میان آمده در جستجوی حقیقت نبودند و معجزاتی را که مطالبه می کردند معجزات اقتراحی بود ( منظور از معجزات اِقْتِراحی این است که هرکس به میل و هوس خود پیشنهاد معجزه ای بکند و به هیچ معجزه دیگری قناعت نکند ) مسلماً چنین افرادی بهانه جو هستند نه حقیقت خواه .

آیا حتما لازم است پیامبر دارای گنج های عظیمی باشد آن چنان که مشرکان مکّه پیشنهاد می کردند ؟ و یا حتما باید فرشته ای همراه او به تبلیغ رسالت پردازد ؟

از این گذشته آیا خود قرآن از هر معجزه ای برتر و بالاترنبود ؟

13 اَمْ یَقُولُونَ افْتَریهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه اِنْ کُنْتُمْ صدِقینَ

بلکه آن ها می گویند این ( قرآن ) را به دروغ ( به خدا ) نسبت می دهد ، بگو اگر راست می گویید شما هم ده سوره همانند این سوره های دروغین بیاورید و تمام کسانی را که می توانید غیر از خدا ( برای این کار ) دعوت کنید .

14 فَاِلَّمْ یَسْتَجیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوآا اَنَّماآ اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّهِ وَ اَنْ لااِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

و اگر دعوت شما را نپذیرفتند بدانید با علم الهی نازل شده و هیچ معبودی جز او نیست آیا با این حال تسلیم می شوید ؟

قرآن معجزه جاویدان

از آن جا که این بهانه جویی ها و ایراد تراشی ها به خاطر آن بود که آن ها اصولاً وحی الهی را منکر بودند و می گفتند این آیات از طرف خدا نیست ، این ها جمله هایی است که « محمّد » به دروغ بر خدا بسته ، لذا در آیه فوق به پاسخ این سخن پرداخته است .

این آیه بار دیگر اعجاز قرآن را تأکید می کند و می گوید : این یک سخن عادی نیست ، تراوش مغز بشر نمی باشد ، بلکه وحی آسمانی است که از علم و قدرت بی پایان خداوند سرچشمه گرفته و به همین جهت تَحَدّی می کند و تمام جهانیان را به مبارزه می طلبد و با توجه به این که معاصران پیامبر صلی الله علیه و آله و حتی اقوام که تا به امروز روی کار آمدند از انجام

چنین چیزی عاجز ماندند و تن به آن همه مشکلات دادند اما اقدامی در راه معارضه با آیات قرآن انجام ندادند روشن می شود که چنین کاری اصولاً از بشر ساخته نبوده و نیست ، آیا معجزه چیزی غیر از این است .

این ندای قرآن هنوز در گوش ما است و این معجزه جاویدان همچنان جهانیان را به سوی خود می خواند و تمام محافل علمی دنیا را تَحَدّی می کند نه تنها از نظر فصاحت و بلاغت یعنی شیرینی و جذابیّت عبارات و رسایی مفاهیم ، بلکه از جهت محتوا ، علومی که آن زمان از نظر انسان ها پنهان بود ، قوانین و مقرراتی که ضامن سعادت و نجات بشریّت است ، بیاناتی خالی ازهرگونه تناقض و پراکنده گویی، تواریخی خالی ازهرگونه خرافات و گزافه گویی و مانند اینها.( در تفسیر آیات 23 و 24 سوره بقره پیرامون اعجاز قرآن مشروحا بحث کردیم به جلد اول تفسیر نمونه صفحه 83 به بعد مراجعه فرمایید ) .

همه قرآن یا ده سوره یا یک سوره ؟

همان گونه که می دانیم قرآن مجید در یک جا مخالفان را دعوت به آوردن مثل قرآن کرده

است ( 88 / اسراء ) و درجای دیگر به آوردن ده سوره همانند قرآن ( مانند آیات مورد بحث ) و در مورد دیگر به آوردن یک سوره مثل سوره های قرآن ( 23 / بقره ) .

به همین دلیل درمیان گروهی از مفسران بحث شده که این تفاوت در تَحَدّی و دعوت به مبارزه برای چیست ؟ چرا یک جا همه قرآن و جای دیگر 10 سوره و جای دیگر یک سوره ؟

در پاسخ این سؤال باید گفت : واژه « قرآن » واژه ای است که به « تمام » و « بعض » قرآن هر دو اطلاق می شود ، مثلاً در آیه اول سوره جن می خوانیم : « اِنّا سَمِعْنا قُرْانا عَجَبا : ما قرآن عجیبی شنیدیم » پیدا است که آن ها قسمتی از قرآن را شنیده بودند.

اصولاً « قرآن » از ماده قرائت است و می دانیم قرائت و تلاوت ، هم بر کل قرآن صادق (علیه السلام)است و هم بر جزء آن ، بنابراین تحدّی به مثل قرآن مفهومش تمام قرآن نیست و با ده سوره و حتی یک سوره نیز سازگار می باشد .

از سوی دیگر « سوره » نیز در اصل به معنی مجموعه و محدوده است و بر مجموعه ای از آیات نیز تطبیق می کند هرچند یک سوره کامل به اصطلاح معمولی نبوده باشد.

و به تعبیر دیگر سوره در دو معنی استعمال می شود یکی به مجموع آیاتی که هدف معینی را تعقیب می کند و دیگر یک سوره کامل که با بسم اللّه شروع و پیش از بسم اللّه سوره بعد پایان می پذیرد .

شاهد این سخن آیه 86 سوره توبه است آن جا که می فرماید : « وَ اِذا اُنْزِلَتْ سُورَةٌ اَنْ امِنُوا بِاللّهِ وَ جاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ ... : هنگامی که سوره ای نازل می شود که ایمان به خدا بیاورید و با پیامبرش جهاد کنید... » روشن است که منظور از سوره در این جا همان آیاتی است که هدف فوق ( یعنی ایمان به خدا و جهاد ) را تعقیب می کند هرچند قسمتی از یک سوره کامل باشد .

« راغب » نیز در کتاب « مفردات » در تفسیر آیه اول سوره نور « سُورَةٌ اَنْزَلْناها ...» می گوید : « اَیْ جُمْلَةٌ مَنِ الاَحْکامِ وَ الْحِکَم ... » همان گونه که ملاحظه می کنیم سوره را به معنی مجموعه ای از احکام تفسیر کرده است .

بنابراین فرق چندانی میان « قرآن » و « سوره » و « ده سوره » از نظر مفهوم لغت باقی نمی ماند یعنی همه این ها به مجموعه ای از آیات قرآن اطلاق می گردد نتیجه این که تحدّی

قرآن به یک کلمه و یک جمله نیست که کسی ادعا کند من می توانم مثل آیه « وَ الضُّحی » و آیه « مُدْها مَّتان » و یا جمله های ساده ای از قرآن را بیاورم ، بلکه در همه جا به مجموعه ای از آیات است که هدف مهمی را تعقیب می کند .

15 مَنْ کانَ یُریدُ الْحَیوةَ الدُّنْیا وَ زینَتَها نُوَفِّ اِلَیْهِمْ اَعْمالَهُمْ فیها وَ هُمْ فیها لا یُبْخَسُونَ

کسانی که زندگانی دنیا و زینت آن را طالب باشند اعمالشان را در این جهان بی کم و کاست به آن ها می دهیم .

« بَخْس » در لغت به معنی نقصان حق است و جمله « وَ هُمْ فیها لا یُبْخَسُونَ » اشاره به این است که آن ها نتیجه اعمالشان را بدون کمترین نقصانی خواهند گرفت .

این آیه بیان یک سنت همیشگی الهی است که اعمال مثبت و نتایج مؤثر آن از میان نمی رود ، با این تفاوت که اگر هدف اصلی رسیدن به زندگی مادی این جهان باشد ثمره آن چیزی جزآن نخواهد بود و امّا اگر هدف خدا و جلب رضای او باشد هم دراین جهان تأثیر

خواهدبخشید و هم نتایج پرباری برای جهان دیگر خواهد داشت .

در واقع قسم اول از این اعمال به بنای بی دوام و کوتاه عمری می ماند که تنها برای یک مدت موقّت ساخته و از آن استفاده می شود ، ولی بعد از آن ویران می گردد ، امّا قسم دوم به بناهای محکم و شالوده داری شبیه است که قرن های متوالی برقرار می ماند و قابل استفاده است .

نمونه این موضوع را امروز در اطراف خود به روشنی می یابیم ، جهان غرب با تلاش پیگیر و منظم خود اسرار بسیاری از علوم و دانش ها را شکافته و بر نیروهای مختلف طبیعت مسلّط گشته و با سعی و کوشش مداوم و استقامت در مقابل مشکلات و اتحاد و همبستگی ، مواهب فراوانی فراهم نموده است .

بنابراین گفتگو ندارد که آن ها نتایج اعمال و تلاش های خود را خواهند گرفت و به پیروزی های درخشانی نایل خواهند شد ، اما از آن جا که هدفشان زندگی است ، اثر طبیعی این اعمال چیزی جز فراهم شدن امکانات مادی آنان نخواهد بود .

حتی کارهای انسانی و مردمی آن ها مانند : تأسیس بیمارستان ها ، درمانگاه ها و مراکز

فرهنگی کمک به بعضی از ملت های فقیر و امثال آن اگر دامی برای استعمار و استثمار آنان نباشد ، چون به هرحال هدف مادّی و حفظ منافع مادّی دارد تنها اثر مادّی خواهد داشت .

هم چنین کسانی که اعمال ریاکارانه انجام می دهند اعمالی که جنبه های انسانی و عبادی دارد .

ذکر کلمه « زینَت » بعد از حیوة دنیا برای این است که دنیاپرستی و زرق و برق دنیا را محکوم کند ، نه بهره گیری معتدل و حساب شده از مواهب این جهان .

کلمه « زینت » که در این جا به طور سربسته بیان شده در آیات دیگر هم به زنان زیبا ، گنج ها و ثروت های عظیم ، مرکب های گرانبها و پر زرق و برق ، زمین های زراعتی و دام های فراوان تفسیر شده است « زُیِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساآءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ المُسَوَّمَةِ وَ الاَنْعامِ وَ الْحَرْثِ » ( 14 / آل عمران) .⁽¹⁾د.

16 اُولآئِکَ الَّذینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الاْخِرَةِ اِلاَّالنّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فیها وَ بطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ

( ولی ) آن ها در آخرت جز آتش ( سهمی ) نخواهند داشت و آن چه را در دنیا ( برای نیل به مقاصد مادی و برای غیر خدا ) انجام دادند برباد می رود و اعمالشان باطل می شود .

« حَبْط » در اصل به این معنی است که حیوان از علف های نامناسب زیاد بخورد تا شکم او باد کند و دستگاه گوارش او بیمار و ضایع شود ، این حیوان بر اثر این حالت ظاهرا چاق و چِلّه به نظر می رسد ولی در باطن مریض و بیمار است .

این تعبیر جالب و رسایی است درباره اعمالی که ظاهرا مفید و انسانی است ولی در باطن با نیّتی آلوده و پست انجام یافته است .

ذکر کلمه « باطِل » بعد از « حَبْط » ممکن است اشاره به این باشد که اعمال آن ها ظاهری دارد بدون محتوا و به همین دلیل نتیجه آن برباد می رود ، سپس اضافه می کند ، اعمالشان اصولاً از آغاز باطل و بی خاصیّت است ، منتهی چون حقایق بسیاری از اشیاء در این جهان

شناخته نمی شود و در سرای دیگر که محل کشف اسراراست ، حقیقت خود را نشان می دهد ، معلوم می شود که این گونه اعمال از آغاز چیزی نبوده است .

در تفسیر آیات فوق در کتاب « دُرُّالْمَنْثُور » حدیثی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که مفاد آیه را به خوبی روشن می سازد : « پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : هنگامی که روز قیامت می شود ، پیروان من به سه گروه تقسیم می شوند ، گروهی خدا را با اخلاص پرستش می کردند و گروهی از روی ریا و گروهی به خاطر این که به دنیا برسند ، در آن هنگام خداوند به کسی که او را به خاطر دنیا ، پرستش می کرده می گوید : به عزت و جلال من سوگند ، بگو هدف از پرستش من چه بود ؟ در پاسخ می گوید دنیا ، خداوند می گوید بنابراین آن چه را اندوختی به حال تو سودی نمی دهد و به آن بازنمی گردی ، او را به سوی آتش ببرید .

و به آن کس که خدا را از روی ریا عبادت می کرده می گوید : به عزت و جلالم سوگند، بگو منظورت از عبادت من چه بوده ؟ در پاسخ می گوید ، ریا ، می فرماید : آن عبادتی را که از روی ریا انجام می دادی چیزی از آن به سوی من صعود نمی کرد و امروز هیچ سودی به تو نخواهم داد ، او را به سوی آتش ببرید .

و به آن کس که خدا را از روی خلوص عبادت کرده گفته می شود به عزت و جلالم سوگند بگو منظورت

از عبادت چه بود ؟ در پاسخ می گوید به عزت و جلالت قسم تو از آن آگاه تری ، من فقط تو را برای خودت و برای سرای آخرت می پرستیدم می فرماید : بنده ام راست می گوید او را به بهشت ببرید » .⁽¹⁾

17 اَفَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَّبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِه کِتبُ مُوسیآ اِماما وَ رَحْمَةً اُولآئِکَ یُؤْمِنُونَ بِه وَ مَنْ یَکْفُرْ بِه مِنَ الاَحْزابِ فَالنّارُ مَوْعِدُهُ فَلاتَکُ فی مِرْیَةٍ مِنْهُ اِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَّبِّکَ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یُؤْمِنُونَ

آیا آن کس که دلیل آشکاری از پروردگار خویش دارد و به دنبال آن شاهدی از سوی او می باشد و پیش از آن کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود ( گواهی برآن می دهد همچون کسی است که چنین نباشد ) آن ( حق طلبان و حقیقت جویان ) به او ( که دارای این ویژگی هاست ) ایمان می آورند و هرکس از گروه های مختلف به او کافر شود آتش .

وعده گاه اواست، بنابراین تردیدی در آن نداشته باش که آن حق است از پروردگارت ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند .

به این ترتیب از سه راه روشن حقانیّت دعوتش به ثبوت رسیده است .

نخست قرآن که بینه و دلیل روشنی است در دست او .

دوم کتب آسمانی پیشین که نشانه های او را دقیقا بیان کرده و پیروان این کتب در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله آن هارا به خوبی می شناختند و به همین دلیل در انتظار او بودند.

سوم پیروان فداکار و مؤمنان مخلص که بیانگر صدق دعوت او و گفتار او می باشند زیرا یکی از نشانه های حقانیّت یک مکتب اخلاص و فداکاری و عقل و درایت و ایمان پیروان آن مکتب است ، چرا که هر مکتبی را از پیروانش می توان شناخت .

آیا با وجود این دلایل زنده می توان او را با مدّعیان دیگر قیاس کرد و یا در صدق دعوتش تردید نمود ؟

سپس به دنبال این سخن اشاره به افراد حق طلب و حقیقت جو کرده و از آن ها دعوت

ضمنی به ایمان می کند و می گوید : « آن ها به چنین پیامبری که این همه دلیل روشن در اختیار دارد ایمان می آورند : اُولآئِکَ یُؤْمِنُونَ بِه ». گرچه چنین کسانی که با کلمه « اُولآئِکَ » به آن ها اشاره شده درخود این آیه ذکر نشده اند ولی با توجه به آیات گذشته ، می توان حضور آن ها را در جوّ این آیه احساس کرد و مورد اشاره قرار داد .

و به دنبال آن سرنوشت منکران را به این صورت بیان می کند : « هرکس از گروه های مختلف به او کافر شود موعد و میعادش آتش دوزخ است : وَ مَنْ یَکْفُرْ بِه مِنَ الاَحْزابِ فَالنّارُ مَوْعِدُهُ » .

و در پایان آیه همان گونه که سیره قرآن در بسیاری از موارد است روی سخن را به پیامبر کرده ، یک درس عمومی برای همه مردم بیان می کند و می گوید « اکنون که چنین است و این همه

شاهد و گواه بر صدق دعوت تو وجود دارد ، هرگز در آن چه بر تو نازل شده تردید به خود راه مده : فَلاتَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ ». « چراکه این سخن حقی است از سوی پروردگارتو: اِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَّبِّکَ » .

ولی بسیاری از مردم بر اثر جهل و تعصب و خودخواهی ، ایمان نمی آورند « وَ لکَنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یُؤْمِنُونَ » .

در هر حال آیه اشاره به امتیازات اسلام و مسلمین راستین و اتکای آن ها بر دلایل محکم در انتخاب این مکتب است و در نقطه مقابل سرنوشت شوم منکران مستکبر را نیز بیان کرده است .

منظور از « شاهد » در آیه فوق چیست ؟

بسیاری از بزرگان مفسران آن را به علی (علیه السلام)تفسیر کرده اند .

در روایات متعددی که از ائمه معصومین به ما رسیده است و در بعضی از کتب تفسیر اهل سنت نیز آمده روی تفسیر تأکید شده است که منظور از شاهد امام امیرمؤمنان (علیه السلام) یعنی نخستین مردی که به پیامبر و قرآن ایمان آورد و در تمام مراحل با او بود و لحظه ای از فداکاری فروگذار نکرد و تا آخرین نفس در حمایتش کوشیده ، می باشد .⁽¹⁾

در حدیثی می خوانیم که علی (علیه السلام)فرمود : درباره هریک از مردان معروف قریش آیه یا آیه هایی نازل شده است کسی عرض کرد ای امیرمؤمنان درباره شما کدام آیه نازل شده است ؟ امام فرمود : « آیا آیه ای که در سوره هود است نخوانده ای : "اَفَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّه وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ " پیامبر " بَیِّنَة الهی" داشت و " شاهد" من بودم » .

در آخرین آیه سوره رعد نیز تعبیری دیده می شود که این معنی را تأیید می کند آن جا که می فرماید : « وَ یَقُولُ الَّذینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قلْ کَفی بِاللّهِ شَهیدا بَیْنی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ: کافران می گویند تو پیامبرنیستی بگو همین اندازه بس که خداوند میان من و شماشاهد و گواه است و همچنین کسی که علم کتاب ( قرآن ) نزد او است ».

در روایات بسیاری از طرق شیعه و اهل سنت چنین می خوانیم که منظور از «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ» علی (علیه السلام)است . .

این نکته نیز لازم به یادآوری است همان گونه که سابقا هم اشاره کردیم یکی از بهترین طرق شناخت حقانیّت یک مکتب مطالعه در وضع پیروان و مدافعان و حامیان آن است . طبق ضرب المثل معروف امام زاده را از زوّارش باید شناخت هنگامی که ملاحظه کنیم گروهی پاکباز ، باهوش ، با ایمان ، مخلص و با تقوی گرد رهبر و مکتبی جمع شده اند به خوبی می توان دریافت که این مکتب و آن رهبر در یک حدعالی از صداقت و درستی است .

اما هنگامی که ببینیم یک عده فرصت طلب شیّاد ، بی ایمان و بی تقوا ، اطراف مکتب و یا رهبری را گرفته اند کمتر می توان باور کرد که آن رهبر و آن مکتب بر حق باشد .

اشاره به این مطلب را نیز لازم می دانیم که تفسیرکلمه « شاهد » به علی (علیه السلام)منافاتی با این حقیقت ندارد که همه مؤمنان راستین و افرادی همچون ابوذرها ، سلمان ها و عمار یاسرها را شامل شود چرا که این گونه تفاسیر اشاره به فرد شاخص و برتر می کند ، یعنی منظور اصلی گروهی است که در رأس آن ها آن فرد شاخص قرارگرفته است . شاهد این سخن روایتی است که از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که فرمود : « منظور از شاهد امیرمؤمنان ، سپس جانشینان او یکی

بعد از دیگری هستند ». گرچه در این حدیث تنها معصومین ذکر شده اند ولی این خود نشان می دهدکه روایاتی که شاهد را منحصرا به علی (علیه السلام)تفسیر ، منظور خصوص آن حضرت نیست بلکه منظور مصداق شاخص است .⁽¹⁾

18 وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللّهِ کَذِبا اُولآئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الاَشْهدُ هؤُلاآءِ الَّذینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ اَلا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَی الظّلِمینَ

چه کسی ستمکارتر است از آن ها که بر خدا افترا می بندند، آنان ( روز رستاخیز ) بر پروردگارشان عرضه می شوند و شاهدان ( پیامبران و فرشتگان ) می گویند این ها همان ها هستند که به پروردگار دروغ بستند . لعنت خدا بر ظالمان باد .

زیانکارترین مردم چه کسانی هستند ؟

نفی دعوت پیامبر راستین در واقع نفی سخنان خدا است و اصولاً تکذیب پیامبر

تکذیب خدا است و دروغ بستن بر کسی که جز از طرف خدا سخن نمی گوید ، دروغ بستن بر ذات پاک خدا محسوب می شود .

در قرآن مجید در چندین آیه گروهی به عنوان ستمکارترین مردم با تعبیر « اَظْلَمُ » معرفی شده اند ، درحالی که ظاهرا کارهای آن ها با هم مختلف است و ممکن نیست چند گروه با داشتن چندکار مختلف هرکدام ستمکارترین مردم شمرده شوند ، بلکه باید گروهی « ستمکار » یا « ستمکارتر » و گروه دیگری « ستمکارترین » بوده باشند .

ولی در جواب این سؤال باید گفت : ریشه تمام این اعمال به یک چیز یعنی شرک و تکذیب آیات الهی بازمی گردد ، که بالاترین تهمت هاست ( برای توضیح بیشتر به جلد پنجم صفحه 183 مراجعه فرمایید ) .

سپس آینده شوم آن ها را در قیامت چنین بیان می کند که « آن ها در آن روز به پیشگاه پروردگار با تمامی اعمال و کردارشان عرضه می شوند و در دادگاه عدل او حضور می یابند » ( اُولآئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ ) .

« در این هنگام شاهدان اعمال گواهی می دهند و می گویند این ها همان کسانی هستند که بر پروردگار بزرگ و مهربان و ولی نعمت خود دروغ بستند : وَ یَقُولُ الاَشْهدُ هؤُلاآءِ الَّذینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ » .

سپس با صدای رسا می گویند لعنت خدا بر ستمگران باد ( اَلا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَی الظّلِمینَ ) .

در این که « شاهدان » فرشتگان الهی هستند یا مأموران ضبط اعمال و یا پیامبران ؟ مفسران احتمالاتی داده اند ، ولی با توجه به این که در آیات دیگر قرآن ، پیامبران خدا به عنوان شاهدان اعمال معرفی شده اند ظاهر این است که در این جا نیز منظور همان ها هستند و یا مفهوم وسیع تری که آن ها و سایر شاهدان اعمال را دربرمی گیرد .

در سوره نساء آیه 41 می خوانیم : « فَکَیْفَ اِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ اُمَّةٍ بِشَهیدٍ وَ جِئْنابِکَ عَلی هؤُلاآءِ شَهیدا : چگونه است حال آن ها در آن روز که برای هر امتی گواهی بر اعمالشان می طلبیم و ترا گواه آن ها قرارمی دهیم ». و درمورد حضرت مسیح (علیه السلام) در آیه 117 سوره مائده آمده است : « وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهیدا مادُمْتُ فیهِمْ : من تا آن زمان که درمیان پیروانم بودم بر اعمال آن ها گواه بودم » .

و نیز این که گوینده ( اَلا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَی الظّلِمینَ ) خداوند است یا شاهدان بر اعمال ،

درمیان مفسران گفتگو است اما ظاهر آیه این است که این سخن دنباله گفتار شاهدان است .

19 اَلَّذینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ کفِرُونَ

همان ها که ( مردم ) رااز راه خدا بازمی دارند و راه حق را کج و معوج نشان می دهند و به سرای آخرت کافرند .

« عِوَج » به معنی کجی است. آیه صفات این ظالمان را در ضمن سه جمله بیان می کند :

نخست می گوید : « آن ها کسانی هستند که مردم را با انواع وسایل از راه خدا بازمی دارند : اَلَّذینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ » .

این کار یا از طریق القاء شبهه و زمانی از طریق تهدید و گاهی تطمیع و مانند آن ، صورت می گیرد که هدف همه آن ها یکی است و آن بازداشتن از راه خدا است. دیگر این که آن ها مخصوصاً سعی دارند راه مستقیم الهی را کج و معوج نشان دهند « وَ یَبْغُونَها عِوَجا » .

یعنی با انواع تحریف ها کم و زیاد کردن ، تفسیر به رأی و مخفی ساختن حقایق چنان می کنند که این صراط مستقیم به صورت اصلیش در نظرها جلوه گر نشود ، تا مردم نتوانند از

این راه بروند و افراد حق طلب جاده اصلی را پیدا نکنند .

و دیگر این که « آن ها به قیامت و روز رستاخیز ایمان ندارند : وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ کفِرُونَ » .

و عدم ایمانشان به معاد سرچشمه سایر انحرافات و تبهکاری های آنان می شود چرا که ایمان به آن دادگاه بزرگ و عالم وسیع بعد از مرگ روح و جان را تربیت می کند .

جالب این که تمام این مسایل در مفهوم « ظلم » جمع است زیرا مفهوم وسیع این کلمه هرگونه انحراف و تغییر موضع واقعی «اشیاء» و «اعمال» و «صفات» و «عقاید» را شامل می شود .

20 اُولآئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزینَ فِی الاَرْضِ وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ مِنْ اَوْلِیاآءَ یُضعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما کانُوا یَسْتَطیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ

آن ها هیچ گاه توانایی فرار در زمین ندارند و جز خدا دوستان و پشتیبانانی نمی یابند عذاب خدا برای آن ها مضاعف خواهد بود ( چراکه هم گمراه بودند و هم دیگران را به گمراهی کشاندند ) ، آن هاهرگز توانایی شنیدن ( حق را ) نداشتند و ( حقایق را ) نمی دیدند .

چنان نیست که آن ها بتوانند در روی زمین از مجازات پروردگار فرارکنند و از قلمرو

قدرت او خارج شوند : (اُولآئِکَ لَمْ یَکُونُوامُعْجِزینَ فِی الاَرْضِ ) .

هم چنین آن ها نمی توانند ولی و حامی و پشتیبانی غیر از خدا برای خود بیابند : ( وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ مِنْ اَوْلِیاآءَ ) .

سرانجام به مجازات سنگین آن ها اشاره کرده می گوید : « مجازات آن ها مضاعف می گردد » ( یُضعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ). چراکه هم خود گمراه و گناهکار و تبهکاربودند و هم دیگران را به این راه ها می کشاندند ، به همین دلیل هم بار گناه خویش را بر دوش می کشند و هم بارگناه دیگران را ( بی آن که از گناه دیگران چیزی کاسته شود ) .

شاهد این سخن آن که در آیات دیگر قرآن می خوانیم : « وَ لَیَحْمِلُنَّ اَثْقالَهُمْ وَ اَثْقالاً مَعَ اَثْقالِهِمْ : آن ها در روز قیامت سنگینی گناه خویش و گناهان دیگری را با آن بر دوش خود حمل می کنند » (13/عنکبوت).

و نیز اخبار فراوانی داریم که هرکس سنت بدی بگذارد ، « وزر » و گناه تمام کسانی که به آن سنّت بد عمل می کنند ، برای او نوشته می شود . همچنین هر کس سنّت نیکی بگذارد

معادل پاداش کسانی که به آن عمل می کنند برای او ثبت می گردد .

در پایان آیه ریشه اصلی بدبختی آن ها را به این گونه شرح می دهد : « آن هانه گوش شنوا داشتند و نه چشم بینا: ما کانُوا یَسْتَطیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ » .

در حقیقت از کارانداختن این دو وسیله مؤثر برای درک حقایق سبب شد که هم خودشان به گمراهی بیفتند و دیگران را به گمراهی بکشانند چرا که حق و حقیقت را جز با چشم باز و گوش شنوا نمی توان درک کرد .

جالب این که در این جمله می خوانیم آن ها توانایی شنیدن ( حق را ) نداشتند ، این تعبیر اشاره به این واقعیّت است که برای آن ها شنیدن سخنان حق آن قدر سنگین و ثقیل است که گویی اصلاً توانایی شنیدن حق را ندارند ، این تعبیر درست به این می ماند که می گوییم شخص عاشق نمی تواند سخن از عیب معشوق خود را بشنود .

بدیهی است این عدم توانایی درک حقایق که نتیجه لجاجت شدید و دشمنی آنان با حق و حقیقت است ، از آن ها سلب مسؤولیت نمی کند و به اصطلاح این همان چیزی است که

خودشان اسباب آن را فراهم ساخته اند درحالی که می توانستند این حالت را از خود دور کنند چرا که قدرت بر مُسَبِّب است .

21 اُولآئِکَ الَّذینَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ

آنان کسانی هستند که سرمایه وجود خود را از دست دادند و تمام معبودهای دروغین از نظرشان گم شدند .

این آیه محصول تمام تلاش ها و کوشش های نادرست آن ها را در یک جمله بیان می کند و می گوید : « این ها همان کسانی هستند که سرمایه وجود خود را از دست داده و ورشکست شده اند :

اُولآئِکَ الَّذینَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ ».

و این بزرگ ترین خسارتی است که ممکن است دامنگیر انسانی بشود که موجودیّت انسانی خویش را از دست دهد ، سپس اضافه می کند آن ها به معبودهایی دروغین دل بسته بودند « اما سرانجام تمام این معبودهای ساختگی گم شدند و از نظرشان محو شدند : وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ » .

22 لا جَرَمَ اَنَّهُمْ فِی الاْخِرَةِ هُمُ الاَخْسَرُونَ

( به همین دلیل ) آن ها مسلماً در سرای آخرت از همه زیانکارترند .

معنی اصلی « لا جَرَمَ » - « جَرَم » در اصل به معنی چیدن میوه از درخت است ( چنان که راغب در مفردات آورده است ) و سپس به هرگونه اکتساب و تحصیل امری گفته شده و بر اثر کثرت استعمال در «کسب ناملایمات» این مفهوم را به خود گرفته ، به همین دلیل به گناه ، « جرم » گفته می شود ، ولی هنگامی که این کلمه با « لا » به صورت « لا جرم » بر سر جمله ای می آید این معنی را می دهد که هیچ چیزی نمی تواند این موضوع را قطع و منع کند ، بنابراین لاجرم به معنی « لابد » و « ناچار » و « مسلماً » به کارمی رود .

آیه مورد بحث حکم نهایی سرنوشت آن ها را به صورت قاطعی چنین بیان می کند : « لاجرم و به ناچار آن ها در سرای آخرت زیان کارترین مردمند » .

چرا که هم از نعمت چشم باز و گوش شنوا محروم شدند و هم تمام سرمایه های انسانی وجود خویش را از دست دادند و با این حال هم بار مسؤولیت خویش را بر دوش می کشند

و هم بار مسؤولیت دیگران را .

23 اِنَّ الَّذینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّلِحتِ وَ اَخْبَتُوا اِلی رَبِّهِمْ اُولآئِکَ اَصْحبُ الْجَنَّةِ هُمْ فیها خلِدُونَ

آن ها که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و در برابر خداوند خاضع و تسلیم بودند، آن ها یاران بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند .

« اَخْبَتُوا » از ماده « اِخْبات » از ریشه « خَبْت » ( بر وزن ثَبْت ) گرفته شده که به معنی زمین صاف و وسیع است که انسان به راحتی و با اطمینان می تواند در آن گام بردارد ، به همین جهت این ماده در معنی اطمینان به کار رفته است و به معنی خضوع و تسلیم نیز آمده ، چرا که چنین زمینی هم برای گام برداشتن اطمینان بخش است و هم در برابر رهروان خاضع و تسلیم .

بیان این سه وصف یعنی « ایمان » و « عمل صالح » و « تسلیم و خضوع در برابر دعوت حق » در حقیقت بیان سه واقعیّت مرتبط با یکدیگر است ، چرا که عمل صالح میوه درخت ایمان است ، ایمانی که چنین ثمری نداشته باشد ، ایمان سست و بی ارزشی است که

نمی توان آن رابه حساب آورد ، هم چنین مسأله تسلیم و خضوع و اطمینان به وعده های پروردگار از آثارایمان و عمل صالح می باشد ، چرا که اعتقاد صحیح و عمل پاک سرچشمه پیدایش این صفات و ملکات عالی در درون جان انسان است. جمله « اَخْبَتُوا اِلی رَبِّهِمْ » ، ممکن است به یکی از سه معنی زیر باشد که در عین حال جمع هر سه نیز با هم منافاتی ندارد :

✓ 1 - مؤمنان راستین در برابر خداوند خاضعند .

✓ 2 - آن ها در برابر فرمان پروردگارشان تسلیمند .

✓ 3 - آن ها به وعده های خداوند اطمینان دارند .

و در هر صورت اشاره به یکی از عالی ترین صفات انسانی مؤمنان است که اثرش در تمام زندگی آنان منعکس است .

24 مَثَلُ الْفَریقَیْنِ کَالاَعْمی وَالاَصَمِّ وَ الْبَصیرِ وَ السَّمیعِ هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلاً اَفَلا تَذَکَّرُونَ

حال این دو گروه ( مؤمنان و منکران ) حال « نابینا و کر » و « بینا و شنوا »

است آیا این دو همانند یکدیگرند ؟ آیا فکر نمی کنید ؟

همان گونه که در علم « معانی بیان » آمده است ، همواره برای مجسم ساختن حقایق عقلی و توضیح آن ها در سطح عموم ، « معقولات » را به « محسوسات » تشبیه می کنند ، قرآن این روش را زیاد به کار برده و در بیان بسیاری از مسایل حساس و پراهمیّت، با استفاده از مثل های روشن و زیبا ، حقایق را به عالی ترین صورتی تبیین می کند .

بیان فوق نیز از همین قبیل است ، چرا که مؤثرترین وسیله برای شناخت حقایق حسّی در جهان طبیعت چشم و گوش است ، به همین دلیل نمی توان باور کرد ، که افرادی که از چشم و گوش به طور کلی مثلاً به صورت مادرزاد بی بهره باشند ، چیز درستی از این جهان طبیعت درک کنند ، آن ها مسلماً در یک عالم بی خبری کامل به سر خواهند برد .

همین گونه آن ها که بر اثر لجاجت و دشمنی با حق و گرفتار بودن در چنگال تعصّب و خودخواهی و خودپرستی ، چشم و گوش حقیقت بین را از دست داده اند هرگز نمی توانند ، حقایق مربوط به عالم غیب و اثرات ایمان و لذت عبادت پروردگار و

شکوه تسلیم در برابر فرمان او را درک کنند ، این گونه افراد به کوران و کرانی می مانند که در تاریکی مطلق و سکوت مرگبار زندگی دارند ، درحالی که مؤمنان راستین با چشم باز و گوش شنوا هر حرکتی را می بینند و هر صدایی را می شنوند و با توجه به آن راه خود را به سوی سرنوشتی سعادت آفرین می گشایند .

25 وَ لَقَدْ اَرْسَلْنا نُوحا اِلی قَوْمِهِ اِنّی لَکُمْ نَذیرٌ مُبینٌ

ما نوح را به سوی قومش فرستادیم(نخستین بار به آن هاگفت:) من برای شما بیم دهنده ای آشکارم.

تکیه روی مسأله « انذار و بیم دادن » با این که پیامبران هم بیم دهنده بودند و هم بشارت دهنده ، به خاطر آن است که ضربه های نخستین انقلاب باید از اعلام خطر و انذار شروع شود، چرا که تأثیر این کار در بیدار ساختن خفتگان و غافلان از بشارت بیشتر است .

اصولاً انسان تا احساس خطر مهمی نکند از جا حرکت نخواهد کرد و به همین دلیل انذارها و اعلام خطرهای انبیاء به صورت تازیانه هایی بر ارواح بی درد گمراهان چنان فرود می آمد که هرکس قابلیّت حرکتی داشت به حرکت درآید .

و نیز به همین دلیل در آیات زیادی از قرآن ( مانند 49 حج - 115 شعراء - 50 عنکبوت - 42 فاطر - 70 ص - 9 احقاف - 50 ذاریات و آیات دیگر ) همه روی همین کلمه « نَذیر » به هنگام بیان دعوت انبیاء تکیه شده است .

26 اَنْ لا تَعْبُدُوآا اِلاَّ اللّهَ اِنّی اَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ اَلیمٍ

( دعوت من این است که ) جز اللّه ( خدای واحد یکتا ) را نپرستید که بر شما از عذاب روز دردناکی می ترسم .

در حقیقت توحید و پرستش اللّه ( خدای یگانه یکتا ) ریشه و اساس و زیربنای تمام دعوت پیامبران است و به همین دلیل در مورد سایر پیامبران همان گونه که در آیه 40 سوره یوسف و 23 سوره اسراء نیز آمده همین تعبیر مشاهده می شود که آن ها دعوتشان را در توحید خلاصه می کردند .

اگر به راستی همه افراد جامعه جز « اللّه » را پرستش نکنند و در مقابل انواع بت های ساختگی اعم از بت های برونی و درونی ، خودخواهی ها ، هوا و هوس ها ، شهوت ها ، پول و

مقام و جاه و جلال و زن و فرزند سرتعظیم فرود نیاورند ، هیچ گونه نابسامانی در جوامع انسانی وجود نخواهد آمد .

اگر انسان خودکامه ناتوانی را به صورت یک بت درنیاوردند و در مقابل او سجده نکنند و فرمانش را به کارنبندند ، نه استبداد و استعماری به وجود خواهد آمد و نه آثار شوم آن نه ذلت و اسارت پیش می آید و نه وابستگی و طفیلی گرایی و تمام این بدبختی ها که دامان افراد و جوامع را می گیرد ، به خاطر همان انحراف از پرستش اللّه و روی آوردن به پرستش بت ها و طاغوت ها است .

27 فَقالَ الْمَلاَُالَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِه ما نَریکَ اِلاّ بَشَرا مِثْلَنا وَ ما نَریکَ اتَّبَعَکَ اِلاَّالَّذینَ هُمْ اَراذِلُنا بَادِیَ الرَّأْیِ وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کذِبینَ

اشراف کافر قومش ( در پاسخ ) گفتند : ما تو را جز بشری همچون خودمان نمی بینیم و کسانی را که از تو پیروی کرده اند جز گروهی اراذل ساده لوح نمی یابیم و فضیلتی برای شما نسبت به خود مشاهده نمی کنیم بلکه شما را دروغگو تصور می کنیم .

سرگذشت تکان دهنده نوح و قومش

« اَراذِل » جمع « اَرْذَل » است و آن خود نیز از مادّه « رَذْل » می باشد که به معنی موجود پست و حقیر است خواه انسان باشد یا چیز دیگر .

اکنون ببینیم نخستین عکس العمل طاغوت ها و خودکامگان و صاحبان زر و زور آن عصر در برابر این دعوت بزرگ و اعلام خطر آشکار چه بود ؟

مسلماً چیزی جز یک مشت عذرهای واهی ، بهانه های دروغین و استدلال های بی اساس که برنامه همه جباران را در هر عصر و زمان تشکیل می دهد نبود .

آن ها سه پاسخ در برابر دعوت نوح دادند :

نخست « اشراف و ثروتمندانی که از قوم نوح کافر بودند ، گفتند ما تو را جز انسانی همانند خود نمی بینیم : فَقالَ الْمَلاَُالَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِه ما نَریکَ اِلاّ بَشَرا مِثْلَنا » .

در حالی که رسالت الهی را باید فرشتگان به دوش کشند ، نه انسان هایی همچون ما ، به گمان این که مقام انسان از فرشته پایین تر است و یادرد انسان را فرشته بهتر از انسان می داند .

باز این جا به کلمه « مَلاَء » برخورد می کنیم که اشاره به صاحبان زر و زور و افراد چشم پرکن توخالی است که در هر جامعه ای سرچشمه اصلی فساد و تباهی را تشکیل می دهند و پرچم مخالفت را در برابر پیامبران همین ها برافراشته می دارند .

دلیل دیگر آن ها این بود که گفتند : این نوح « ما در اطراف تو و در میان آن ها که از تو پیروی کرده اند کسی جز یک مشت اراذل و جوانان کم سن و سال ناآگاه و بی خبر که هرگز مسایل را بررسی نکرده اند نمی بینیم : وَ ما نَریکَ اتَّبَعَکَ اِلاَّالَّذینَ هُمْ اَراذِلُنا بَادِیَ الرَّأْیِ » .

البتّه شک نیست که گروندگان و ایمان آورندگان به نوح ، نه از اراذل بودند و نه حقیر و پست ، بلکه به حکم این که پیامبران قبل از هرچیز به حمایت مستضعفان و مبارزه با مستکبران می پرداختند ، نخستین گروهی که دعوت پیامبران را لبیک می گفتند همان گروه محروم و فقیر و کم درآمد بودند که درنظر مستکبران که مقیاس شخصیت را تنها زر و زور می دانستند ، افرادی پست و حقیر به شمار می آمدند .

و این که آن ها را به عنوان « بَادِیَ الرَّأْیِ » ( ظاهر بین و بی مطالعه و کسی که با یک نظر

عاشق و خواهان چیزی می شود ) نامیدند در حقیقت به خاطر آن بود که لجاجت و تعصب های ناروایی را که دیگران داشتند ، آن ها نداشتند ، بلکه بیشتر ، جوانان پاکدلی بودند که در نخستین تابش حقیقت را در قلب خود به سرعت احساس می کردند و با هوشیاری ناشی از حقیقت جویی نشانه های صدق را درگفته ها و اعمال پیامبران به زودی درک می کردند .

بالاخره سومین ایراد آن ها این بود که می گفتند قطع نظر از این که تو انسان هستی نه فرشته و علاوه بر این که ایمان آورندگان به تو نشان می دهند که دعوتت محتوای صحیحی ندارد « اصولاً ما هیچ گونه برتری برای شما بر خودمان نمی بینیم تا به خاطر آن از شما پیروی کنیم : وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ ». به همین دلیل « ما گمان می کنیم که شما دروغ گو هستید : بَلْ نَظُنُّکُمْ کذِبینَ » .

مقیاس سنجش فضیلت

باردیگر در این آیات به این واقعیّت برخورد می کنیم که صاحبان زر و زور و دنیاپرستان مادّی که همه چیز را از دریچه افکار خود به همان رنگ مادّی می بینند تمام احترام و شخصیّت را در داشتن ثروت و مقام و موقعیّت هایی هم وزن این دو می پندارند ،

بنابراین تعجّب نیست که مؤمنان راستینی که دستشان از مال و ثروت تهی بود در قاموس آن ها به عنوان « اَراذِل » معرفی گردند و با چشم حقارت و پستی به آن ها بنگرند .

این منحصر به قوم نوح نبود که مؤمنان مستضعف مخصوصاً جوانان انقلابی را که اطرافش را گرفته بودند تهی مغز و کوتاه فکر و بی سر و پا می دانستند ، تاریخ نشان می دهد که این منطق در برابر پیامبران دیگر مخصوصاً در مورد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مؤمنان نخستین وجود داشته است .

هم اکنون نظیر این منطق را در عصر و زمان خود می بینیم که مستکبران فرعون صفت ، با اتکای به قدرت شیطانی خود مؤمنان راستین را متّهم به تمام این موضوعات می کنند و به صورت تکرار تاریخ همان عناوین را به مخالفان خود نسبت می دهند .

28 قالَ یقَوْمِ اَرَءَیْتُمْ اِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبّی وَ اتینی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ اَنُلْزِمُکُمُوها وَ اَنْتُمْ لَها کرِهُونَ

( نوح ) گفت : اگر من دلیل روشنی از پروردگارم داشته باشم و از نزد خود رحمتی به

من داده باشد که برشما مخفی مانده ( آیا باز هم رسالت مرا انکار می کنید ؟ ) آیا من می توانم شما را به پذیرش این بیّنه مجبور سازم با این که شما آمادگی ندارید ؟

این پاسخ جامع می تواند جوابگوی هرسه ایراد گردد ، زیرا نخستین ایرادشان این بود که چرا تو انسان هستی ؟

او در پاسخ می گوید : درست است که من انسانی هستم همچون شما ، ولی مشمول رحمت الهی واقع شده ام و دلیل و بیّنه آشکاری به من داده است ، بنابراین انسانیّتم نمی تواند مانع این رسالت بزرگ باشد و لزومی ندارد که فرشته باشم .

دومین ایراد آن ها این بود که پیروان تو افراد بی فکر و ظاهربین هستند ، او می گوید : شما بی فکر هستید که این حقیقت روشن را انکار می کنید زیرا دلایلی با من است که برای هر فرد حقیقت جویی کافی و قانع کننده است ، مگر افرادی چون شماکه زیر پوشش غرور و خودخواهی و تکبر و جاه طلبی ، چشم حقیقت بینشان از کار افتاده باشد .

سومین ایراد آن ها این بود که می گفتند : « ما هیچ برتری برای شما بر خود نمی یابیم

بنابراین دروغ گو هستید » و او در پاسخ می گوید : چه برتری از این بالاتر که خداوند مرا مشمول رحمتش ساخته و مدارک روشن در اختیارم گذاشته است .

بنابراین هیچ دلیلی ندارد که شما مرا دروغ گو خیال کنید ، زیرا که نشانه های صدق گفتار من آشکار است .

29 وَ یقَوْمِ لاآ اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مالاً اِنْ اَجْرِیَ اِلاّ عَلَی اللّهِ وَ ماآ اَنَا بِطارِدِ الَّذینَ ءَامَنُوآا اِنَّهُمْ مُلقُوا رَبِّهِمْ وَ لکِنّیآ اَریکُمْ قَوْما تَجْهَلُونَ

ای قوم ! من در برابر این دعوت اجر و پاداشی از شما نمی طلبم ، اجر من تنها بر « اللّه » است و من آن ها را که ایمان آورده اند ( به خاطر شما ) از خود طرد نمی کنم چرا که آن ها پروردگارشان را ملاقات خواهند کرد ( و در دادگاه قیامت خصم من خواهند بود ) ولی شما را قوم جاهلی می بینم .

من هیچ فرد باایمانی را طرد نمی کنم

این به خوبی نشان می دهد که من هدف مادی از این برنامه ندارم و جز به پاداش معنوی

الهی نمی اندیشم و هرگز یک مدّعی دروغین نمی تواند چنین باشد و این همه دردسر و ناراحتی را به خاطر هیچ برای خود بخرد .

و این میزان و الگویی است برای شناخت رهبران راستین ، از فرصت طلبان دروغین ، که گامی را برمی دارند به طور مستقیم یا غیرمستقیم هدف مادی از آنان دارند .

سپس در پاسخ آن ها که اصرار داشتند نوح ایمان آورندگان فقیر و یا کم سن و سال را از خود براند با قاطعیت می گوید : ( وَ ما اَنَا بِطارِدِ الَّذینَ ءَامَنُوآا... ) .

چه جهل و نادانی از این بالاتر که مقیاس سنجش فضیلت را گم کرده اید و آن را در ثروت و تمکّن مالی و مقام های ظاهری و سن و سال جستجو می کنید و به گمان شما افراد پاکدل و با ایمان که دستشان تهی و پایشان برهنه است از درگاه خدا دورند ، این اشتباه بزرگ شما است و نشانه جهل و بی خبریتان. به علاوه شما بر اثر جهل و نادانی چنین می پندارید که پیامبر باید فرشته باشد ، در حالی که رهبر انسان ها باید از جنس آن ها باشد تا نیازها و مشکلات و دردهای آنان را بداند و لمس کند .

30 وَ یقَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنی مِنَ اللّهِ اِنْ طَرَدْتُّهُمْ اَفَلا تَذَکَّرُونَ

ای قوم ! چه کسی مرا در برابر ( مجازات خدا ) یاری می دهد اگر آن ها را طرد کنم . آیا اندیشه نمی کنید ؟

طرد افراد صالح و مؤمن کار ساده ای نیست ، آن ها فردای قیامت دشمن من خواهند بود و هیچ کس نمی تواند در آن جا از من دفاع کند و نیز ممکن است مجازات الهی در این جهان دامن مرا بگیرد « آیا اندیشه نمی کنید » تابدانید آن چه می گویم عین حقیقت است ( اَفَلا تَذَکَّرُونَ ) .

میان « تَفَکُّر » و « تَذَکُّر » این تفاوت وجود دارد که « تفکّر » در حقیقت برای شناخت چیزی است هرچند هیچ گونه اطلاعی از آن قبلاً نداشته باشیم ، ولی « تذکّر » ( یادآوری ) در موردی گفته می شود که انسان قبلاً با آن موضوع آشنایی داشته است ، هرچند از طریق آگاهی های فطری باشد و اتفاقا مسایل مورد بحث نوح با قومش نیز همه از این قبیل است ، مطالبی است که انسان با مراجعه به فطرت و نهاد خویش آن ها را درک می کند ولی غرور و تعصّب و خودخواهی و غفلتشان بر روی آن ها پرده افکنده است .

31 وَ لاآ اَقُولُ لَکُمْ عِنْدی خَزاآئِنُ اللّهِ وَ لاآ اَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاآ اَقُولُ اِنّی مَلَکٌ وَ لاآ اَقُولُ لِلَّذینَ تَزْدَریآ اَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّهُ خَیْرا اللّهُ اَعْلَمُ بِما فی اَنْفُسِهِمْ اِنّیآ اِذًا لَّمِنَ الظّلِمینَ

من هرگز به شما نمی گویم خزائن الهی نزدمن است و نمی گویم غیب می دانم و نمی گویم من فرشته ام و ( نیز ) نمی گویم آن ها که در نظر شما خوار می آیند خداوند خیری به آن ها نخواهد داد ، خدا از دل آن ها آگاه تر است ( من اگر با این حال آن ها را برانم ) در این صورت از ستمکاران خواهم بود .

آخرین سخنی که نوح در پاسخ ایرادهای واهی قوم به آن ها می گوید این است که اگر شما خیال می کنید و انتظار دارید من امتیازی جز از طریق وحی و اعجاز بر شما داشته باشم اشتباه است ، با صراحت باید بگویم که این گونه ادّعاهای بزرگ و دروغین مخصوص مدّعیان کاذب است و هیچ گاه یک پیامبر راستین چنین ادّعاهایی نخواهد کرد ، چرا که « خزائن الهی » « علم غیب » تنها در اختیار ذات پاک خدا است و فرشته بودن با این

احساسات بشری نیز سازگار نیست. بنابراین هرکس یکی از این سه ادّعا یا همه آن ها را داشته باشد دلیل بر دروغگویی او است .

نظیر این تعبیر درباره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز در آیه 50 سوره انعام دیده می شود .

آگاهی از غیب به طور مطلق و بدون هیچ گونه قید و شرط از آن خدا است ، ولی او هر مقدار از این آگاهی را مصلحت ببیند در اختیار پیامبران و اولیای خود می گذارد همان طور که در آیه 26 و 27 سوره « جن » می خوانیم : « عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِه اَحَدا اِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ : خداوند از تمام امور پنهانی آگاه است و هیچ کس را از علم غیب خود آگاه نمی کند مگر رسولانی که مورد رضایت او هستند » .

بنابراین هیچ گونه تضادی میان آیات مورد بحث که نفی علم غیب از پیامبران می کند و آیات یا روایاتی که آگاهی بعضی از غیوب را به پیامبران یا امامان نسبت می دهد وجود ندارد .

آگاهی از اسرار غیب بالذات مخصوص خدا است و دیگران هرچه دارند بالعرض و از

طریق تعلیم الهی می باشد و به همین دلیل محدود به حدودی است که او اراده می کند .⁽¹⁾

در پایان آیه باردیگر به موضوع ایمان آورندگان مستضعف پرداخته و تأکید می کند که « من هرگز نمی توانم درباره این افرادی که در چشم شما حقیرند بگویم خداوند هیچ خیر و پاداش نیکی به آن ها نخواهد داد » ( وَ لاآ اَقُولُ لِلَّذینَ تَزْدَریآ اَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّهُ خَیْراً ) .

بلکه به عکس خیر این جهان و آن جهان مال آن ها است ، هرچند دستشان از مال و ثروت تهی است ، این شما هستید که بر اثر خیالات خام ، خیر را درمال و مقام یا سن و سال منحصر ساخته اید و از حقیقت و معنی به کلی بی خبرید .

و به فرض که گفته شما راست باشد و آن ها اراذل و اوباش باشند خدا از درون جان آن ها و نیاتشان آگاه است : ( اللّهُ اَعْلَمُ بِما فی اَنْفُسِهِمْ ) .د.

من که جز ایمان و صداقت از آن ها چیزی نمی بینم و به همین دلیل وظیفه دارم آنان را بپذیرم ، من مأمور به ظاهرم و بنده شناس خدا است .

و « اگر غیر از این کاری کنم مسلماً از ستمکاران خواهم بود : اِنّی اِذًا لَّمِنَ الظّلِمینَ » .

32 قالُوا ینُوحُ قَدْ جدَلْتَنا فَاَکْثَرْتَ جِدلَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُناآ اِنْ کُنْتَ مِنَ الصّدِقینَ

گفتند : ای نوح ! با ما جرّ و بحث کردی و زیاد سخن گفتی ( بس است ) اکنون اگر راست می گویی آن چه را به ما وعده می دهی ( از عذاب الهی ) بیاور .

« جدَلْتَنا » از ماده « مُجادَلَة » گرفته شده و آن در اصل از « جَدْل » به معنی تابیدن و پیچیدن شدید طناب است و به همین دلیل به باز شکاری « اَجْدَل » گفته می شود چرا که از همه پرندگان پرخاشگرتر و پیچنده تر است ، سپس در مورد پیچانیدن طرف در بحث و گفتگو به کار رفته است .

این درست به آن می ماند که شخص یا اشخاصی درباره مسأله ای با ما سخن بگویند و در ضمن تهدیدهایی هم کنند و ما می گوییم پرحرفی بس است بروید و هرکاری ازشما

ساخته است انجام دهید و هیچ معطل نشوید ، اشاره به این که : نه به دلایل شما وقعی می نهیم و نه از تهدیدتان می ترسیم و نه حاضریم بیش از این گوش به سخنان شما فرادهیم .

انتخاب این روش در برابر آن همه محبّت و لطف پیامبران الهی و گفتارهایی که همچون آب زلال و گوارا بر دل می نشیند حکایت از نهایت لجاجت وتعصّب و بی خبری می کند .

ضمنا از این گفتار نوح به خوبی برمی آید که مدتی طولانی برای هدایت آن ها کوشیده است و از هر فرصتی برای رسیدن به این هدف ، یعنی ارشاد آنان استفاده کرده است ، آن قدر که آن قوم گمراه اظهار خستگی از سخنان و ارشادهایش کردند .

33 قالَ اِنَّما یَأْتیکُمْ بِهِ اللّهُ اِنْ شاآءَ وَ ماآ اَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ

( نوح ) گفت : اگر خدا اراده کند خواهد آورد و شما قدرت فرار نخواهید داشت .

« مُعْجِز » از ماده « اِعْجاز » به معنی ناتوان ساختن دیگری است ، این کلمه گاهی در مواردی به کارمی رود که انسان مانع کار دیگری شود و جلو او را بگیرد و او را به عجز درآورد و گاهی در موردی که از چنگال کسی فرار کند و از دسترس وی بیرون رود و او

را ناتوان سازد و گاهی به این صورت که با پیشدستی کردن طرف را به زانو درآورد و یا خود را در مصونیّت قرار دهد .

این از دست من خارج است و در اختیار من نیست ، من فرستاده اویم و سربر فرمانش دارم، بنابراین مجازات و عذاب را از من مخواهید .

اما بدانید هنگامی که فرمان عذاب فرارسد « شما نمی توانید از چنگال قدرت او بگریزید و به مأمن و پناهگاهی فرار کنید » ( وَ ما اَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ ) .

34 وَ لا یَنْفَعُکُمْ نُصْحآی اِنْ اَرَدْتُ اَنْ اَنْصَحَ لَکُمْ اِنْ کانَ اللّهُ یُریدُ اَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

( اما چه سود که ) هرگاه خدا بخواهد شما را ( به خاطر گناهانتان ) گمراه سازد و من بخواهم شما را اندرزدهم اندرزمن فایده ای به حالتان نخواهد داشت ، او پروردگار شماست و به سوی او بازگشت خواهید نمود .

با مطالعه این آیه فورا این سؤال به نظر می رسد که مگر ممکن است خداوند اراده

گمراه ساختن کسی را بکند ؟ آیا این دلیل بر جبر نخواهد بود ؟ و آیا با قبول اصل آزادی اراده و اختیار چنین چیزی قابل قبول است ؟

در رابطه با پاسخ این سؤال باید گفت : گاهی یک سلسله اعمال از انسان سرمی زند که نتیجه آن گمراهی و انحراف همیشگی و عدم بازگشت به سوی حق است ؟ لجاجت مستمر و اصرار بر گناهان و دشمنی مداوم با حق طلبان و رهبران راستین ، آن چنان پرده ضخیمی بر فکر انسان می افکند که توانایی دید کمترین شعاع آفتاب حق و حقیقت را پیدا نمی کند .

و چون این حالت ، از آثار اعمالی است که خود انسان انجام داده به هیچ وجه دلیل بر جبر نمی شود ، بلکه عین اختیار است ، آن چه به خدا مربوط است این است که در چنان اعمالی چنین اثری قرار داده است : در قرآن مجید آیات متعددی به این واقعیّت اشاره می کند که ما در ذیل آیه 7 سوره بقره و ... به آن اشاره کرده ایم .

35 اَمْ یَقُولُونَ افْتَریهُ قُلْ اِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ اِجْرامی وَ اَنَا بَرِیآءٌ مِمّا تُجْرِمُونَ

( مشرکان ) می گویند او ( محمّد ) این سخنان را به دروغ به خدا نسبت داده ، بگو اگر

من این ها را از پیش خود ساخته باشم و به او نسبت دهم گناهش بر عهده من است ولی من از گناهان شما بیزارم .

« اِجْرام » از ماده « جَرْم » به معنی چیدن میوه نارس و سپس به هرکار ناخوش آیندی گفته شده است و هم چنین به وادار کردن کسی به گناه نیز اطلاق می شود زیرا انسان در ذات و فطرت خود پیوندی با معنویّت و پاکی دارد و انجام گناهان او را از این پیوند الهی جدا می سازد.

به هنگام مطالعه آیه اخیر ممکن است این ایراد به نظر برسد که این چگونه منطقی است که پیامبر یا نوح در مقابل کفار بگویند اگر این سخن افتراء است گناهش به گردن ما ، آیا قبول مسؤولیت گناه « اِفْتِراء » سبب می شود که سخن آن ها حق و مطابق واقع باشد و مردم مُوَظّف باشند از آن اطاعت و پیروی کنند ؟

ولی با دقّت در آیات گذشته به پاسخ این ایراد پی می بریم : آن ها در حقیقت می خواستند بگویند با این سخنان ما که مشتمل بر انواع استدلال های عقلی است ، به فرض محال که از طرف خدا هم نباشیم گناهش به گردن ما است ولی استدلالات عقلی جای

خودش ثابت است و شما با مخالفت آن همواره در گناه خواهید بود، گناهی مستمر و پایدار ( توجه داشته باشید که تُجْرِمُونَ صیغه مضارع است که معمولاً دلالت بر استمرار می کند ) .

36 وَ اُوحِیَ اِلی نُوحٍ اَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ اِلاّ مَنْ قَدْ ءَامَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا یَفْعَلُونَ

به نوح وحی شد که جز آن ها که ( تاکنون ) ایمان آورده اند دیگر هیچ کس از قوم تو ایمان نخواهد آورد بنابراین از کارهایی که می کنند غمگین مباش .

اشاره به این که صفوف به کلی از هم جدا شده و دیگر دعوت برای ایمان و اصلاح سودی ندارد و باید آماده تصفیه و انقلاب نهایی شود .

ضمنا از این آیه استفاده می شود که خداوند قسمت هایی از علم اسرار غیب را در هرمورد که لازم باشد در اختیار پیامبرش می گذارد همان گونه که در این جا به نوح خبر می دهد که در آینده هیچ کس از آن ها ایمان نخواهد آورد .

37 وَاصْنَعِ الْفُلْکَ بِاَعْیُنِناوَ وَحْیِنا وَ لاتُخطِبْنی فِی الَّذینَ ظَلَمُوآا اِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

و ( اکنون ) در حضور ما و طبق وحی ما کشتی بساز و درباره آن ها که ستم کردند شفاعت مکن که آن ها غرق شدنی هستند .

منظور از کلمه « اَعْیُنِنا » ( در برابر دیدگان ما ) اشاره به این است که تمام تلاش ها و کوشش های تو در این زمینه درحضور ما است ، بنابراین با فکر راحت به کار خویش ادامه ده ، طبیعی است این احساس که خداوند حاضر و ناظر است و محافظ و مراقب می باشد به انسان هم توان و نیرو می بخشد و هم احساس مسؤولیت بیشتر .

و از کلمه « وَحْیِنا » چنین برمی آید که نوح چگونگی ساختن کشتی را نیز از فرمان خدا می آموخت و باید هم چنین باشد زیرا نوح پیش خود نمی دانست ابعاد عظمت طوفان آینده چه اندازه است تا کشتی خود را متناسب با آن بسازد و این وحی الهی بود که او را در انتخاب بهترین کیفیت ها یاری می کرد .

در پایان آیه به نوح هشدار می دهد که از این به بعد « درباره ستمگران شفاعت و تقاضای عفو مکن چرا که آن ها محکوم به عذابند و مسلماً غرق خواهند شد » (وَ لا تُخطِبْنی فِی الَّذینَ ظَلَمُوآا اِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ ) .

این جمله به خوبی می فهماند که شفاعت درباره همه کس ممکن نیست ، بلکه شرایطی دارد که اگر در کسی موجود نباشد پیامبر خدا هم حق شفاعت و تقاضای عفو در مورد او ندارد.

کشتی نوح

بدون شک کشتی نوح یک کشتی ساده ای نبود و با وسایل آن روز به آسانی و سهولت پایان نیافت ، کشتی بزرگی بود که به علاوه بر مؤمنان راستین یک جفت از نسل هر حیوانی را درخود جای می داد و آذوقه فراوانی که برای مدّت ها زندگی انسان ها و حیوان هایی که در آن جای داشتند حمل می کرد ، چنین کشتی با چنین ظرفیّت حتما در آن روز بی سابقه بوده

است ، به خصوص که این کشتی باید از دریایی به وسعت این جهان با امواجی کوه پیکر سالم بگذرد و نابود نشود ، لذا در بعضی از روایات مفسرین می خوانیم که این کشتی هزار و

دویست ذراع طول و ششصد ذراع عرض داشت ! ( هر ذراع حدود نیم متر است ) .

در بعضی از روایات اسلامی آمده است که مدت چهل سال قبل از ظهور طوفان یک نوع بیماری به زنان قوم نوح دست داد که دیگر از آنان بچه ای متولد نشد و این در واقع مقدمه ای برای مجازات و عذاب آنان بود .

38 وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّما مَرَّ عَلَیْهِ مَلاَءٌ مِنْ قَوْمِه سَخِرُوا مِنْهُ قالَ اِنْ تَسْخَرُوا مِنّا فَاِنّا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَما تَسْخَرُونَ

او مشغول ساختن کشتی بود و هر زمانی گروهی از اشراف قومش بر او می گذشتند او رامسخره می کردند ، ( ولی نوح ) گفت : اگر ما را مسخره می کنید ما نیز شما را همین گونه مسخره خواهیم کرد .

« مَلاَء » آن اشراف از خود راضی همه جا مستضعفان را به مسخره می گیرند و آن ها را موجوداتی پست و در خور تحقیر می پندارند ، چرا که زر و زور ندارند ، نه تنها آن ها را

مسخره می کنند ، بلکه افکارشان هرقدر بلند باشد و مکتبشان هر اندازه ریشه دار باشد و اعمالشان هرچند کاملاً حساب شده باشد پندار آن ها در خور تحقیر است و به همین دلیل پند و اندرز و هشدار و اعلام خطر در آن ها اثر نمی کند ، تنها تازیانه های عذاب دردناک الهی باید بر پشت آن ها نواخته شود .

می گویند این گروه های اشراف قوم نوح هر دسته نوعی استهزاء که مایه خنده و تفریح بود برای خود انتخاب می کردند .

یکی می گفت : ای نوح مثل این که دعوی پیامبری نگرفت آخر سر ، نجّار شدی ... .

دیگری می گفت : کشتی می سازی بسیار خوب ، دریایش را هم بساز. هیچ آدم عاقل دیده ای در وسط خشکی کشتی بسازد ؟...

بعضی دیگر شاید می گفتند : اوه کشتی به این بزرگی برای چه می خواهی ، لااقل کوچک تر بساز ، که اگر بخواهی به سوی دریا بکشی برای تو ممکن باشد .

می گفتند : و قاه قاه می خندیدند و می گذشتند و این موضوع در خانه ها و مرکز کارشان به اصطلاح سوژه بحث ها بود و با یکدیگر درباره نوح و کم فکری پیروانش سخن می گفتند : پیرمرد را تماشا کن آخر عمری به چه روزی افتاده است ؟ حالا می فهمیم که اگر به سخنان او ایمان نیاوردیم حق با ما بود . اصلاً عقل درستی ندارد. و اما نوح با استقامت فوق العاده ای که زاییده ایمان است با جدّیت فراوان به کار خود ادامه می داد و بی اعتنا به گفته های بی اساس این کوردلان از خود راضی به سرعت پیشروی می کرد و روز به روز اسکلت کشتی آماده تر و مهیاتر می شد ، فقط گاهی سربلند می کرد و این جمله کوتاه و پرمعنی را به آن ها می گفت : « اگر امروز مارا مسخره می کنید ما هم همین گونه در آینده نزدیکی شما را مسخره خواهیم کرد : قالَ اِنْ تَسْخَرُوا مِنّا فَاِنّا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَما تَسْخَرُونَ » .

آن روز که شما در میان طوفان سرگردان خواهید شد و سراسیمه به هر سو می دوید و هیچ پناهگاهی نخواهید داشت و از میان امواج فریاد می کشید و التماس می کنید که ما را

نجات ده آری آن روز مؤمنان بر افکار شما و غفلت و جهل و بی خبریتان می خندد .

39 فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتیهِ عَذابٌ یُخْزیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقیمٌ

به زودی خواهید دانست چه کسی عذاب خوارکننده به سراغش خواهد آمد و مجازات جاودان بر او وارد خواهد شد .

اشاره به این که اگرچه مزاحمت های شما نسبت به ما عذاب دردناکی است ولی اوّلاً ما در تحمّل این شداید سربلندیم و پرافتخار و ثانیا این ها هرچه باشد زودگذر است اما مجازات الهی هم خوار کننده است هم پایان ناپذیر و این دو باهم قابل مقایسه نیست .

هدف از عذاب های الهی تصفیه است نه انتقام

از آیه فوق به خوبی استفاده می شود که عذاب های الهی جنبه انتقامی ندارد ، بلکه به خاطر تصفیه نوع بشر و از میان رفتن آن ها که شایسته حیات نیستند و باقی ماندن صالحان صورت می گیرد .

به این معنی که یک قوم مستکبر و فاسد و مفسد که هیچ امید به ایمان آن ها نیست از نظر نظام آفرینش حق حیات ندارد و باید از میان برود و قوم نوح چنین بودند، چراکه آیات فوق می گوید ، اکنون که دیگر امیدی به ایمان بقیه نیست آماده ساختن کشتی شو و درباره ظالمان هیچ گونه شفاعت و تقاضای عفو منما .

همین موضوع در نفرین این پیامبر بزرگ که در سوره نوح آمده است به چشم می خورد : «رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الاَرْضِ مِنَ الْکافِرینَ دَیّارا اِنَّکَ اِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوآا اِلاّ فاجِرا کَفّارا : پروردگارا ! احدی از این کافران را بر روی زمین مگذار چرا که اگر آن ها بمانند بندگانت را گمراه می سازند و از نسل آن ها نیز جز گروهی فاجر و بی ایمان به وجود نخواهد آمد » .

اصولاً در سازمان آفرینش ، هر موجودی برای هدفی آفریده شده است ، هنگامی که از هدف خود به کلّی منحرف شود و تمام راه های اصلاح را بر روی خود ببندد باقیماندن او بی دلیل است و خواه و ناخواه باید از میان برود .

و به گفته شاعر :

نه طراوتی نه برگی نه گلی نه میوه دارم *** متحیرم که دهقان به چه کار هشت ما را

40 حَتّیآ اِذا جاآءَ اَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ اَهْلَکَ اِلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ ءَامَنَ وَ ماآ ءَامَنَ مَعَهآُ اِلاّ قَلیلٌ

( این وضع همچنان ادامه یافت ) تا فرمان ما فرارسید و تنور جوشیدن گرفت ، ( به نوح ) گفتیم از هر جفتی از حیوانات ( نر و ماده ) یک زوج در آن ( کشتی ) حمل کن ، هم چنین خاندانت را مگر آن ها که قبلاً وعده هلاک آنان داده شده ( همسر نوح و یکی از فرزندانش ) و هم چنین مؤمنان را ، اما جز عده کمی به او ایمان نیاوردند .

« تَنُّور » همان معنی را می بخشد که « تنور » در فارسی متداول امروز یعنی محلی که نان در آن پخت و پز می شود .

در این که جوشیدن آب از تنور چه تناسبی با مسأله نزدیک شدن طوفان دارد باید گفت : منظور بیان این نکته است هنگامی که آب از درون تنور که معمولاً مرکز آتش است

جوشیدن گرفت نوح و یارانش متوجه شدند اوضاع به زودی دگرگون می شود و انقلاب و تحوّل نزدیک است « آب کجا و آتش کجا » ؟

به تعبیر دیگر هنگامی که دیدند سطح آب زیرزمینی چنان بالا آمده که از درون تنور که معمولاً درجای خشک و محفوظی ساخته می شود جوشیدن گرفته فهمیدند موضوع مهمی در پیش است و حادثه نوظهوری در شرف تکوین است ، همین موضوع اخطار و علامتی بود برای نوح و یارانش که برخیزید و آماده شوید .

شاید قوم غافل و بی خبر نیز جوشیدن آب را از درون تنور خانه هایشان دیدند ولی مانند همیشه از کنار این گونه اخطارهای پرمعنی الهی چشم و گوش بسته گذشتند ، حتی برای یک لحظه نیز به خود اجازه تفکّر ندادند که شاید حادثه ای در شرف تکوین باشد ، شاید اخطارهای نوح واقعیّت داشته باشد .

این آیه از یک سو اشاره به همسر بی ایمان نوح و فرزندش « کنعان » می کند که داستان آن ها در آیات آینده آمده است که بر اثر انحراف از مسیر ایمان و همکاری با گناهکاران

رابطه و پیوند خود را از نوح بریدند و حق سوار شدن بر آن کشتی نجات نداشتند ، چرا که شرط سواری بر آن در درجه اول « ایمان » بود .

و از سوی دیگر اشاره به این می کند که محصول سالیان بسیار دراز تلاش پی گیر نوح (علیه السلام) در راه تبلیغ آیین خویش چیزی جز گروهی اندک از مؤمنان نبود که طبق بعضی از روایات در این مدت طولانی تنها هشتاد نفر به او ایمان آوردند و حتی بعضی، عدد آن هارا ازاین هم کمتر نوشته اند واین خود می رساند که این پیامبر بزرگ تا چه حدّ استقامت و پایمردی داشت که برای هدایت هریک از آن ها به سوی خدا به طور متوسط ده سال زحمت کشید ، زحمتی که مردم عادی حتی برای هدایت و نجات فرزندشان تحمّل نمی کنند .

41 وَ قالَ ارْکَبُوا فیها بِسْمِ اللّهِ مَجْریها وَ مُرْسها اِنَّ رَبّی لَغَفُورٌ رَحیمٌ

او گفت : به نام خدا بر آن سوار شوید و به هنگام حرکت و توقف آن یاد او کنید، که پروردگارم آمرزنده و مهربان است .

« مَجْرا » و « مُرْسا » هر دو اسم زمان است به معنی « موقع حرکت » و « موقع توقف » .

نوح به سرعت بستگان و یاران با ایمان خود را جمع کرد و چون لحظه طوفان و فرارسیدن مجازات های کوبنده الهی نزدیک می شد « به آن ها دستور داد که به نام خدا بر کشتی سوار شوید ، به هنگام حرکت و توقف کشتی نام خدا را بر زبان جاری سازید و به یاد او باشید » .

چرا می گوید : در همه حال به یاد او باشید و از یاد او و نام او مدد بگیرید ؟

زیرا به مقتضای رحمتش این وسیله نجات را در اختیار شما بندگان با ایمان قرارداده و به مقتضای آمرزشش از لغزش های شما می گذرد .

42 وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فی مَوْجٍ کَالْجِبالِ وَ نادی نُوحٌ نُ ابْنَهُ وَ کانَ فی مَعْزِلٍ یبُنَیَّ ارْکَبْ مَّعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکفِرینَ

و او آن هارا از لابلای امواجی همچون کوه ها حرکت می داد، ( در این هنگام ) نوح فرزندش را که در گوشه ای قرار داشت فریاد زد ، پسرم! همراه ما سوار شو و با کافران مباش .

سرانجام لحظه نهایی فرارسید و فرمان مجازات این قوم سرکش صادر شد ، ابرهای تیره و تار همچون پاره های شب ظلمانی سراسر آسمان را فراگرفت و آن چنان روی هم

متراکم گردید که نظیرش هیچ گاه دیده نشده بود ، صدای غرش رعد و پرتو خیره کننده برق پی درپی در فضای آسمان پخش می شد و خبر از حادثه بسیار عظیم و وحشتناکی می داد .

باران شروع شد ، سریع و سریع تر شد ، قطره های درشت و درشت تر شد و همان گونه که قرآن در آیه 11 سوره قمر می گوید گویی تمام درهای آسمان گشوده شده و اقیانوسی از آب از لابلای ابرها فرومی ریزد .

از سوی دیگر سطح آب زیرزمینی آن قدر بالا آمد که از هرگوشه ای چشمه خروشانی جوشیدن گرفت .

و به این ترتیب آب های زمین و آسمان به هم پیوستند و دست به دست هم دادند و بر سطح زمین ها ، کوه ها ، دشت ها ، دره ها جاری شدند و به زودی سطح زمین به صورت اقیانوسی درآمد . وزش بادها امواج کوه پیکری روی این اقیانوس ترسیم می کرد و این امواج از سر و دوش هم بالا می رفتند و روی یکدیگر می غلطیدند .

« و کشتی نوح با سرنشینانش سینه امواج کوه پیکر را می شکافت و هم چنان پیش می رفت نوح فرزندش را که

در کناری جدا از پدر قرارگرفته بود مخاطب ساخت و فریاد زد فرزندم ! با ما سوار شو و با کافران مباش » که فنا و نابودی دامنت را خواهد گرفت .

نوح این پیامبر بزرگ نه تنها به عنوان یک پدر ، بلکه به عنوان یک مربی خستگی ناپذیر و پرامید ، حتی در آخرین لحظه دست از وظیفه خود برنداشت به این امید که سخنش در قلب سخت فرزند اثر کند. اما متأسّفانه تأثیر همنشین بد بیش از آن بود که گفتار این پدر دلسوز تأثیر مطلوب خود را ببخشد .

43 قالَ سَئَاویآ اِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنی مِنَ الْماآءِ قالَ لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ اَمْرِ اللّهِ اِلاّ مَنْ رَّحِمَ وَ حالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقینَ

گفت : به کوهی پناه می برم تا مرا از آب حفظ کند ، گفت: امروز هیچ حافظی در برابر فرمان خدا نیست ، مگر آن کس را که او رحم کند ، در این هنگام موجی در میان آن دو حایل شد و او در زمره غرق شدگان قرار گرفت .

لذا این فرزند لجوج و کوتاه فکر به گمان این که با خشم خدا می توان به مبارزه برخاست ،

« فریاد زد پدر برای من جوش نزن ، به زودی به کوهی پناه می برم که دست این سیلاب به دامنش هرگز نخواهد رسید و مرا در دامان خود پناه خواهد داد » .

نوح باز مأیوس نشد ، بار دیگر به اندرز و نصیحت پرداخت شاید فرزندکوتاه فکر از مرکب غرور و خیره سری فرود آید و راه حق پیش گیرد ، به او « گفت : فرزندم امروز هیچ قدرتی در برابر فرمان خدا پناه نخواهد داد ... » .

کوه که سهل است ، کره زمین که سهل است ، خورشید و تمام منظومه شمسی با آن عظمت خیره کننده اش در برابر قدرت لایزال او ذره بی مقداری بیش نیست .

مگر بالاترین کوه ها در برابر کره زمین همچون برآمدگی های بسیار کوچکی که روی سطح یک نارنج قرار دارد نیست ؟ همان زمینی که یک میلیون و دویست هزار مرتبه باید بزرگ شود تا به اندازه کره خورشید گردد ، همان خورشیدی که یک ستاره متوسط معمولی آسمان از میان میلیون ها میلیون ستاره در پهنه عالم خلقت است .

پس چه خیال خامی و چه فکر کوتاهی که از « کوه » کاری ساخته باشد ؟

در همین هنگام موجی برخاست و جلو آمد و جلوتر و فرزند نوح را همچون پرکاهی از جا کند و در لابلای خود درهم کوبید .

پنج درس تربیتی در طوفان نوح

همان گونه که می دانیم هدف اصلی قرآن از بیان سرگذشت پیشینیان بیان درس های عبرت و نکات آموزنده و تربیتی است و در همین قسمت که تاکنون از داستان نوح خوانده ایم نکته های بسیار مهمی نهفته است که به قسمتی از آن ذیلاً اشاره می شود :

✓ 1 - پاکسازی روی زمین - درست است که خداوند ، « رحیم » و مهربان است ولی نباید فراموش کرد که او در عین حال ، « حکیم » نیز می باشد ، به مقتضای حکمتش هرگاه قوم و ملتی فاسد شوند و دعوت ناصحان و مربیان الهی در آن ها اثر نکند ، حق حیات برای آن ها نیست سرانجام از طریق انقلاب های اجتماعی و یا انقلاب های طبیعی ، سازمان زندگی آن ها درهم کوبیده و نابود می شود .

این نه منحصر به قوم نوح بوده است و نه به زمان و وقت معیّنی ، یک سنّت الهی است

در همه اعصار و قرون و همه اقوام و ملّت ها و حتی در عصر و زمان ما و چه بسا جنگ های جهانی اول ودوم اشکالی از این پاکسازی باشد .

✓ 2 - مجازات با طوفان چرا ؟ - درست است که یک قوم و ملت فاسد باید نابود شوند و وسیله نابودی آن ها هرچه باشد تفاوت نمی کند ، ولی دقت در آیات قرآن نشان می دهد که بالاخره تناسبی میان نحوه مجازات ها و گناهان اقوام بوده و هست .

فرعون تکیه گاه قدرتش را رود « عظیم نیل » و آب های پربرکت آن قرارداده بود و جالب این که نابودی او هم به وسیله همان شد .

نمرود متّکی به لشکر عظیمش بود و چنان که می دانیم لشکر کوچکی از حشرات او و یارانش را شکست داد .

قوم نوح جمعیّت کشاورز و دامدار بودند و چنین جمعیّتی همه چیز را از دانه های حیات بخش باران می داند ، اما سرانجام همین باران آن ها را از بین برد .

و از این جا به خوبی روشن می شود که چقدر برنامه های الهی حساب شده است و اگر

می بینیم انسان های طغیانگر عصر ما در جنگ های جهانی اول و دوم به وسیله مدرن ترین سلاح هایشان درهم کوبیده شدند ، نباید مایه تعجّب ما باشد چرا که همین صنایع پیشرفته بود که تکیه گاه آن ها در استعمار و استثمار خلق های مستضعف جهان محسوب می شد .

✓ 3 - نام خدا در هر حال و درهمه جا - در آیات بالا خواندیم نوح به یارانش دستور می دهد که نام خدا را به هنگام حرکت و توقف کشتی فراموش نکنند ، همه چیز به نام او و به یاد او و بااستمداد از ذات پاک او باید باشد ، هرحرکتی ، هر توقفی ، درحال آرامش و درحال طوفان، همه باید با نام او آغاز شود چراکه هرکار بی نام او شروع شود «ابتر و بریده دم» خواهد بود .

همان گونه که در حدیث معروفی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است « کُلُّ اَمْرٍ ذی بالٍ لَمْ یُذْکَرْ فیهِ بِسْمِ اللّهِ فَهُوَ اَبْتَرُ : هر کار مهمی که نام خدا در آن برده نشود نافرجام خواهد بود » .⁽¹⁾.

ذکر نام خدا نه به عنوان تشریفات ، بلکه به عنوان انگیزه و هدف یعنی هرکار که انگیزه خدایی ندارد و هدفش خدا نیست ابتر است ، چرا که انگیزه های مادّی پایان می پذیرد ولی انگیزه های الهی تمام نشدنی است ، هدف های مادّی به اوج خود که رسید خاموش می شود ، اما هدف های الهی همچون ذات پاک او جاودانی خواهد بود .

✓ 4 - پناهگاه های پوشالی - معمولاً هرکس درمشکلات زندگی به چیزی پناه می برد ، گروهی به ثروتشان ، گروهی به مقام و منصبشان ، عده ای به قدرت جسمانیشان و جمعی به نیروی فکری شان ، ولی همان گونه که آیات فوق به ما می گوید و تاریخ نشان داده ، هیچ یک از این ها در برابر فرمان پروردگار کمترین تاب مقاومت ندارد و همچون تارهای عنکبوت که در برابر وزش طوفان قرار گیرد به سرعت درهم می ریزد .

فرزند نادان و خیره پسر نوح پیامبر (علیه السلام) نیز در همین اشتباه بود ، گمان می کرد کوه می تواند در برابر طوفان خشم خدا به او پناه دهد ، اما چه اشتباه بزرگی ؟ حرکت یک موج کار او را ساخت و به دیار عدمش فرستاد .

به همین دلیل در پاره ای از دعاها می خوانیم من از خشم تو به سوی تو فرار می کنم « هارِبٌ مِنْکَ اِلَیْکَ » ⁽¹⁾یعنی اگر پناهگاهی در برابر خشم تو باشد باز همان ذات پاک تو است و بازگشت به سوی تو ، نه چیز دیگر .

✓ 5 - کشتی نجات - رهایی از هیچ طوفانی بدون کشتی نجات ممکن نیست لزومی ندارد که این کشتی حتما از چوب و آهن باشد ، بلکه چه بسا این کشتی نجات یک مکتب کارساز حیات بخش مثبت است ، که در برابر امواج طوفان های افکار انحرافی مقاومت می کند و پیروانش رابه ساحل نجات می رساند.روی همین جهت در روایاتی که از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله در کتب شیعه و اهل تسنن آمده است خاندان او یعنی امامان اهل بیت و حاملان مکتب اسلام به عنوان « کشتی نجات » معرفی شده اند .

« حَنْش بن مُغیرَة » می گوید : من به همراه ابوذر کنار خانه کعبه آمدم او دست در حلقه .

درخانه کرد و صدا زد منم ابوذر غفاری ، هرکس مرانمی شناسد بشناسد . من همان جُنْدَب هستم ( نام اصلی ابوذر جُنْدَب بود ) من یار پیامبرم ، با گوش خود شنیدم که می فرمود : « مَثَلُ اَهْلِبَیْتی مَثَلُ سَفینَةِ نُوحٍ مَنْ رَکِبَها نَجی : مثل اهل بیت من مثل کشتی نوح است که هرکس به آن پناه برد نجات می یابد » .⁽¹⁾

در بعضی دیگر از طرق حدیث جمله « فَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْها غَرَقَ ⁽²⁾: و هر کس از آن تخلف کند غرق می شود » - یا - « مَنْ تَخَلَّفَ عَنْها هَلَکَ ⁽³⁾: هرکس از آن تخلف کند هلاک می شود » اضافه شده است .).

این حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله با صراحت می گوید به هنگامی که طوفان های فکری و عقیدتی و اجتماعی در جامعه اسلامی رخ می دهد تنها راه نجات پناه بردن به این مکتب است و ما این مسأله را به خوبی در انقلاب شکوهمند ملت ایران آزمودیم که پیروان مکتب های غیراسلامی در برابر طاغوت ، شکست خوردند جز آن گروهی که به مکتب اسلام و اهل بیت و برنامه های انقلابی آن ها پناه بردند .

44 وَ قیلَ یأَرْضُ ابْلَعی ماآءَکِ وَ یسَماآءُ اَقْلِعی وَ غیضَ الْماآءُ وَ قُضِیَ الاَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ قیلَ بُعْدا لِلْقَوْمِ الظّلِمینَ

و گفته شد ای زمین آبت را فروبر و ای آسمان خودداری کن و آب فرونشست و کار پایان یافت و ( کشتی ) بر ( دامنه کوه ) جودی پهلو گرفت و ( در این هنگام ) گفته شد : دور باد قوم ستمگر .

پایان ماجرای طوفان نوح

سرانجام امواج خروشان آب همه جارا فراگرفت ، آب بالا و بالاتر آمد ، گنهکاران بی خبر

به گمان این که یک طوفان عادی است به نقاط مرتفع و برآمدگی ها و کوه های زمین پناه بردند ، اما آب از آن هم گذشت و همه جا در زیر آب پنهان شد ، اجساد بی جان طغیانگران و باقی مانده خانه ها و وسایل زندگانیشان در لابلای کف ها روی آب به چشم می خورد .

نوح زمام کشتی رابه دست خدا سپرده ، امواج کشتی را به هر سو می برد در روایات آمده است که شش ماه تمام ( از آغاز ماه رجب تا پایان ذی الحجة و به روایتی از دهم ماه رجب تا روز عاشورا ) این کشتی سرگردان بود ⁽¹⁾و نقاط مختلفی و حتی طبق پاره ای ازروایات سرزمین مکه و اطراف خانه کعبه را سیر کرد .

سرانجام فرمان پایان مجازات وبازگشت زمین به حالت عادی صادر شد .

آیه فوق چگونگی این فرمان و جزئیّات و نتیجه آن رادر عبارات بسیار کوتاه و مختصر و در عین حال فوق العاده رسا و زیبا در ضمن شش جمله بیان می کند و می گوید : « به زمین .

دستور داده شد ، ای زمین آبت را درکام فروبر » ( وَ قیلَ یأَرْضُ ابْلَعی ماآءَکَ ) .

« و به آسمان دستور داده شد ای آسمان دست نگهدار » ( وَ یسَماءُ اَقْلِعی ) .

« و آب فرو نشست » ( وَ غیضَ الْماآءُ ) .

« و کار پایان یافت » ( وَ قُضِیَ الاَمْرُ ) .

« و کشتی بر دامنه کوه جودی پهلو گرفت »( وَاسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ ) .

« در این هنگام گفته شد : دور باد قوم ستمگر » ( وَ قیلَ بُعْدا لِلْقَوْمِ الظّلِمینَ ) .

تعبیرات آیه فوق به قدری رسا و دلنشین و در عین کوتاهی گویا و زنده و با تمام زیبایی آن قدر تکان دهنده و کوبنده است که به گفته جمعی از دانشمندان عرب این آیه « فصیح ترین و بلیغ ترین » آیات قرآن محسوب می شود ، هرچند همه آیات قرآن در سرحد اعجاز از فصاحت و بلاغت است .

شاهد گویای این سخن همان است که در روایات و تواریخ اسلامی می خوانیم که گروهی از کفار قریش ، به مبارزه با قرآن برخاستند و تصمیم گرفتند آیاتی همچون آیات

قرآن ابداع کنند ، علاقمندانشان برای مدت چهل روز بهترین غذاها و مشروبات موردعلاقه آنان را برایشان تدارک دیدند ، مغز گندم خالص ، گوشت گوسفند و شراب کهنه تا با خیال راحت به ترکیب جمله هایی همانند قرآن بپردازند .

اما هنگامی که به آیه فوق رسیدند ، چنان آن ها راتکان داد که بعضی به بعض دیگر نگاه کردند و گفتند این سخنی است که هیچ کلامی شبیه آن نیست و اصولاً شباهت به کلام مخلوقین ندارد، این را گفتند و از تصمیم خود منصرف شدند و مأیوسانه پراکنده گشتند .⁽¹⁾

« جودی » کجا است ؟

بسیاری از مفسران گفته اند جودی که محل پهلو گرفتن کشتی نوح در آیه فوق معرفی شده کوه معروفی است در نزدیکی موصل . ⁽²⁾

بعضی دیگر از مفسرین آن را کوهی در حدود شام و یا نزدیک « آمِد » و یا در شمال عراق دانسته اند .

در کتاب مفردات راغب آن را کوهی در میان موصل و الجزیره ( نام منطقه ای است در شمال عراق و آن غیر از الجزایر و الجزیره معروف امروز است ) بعید نیست که همه این ها به یک معنی بازگردد زیرا « موصل » و « آمِد » و « جزیره » همه جزء مناطق شمالی عراق و نزدیک شام می باشند .

بعضی دیگر از مفسران احتمال داده اند که منظور از جودی هر کوه و زمین محکمی است ، یعنی کشتی نوح بر یک زمین محکم که برای پیاده شدن سرنشینانش آماده بود پهلو گرفت ، ولی مشهور و معروف همان معنی اول است .

45 وَ نادی نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ اِنَّ ابْنی مِنْ اَهْلی وَ اِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ اَنْتَ اَحْکَمُ الْحکِمینَ

نوح به پروردگارش عرض کرد پروردگارا ! پسر من از خاندان من است و وعده تو ( در مورد نجات خاندانم ) حق است و تو از همه حکم کنندگان برتری .

سرگذشت دردناک فرزند نوح

وقتی نوح فرزند خود را درمیان امواج دید ، عاطفه پدری به جوش آمد و به یاد وعده الهی درباره نجات فرزندش افتاد ، رو به درگاه خدا کرد و گفت :

« پروردگارا ! فرزندم از اهل من و خاندان من است و تو وعده فرمودی که خاندان مرا از طوفان و هلاکت رهایی بخشی و تو از همه حکم کنندگان برتری و در وفای به عهد از همه ثابت تری » .

این وعده اشاره به همان چیزی است که در آیه 40 همین سوره آمده است ، آن جا که می فرماید : « قُلْنَا احْمِلْ فیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ اَهْلَکَ اِلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ : ما به نوح فرمان

دادیم که از هر نوعی از انواع حیوانات یک جفت بر کشتی سوار کن و هم چنین خانواده خود را جز آن کسی که به فرمان خدا محکوم به نابودی است » .

نوح چنین فکر می کرد که منظور از جمله « اِلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ » تنها همسر بی ایمان و مشرک او است و فرزندش کنعان جزء آن ها نیست و لذا چنین سخنی را به پیشگاه خدا عرضه داشت .

46 قالَ ینُوحُ اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ اَهْلِکَ اِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صلِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَیْسَ لَکَ بِه عِلْمٌ اِنّی اَعِظُکَ اَنْ تَکُونَ مِنَ الْجهِلینَ

فرمود : ای نوح ! او از اهل تو نیست او عمل غیرصالحی است ، بنابراین آن چه را از آن آگاه نیستی از من مخواه، من به تو اندرزمی دهم تااز جاهلان نباشی.

چرا فرزند نوح ، عمل غیر صالح بود ؟

گاهی انسان در انجام یک کار آن چنان پیش می رود که گویا عین آن عمل می شود . در ادبیات زبان های مختلف به هنگام مبالغه این تعبیر فراوان دیده می شود ، مثلاً گفته می شود فلان کس سراپا عدل و سخاوت است و فلان شخص سراپا دزدی و فساد است ، گویی آن چنان در آن عمل غوطه ور گشته که ذات او عین آن عمل گشته است .

این پیامبرزاده نیز آن قدر با بدان بنشست و در اعمال زشت و افکار نادرستشان غوطه ور گشت که گویی وجودش تبدیل به یک عمل غیرصالح شد .

بنابراین تعبیرفوق در عین این که بسیارکوتاه و مختصراست ، گویای واقعیّت مهم در

مورد فرزند نوح می باشد ، یعنی ای نوح اگر نادرستی و ظلم و فساد در وجود این فرزند سطحی بود ، امکان شفاعت درباره او می رفت، اما اکنون که سراپا غرق فساد و تباهی است ، جای شفاعت نیست اصلاً حرفش را نزن .

جمله « اِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صلِحٍ » در واقع به منزله علت است برای « اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ اَهْلِکَ » یعنی این که می گویم از اهل تو نیست برای آن است که ازنظر عمل و کردار با تو فاصله گرفته است هرچند نسب او با تو پیوند دارد .

آن جا که پیوندها گسسته می شود ؟

آیه فوق یکی دیگر از عالی ترین درس های انسانی و تربیتی را در ضمن بیان سرگذشت نوح منعکس می کند ، درسی که در مکتب های مادی مطلقا مفهومی ندارد اما دریک مکتب الهی و معنوی یک اصل اساسی است .

پیوندهای مادّی ( نسب ، خویشاوندی ، دوستی و رفاقت ) در مکتب های آسمانی همیشه تحت الشعاع پیوندهای معنوی است. در این مکتب نورچشمی و امتیاز خویشاوندی

در برابر پیوند مکتبی و معنوی مفهومی ندارد .

آن جاکه رابطه مکتبی وجود دارد ، سلمان فارسی دورافتاده که نه از خاندان پیغمبر صلی الله علیه و آله و نه از قریش و نه حتی از اهل مکه بود، بلکه اصولاً ازنژاد عرب نبود، طبق حدیث معروف « سَلْمانُ مِنّا اَهْلَ الْبَیْتِ »« سلمان از خانواده ما است » جزء خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله محسوب می شود ، ولی فرزند واقعی و بلافصل پیامبری همچون نوح براثر گسستن پیوند مکتبیش با پدر ، آن چنان طرد می شود که با « اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ اَهْلِکَ » روبرو می گردد .

ممکن است چنین مسأله مهمی برای آن ها که مادی می اندیشند گران آید اما این واقعیّتی است که در تمام ادیان آسمانی به چشم می خورد .

به همین دلیل در احادیث اهل بیت علیهم السلام درباره شیعیانی که تنها نام تشیع بر خود می گذارند و اثر چشمگیری از تعلیمات و برنامه های عملی اهل بیت علیهم السلام در زندگانی آن ها دیده نمی شود جمله های صریح و تکان دهنده ای می خوانیم که بیانگر همان روشی است که قرآن در آیات فوق ، پیش گرفته است .

از امام علی (علیه السلام)بن موسی الرضا نقل شده که روزی از دوستان خود پرسید : « مردم این آیه را چگونه تفسیر می کنند " اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ اَهْلِکَ " » یکی از حاضران عرض کرد : « بعضی معتقدند که معنی آن این است که فرزند نوح ( کنعان ) فرزند حقیقی او نبود » امام فرمود : « کَلاّ لَقَدْ کانَ ابْنَهُ وَ لکِنْ لَمّا عَصَی اللّهَ نَفاهُ عَنْ اَبیهِ کَذا مَنْ کانَ مِنّا لَمْ یُطِعِ اللّهَ فَلَیْسَ مِنّا : نه چنین نیست ،او به راستی فرزند نوح بود ، اما هنگامی که گناه کرد و از جاده اطاعت فرمان خدا قدم بیرون گذاشت خداوند فرزندی او را نفی کرد، همچنین کسانی که از ما باشند ولی اطاعت خدا نکنند ، از ما نیستند » .⁽¹⁾

مسلمانان مطرود چه کسانی هستند ؟

بی مناسبت نیست که با الهام از آیه فوق اشاره به قسمتی از احادیث اسلامی کنیم که آن ها نیز گروه های زیادی را که ظاهرا در زمره مسلمانان و یا پیروان مکتب اهل بیت هستند ، مطرود دانسته و آنان را از صف مؤمنان و شیعیان خارج می سازد :

✓ 1 - پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید : « مَنْ غَشَّ مُسْلِما فَلَیْسَ مِنّا : آن کس که با برادران مسلمانش تقلّب و خیانت کند از ما نیست ». ⁽¹⁾

✓ 2 - امام صادق (علیه السلام)می فرماید : « لَیْسَ بِوَلِیِّ لی مَنْ اَکَلَ مالَ مُؤْمِنٍ حَراما : کسی که مال مؤمنی را به گناه بخورد ، دوست من نیست » .⁽²⁾

✓ 3 - پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید : « اَلا وَ مَنْ اَکْرَمَهُ النّاسُ اتِّقاءَ شَرِّه فَلَیْسَ مِنّی : بدانید کسی که مردم را به خاطر اجتناب از شرش گرامی دارند از من نیست » .

✓ 4 - امام فرمود : « لَیْسَ مِنْ شیعَتِنا مَنْ یَظْلِمُ النّاسَ : کسی که به مردم ستم می کند شیعه ما نیست».

✓ 5 - امام کاظم فرمود : « لَیْسَ مِنّا مَنْ لَمْ یُحاسِبْ نَفْسَهُ فی کُلِّ یَوْمٍ : کسی که هر روز به .

حساب خویش نرسد از ما نیست » .⁽¹⁾

✓ 6 - پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « مَنْ سَمِعَ رَجُلاً یُنادی یا لَلْمُسْلِمینَ فَلَمْ یُجِبْهُ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ : کسی که صدای انسانی را بشنود که فریاد می زند ای مسلمانان به دادم برسید و کمکم کنید ، کسی که این فریاد را بشنود و پاسخ نگوید مسلمان نیست » .⁽²⁾

✓ 7 - امام باقر (علیه السلام) به یکی از یارانش به نام جابر فرمود: « وَ اعْلَمْ یا جابِرُ بِاَنَّکَ لاتَکُونُ لَنا وَلِیّا حَتّی لَوِاجْتَمَعَ عَلَیْکَ اَهْلُ مِصْرِکَ وَ قالُوا اَنْتَ رَجُلٌ سُوءٌ لَمْ یَحْزُنْکَ ذلِکَ وَلَوْ قالُوا اِنَّکَ رَجُلٌ صالِحٌ لَمْ یَسُرَّکَ ذلِکَ وَ لکِنِ اعْرِضْ نَفْسَکَ عَلی کِتابِ اللّهِ : ای جابر ! بدان که تو دوست ما نخواهی بود تا زمانی که اگر تمام اهل شهر تو جمع شوند و بگویند تو آدم بدی هستی غمگین نشوی و اگر همه بگویند تو آدم خوبی هستی خوشحال نشوی ، بلکه خود را بر کتاب خدا قرآن عرضه داری و ضوابط خوبی و .

بدی را از آن بگیری و بعد ببینی از کدام گروهی » .⁽¹⁾

این احادیث خط بطلان بر پندارهای کسانی که تنها به اسم قناعت می کنند و ازعمل و ارتباط مکتبی در میان آن ها خبری نیست می کشد و به وضوح ثابت می کند که در مکتب پیشوایان الهی آنچه اصل اساسی و زیربنایی است ، همان ایمان به مکتب و عمل به برنامه های آن است و همه چیز باید با این مقیاس سنجیده شود .

47 قالَ رَبِّ اِنّی اَعُوذُ بِکَ اَنْ اَسْئَلَکَ ما لَیْسَ لی بِه عِلْمٌ وَ اِلاّ تَغْفِرْلی وَ تَرْحَمْنیآ اَکُنْ مِنَ الْخسِرینَ

عرض کرد : پروردگارا ! من به تو پناه می برم که از تو چیزی بخواهم که از آن آگاهی ندارم و هرگاه مرا نبخشی و بر من رحم نکنی از زیانکاران خواهم بود .

با توجه به گفتار نوح در آیه قبلی و پاسخی که خداوند به او داد این سؤال پیش می آید که .

چگونه نوح توجه به این مسأله نداشت که فرزندش کنعان مشمول وعده الهی نیست .

پاسخ این سؤال را می توان از این راه داد ، که این فرزند وضع کاملاً مشخصی نداشته ، گاهی با مؤمنان و گاهی با کافران بود و چهره منافق گونه او ، هرکس را ظاهرا به اشتباه می انداخت .

به علاوه احساس مسؤولیت شدیدی که نوح در رابطه با فرزندش می کرد و عشق و علاقه طبیعی که هرپدری به فرزندش دارد و پیامبران نیز از این قانون مستثنی نیستند ، سبب شد که چنین درخواستی را از خداوند بکند .

اما به محض این که از واقعیّت امر آگاه شد ، فورا در مقام عذرخواهی به درگاه خداوند و طلب عفو برآمد ، هرچند گناهی از او سرنزده بود ، اما مقام و موقعیّت پیامبر ایجاب می کند که بیش از این مراقب گفتار و رفتار خود باشد ، همین ترک اولی برای او با آن شخصیت ، بزرگ بود و به همین دلیل از پیشگاه خدا تقاضای بخشش کرد .

و از این جا پاسخ سؤال دیگری نیز روشن می شود که مگر انبیاء گناه می کنند که تقاضای آمرزش نمایند .

48 قیلَ ینُوحُ اهْبِطْ بِسَلمٍ مِنّا وَ بَرَکتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیآ اُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ اُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّا عَذابٌ اَلیمٌ

( به نوح ) گفته شد : ای نوح ! با سلامت و برکت از ناحیه ما بر تو و بر تمام امت هایی که با تواند ، فرود آی و امت هایی نیز هستند که ما آن ها را از نعمت ها بهره مند می سازیم سپس عذاب دردناکی از سوی ما به آن ها می رسد .

نوح به سلامت فرود آمد

بدون شک « طوفان » همه آثار حیات را درهم کوبیده بود و طبعا زمین های آباد مراتع سرسبز و باغ های خرم ، همگی ویران شده بودند و در این هنگام بیم آن می رفت که نوح و یارانش از نظر « زندگی » و « تغذیه » در مضیقه شدید قراگیرند ، اما خداوند به این گروه مؤمنان اطمینان داد که درهای برکات الهی به روی شما گشوده خواهد شد و از نظر زندگی

هیچ گونه نگرانی به خود راه ندهند .

به علاوه ممکن بود نگرانی دیگری از نظر سلامت برای نوح و پیروانش پیدا شود که

زندگی کردن در مجاورت این باتلاق ها و مرداب های باقیمانده از طوفان ممکن است سلامت آن ها رابه خطر افکند ، لذا خداوند در این زمینه نیز به آن ها اطمینان داد که هیچ گونه خطری شما را تهدید نمی کند و آن کس که طوفان را برای نابودی طغیان گران فرستاد ، هم او می تواند محیطی « سالم » و « پربرکت » برای مؤمنان فراهم سازد .

این جمله کوتاه به ما می فهماند که قرآن تا چه اندازه به ریزه کاری های مسایل اهمیّت می دهد و آن هارا در عباراتی بسیار فشرده و زیبا منعکس می سازد .

کلمه « اُمَمٍ » جمع « اُمَّت » است و این تعبیر می رساند که همراه نوح امت هایی بودند ، این عبارت ممکن است به خاطر آن باشد که افرادی که با نوح بودند هریک سرچشمه پیدایش قبیله و امتی گشتند و یا این که واقعا آن ها که با نوح بودند هر گروهی از قوم و قبیله ای بودند که مجموعا امت هایی تشکیل می دادند .

این احتمال نیز وجود دارد که « اُمَمٍ » اصناف حیوانی را که با نوح بودند نیز شامل گردد ، زیرا در قرآن مجید کلمه « اُمَّت » بر آن ها نیز اطلاق شده است ، چنان که در سوره انعام آیه 38

می خوانیم: «وَ ما مِن داآبَّةٍ فِی الاَرْضِ وَ لا طاآئِرٍ یَطیرُ بِجَناحَیْهِ اِلاّآ اُمَمٌ اَمْثالُکُمْ: هیچ جنبنده ای در روی زمین و هیچ پرنده ای که با دو بال خود پروازمی کند وجودندارد مگراین که آن هانیز امت هایی مثل شما هستند » .

بنابراین همان گونه که نوح و یارانش به لطف بی پایان پروردگار در برابر آن همه مشکلات زندگی بعد از طوفان در سلامت و برکت زیستند ، انواع جاندارانی که با نوح از کشتی پیاده شدند و گام به روی زمین گذاشتند ، نیز این سلامت و مصونیّت را به لطف الهی داشتند .

سپس اضافه می کند « با این همه باز در آینده از نسل همین مؤمنان ، امت هایی به وجود می آیند که انواع نعمت ها را به آن ها می بخشیم ، ولی آنها در غرور و غفلت فرومی روند سپس عذاب دردناک ما به آن ها می رسد : وَ اُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّا عَذابٌ اَلیمٌ » .

بنابراین چنین نیست که این انتخاب اصلح و اصلاح نوع انسانی از طریق طوفان آخرین انتخاب و آخرین اصلاح باشد ، بلکه باز هم تا زمانی که نوع آدمی به عالی ترین مرحله رشد و تکامل برسد ، به خاطر سوءاستفاده کردن از آزادی اراده ، گاه در راه شر و فساد قدم می گذارد و باز همان برنامه مجازات در این جهان و سرای دیگر دامنش را می گیرد .

جالب این که در جمله فوق فقط می گوید : « سَنُمَتِّعُهُمْ » به زودی آن ها را از انواع نعمت ها بهره مند می کنیم و بلافاصله سخن از عذاب و مجازات آن ها می گوید ، اشاره به این که بهره وری از نعمت فراوان در افراد کم ظرفیّت و ضعیف الایمان به جای این که حس شکرگزاری و اطاعت را بیدار کند ، غالبا بر طغیان و غرور آن ها می افزاید و به دنبال آن رشته های بندگی خدا را پاره می کند .

جمله ای که مرحوم « طبرسی » در مجمع البیان از یکی از مفسران درذیل این آیه نقل کرده جالب است، آن جا که می گوید : « هَلَکَ الْمُسْتَمْتِعُونَ فِی الدُّنْیا لاَِنَّ الْجَهَلَ یَغْلِبُ عَلَیْهِمْ وَ الْغَفْلَةُ ، فَلا یَتَفَکَّرُونَ اِلاّ فِی الدُّنْیا وَ عِمارَتِها وَ مَلاذِها : صاحبان نعمت در دنیا هلاک و گمراه شدند چرا که جهل و غفلت بر آن ها غالب می شود و جز در فکر دنیا و لذت های آن نیستند » .

این واقعیّت در زندگی کشورهای متنعّم و ثروتمند دنیا به خوبی دیده می شود که آن ها غالبا در فساد غوطه ورند ، نه تنها به فکر مستضعفان جهان نیستند ، بلکه روز به روز طرحی تازه برای مکیدن هرچه بیشتر خون آن ها می ریزند .

به همین دلیل بسیار می شود که خداوند جنگ ها و حوادث دردناکی که نعمت ها را موقتا سلب می کند ، بر آن ها فرومی ریزد ، شاید بیدار شوند .

49 تِلْکَ مِنْ اَنْباآءِ الْغَیْبِ نُوحیهاآ اِلَیْکَ ما کُنْتَ تَعْلَمُهاآ اَنْتَ وَ لاقَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ اِنَّ الْعقِبَةَ لِلْمُتَّقینَ

این ها از خبرهای غیب است که به تو ( ای پیامبر ) وحی می کنیم ، نه تو و نه قوم تو این ها را قبل از این نمی دانستید، بنابراین صبر و استقامت کن که عاقبت ازآن پرهیزکاران است .

بیان داستان انبیاء به صورت واقعی و خالی از هرگونه خرافه و تحریف تنها از طریق وحی آسمانی ممکن است وگرنه کتب تاریخ پیشینیان آن قدر با اسطوره ها و افسانه ها آمیخته شده که شناخت حق از باطل در آن ممکن نیست و هرقدر بیشتر به عقب برمی گردیم ، این آمیختگی بیشتر می شود .

بنابراین بیان سرگذشت انبیاء و اقوام پیشین ، خالی از هرگونه خرافات ، خود یکی از نشانه های حقانیّت قرآن و پیامبر اسلام است .

از این آیه استفاده می شود که برخلاف آن چه برخی می پندارند ، پیامبران از علم غیب آگاهی داشتند ، منتها این آگاهی از طریق الهی و به مقداری که خدا می خواست بود ، نه این که از پیش خود چیزی بدانند و اگر می بینیم در پاره ای از آیات نفی علم غیب شده اشاره به همین است که علم آن ها ذاتی نیست بلکه فقط از ناحیه خدا است .

این آیه واقعیّت دیگری را نیز روشن می کند که بیان سرگذشت انبیاء و اقوام گذشته در قرآن تنها درسی برای امت اسلامی نیست ، بلکه علاوه بر این که نوع دلداری و تسلی خاطر و تقویت اراده و روحیه برای پیامبر صلی الله علیه و آله نیز هست ، چرا که او هم بشراست و بایدازاین طریق در مکتب الهی درس بخواند و برای مبارزه با طاغوت های عصر خویش آماده تر شود و از انبوه مشکلاتی که بر سر راهش وجود دارد نهراسد یعنی همان گونه که نوح با آن همه گرفتاری های طاقت فرسا صبر و استقامت به خرج داد و به ایمان آوردن یک عده بسیار کم در عمر طولانی معروفش دلخوش بود ، تو هم باید صبر و استقامت را درهرحال از دست ندهی .

50 وَ اِلی عادٍ اَخاهُمْ هُودا قالَ یقَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْرُهُ اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ مُفْتَرُونَ

( ما ) به سوی ( قوم ) عاد ، برادرشان هود را فرستادیم ، ( به آن ها ) گفت : ای قوم من ! اللّه را پرستش کنید که معبودی جز او برای شما نیست ، شما فقط تهمت می زنید .

در این جا از « هود » تعبیر به برادر می کند ، این تعبیر یابه خاطر آن است که عرب از تمام افراد قبیله تعبیر به برادر می کند چرا که در ریشه نسب با هم مشترکند ، مثلاً به یک نفر از طایفه بنی اسد « اَخُو اَسَدِیِّ » می گوید .

و یا اشاره به این است که رفتار هود مانند سایر انبیاء با قوم خود کاملاً برادرانه بود ، نه در شکل یک امیر و فرمانده و یا حتی یک پدر نسبت به فرزندان ، بلکه همچون یک برادر در برابر برادران دیگر بدون هرگونه امتیاز و برتری جویی. نخستین دعوت هود ، همان دعوت تمام انبیاء بود ، دعوت به سوی توحید و نفی هرگونه شرک .

51 یقَوْمِ لاآ اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْرا اِنْ اَجْرِیَ اِلاّ عَلَی الَّذی فَطَرَنیآ اَفَلا تَعْقِلُونَ

ای قوم من ! من از شما پاداشی نمی طلبم ، پاداش من فقط بر کسی است که مرا آفریده ، آیا نمی فهمید ؟

52 وَ یقَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوآا اِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماآءَ عَلَیْکُمْ مِدْرارا وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً اِلی قُوَّتِکُمْ وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمینَ

و ای قوم من ! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید سپس به سوی او بازگردید تا ( باران ) آسمان را پی درپی برشما بفرستد و نیرویی بر نیروی شما بیفزاید و روی ( از حق ) برنتابید و گناه نکنید .

«مِدْرارا» چنان که قبلاً هم گفته ایم از ماده « دَرّ » به معنی ریزش شیر از پستان مادر است ، سپس به ریزش باران نیز گفته شده است و جالب این که در آیه بالا نمی گوید باران را از آسمان بر شما فرومی ریزد بلکه می گوید آسمان را بر شما فرومی ریزد یعنی آن قدر باران

می بارد که گویی همه آسمان در حال ریزش است و با به توجه این که « مِدْرارا » نیز صیغه مبالغه است نهایت تأکید از این جمله استفاده می شود .

گناه و ویرانی جامعه ها

باز در آیه فوق می بینیم که قرآن پیوند روشنی میان مسایل معنوی و مادی برقرار می سازد و استغفار ازگناه و بازگشت به سوی خدا را مایه آبادانی و خرمی و طراوت و سرسبزی و اضافه شدن نیرویی بر نیروها معرفی کرده .

این حقیقت در بسیاری دیگر از آیات قرآن به چشم می خورد ، ازجمله در سوره نوح از زبان این پیامبر بزرگ می خوانیم : « فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ اِنَّهُ کانَ غَفّارا یُرْسِلِ السَّماآءَ عَلَیْکُمْ مِدْرارا وَ یُمْدِدْکُمْ بِاَمْوالٍ وَ بَنینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ اَنْهارا : به آن ها گفتم از گناهان خود در پیشگاه پروردگارتان استغفار کنید که او آمرزنده است ، تا باران آسمان را پشت سر هم بر شما فرو ریزد و شما را با اموال و فرزندان کمک بخشد و باغ ها و نهرها برای شما قرار دهد » ( 9 - 12 / نوح ) .

جالب توجه این که در روایات اسلامی می خوانیم که ربیع بن صبیح می گوید نزد حسن بودم ، مردی از در وارد شد و از خشکسالی آبادیش شکایت کرد ، حسن به او گفت : استغفار کن، دیگری آمد از فقر شکایت کرد ، به او نیز گفت استغفار کرد ، سومی آمد و به او گفت : دعا کن خداوند پسری به من بدهد به او نیز گفت : استغفار کن ، ربیع می گوید ( من تعجّب کردم ) و به او گفتم هرکس نزد تو می آید و مشکلی دارد و تقاضای نعمتی به او همین دستور را می دهی و به همه می گویی استغفار کنید و از خدا طلب آمرزش نمایید .

وی در جواب من گفت : آن چه را گفتم از پیش خود نگفتم ، من این مطلب را از کلام خدا که از پیامبرش نوح حکایت می کند ، استفاده کردم و سپس آیات سوره نوح را که در بالا ذکر شد تلاوت کرد . ⁽¹⁾.

آن ها که عادت دارند از این مسایل آسان بگذرند فورا یک نوع ارتباط و پیوند معنوی ناشناخته درمیان این امور قایل می شوند و از هرگونه تحلیل بیشتر خود را راحت می کنند .

ولی اگر بیشتر دقت کنیم درمیان این امور پیوندهای نزدیکی می یابیم که توجه به آن ها مسایل مادّی و معنوی را در متن جامعه همچون تار و پود پارچه به هم می آمیزد و یا همانند ریشه و ساقه درخت با گل و میوه آن ربط می دهد .

کدام جامعه است که آلوده به گناه ، خیانت ، نفاق ، دزدی ، ظلم ، تنبلی و مانند آن ها بشود و این جامعه آباد و پر برکت باشد .

کدام جامعه است که روح تعاون و همکاری را از دست دهد و جنگ و نزاع و خونریزی را جانشین آن سازد و زمین های خرم و سرسبز و وضع اقتصادی مرفهی داشته باشد .

کدام جامعه است که مردمش آلوده انواع هوس ها باشند و در عین حال نیرومند و پابرجا درمقابل دشمنان ایستادگی کنند .

با صراحت باید گفت : هیچ مسأله اخلاقی نیست مگر این که اثر مفید و سازنده ای در زندگی مادی مردم دارد و هیچ اعتقاد و ایمان صحیحی پیدا نمی شود مگر این که در ساختن یک جامعه ای آباد و آزاد و مستقل و نیرومند سهم به سزایی دارد .

آن ها که مسائل اخلاقی و ایمان مذهبی و توحیدرا از مسائل مادی جدا می کنند، نه مسائل معنوی را درست شناخته اند و نه مادی را .

اگر دین به صورت یک سلسله تشریفات و آداب ظاهری و خالی از محتوا در میان مردم باشد بدیهی است تأثیری در نظام مادّی اجتماع نخواهد داشت ، اما آنگاه که اعتقادات معنوی و روحانی آن چنان در اعماق روح انسان نفوذ کند که آثارش در دست و پا و چشم و گوش و زبان و تمام ذرات وجودش ظاهر گردد ، آثار سازنده این اعتقادات در جامعه بر هیچ کس مخفی نخواهد ماند .

ممکن است ما بعضی از مراحل پیوند استغفار را با نزول برکات مادی نتوانیم درست

درک کنیم ولی بدون شک قسمت بیشتری از آن برای ما قابل درک است .

در انقلاب اسلامی کشور ما ایران در این عصر و زمان به خوبی مشاهده کردیم که اعتقادات اسلامی و نیروی اخلاق و معنویّت چگونه توانست بر نیرومندترین اسلحه زمان و قوی ترین ارتش ها و قدرت های استعماری پیروز گردد و این نشان می دهد کاربرد عقاید دینی و اخلاق مثبت معنوی تا چه حد در مسایل اجتماعی و سیاسی زیاد است .

منظور از « یَزِدْکُمْ قُوَّةً اِلی قُوَّتِکُمْ » چیست ؟

ظاهر این جمله می گوید : خداوند در پرتو توبه و استغفار ، نیرویی بر نیروی شما می افزاید بعضی این جمله را اشاره به افزایش نیروی انسانی گرفته اند ( چنان که در آیات سوره نوح نیز به آن اشاره شده بود ) و بعضی دیگر آن را اشاره به اضافه نیروهای مادّی بر نیروی معنوی دانسته اند ، ولی تعبیر آیه مطلق است و هرگونه افزایش نیروی مادی و معنوی را شامل می شود و تمام این تفاسیر را دربرمی گیرد .

53 قالُوا یهُودُ ما جِئْتَنا بِبَیِّنَةٍ وَ ما نَحْنُ بِتارِکیآ الِهَتِنا عَنْ قَوْلِکَ وَ ما نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنینَ

گفتند : ای هود ! تو دلیلی برای ما نیاورده ای و ما خدایان خود را به خاطر حرف تو رها نخواهیم کرد و ما ( اصلاً ) به تو ایمان نمی آوریم .

54 اِنْ نَّقُولُ اِلاَّاعْتَریکَ بَعْضُ الِهَتِنا بِسُوآءٍ قالَ اِنّیآ اُشْهِدُ اللّهَ وَ اشْهَدُوآا اَنّی بَریآءٌ مِمّا تُشْرِکُونَ

ما فقط ( درباره تو ) می گوییم بعضی از خدایان ما به تو زیان رسانده ( و عقلت را ربوده اند ) ( هود ) گفت : من خدا را به شهادت می طلبم شما نیز گواه باشید که من از آن چه شریک ( خدا ) قرار می دهید بیزارم .

55 مِنْ دُونِهِ فَکیدُونی جَمیعا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ

از آن چه غیراو ( می پرستید ) حال که چنین است همگی برای من نقشه بکشید و مرا مهلت ندهید ، ( اما بدانید کاری از دست شما ساخته نیست ) .

بدون شک هود - همان گونه که برنامه و وظیفه تمام پیامبران است - معجزه یا معجزاتی برای اثبات حقانیّت خویش به آن ها عرضه داشته بود ، ولی آن ها به خاطر کبر و غروری که داشتند مانند سایر اقوام لجوج ، معجزات را انکار کردند و آن ها را سحر شمردند ، یا یک سلسله تصادف ها و حوادث اتفاقی که نمی تواند دلیلی بر چیزی بوده باشد .

از این گذشته نفی بت پرستی دلیلی لازم ندارد هرکس مختصر عقل و شعوری داشته باشد و خود را از تقلید برهاند آن را به خوبی درمی یابد و به فرض که دلیل بخواهد آیا دلایل علاوه بر منطقی و عقلی به معجزه هم نیاز دارد ؟

و به تعبیر دیگر آن چه دردعوت هود در آیات گذشته آمد ، دعوت به سوی خداوند یگانه و بازگشت به سوی او و استغفار از گناهان و نفی هرگونه شرک و بت پرستی است ، همه این ها مسایلی است که اثبات آن با دلیل عقلی کاملاً امکان پذیر است .

بنابراین اگر منظور آن هااز نفی « بَیِّنَة »، نفی دلیل عقلی بوده ، مسلماً این سخن نادرست است و اگر منظور نفی « معجزه » بوده ، این ادعا نیاز به معجزه نداشته است و به

هرحال این جمله که آن ها گفته اند ماهرگز به خاطر سخنان تو ، بت های خود را فراموش نمی کنیم بهترین دلیل بر لجاجت آن ها است ، چرا که انسان عاقل و حقیقت جو سخن حق را از هرکس که باشد می پذیرد. مخصوصاً این جمله که آن ها هود را متّهم به « جنون » کردند ، جنونی که بر اثر خشم خدایان حاصل شده بود خود بهترین دلیل بر خرافی بودن و خرافه پرستی آن ها است. سنگ و چوب های بی جان و بی شعور که نیاز به حمایت بندگان خود دارند ، چگونه می توانند عقل و شعور را از انسان عاقلی بگیرند .

به علاوه آن ها چه دلیلی بر جنون هود داشتند جز این که او ، سنت شکنی کرده و با آداب و سنن خرافی محیطش به پیکار برخاسته بود ، اگر این دلیل جنون باشد تمام مصلحان جهان و مردان انقلابی که بر ضد روش های غلط بپاخاستند باید مجنون باشند .

و این تازگی ندارد ، تاریخ گذشته و معاصر پر است از نسبت جنون به مردان و زنان نیک اندیش و سنت شکن که بر ضد خرافات و استعمارها و اسارت ها بپامی خاستند .

به هرحال هود می باید پاسخی دندان شکن به این قوم گمراه و لجوج بدهد ، پاسخی که

هم آمیخته با منطق باشد و هم از موضع قدرت ادا شود . قرآن می گوید : او در پاسخ آن ها این چند جمله را بیان کرد : « قالَ اِنّیآ اُشْهِدُ اللّهَ وَ اشْهَدُوآا اَنّی بَریآءٌ مِمّا تُشْرِکُونَ - مِنْ دُونِهِ » .

اشاره به این که اگر این بت ها قدرتی دارند از آن ها بخواهید مرا از میان بردارند ، من که آشکارا به جنگ آن ها برخاسته ام و علنا بیزاری و تنفر ازآن هارا اعلام می دارم، چرا آن ها ، معطلند ؟ انتظار چه چیز را می کشند ؟ و چرا مرا نابود نمی کنند .

56 اِنّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّهِ رَبّی وَ رَبِّکُمْ مامِنْ دابَّةٍ اِلاّ هُوَ ءَاخِذٌ بِناصِیَتِهاآ اِنَّ رَبّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ

چرا که من توکل بر اللّه که پروردگار من و شما است کرده ام، هیچ جنبنده ای نیست مگر این که او بر وی تسلط دارد ( اما سلطه ای توأم با عدالت چراکه )پروردگارمن بر صراط مستقیم است .

منطق نیرومند هود

« ناصِیَه » در اصل به معنی موی پیش سر می باشد و از ماده « نَصْأ » به معنی اتصال و

پیوستگی آمده است و اخذ به ناصیه ( گرفتن موی پیش سر ) کنایه از تسلّط و قهر و غلبه بر چیزی است و این که در جمله بالا خداوند می فرماید : « هیچ جنبنده ای نیست مگر این که ما ناصیه او را می گیریم » ، اشاره به قدرت قاهره او بر همه چیز است ، به گونه ای که هیچ موجودی در برابر اراده او هیچ گونه تاب مقاومت ندارد، زیرا معمولاً هنگامی که موی پیش سر انسان یا حیوانی را که محکم بگیرند ، قدرت مقاومت از او سلب می شود .

این تعبیر برای آن است که مستکبران مغرور و بت پرستان از خودراضی و سلطه جویان ستمکار ، فکر نکنند اگر چند روزی میدان به آن ها داده شده است ، دلیل بر آن است که می توانند در برابر اراده پروردگار ، کوچک ترین مقاومتی کنند ، باشد که آن ها به این واقعیّت توجه کنند و از مرکب غرور فرودآیند .

دیگر این که جمله « اِنَّ رَبّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ » از زیباترین تعبیرات درباره قدرت آمیخته با عدالت پروردگار است ، چرا که قدرتمندان غالبا زورگو و ظالمند ، اما خداوند با قدرت بی انتهایش، همواره بر صراط مستقیم عدالت و جاده صاف حکمت و نظم و حساب می باشد.

این نکته رانیز از نظر نباید دور داشت که سخنان « هود » در برابر مشرکان بیان کننده این واقعیّت است که هر قدر دشمنان لجوج بر لجاجت خود بیفزایند ، رهبر قاطع باید بر استقامت خود بیفزاید ، قوم هود او را از بت ها ترساندند ، او در مقابل ، آن ها را به نحو شدیدتری از قدرت قاهره خداوند بیم داد .

57 فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ اَبْلَغْتُکُمْ ماآ اُرْسِلْتُ بِهآ اِلَیْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفُ رَبّی قَوْما غَیْرَکُمْ وَ لا تَضُرُّونَهُ شَیْئا اِنَّ رَبّی عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ حَفیظٌ

و اگر روی برگردانید من رسالتی را که مأمور بودم به شما رساندم و خداوند گروه دیگری را جانشین شما می کند و شما کمترین ضرری به او نمی رسانید پروردگار من حافظ و نگاهبان هرچیز است .

گمان نکنید اگر دعوت من پذیرفته نشود برای من شکست است، من انجام وظیفه کردم ، انجام وظیفه پیروزی است ، هرچند دعوتم مورد قبول واقع نشود و این درسی است برای همه رهبران راستین و پیشوایان راه حق ، که هرگز از کار خود احساس خستگی و نگرانی

نکنند ، هرچند مردم دعوت آنان را پذیرا نشوند .

سپس همان گونه که بت پرستان او را تهدید کرده بودند ، او به طرز شدیدتری آن ها را به مجازات الهی تهدید می کند و می گوید : « وَ یَسْتَخْلِفُ رَبّی قَوْما غَیْرَکُمْ وَ لا تَضُرُّونَهُ شَیْئا » .

این قانون خلقت است ، که هرگاه مردمی لیاقت پذیرا شدن نعمت هدایت و یا نعمت های دیگر پروردگار را نداشته باشند ، آن ها را از میان برمی دارد و گروهی لایق به جای آنان می نشاند.

58 وَ لَمّا جاآءَ اَمْرُنا نَجَّیْنا هُودا وَ الَّذینَ امَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّا وَ نَجَّیْنهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلیظٍ

و هنگامی که فرمان ما فرا رسید هود و آن ها را که با او ایمان آورده بودند به رحمت خود نجات بخشیدیم و از عذاب شدید آن ها را رها ساختیم .

قبل از آن که مجازات افراد بی ایمان و یاغی و ستمکار را بیان کند ، نجات و رهایی قوم با ایمان را ذکر می کند ، تا این پندار پیدا نشود که به هنگام عذاب الهی طبق ضرب المثل

معروف خشک و تر باهم خواهند سوخت ، چرا که او حکیم است و عادل و محال است که حتی یک فرد با ایمان را در میان انبوهی بی ایمان و گناهکار مجازات کند .

بلکه رحمت الهی این گونه اشخاص را قبل از درگیر شدن مجازات به محل امن و امانی منتقل می سازد ، چنان که دیدیم قبل از آن که طوفان فرار رسد کشتی نجات نوح آماده بود و پیش از آن که شهرهای لوط درهم کوبیده شود ، شب هنگام لوط و تعداد معدود یاران با ایمانش به فرمان الهی خارج شدند .

در این که جمله « نَجَّیْنا » ( رهایی بخشیدیم ) چرا در این آیه تکرار شده بعضی به نکته لطیفی اشاره کرده اند که چون سخن از رحمت الهی به میان آمده اگر بلافاصله کلمه عذاب

تکرار می شد ، تناسب نداشت ، رحمت کجا و عذاب غلیظ کجا ، لذا « نَجَّیْنا » بار دیگر تکرار شده تامیان این دو فاصله بیفتد و چیزی از شدت عذاب و تأکید روی آن کاسته نشود .

این نکته را نیز باید مورد توجه قرار داد که در آیات قرآن در چهار مورد « عذاب »

توصیف به « غلیظ » شده است ⁽¹⁾که با دقت در آن آیات چنین به نظر می رسد که عذاب غلیظ مربوط به سرای دیگر است مخصوصاً آیات سوره ابراهیم که در آن اشاره بر عذاب غلیظ شده است با صراحت ، حال دوزخیان را بیان می دارد و باید هم چنین باشد چرا که هر اندازه عذاب دنیا شدید باشد باز در برابر عذاب آخرت خفیف و کم اهمیّت است .

این تناسب نیز قابل ملاحظه است که قوم عاد چنان که در سوره « قمر » و سوره « حاقَّة » به خواست خدا خواهد آمد ، افراد خشن و درشت و بلند قامت بودند که اندام آن ها به تنه درختان نخل تشبیه شده و به همین نسبت ساختمان های محکم و بزرگ و بلند داشتند تا آن جا که در تاریخ قبل از اسلام می خوانیم : عرب ها بناهای بلند و محکم را به عاد نسبت می دادند و می گفتند : « عادِیّ » لذا عذاب آن ها نیز مانند خودشان غلیظ و خشن بوده است ، .

نه تنها در جهان دیگر ، در این دنیا نیز مجازات آن ها بسیار شدید و خشن بود ، چنان که در تفسیر سوره های فوق خواهد آمد .

59 وَ تِلْکَ عادٌ جَحَدُوا بِایتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوآا اَمْرَ کُلِّ جَبّارٍ عَنیدٍ

و این قوم عاد بود که آیات پروردگارشان را انکار کردند و رسولان او را معصیت نمودند و از فرمان هر ستمگر دشمن حق پیروی کردند .

این که « رُسُل » به صورت جمع بیان شده یا به خاطر آن است که دعوت همه پیامبران به سوی یک واقعیّت است ( توحید و شاخه های آن ) بنابراین انکار یک پیامبر در حکم انکار همه پیامبران است و یا این که هود آن ها را به ایمان به انبیای پیشین نیز دعوت می کرد و آن ها انکار می کردند .

« جَبّارٍ » به کسی می گویند که از روی خشم و غضب می زند و می کشد و نابود می کند و پیرو فرمان عقل نیست و به تعبیر دیگر جبّار کسی است که دیگری را مجبور به پیروی خود می کند و یا می خواهد نقص خود را با ادعای عظمت و تکبّر ظاهرا برطرف سازد و « عَنیدٍ »

کسی است که با حق و حقیقت ، فوق العاده مخالف است و هیچ گاه زیر بار حق نمی رود .

این دو صفت ، صفت بارز طاغوت ها و مستکبران هر عصر و زمان است ، که هرگز گوششان بدهکار حرف حق نیست و با هرکس مخالف شدند با قساوت و بی رحمی ، شکنجه می کنند و می کوبند و ازمیان می برند .

در این جا یک سؤال پیش می آید و آن این که اگر جبار معنایش این است ، چرا یکی از صفات خدا در قرآن سوره حشر آیه 23 و سایر منابع اسلامی « جَبّارٍ » ذکر شده است ؟

پاسخ این که : « جَبّار در اصل ریشه لغت همان گونه که در بالا اشاره کردیم ، از ماده « جَبْر » به معنی قهر و غلبه و قدرت است و یا از ماده « جُبْران » به معنی برطرف ساختن نقص چیزی است .

ولی « جَبّار » چه به معنی اول باشد یا دوم در دو شکل به کارمی رود ، گاهی به صورت مذمت و آن در موردی است که انسانی بخواهد کمبودها و نقایص خود را با « خودبرتربینی » و تکبر و ادعاهای غلط جبران کند و یا این که بخواهد دیگری را در برابر اراده و خواست

دل خویش مقهور و ذلیل سازد .

این معنی در بسیاری از آیات قرآن آمده و با صفات مذموم دیگری احیانا همراه است مانند آیه فوق که توأم با « عَنیدٍ » ذکر شده و در آیه 32 سوره مریم از زبان عیسی پیامبر خدا می خوانیم : « وَ لَمْ یَجْعَلْنی جَبّارا شَقِیّا : خداوند مرا جبار شقی قرار نداده است » و یا در حالات بنی اسرائیل درباره ساکنان ستمگر بیت المقدس می خوانیم که آن ها به موسی گفتند : « اِنَّ فیها قَوْما جَبّارینَ : در این سرزمین گروهی ستمگر و ستم پیشه اند » ( 22 / مائده ) .

اما گاه « جَبّار » از همین دو ریشه در معنی مدح به کار می رود و به کسی گفته می شود که نیازمندی های مردم و نقایص آن ها را جبران می کند و استخوان های شکسته را پیوند می دهد و یا این که دارای قدرت فراوانی است که غیر او در برابر او خاضع می باشند بی آن که بخواهد بر کسی ستم کند و یا از قدرتش سوء استفاده نماید و به همین جهت ، جبار به هنگامی که به این معنی باشد با صفات مدح دیگر همراه می گردد ، چنان که در آیه 23 سوره حشر می خوانیم : « المَلِکُ الْقُدُّوسَ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزیزُ الْجَبّارُ الْمُتَکَبِّرُ : او فرمانروای پاک و

منزهی است که بندگانش هرگز از او ستم نمی بینند و نگهبان و حافظ غیرقابل شکست و قدرتمند و برتر است » .

روشن است که صفاتی همچون قُدُّوس و سَلام و مُؤْمِن ، هرگز با جبار به معنی ظالم و ستمگر و متکبر به معنی خودبرتربین سازگار نیست و این عبارت به خوبی نشان می دهد که جَبّار در این جا به معنی دوم است .

ولی از آن جا که بعضی تنها پاره ای از استعمالات جَبّار را در نظر گرفته و به ریشه لغت و معانی متعدد آن توجه نکرده اند ، چنین پنداشته اند که به کار بردن آن درباره خداوند صحیح به نظر نمی رسد ( و هم چنین واژه مُتَکَبِّر ) اما با در نظر گرفتن ریشه های اصلی لغت ، ایراد برطرف می شود .⁽¹⁾.

قوم عاد از نظر تاریخ

گرچه بعضی از مورخان غربی مانند « اسپرینگل » خواسته اند وجود قوم عاد را از نظر تاریخی منکر شوند ، شاید به دلیل این که در غیر آثار اسلامی ذکری از آن نیافته اند و در کتب عهد قدیم ( تورات ) اثری از آن ندیده اند ، ولی مدارکی در دست است که نشان می دهد قصه عاد به طور اجمال در زمان جاهلیّت عرب مشهور بوده و شعرای پیش از اسلام نیز از قوم هود سخن گفته اند ، حتی درعصر جاهلیّت بناهای بلند و محکم را به « عاد » نسبت می دادند و برآن کلمه «عادِیّ» اطلاق می کردند.

بعضی از مورخان معتقدند « عاد » بر دو قبیله اطلاق می شود ، قبیله ای از انسان های قبل از تاریخ بوده اند که در جزیره عربستان زندگی می کرده اند ، سپس از میان رفتند و آثارشان نیز از میان رفت و تاریخ بشر از زندگی آنان جز افسانه هایی که قابل اطمینان نیست حفظ نکرده است و تعبیر قرآن « عادً الاُْوْلی » ( 50 / نجم ) را اشاره به همین گرفته اند .

اما در دوران تاریخ بشر و احتمالاً در حدود 700 سال قبل از میلاد مسیح یا قدیم تر ،

قوم دیگری به نام عاد وجود داشتند که در سرزمین « احقاف » یا « یمن » زندگی می کردند .

آن ها دارای قامت هایی طویل و اندامی قوی و پرقدرت بودند و به همین دلیل جنگ آورانی زبده محسوب می شدند .

به علاوه از نظر تمدُّن تا حدود زیادی پیشرفته بودند ، شهرهای آباد ، زمین های خرم و سرسبز ، باغ های پرطراوت داشتند، آن چنان که قرآن در توصیف آن ها می گوید: « اَلَّتی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ : نظیر آن در بلاد جهان خلق نشده بود » ( 8 / فجر ) .

به همین جهت بعضی از مستشرقین گفته اند که قوم عاد در حدود برهوت ( یکی از نواحی حَضْرَمُوت یمن ) زندگی می کردند و بر اثر آتشفشان های اطراف بسیاری از آن هااز میان رفتند و بقایایشان متفرق شدند .

به هرحال این قوم مدتی در ناز و نعمت به سر می بردند ، ولی آن چنان که شیوه بیشتر متنعّمان است مست غرور و غفلت شدند و از قدرتشان برای ظلم و ستم و استعمار و استثمار دیگران سوءاستفاده کردند و مستکبران و جبّاران عنید را پیشوای خود ساختند ،

آیین بت پرستی را برپا نمودند و به هنگام دعوت پیامبرشان هود با آن همه تلاش و کوششی که در پند و اندرز و روشن ساختن اندیشه و افکار آنان و اتمام حجت نسبت به ایشان داشت نه تنها کمترین وقعی ننهادند بلکه به خاموش کردن ندای این مرد بزرگ حق طلب برخاستند .

گاهی او را به جنون و سفاهت نسبت دادند و زمانی از خشم خدایان وی را ترساندند ، اما او همچون کوه درمقابل خشم این قوم مغرور و زورمند ایستادگی به خرج داد و سرانجام توانست گروهی در حدود چهارهزار نفر را پاکسازی کرده و به آیین حق بخواند ، اما دیگران بر لجاجت و عناد خود باقی ماندند .

سرانجام چنان که در آیات سوره « ذاریات » و « حاقَّة » و « قمر » خواهد آمد ، طوفان شدید و بسیار کوبنده ای به مدت هفت شب و هشت روز بر آن ها مسلّط شد که قصرهایشان را درهم کوبید و اجسادشان را همچون برگ های پاییزی برامواج باد سوار کرد و به اطراف پراکنده ساخت ، مؤمنان راستین را قبلاً از میان آنان بیرون برد و نجات داد و زندگانی و

سرنوشتشان درس بزرگ عبرتی برای همه جباران و خودکامگان گشت .⁽¹⁾

60 وَ اُتْبِعُوا فی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیمَةِ اَلاآ اِنَّ عادا کَفَرُوا رَبَّهُمْ اَلا بُعْدا لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ

به دنبال آن ها در این جهان لعنت ( و نام ننگین ) ماند و در قیامت ( گفته می شود ) بدانید عاد نسبت به پروردگارشان کفر ورزیدند، دورباد عاد، قوم هود، (از رحمت خدا و خیر و سعادت).

لعن و نفرین ابدی بر قوم عاد باد

این تعبیر و مشابه آن در آیات متعددی از قرآن درباره اقوام مختلفی آمده است که پس از شرح بخشی از حالات آن ها می فرماید : « اَلا بُعْدا لِثَمُودَ » ( 68 / هود ) « اَلا بُعْدا لِمَدْیَنَ کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ » ( 95 / هود ) « فَبُعْدا لِلْقَوْمِ الظّالِمینَ » ( 41 / مؤمنون ) « فَبُعْدا لِقَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ »

( 44 / مؤمنون ) و هم چنین در داستان نوح قبلاً خواندیم : « وَ قیلَ بُعْدا لِلْقَوْمِ الظّالِمینَ »

( 44 / هود ). درتمام این آیات، نفرین شعارگونه ای درباره کسانی که گناه عظیمی انجام داده اند، دائر به دوری آن ها از رحمت خداوند شده است .

این درست به شعارهایی می ماند که امروز برای افراد و گروه های سرکش و استعمارگر و ستم پیشه گفته می شود ، منتها این شعار قرآنی به قدری جالب و جامع است که تنها ناظر به یک جنبه و یک بعد نیست، چراکه وقتی می گوییم دورباد فلان گروه ، هم دوری از رحمت خداوند را شامل می شود هم دوری از سعادت و هم دوری از هرگونه خیر و برکت و نعمت و هم دوری از بندگان خدا . البتّه دوری آن ها از خیر و سعادت ، عکس العمل دوریشان در درون جان و فکر و در محیط عمل از خدا و خلق خدا است ، چرا که هرگونه ایده و عملی بازتابی در سرای دیگر و جهان پس از مرگ دارد ، بازتابی کاملاً مشابه آن و به همین دلیل این دوری ها در این جهان سرچشمه بعد و دوری در آخرت ، از رحمت و عفو و بخشش و مواهب الهی خواهد بود .

61 وَ اِلی ثَمُودَ اَخاهُمْ صلِحا قالَ یقَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْرُهُ هُوَ اَنْشَأَکُمْ مِنَ الاَرْضِ وَاسْتَعْمَرَکُمْ فیها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَ تُوبُوااِلَیْهِ اِنَّ رَبّی قَریبٌ مُجیبٌ

و به سوی ( قوم ) ثمود برادرشان صالح را فرستادیم ، گفت: ای قوم من ! اللّه را پرستش کنید که معبودی جز او برای شما نیست ، او است که شما را از زمین آفرید و آبادی آن را به شما واگذار نمود ، از او آمرزش بطلبید سپس به سوی او بازگردید که پروردگارم ( به بندگان خود ) نزدیک و اجابت کننده ( تقاضاهای آن ها ) است .

آغاز سرگذشت قوم ثمود

سرگذشت قوم عاد با تمام درس های عبرت انگیزش به طور فشرده پایان یافت و اکنون نوبت قوم ثمود است ، همان جمعیّتی که طبق تواریخ در سرزمین وادِی الْقُری در میان مدینه و شام زندگی داشتند .

باز در اینجا می بینیم که قرآن مجید هنگامی که سخن از پیامبر آن ها صالح می گوید به

عنوان « برادر » از او یاد می کند ، چه تعبیری از این رساتر و زیباتر که به قسمتی از محتوای آن در تفسیر آیات گذشته اشاره کردیم : برادری دلسوز و مهربان که جز خیرخواهی هدف دیگری ندارد . « ما به سوی قوم ثمود برادرشان صالح را فرستادیم : وَ اِلی ثَمُودَ اَخاهُمْ صلِحا » .

باز می بینیم برنامه صالح همان برنامه اصولی همه پیامبران است ، برنامه ای که از «توحید» و نفی هرگونه شرک و بت پرستی که خمیر مایه تمام رنج های بشر است ، آغاز می شود .

« گفت ای قوم من ! خدا را پرستش کنید که هیچ معبودی جز او نیست : قالَ یقَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْرُهُ » .

سپس برای تحریک حس حق شناسی آن ها به گوشه ای از نعمت های مهم پروردگار که سراسر وجودشان را فراگرفته اشاره کرده ، می گوید : « او کسی است که شما را از زمین آفرید : هُوَ اَنْشَأَکُمْ مِنَ الاَرْضِ » .

زمین و آن خاک بی ارزش و بی مقدار کجا و این وجود عالی و خلقت بدیع کجا ؟ آیا هیچ عقلی اجازه می دهد که انسان چنین خالق و پروردگاری را که این همه قدرت دارد و این همه

نعمت بخشیده کنار بگذارد و به سراغ این بت های مسخره برود؟ پس از اشاره به نعمت آفرینش ، نعمت های دیگری را که در زمین قرارداده به این انسان های سرکش یادآوری می کند : « او کسی است که عمران و آبادی زمین را به شما سپرد و قدرت و وسایل آن را در اختیارتان قرار داد » ( وَاسْتَعْمَرَکُمْ فیها ) .

« واژه استعمار » و « اِعْمار » در لغت عرب در اصل به معنی تفویض آبادی زمین به کسی است و طبیعی است که لازمه آن این است که وسایل لازم را در اختیار او بگذارد ، این چیزی است که ارباب لغت مانند « راغب » در مفردات و بسیاری از مفسران در تفسیر آیه فوق گفته اند. این احتمال نیز در معنی آیه داده شده است که منظور آن است که خداوند عمر طولانی به شما داده ، ولی البتّه معنی اول با توجه به متون لغت صحیح تر به نظر می رسد .

و در هر حال این موضوع به هر دو معنی درباره قوم ثمود ، صادق (علیه السلام)بوده است ، چرا که زمین های آباد و خرم و سرسبز و باغ هایی پرنعمت داشتند و اصولاً درکشاورزی ابتکار و قدرت فراوان به خرج می دادند و از این گذشته عمرهای طولانی و اندام هایی قوی و

نیرومند داشتند و در ساختن بناهای محکم پیشرفته بودند ، چنان که قرآن می گوید : « وَ کانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتا امِنینَ: در دل کوه ها خانه های امن و امان به وجودمی آوردند »(82/حجر) .

قابل توجه این که قرآن نمی گوید خداوند زمین را آباد کرد و در اختیار شما گذاشت ، بلکه می گوید عمران و آبادی زمین را به شما تفویض کرد ، اشاره به این که وسایل از هرنظر آماده است ، اما شما باید با کار و کوشش زمین را آباد سازید و منابع آن را به دست آورید و بدون کار و کوشش سهمی ندارید .

در ضمن این حقیقت نیز از آن استفاده می شود که برای عمران و آبادی باید به یک ملّت مجال داد و کارهای آن ها را به دست آنان سپرد و وسایل و ابزارلازم را در اختیارشان گذارد .

« اکنون که چنین است ، از گناهان خود توبه کنید و به سوی خدا بازگردید که پروردگار من به بندگان خود نزدیک است و درخواست آن ها را اجابت می کند » ( فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوآا اِلَیْهِ اِنَّ رَبّی قَریبٌ مُجیبٌ ) .

استعمار در قرآن و عصر ما

همان گونه که در آیه فوق دیدیم ، پیامبر خدا صالح برای ایفای نقش تربیتی خود در

میان قوم گمراه « ثمود » با یادآوری آفرینش عظیم انسان از خاک و تفویض آبادی زمین با آنان سخن می گوید .

ولی این کلمه استعمار با آن زیبایی خاص و کِشندگی مفهوم که هم عمران و آبادی را دربردارد و هم تفویض اختیارات و هم تهیّه وسایل و ابزار ، آن چنان مفهومش در عصر ما مسخ شده که درست در نقطه مقابل مفهوم قرآنی قرارگرفته .

تنها واژه استعمار نیست که به این سرنوشت شوم گرفتار شده است ، کلمات زیادی چه در فارسی و چه در عربی و چه در لغات دیگر می یابیم که گرفتار همین مسخ و تحریف و واژگونگی شده است ، مانند « حِضارت » و « ثِقافَت » و « حُرِّیَّت » در عربی و کلماتی مانند تمدن، حقوق بشر، روشنفکری، آزادی و آزادگی ، هنر و هنرمندی در فارسی و در سایه این تحریف ها هرگونه از خود بیگانگی و ماده پرستی و اسارت انسان ها و انکار هرگونه واقعیّت و توسعه هرگونه فساد و انجام هرکار شتابزده و بی مطالعه انجام می گردد .

به هرحال مفهوم واقعی استعمار در عصر ما ، استیلای قدرت های بزرگ سیاسی و

صنعتی بر ملت های مستضعف و کم قدرت است ، که محصول آن غارت و چپاولگری و مکیدن خون آن ها و به یغما بردن منابع حیاتی آنان است .

این استعمار که چهره های شوم گوناگونی دارد گاهی در شکل فرهنگی ، گاهی فکری ، گاه اقتصادی و گاه سیاسی و نظامی مجسم می شود ، همان است که چهره زیبای امروز ما را تاریک و سیاه کرده، اقلیتی دراین جهان دارای همه چیز و اکثریت عظیمی فاقد همه چیزند ، این استعمار سرچشمه جنگ ها و ویرانی ها و تبهکاری ها و مسابقه کمرشکن تسلیحاتی است .

واژه ای را که قرآن برای این مفهوم به کار برده واژه استضعاف است که درست قالب این معنی است ، یعنی ضعیف ساختن به مفهوم وسیع کلمه ، ضعیف ساختن فکر و سیاست و اقتصاد و هر چیز دیگر .

دامنه استعمار در عصر ما آن چنان گسترده است که خود واژه استعمار نیز استعماری شده است ، چراکه مفهوم لغوی آن کاملاً واژگونه است .

به هر حال استعمار داستان غم انگیز طولانی دارد ، که می توان گفت سراسر تاریخ بشر