مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 14

(جزء چهاردهم قرآن)

Volum 14

دکتر محمد بیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

سوره حجر

فضیلت تلاوت سوره « حجر »

حضرت امام صادق فرمود : « کسی که سوره حجر و ابراهیم را در یک نماز دو رکعتی ، در هر شب جمعه بخواند ، فقر ، دیوانگی و گرفتاری برای او پیش نمی آید » .⁽¹⁾

و در جای دیگری می فرماید : « کسی که سوره حجر را با زعفران بنویسد و بخورد ، چنانچه شیرش کم باشد ، افزایش یابد و اگر در چاه یا چشمه کم آبی قرار دهند آبش افزایش یابد » .

ناگفته پیدا است این همه فضیلت و افتخار با تلاوت خالی از اندیشه و عمل حاصل نمی شود ، بلکه هدف اصلی از تلاوت ، تطبیق اعمال و خلق و خوی خویش در مفاد این آیات است .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 الآر تِلْکَ ایاتُ الْکِتابِ وَ قُرْانٍ مُبینٍ

الر ، این آیات کتاب و قرآن مبین است .

در آغاز این سوره با حروف مقطعه « الف ، لام ، راء » برخورد می کنیم که نمایانگر ترکیب این کتاب بزرگ آسمانی که راهگشای همه انسان ها به سوی سعادت می باشد، از حروف ساده الفباء است ، همین ماده خامی که در اختیار همه افراد بشر حتی کودکان دو سه ساله قرار دارد و این نهایت درجه اعجاز است که از چنان مصالحی چنین محصول بی نظیری ساخته شود .

« تِلْکَ » اسم اشاره به دور است ، درحالی که قاعدتاً باید در این جا « هذِهِ » ( اسم اشاره به نزدیک ) به کار رود ، ولی در ادبیات عرب و حتی در زبان فارسی گاهی برای بیان عظمت چیزی ، از اسم اشاره به دور استفاده می شود ، یعنی آن چنان عظمت دارد که گویی در

آسمان ها در یک فاصله دوردست از ما قرارگرفته و این درست به آن می ماند که گاهی در حضور شخص بزرگی می گوییم: « اگر آن سرور اجازه دهند، ما دست به چنین اقدامی می زنیم » ، کلمه « آن » در این جا برای بیان عظمت مقام او است ، همان گونه که ذکر « قُرْاآن » به صورت نکره نیز برای بیان عظمت آن است .

و به هرحال ذکر « قُرْاآن » بعد از « کِتاب » درحقیقت به عنوان تأکید است و توصیف آن به « مُبین » برای این است که بیان کننده حقایق و روشنگر حق از باطل می باشد .

2 رُبَما یَوَدُّ الَّذینَ کَفَروُا لَوْ کانُوا مُسْلِمینَ

کافران ( هنگامی که آثار شوم اعمال را ببینند ) چه بسا آرزو می کنند مسلمان بودند .

منظور از « یَوَدُّ » ( دوست می دارند ) همان گونه که در تفسیر « المیزان » بیان شده ، دوست داشتن به معنی تمنی و آرزو کردن است و ذکر کلمه « لَوْ » دلیل بر آن است که آن ها آرزوی اسلام رادر زمانی می کنند که قدرت بازگشت به سوی آن را ندارند و این خود قرینه ای خواهد بود بر این که این تمنی و آرزو در جهان دیگر و پس از مشاهده نتایج اعمالشان است .

از پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده ، هنگامی که دوزخیان در دوزخ گرد می آیند و گروهی از مسلمانان خطاکار را با آن ها قرار می دهند ، کفار به مسلمین می گویند : « مگر شما مسلمان نبودید » ؟ در پاسخ می گویند : « آری بودیم » و آن ها در جواب می گویند : « پس اسلام شما نیز به حالتان سودی نداشت ، چون شما هم با ما یک جا هستید » ، آن ها می گویند : « ما گناهان ( بزرگی ) داشتیم که به خاطر آن به این سرنوشت گرفتار شدیم » ( این اعتراف به گناه و تقصیر و آن سرزنش دشمن سبب می شود که ) خداوند دستور می دهد هر فرد باایمان و مسلمانی را که در دوزخ است خارج سازید ، در این هنگام کفار می گویند : « ای کاش ما نیز اسلام آورده بودیم » .⁽¹⁾

3 ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الاَْمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

بگذار آن ها بخورند و بهره گیرند و آرزوها آنان را غافل سازد ، ولی به زودی خواهند فهمید . .

این ها چون حیواناتی هستند که جز اصطبل و علف و جز لذت مادی چیزی نمی فهمند و هر حرکتی دارند ، برای رسیدن به همین ها است .

اما آن گاه که سیلی اجل به صورت آن ها نواخته شود و پرده های غفلت و غرور از مقابل چشمانشان کنار رود و خود را در آستانه مرگ و یا در عرصه قیامت ببینند، آری آن گاه می فهمند که چه اندازه در غفلت و تا چه حد زیان کار و بدبخت بوده اند و چگونه گرامی ترین سرمایه ها را برای هیچ از دست داده اند .

4 وَ ما اَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ اِلاّ وَ لَها کِتابٌ مَعْلُومٌ

ما ( اهل ) هیچ شهر و دیاری را هلاک نکردیم ، مگر این که اجل معین ( و زمان تغییرناپذیری ) داشتند .

5 ما تَسْبِقُ مِنْ اُمَّةٍ اَجَلَها وَ ما یَسْتَأْخِروُنَ

هیچ گروهی از اجل خود پیشی نمی گیرد و از آن عقب نخواهد افتاد .

سنت الهی همه جا این بوده که به قدر کافی مهلت برای تجدیدنظر و بیداری و آگاهی

بدهد ، حوادث دردناک و وسایل رحمت را یکی پس از دیگری می فرستد ، تهدید می کند ، تشویق می کند ، اخطار می نماید تا حجت بر همه تمام شود .

ولی هنگامی که این مهلت به پایان رسید ، سرنوشت قطعی دامنشان را خواهد گرفت ،

دیر و زود به خاطر مصالح تربیتی ، ممکن است اما به اصطلاح سوخت و سوز ندارد .

ضمنا ازدو آیه اخیر فلسفه بیان « تاریخ گذشتگان به طورمکرر » در آیات قرآن حتی در همین سوره ای که از آن بحث می کنیم ، روشن می شود .

6 وَ قالُوا یا اَیُّهَا الَّذی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ اِنَّکَ لَمَجْنُونٌ

و گفتند : ای کسی که « ذکر » ( قرآن ) بر تو نازل شده ، مسلماً دیوانه ای .

آری افراد لجوج و بی مایه هنگامی که در برابر یک عقل بزرگ و بی مانند قرار بگیرند ، یکی از نخستین وصله هایی که به او می چسبانند ، جنون است چراکه مقیاس را عقل کوچک و ناتوان خودشان قرار می دهند و هرچه به این مقیاس نگنجد ، در نظر آن ها بی عقلی و دیوانگی است .

این افراد تعصب خاصی روی مسائل موجود محیطشان دارند ، هرچند گمراهی و ضلالت باشد ، لذا با هر دعوت تازه ای به عنوان دعوت غیرعاقلانه مبارزه می کنند ، از نوآوری ها وحشت دارند و سخت به سنت های غلط پایبند هستند .

و عجیب این که این نابخردان وصله هایی به رهبران الهی می چسباندند که گاهی کاملاً باهم ضد و نقیض بود ، گاهی آن ها را « دیوانه » می خواندند و گاهی « ساحر » ، یا این که ساحر کسی است که باید از زیرکی و هوشیاری خاصی برخوردار باشد و درست در نقطه مقابل دیوانه است .

7 لَوْ ما تَأْتینا بِالْمَلائِکَةِ اِنْ کُنْتَ مِنَ الصّادِقینَ

اگر راست می گویی ، چرا فرشتگان را برای ما نمی آوری ؟

8 ما نُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ اِلاّ بِالْحَقِّ وَ ما کانُوا اِذا مُنْظَرینَ

( اما این ها باید بدانند ) ما فرشتگان را جز به حق نازل نمی کنیم و هرگاه نازل شوند ، دیگر به این ها مهلت داده نمی شود ( و در صورت انکار به عذاب الهی ، نابود می گردند ) .

تقاضای نزول فرشتگان

منظور از جمله « ما نُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ اِلاّ بِالْحَقِّ » این است که ما نازل کردن فرشتگان را به عنوان اعجاز تنها برای آشکار شدن حق انجام خواهیم داد ، نه به عنوان بهانه جویی که ببینند و باز هم ایمان نیاورند و به تعبیر دیگر اعجاز بازیچه نیست که جنبه اقتراحی داشته باشد ، بلکه برای اثبات حق است و این امر به قدر کافی برای آن ها که خواهان حقند ، ثابت شده چراکه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با در دست داشتن این قرآن و اعجازهای دیگر رسالت خود را به ثبوت رسانده است .

منظور از « حقّ » ، همان مجازات نهایی دنیوی و بلای نابودکننده و به تعبیر دیگر « عذاب استیصال » است ، یعنی اگر فرشتگان نازل شوند و آن ها هم ایمان نیاورند که با لجاجتی که در آن ها هست ، نخواهند آورد ، توأم با نابودی آن ها خواهد بود ، به عبارت دیگر اگر بعد از این همه دلایل روشن بازهم به تقاضای آن ها دایر بر ارائه معجزه حسی ترتیب اثر داده شود ، دیگر به آن ها مهلت داده نخواهد شد ، زیرا در چنین حالتی به تمام معنی برای

آن ها اتمام حجت می گردد و تمام بهانه ها قطع می شود و چون مهلت زندگی به منظور اتمام حجت و احتمال تجدید نظر و بازگشت به سوی حق است و چنین چیزی در مورد این گونه افراد معنی ندارد ، پایان عمر آن ها اعلام می گردد و به مجازاتی که استحقاق آن را دارند ، می رسند.

9 اِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ اِنّا لَهُ لَحافِظُونَ

ما قرآن را نازل کردیم و ما به طور قطع آن را پاسداری می کنیم .

بحثی پیرامون عدم تحریف قرآن

معروف و مشهور در میان همه دانشمندان شیعه و اهل تسنن این است که هیچ گونه تحریفی در قرآن روی نداده است و قرآنی که امروز در دست ما است ، درست همان قرآنی است که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شده و حتی کلمه و حرفی از آن کم و زیاد نگردیده است .

در میان علمای بزرگ شیعه از قدما و متأخرین از جمله کسانی که به این حقیقت تصریح کرده اند ، دانشمندان زیر را می توان نام برد :

✓ 1 - مرحوم شیخ طوسی که به « شیخ الطائفه » معروف است ، او در اول تفسیر

معروفش ( تبیان ) بحث روشن و صریح و قاطعی در این زمینه دارد .

✓ 2 - سیدمرتضی که از اعاظم علمای امامیه در قرن چهارم هجری است .

✓ 3 - رئیس المحدثین مرحوم صدوق محمد بن علی بن بابویه ، او در بیان عقاید امامیه می گوید : « اعتقاد ما این است که هیچ گونه تحریفی در قرآن رخ نداده است » .

✓ 4 - مفسر بزرگ مرحوم طبرسی نیز در مقدمه تفسیرش بحث گویایی در این زمینه دارد .

✓ 5 - مرحوم کاشف الغطاء که از بزرگان علمای متأخرین است .

✓ 6 - مرحوم محقق یزدی در کتاب « عروة الوثقی » عدم تحریف قرآن را از جمهور مجتهدین شیعه نقل می کند.

✓ 7 - و نیز این عقیده از بسیاری از بزرگان دیگر مانند شیخ مفید، شیخ بهایی، قاضی نوراللّه و سایر محققین شیعه نقل شده است.

بزرگان و محققین اهل سنت نیز غالبا بر همین عقیده اند .

هرچند وقوع تحریف در قرآن از بعضی از محدثین شیعه و اهل سنت که اطلاعات

ناقصی درباره قرآن داشته اند ، نقل شده که با روشنگری بزرگان دانشمندان دو مذهب این عقیده ابطال و به دست فراموشی سپرده شده است .

تا آن جا که مرحوم سید مرتضی در جواب « المَسائِل الطَرابْلُسِیّات » می گوید :

« صحت نقل قرآن آن قدر واضح و روشن است که مانند اطلاع ما از شهرهای معروف دنیا و حوادث بزرگ تاریخی و کتب مشهور و معروف است » .

آیا به طور مثال هیچ کس می تواند در وجود شهرهایی همچون مکه و مدینه و یا همچون لندن و پاریس شک کند ، هرچند هرگز به هیچ یک از این شهرها مسافرت نکرده باشد و آیا کسی می تواند مسأله حمله مغول به ایران و یا انقلاب کبیر فرانسه و یا جنگ جهانی اول و دوم را منکر شود ؟

چرا نمی تواند به خاطر این که همه این ها به تواتر به ما رسیده است ، آیات قرآن نیز همین گونه است .

این عجیب نیست که فردی همچون « فخر رازی » که می دانیم در مسائل مربوط به شیعه

حساسیت و تعصب خاصی دارد ، در ذیل آیه مورد بحث ، بگوید : این آیه ( اِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ اِنّا لَهُ لَحافِظُونَ ) دلیل بر ابطال قول شیعه است که قائل به تغییر و زیاده و نقصان در قرآن شده اند .

صریحاً باید گفت : اگر منظور وجود قول ضعیفی در این زمینه در میان شیعه است ، نظیر آن در میان اهل سنت نیز وجود دارد که نه آن ها به آن اعتنا کرده اند و نه ما .

دعوت همه پیشوایان اسلام به قرآن موجود

قابل توجه این که بررسی کلمات پیشوایان بزرگ اسلام نشان می دهد که از همان آغاز اسلام همه یک زبان مردم را به تلاوت و بررسی و عمل به همین قرآن موجود دعوت می کردند و این خود نشان می دهد که این کتاب آسمانی به صورت یک مجموعه دست نخورده در همه قرون از جمله قرون نخستین اسلام بوده است .

سخنان علی (علیه السلام)در« نهج البلاغه »گواه زنده این مدعااست ؛ در خطبه 133 می خوانیم :

« وَ کِتابُ اللّهِ بَیْنَ اَظْهَرِکُمْ ناطِقٌ لا یَعْیا لِسانُهُ وَ بَیْتٌ لا تُهْدَمُ اَرْکانُهُ وَ عِزٌّ لا تُهْزَمُ اَعْوانُهُ : کتاب

خدا در میان شما است ، سخنگویی است که هرگز زبانش به کندی نمی گراید و خانه ای است که هیچ گاه ستون هایش فرونمی ریزد و مایه عزت است آن چنان که یارانش هرگز مغلوب نمی شوند » .

در خطبه 176 می فرماید : « وَ اعْلَمُوا اَنَّ هذَا الْقُرْاآنَ هُوَ النّاصِحُ الَّذی لا یَغُشُّ وَ الْهادِی الَّذی لا یُضِلُّ : بدانید که این قرآن نصیحت کننده ای است که هرگز در نصیحت خود غش و خیانت نمی کند و هدایت کننده ای است که هیچ گاه گمراه نمی سازد ». و نیز در همین خطبه می خوانیم : « وَ ما جالَسَ هذَا الْقُرْاآنَ اَحَدٌ اِلاّ قامَ عَنْهُ بِزِیادَةٍ اَوْ نُقْصانٍ ؛ زِیادَةٍ مِنْ هُدًی اَوْ نُقْصانٍ مِنْ عَمًی : هیچ کس با این قرآن همنشین نمی شود مگر این که از کنار آن با فزونی یانقصان برمی خیزد ؛ فزونی در هدایت و نقصان از گمراهی » .

در دنباله همین خطبه باز می خوانیم: « اِنَّ اللّهَ سُبْحانَهُ لَمْ یَعِظْ اَحَدا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْاآنِ فَاِنَّهُ

حَبْلُ اللّهِ الْمَتینُ وَ سَبَبُهُ الاَْمینُ : خداوند پاک احدی را به مانند این قرآن اندرز نداده است ، چراکه این ریسمان محکم الهی و وسیله مطمئن او است » .

و درخطبه 198 می خوانیم: « ثُمَّ اَنْزَلَ عَلَیْهِ الْکِتابَ نُورا لا تُطْفَأُ مَصابیحُهُ وَ سِراجاً لا

یَخْبُوا تَوَقُّدُهُ ... وَ مِنْهاجا لا یُضِلُّ نَهْجُهُ ... وَ فُرْقانا لا یَخْمَدُ بُرْهانُهُ : سپس خداوند کتابی بر پیامبرش نازل کرد که نوری است خاموش نشدنی و چراغ پرفروغی است که به تاریکی نمی گراید ، طریقه ای است که رهروانش گمراه نمی شوند و مایه جدایی حق از باطل است که برهانش خاموش نمی گردد » .

آیا اگر فرض کنیم دست تحریف به دامن این کتاب آسمانی دراز شده بود ، امکان داشت این گونه به سوی آن دعوت شود ؟ و به عنوان راه و روش و وسیله جدایی حق از باطل و نوری که هرگز خاموش نمی شود و چراغی که به خاموشی نمی گراید و ریسمان محکم خدا و سبب امین و مطمئن او معرفی گردد ؟

اصولاً پس از قبول خاتمیت پیامبر صلی الله علیه و آله و این که آیین اسلام آخرین آیین الهی است و رسالت قرآن تا پایان جهان برقرار خواهد بود ، چگونه می توان باور کرد که خدا این یگانه سند اسلام و پیامبر خاتم را پاسداری نکند ؟ آیا تحریف قرآن باجاودانگی اسلام طی هزاران سال و تا پایان جهان مفهومی می تواند داشته باشد ؟

روایات ثقلین که با طرق معتبر و متعدد از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده ، خود دلیل دیگری بر

اصالت قرآن و محفوظ بودن آن از هرگونه دگرگونی است ، زیرا طبق این روایات ، پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید : « من از میان شما می روم و دو چیز گران مایه را برای شما به یادگار می گذارم ؛ نخست قرآن و دیگری اهل بیت من است که اگر دست از دامن این دو برندارید ، هرگز گمراه نخواهید شد » .

آیا این تعبیر در مورد کتابی که دست تحریف به دامان آن دراز شده ، می تواند صحت داشته باشد؟ علاوه بر همه این ها قرآن به عنوان یک معیار سنجش مطمئن اخبار صدق و کذب به مسلمانان معرفی شده و در روایات زیادی که در منابع اسلامی آمده ، می خوانیم که در صدق و کذب هر حدیثی شک کردید آن را به قرآن عرضه کنید ، هر حدیثی موافق قرآن است ، حق است و هر حدیثی مخالف آن است ، نادرست .

اگر فرضا تحریفی در قرآن حتی به صورت نقصان رخ داده بود ، هرگز ممکن نبود به عنوان معیار سنجش حق از باطل و حدیث درست از نادرست معرفی گردد .

10 وَ لَقَدْ اَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فی شِیَعِ الاَْوَّلینَ

ما پیش از تو ( نیز ) پیامبرانی در میان امت های نخستین فرستادیم .

« شِیَع » جمع « شیعه » به جمعیت و گروهی گفته می شود که دارای خط مشترکی هستند .

مرحوم « طبرسی » در « مجمع البیان » آن را از « مشایعت » به معنی متابعت دانسته و می گوید : « شیعه » به معنی پیرو و تابع می باشد و شیعه علی (علیه السلام)به پیروان او و آن هایی که اعتقاد به امامتش دارند ، گفته می شود و حدیث معروف « ام سلمه » از پیامبر صلی الله علیه و آله ؛ « شیعَةُ عَلِیٍّ هُمُ الْفائِزُونَ یَوْمَ الْقِیامَةِ : نجات یابندگان در قیامت ، پیروان علی (علیه السلام)هستند » ، نیز اشاره به همین معنی دارد .

و به هرحال چه اصل این کلمه را از « شیاع » به معنی انتشار و تقویت بدانیم ، یا از « مشایعت » به معنی متابعت ، دلیل بر وجود یک نوع همبستگی فکری و مکتبی در مفهوم شیعه و تشیّع است .

ضمناً تعبیر به « شِیَع » درباره اقوام گذشته ، دلیل بر این است که آن ها در مبارزه خود با پیامبران ، به صورت پراکنده عمل نمی کردند بلکه دارای خط مشترک و برنامه واحدی بودند که با عملکردهای هماهنگ تقویت می شد ، جایی که گمراهان برای خود چنین

برنامه ای داشته باشند ، آیا پیروان راستین راه حق نباید درمسیر خود از طرح های هماهنگ و مشترک پیروی کنند ؟

11 وَ ما یَأْتیهِمْ مِنْ رَسُولٍ اِلاّ کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤوُنَ

هیچ پیامبری به سراغ آن ها نمی آمد ، مگر این که او را به باد استهزاء می گرفتند .

دلایل ششگانه استهزاء پیامبران توسط گمراهان

این استهزاء و سخریه به خاطر اموری بود ؛

✓ 1 - برای شکستن ابهت پیامبران و متفرق ساختن افراد حق جو و حق طلب از گرد آنان .

✓ 2 - برای ضعف و ناتوانیشان در مقابل منطق نیرومند رسولان الهی، چون نمی توانستند پاسخی به دلایل دندان شکن آنان بدهند ، متوسل به استهزاء یعنی حربه نادان های بی منطق می شدند .

✓ 3 - برای این که پیامبران سنت شکن بودند و با وضع نابسامان محیط به مبارزه برمی خاستند ، اما جاهلان متعصب که این سنت های غلط را جاودانی و ابدی می پنداشتند ، از این کار تعجب می کردند و به استهزاء برمی خاستند .

✓ 4 - برای این که سرپوشی بر وجدان خفته خود بگذارد ، مبادا بیدار شود و تعهّد و مسؤولیت بیافریند .

✓ 5 - برای این که بسیاری از پیامبران دستشان از مال دنیا تهی و زندگانیشان بسیار ساده بود ، آن ها که شخصیت را بر اثر کوردلی در لباس نو و مرکب زیبا و زندگانی مجلّل می دانستند ، تعجب می کردند که آیا یک انسان فقیر و تهی دست ممکن است رهبر و راهنمای این همه جمعیت ثروتمند و مرفّه گردد ؟ و به دنبال آن به استهزاء برمی خاستند .

✓ 6 - و سرانجام برای این که می دیدند قبول دعوت پیامبران آن ها را در برابر شهواتشان محدود می سازد و آزادی های حیوانیشان را سلب می کند و برای آن ها وظایف و مسؤولیت هایی ایجاد می نماید ، به استهزاء برمی خاستند تا خود را از این وظایف راحت کنند.

12 کَذلِکَ نَسْلُکُهُ فی قُلُوبِ الْمُجْرِمینَ

ما این چنین ( و با استفاده از تمام وسایل ) قرآن را به درون دل های مجرمان راه می دهیم .

این جمله اشاره به آن می کند که خداوند آیات خود را از طرق مختلف آن چنان به مجرمان و مخالفان تفهیم می کند که گویی در دل آن ها وارد شده است ، اما متأسفانه عدم قابلیت و آمادگی محل ، سبب بیرون راندن آن و جذب نشدن در درون جانشان می گردد ، درست مانند غذای مقوّی و مفیدی که معده ناسالم ، آن را جذب نکرده و به بیرون بازمی گرداند ( و این حقیقت درست از ماده « سلوک » که ریشه اصلی « نَسْلُکُهُ » می باشد ، فهمیده می شود ) .

ضمناً از جمله بالا استفاده می شود که وظیفه مبلغان تنها این نیست که مسائلی را به گوش مردم بخوانند ، بلکه باید از تمام وسایل استفاده کنند تا سخن حق را به دل آن ها نفوذ دهند ، آن چنان که دلنشین گردد ، حق طلبان ارشادشوند و نسبت به لجوجان اتمام حجت گردد .

یعنی از تمامی وسایل سمعی و بصری ، برنامه های عملی ، داستان ها ، ادبیات شعر و هنر به معنی اصیل و سازنده باید استفاده کرد تا کلمات حق به دل ها راه یابد .

13 لا یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الاَْوَّلینَ

( اما با این حال ) آن ها به آن ایمان نمی آورند و سنت اقوام پیشین نیز چنین بود .

سنت پیشینیان

موضع گیری های طرفداران باطل در برابر پیامبران و طرح نقشه های همه جانبه برای تحمیق مردم و پراکندن آن ها از اطراف مردان الهی ، نه چیز تازه ای است و نه منحصر به زمان و مکان خاصی بوده است.

بلکه همان گونه که از تعبیر بالا استفاده می شود ، از قدیم الایام و دورترین زمان ها ، این توطئه ها در میان اقوام گمراه بوده است. و به همین دلیل هرگز نباید از آن وحشت کرد و یا نومیدی و یأس به خود راه داد و یا از انبوه مشکلاتی که به دست دشمنان فراهم می شود ، ترسی به خود راه داد ، این یک دلداری مؤثر برای همه رهروان راه حق است .

14 وَ لَوْ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ بابا مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فیهِ یَعْرُجُونَ

و اگر دری از آسمان به روی آنان بگشاییم و آن هامرتبا در آن بالاروند...

15 لَقالُوا اِنَّما سُکِّرَتْ اَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُوروُنَ

بازمی گویند : ما را چشم بندی کرده اند، بلکه ما ( سر تا پا ) سحر شده ایم .

لجاجت و انکار محسوسات ، نتیجه رسوخ گناهان است

« ظَلُّوا » دلیل بر استمرار کاری در روز می باشد و عرب این تعبیر را در مورد شب به کار نمی برد، بلکه به جای آن «باتُوا» که از ماده «بیتوته» است ، می گوید .

« سُکِّرَتْ » از ماده « سُکْر » به معنی پوشاندن است .

منظور آن است اگر دری از آسمان بر آن ها گشوده شود ( آسمان در این جا ظاهراً اشاره به جوّ متراکم اطراف زمین است که خارج شدن از آن به سادگی ممکن نیست ) و مرتبا روز روشن در آن رفت و آمد کنند ، بازهم از شدت لجاجت می گویند : چشم بندی و سِحر شده ایم.

و چشم حقیقت بین ما گویی پوشانده شده و اگر می بینیم که به آسمان عروج می کنیم ، یک سلسله مسائل خیالی و توهمی است و این درست همان چیزی است که از آن در فارسی تعبیر به چشم بندی می کنیم که بر اثر تردستی طرف مقابل ، انسان نمی تواند حقیقت را درست ببیند ، بلکه خلاف آن را احساس می کند .

و این که بعد از آن جمله « بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُوروُنَ » ( بلکه ما گروهی هستیم که سِحر شده ایم )

آمده با این که همین چشم بندی نیز از انواع سِحر است ، شاید اشاره به این باشد که از چشم بندی هم فراتر رفته ، سر تا پای ما سِحر شده نه تنها چشممان ، بلکه تمام وجودمان بر اثر سِحر ، احساس واقعی خود را از دست داده است و آن چه حس می کند ، برخلاف واقعیت است .

یعنی اگر فرضاً این مشرکان را به آسمان ببریم ، نخست می گویند : چشم بندی شده ایم بعد که متوجه می شوند که این حالت با غیر چشم هم قابل احساس است ، می گویند : اصولاً ما سر تا پای وجودمان سِحر شده است .

این جای تعجب نیست که انسان به چنین مرحله ای از عناد و لجاج برسد ، برای این که روح پاک و فطرت دست نخورده انسان که قادر به درک حقایق و مشاهده چهره اصلی واقعیات است ، بر اثر گناه و جهل و دشمنی با حق ، تدریجا به تاریکی می گراید ، البته در مراحل نخستین ، پاک کردن آن کاملاً امکان پذیر است ، اما اگر خدای نکرده این حالت در انسان راسخ شود و به صورت « ملکه » درآید ، دیگر به آسانی نمی توان آن را شست و در

این جا است که چهره حق در نظر انسان دگرگون می شود تا آن جا که محکم ترین دلایل عقلی و روشن ترین دلایل حسی، در دل او اثرنمی گذارد و کار او به انکار معقولات و محسوسات ، هر دو می رسد .

16 وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِی السَّماءِ بُروُجا وَ زَیَّنّاها لِلنّاظِرینَ

ما در آسمان برج هایی قراردادیم و آن را برای بینندگان تزیین کردیم .

« بُروُج » جمع « بُرْج » در اصل به معنی ظهور است و به همین جهت آن قسمت مخصوصی از دیوار اطراف شهر یا محل اجتماع لشکر که بروز و ظهور خاصی دارد، برج نامیده می شود و نیز به همین جهت هنگامی که زن ، زینت خود را آشکار سازد ، « تَبَرَّجَتِ الْمَرْأَةُ » می گویند .

برج های آسمانی اشاره به منزلگاه های خورشید و ماه است و به تعبیر دقیق تر هنگامی که ما از کره زمین به ماه و خورشید نگاه می کنیم ، در هر فصل و موقعی از سال ، آن ها را در مقابل یکی از صورت های فلکی ( صورت های فلکی مجموعه ستارگانی

است که شکل خاصی را به خود گرفته اند ) می بینیم و می گوییم خورشید مثلاً در برج حمل یا ثور یا میزان و عقرب و قوس است .

بدیهی است وجود این برج های آسمانی و منزلگاه های ماه و خورشید و آن نظام خاصی که برای حرکت آن ها در این برج ها وجود دارد که تقویم مجسّم جهان هستی ما را تشکیل می دهد ، دلیل روشنی است بر علم و قدرت آفریدگار ، این نظام شگرف با این حساب دقیق و مستمر ، بیانگر نقشه و هدفی است که در آفرینش این جهان بوده و هرچه در آن بیشتر بیندیشیم ، ما را به آفریننده جهان نزدیک تر می سازد .

سپس اضافه می کند : « ما آسمان و این صورت های فلکی را برای بینندگان زینت بخشیدیم » ( وَ زَیَّنّاها لِلنّاظِرینَ ) .

در یک شب تاریک و پرستاره نظری به آسمان بیفکنید ، ستارگانی که در هر گوشه و کنار به صورت گروه گروه دور هم جمع شده اند ، گویی هر دسته برای خود انجمنی دارند و آهسته نجوی می کنند ، بعضی خیره خیره به ما نگاه کرده ، اصلاً چشمک نمی زنند و بعضی

مرتباً چشمک می زنند ، گویی ما را به سوی خود می خوانند ، بعضی آن چنان می درخشند که خیال می کنیم دارند به ما نزدیک می شوند و بعضی با نور کمرنگ خود گویی از آن اعماق آسمان های دور فریاد بی صدایی می کشند که ما هم این جاییم .

17 وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجیمٍ

و آن را از هر شیطان مطرودی حفظ نمودیم .

18 اِلاّ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَاَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبینٌ

مگر آن ها که استراق سمع کنند که « شهاب مبین » آنان را تعقیب می کند ( و می راند ) .

چگونه شیاطین به وسیله شهب از آسمان رانده می شوند ؟

کلمه « سَماء » ( آسمان ) در بسیاری از آیات قرآن به معنی همین آسمان مادی است ، در حالی که در بعضی دیگر از آیات قطعا به معنی آسمان معنوی و مقام بالا است .

مثلاً در آیه 40 سوره اعراف می خوانیم : « اِنَّ الَّذینَ کَذَّبُوا بِاآیاتِنا وَ اسْتَکْبَروُا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ اَبْوابُ السَّماءِ : آن ها که آیات ما را تکذیب کردند و در برابر آن تکبر ورزیدند ، درهای

آسمان به رویشان گشوده نمی شود » .

ممکن است منظور از « آسمان » در این جا کنایه از مقام قرب خدا بوده باشد، همان گونه که در آیه 10 سوره فاطر می خوانیم : « اِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یَرْفَعُهُ : سخنان

پاکیزه به سوی او بالا می روند و عمل صالح را ترفیع می دهد » .

روشن است که اعمال صالح و سخنان پاکیزه چیزی نیستند که به سوی این آسمان بالا روند ، بلکه به سوی مقام قرب خدا پیش می روند و عظمت و رفعت معنوی می یابند .

در تفسیر آیه 24 سوره ابراهیم ( اَلَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ اَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ ) خواندیم که ؛ این درخت پاکیزه که خداوند آن را به عنوان مثال بیان کرده ، پیامبر ریشه آن است و علی (علیه السلام)شاخه آن ( همان شاخه ای که سر بر آسمان کشیده ) و امامان شاخه های کوچکترند .⁽¹⁾.

مخصوصاً در یکی از آن احادیث می خوانیم : « کَذلِکَ الْکافِرُونَ لا تَصْعَدُ اَعْمالُهُمْ اِلَی السَّماءِ : کافران همین گونه هستند اعمال آن ها به آسمان بالا نمی رود » .

روشن است که آسمان در این گونه احادیث ، اشاره به این آسمان حسّی نیست و از این جا نتیجه می گیریم که آسمان هم در مفهوم مادی آن استعمال می شود و هم در مفهوم معنوی آن .

« نُجُوم » ( ستارگان ) نیز یک مفهوم مادی دارد که همین ستارگانی هستند که در آسمان دیده می شوند و یک مفهوم معنوی که اشاره به دانشمندان و شخصیت هایی است که روشنی بخش جوامع انسانی هستند و همان گونه که مردم راه خود را در شب های تاریک در بیابان ها و بر صفحه اقیانوس ها به وسیله ستارگان پیدا می کنند، توده های جمعیت در اجتماعات انسانی نیز راه زندگی و سعادت و حیات را به کمک این دانشمندان و رهبران آگاه و باایمان می یابند .

حدیث معروفی که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده : « مَثَلُ اَصْحابی فیکُمْ کَمَثَلِ النُّجُومِ بِاَیِّها

اُخِذَ اهْتُدِیَ ... : یاران من همچون ستارگانند که به هر کدام اقتدا شود مایه هدایت است » ⁽¹⁾نیز اشاره به همین معنی می کند .

در تفسیر علی (علیه السلام)بن ابراهیم در ذیل آیه « وَ هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ : او کسی است که ستارگان را برای شما قرارداد تا در تاریکی های خشکی و دریا به وسیله آن ها هدایت شوید » ( 7 / انعام ) چنین نقل شده که امام فرمود : « اَلنُّجُومُ آلُ مُحَمَّدٍ : منظور از ستارگان خاندان پیامبرند » .⁽²⁾

از روایات متعددی که در تفسیر آیات مورد بحث وارد شده استفاده می شود که ممنوع شدن شیاطین از صعود به آسمان ها و رانده شدنشان به وسیله نجوم هنگام تولد پیامبر بود و از بعضی از آن ها استفاده می شود که به هنگام تولد عیسی تا حدی ممنوع شدند و پس از .

تولد پیامبر به طور کامل ممنوع گشتند .⁽¹⁾

از مجموعه آن چه گفتیم چنین می توان حدس زد که « سماء » در این جا به مفهوم معنوی اشاره می کند و کنایه از آسمان حق و ایمان و معنویت است .

و همواره شیاطین درتلاشند تا به این محدوده راه یابند و از طریق انواع وسوسه ها در دل مؤمنان راستین و حامیان حق نفوذ کنند .

اما مردان الهی و رهبران راه حق از پیامبران و امامان گرفته تا دانشمندان متعهد ، با امواج علم و تقوایشان برآن ها هجوم می برند و آنان را از نزدیک شدن به این آسمان می رانند .

و در این جا است که می توان رابطه و پیوندی میان تولد حضرت مسیح و از آن بالاتر تولد حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و طرد این شیاطین از آسمان پیدا کرد . .

و نیز این جا است که می توان ارتباط میان صعود به آسمان و آگاهی از اسرار را یافت - زیرا می دانیم در این آسمان مادی اخبار خاصی وجود ندارد جز شگفتی های خلقت که حتی از روی زمین نیز قابل مطالعه است ، امروز دیگر این مسأله قطعی شده است که این کرات آسمانی در این فضای بیکران پخش شده اند ، قسمتی از آن ها کرات مرده ای هستند و بعضی زنده اند و ساکنانی دارند ، ولی شاید زندگی آن ها با ما تفاوت بسیار داشته باشد .

این موضوع نیز قابل ملاحظه است که پیدایش شهاب تنها در جوّ زمین است که بر اثر برخورد قطعات سنگ به هوای اطراف زمین و شعله ور شدن آن ها پیدا می شود و الاّ در بیرون جوّ زمین شهابی وجود ندارد البته در بیرون جوّ زمین سنگ های سرگردانی در حرکتند ولی به آن ها شهاب گفته نمی شود مگر زمانی که وارد جوّ زمین گردد به گونه ای که تصور می شود ستاره ای است در حال حرکت و این را نیز می دانیم که انسان امروز بارها از این جوّ زمین به خارج عبور کرده و بسیار از آن فراتر رفته و تا کره ماه رسیده است ( توجه داشته باشید که جوّ زمین صد الی دویست کیلومتر بیشتر نیست ، درحالی که

کره ماه بیش از سیصد هزار کیلومتر با ما فاصله دارد ) .

بنابراین اگر منظور همین شهاب مادّی و آسمان مادّی باشد ، باید پذیرفت که این منطقه برای دانشمندان بشر کشف شده و مطلب اسرارآمیزی در آن وجود ندارد .

کوتاه سخن این که با قرائن و شواهد فراوانی که ذکر کردیم به نظر می رسد که منظور از آسمان ، آسمان حق و حقیقت است و شیاطین همان وسوسه گران هستند که می کوشند به این

آسمان راه یابند و استراق سمع کنند و به اغوای مردم بپردازند ، اما ستارگان و شهب یعنی رهبران الهی و دانشمندان با امواج نیرومند قلمشان آن ها را به عقب می رانند و طرد می کنند .

ولی قرآن دریای بیکران است و ممکن است دانشمندان آینده در زمینه این آیات به حقایق تازه ای دست یابند که امروز به آن دست نیافته ایم .

19 وَ الاَْرْضَ مَدَدْناها وَ اَلْقَیْنا فیها رَواسِیَ وَ اَنْبَتْنا فیها مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ مَوْزُونٍ

و زمین را گستردیم و در آن کوه های ثابتی افکندیم و ازهرگیاه موزون درآن رویاندیم .

« مَدَدْ » در اصل به معنی گسترده ساختن و بسط دادن است و به احتمال قوی در این جا

اشاره به سربرآوردن خشکی های زمین از زیرآب است ، زیرا می دانیم در آغاز تمام سطح کره زمین بر اثر باران های سیلابی زیر آب پنهان بود و سالیان درازی بر این منوال گذشت ، باران های سیلابی فرونشستند ، آب ها در گودال های زمین جای گرفتند و خشکی ها تدریجا از زیر آب نمایان گشتند ، این همان چیزی است که در روایات اسلامی عنوان «دَحْوُاالاَْرْضِ» معروف شده است .

تعبیر به « القاء » ( افکندن ) در مورد کوه ها با این که می دانیم کوه ها همان چین خوردگی های زمین هستند که بر اثر سردشدن تدریجی پوسته زمین و یا به خاطر مواد آتشفشانی به وجود آمده اند ممکن است از این نظر باشد که « القاء » به معنی ایجاد نیز آمده است ، در زبان روزمره خود نیز می گوییم که ما برای فلان زمین طرحی ریختیم و چند اطاق در آن انداختیم یعنی بنا کردیم و ایجاد نمودیم .

به هرحال این کوه ها علاوه بر این که از ریشه به هم پیوسته اند و همچون زرهی زمین را در برابر فشار درونی از لرزش ها حفظ می کنند و علاوه بر این که قدرت طوفان ها را در هم

شکسته و وزش باد و نسیم را به دقت کنترل می نمایند ، محل خوبی برای ذخیره آب ها به صورت برف و یا چشمه ها می باشند .

مخصوصاً تکیه روی کلمه « رَواسی » جمع « راسِیَة » به معنی ثابت و پابرجا ، اشاره لطیفی است به آن چه در بالا بیان کردیم که آن ها هم خودشان ثابت هستند و هم مایه ثبات پوسته زمین و زندگی انسان ها می باشند .

سپس به سراغ مهم ترین عامل زندگی بشر و همه جانداران یعنی گیاهان می رود و می فرماید : « وَ اَنْبَتْنا فیها مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ مَوْزُونٍ » .

« مَوْزُونٍ » در اصل از ماده « وزن » به معنی شناسایی اندازه هرچیز گرفته شده است ⁽¹⁾و اشاره به حساب دقیق و نظم شگرف و اندازه های متناسب درهمه اجزای گیاهان است که .

هریک از آن ها بلکه هریک از اجزاء آن ها از ساقه و شاخه و برگ و گلبرگ و تخم و میوه حساب و کتاب معینی دارد .

این احتمال نیز وجود دارد که که منظور از انبات ( رویاندن ) در این جا معنی وسیعی است که همه مخلوقاتی را که خداوند در زمین ایجاد کرده است ، فرامی گیرد ، در سوره نوح از قول این پیامبر بزرگ می خوانیم که به مردم می گفت « و َاللّهُ اَنْبَتَکُمْ مِنَ الاَْرْضِ نَباتا : خداوند شما را همچون گیاهی از زمین رویانید » ( 17 / نوح ) .

به هرحال هیچ مانعی ندارد که آیه مفهوم گسترده ای داشته باشد که گیاهان و انسان ها و معادن و مانند آن را شامل شود .

20 وَ جَعَلْنا لَکُمْ فیها مَعایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقینَ

و برای شما انواع وسایل زندگی در آن قرار دادیم و همچنین برای کسانی که شما

نمی توانید به آن ها روزی دهید .

« مَعایِشَ » جمع « مَعیشَة » و آن وسیله و نیازمندی های زندگی انسان است ، که گاهی

خود به دنبال آن می رود و گاهی آن به سراغ او می آید .

منظور از جمله « مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقینَ » این است که خداوند می خواهد مواهب خویش را هم درباره انسان ها و هم درباره حیوانات و موجودات زنده ای که انسان توانایی تغذیه آن ها را ندارد بیان کند .

در حدیثی که از تفسیر علی (علیه السلام)بن ابراهیم نقل شده نیز تأییدی برای این تفسیر می یابیم آن جا که در معنی جمله « مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقینَ »می گوید: « لِکُلِّ ضَرْبٍ مِنَ الْحَیَوانِ قَدَّرْنا شَیْئا مُقَدَّرا : برای هر یک از حیوانات چیزی مقدر داشتیم » .⁽¹⁾

21 وَ اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ اِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ

خزائن همه چیز نزد ما است ولی ما جز به اندازه معین آن را نازل نمی کنیم . .

« خَزائِن » جمع « خَزانَة » به معنی محلی است که انسان اموالش را برای حفظ در آن جمع آوری می کند و در اصل از ماده « خَزَن » به معنی حفظ و نگاهداری چیزی است .

در این آیه در حقیقت به پاسخ سؤالی می پردازد که برای بسیاری از مردم پیدا می شود و آن این که چرا خداوند آن قدر از ارزاق و مواهب در اختیار انسان ها نمی گذارد که بی نیاز از هرگونه تلاش و کوشش باشند .

چنان نیست که قدرت خدا محدود باشد و از تمام شدن ارزاق وحشتی داشته باشد ، بلکه منبع و مخزن و سرچشمه همه چیز نزد او است و توانایی بر ایجاد هرمقدار در هر زمان

دارد ، ولی همه چیز این عالم حساب دارد و ارزاق و روزی ها نیز به مقدار حساب شده ای از طرف خدا نازل می گردد .

لذا در جای دیگر از قرآن می خوانیم : « وَ لَوْ بَسَطَ اللّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهَ لَبَغَوْا فِی الاْرْضِ وَ لکِنْ یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما یَشاءُ : اگر خداوند روزی را بی حساب برای بندگانش بگستراند از جاده حق منحرف می شوند و لکن به اندازه ای که می خواهد نازل می گرداند » ( 27 / شوری ) .

کاملاً روشن است که تلاش و کوشش برای زندگی علاوه بر این که تنبلی و سستی و دل مردگی را از انسان ها دور می سازد و حرکت و نشاط می آفریند ، وسیله بسیار خوبی برای اشتغال سالم فکری و جسمی آن ها است و اگر چنین نبود و همه چیز بی حساب در اختیار انسان قرار داشت معلوم نبود دنیا چه منظره ای پیدا می کرد ؟

بنابراین همان گونه که فقر و نیاز ، انسان را به انحراف و بدبختی می کشاند بی نیازی بیش از حد نیز منشأ فساد و تباهی است .

خزائن خداوند چیست ؟

در آیات متعددی از قرآن کریم می خوانیم که : خداوند خزاینی دارد ، خزائن آسمان ها و زمین از آن خدا است و یا خزائن هر چیز نزد او است .

بدیهی است ، کسی اقدام به جمع آوری و اندوختن و حفظ چیزی می کند که قدرتش نامحدود باشد و نتواند در هرعصر و زمانی آن چه می خواهد فراهم سازد ، لذا در موقع توانایی ، آن چه لزومش را احساس می کند برای موقع ضرورت می اندوزد و در خزانه

گردآوری می کند .

ولی آیا این مفاهیم در مورد خداوند تصور می شود ؟ مسلماً نه ، به همین دلیل جمعی از مفسران مانند طبرسی در مجمع البیان و فخررازی در تفسیر کبیر و راغب در مفردات ، خزائن اللّه را به معنی « مقدورات الهی » تفسیر کرده اند ، یعنی همه چیز در خزانه قدرت خدا جمع است و هرمقدار ازآن را لازم و صلاح بداند ایجادمی کند.

انتخاب تعبیراتی مانند « خزائن اللّه » با این که با مفهوم معمولیش در مورد خداوند صادق (علیه السلام)نیست ، به خاطر آن است که خداوند می خواهد با زبان خودمردم باآن ها سخن بگوید .

نزول مقامی و نزول مکانی

نزول همیشه به معنی نزول مکانی یعنی از بالا به پایین آمدن نیست بلکه گاهی به معنی نزول مقامی است ، مثلاً هرگاه نعمتی از شخص بزرگی به زیردستان می رسد از آن تعبیر به نزول می شود ، به همین جهت در قرآن مجید این کلمه در مورد نعمت های خداوند به کار رفته ، اعم از آنهایی که از آسمان نازل می شود ، مانند باران و یا در زمین پرورش پیدا می کند

مانند حیوانات همان گونه که در آیه 6 سوره زمر می خوانیم : « وَ اَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الاَْنْعامِ ثَمانِیَةَ

اَزْواجٍ » و در مورد آهن درسوره حدید آیه 25 می خوانیم : « وَ اَنْزَلْنَا الْحَدیدَ » و مانند اینها .

« نُزُول » و « انزال » در این جابه معنی وجود و ایجاد و خلقت است ، منتها چون از ناحیه خداوند نسبت به بندگان می باشد چنین تعبیری از آن شده است .

22 وَ اَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ فَاَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَاَسْقَیْنا کُمُوهُ وَ ما اَنْتُمْ لَهُ بِخازِنینَ

ما بادها را برای تلقیح ( ابرها و بهم پیوستن و بارور ساختن آن ها ) فرستادیم و ازآسمان آبی نازل کردیم باآن همه شمارا سیراب ساختیم ، درحالی که شما توانایی حفظ و نگهداری آن را نداشتید .

نقش باد و باران

« لَواقِح » جمع « لاقِح » به معنی بارور کننده است و در این جا اشاره به بادهایی است که قطعات ابر را به هم پیوند می دهد و آن ها را آماده باران می سازد .

تعبیر فوق از زیباترین تعبیراتی است در مورد ابرها و تولد باران از آن ها ممکن است

گفته شود . ابرها را به مادران و پدرانی تشبیه کرده که به کمک بادها آمیزش می کنند و باردار می شوند و فرزندان خود ، دانه های باران ، را به زمین می نهند .

جمله : « ما اَنْتُمْ لَهُ بِخازِنینَ » ( شما توانایی حفظ و ذخیره کردن این آب ها را ندارید ) ممکن است اشاره به ذخیره کردن آب باران قبل از نزولش باشد ، یعنی شما نمی توانید این ابرها را که منابع اصلی باران هستند در اختیار بگیرید و نیز ممکن است اشاره به ذخیره کردن باران بعد از نزولش باشد ، یعنی شما نمی توانید حتی بعد از نزول باران آن را به مقدار زیاد گردآوری و حفظ کنید ، این خدا است که از طریق منجمد ساختن آن ها در قله کوه ها به صورت برف و یخ و یا فرستادن آن ها به اعماق زمین که بعدا به صورت چشمه ها و کاریزها و چاه ها ظاهر می شوند ، آن ها را گردآوری و ذخیره می کند .

23 وَ اِنّا لَنَحْنُ نُحْیی وَ نُمیتُ وَ نَحْنُ الْوارِثُونَ

ماییم که زنده می کنیم و می میرانیم و وارث ( همه جهان ) ما هستیم .

پدیده حیات شگرف ترین پدیده عالم هستی است و بررسی این پدیده به خوبی می تواند

ما را به آفریننده حیات آشنا سازد ، اصولاً نظام مرگ و زندگی نظامی است که بدون اتکاء بر یک قدرت و علم بی پایان امکان پذیر نیست .

از سوی دیگر وجود مرگ و زندگی خود دلیل بر این است که موجودات این عالم از خود چیزی ندارد و هرچه دارند از ناحیه دیگری است و سرانجام وارث همه آن ها خدا است .

24 وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرینَ

ما هم پیشینیان شما را دانستیم و هم متأخران را .

پیشینیان و متأخران چه کسانی هستند؟

کلمه « مُسْتَقْدِمینَ » و « مُسْتَأْخِرینَ » معنی وسیعی دارد که هم شامل پیشگامان و متأخران در زمان می شود و هم شامل پیشگامان در اعمال خیر و یا جهاد و مبارزه با دشمنان حق و یا حتی صفوف نماز جماعت و مانند این ها .

در حدیثی می خوانیم که پیامبر صلی الله علیه و آله تأکید فراوانی در زمینه شرکت در صف اول نماز جماعت فرمود و گفت : « خداوند و فرشتگان درود می فرستد بر آن هایی که پیشگامند در

این صفوف و به دنبال این تأکید مردم برای شرکت در صف اول فشار آوردند ، قبیله " بَنی عُذْرَة " که خانه هایشان از مسجد دور بود گفتند ما خانه هایمان را می فروشیم و خانه هایی نزدیک مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله خریداری می کنیم تا به صف اول برسیم ، آیه فوق نازل شد ( و به آن ها گوشزد کرد که خدا نیات شما را می داند حتی اگر در صف آخر قرار گیرید چون تصمیم بر این دارید که در صف اول باشید پاداش نیت خود را خواهید داشت ) » .⁽¹⁾

مسلم است که محدودیت این شأن نزول هرگز سبب محدودیت مفهوم وسیع آیه نخواهد شد .

25 وَ اِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ اِنَّهُ حَکیمٌ عَلیمٌ

پروردگار تو قطعا همه را ( در قیامت ) جمع و محشور می کند چرا که حکیم و دانا است . .

« حکمت » او ایجاب می کند که مرگ پایان همه چیز نباشد ، زیرا اگر زندگی منحصر به همین چند روز حیات این جهان بود آفرینش جهان بیهوده و بی محتوا می شد و از خداوند حکیم دور است که یک چنین آفرینش بی نتیجه ای داشته باشد. ولی هنگامی که این آفرینش مقدمه ای برای آمادگی جهت یک سیر دائمی به سوی بی نهایت و یا به تعبیر دیگر مقدمه ای برای زندگانی ابدی و جاویدان باشد کاملاً مفهوم و معنی پیدا می کند و هماهنگ با حکمت او است. زیرا حکیم بی حساب کاری نمی کند. و علیم بودنش سبب می شود که در امر معاد و حشر ، مشکلی ایجاد نشود ، هر ذره خاکی که از انسانی به گوشه ای پرتاب شده جمع آوری می کند و حیات جدید به آن می بخشد و از سوی دیگر پرونده اعمال همگی هم در دل این جهان طبیعت و هم در درون جان انسان ها ثبت است و او از همه این ها آگاه است .

بنابراین حکیم و علیم بودن خدا دلیل فشرده و پرمغزی بر مسأله حشر و معاد محسوب می شود .

26 وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

ما انسان را از گل خشکیده ای که از گِل بدبوی ( تیره رنگی ) گرفته شده بود آفریدیم .

27 وَ الْجانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ

و جن را پیش از آن از آتش گرم و سوزان خلق کردیم .

« سَمُوم » به معنی باد سوزانی است که گویی در تمام روزنه های پوست بدن انسان نفوذ می کند زیرا عرب به سوراخ های بسیار ریز پوست بدن ، مَسامّ ، می گویند و سموم نیز به همین مناسبت بر چنین بادی اطلاق می شود و ماده سم نیز از همان است چرا که در بدن نفوذ کرده و انسان را می کشد یا بیمار می سازد .

جانّ چیست ؟

کلمه « جِنّ » در اصل به معنی چیزی است که از حس انسان پوشیده باشد ، مثلاً می گوییم « جَنَّةُ اللَّیْلِ » یا « فَلَمّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ » یعنی هنگامی که پرده سیاه شب او را پوشاند و به همین جهت « مَجْنُون » به کسی که عقلش پوشیده و « جَنین » به طفلی که در رحم مادر پوشانده شده و « جَنَّت » به باغی که زمینش را درختان پوشانده اند و « جَنان » به قلب که در درون سینه پوشانده شده و « جُنَّة » به معنی سپر که انسان را از ضربات دشمن می پوشاند ،

آمده است .

البته از آیات قرآن استفاده می شود که « جِنّ » یک نوع موجود عاقلی است که از حس انسان پوشیده شده و آفرینش آن در اصل ازآتش یا شعله های صاف آتش است و ابلیس نیزاز همین گروه است. و نیز از آیات قرآن برمی آید که آن ها مؤمن و کافر دارند ، مطیع و سرکش دارند و آن ها نیز دارای تکلیف و مسؤلیتند .

البته شرح این مسائل و همچنین هماهنگی آن ها با علم امروز ، احتیاج به بحث بیشتری دارد که ما به خاطر رعایت تناسب - به خواست خدا - در تفسیر سوره جن که در جزء 29 قرآن است بحث خواهیم کرد. نکته ای که در این جا اشاره به آن لازم است ، این است که در آیات فوق کلمه « جانّ » آمده است که از همان ماده « جِنّ » است .

اگر آیات قرآن را که در این زمینه وارد شده در برابر هم قراردهیم روشن می شود که هردو به یک معنی می باشد ، چرا که در قرآن گاهی « جِنّ » در مقابل انسان قرار داده شده و گاه « جانّ » در مقابل انسان .

مثلاً در آیه 88 سوره اسراء می خوانیم: « قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الاِْنْسُ وَ الْجِنُّ » و یا در آیه 15 سوره رحمان می خوانیم : « خَلَقَ الاِْنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ کَالْفَخّارِ وَ خَلَقَ الْجانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ » و باز در همین سوره 39 می خوانیم : « فَیَوْمَئِذٍ لا یَسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهَ اِنْسٌ وَ لا جانٌ » .

از مجموع آیات فوق و آیات دیگر قرآن به خوبی استفاده می شود که جانّ و جِنّ هر دو به یک معنی است و لذا در آیات فوق گاهی « جِنّ » در برابر انسان قرار گرفته گاهی « جانّ » .

البته « جانّ » به معنی دیگری نیز در قرآن آمده است ، که آن نوعی از مار است، چنان که در داستان موسی می خوانیم : « کَأَنَّها جانٌّ » ( 31 / قصص ) .

28 وَ اِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ اِنّی خالِقٌ بَشَرا مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

به خاطر بیاور هنگامی که پروردگارت به فرشتگان گفت: من بشر را از گِل خشکیده ای که از گِل بدبویی گرفته شده بود خلق می کنم .

29 فَاِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی فَقَعُوا لَهُ ساجِدینَ

هنگامی که کار آن را به پایان رسانیدم و در او از روح خود ( یک روح شایسته و بزرگ )

دمیدم همگی برای او سجده کنید .

« گِل تیره » و « روح خدا »

جالب این که از آیه 26 و این آیه به خوبی استفاده می شود که انسان از دو چیز مختلف آفریده شده که یکی در حدّ اعلای عظمت و دیگری ظاهراً در حدّ ادنی از نظر ارزش .

جنبه مادی انسان را گِل بدبوی تیره رنگ ( لجن ) تشکیل می دهد و جنبه معنوی او را چیزی که به عنوان روح خدا از آن یاد شده است .

البته خدا نه جسم دارد و نه روح و اضافه روح به خدا به اصطلاح « اضافه تشریفی »است و دلیل بر این است که روحی بسیار پرعظمت در کالبد انسان دمیده شده ، همان گونه که خانه کعبه را به خاطر عظمتش « بَیْتُ اللّه ِ » می خوانند و ماه مبارک رمضان را به خاطر برکتش «شَهْرُ اللّه ِ» ( ماه خدا ) می نامند و همین دلیل قوس صعودی این انسان آن قدر بالا است که به جایی می رسد که جز خدا نبیند و قوس نزولیش آن قدر پایین است که از چهارپایان هم پایین تر خواهد شد « بَلْ هُمْ اَضَلُّ » و این فاصله زیاد میان « قوس صعودی » و « نزولی » خود

دلیل بر اهمیت فوق العاده این مخلوق است .

30 فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ اَجْمَعُونَ

فرشتگان همگی و بدون استثناء سجده کردند .

31 اِلاّ اِبْلیسَ اَبی اَنْ یَکُونَ مَعَ السّاجِدینَ

جز ابلیس که ابا کرد از این که باسجده کنندگان باشد .

32 قالَ یا اِبْلیسُ مالَکَ اَلاّ تَکُونَ مَعَ السّاجِدینَ

( خداوند ) فرمود : ای ابلیس چرا با سجده کنندگان نیستی .

33 قالَ لَمْ اَکُنْ لاَِسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

گفت : من هرگز برای بشری که او را از خاک خشکیده ای که از گِل بدبویی گرفته شده است آفریده ای سجده نخواهم کرد .

آتش نورانی و فروزنده کجا و خاک تیره و متعفّن کجا ؟ آیا موجود شریفی همچون من در برابر موجود پست تری باید خضوع و تواضع کند ؟ این چه قانونی است ؟

34 قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَاِنَّکَ رَجیمٌ

فرمود: ازصف آن ها( فرشتگان )بیرون رو که رانده درگاه مایی.

او که از اسرار آفرینش بر اثر خودخواهی و غرور بی خبر مانده بود و برکات خاک را که منبع هر خیر و برکتی است به دست فراموشی سپرده بود و از آن مهم تر آن روح شریف و عظیم الهی را که در آدم وجود داشت نادیده می گرفت ، ناگهان از اوج مقامی که داشت سقوط کرد و دیگر شایسته نبود که در صف فرشتگان باشد .

35 وَ اِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ اِلی یَوْمِ الدّینِ

و لعنت( و دوری از رحمت حق )بر تو خواهد بود تا روز قیامت .

36 قالَ رَبِّ فَاَنْظِرْنی اِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ

گفت : پروردگارا ! مرا تا روز رستاخیز مهلت ده( و زنده بگذار ) .

ابلیس که در این هنگام خود را رانده درگاه خدا دید و احساس کرد که آفرینش انسان سبب بدبختی او شد ، آتش کینه در دلش شعله ور گشت، تا انتقام خویش را از فرزندان آدم

بگیرد ، هرچند مقصر اصلی خود او بود ، نه آدم و نه فرمان خدا ، ولی غرور و خودخواهی توأم با لجاجتش اجازه نمی داد این واقعیت را درک کند .

37 قالَ فَاِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرینَ

فرمود : تو از مهلت یافتگانی .

38 اِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ

( اما نه تا روز رستاخیز بلکه ) تا روز و وقت معینی .

منظور از « اِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ » پایان این جهان و برچیده شدن دوران تکلیف است ، چراکه بعد از آن ، طبق ظاهر آیات قرآن ، همه جهانیان از بین می روند و تنها ذات پاک خداوند باقی می ماند ، بنابراین تنها به مقداری از درخواست ابلیس موافقت شد .

دربعضی از روایات که از امام صادق (علیه السلام)نقل شده نیز این معنی تصریح گردیده است .⁽¹⁾.

39 قالَ رَبِّ بِما اَغْوَیْتَنی لاَُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الاَْرْضِ وَ لاَُغْوِیَنَّهُمْ اَجْمَعینَ

گفت : پروردگارا ! به خاطر این که مرا گمراه ساختی من نعمت های مادی را در زمین در نظر آن ها تزیین می دهم و همگی را گمراه خواهم ساخت .

40 اِلاّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصینَ

مگر بندگان مخلصت .

« مُخْلَصینَ » جمع « مُخْلَص » کسی است که به مرحله عالی ایمان و عمل پس از تعلیم و تربیت و مجاهده با نفس رسیده باشد که در برابر وسوسه های شیطان و هر وسوسه گر نفوذناپذیر شود .⁽¹⁾

بدیهی است که خدا هرگز شیطان را گمراه نساخته بود ، بلکه این نسبت شیطنت آمیز .

بود که از ابلیس صادر شد ، برای این که خود را به اصطلاح تبرئه کند و توجیهی برای اغواگری خود ترتیب دهد و این رسم همه ابلیس ها و شیاطین است که اولاً گناهان خویش را به گردن دیگران می افکنند و ثانیا همه جا می کوشند تا اعمال زشت خودرا با منطق های غلطی توجیه کنند ، نه تنها در برابر بندگان خدا ، حتی در برابر خود خدا که از همه چیز آگاه است ؟

ابلیس نخستین پایه گذار مکتب جبر

ابلیس نخستین پایه گذار مکتب جبر بود ، همان مکتبی که برخلاف وجدان هرانسانی است و یکی از دلایل مهم پیدایش آن ، تبرئه کردن انسان های گنهکار در برابر اعمالشان است ، در آیات فوق خواندیم ابلیس برای تبرئه خویش و اثبات این که حق دارد در گمراهی فرزندان آدم بکوشد به همین دروغ بزرگ متوسل شد و گفت : خداوندا ! تو مرا گمراه کردی و من هم به همین خاطر فرزندان آدم را جز مخلصان گمراه خواهم کرد .

شیطان بر چه کسانی تسلّط می یابد ؟

نفوذ وسوسه های شیطانی در انسان یک نفوذ ناآگاه و اجباری نیست ، بلکه ما به میل

خویش وسوسه او را به دل راه می دهیم ، وگرنه حتی خود شیطان می داند که بر مخلصان - آن ها که خویشتن را در پرتو تربیت خالص کرده اند و زنگار شرک را از روح و جان زدوده اند - راه ندارد .

به تعبیر رساتر - همان تعبیری که از آیات فوق استفاده می شود - رابطه شیطان و گمراهان ، رابطه « پیشوا » و « پیرو » است ، نه رابطه « اجبارکننده » و « اجبار شونده » .

41 قالَ هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقیمٌ

فرمود : این راه مستقیم من است ( و سنت همیشگیم ) ...

42 اِنَّ عِبادی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ اِلاّ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوینَ

که بر بندگانم تسلّط نخواهی یافت مگر گمراهانی که از تو پیروی می کنند .

این آیه اشاره ای است به آزادی اراده انسان ها و این که ابلیس و لشکر او هرگز نمی توانند کسی را اجبارا به راه فساد بکشانند ، بلکه این خود انسان ها هستند که دعوت او را لبیّک گفته و دریچه های قلب خویش را به روی او می گشایند و به او اذن دخول می دهند .

وسوسه های شیطان گرچه مؤثر است ولی تصمیم نهایی با شیطان نیست، با خود انسان ها هست ، چراکه انسان می تواند دربرابر وسوسه های او بایستد و دست رد بر سینه او بگذارد .

در واقع خداوند می خواهد این خیال باطل و پندار خام را از مغز شیطان بیرون کند که او حکومت بلامنازعی بر انسان ها پیدا خواهد کرد .

43 وَ اِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ اَجْمَعینَ

و جهنم میعادگاه همه آن ها است .

گمان نکنند که آن ها از چنگال مجازات می توانند فرار کنند و یا به حساب آن ها رسیدگی نمی شود ، حساب همه آن ها یک جا و در یک محل رسیدگی خواهد شد .

44 لَها سَبْعَةُ اَبْوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْؤٌ مَقْسُومٌ

هفت در دارد و برای هر دری گروه معینی از آن ها تقسیم شده اند .

این ابواب در حقیقت درهای گناهانی است که به وسیله آن ، افراد وارد دوزخ می شوند ، هرگروهی به وسیله ارتکاب گناهی و از دری ، همان گونه که درهای بهشت ، طاعات و اعمال

صالح و مجاهدت هایی است که به وسیله آن بهشتیان وارد بهشت می شوند .

درهای جهنم

در آیه فوق خواندیم ، جهنم هفت در دارد ( بعید نیست عدد هفت در این جا عدد تکثیر باشد ، یعنی درهای بسیار و فراوان دارد ، همان گونه که در آیه 27 سوره لقمان نیز عدد هفت به همین معنی آمده است ). ولی واضح است این تعدّد درها ( مانند تعدّد درهای بهشت ) نه به خاطر کثرت واردان است به طوری که از یک در کوچک نتوانند وارد شوند و نه جنبه تشریفاتی دارد ، بلکه درحقیقت اشاره به عوامل گوناگونی است که انسان را به جهنم می کشاند ، هرنوع از گناهان دری محسوب می شود. در خطبه جهاد در نهج البلاغه می خوانیم : « اِنَّ الْجِهادَ بابٌ مِنْ اَبْوابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللّهُ لِخاصَّةِ اَوْلِیائِه : جهاد دری از درهای بهشت است که آن را به روی بندگان خاصش گشوده است » .⁽¹⁾

قابل توجه این که در حدیث امام باقر (علیه السلام) می خوانیم : « بهشت ، هشت در دارد » ⁽¹⁾در حالی که آیات فوق می گوید : جهنم هفت در دارد ، این تفاوت اشاره به این است که هرچند درهای ورود به بدبختی و عذاب فراوان باشد ، ولی با این حال درهای وصول به سعادت و خوشبختی از آن افزون تر است ( در ذیل آیه 23 سوره رعد نیز در این زمینه صحبت کردیم ) .

45 اِنَّ الْمُتَّقینَ فی جَنّاتٍ وَ عُیُونٍ

پرهیزکاران در باغ ها( ی سرسبز بهشت ) و در کنار چشمه های آن هستند .

نعمت های هشت گانه بهشت

طبق روش قرآن که از مسأله مقابله و تقارن ، برای تعلیم و تربیت ، بهره گیری می کند ، آیات 45 تا 48 سخن از « بهشت و بهشتیان » و نعمت های مادی و معنوی ، جسمی و

روحانی به میان آمده است .

و در حقیقت هشت نعمت بزرگ مادی و معنوی به تعداد درهای بهشت در این آیات بیان شده است .

✓ 1 - در آغاز به یک نعمت مهم جسمانی اشاره می کند .

جالب این که از میان تمام صفات روی « تقوا » تکیه شده است ، همان تقوا و پرهیزکاری و تعهد و مسؤولیت که جامع تمام صفات برجسته انسانی است .

ذکر جنات و عیون به صیغه جمع ، اشاره به باغ های متنوع و چشمه های فراوان و گوناگون بهشت است که هرکدام لذت تازه ای می آفریند و ویژگی خاصی دارد .

46 اُدْخُلُوها بِسَلامٍ امِنینَ

( فرشتگان الهی به آن ها می گویند ) داخل این باغ ها شوید با سلامت و امنیت .

✓ 2 و 3 - این آیه به دو نعمت مهم معنوی که « سلامت » و « امنیت » است اشاره می کند ، سلامت از هرگونه رنج و ناراحتی و امنیت از هرگونه خطر .

نعمت های مادی و معنوی

برخلاف آن چه بعضی تصور می کنند ، قرآن در همه جا مردم را به نعمت های مادی بهشت بشارت نداده ، بلکه از نعمت های معنوی نیز کرارا سخن به میان آورده است ، که آیات فوق نمونه روشنی از آن ها است ، به طوری که نخستین خوش آمد و بشارتی راکه فرشتگان به بهشتیان در هنگام ورود به این کانون بزرگ نعمت ، می گویند بشارت سلامت و امنیت است .

شسته شدن کینه ها از سینه ها و صفات زشتی همچون حسد و خیانت و مانند آن که روح اخوت و برادری را به هم می زند و همچنین حذف امتیازات تشریفاتی غلط که آرامش فکر و جان را درهم می ریزد ، نیز از نعمت های دیگر معنوی روحانی است که در آیات بالا به آن ها اشاره رفته است .

این نکته نیز شایان توجه است که « سلامت » و « امنیت » که سرآغاز نعمت های بهشتی قرارداده شده پایه هر نعمت دیگری است ، که بدون این دو هیچ نعمتی قابل بهره گیری

نیست ، حتی در این دنیا نیز سرآغاز همه نعمت ها نعمت سلامت و امنیت می باشد .

47 وَ نَزَعْنا ما فی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ اِخْوانا عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلینَ

هرگونه غل ( حسد و کینه و عداوت و خیانت ) از سینه آن ها برمی کنی ( و روحشان را پاک می کنیم ) درحالی که همه برادرند و بر سریرها روبروی یکدیگر قرار دارند.

« غِلٍّ » در اصل به معنی نفوذ مخفیانه چیزی است و به همین جهت به حسد و کینه و دشمنی که به طرز مرموزی درجان انسان نفوذ می کند « غِلٍّ » گفته می شود ، بنابراین « غِل » مفهوم وسیعی که دارد بسیاری از صفات زشت و مزاحم اخلاقی را شامل می گردد . ( برای توضیح بیشتر به جلد سوم تفسیر نمونه صفحه 52 پاورقی مراجعه فرمایید ) .

« سُرُر » جمع « سریر » در اصل به معنی تخت یا صندلی و مانند آن است که روی آن می نشینند و مجالس پرسروری را برگزار می نمایند ( توجه داشته باشید « سُرُر » و « سرور » از یک ماده است ).

در این آیه سه نعمت مهم معنوی دیگر با صراحت بیان شده است:

✓ 4 - « ما هرگونه حسد و کینه و عداوت و خیانت را از سینه های آن ها می شوییم و برمی کنیم : وَ نَزَعْنا ما فی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ »

✓ 5 - « در حالی که همه برادرند » و نزدیک ترین پیوندهای محبت درمیان

آن ها حکمفرما است « اِخْوانا » .

✓ 6 - « در حالی که بر سریرها روبروی یکدیگر قرار گرفته اند : عَلی سُرُورٍ مُتَقابِلینَ » .

آن ها در جلسات اجتماعیشان گرفتار تشریفات آزار دهنده این دنیا نیستند و مجلسشان بالا و پایین ندارد و از اصول زندگی طبقاتی رنج آور این دنیا در آن جا خبری نیست ، همه برادرند، همه روبروی یکدیگر و در یک صف، نه یکی بالای مجلس و دیگری در کفش کن .

البته این منافات با تفاوت مقام آن ها از نظر درجات معنوی ندارد ، این مربوط به جلسات اجتماعی آن ها است وگرنه هرکدام برحسب درجه تقوا و ایمان مخصوص به خود دارد .

کینه ها و حسادت ها دشمن برادری است

بعداز ذکر نعمت سلامت و امنیت در آیات فوق و قبل از بیان نعمت اخوّت و برادری ،

مسأله ریشه کن شدن انواع صفات مزاحم ، همچون کینه و حسد و غرور و خیانت ذکر شده و با کلمه « غِلّ » که مفهوم وسیعی دارد ، به همه آن ها اشاره گردیده است .

در حقیقت اگر قلب انسان از این « غِلّ » شستشو نشود ، نه نعمت سلامت و امنیت فراهم خواهد شد و نه برادری و اخوت ، بلکه همیشه جنگ است و ستیز و همیشه دعوا و کشمکش و به دنبال آن بریدن رشته های اخوت و سلب سلامت و امنیت .

48 لا یَمَسُّهُمْ فیها نَصَبٌ وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجینَ

هرگزخستگی و تعب به آن هانمی رسد و هیچ گاه ازآن اخراج نمی گردند .

✓ 7 - سپس به هفتمین نعمت مادی و معنوی اشاره کرده می گوید : « هرگز خستگی و تعب به آن ها نمی رسد : لا یَمَسُّهُمْ فیها نَصَبٌ » .

و همانند زندگی این دنیا که رسیدن به یک روز آسایش ، خستگی های فراوانی قبل و بعد از آن دارد که فکر آن ، آرامش انسان را بر هم می زند ، نیست .

✓ 8 - همچنین فکر فنا و نابودی و پایان گرفتن نعمت ، آنان را آزارنمی دهد ، چرا که

« آن ها هرگز از این باغ های پرنعمت و سرور اخراج نمی شوند : وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجینَ ».

پاداش کامل

به گفته بعضی از مفسران پاداش و ثواب در صورتی کامل می شود که چهار شرط در آن جمع گردد :

منفعت قابل ملاحظه ای باشد - با احترام مقرون باشد - از هرگونه ناراحتی خالی باشد و جاودانگی باشد. در آیات 45 تا 48 در زمینه نعمت های بهشتی به هر چهار قسمت اشاره شده است .

جمله « اِنَّ الْمُتَّقینَ فیجَنّاتٍ وَعُیُونٍ » اشاره به قسمت اول است .

جمله « اُدْخُلُوها بِسَلامٍ امِنینَ » دلیل بر احترام و تعظیم است .

جمله « وَ نَزَعْنا ما فی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ اِخْوانا عَلی سُرُورٍ مُتَقابِلینَ » اشاره به نفی هرگونه ناراحتی و ضررهای روحانی و جمله « لا یَمَسُّهُمْ فیها نَصَبٌ » ، اشاره به نفی زیان های جسمانی است .

اما جمله « وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجینَ » بیانگر آخرین شرط ، یعنی دوام و بقاء این نعمت ها است و به این ترتیب ، این پاداش از هر نظر کامل خواهد بود .⁽¹⁾

49 نَبِّی ءْ عِبادی اَنّی اَنَاالْغَفُورُ الرَّحیمُ

بندگانم را آگاه کن که من غفور و رحیمم .

اکنون که نعمت های فراوان و دل انگیز بهشتی به طرز مؤثری بیان گردید و دربست دراختیار پرهیزکاران و متقین قرارداده شد ممکن است افراد گنهکار و آلوده در هاله ای از غم و اندوه فرو روند که ای کاش ما هم می توانستیم به گوشه ای از این همه موهبت دست یابیم ، در این جا خداوند رحمان و رحیم درهای بهشت را به روی آن ها نیز می گشاید ، اما به صورت مشروط .

تعبیر به « عِبادی » ( بندگان من ) تعبیری است لطیف که هر انسانی را بر سر شوق .

می آورد و دنبال آن توصیف خدا به آمرزنده مهربان این اشتیاق را به اوج می رساند .

50 وَ اَنَّ عَذابی هُوَ الْعَذابُ الاَْلیمُ

( و نیز آن ها را آگاه کن که ) عذاب و کیفرمن عذاب دردناکی است .

قرآن همیشه جلو سوءاستفاده از مظاهر رحمت الهی را با جمله های تکان دهنده ای که حاکی از خشم و غضب او است می گیرد ، تا تعادل میان خوف و رجاء که رمز تکامل و تربیت است برقرار گردد .

51 وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ اِبْرهیمَ

و به آن ها ( بندگانم ) از میهمان های ابراهیم خبر ده .

52 اِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقالُوا سَلاما قالَ اِنّا مِنْکُمْ وَجِلُونَ

هنگامی که بر او وارد شدند و سلام گفتند ( ابراهیم ) گفت: ما از شما بیمناکیم .

میهمانان ناشناس ؟

گرچه « ضَیْف » در این جا به صورت مفرد است ، ولی همان گونه که بعضی از مفسران

بزرگ گفته اند « ضَیْف » هم معنی مفرد دارد و هم معنی جمع ( مهمان و مهمانان ) .

این مهمان های ناخوانده همان فرشتگانی بودند که « به هنگام وارد شدن بر ابراهیم ، به صورت ناشناس ، نخست بر او سلام گفتند » .

ابراهیم آن گونه که وظیفه یک میزبان بزرگوار و مهربان است برای پذیرایی آن ها آماده شد غذای مناسبی فورا فراهم ساخت، اما هنگامی که سفره غذا گسترده شد میهمان های ناشناس دست به غذا دراز نکردند، او ازاین امر وحشت کرد و وحشت خود را کتمان ننمود ، با صراحت به آنان « گفت مااز شما ترسانیم : قالَ اِنّا مِنْکُمْ وَجِلُونَ » .⁽¹⁾

این ترس به خاطر سنتی بود که در آن زمان و زمان های بعد و حتی در عصر ما در میان بعضی از اقوام معمول است که هرگاه کسی نان و نمک کسی را بخورد به او .

گزندی نخواهد رساند و خود را مدیون او می داند و به همین دلیل دست نبردن به سوی غذا دلیل بر قصد سوء و کینه و عداوت است .

53 قالُوا لا تَوْجَلْ اِنّا نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ عَلیمٍ

گفتند : نترس ما تو را به پسری دانا بشارت می دهیم .

در این که منظور از « غُلامٍ عَلیمٍ » ( پسردانا ) کیست ؟ با توجه به آیات دیگر قرآن شک نیست که منظور ، « اسحاق » است چرا که هنگامی که فرشتگان این بشارت را به ابراهیم دادند ، همسر ابراهیم ، ساره که ظاهراً زن عقیمی بود حاضر بود و این بشارت به او نیز داده شد، چنان که در آیه 71 سوره هود می خوانیم : « وَ امْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرناها بِاِسْحاقَ : همسر او ایستاده بود ، خندید و ما او را بشارت به اسحاق دادیم ».

این را نیز می دانیم ساره مادر اسحاق است و ابراهیم قبلاً از هاجر ( همان کنیزی که به همسری انتخاب کرده بود ) صاحب پسری به نام اسماعیل شده بود .

54 قالَ اَبَشَّرْتُمُونی عَلی اَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ

گفت : آیا به من بشارت می دهید با این که پیر شده ام ؟ به چه چیز بشارت می دهید ؟

تعبیر به « مَسَّنِیَ الْکِبَرُ » ( پیری مرا لمس کرده است ) اشاره به این است که آثارپیری از موی سپیدم و از چین های صورتم ، نمایان است و آثار آن را در تمام وجود خود به خوبی لمس می کنم .

ممکن است گفته شود که ابراهیم از این نظر آدم خوش سابقه ای بود چرا که در همین سن پیری فرزندش اسماعیل متولد شده بود و با توجه به آن نباید دیگر در مورد مولود جدید یعنی اسحاق تعجب کند ، ولی باید دانست که اولاً : در میان تولد اسماعیل و اسحاق به گفته بعضی از مفسران بیش از ده سال فاصله بود و با گذشتن ده سال آن هم در سن بالا ، احتمال تولد فرزند بسیار کاهش می یابد ، ثانیا : وقوع یک مورد برخلاف موازین عادی که ممکن است جنبه استثنایی داشته باشد مانع از تعجب در برابر موارد مشابه آن نخواهد بود ،

زیرا به هرحال تولد فرزند در چنین سن و سال امر عجیبی است .⁽¹⁾

55 قالُوا بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ فَلا تَکُنْ مِنَ الْقانِطینَ

گفتند : تو را به حق بشارت دادیم ، از مأیوسان مباش .

56 قالَ وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّه اِلاَّ الضّالُّونَ

گفت : چه کسی جز گمراهان از رحمت پروردگارش مأیوس می شود .

ولی ابراهیم به زودی این فکر را از آن ها دور ساخت که یأس و نومیدی از رحمت خدا بر او چیره شده باشد ، بلکه تنها تعجبّش روی حساب موازین طبیعی است، لذا با صراحت گفت : « چه کسی از رحمت پروردگارش مأیوس می شود جز گمراهان ؟ » . .

همان گمراهانی که خدا را به درستی نشناخته اند و پی به قدرت بی پایانش نبرده اند ، خدایی که از ذره ای خاک ، انسانی چنین شگرف می آفریند و از نطفه ناچیزی فرزندی برومند به وجود می آورد ، درخت خشکیده خرما به فرمانش به بار می نشیند و آتش سوزانی را به گلستانی تبدیل می کند ، چه کسی می تواند در قدرت چنین پروردگاری شک کند یا از رحمت او مأیوس گردد ؟

57 قالَ فَما خَطْبُکُمْ اَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

( سپس ) گفت : مأموریت شما چیست ای فرستادگان خدا ؟

ابراهیم (علیه السلام)پس از شنیدن این بشارت ، دراین اندیشه فرورفت که این فرشتگان با آن شرایط خاص ، تنها برای بشارت فرزند نزد او نیامده اند ، حتما مأموریت مهم تری دارند و

این بشارت تنها گوشه ای از آن را تشکیل می دهد ، لذا در مقام سؤال برآمد « و از آن ها پرسید شما ای رسولان خداوند بگویید ببینم برای چه مأموریت مهمی فرستاده شده اید ؟ » .

58 قالُوا اِنّا اُرْسِلْنا اِلی قَوْمٍ مُجْرِمینَ

گفتند : ما به سوی قوم گنهکار مأموریت پیدا کرده ایم ( تا آن ها را هلاک کنیم ) .

59 اِلاّ الَ لُوطٍ اِنّا لَمُنَجُّوهُمْ اَجْمَعینَ

مگر خاندان لوط که همگی آن ها را نجات خواهیم داد ... .

60 اِلاَّ امْرَاَتَهُ قَدَّرْنا اِنَّها لَمِنَ الْغابِرینَ

به جز همسرش که مقدّر داشتیم از بازماندگان ( در شهر و هلاک شوندگان ) باشد .

ولی از آن جا که تعبیر به آل لوط آن هم با تأکید به « اجمعین » شامل همه خانواده او حتی همسر گمراهش که با مشرکان هماهنگ بود می شد و شاید ابراهیم (علیه السلام)نیز از این ماجرا آگاه بود ،

بلافاصله او را استثناء کردند. تعبیر به « قَدَّرْنا » ( ما مقدّر ساختیم ) اشاره به مأموریتی است که از ناحیه خداوند در این زمینه داشتند .

61 فَلَمّا جاءَ الَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

هنگامی که فرستادگان ( خدا ) به سراغ خاندان لوط آمدند ...

62 قالَ اِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

( لوط ) گفت : شما گروه ناشناسی هستید .

مفسران می گویند این سخن را به این جهت به آن ها گفت که آنان به صورت جوانانی خوش صورت و زیبا نزداو آمدند، او که می دانست محیطش تا چه حدّ آلوده گناه انحراف جنسی است ، فکر می کرد مبادا ورود این میهمانان مایه دردسر برای او گردد ، از یک سو میهمان است و محترم و قدومش مبارک و ازسوی دیگر محیطی است ننگین و آلوده و پراز مشکلات .

لذا در آیات سوره هود که همین داستان به مناسبت دیگری در آن آمده است ، تعبیر به «سیی ءَ بِهِمْ» می کند ، یعنی این موضوع بر لوط پیامبر بزرگ خدا سخت ناگوار آمد و از آمدنشان ناراحت شد ، سپس گفت : امروز روز سختی در پیش دارم .

63 قالُوا بَلْ جِئْناکَ بِما کانُوا فیهِ یَمْتَرُونَ

گفتند : ما همان چیزی را برای تو آورده ایم که آن ها ( کافران ) در آن تردید داشتند ( ما مأمور عذابیم ) .

یعنی مأمور مجازات دردناکی هستیم که تو کرارا به آن ها گوشزد کرده ای ولی هرگز آن را جدی تلقی نکردند ؟

64 وَ اَتَیْناکَ بِالْحَقِّ وَ اِنّا لَصادِقُونَ

ما واقعیت مسلمی را برای تو آورده ایم و راست می گوییم .

یعنی ما عذاب حتمی و مجازات قطعی برای آن قوم بی ایمان و منحرف آورده ایم زیرا آن ها تمام پل ها را پشت سر خود خراب کرده اند و جایی برای شفاعت و گفتگو در مورد آن ها باقی نمانده است ، تا لوط حتی به فکر شفاعت نیفتد و بداند این ها ابدا شایستگی این امر را ندارند .

65 فَاَسْرِ بِاَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ اَدْبارَهُمْ وَ لا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ اَحَدٌ وَامْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ

بنابراین خانواده ات را در اواخرشب با خود بردار و از این جا ببر ، تو به دنبال سر آن ها حرکت کن ، احدی از شما به پشت سر خویش ننگرد و به همان جا که مأمورهستید بروید .

منظور از " قِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ " چیست ؟

« قِطْع » به معنی تاریکی شب است .

اما بسیاری از مفسران این کلمه را به معنی اواخر شب و هنگام سحر گرفته اند ، شاید این تفسیر به خاطر بعضی دیگر از آیات قرآن است که صریحا درباره آل لوط می گوید : «نَجَّیْناهُمْ بِسَحَرٍ : ما آنان را سحرگاهان نجات بخشیدیم» ( 34 / قمر ) .

یعنی در همان هنگام که شهوت پرستان آلوده دامان در خواب غفلت فرورفته بودند و مستی شراب و غرور و شهوت در وجودشان بهم آمیخته بود و شهر برای خارج شدن خاندان لوط کاملاً آماده بود خارج شدند .

و عجب این که شروع مجازات کوبنده آن ها نیز در هنگام صبح ، وقت طلوع آفتاب بود و شاید انتخاب این وقت به خاطر آن بوده است که گروه مهاجم هنگامی که نابینا شدند و به خانه های خود بازگشتند کمی در فکر فرورفتند به همین جهت آن شب را به آن ها مهلت داد شاید توبه کنند و بازگردند و در مقام جبران برآیند .

از بعضی از روایات نیز استفاده می شود بعضی از آن ها هنگامی که به خانه های خود بازگشتند سوگند یاد کردند که ما صبحگاهان حتی یک نفر از خانواده لوط را زنده نخواهیم

گذارد ، اما پیش از آن که بتوانند گامی در این راه بردارند عذاب الهی آن ها را درو کرد .⁽¹⁾

تفسیر جمله « وَامْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُون »

فرشتگان به خاندان لوط توصیه کردند که در آخر شب به همان نقطه ای که به شما دستور داده شده است حرکت کنید ، ولی در آیات قرآن توضیح بیشتری درباره این نقطه دیده نمی شود ، به همین دلیل مفسران بیانات گوناگونی دارند : بعضی گفته اند آن ها مأمور بودند به سوی سرزمین شام بروند که محیط آن نسبتاً پاک بود .

بعضی دیگر گفته اند که فرشتگان قریه معینی را مشخص کردند و به آن ها توصیه نمودند به آن جا بروید و در تفسیر المیزان همین قدر از این جمله استفاده شده که آن ها یک نوع هدایت الهی و راهنمای واقعی در مسیرشان با خود داشتند و طبق آن رفتار نمودند .

66 وَ قَضَیْنا اِلَیْهِ ذلِکَ الاَْمْرَ اَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحینَ

و ما به لوط این موضوع را وحی فرستادیم که صبحگاهان همه آن ها ریشه کن خواهند شد .

67 وَ جاءَ اَهْلُ الْمَدینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

( از سوی دیگر ) اهل شهر ( با خبر شدند و به سوی خانه لوط ) آمدند درحالی که به یکدیگر بشارت می دادند .

سپس قرآن داستان را در این جا رها کرده و به آغاز بازمی گردد و بخشی را که در آن جا ناگفته مانده بود به مناسبتی که بعدا اشاره خواهیم کرد بیان می کند .

آن ها در آن وادی گمراهی و ننگین خود فکر می کردند طعمه لذیذی به چنگ آورده اند ، جوانانی زیبا و خوشرو ، آن هم در خانه لوط .

تعبیر به « اَهْلُ الْمَدینَةِ » نشان می دهد که حداقل گروه زیادی از مردم شهر به سوی خانه لوط حرکت کردند و این امر روشن می سازد که آن ها تا چه حدّ وقیح و رسوا و جسور شده بودند ، مخصوصاً که جمله « یَسْتَبْشِرُونَ » ( یکدیگر را بشارت دادند ) حکایت از عمق

آلودگی آن ها می کند ، چراکه این عمل ننگین را اگر کسی هم انجام دهد ، لااقل با کتمان و اختفاء و احساس شرمساری است اما این ملت زشت کار و فرومایه آشکارا به یکدیگر تبریک می گفتند .

68 قالَ اِنَّ هؤُلاءِ ضَیْفی فَلا تَفْضَحُونِ

( لوط ) گفت : این ها میهمانان منند ، آبروی مرا نریزید .

69 وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ لا تُخْزُونِ

و از خدا بپرهیزید و مرا شرمنده نسازید .

« فضیحت » در اصل لغت به معنی منکشف شدن چیزی است و سپس به معنی ظهور عیب آمده است و معادل آن در فارسی « رسوا کردن » است ( گویا لوط می خواهد به آن ها بفهماند که این کار شما آبروی مرا در برابر این میهمانان می برد و می فهمند که اهل شهر من تا چه حدّ آلوده اند ) .

اما « خِزْی » در اصل به معنی دور ساختن است و سپس به معنی شرمندگی آمده است

( گویی لوط می خواهد بگوید مرا در برابر این میهمان ها شرمنده و از آن ها دور نسازید ) .

« لوط » که سر و صدای آن ها را شنید در وحشت عجیبی فرو رفت و نسبت به میهمانان خود بیمناک شد ، زیرا هنوز نمی دانست که این میهمانان مأموران عذابند و فرشتگان خداوند

قادر قاهرند ، لذا در مقابل آن ها ایستاد و گفت : « این ها میهمانان من هستند ، آبروی مرا نریزید » .

یعنی از مسأله خدا و پیغمبر و جزا و کیفر ، اگر صرف نظر کنیم ، حداقل این مسأله انسانی و سنتی که میان همه افراد بشر اعم از مؤمن و کافر وجود دارد می گوید : که به میهمان احترام باید گذارد شما چگونه بشری هستید که حتی ساده ترین مسائل انسانی را نمی فهمید ، اگر دین ندارید لااقل آزاده باشید .

70 قالُوا اَوَلَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعالَمینَ

گفتند: مگر ما تو را از جهانیان نهی نکردیم ( و نگفتیم احدی را به میهمانی نپذیر ) .

و این به خاطر آن بود که قوم و جمعیت مزبور افرادی خسیس و بخیل بودند و هرگز کسی را به خانه خود میهمان نمی کردند و اتفاقا شهرهای آن ها درمسیر قافله هابود و می گویند

آن ها برای این که کسی در آن جا توقف نکند ، این عمل شنیع را با بعضی از واردین انجام داده بودند و کم کم برای آن ها عادتی شده بود ، لذا گویا هرگاه لوط پیامبر باخبر می شد که شخص غریبی به آن دیار گام نهاده برای این که گرفتار چنگال آن ها نشود وی را به خانه خود دعوت می کرد ، امّا آن ها پس از آن که از این جریان آگاه شدند خشمگین گشتند و به او صریحا گفتند حق نداری بعد از این میهمانی به خانه خود راه دهی .

بنابراین به نظر می رسد که کلمه « عالَمین » در آیه فوق اشاره به رهگذران و افرادی است که اهل آن شهر و دیار نبودند و گذارشان به آن جا می افتاد .

71 قالَ هؤُلاءِ بَناتی اِنْ کُنْتُمْ فاعِلینَ

گفت : دختران من حاضرند اگر می خواهید کار صحیحی انجام دهید ( با آن ها ازدواج کنید و از گناه و آلودگی بپرهیزید ) .

بدون شک دختران لوط تعداد محدودی بودند و آن جمعیت افراد زیادی ، ولی هدف لوط این بود که به آن ها اتمام حجت کند و بگوید من تا این حد نیز آماده فداکاری برای

حفظ حیثیت میهمانان خویش و نجات از منجلاب فساد هستم .

ناگفته پیدا است که لوط نمی خواست دختران خود را به ازدواج مشرکان گمراه درآورد بلکه هدفش این بود که بیایید و ایمان بیاورید و بعد هم دختران خودم را به ازدواج شما درمی آورم .

72 لَعَمْرُکَ اِنَّهُمْ لَفی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ

به جانت سوگند این ها در مستی خود سرگردانند ( و عقل و شعور خود را از دست داده اند ) .

و در سوره هود به دنبال بحثی مشابه همین بحث خواندیم که فرشتگان پرده از روی کار خود برداشتند ، رو به سوی لوط کرده ، گفتند : نترس آن ها به تو آسیبی نمی رسانند و در آیه 37 سوره قمر می خوانیم : « هنگامی که آن ها بر جسارت خویش افزودند و تصمیم بر تجاوز به میهمانان گرفتند چشمانشان را نابینا ساختیم : وَ لَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنا اَعْیُنَهُمْ » و چنان که در بعضی از روایات آمده یکی از فرشتگان مشتی خاک به صورت آن ها پاشید ، همه نابینا شدند ، ( و فریاد زنان بازگشتند ) .

73 فَاَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقینَ

سرانجام به هنگام طلوع آفتاب صیحه( مرگبار، به صورت صاعقه یا زمین لرزه ) آن ها را فرو گرفت.

این صیحه ممکن است صدای یک صاعقه عظیم و یا صدای یک زلزله وحشتناک بوده باشد و به هرحال فریادی بود که از وحشت آن همگی بیهوش شدند و یا جان خویش را از دست دادند و می دانیم امواج صوتی هنگامی که از حدّ معینی بگذرد ، آزاردهنده و وحشت انگیز و از آن هم که فراتر برود انسان را مدهوش می کند و یا ارگان های حیاتی را به کلّی از کار می اندازد و حتی ممکن است ساختمان ها را ویران سازد .

74 فَجَعَلْنا عالِیَها سافِلَها وَ اَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجّیلٍ

سپس ( شهر و آبادی آن ها را زیر و رو کردیم ) بالای آن را پایین قرار دادیم و بارانی از سنگ بر آن ها فرو ریختیم .

سرنوشت گنهکاران قوم لوط

ریزش این باران سنگ ، ممکن است برای هدف گیری کسانی بوده باشد که از آن صیحه

وحشتناک نابود نشده و یا زیر آوار نرفته بودند و نیز ممکن است برای محو اجساد پلید و آثار این قوم بوده است ، آن چنان که پس از این باران سنگ اگر کسی از آن دیار می گذشت نمی توانست به آسانی باور کند که روزی دراین منطقه شهرهای آبادی بوده است .

نازل شدن این عذاب های سه گانه ( صیحه وحشتناک ، زیر و رو شدن ، بارانی از سنگ ) هرکدام به تنهایی کافی بود که قومی را به هلاکت برساند ، اما برای شدت گناه و جسور بودن آن ها در تن دادن به آلودگی و ننگ و همچنین برای عبرت دیگران ، خداوند مجازات آن ها را مضاعف کرد .

درباره معنی « سجیل » واین که چرا بر این قوم آلوده ، بارانی از سنگ فرود آمد و چرا شهر آن ها زیر و رو شد و چرا لحظه نزول عذاب ، صبحگاهان بود و چرا به خانواده لوط دستور داده شد که به پشت سر خود نگاه نکنند و همچنین در زمینه تحریم هم جنس گرایی در ادیان آسمانی و فلسفه آن و نیز اخلاق قوم لوط ، در ذیل آیات سوره هود بحث کافی کردیم ( به جلد 9 تفسیر نمونه صفحه 189 تا 198 مراجعه فرمایید ) .

75 اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمینَ

در این ( سرگذشت عبرت انگیز ) نشانه هایی است برای هوشیاران .

« مُتَوَسِّم » از ماده « وَسْم » به معنی اثر گذاردن است و « مُتَوَسِّم » به کسی می گویند که از کمترین اثر ، پی به واقعیت هایی می برد و معادل آن در فارسی ، هوشیار و با ذکاوت است .

آن ها که بافراست و هوشیاری و بینش مخصوص خود از هر علامتی جریانی را کشف می کنند و از هر اشاره ای حقیقتی و از هر نکته ای ، مطلب مهم و آموزنده ای را .

رابطه « مُتَوَسِّم » و « مُؤْمِن »

در آیه فوق دیدیم که گاهی می گوید « در سرگذشت عبرت انگیز قوم لوط ، نشانه هایی برای مُتَوَسِّمین است » و گاه می گوید : « برای مؤمنین است » جمع میان این دو تعبیر به ما می فهماندکه مؤمنان راستین، متوسم هستند یعنی بافراست ، سریع الانتقال و کاملاً هوشیار .

در روایتی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم : که تفسیر « اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِلْمُتَوَسَّمینَ » را از آن حضرت سؤال کردند ، فرمود : « منظور امت اسلام است » سپس اضافه کرد « قالَ رَسُولُ اللّهِ

اِتَّقُوا فَراسَةَ الْمُؤْمِنِ ، فَاِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : پیامبر فرمود : از فراست مؤمن بپرهیزید چرا که به نور خدا می بیند » .⁽¹⁾

در روایت دیگری می خوانیم که امام صادق (علیه السلام)فرمود : « مُتَوَسِّمین ، امامانند » ⁽²⁾و از امیر مؤمنان علی (علیه السلام)نقل شده که فرمود: « متوسم پیامبر بود و من بعد از او و سپس امامان از دودمان من ».⁽³⁾

76 وَ اِنَّها لَبِسَبیلٍ مُقیمٍ

و ویرانه های سرزمین آن ها بر سر راه ( کاروان ها ) همواره ثابت و برقرار است .

اگر باور ندارید برخیزید و بروید و ویرانه های این شهر بلا دیده را که بر سر راه 3.

مسافران در طریق شام ( از سوی مدینه ) قرار دارد بنگرید و بیندیشید و عبرت گیرید و به سوی خدا بازگردید و راه توبه را پیش گیرید و آلودگی ها را از دل وجان خود بشویید .

77 اِنَّ فی ذلِکَ لاَیَةً لِلْمُؤْمِنینَ

در این نشانه ای است برای مؤمنان .

چگونه ممکن است انسان ایمان داشته باشد و این سرگذشت تکان دهنده را بخواند و عبرت ها نگیرد ؟

78 وَ اِنْ کانَ اَصْحابُ الاَْیْکَةِ لَظالِمینَ

اصحاب الایکه ( صاحبان سرزمین های پر درخت - قوم شعیب ) مسلماً قوم ستمگری بودند .

79 فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَ اِنَّهُما لَبِاِمامٍ مُبینٍ

ما از آن ها انتقام گرفتیم واین دو ( قوم لوط و اصحاب ایکه ) شهرهای ویران شده شان بر سر راه آشکار است .

اصحاب الایکه چه کسانی هستند ؟

کلمه « اِمام » به معنی راه و جاده است زیرا از ماده « اَمَّ » به معنی قصدکردن گرفته شده ، چون انسان برای رسیدن به مقصد ، از راه ها عبور می کند .

بسیاری از مفسران و ارباب لغت گفته اند که « اَیْکَة » به معنی درختان درهم پیچیده و یا بیشه است و « اَصْحابُ الاَْیْکَة » همان قوم شعیب هستند که در سرزمینی پر آب و مشجّر در میان حجاز و شام زندگی می کردند .

آن ها زندگی مرفه و ثروت فراوانی داشتند و به همین جهت ، غرور غفلت آن ها را فراگرفته بود و مخصوصاً دست به کم فروشی و فساد در زمین زده بودند .

شعیب آن پیامبر بزرگ ، آن ها را از این کارشان برحذر داشت و دعوت به توحید و راه حق نمود ، اما آن ها تسلیم حق نشدند و سرانجام بر اثر مجازات دردناکی نابود گشتند ، گرمای شدیدی چندین روز پی درپی آن ها را فراگرفت و در آخرین روز ابر بزرگی در آسمان نمایان شد ، آن ها به سایه ابر پناه بردند ، اما صاعقه ای فرود آمد و آن بیدادگران را نابود کرد .

شرح بیشتر حالات آن ها - با تصریح به نام شعیب - در سوره « شعراء » از آیه 176 تا 190 آمده است .

ضمنا باید توجه داشت که جمله « فَأنْتَقَمْنا مِنْهُمْ: آن ها را مجازات کردیم » ممکن است هم اشاره به قوم لوط باشد و هم اصحاب الایکه ، زیرا بلافاصله بعد از این جمله می خوانیم : «وَ اِنَّهُما لَبِاِمامٍ مُبینٍ : سرزمین های این دو بر سر راه شما آشکار است » .

80 وَ لَقَدْ کَذَّبَ اَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلینَ

اصحاب الحجر ( قوم ثمود ) پیامبران را تکذیب کردند .

« اَصْحابُ الْحِجْرِ » قوم سرکشی بودند که در سرزمینی به نام « حِجْر » ، زندگی مرفهی داشتند و پیامبر بزرگشان « صالح » برای هدایت آن ها مبعوث شد .

در این که این شهر در کجا واقع شده بود ، بعضی از مفسران و مورخان چنین نگاشته اند که شهری بود در مسیر کاروان مدینه و شام در یک منزلی « وادِی الْقُری » و در جنوب « تیمه » و امروز تقریباً اثری از آن نیست .

می گویند این شهر در گذشته یکی از شهرهای تجاری عربستان بوده و تا آن جا اهمیت داشته که « بطلمیوس » در نوشته هایش به عنوان یک شهر تجاری از آن نام برده است و « پلین » جغرافی دان رومی از آن به نام « حِجْرِیّ » یاد می کند .

در روایتی می خوانیم که در سال نهم هجرت که پیامبر برای دفع سپاه روم به تبوک لشگرکشی کرد ، سربازان اسلام می خواستند در این منزل توقفی کنند ، پیامبر صلی الله علیه و آله مانع آن ها شد و فرمود : « این جا همان منطقه قوم ثمود است که عذاب الهی بر آن ها فرود آمد » .⁽¹⁾

این نکته نیز قابل توجه است که قرآن در مورد اصحاب الحجر ( و همچنین در مورد قوم نوح و قوم شعیب و قوم لوط در آیات سوره شعراء به ترتیب آیه 105 و 123 و 160 و بعضی دیگراز اقوام پیشین ) می گوید آن ها « پیامبران » را تکذیب کردند ، درحالی که ظاهر .

امر چنین نشان می دهدکه هرکدام یک پیامبر بیشتر نداشتند و تنها او را تکذیب نمودند .

این تعبیر شاید به خاطر آن است که برنامه و هدف پیامبران ، آن چنان با یکدیگر پیوستگی دارد که تکذیب یکی از آن ها تکذیب همه آن ها خواهد بود .

81 وَ اتَیْناهُمْ ایاتِنا فَکانُوا عَنْها مُعْرِضینَ

ما آیات خود را برای آن ها فرستادیم ولی آن ها از آن روی گردانند .

تعبیر به اعراض ( روی گرداندن ) نشان می دهد که آن ها حتی حاضر نبودند این آیات را بشنوند و یا به آن نظر بیفکنند .

82 وَ کانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتا امِنینَ

آن ها خانه های امن و امانی در دل کوه ها می تراشیدند .

و این نشان می دهد که اولاً منطقه آن ها یک منطقه کوهستانی بوده و ثانیا تمدن مادی پیشرفته ای داشتند که به آن ها امکان می داد در درون کوه ها خانه های امن تهیه کنند که در برابر طوفان ها و سیل و حتی زلزله ها کاملاً ، مقاومت داشته باشد .

83 فَاَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحینَ

اما سرانجام صیحه ( مرگبار ) صبحگاهان آن ها را فراگرفت .

چه انتظاری درباره چنین قومی می توان داشت ، جز این که طبق قانون « انتخاب اصلح الهی » و ندادن حق ادامه حیات به اقوامی که به کلی فاسد و مفسد می شوند ، بلای نابودکننده ای بر سر آن ها فرود آید و نابودشان سازد .

این صیحه صدای صاعقه مرگباری بوده که بر خانه های آن ها فرود آمد و آن چنان کوبنده و تکان دهنده و وحشتناک بود که اجساد بی جانشان را به روی زمین افکند .

84 فَما اَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ

و آن چه را به دست آورده بودند آنان را از عذاب الهی نجات نداد .

نه آن کوه های سر به آسمان کشیده و نه آن خانه های امن و امان و نه اندام نیرومند این قوم سرکش و نه آن ثروت سرشار ، هیچ کدام نتوانستند در برابر این عذاب الهی مقاومت کنند.

85 وَ ما خَلَقْنَا السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَیْنَهُما اِلاّ بِالْحَقِّ وَ اِنَّ السّاعَةَ لاَتِیَةٌ

فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمیلَ

ما آسمان و زمین و آن چه میان آن دو است ، جز به حق نیافریدیم و ساعت موعود ( قیامت ) قطعا فراخواهد رسید، ازآن ها ( دشمنان )به خوبی صرف نظرکن ( و آن هارا به نادانی هایشان ملامت ننما ) .

« صَفْح » به معنی روی هر چیزی است مانند صفحه صورت .

تو با داشتن دلیل روشن در راه دعوت و رسالتی که به آن مأموری ، برای تحکیم پایه های مبدأ و معاد در قلوب مردم ، نیازی به خشونت نداری ، چراکه منطق و عقل با تو است ، به علاوه خشونت در برابر جاهلان ، غالبا موجب افزایش خشونت و تعصب آن ها است و به همین دلیل « فَاصْفَحِ » به معنی روی بگردان و صرف نظر کن آمده است و از آن جاکه روی گرداندن از چیزی گاهی به خاطر بی اعتنایی و قهر کردن و مانند آن است و گاهی به خاطر عفو و گذشت بزرگوارانه ، لذا در آیه فوق بلافاصله آن را با کلمه « جَمیلَ » ( زیبا ) توصیف می کند تا معنی دوم را برساند .

در روایتی از امام علی (علیه السلام)بن موسی الرضا می خوانیم که در تفسیر این آیه فرمود : «اَلْعَفْوُ مِنْ غَیْرِ عِتابٍ : منظور ، عفو کردن خالی از مؤاخذه و سرزنش است » .⁽¹⁾

86 اِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلاّقُ الْعَلیمُ

پروردگار تو آفریننده آگاه است .

او می داند که همه مردم یکسان نیستند ، او از اسرار درون و طبایع و میزان رشد فکری و احساسات مختلف آن ها باخبر است ، نباید از همه آن ها انتظار داشته باشی که یکسان باشند بلکه باید با روحیه عفو و گذشت با آن ها برخورد کنی تا تدریجا تربیت شوند و به راه حق آیند.

بعضی تصور کرده اند این دستور مخصوص دوران زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه بوده است و پس از آن که به مدینه هجرت نمود و مسلمانان قدرت یافتند این .

دستور نسخ شد و دستور جهاد جای آن را گرفت .

ولی با توجه به این که این دستور در سوره های مدنی نیز آمده مانند سوره بقره و سوره نور و سوره تغابن و سوره مائده که در بعضی به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دستور صفح و عفو داده شده و در بعضی به مؤمنان ، روشن می شود که این یک دستور عمومی و ابدی است و اتفاقا هیچ منافاتی با دستور جهاد ندارد ، زیرا هریک از این دو جای مخصوص به خود دارند ، درجایی باید با عفو و گذشت پیشرفت کرد و به هنگامی که عفو و گذشت سبب جرئت و جسارت و سوء استفاده طرف گردد چاره ای جز شدت عمل نیست .

87 وَ لَقَدْ اتَیْناکَ سَبْعا مِنَ الْمَثانی وَ الْقُرْانَ الْعَظیمَ

ما به تو سوره حمد و قرآن عظیم دادیم .

« سَبْع » در لغت به معنی « هفت » و « مَثانی » به معنی « دو تاها » است و بیشتر مفسران و روایات ، « سَبْعا مِنَ الْمَثانی » را کنایه از سوره « حمد » گرفته اند ، زیرا سوره حمد بنا بر معروف ، هفت آیه است و از این نظر که به خاطر اهمیّت این سوره و عظمت محتوایش

دوبار بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل گردیده و یا این که از دو بخش تشکیل شده ( نیمی از آن حمد و ثنای خدا است و نیمی از آن تقاضاهای بندگان است ) و یا این که دوبار در هرنماز خوانده می شود ، به این جهات ، کلمه « مَثانی » یعنی دوتاها بر آن اطلاق شده است .⁽¹⁾

خداوند به پیامبرش این واقعیت را بازگو می کند که تو دارای چنین سرمایه عظیمی هستی ، سرمایه ای همچون قرآن به عظمت تمام عالم هستی ، سرمایه ای که تمامش نور است و برکت ، درس است و برنامه ، راهنما است و راهگشا ، مخصوصاً سوره حمد که چنان محتوایش عالی است که در یک لحظه کوتاه انسان را به خدا پیوند داده و روح او را در .

آستانش به تعظیم و تسلیم و راز و نیاز وا می دارد .

88 لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ اِلی ما مَتَّعْنا بِه اَزْواجا مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنینَ

( بنابراین ) هرگز چشم خود را به نعمت های ( مادی ) که به گروه هایی از آن ها ( کفار )

دادیم میفکن و به خاطر آن چه آن ها دارند غمگین مباش و بال و پر خود را برای مؤمنین فرود آر.

این نعمت های مادی نه پایدارند ، نه خالی از دردسر ، حتی در بهترین حالاتش نگاهداری آن سخت مشکل است ، بنابراین چیزی نیست که چشم تو را به سوی خود جلب کند و در برابر آن موهبت بزرگ معنوی ( قرآن ) که خدا به تو داده است ، قابل اهمیّت باشد ، سپس اضافه می کند « هرگز به خاطر این مال و ثروت و نعمت های مادّی که دردست آن ها است ، غمگین مباش » .

در حقیقت دستور اول راجع به چشم دوختن به نعمت های مادّی است و دستور دوم درباره غم نخوردن در برابر محرومیّت از آن است .

نظیر همین مضمون در سوره طه آیه 131 به طور واضح تر آمده است : « وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ اِلی ما مَتَّعْنا بِهِ اَزْواجا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ اَبْقی :

چشم خود را به نعمت هایی که به گروه هایی از آن ها داده ایم نیفکن ، این ها گل های زندگی دنیا است ( گل هایی ناپایدار که زود پژمرده و پرپر می شوند ) این ها به خاطر آن است که می خواهیم آن ها را با آن بیازماییم ، آن چه خدا به تو روزی داده است برای تو بهتر و پایدارتر است ».

دستور سومی که به پیامبر می دهد در زمینه تواضع و فروتنی و نرمش در برابر مؤمنان است می فرماید : « وَاخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنینَ » .

این تعبیر کنایه زیبایی از تواضع و محبت و ملاطفت است همان گونه که پرندگان به هنگامی که می خواهند نسبت به جوجه های خود اظهار محبت کنند آن ها را زیر بال و پر خود می گیرند و هیجان انگیزترین صحنه عاطفی را مجسم می سازند ، آن ها را در مقابل حوادث و دشمنان حفظ می کنند و از پراکندگی نگه می دارند .

89 وَ قُلْ اِنّی اَنَا النَّذیرُ الْمُبینُ

و بگو من انذار کننده آشکارم .

90 کَما اَنْزَلْنا عَلَی الْمُقْتَسِمینَ

( ما بر آن ها عذابی می فرستیم ) همان گونه که بر « تجزیه گران » ( آیات الهی ) فرستادیم .

91 اَلَّذینَ جَعَلُوا الْقُرانَ عِضینَ

همان ها که قرآن را تقسیم کردند ( آن چه به سودشان بود پذیرفتند و آن چه برخلاف هوس هایشان بود ترک نمودند ) .

« عِضینَ » جمع « عِضَة » به معنی متفرق ساختن است و به هر بخش از چیزی نیز گفته می شود بنابراین « عِضین » یعنی بخش ها و قسمت ها .

آن چه به سودشان بود گرفتند و آن چه به زیانشان بود کنار گذاشتند ، در حقیقت به جای این که کتاب الهی و دستورهایش رهبر و راهنمای آن ها باشد به صورت آلت دست درآوردند

و آن را وسیله ای برای رسیدن به مقاصد شومشان ساختند ، اگر یک کلمه بنفعشان بود به آن

چسبیدند و اگر هزاران کلمه به زیانشان بود کنار گذاشتند .

مقتسمین چه اشخاصی هستند ؟

برنامه های الهی بدون شک عموما حافظ منافع همه انسان ها است ولی در ظاهر و نظر ابتدایی معمولاً بعضی مطابق میل ما است و بعضی برخلاف میل ما است و این جا است که مؤمنان راستین از مدّعیان دروغین شناخته می شوند ، گروه اول همه را دربست می پذیرفتند حتی آن جا که ظاهراً به سود آن ها نیست و می گویند : « کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا : همه از ناحیه خدا است » و هیچ گونه تجزیه و تقسیم و تبعیض درمیان احکام الهی قایل نیستند .

این افتخارنیست که همچون بعضی از اقوام گذشته نغمه« نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرْ بِبَعْضٍ » ساز کنیم چرا که همه دنیاپرستان همین کار را می کنند ، آن چه معیار شناخت پیروان حق از

طرفداران باطل است ، همان تسلیم در مقابل آن بخش از فرمان ها است که با تمایلات و هوس ها و منافع ظاهری ما هماهنگ نیست ، این جااست که سره از ناسره و مؤمن از منافق، شناخته می شوند .

92 فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ اَجْمَعینَ

به پروردگارت سوگنداز همه آن ها سؤال خواهیم کرد.

93 عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ

از آن چه عمل می کردند .

روشن است که سؤال خداوند برای کشف مطلب پنهان و پوشیده ای نیست ، چرا که او ازاسرار درون و برون آگاه است و ذره ای در آسمان و زمین از علم بی پایان او مخفی نیست ، بنابراین سؤال مزبور به خاطر تفهیم به خود طرف است تا به زشتی اعمالش پی ببرد و یا به عنوان یک نوع مجازات روانی است ، چرا که بازجویی از کارهای خلاف ، آن هم توأم با سرزنش و ملامت ، آن هم در جهانی که انسان به حقایق نزدیک تر و آگاه تر می شود ، دردناک و زجرآور است ، بنابراین در حقیقت این پرسش ها بخشی از مجازات آن ها است .

ضمنا عمومیت « عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ » نشان می دهد که از همه اعمال آدمی بدون استثناء سؤال خواهد شد و این خود درسی است برای همه انسان ها که لحظه ای از اعمال خود غافل نمانند .

و اما این سؤال که چگونه در آیه فوق خداوند تأکید بر مسأله سؤال می کند در حالی که در سوره الرحمن آیه 39 می خوانیم : « فَیَوْمَئِذٍ لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِه اِنْسٌ وَ لا جانٌّ : در آن روز از گناه هیچ کس نه انسان و نه جن سؤالی نمی شود » پاسخش این است که در قیامت مراحلی است ، در بعضی از مراحل ، از مردم سؤال می شود و در بعضی از مراحل سؤال و جوابی درکار نیست و مسائل خود به خود روشن است و یا این که سؤال زبانی وجود ندارد ، چرا که طبق آیه 65 سوره یس بر دهان ها مهر گذارده می شود و تنهاسؤال از اعضای پیکر و حتی پوست بدن می شود .⁽¹⁾

94 فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ

آشکار آن چه را مأموریت داری بیان کن و از مشرکان روی گردان (و به آن ها اعتنا نکن). .

« فَاصْدَعْ » از ماده « صَدْع » در لغت به معنی شکافتن به طور مطلق و یا شکافتن اجسام محکم است و از آن جا که با شکافتن چیزی درونش آشکار می شود ، این کلمه به معنی اظهار و افشا و آشکار کردن آمده است .

اعراض از مشرکان در این جا یا به معنی بی اعتنایی است و یا ترک مبارزه و پیکار با آن ها، زیرا در آن زمان هنوز قدرت مسلمانان به مرحله ای نرسیده بود که در مقابل خشونت دشمن دست به مبارزه مسلحانه بزنند .

95 اِنّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئینَ

ما شرّ استهزا کنندگان را از تو دفع خواهیم کرد .

آغاز دعوت علنی اسلام

به طوری که از بعضی از روایات استفاده می شود آیات « فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ اِنّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئینَ » در مکه نازل شد ، بعد از آن که پیامبر اسلام سه سال مخفیانه دعوت کرد و عده قلیلی از نزدیکان پیامبر صلی الله علیه و آله به او ایمان آوردند که

نخستین آن ها از زنان ، خدیجه و از مردان ، علی (علیه السلام)بود .

بدیهی است دعوت به توحید خالص و درهم ریختن نظام شرک و بت پرستی در آن زمان

و در آن محیط کار عجیب و وحشتناکی بود و به همین جهت از همان آغاز این مسأله نمایان بود که گروهی به استهزاء برمی خیزند به همین جهت خداوند به پیامبرش قوت قلب می دهد که از انبوه دشمنان و استهزاءکنندگان نهراسد و دعوت خود را آشکارا و علنی سازد و به یک مبارزه پی گیر منطقی در این راه دست بزند .⁽¹⁾

96 اَلَّذینَ یَجْعَلُونَ مَعَ اللّهِ ءِالها اخَرَ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

آن ها که با خدا معبود دیگری قرار دادند اما به زودی می فهمند .

97 وَ لَقَدْ نَعْلَمُ اَنَّکَ یَضیقُ صَدْرُکَ بِما یَقُولُونَ

ما می دانیم سینه تو از آن چه آن ها می گویند تنگ می شود ( و تو را سخت ناراحت می کنند ) . .

98 فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّاجِدینَ

( برای دفع ناراحتی آنان ) پروردگارت را تسبیح و حمد گو واز سجده کنندگان باش .

تأثیر توجه به خدا در قدرت روح

در زندگی انسان همیشه مشکلاتی بوده و هست و این طبیعت زندگی دنیا است و هرقدر انسان بزرگ تر باشد این مشکلات بزرگ تر است و از این رو می توان به عظمت مشکلاتی که پیامبر در آن دعوت بزرگش با آن روبرو بود پی برد .

ولی می بینیم خداوند به پیامبرش دستور می دهد که برای کسب نیرو و سعه صدر بیشتر در برابر انبوه این مشکلات ، به تسبیح پروردگار و نیایش و سجده برآستانش روی آورد، این نشان می دهد که عبادت اثر عمیقی در تقویت روح و ایمان و اراده آدمی دارد .

از روایات مختلف نیز استفاده می شود که پیشوایان بزرگ هنگامی که با بحران ها و مشکلات عظیم روبرو می شدند به در خانه خدا می رفتند و در پرتو عبادتش آرامش و نیرو می یافتند .

99 وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّی یَأْتِیَکَ الْیَقینُ

و پروردگارت را عبادت کن تا یقین ( مرگ ) فرارسد .

منظوراز« یَقینُ » در این جا همان مرگ است و به این جهت مرگ ، یقین نامیده شده که یک امر مسلم و انسان در هر چیز شک کند در مرگ نمی تواند تردید به خود راه دهد .

و یا این که به هنگام مرگ پرده ها کنار می رود و حقایق در برابر چشم انسان آشکار می شود و حالت یقین برای او پیدا می گردد .

در سوره مدّثر آیه 46 و 47 از قول دوزخیان می خوانیم : « وَ کُنّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدّینِ حَتّی أَتانَا الْیَقینُ : ما همواره روز رستاخیز را تکذیب می کردیم تا این که یقین ( مرگ ما ) فرارسید » .

از این جا روشن می شود که آن چه از بعضی از صوفیه نقل شده که آیه فوق را دستاویزی برای ترک عبادت قرار داده اند و گفته اند آیه می گوید : « عبادت کن تا زمانی که یقین فرارسد ، بنابراین بعد از حصول یقین نیازی به عبادت نیست » .

گفتار بی اساس و بی پایه ای است ، چرا که اولاً : به شهادت بعضی از آیات قرآن که در بالا اشاره کردیم یقین به معنی مرگ است ، که هم برای مؤمنان و هم برای دوزخیان ، برای همه خواهد بود .

ثانیاً : مخاطب به این سخن ، پیامبر صلی الله علیه و آله است و مقام یقین پیامبر بر همه محرز است آیا کسی می تواند ادعا کند که دارای مقام یقین از نظر ایمان نبوده است .

ثالثاً : تواریخ متواتر نشان می دهد که پیامبر صلی الله علیه و آله تا آخر ساعات عمرش عبادت را ترک نگفت و علی (علیه السلام)در محراب کشته شد و همچنین سایر امامان .

پایان سوره حجر

سوره نحل

فضیلت تلاوت سوره « نحل »

از پیامبر صلی الله علیه و آله در فضیلت این سوره چنین نقل شده که فرمود : « کسی که این سوره را بخواند خداوند او را در برابر نعمت هایی که در این جهان به او بخشیده محاسبه نخواهد کرد » .⁽¹⁾

روشن است تلاوت این آیات که قسمت مهمی از نعمت های الهی را برشمرده آن تلاوتی است که توأم با تفکر و سپس تصمیم گیری و عمل و گام نهادن در طریق شکرگزاری است و همین سبب می شود که هر نعمتی را درست در هدفی که برای آن آفریده شده است مصرف کنند و با چنین حالی دیگر چه محاسبه ای از او خواهند کشید مگر نعمت را به جا مصرف ننموده است .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 اَتی اَمْرُ اللّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ

فرمان خدا ( دائر به مجازات مشرکان و مجرمان ) فرا رسیده است برای آن عجله نکنید منزه و برتر است خداوند از این که شریک برای او قایل می شوند .

فرمان عذاب نزدیک است

قسمت مهمی از آیات آغاز این سوره در مکه نازل شده است ، درهمان ایام که پیامبر صلی الله علیه و آله درگیری شدیدی با مشرکان و بت پرستان داشت و هر روز در برابر دعوت حیات آفرین و آزادی بخش او به بهانه هایی متوسل می شدند ، از جمله این که هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله آن ها را تهدید به عذاب الهی می کرد بعضی از لجوجان می گفتند اگر این عذاب و کیفر که می گویی راست است پس چرا به سراغ ما نمی آید ؟

و شاید گاهی اضافه می کردند که اگر فرضا عذابی در کار باشد ما دست به دامن بت ها می شویم تا در پیشگاه خدا شفاعت کنند تا این عذاب را از ما بردارد ، مگر نه این است که آن ها شفیعان درگاه اویند ؟

نخستین آیه این سوره، خط بطلان بر این اوهام کشیده است .

بنابراین « اَمْرُ اللّهِ» در آیه فوق اشاره به فرمان خداوند در مورد عذاب مشرکان است و کلمه « اَتی » هرچند فعل ماضی است و به معنی تحقق این فرمان در گذشته است ، اما مفهوم آن مضارعی است که قطعا تحقق می یابد و این در قرآن فراوان است که مضارع قطعی الوقوع با صیغه ماضی ذکر می شود .

2 یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْرِه عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِه اَنْ اَنْذِرُوا اَنَّهُ لا اِلهَ اِلاّ اَنَا فَاتَّقُونِ

فرشتگان را با روح الهی به فرمانش بر هرکس از بندگانش بخواهد نازل می کند ( و به

آن ها دستور می دهد ) که مردم را انذار کنید ( و بگویید ) معبودی جز من نیست بنابراین از مخالفت ( دستور ) من بپرهیزید .

منظور از «رُوح» در این آیه وحی و قرآن و نبوّت است که مایه حیات و زندگی انسان ها است .

« رُوح » در این جا جنبه معنوی دارد و اشاره به هر چیزی است که مایه حیات دل ها است و سبب تربیت نفوس و هدایت عقل ها می گردد ، همان گونه که در آیه 24 سوره انفال می خوانیم : « یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اسْتَجیبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ اِذا دَعاکُمْ لِما یُحْییکُمْ : ای کسانی که ایمان آورده اید اجابت کنید دعوت خدا و پیامبرش را هنگامی که شما را به چیزی فرامی خواند که مایه حیات و زندگی شما است » .

و در سوره شوری آیه 52 چنین آمده : « وَ کَذلِکَ اَوْحَیْنا اِلَیْکَ رُوحا مِنْ اَمْرِنا ما کُنْتَ تَدْری مَا الْکِتابُ وَ لاَ الاْیمانُ : این گونه ، روحی را به فرمان خود بر تو وحی فرستادیم ، تو پیش از آن ، از کتاب و ایمان آگاه نبودی » .

روشن است که « روح » در این آیات به معنی « قرآن » و « محتوای وحی » و « فرمان نبوت » است .

گرچه روح در سایر آیات قرآن به معانی دیگری نیز آمده است ولی با توجه به قرائنی که ذکر شد مفهوم روح در آیه مورد بحث ، قرآن و محتوای وحی می باشد .

ذکر این نکته نیز لازم است جمله « عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِه » ( بر هر کس از بندگانش بخواهد ) هرگز به این معنی نیست که موهبت وحی و نبوت بی حساب و کتاب است ، زیرا « مشیت » الهی هرگز از « حکمت » او جدا نمی باشد و به مقتضای حکیم بودنش این موهبت را در محل شایسته و لایق قرار می دهد : « اَللّهُ اَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ : خداوند داناتر است که رسالت خود را در کجا قرار دهد » ( 124 / انعام ) .

3 خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ بِالْحَقِّ تَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ

آسمان ها و زمین را به حق آفرید، او برتر است از این که شریک برای او می سازند .

آیا بت هایی که آن ها را شریک او قرار داده اند هرگز قادر به چنین خلقتی هستند ؟ و یا حتی می توانند پشّه کوچک و یا ذره غباری بیافرینند ، با این حال چگونه آن ها را شریک او قرار می دهند؟ جالب این که خود مشرکان این نظام عجیب و خلقت بدیع را که بیانگر علم و قدرت خالق است تنها از « اللّه » می دانستند ، ولی با این حال به هنگام عبادت در برابر بت ها به خاک می افتادند .

4 خَلَقَ الاِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذا هُوَ خَصیمٌ مُبینٌ

انسان را از نطفه بی ارزشی خلق کرد و سرانجام او موجودی فصیح و مدافع آشکار از خویشتن گردید .

« نُطْفَة » در اصل به معنی آب کم یا آب صاف است ، سپس به قطرات آبی که از طریق « لِقاح » سرچشمه پیدایش انسان می شود ، اطلاق شده است ، در حقیقت با این تعبیر می خواهد عظمت قدرت خدا را مجسّم کند که از قطره آب بی ارزشی چه آفرینش عجیبی کرده است که میان قوس نزول و صعودی او این همه فاصله است .

این در صورتی است که « خَصیم » را به معنی « مدافع و بیانگر درون خویش » بدانیم، همان گونه که در آیه 105 سوره نساء می خوانیم : « وَ لا تَکُنْ لِلْخائِنینَ خَصیما : ای پیامبر مدافع خائنان مباش » .

در تفسیر علی (علیه السلام)بن ابراهیم (علیه السلام)نیز چنین می خوانیم : « خَلَقَهُ مِنْ قَطْرَةٍ مِنْ ماءٍ مُنْتَنٍ فَیَکُونَ

خَصیما مُتَکَلِّما بَلیغا : خداوند انسان را از قطره آب بدبویی آفرید و سرانجام سخنگوی بلیغ پرخاشگری شد » .⁽¹⁾

5 وَ الاَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فیها دِفْ ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ

و چهارپایان را آفرید در حالی که برای شما در آن ها وسیله پوشش و منافع دیگر است و از گوشت آن ها می خورید . .

منافع گوناگون حیوانات

در این آیه به مسأله خلقت چهارپایان که دلیلی بر علم و قدرت خدا است پرداخته ، سپس به بیان نعمت های مختلفی که در آن ها وجود دارد می پردازد و از میان این نعمت ها به سه قسمت اشاره کرده نخست مسأله « دِفْ ءٌ » که به معنی هرگونه پوشش است می باشد ، ( با استفاده از پشم و پوست آن ها ) مانند لباس و لحاف و کفش و کلاه و خیمه و دیگر « مَنافِع » که اشاره به شیر و مشتقات آن است و سوم گوشت که با جمله « وَ مِنْها تَأْکُلُونَ » بیان شده است :

جالب این که در میان این همه فواید ، قبل از هرچیز مسأله پوشش و مسکن را مطرح می کند ، زیرا بسیاری از مردم ( به خصوص بادیه نشینان ) هم لباسشان از پشم و مو یا پوست تهیه می شود و هم خیمه هایشان که آن ها را از سرما و گرما حفظ می کند و به هرحال این دلیل بر اهمیّت پوشش و مسکن و مقدّم بودن آن بر هرچیز دیگر است .

ممکن است کسانی که مخالف گوشت خواری هستند ، این استفاده را از آیه فوق نیز بکنند که خداوند مسأله خوردن گوشت حیوانات را جزء منافع آن ها نشمرده ، لذا بعد از

ذکر « مَنافِع » با جمله « وَ مِنْها تَأْکُلُونَ » ( از آن حیوانات می خورید ) از آن یاد شده ، حداقل این استفاده را از تعبیر فوق می توان کرد که اهمیّت لبنیّات به مراتب بیشتر است .

6 وَ لَکُمْ فیها جَمالٌ حینَ تُریحُونَ وَ حینَ تَسْرَحُونَ

و در آن ها برای شما زینت و شکوه است به هنگامی که به استراحت گاهشان باز می گردانید و هنگامی که ( صبحگاهان ) آن ها را به صحرا می فرستید .

« تُریحُونَ » از ماده « اِراحَة » به معنی بازگرداندن حیوانات به هنگام غروب به آغل ها و استراحت گاهشان است ، لذا محلی را که در آن استراحت می کنند « مُراح » می گویند .

« تَسْرَحُونَ » از ماده « سُرُوح » به معنی بیرون کردن چهارپایان به هنگام صبح به سوی چراگاه است .

در این آیه به جنبه استفاده روانی از چهارپایان اشاره می کند و منظره جالب حرکت دستجمعی گوسفندان و چهارپایان به سوی بیابان و چراگاه ، سپس بازگشتشان به سوی آغل

و استراحت گاهشان که قرآن از آن تعبیر به « جَمالٌ » کرده تنها یک مسأله ظاهری و

تشریفاتی نیست ، بلکه بیانگر واقعیتی است در اعماق جامعه و گویای این حقیقت است که چنین جامعه ای خودکفا است ، فقیر و مستمند و وابسته به این و آن نمی باشد ، خودش تولید می کند و آن چه را خود دارد مصرف می نماید .

این در واقع جمال استغناء و خودکفایی جامعه است ، جمال تولید و تأمین فرآورده های مورد نیاز یک ملت است و به تعبیر گویاتر جمال استقلال اقتصادی و ترک هرگونه وابستگی است .

این واقعیت را روستاییان و روستازادگان بهتر از مردم شهرنشین درک می کنند که مشاهده رفت و آمد این چهارپایان سودمند چگونه به آن ها آرامش خیال می دهد ، آرامشی که از احساس بی نیازی برمی خیزد ، آرامشی که از انجام مؤثّر یک وظیفه اجتماعی حاصل می شود .

و جالب این که در آیه فوق ، نخست به بازگشت آن ها از صحرا اشاره می کند چرا که در هنگام بازگشت پستان هایشان پرشیر ، شکم هایشان سیر و در چهره هایشان نشانه های رضایت مندی دیده می شود ، به همین دلیل از آن حرص و ولع و عجله ای که صبح به هنگام

حرکت به صحرا دارند در آن هاخبری نیست ، آرام و مطمئن گام برمی دارند و به استراحتگاه نزدیک می شوند و از مشاهده منظره پستان های پرشیرشان هرکس احساس بی نیازی می کند .

از امام صادق (علیه السلام)نقل شده که فرمود : « ما فِی الاَْعْمالِ شَیْ ءٌ اَحَبُّ اِلَی اللّهِ مِنَ الزِّراعَةِ : هیچ عملی نزد خدا از زراعت محبوب تر نیست » .⁽¹⁾و در حدیث دیگری می فرمایند : « اَلزّارِعُونَ کُنُوزُ الاَْنامِ تَزْرَعُونَ طَیِّبا اَخْرَجَهُ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ اَحْسَنُ النّاسِ مَقاما وَ اَقْرَبُهُمْ مَنْزِلَةً یُدْعَوْنَ الْمُبارَکینَ : کشاورزان گنج های مردمند ، غذای پاکیزه را که خداوند ارزانی داشته زراعت می کنند و آن ها در روز قیامت برترین مقام را دارند و به خدا نزدیک ترند و آن ها را به نام "مبارک ها" صدامی زنند» .

7 وَ تَحْمِلُ اَثْقالَکُمْ اِلی بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغیهِ اِلاّ بِشِقِّ الاَْنْفُسِ اِنَ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحیمٌ

آن ها بارهای سنگین شما را به شهری که جز با مشقت زیاد به آن نمی رسید حمل .

می کنند چرا که پروردگارتان رؤوف و رحیم است .

« شِق » از ماده « مَشَقَّت » به معنای زحمت طاقت فرسا است .

به این ترتیب این چهارپایان در درجه اول ، پوشش و وسایل دفاعی برای انسان در برابر گرما و سرما تولید می کنند و در درجه بعد از فرآورده های لبنیاتی آن ها استفاده می شود و سپس از گوشتشان و بعد آثار روانی که در دل ها می گذارند ، مورد توجه قرار گرفته و سرانجام باربری آن ها .

قابل توجه این که حتی در عصر و زمان ما که عصر ماشین و وسایل ماشینی است ، باز در بسیاری موارد تنها باید از همین چهارپایان استفاده کرد و راه دیگری ندارد .

8 وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمیرَ لِتَرْکَبُوها وَ زینَةً وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ

( و همچنین ) اسب ها و استرها و الاغ ها را آفرید تا بر آن ها سوار شوید و هم مایه زینت شما باشد و چیزها ( وسایل نقلیه دیگر ) می آفریند که شما نمی دانید .

بدیهی است زینت در این جا باز یک مسأله تشریفاتی نیست و برای کسی که با محتوای

تعلیمات قرآن آشنا است این مطلب روشن است ، بلکه یک نوع زینت است که اثر آن در زندگی اجتماعی ظاهر می گردد ، برای پی بردن به این حقیقت کافی است منظره و حال کسی راکه باپای پیاده یک راه طولانی بیابانی را پیموده و خسته و کوفته و ناتوان به مقصد رسیده ، به طوری که تا مدتی هیچ کاری از او ساخته نیست و نشاطی در او دیده نمی شود ، با منظره کسی مقایسه کنیم که بر یک مرکب راهوار سوار شده زودتر به مقصد رسیده نیروی خود را از دست نداده، نشاط خودرا کاملاً حفظ کرده و آماده انجام هدف های خود و استفاده از وقت و نیروی خویش است ، آیا این زینت نیست ؟

در پایان آیه به مسأله مهم تری اشاره کرده و افکار را به وسایل نقلیه و مرکب های گوناگونی که در آینده در اختیار بشر قرارمی گیرد و بهتر و خوب تر از این حیوانات می تواند استفاده کند متوجه می سازد و می گوید : « خداوند چیزها ( وسایل نقلیه دیگر ) می آفریند که شما نمی دانید : وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ » .

همان گونه که در تفسیر « مراغی » و تفسیر « فی ظلال » آمده است درک مفهوم این جمله

برای ما که در عصر ماشین و وسایل و مرکب های سریع السیر زندگی می کنیم ، ساده و آسان است .

و اگر ملاحظه می کنید که تعبیر به یخلق ( می آفریند ) کرده است دلیلش واضح است ، زیرا کار انسان در این اختراعات در حقیقت چیزی جز جفت و جور کردن و به هم پیوستن نیست ، اساس آن ها که مواد اصلی را تشکیل می دهد ، تنها با آفرینش خداوندی است ، از این گذشته آن ابتکاری که بشر در طریق اختراع این وسایل به کارمی برد آن هم مولود استعدادی است که خدا به او داده است .

9 وَ عَلَی اللّهِ قَصْدُالسَّبیلِ وَ مِنْهاجائِرٌ وَ لَوْشاءَ لَهَدیکُمْ اَجْمَعینَ

و بر خداست که راه راست را به بندگان نشان دهد ، اما بعضی از راه ها بیراهه است و اگر خدا بخواهد همه شما را ( به اجبار ) هدایت می کند ( ولی اجبار سودی ندارد ) .

« قَصْد » به معنی صاف بودن راه راست و بنابراین « قَصْدُ السَّبیل » به معنی راه راست می باشد ، راهی که انحراف و ضلالت در آن وجود ندارد .

خداوند انسان را با نیروهای مختلفی مجهز ساخته و استعدادهای گوناگونی به او داده تا

در مسیر تکامل که هدف آفرینش است به او کمک کند و از این نظر همانند گیاهان و یا انواع جانداران است ، که نیروها و غرایز لازم برای رسیدن به این هدف در اختیارشان گذارده شده است ، با این تفاوت که انسان با اراده خود و آزادانه تصمیم می گیرد ، ولی حیوانات و گیاهان هدف دار به سوی هدفشان پیش می روند و قوس صعودی تکامل انسان نیز قابل مقایسه با جانداران دیگر نیست .

به این ترتیب از نظر خلقت و آفرینش و تکوین انسان را مجهز به عقل و استعداد و نیروهای لازم برای پیمودن این صراط مستقیم کرده است .

و از سوی دیگر ، خدا پیامبران را با وحی آسمانی و تعلیمات کافی و قوانین مورد نیاز انسان فرستاده است ، تا از نظر تشریع ، راه را از چاه مشخّص کرده و با انواع بیان ها او را

تشویق به پیمودن این راه کنند و از مسیرهای انحرافی باز دارند .

و جالب این که خداوند در آیه فوق این امر را به عنوان فریضه ای بر خود لازم شمرده و با کلمه « عَلَی اللّهِ » ( بر خدا لازم است ) از آن یاد کرده است که همانند آن را در آیات دیگر

قرآن نیز می خوانیم « اِنَّ عَلَیْنا لَلْهُدی : بر ما است که انسان را هدایت کنیم » ( 12 / لیل ) .

اگر ما ، در وسعت مفهوم « عَلَی اللّهِ قَصْدُ السَّبیلِ » و مجموعه نیروهای مادی و معنوی که در آفرینش انسان و تعلیم و تربیت او به کار رفته دقیق شویم ، به عظمت این نعمت بزرگ که از همه نعمت ها برتر است ، آگاه خواهیم شد .

سپس از آن جا که راه های انحرافی فراوان است ، به انسان ها هشدار می دهد و می گوید : « بعضی از این راه ها منحرف و بیراهه است » ( وَ مِنْها جائِرٌ ) .

و از آن جا که نعمت اختیار و آزادی اراده و انتخاب ، یکی از مهم ترین عوامل تکامل انسان می باشد با یک جمله کوتاه به آن اشاره می کند ( وَ لَوْ شاءَ لَهَدیکُمْ اَجْمَعینَ ) .

ولی این کار را نکرد ، چراکه هدایت اجباری ، نه افتخار است و نه تکامل ، بلکه به شما آزادی داد تا این راه را با پای خود بپیمایید و به بالاترین اوج تکامل برسید .

10 هُوَ الَّذی اَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فیهِ تُسیمُونَ

او کسی است که از آسمان آبی فرستاد که شرب شما از آن است و گیاهان و درختان

که حیوانات خود را به چرا می برید نیز از آن است .

« تُسیمُون » از ماده « اِسامَة » به معنی چراندن حیوانات است و حیوانات هم از گیاهان زمین استفاده می کنند هم از برگ های درختان و اتفاقا « شَجَر » در لغت عرب معنی وسیعی دارد که هم به درخت گفته می شود و هم به گیاه .

بدون شک منافع آب باران تنها نوشیدن انسان و روئیدن درختان و گیاهان نیست ، بلکه شستشوی زمین ها ، تصفیه هوا ، ایجاد رطوبت لازم برای طراوت پوست تن انسان و راحتی تنفس او و مانند آن همه از فواید باران است ، ولی از آن جا که دو قسمت یاد شده، از اهمیت بیشتری برخوردار بوده روی آن تکیه شده .

11 یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخیلَ وَ الاَْعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ اِنَّ فی ذلِکَ لاَیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

خداوند با آن ( آب باران ) برای شما زراعت و زیتون و نخل و انگور می رویاند و از همه میوه ها ، مسلماً در این نشانه روشنی است برای گروهی که تفکر می کنند .

« زَرْعَ » هرگونه زراعتی را شامل می شود ، « زیتون » هم نام آن درخت مخصوص است و هم نام میوه آن .

« نَخیلَ » ( درخت خرما ) هم به معنی مفرد و هم به معنی جمع استعمال می شود و «اَعْناب» جمع « عِنَبَة » به معنی انگور است .

اهمیت مواد غذایی زیتون و خرما و انگور

ممکن است چنین به نظر آید که اگر قرآن از میان انواع میوه ها روی زیتون و خرما ( نخل ) و انگور تکیه کرده به خاطر وجود آن ها در محیط نزول قرآن بوده است ، ولی با توجه به جهانی و جاودانی بودن قرآن و عمق تعبیراتش روشن می شود که مطلب از این فراتر است .

غذاشناسان و دانشمندان بزرگی که سالیان دراز از عمر خود را در راه مطالعه خواص گوناگون میوه ها صرف کرده اند به ما می گویند کمتر میوه ای است که برای بدن انسان از نظر غذایی به اندازه این سه میوه ، مفید و مؤثر باشد .

همان ها می گویند : « روغن زیتون » برای تولید سوخت بدن ارزش بسیار فراوان دارد ، کالری حرارتی آن بسیار بالا است و از این جهت یک نیروبخش است و آن ها که می خواهند همواره سلامت خود را حفظ کنند ، باید به این اکسیر علاقمند شوند .

به همین دلیل در روایات اسلامی نیز از آن مدح و تمجید فراوان شده ، درحدیثی از امام علی (علیه السلام)بن موسی الرضا درباره زیتون چنین می خوانیم : « غذای خوبی است ، دهان را خوشبو و بلغم را برطرف می سازد ، صورت را صفا و طراوت می بخشد ، اعصاب را تقویت نموده و بیماری و درد را از میان می برد و آتش خشم و غضب را فرومی نشاند » .⁽¹⁾

و از آن مهم تر این که درخود قرآن از درخت زیتون به عنوان شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ ( درخت پربرکت) یاد شده است . .

با پیشرفت دانش پزشکی و غذاشناسی اهمیّت دارویی « خرما » نیز به ثبوت رسیده است . در خرما کلسیم وجود دارد که عامل اصلی استحکام استخوان ها است و نیز فسفر وجود دارد که از عناصر اصلی تشکیل دهنده مغز و مانع ضعف اعصاب و خستگی است و قوّه بینایی را می افزاید .

و نیز پتاسیم دارد که فقدان آن را در بدن علت حقیقی زخم معده می دانند و وجود آن برای ماهیچه ها و بافت های بدن بسیار پرارزش است .

این سخن امروز در میان غذا شناسان معروف است که خرما از سرطان جلوگیری می کند ، زیرا آمارهایی که در این زمینه تهیه شده نشان می دهد در مناطقی که خرما بیشتر می خورند ابتلای به سرطان کمتر است و اعراب و صحرانشینانی که در فقر غذایی به سرمی برند به واسطه خوردن خرما هرگز مبتلا به سرطان نمی شوند ، عامل این موضوع را وجود « منیزیم » می دانند .

به همین دلیل در روایات اسلامی نیز روی این ماده غذایی تأکید فراوان دیده می شود،

از علی (علیه السلام)نقل شده که فرمود : « کُلِ التَّمْرَ فَاِنَّ فیهِ شِفاءٌ مِنَ الاَْدْواءِ : خرما بخورید که شفای بیماری ها است » .

و نیز روایت شده که بسیاری از اوقات غذای علی (علیه السلام)را نان و خرما تشکیل می داد .

و در روایت دیگر می خوانیم : « خانه ای که در آن خرما نیست اهل آن خانه در واقع گرسنه اند » .⁽¹⁾

در آیات سوره مریم نیز خواهد آمد که خداوند مریم را در آن بیابان که فاقد وسیله بود هنگامی که عیسی « عَلی نَبِیِّنا وَ الِهِ وَ عَلَیْهِ السَّلامُ » را به دنیا آورده بود از رطب تازه روزی داد و این اشاره ای است به این که یکی از بهترین غذاها برای مادری که فرزند به دنیا آورده رطب تازه است و حتی در روایاتی که ذیل آیه آمده می خوانیم بهترین دارو برای چنین زنان همین میوه است . ⁽²⁾

و اما در مورد « انگور » به گفته دانشمندان غذاشناس به قدری عوامل مؤثر دارد که می توان گفت ، یک داروخانه طبیعی است ؟ علاوه بر این انگور از نظر خواص ، بسیار نزدیک به شیر مادر است ، یعنی یک غذای کامل محسوب می شود انگور دو برابر گوشت ، در بدن حرارت ایجاد می کند و علاوه بر این ضدّ سم است ، برای تصفیه خون ، دفع رماتیسم ، نقرس و زیادی اوره خون ، اثر درمانی مسلّمی دارد ، انگور معده و روده را لایروبی می کند ، نشاط آفرین و برطرف کننده اندوه است ، اعصاب را تقویت کرده و ویتامین های مختلف موجود در آن به انسان نیرو و توان می بخشد .

انگور علاوه بر این که غذای بسیار پرارزشی است قدرت میکرب کشی قابل ملاحظه ای دارد و حتی عامل مؤثری است برای مبارزه با بیماری سرطان .⁽¹⁾

به همین دلیل در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله : « خَیْرُ طَعامِکُمُ الْخُبُزُ وَ خَیْرُ فاکِهَتِکُمُ الْعِنَبُ : .

بهترین طعام شما نان و بهترین میوه شما انگور است ». ⁽¹⁾

12 وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِاَمْرِه اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

او شب و روز و خورشید و ماه را مسخر شما ساخت و نیز ستارگان به فرمان او مسخر شمایند ، در این نشانه هایی است ( از عظمت خدا ) برای گروهی که عقل خود را به کار می گیرند .

مفهوم واقعی تسخیر موجودات برای انسان آن است که در خدمت منافع او باشند و به نفع او کار کنند و به او امکان بهره گیری دهند ، به همین جهت شب و روز و خورشید و ماه و ستارگان که هرکدام به نوعی در زندگی انسان اثر دارند و مورد بهره برداری او قرار می گیرند در تسخیر اویند .

این تعبیر جالب ( مسخر بودن موجودات برای انسان به فرمان خدا ) علاوه بر این که .

شخصیت و عظمت واقعی انسان را از دیدگاه اسلام و قرآن روشن می سازد و به او عظمتی می بخشد که در خور مقام خلیفة اللهی است ، نعمت های گوناگون خدا را به خاطرش می آورد ، حسّ قدردانی را در او برمی انگیزد و از نظام بدیعی که در چگونگی این تسخیر به کاررفته ، وی را به خدا نزدیک می سازد. به همین جهت در پایان آیه می گوید : « در این تسخیر نشانه هایی است برای آن ها که اندیشه می کنند » .

برای آگاهی بیشتر از اسرار این تسخیر به شرح مبسوطی که در سوره ابراهیم (علیه السلام)آیات 32 و 33 آوردیم مراجعه فرمایید .

13 وَ ما ذَرَاَلَکُمْ فِی الاَْرْضِ مُخْتَلِفا اَلْوانُهُ اِنَّ فی ذلِکَ لاَیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ

( علاوه براین ) مخلوقاتی راکه در زمین آفریده نیز مسخر ( فرمان شما ) ساخت ، مخلوقاتی با رنگ های مختلف ، در این نشانه روشنی است برای گروهی که متذکر می شوند .

از انواع پوشش ها ، غذاها ، همسران پاک ، وسایل رفاهی گرفته تا انواع معادن و منابع مفید زیرزمینی و روی زمینی و سایر نعمت ها همه را مسخّر فرمان شما ساخت .