مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 18

(جزء هجدهم قرآن)

Volum 18

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

سوره مؤمنون

فضیلت تلاوت سوره « مؤمنون »

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « هرکس سوره "مؤمنون" را تلاوت کند ، فرشتگان در روز قیامت او را به روح و ریحان بشارت می دهند و هنگامی که فرشته مرگ برای قبض روح او می آید ، چنان بشارتی به او می دهد که چشمش روشن می شود » .⁽¹⁾

در برخی از روایات از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که هنگام نزول آیات آغاز این سوره فرمود : « ده آیه بر من نازل شده که هرکس آن ها را برپا دارد ، وارد بهشت خواهد شد » .⁽²⁾

البته ذکر فضایل تلاوت سوره ها هرگز به معنی خواندن خالی از اندیشه و عمل نیست .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 قَدْ اَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

مؤمنان رستگار شدند .

انتخاب نام « مُؤْمِنُونَ » برای این سوره ، به خاطر آیات آغاز این سوره است که ویژگی های مؤمنان را در عباراتی کوتاه ، زنده و پرمحتوا تشریح می کند .

« اَفْلَحَ » از ماده « فَلَح » و « فَلاح » در اصل به معنی شکافتن و بریدن است ، سپس به هر نوع پیروزی و رسیدن به مقصد و خوشبختی اطلاق شده است .

در حقیقت افراد پیروزمند و رستگار و خوشبخت موانع را از سر راه برمی دارند و راه خود را به سوی مقصد می شکافند و پیش می روند .

البته فلاح و رستگاری معنی وسیعی دارد که هم پیروزی های مادی را شامل می شود و هم معنوی را و در مورد مؤمنان هر دو بُعْد منظور است .

پیروزی و رستگاری دنیوی در آن است که انسان آزاد و سربلند و عزیز و بی نیاز زندگی کند و این امور جز در سایه ایمان امکان پذیر نیست و رستگاری آخرت در این است که در جوار رحمت پروردگار در میان نعمت های جاویدان در کنار دوستان شایسته و پاک و در کمال عزت و سربلندی به سر برد .

2 اَلَّذینَ هُمْ فی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ

آن ها که در نمازشان خشوع دارند .

صفات برجسته مؤمنان

از این آیه تا آیه 9 ، صفات برجسته مؤمنان تشریح شده است .

« خاشِعُونَ » از ماده « خُشُوع » به معنی حالت تواضع و ادب جسمی و روحی است که در برابر شخص بزرگ یا حقیقت مهمی در انسان پیدا می شود و آثارش در بدن ظاهر می گردد .

این جا قرآن « اِقامَه صَلوة » ( خواندن نماز ) را نشانه مؤمنان نمی شمارد، بلکه خشوع در

نماز را از ویژگی های آنان می شمارد، اشاره به این که نماز آن ها الفاظ و حرکاتی بی روح و فاقد معنی نیست ، بلکه به هنگام نماز آن چنان حالت توجه به پروردگار در آن ها پیدا می شود که از غیر او جدامی گردند و به او می پیوندند ، چنان غرق حالت تفکر و حضور و راز و نیاز با پروردگار می شوند که برتمام ذرات وجودشان اثر می گذارد، خود را ذره ای می بینند در برابر وجودی بی پایان و قطره ای در برابر اقیانوسی بی کران .

در حدیثی می خوانیم که پیامبر صلی الله علیه و آله مردی را دید که در حال نماز با ریش خود بازی می کند ، فرمود : « اَمّا اَنَّهُ لَوْ خَشَعَ قَلْبُهُ لَخَشَعَتْ جَوارِحُهُ : اگر در قلبش خشوع بود ، اعضای بدنش نیز خاشع می شد » .

3 وَ الَّذینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ

و آن ها که از لغو و بیهودگی روی گردان هستند .

در واقع تمام حرکات و خطوط زندگی آنان هدفی را دنبال می کند ، هدفی مفید و سازنده چرا که « لَغْو » به معنی کارهای بی هدف و بدون نتیجه مفید است .

در حقیقت لغو همان گونه که بعضی از مفسران بزرگ گفته اند ، هر گفتار و عملی است که فایده قابل ملاحظه ای نداشته باشد و اگر می بینیم بعضی از مفسران آن را به باطل ، بعضی به معنی همه معاصی ، بعضی به معنی دروغ ، بعضی به معنی دشنام یا مقابله دشنام به دشنام ، بعضی به معنی غنا و لهو و لعب و بالاخره بعضی به معنی شرک ، تفسیر کرده اند ، همه این ها مصداق های آن مفهوم جامع و کلی است .

البته لغو تنها شامل سخنان و افعال بیهوده نمی شود ، بلکه افکار بیهوده و بی پایه ای که انسان را از یاد خدا غافل و از تفکر در آن چه مفید و سازنده است ، به خود مشغول می دارد ، همه در مفهوم لغو جمع است .

4 وَ الَّذینَ هُمْ لِلزَّکوةِ فاعِلُونَ

و آن ها که زکات را انجام می دهند . .

« زکات » منحصرا به معنی زکات واجب نیست ، بلکه زکات های مستحب در شرع اسلام فراوان است ، آن چه در مدینه نازل شد ، زکات واجب بود ولی زکات مستحب قبلاً نیز بوده است .

بعضی از مفسران نیز این احتمال را داده اندکه زکات به صورت یک حکم وجوبی اما بدون حد و حدود در « مکه » بوده است ، یعنی مسلمانان موظف بودند مقداری از اموال خود را به نیازمندان بپردازند ، ولی بعد از تشکیل حکومت اسلامی و تأسیس بیت المال زکات تحت برنامه مشخصی قرار گرفت و نصاب ها و مقدارهای معینی برای آن قرار داده شد و مأمورین جمع زکات از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله به هرسو اعزام شدند .

5 وَ الَّذینَ هُمْ لِفُروُجِهِمْ حافِظُونَ

و آن ها که دامان خود را از آلودگی به بی عفتی حفظ می کنند .

6 اِلاّ عَلی اَزْواجِهِمْ اَوْ ما مَلَکَتْ اَیْمانُهُمْ فَاِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومینَ

تنها آمیزش جنسی با همسران و کنیزانشان دارندکه در بهره گیری ازآن هاملامت نمی شوند.

7 فَمَنِ ابْتَغی وَراءَ ذلِکَ فَاوُلئِکَ هُمُ الْعادوُنَ

و هرکس غیر این طریق را طلب کند ، تجاوزگر است .

« فُروُج » جمع « فَرْج » کنایه از دستگاه تناسلی است .

چهارمین ویژگی مؤمنان را مسأله پاکدامنی و عفت به طورکامل و پرهیز از هرگونه آلودگی جنسی قرار داده است .

تعبیر به « محافظت فروج » گویا اشاره به این است که اگر مراقبت مستمر و پی گیر در این زمینه نباشد ، بیم آلودگی فراوان است .

تعبیر به « همسران » شامل همسران دائم و موقت هردو می شود .

تعبیر به « غَیْرُ مَلُومینَ » ( آن ها مورد ملامت قرار نمی گیرند ) ممکن است اشاره به طرز فکر غلطی باشد که برای مسیحیت انحرافی پیدا شده است که آن ها هرگونه آمیزش جنسی را خلاف شأن انسان می پندارند و ترک مطلق آن را فضیلت می دانند تا آن جا که کشیشان کاتولیک و همچنین زنان و مردان تارک دنیا ، در تمام عمر مجرد زندگی می کنند و هرگونه

ازدواج را مخالف این مقام روحانی تصور می کنند ( هرچند این مسأله بیشتر جنبه ظاهری دارد اما در خفا بعضی از آن ها طرقی برای اشباع غریزه جنسی خود انتخاب می کنند و کتاب های نویسندگان خودشان پر است از داستان هایی که در این زمینه نوشته اند ) .⁽¹⁾

به هرحال امکان ندارد خداوند غریزه ای را به عنوان بخشی از نظام احسن در انسان بیافریند و بعد آن را به کلی تحریم یا مخالف مقام انسانی بداند .

این نکته چندان نیاز به یادآوری نداردکه حلال بودن همسران مخالف با بعضی از موارد استثنایی نیست ، مانند حالت عادت ماهیانه و امثال آن .

همچنین حلال بودن کنیزان ( زنان برده ) مشروط بر شرایط متعددی است که درکتب فقهی آمده و چنان نیست که هرکنیزی به صاحب آن حلال باشد و در واقع در بسیاری از جهات و شرایط ، همان شرایط همسران را دارد . .

همسر دائم و موقت

از آیات فوق استفاده می شودکه تنها دوگروه از زنان بر مردان حلال هستند؛ نخست همسران و دیگر کنیزان ( باشرایط خاص ) و به همین جهت این آیه در کتب فقهیه در بحث های نکاح در موارد بسیاری مورد استناد قرار گرفته است .

جمعی از مفسران و فقهای اهل سنت خواسته اند از این آیه شاهدی برای نفی ازدواج موقت بیاورند و بگویند آن هم در حکم زنا است .

اما باتوجه به این حقیقت که « ازدواج موقت » ( متعه ) به طور مسلم در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله حلال بوده است و اَحدی از مسلمانان آن را انکار نمی کنند ، منتها بعضی می گویند در آغاز اسلام بوده و بسیاری از صحابه نیز به آن عمل کرده اند ، سپس نسخ شده و بعضی می گویند : عمر بن خطاب از آن جلوگیری به عمل آورد .

باتوجه به این واقعیت ها مفهوم سخن این دسته از دانشمندان اهل تسنن این خواهد بود که پیامبر صلی الله علیه و آله العیاذ باللّه زنا را حداقل برای مدتی مجاز شمرده و این غیرممکن است .

از این گذشته متعه برخلاف پندار این گروه یک نوع ازدواج است ، ازدواجی است موقت و دارای شرایط ازدواج دائم، بنابراین قطعا در جمله « اِلاّ عَلی اَزْواجِهِمْ » داخل است و به همین دلیل به هنگام خواندن صیغه ازدواج موقت ، از همان صیغه های ازدواج دائم (اَنْکَحْتُ و زَوَّجْتُ) با قیدمدت استفاده می شود و این بهترین دلیل بر ازدواج بودن آن است.

درباره ازدواج موقت و دلایل مشروعیت آن در اسلام و عدم نسخ این حکم و همچنین فلسفه اجتماعی آن و پاسخ به ایرادات مختلف در جلد سوم تفسیر نمونه ، ذیل آیه 24 سوره نساء مشروحا بحث شده است .

8 وَ الَّذینَ هُمْ لاَِماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ

و آن ها که امانت ها و عهد خود را مراعات می کنند .

حفظ و ادای امانت به معنی وسیع کلمه و نیز پایبند بودن به عهد و پیمان در برابر خالق و خلق ، از صفات بارز مؤمنان است .

در مفهوم وسیع امانت ، امانت های خدا و پیامبران الهی و همچنین امانت های مردم

جمع است ، نعمت های مختلف خدا هریک امانتی از امانات او هستند ، آیین حق ، کتب آسمانی، دستورالعمل های پیشوایان راه حق و همچنین اموال و فرزندان و پست ها و مقام ها، همه امانت های او هستند که مؤمنان در حفظ و ادای حق آن ها می کوشند ، تا در حیاتند ، از آن پاسداری می کنند و به هنگام ترک دنیا آن ها را به نسل های برومند آینده خودمی سپارندو چنین نسلی را برای پاسداری آن تربیت می کنند .

دلیل بر عمومیت مفهوم امانت در این جا علاوه بر گستردگی و اطلاق لفظ ، روایات متعددی است که در تفسیر امانت وارد شده ، گاهی امانت به معنی "امامت امامان معصوم" که هر امام آن را به امام بعد از خود می سپارد ، تفسیر شده ⁽¹⁾و گاه به مطلق ولایت و حکومت .

جالب این که « زراره » که از شاگردان بزرگ امام باقر و امام صادق علیهماالسلام است ، چنین .

می گوید : « منظور از جمله " اَنْ تُؤَدُّوا الاَْماناتِ اِلی اَهْلِها " ( 58 / نساء ) این است که ولایت و حکومت را به اهلش واگذارید » .⁽¹⁾

و این نشان می دهد که حکومت از مهم ترین ودیعه های الهی است که باید آن را به اهلش سپرد .

به هرحال مسلّم است که پایبند بودن به تعهدات و حفظ و ادای امانات از مهم ترین پایه های نظام اجتماعی بشر است و بدون آن ها هرج و مرج در سراسر جامعه به وجود خواهد آمد ، به همین دلیل حتی افراد و ملت هایی که اعتقاد الهی و مذهبی ندارند ، برای مصون ماندن از این هرج و مرج اجتماعی ناشی از خیانت در عهد و امانت ، خود را موظف به انجام این دو برنامه حداقل در مسائل کلی اجتماعی می دانند .

در زمینه اهمیت امانت در جلد سوم تفسیر نمونه ذیل آیه 58 سوره نساء و در جلد .

هفتم تفسیر نمونه ذیل آیه 12 سوره انفال و در زمینه وفاء به عهد در جلد چهارم تفسیرنمونه ذیل آیه 1 سوره مائده و جلد 11 تفسیر نمونه ذیل آیه 91 سوره نحل مشروحا بحث شده است .

9 وَ الَّذینَ هُمْ عَلی صَلَواتِهِمْ یُحافِظُونَ

و آن ها که از نمازها مواظبت می نمایند .

بالاخره نهمین آیه ، آخرین ویژگی مؤمنان را که محافظت بر نمازها می باشد ، بیان کرده است .

جالب این که نخستین ویژگی مؤمنان را « خشوع در نماز » و آخرین صفت آن ها را « محافظت بر نماز » شمرده است ، از نماز شروع می شود و به نماز ختم می گردد ، چراکه نماز ، مهم ترین رابطه خالق و خلق است .

نماز برترین مکتب عالی تربیت است ، نماز وسیله بیداری روح و جان و بیمه کننده انسان در برابر گناهان است ، خلاصه نماز هرگاه با آدابش انجام گیرد ، زمینه مطمئنی برای

همه خوبی ها و نیکی ها خواهد بود .

10 اوُلئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ

( آری ) آن ها وارثان هستند .

11 اَلَّذینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فیها خالِدوُنَ

که بهشت برین را ارث می برند و جاودانه در آن خواهند ماند .

« فِرْدَوْس » در اصل به گفته بعضی یک لغت رومی است و بعضی آن را عربی و بعضی اصل آن را فارسی می دانند و به معنی "باغ" است ، یا باغ مخصوصی که تمام نعمت ها و مواهب الهی در آن جمع است و لذا می توان آن را به عنوان « بهشت برین » ( بهترین و برترین باغ های بهشت ) نامید .

تعبیر به « ارث بردن » ممکن است اشاره به این باشد که مؤمنان بدون زحمت به آن می رسند ، همانند ارث که انسان زحمتی برای آن نکشیده است ، درست است که نایل شدن به مقامات عالی بهشت ، بسیار تلاش و کوشش و پاکی و خودسازی

می خواهد ولی آن پاداش عظیم در مقابل این اعمال ناچیز به قدری زیاد است که گویی انسان بی زحمت به آن رسیده است .

12 وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طینٍ

ما انسان را از عصاره ای از گل آفریدیم .

« سُلالَة » به معنی چیزی است که از دیگری گرفته می شود و در واقع خلاصه و عصاره و برگزیده ای از آن است .

آری این گام نخست است که انسان با آن عظمت ، با آن همه استعداد و شایستگی ها، این افضل مخلوقات و برترین موجودات جهان ، از خاکی بی ارزش است ، همان خاکی که در کم ارزش بودن ، ضرب المثل است و این نهایت قدرت نمایی او است که از چنین مواد ساده ای ، چنان موجود بدیعی آفرید .

13 ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فی قَرارٍ مَکینٍ

سپس آن را نطفه ای در قرارگاه مطمئن ( رَحِم ) قرار دادیم .

تعبیر از « رَحِم » به « قَرارٍ مَکینٍ » ( قرارگاه امن و امان ) اشاره به موقعیت خاص رحم در بدن انسان است ، درواقع در محفوظ ترین نقطه بدن که از هر طرف کاملاً تحت حفاظت قرار گرفته ؛ ستون فقرات و دنده ها ازیک سو، استخوان نیرومند لگن خاصره ازسوی دیگر ، پوشش های متعدد شکم از سوی سوم و حفاظتی که از ناحیه دست ها به عمل می آید ، از سوی چهارم، همگی شواهد این قرارگاه امن و امان است .

14 ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَاالمُضْغَةَ عِظاما فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْما ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ فَتَبارَکَ اللّهُ اَحْسَنُ الْخالِقینَ

سپس نطفه رابه صورت علقه(خون بسته)و علقه رابه صورت مضغه(چیزی شبیه گوشت جویده) و مضغه را به صورت استخوان هایی درآوردیم و براستخوان هاگوشت پوشاندیم ازآن پس آن را آفرینش تازه ای ایجاد کردیم، بزرگ است خدایی که بهترین خلق کنندگان است.

مراحل تکامل جنین در رَحِم مادر

« خالِق » از ماده « خَلْق » به معنی اندازه گیری است . و از آن جا که در آفرینش مسأله

اندازه گیری بیش از همه چیز اهمیت دارد ، این کلمه درباره آن به کار رفته است .

این چهار مرحله متفاوت که به اضافه مرحله نطفه بودن ، مراحل پنج گانه ای را تشکیل می دهد ، هرکدام برای خود عالم عجیبی دارد ، مملو از شگفتی ها که در علم جنین شناسی امروز دقیقا مورد بررسی قرار گرفته و پیرامون آن کتاب ها نوشته اند ولی روزی که قرآن از این مراحل مختلف جنینی انسان و شگفتی های آن سخن می گفت ، اثری از این علم و دانش نبود .

تعبیر به « اَحْسَنُ الْخالِقینَ » ( بهترین آفرینندگان ) این سؤال را به وجود می آورد که مگر غیر از خدا آفریدگار دیگری وجود دارد ؟

بعضی از مفسران توجیهات گوناگونی برای آیه کرده اند ، در حالی که نیازی به این توجیهات نیست و کلمه « خَلْق » به معنی اندازه گیری و صنعت درباره غیرخداوند نیز صادق است ، ولی البته خلق خدا با خلق غیر او از جهات گوناگونی متفاوت است ؛

خداوند ماده و صورت اشیاء را می آفریند ، درحالی که اگر انسان بخواهد چیزی را

ایجاد کند ، تنها می تواند با استفاده از مواد موجود این جهان ، صورت تازه ای به آن ببخشد مثلاً از مصالح ساختمانی خانه ای بسازد یا ازآهن و فولاد، اتومبیل یاکارخانه ای اختراع کند.

از سویی دیگر خلقت و آفرینش خداوند ، نامحدود است و او آفریدگار همه چیز است ، « اَللّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ ءٍ » ( 16 / رعد ) درحالی که انسان موجودات بسیار محدودی را می تواند ابداع کند و گاه توأم با انواع ضعف ها و نقص ها است که در جریان عمل باید آن راتکمیل کند، اما خلق و ابداع پروردگار خالی از هرگونه عیب و نقص است .

از سوی سوم در آن جاکه انسان توانایی بر این امر پیدامی کند، آن نیز به اذن و فرمان خدا است که بی اذن اودرعالم حتی برگی بردرختی نمی جنبد، چنان که درباره حضرت مسیح (علیه السلام) در آیه 110 سوره مائده می خوانیم : « وَ اِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِاِذْنی : در آن هنگام که تو از گل ، صورتی همچون صورت پرنده به اذن من خلق می کردی » .

15 ثُمَّ اِنَّکُمْ بَعْدَ ذلِکَ لَمَیِّتُونَ

سپس شما بعد از آن می میرید .

16 ثُمَّ اِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ تُبْعَثُونَ

سپس در روز قیامت برانگیخته می شوید .

17 وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَ ما کُنّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلینَ

ما بر بالای سر شما هفت راه ( طبقه ) قراردادیم و ما از خلق( خود ) غافل نبوده و نیستیم.

باز هم نشانه های توحید

« طَرائِق » جمع « طَریقَة » به معنی راه یا به معنی طبقه است ، در صورت اول معنی آیه چنین می شود که ؛ ما هفت راه بالای سر شما آفریدیم ، ممکن است این راه ها ، طرق رفت و آمد فرشتگان باشد و ممکن است مدار گردش ستارگان آسمان .

بنا بر معنی دوم ، مفهومش این است که ؛ ما هفت طبقه ( هفت آسمان ) بر فراز شما آفریدیم .

درباره آسمان های هفت گانه قبلاً سخن بسیار گفته ایم، آن چه در این جا به عنوان اشاره باید گفت ، این است که اگر عدد « هفت » را به معنی " تکثیر" بگیریم ، مفهومش این است که

بر فراز شما عالم های بسیار وکرات و کواکب و سیارات بی شماری است .

تعبیر به طبقه ، هرگز نباید افلاک بطلمیوسی را که همچون پوست پیاز بر فراز یکدیگر قرار داشتند ، تداعی کند و چنین تصور شود که قرآن بر این فرضیه نادرست تکیه کرده ، بلکه « طرائق و طبقات » اشاره به عوالمی است که در فواصل مختلف از ما قرار دارند و نسبت به ما هریک فوق دیگری است ، بعضی دورتر و بعضی نزدیک تر .

و اگر عدد « هفت » را عدد " شمارش و تعداد" بگیریم ، مفهومش این است که غیر از این عالمی که شما می بینید ( مجموعه ثوابت و سیارات و کهکشان ها ) شش عالم دیگر مافوق آن قرار دارد که هنوز دست علم و دانش بشر به آن نرسیده است .

هرگاه به نقشه منظومه شمسی و قرارگرفتن سیارات مختلف بر گِرد آن درست دقت کنیم، تفسیر دیگری نیز برای این آیه می توان یافت و آن این که ازاین نُه سیاره که گِرد آفتاب می گردند ، دو سیاره ( عطارد و زهره ) مدارشان زیر مدار زمین است که یکی بر فراز دیگری قرار گرفته و هنگامی که مدار کره ماه را که آن هم گِرد زمین می چرخد ، بر آن

بیفزاییم ، عدد هفت مدار ( مسیر ) یا هفت طبقه تکمیل می گردد .⁽¹⁾

و از آن جا که تعدد عوالم و طرق آن ها ممکن است این توهم را به وجود آورد که آیا این وسعت و عظمت عالم موجب نخواهد شد که آفریدگار از آن ها غافل گردد ، در پایان آیه بلافاصله می فرماید : « وَ ما کُنّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلینَ » .

تکیه بر روی عنوان « خَلْق » در این جا اشاره به این است که مسأله آفرینش و خلقت به خودی خود دلیل علم آفریدگار و توجه او به آن ها است ، مگر می شود « آفریننده » از « آفریده » خود غافل باشد ؟

18 وَاَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءًبِقَدَرٍفَاَسْکَنّاهُ فِی الاَْرْضِ وَاِنّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِروُنَ

و از آسمان آبی به اندازه معین نازل کردیم و آن را در زمین ( در مخازن مخصوصی ) ساکن نمودیم و ما بر از بین بردن آن کاملاً قادریم . .

نه آن قدر زیاد که زمین ها را در خود غرق کند و نه آن قدر کم که تشنه کامان در جهان گیاهان و حیوانات سیراب نگردند .

آری از « آسمان » که بگذریم و به « زمین » بپردازیم ، یکی از مهم ترین مواهب الهی آبی است که مایه حیات همه موجودات زنده است .

سپس به مسأله مهم تری در همین رابطه که مسأله ذخیره آب ها درمنابع زیرزمینی است ، پرداخته و می گوید: « فَاَسْکَنّاهُ فِی الاَْرْضِ وَ اِنّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِروُنَ » .

می دانیم قشر رویین زمین ، از دو طبقه کاملاً مختلف تشکیل یافته است ؛ طبقه نفوذپذیر و طبقه نفوذناپذیر . اگر تمام قشر زمین ، نفوذپذیر بود ، آب های باران فورا در اعماق زمین فرو می رفتند و بعد از یک باران ممتد و طولانی همه جا خشک می شد و قطره ای آب پیدا نبود .

و اگر تمام قشر زمین ، طبقه نفوذ ناپذیر همچون گِل رس بود ، تمام آب های باران در سطح زمین می ماندند ، آلوده و متعفن می شدند و عرصه زمین را بر انسان تنگ می کردند و

این آبی که مایه حیات است ، مایه مرگ انسان می شد .

ولی خداوند بزرگ و منّان قشر بالا را نفوذپذیر و قشر زیرین را نفوذناپذیر قرار داده تا آب ها در زمین فرو روند و در منطقه نفوذناپذیر مهار شوند و ذخیره گردند و بعدا از طریق چشمه ها ، چاه ها و قنات ها مورد استفاده واقع شوند بی آن که بگندند و تولید مزاحمت کنند یا آلودگی پیدا کنند .

این آب گوارایی را که ما امروز از چاه عمیق بیرون می کشیم و با نوشیدن آن ، جان تازه ای پیدا می کنیم ، ممکن است از قطرات بارانی باشد که هزاران سال قبل از ابرها نازل شده و در اعماق زمین برای امروز ذخیره گشته است ، بی آن که فاسد شود .

به هرحال کسی که انسان را برای زندگی آفرید و مهم ترین مایه حیات اورا آب قرارداد، منابع بسیارمهمی برای ذخیره این ماده حیاتی قبل از او آفریده و آب ها را در آن ذخیره کرده است.

19 فَاَنْشَأْنالَکُمْ بِهِ جَنّاتٍ مِنْ نَخیلٍ وَ اَعْنابٍ لَکُمْ فیهافَواکِهُ کَثیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ

سپس به وسیله آن باغ هایی از درخت نخل و انگور برای شما ایجاد کردیم ، باغ هایی

که در آن میوه های بسیار است و از آن تناول می کنید .

خرما و انگور تنها محصول آن ها نیست ، بلکه این دو محصول عمده و پرارزش آن ها است ، وگرنه انواع مختلفی از دیگر میوه ها در آن یافت می شود .

جمله « وَ مِنْها تَأْکُلُونَ » ( از آن می خورید ) ممکن است اشاره به این باشدکه محصول این باغ های پربرکت ، تنها میوه های آن ها نیست بلکه خوردنی ، بخشی از آن است .

این باغ ها ( از جمله نخلستان ها ) استفاده های فراوان دیگری برای زندگی انسان دارد ، از برگ های آن ها ، فرش و گاهی لباس درست می کنند ، از چوب های آن ها خانه می سازند ، از ریشه ها و برگ ها و میوه های بعضی از این درختان مواد دارویی می گیرند و نیز از بسیاری از آن ها علوفه برای دام ها و از چوب آن ها برای سوخت استفاده می کنند .

در آیات فوق مبدأ حیات انسانی آب نطفه شمرده شده و مبدأ حیات گیاهی ، آب باران ، در واقع این دو نمونه برجسته حیات، هر دو از آب سرچشمه می گیرند ، آری قانون خداوند ، قانون واحد و گسترده ای در همه جا است .

20 وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلاْکِلینَ

و نیز درختی که از طور سینا می روید و از آن روغن و «نان خورش» برای خورندگان فراهم می گردد .

واژه « صِبْغ » در اصل به معنی رنگ است ولی از آن جا که انسان به هنگام خوردن غذا ، معمولاً نان خود را با خورشی که می خورد ، رنگین می کند ، به تمام انواع خورش ها « صِبْغ » گفته شده است ، به هرحال کلمه « صِبْغ » ممکن است اشاره به همان روغن زیتون باشد که با نان می خوردند و یا انواع نان خورش ها که از درختان دیگر استفاده می کردند .

در این که منظور از « طُورِ سَیْناءَ » چیست ، مفسران دو احتمال عمده داده اند ؛

نخست این که اشاره به همان « کوه طور » معروف است که در صحرای سینا قرار دارد و اگر می بینیم که قرآن در این جا درخت زیتون را به عنوان درختی که از کوه طور می روید توصیف کرده ، به خاطر آن است که عرب های حجاز هنگامی که از بیابان های خشک این منطقه می گذشتند و به شمال رو می آوردند ، نخستین منطقه ای که در آن به درخت های پربار

زیتون برخورد می کردند ، منطقه طور در جنوب صحرای سیناء بوده است ، مشاهده نقشه جغرافیایی این مطلب را به خوبی روشن می کند .

احتمال دیگر این که طور سیناء جنبه توصیفی دارد و به معنی کوه پربرکت یا کوه پردرخت یا کوه زیبا است ( چون « طور » به معنی کوه و « سیناء » به معنی پربرکت و زیبا و مشجّر است ) .

21 وَ اِنَّ لَکُمْ فِی الاَْنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقیکُمْ مِمّا فی بُطُونِهاوَ لَکُمْ فیها مَنافِعُ کَثیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ

و برای شما در چهارپایان عبرتی است از آن چه در درون آن ها است ( از شیر ) شما را سیراب می کنیم و برای شما در آن ها منافع فراوانی است و از گوشت آن ها می خورید .

آری شیر گوارا ، این غذای نیروبخش و کامل از درون این حیوانات ، از لابلای خون و مانند آن بیرون می فرستیم تا بدانید چگونه خداوند قدرت دارد از میان چنین اشیاء ظاهرا آلوده ای یک نوشیدنی به این پاکی و گوارایی بیرون فرستد .

سپس می افزاید : « وَ لَکُمْ فیها مَنافِعُ کَثیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ » .

علاوه بر گوشت که آن نیز درحد اعتدالش از بخش های عمده مواد غذایی مورد نیاز بدن را تشکیل می دهد ، از چرم آن ها انواع لباس و خیمه های پردوام و از پشم آن ها انواع لباس ها و پوشش ها و فرش ها و از بعضی از اجزای بدن آن ها مواد دارویی و حتی از مدفوع آن ها مواد تقویت کننده برای درختان و زراعت ها تهیه می کنید .

22 وَ عَلَیْها وَ عَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ

و بر آن ها و بر کشتی ها سوار می شوید .

ازهمه این هاگذشته ازچهارپایان به عنوان مرکب های راهوار در خشکی و از کشتی ها برای دریاها استفاده کرده «بر چهارپایان و کشتی هاسوار و به منزلگاه های مقصودخودمی رسید».⁽¹⁾

این همه آثار و خواص و فواید در این حیوانات به راستی مایه عبرت است ، هم انسان را .

با آفریننده این همه نعمت آشنا می سازد و هم حسّ شکرگزاری را در او برمی انگیزد .

تنها سؤالی که این جا باقی می ماند ، این است که چگونه چهارپایان و کشتی ها در یک ردیف قرار گرفته اند ؟ اما با توجه به یک نکته پاسخ این سؤال روشن می شود ؛ زیرا انسان نیاز به مرکب در همه روی زمین دارد ، در کنار مرکب برای خشکی ، مرکب های دریایی یعنی کشتی ها را ذکر می کند .

23 وَ لَقَدْ اَرْسَلْنا نُوحا اِلی قَوْمِهِ فَقالَ یا قَوْمِ اعْبُدوُا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْرُهُ اَفَلا تَتَّقُونَ

ما نوح را به سوی قومش فرستادیم ، به آن ها گفت : ای قوم من ! خداوند یکتا را بپرستیدکه غیر از او معبودی برای شمانیست ، آیا ( باز از پرستش بت ها ) پرهیز نمی کنید ؟

24 فَقالَ الْمَلاَءُالَّذینَ کَفَروُا مِنْ قَوْمِهِ ما هذا اِلاّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُریدُ اَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لاََنْزَلَ مَلائِکَةً ما سَمِعْنا بِهذا فی ابائِنَا الاَْوَّلینَ

جمعیت اشرافی (و مغرور) ازقوم نوح که کافر شده بودند ، گفتند : این مرد بشری است

همچون شما که می خواهد بر شما برتری جوید ، اگر خدا می خواست پیامبری بفرستد ، فرشتگانی نازل می کرد ، ما هرگز چنین چیزی در نیاکان خود نشنیده ایم .

25 اِنْ هُوَ اِلاّ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتّی حینٍ

اوفقط مردی است که مبتلا به نوعی از جنون است، باید مدتی درباره او صبر کنید ( تا مرگش فرارسد یا از این بیماری رهایی یابد ) .

منطق کوردلان مغرور

آن ها در سخنان خود سه نوع اتهام واهی و ضد و نقیض برای نوح (علیه السلام)قائل شدند و هریک را دلیل بر نفی رسالت او گرفتند .

نخست این که اصولاً ادعای رسالت از ناحیه بشر ، دروغ است ، چنین چیزی سابقه نداشت ، اگر خدا می خواست باید فرشتگانی بفرستد .

دیگر این که او مرد سلطه جویی است و این ادعا را وسیله ای برای رسیدن به این هدف قرار داده است .

سوم این که او عقل درستی ندارد و آن چه می گوید ، از این رهگذر است .

و از آن جا که پاسخ این ایرادها و اتهامات بی اساس و پریشان همه روشن بود و در آیات دیگر قرآن نیز آمده ، قرآن در این جا سخنی در این زمینه نمی گوید ، زیرا از یک سو مسلّم است رهبر انسان باید از جنس خود او باشد تا با نیازها و دردها و مسائل انسان آشنایی داشته باشد ، به علاوه همیشه پیامبران از جنس بشر بوده اند .

از سوی دیگر از زندگی پیامبران به خوبی روشن می شود که مسأله برادری و تواضع و نفی هرگونه سلطه جویی از بارزترین صفاتشان بوده و عقل و هوش و درایتشان نیز حتی بر دشمنانشان آشکار بوده و در لابلای گفته هایشان به آن اعتراف می کردند .

26 قالَ رَبِّ انْصُرْنی بِما کَذَّبُونِ

( نوح ) گفت : پروردگارا ! مرا در برابر تکذیب های آنان یاری کن .

در آیات گذشته بخشی از تهمت های ناروایی را که دشمنان نوح به او زدند ، خواندیم ولی از آیات دیگر قرآن به خوبی استفاده می شود که اذیت و آزار این قوم سرکش تنها

منحصر به این امور نبود ، بلکه با هر وسیله توانستند او را در فشار قرار دادند و آزار کردند و نوح حداکثر تلاش و کوشش خود را در هدایت و نجات آن ها از چنگال شرک

و کفر به خرج داد، هنگامی که از تلاش های خود مأیوس شد و جز گروه اندکی ایمان نیاوردند، از خدا تقاضای کمک کرد .

27 فَاَوْحَیْنا اِلَیْهِ اَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِاَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا فَاِذاجاءَ اَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ اَهْلَکَ اِلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لا تُخاطِبْنی فِی الَّذینَ ظَلَمُوا اِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

ما به نوح وحی کردیم که کشتی را در حضورما و مطابق فرمان ما بساز و هنگامی که فرمان ما ( برای غرق آنان ) فرارسد و آب از تنور بجوشد ( که این نشانه فرا رسیدن طوفان است ) از هریک از انواع حیوانات یک جفت در کشتی سوار کن و همچنین خانواده ات را ، مگر آن هاکه قبلاً وعده هلاکشان داده شده است ( اشاره به همسر نوح و فرزند ناخلف او است ) و دیگر درباره این ستمگران با من سخن مگوی که آن ها همگی هلاک خواهند شد .

پایان عمر یک قوم سرکش

تعبیر « بِاَعْیُنِنا » ( در برابر دیدگان ما ) اشاره به این است که تلاش و کوشش تو دراین راه در حضور ما است و تحت پوشش حمایت ما ، بنابراین با فکرراحت و آسوده به راه خود ادامه ده واز هیچ چیز ترس و واهمه نداشته باش .

ضمنا تعبیر به « وَحْیِنا » نشان می دهد که نوح طرز کشتی ساختن و چگونگی آن را از وحی الهی آموخت ، وگرنه چنان چیزی طبق نوشته تواریخ تا آن زمان سابقه نداشت ، به همین دلیل نوح کشتی را آن چنان مناسب با مقصد و مقصود خود ساخت که هیچ کم و کسری در آن نبود .

28 فَاِذَا اسْتَوَیْتَ اَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُلِلّهِ الَّذی نَجّینا مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمینَ

و هنگامی که تو و همه کسانی که با تو هستند، بر کشتی سوارشدید، بگو: ستایش خدایی را که ما را از قوم ستمگر نجات بخشید .

29 وَ قُلْ رَبِّ اَنْزِلْنی مُنْزَلاً مُبارَکا وَ اَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلینَ

و بگو : پروردگارا ! ما را در منزلگاهی پربرکت فرود آور و تو بهترین فرود آورندگانی .

واژه « مُنْزَل » ممکن است « اسم مکان » باشد ، یعنی بعد از پایان گرفتن طوفان ، کشتی ما را در سرزمینی فرود آور که دارای برکات فراوانی باشد و ما بتوانیم با آسودگی خاطر به زندگی خود ادامه دهیم .

و نیز ممکن است « مصدر میمی » باشد ، یعنی ما را به طرز شایسته ای فرودآور ، چراکه بعد از پایان گرفتن طوفان به هنگام نشستن کشتی بر زمین ، خطرات زیادی این سرنشینان را تهدید می کرد ، نبودن جای مناسب برای زندگی ، کمبود غذا ، انواع بیماری ها ، نوح از خدا می خواهد که او را به نحوی سالم و شایسته بر زمین فرود آورد .

30 اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ وَ اِنْ کُنّا لَمُبْتَلینَ

( آری ) در این ماجرا آیات و نشانه هایی برای صاحبان عقل و اندیشه است و ما مسلما همگان را آزمایش می کنیم .

این جمله ممکن است اشاره به این باشد که ما قوم نوح را کرارا آزمودیم و هنگامی که از عهده آزمایش ها برنیامدند ، هلاکشان کردیم .

و نیز ممکن است اشاره به این باشدکه ما همه انسان هارا درهرعصر و زمان آزمایش می کنیم و آن چه درآیات فوق گفته شد ، مخصوص مردم عصر نوح نبود ، بلکه در همه اعصار و قرون در اَشکال مختلف ، آزمایش ها صورت می گیرد و در این آزمایش ها آن ها که خار راه تکامل بشر هستند ، از سر راه برداشته می شوند تا بشریت به سیر تکاملی خود همچنان ادامه دهد .

جالب این که در آیات فوق تنها به مسأله ساختن کشتی و سوار شدن نوح و یارانش بر آن اکتفا شده و اما این که سرانجام گنهکاران به کجا رسید، پیرامون آن سخنی به میان نیامده ، چرا که با وعده الهی « اِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ » مسلّم می شود چنین سرنوشتی دامان آن ها را گرفته ، چرا که وعده اش تخلف ناپذیر است .

31 ثُمَّ اَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنا اخَرینَ

سپس بعداز آن ها جمعیت دیگری را به وجودآوردیم .

« قَرْن » از ماده « اِقْتِران » به معنی نزدیکی است ، لذا به جمعیتی که در عصر واحد زندگی می کنند ، « قَرْن » گفته می شود و گاه به زمان آن ها نیز « قَرْن » می گویند ، اندازه گیری مدت قرن ، به سی سال یاصدسال ، صرفا جنبه قراردادی دارد و تابع سنت های اقوام مختلف می باشد .

32 فَاَرْسَلْنا فیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ اَنِ اعْبُدوُا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْرُهُ اَفَلا تَتَّقُونَ

و درمیان آن ها رسولی از خودشان که پروردگار یکتا رابپرستید، جز او معبودی برای شما نیست آیا ( با این همه از شرک و بت پرستی ) پرهیز نمی کنید ؟

این همان چیزی بود که نخستین پایه دعوت همه پیامبران را تشکیل می داد ، این ندای توحید بود که زیربنای همه اصلاحات فردی و اجتماعی است .

در این که این قوم کدام یک از اقوام بودند ، و پیامبرشان چه نام داشت ، مفسران با بررسی آیات مشابه آن در قرآن ، دو احتمال داده اند ، اما تفسیر صحیح تر این که منظور « قوم ثمود » است که در سرزمینی در شمال حجاز زندگی می کردند و پیامبر بزرگ الهی « صالح »

برای هدایت آن ها مبعوث شد ، آن ها کفر ورزیدند و راه طغیان پیش گرفتند ، سرانجام به وسیله صیحه آسمانی ( صیحه ای مرگبار ) از میان رفتند .

33 وَ قالَ الْمَلاَءُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذینَ کَفَروُا وَ کَذَّبُوا بِلِقاءِالاْخِرَةِ وَ اَتْرَفْناهُمْ فِی الْحَیوةِ الدُّنْیا ما هذا اِلاّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّا تَشْرَبُونَ

ولی اشرافیان خودخواه قوم او که کافر شده بودند و لقای آخرت را تکذیب کرده بودند و ناز و نعمت در زندگی دنیابه آن ها داده بودیم ، گفتند : این بشری است مثل شما ، از آن چه شما می خورید ، می خورد و از آن چه شما می نوشید ، می نوشد .

آری جمعیتی که در ناز و نعمت به سرمی بردند و به تعبیر قرآن « مَلاَءْ » بودند ( ظاهری چشم پر کن و درونی تهی از نور حق داشتند ) چون دعوت این پیامبر بزرگ را مخالف هوس های خود می دیدند و مزاحم منافع نامشروع و استکبار و برتری جویی بی دلیلشان مشاهده می کردند و به خاطر همین ناز و نعمت ها از خدا دور افتاده بودند و

سرای آخرت را انکار نمودند، به ستیزه برخاستند، درست با همان منطقی که سرکشان قوم نوح داشتند .

آنان انسان بودن این رهبران الهی و خوردن و آشامیدن آن ها همانند سایر مردم را دلیلی بر نفی رسالتشان گرفتند ، درحالی که این خود تأییدی بر رسالت این بزرگ مردان بود که آن ها از میان توده های مردم برمی خاستند که دردها و نیازهایشان را به خوبی درک کنند .

34 وَ لَئِنْ اَطَعْتُمْ بَشَرا مِثْلَکُمْ اِنَّکُمْ اِذا لَخاسِروُنَ

و اگر از بشری مانند خودتان اطاعت کنید ، مسلماً زیانکارید .

این کوردلان توجه به این نکته نداشتند که خودشان انتظار داشتند مردم در این وسوسه های شیطانی از آنان پیروی کنند و برای مبارزه با این پیامبر همصدا شوند اما با این

حال پیروی از کسی را که از کانون وحی کمک می گیرد و قلبش به نور علم پروردگار روشن است ، عیب می شمردند و مخالف آزادی و حریت انسان .

35 اَیَعِدُکُمْ اَنَّکُمْ اِذا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرابا وَ عِظاما اَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ

آیا به شما وعده می دهد هنگامی که مردید و خاک و استخوان شدید، باردیگر (از قبرها) خارج می شوید .

36 هَیْهاتَ هَیْهاتَ لِما تُوعَدوُنَ

هیهات ، هیهات از این وعده هایی که به شما داده می شود .

اصلاً مگر ممکن است انسانی که مرد و خاک شد و ذرات آن به هرسو پراکنده گشت ، باز هم به زندگی بازگردد ؟ چنین چیزی محال است محال .

37 اِنْ هِیَ اِلاّ حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثینَ

غیر از این زندگی دنیا چیزی در کار نیست ، پیوسته گروهی از ما می میرند و نسل دیگری جای آن ها را می گیرد و ما هرگز برانگیخته نخواهیم شد .

38 اِنْ هُوَ اِلاّ رَجُلٌ نِ افْتَری عَلَی اللّهِ کَذِبا وَ ما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنینَ

او فقط مرد دروغگویی است که بر خدا افترا بسته و ما هرگزبه او ایمان نخواهیم آورد .

نه رسالتی از طرف خدا دارد و نه وعده های رستاخیز او درست است و نه برنامه های دیگرش ، به همین دلیل یک آدم عاقل به او ایمان نخواهد آورد .

39 قالَ رَبِّ انْصُرْنی بِما کَذَّبُونِ

عرض کرد : پروردگارا ! مرا در برابر تکذیب های آن ها یاری فرما .

هنگامی که غرور و طغیان آن ها ازحد گذشت و تمام پرده های حیا رادریدند و بی شرمی را در انکار رسالت و معجزات و دعوت انسان ساز پیامبرشان را به آخرین حد رساندند و خلاصه بر همه آن ها اتمام حجت شد ، این پیامبر بزرگ الهی رو به درگاه خدا کرد و گفت : « پروردگارا ! مرا در مقابل تکذیب های آن ها یاری نما » .

40 قالَ عَمّا قَلیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نادِمینَ

( خداوند ) فرمود : به زودی آن ها از کار خود پشیمان خواهند شد ( اما زمانی که سودی به حالشان ندارد ) .

41 فَاَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَبُعْدالِلْقَوْمِ الظّالِمینَ

سرانجام صیحه آسمانی آن ها را به حق فروگرفت و ما آن ها را همچون خاشاک بر سیلاب قرار دادیم ، دور باد از رحمت خدا قوم ستمگر .

سرانجام غم انگیز قوم ثمود

« غُثاء » دراصل به معنی گیاهان خشکیده ایاست که به صورت بسیار درهم ریخته بر روی سیلاب قرار دارد، همچنین به کف هایی که روی دیگ در حال جوشیدن پیدا می شود ، نیز « غُثاء » می گویند .

تشبیه اجساد بی جان آن ها به « غُثاء » اشاره به نهایت ضعف و ناتوانی و درهم شکستگی و بی ارزش بودن آن ها است ، چرا که خاشاک روی سیلاب از هر چیز بی ارزش تر و سبک تر است نه از خود اراده ای دارد و نه بعد از گذشتن و فرونشستن سیلاب ، اثری از آن باقی می ماند .

صاعقه ای مرگبار با صدایی وحشت انگیز و مهیب فرود آمد ، همه جا را تکان داد و درهم

کوبید و ویران کرد و اجساد بی جان آن ها را روی هم ریخت ، به قدری سریع و کوبنده بود که حتی قدرت فرار از خانه هاشان را پیدا نکردند و در درون همان خانه هاشان مدفون گشتند .

درمورد صیحه آسمانی در جلد 9 تفسیر نمونه ذیل آیه 67 سوره هود ، شرح مبسوطی آمده است ، البته این مجازات منحصر به قوم ثمود نبود ، بلکه چند قوم گنهکار با همین عذاب الهی نابود شدند که شرح آن را در همان جا بیان کردیم .

یک سرنوشت عمومی

جالب این که در آخرین جمله از آیه مورد بحث ، مسأله را از صورت خصوصی بیرون آورده و به صورت یک قانون کلی و همگانی بیان می کند و می فرماید : دور باد قوم ستمگر از رحمت خدا و این درحقیقت نتیجه گیری نهایی از کل این آیات است که آن چه در این ماجرا گفته شد ، از انکار و تکذیب آیات الهی و انکارمعاد و رستاخیز ونتیجه دردناک آن ها، مخصوص جمعیت و گروه معینی نیست ، بلکه همه ستمگران در طول تاریخ را شامل می شود .

42 ثُمَّ اَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُروُنا اخَرینَ

سپس اقوام دیگری را بعد از آن ها به وجود آوردیم .

آری این قانون و سنت خداوند بزرگ است که فیض خود را قطع نمی کند و اگر گروهی مانعی بر سر راه تکامل نوع بشر شدند ، آن ها را کنار زده و این قافله را در مسیرش همچنان پیش می برد .

43 ما تَسْبِقُ مِنْ اُمَّةٍ اَجَلَها وَ ما یَسْتَأْخِروُنَ

هیچ امتی بر اجل و سررسید حتمیش پیشی نمی گیرد و از آن نیز تأخیر نمی کند .

« اَجَل » به معنی عمر و مدت چیزی است و گاه به نقطه پایان و انتها نیز « اَجَل » گفته می شود ، مثل این که می گوییم : « اَجَل فلان بدهی ، فلان زمان است ( یعنی سررسید آن ) » .

« اَجَل » دو گونه است ؛ "حتمی" و "مشروط یا مُعَلَّق" .

" اجل حتمی" زمان پایان قطعی عمر شخص یا قوم یا چیزی است که هیچ گونه دگرگونی در آن امکان ندارد، ولی " اجل مشروط یا مُعَلَّق" زمانی است که با

دگرگون شدن شرایط و موانع ممکن است کم و زیاد شود .

برای کسب آگاهی بیشتر دراین زمینه به جلد 5 « تفسیرنمونه » ذیل2/انعام مراجعه فرمایید.

به هرحال روشن است که آیه فوق به " اجل حتمی" اشاره دارد .

44 ثُمَّ اَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا کُلَّ ما جاءَ اُمَّةً رَسُولُها کَذَّبُوهُ فَاَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضا وَ جَعَلْناهُمْ اَحادیثَ فَبُعْدا لِقَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ

سپس رسولان خود را یکی بعد از دیگری فرستادیم ، هرزمان رسولی برای ( هدایت ) قومی می آمد ، او را تکذیب می کردند ، ولی ما این امت های سرکش را یکی پس از دیگری هلاک نمودیم و آن هارا احادیثی قرار دادیم (چنان محو شدند که تنها نام و گفتگویی ازآن هاباقی ماند) دورباد از رحمت خدا قومی که ایمان نمی آورند .

اقوام سرکش یکی بعد از دیگری هلاک شدند

« تَتْرا » از ماده « وَتْر » به معنی پی درپی آمدن است و « تَواتُر اخبار » به معنی خبرهایی است که یکی بعد از دیگری می رسد و از مجموعه آن ها انسان یقین پیدا می کند ، این ماده

در اصل از « وَتَر » به معنی " زه کمان" گرفته شده است ، چراکه زه به کمان چسبیده و پشت سر آن قرار گرفته است و دو سر کمان را به هم نزدیک می کند ( از نظر ساختمان کلمه « تَتْرا » در اصل « وَتْرا » بوده که "واو" آن تبدیل به "ت" شده است ) .

جمله « وَ جَعَلْناهُمْ اَحادیثَ » اشاره به این است که گاه امتی منقرض می شود اما نفرات و آثار چشم گیری از آن ها در گوشه و کنار به صورت پراکنده باقی می ماند ولی گاه چنان نابود می شود که جز اسمی از آن ها بر صفحات تاریخ یا در گفتگوهای مردم باقی نمی ماند و این امت های سرکش و طغیان گر از دسته دوم بودند .

آری این سرنوشت های دردناک ، نتیجه بی ایمانی آن ها بود و به همین دلیل مخصوص آن ها نیست ، هر گروه بی ایمان و سرکش و ستمگر، خواه ناخواه به چنین سرنوشتی گرفتار می شود، چنان نابود می گردد که تنها نامی از او در صفحات تاریخ و گفتگوها باقی می ماند .

45 ثُمَّ اَرْسَلْنا مُوسی وَ اَخاهُ هاروُنَ بِاآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبینٍ

سپس موسی و برادرش هارون را با آیات خود و دلیل روشن فرستادیم .

در این که منظور از « اآیات » و « سُلْطانٍ مُبینٍ » چیست و این دو چه تفاوتی باهم دارند ، باید گفت : « آیات » معجزاتی است که خداوند به موسی بن عمران داد ( آیات نُه گانه ) و منظور از « سُلْطانٍ مُبینٍ » منطق نیرومند و دلایل روشن و دندان شکن موسی دربرابر فرعونیان است .

46 اِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَروُا وَ کانُوا قَوْما عالینَ

به سوی فرعون و اطرافیان اشرافی او ، اما آن ها استکبار کردند و اصولاً مردمی برتری جو بودند .

چرا تنها سخن از « مَلاَء » ( جمعیت اشرافی مرفه و مغرور ) می گوید و نمی فرماید: آن دو را به سوی همه مردم مصر فرستادیم اشاره به این که ریشه همه فسادها ، این ها بودند و اگر این ها اصلاح می شدند ، بقیه کارشان آسان بود و از این گذشته آن ها سردمداران و دست اندرکاران کشور بودند و هیچ کشوری اصلاح نخواهد شد ، مگر این که سردمدارانش اصلاح شوند .

تفاوت جمله « اِسْتَکْبَروُا » با جمله « وَ کانُوا قَوْما عالینَ » ممکن است از این نظر باشد که جمله نخست ، اشاره به استکبار آن ها در برابر دعوت موسی است و جمله دوم ، اشاره به این است که استکبار همیشه جزء برنامه آن ها و بافت فکر و روحشان بوده است .

47 فَقالُوا اَنُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدوُنَ

آن ها گفتند : آیا ما به دو انسان همانند خودمان ایمان بیاوریم ، در حالی که قوم آن ها ( بنی اسرائیل ) ما را پرستش می کنند ( و بردگان ما هستند ) .

انسان را از این رو « بَشَر » می گویند که « بَشَرَة » و پوست تن او برهنه است ، به خلاف حیوانات که معمولاً از لباس طبیعی خاصی پوشیده شده ، در واقع آن ها چون قدرت بر تهیه وسایل زندگی ندارند ، خداوند آن را به طور طبیعی در اختیارشان نهاده ولی در مورد انسان به هوش و عقل او موکول شده است .

نه تنها ما نباید زیر بار آن ها برویم ، بلکه آن ها همیشه باید بندگی ما کنند .

آن ها پیامبران را متهم به برتری جویی و سلطه طلبی می کردند درحالی که خودشان

بدترین سلطه جو بودند و آثار این خوی زشت در این گفتارشان به خوبی نمایان است .

48 فَکَذَّبُوهُما فَکانُوا مِنَ الْمُهْلَکینَ

( آری ) آن ها این دو را تکذیب کردند و سرانجام همگی هلاک شدند .

و سرانجام به این ترتیب دشمنان اصلی بنی اسرائیل که سد راه دعوت موسی و هارون بودند ، از میان رفتند و دوران آموزش و تربیت الهی بنی اسرائیل فرارسید .

49 وَ لَقَدْ اتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدوُنَ

ما به موسی کتاب آسمانی دادیم ، شاید آن ها ( بنی اسرائیل ) هدایت شوند .

در همین مرحله بود که خداوند تورات را بر موسی نازل کرد و بنی اسرائیل را به انجام برنامه های آن دعوت نمود .

قابل توجه این که درآیات گذشته در مرحله مبارزه بافرعونیان ، سخن از موسی و برادرش هارون درمیان بود و تمام ضمیرها به صورت تثنیه آمده ، ولی در این جا که سخن از

نزول کتاب آسمانی است ، تنها از موسی بحث شده است ، زیرا او پیامبر اولوا العزم و

صاحب کتاب و شریعت تازه بود ، به علاوه هنگام نزول تورات او در کوه طور بود و برادرش هارون در میان جمعیت بنی اسرائیل باقی ماند .

50 وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ اُمَّهُ ایَةً وَ اوَیْناهُما اِلی رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَ مَعینٍ

ما فرزند مریم ( عیسی ) و مادرش ( مریم ) را نشانه خود قراردادیم و آن ها را در سرزمین بلندی که آرامش و امنیت و آب جاری داشت ، جای دادیم .

عیسی و مریم ، آیتی دیگر از آیات خدا

« رَبْوَة » از ماده « رِبا » به معنی زیادی و افزایش است و در این جا به معنی سرزمین بلند می باشد .

« مَعین » از ماده « مَعْن » به معنی جریان آب است ، بنابراین « ماء مَعین » به معنی آب جاری است .

تعبیر به « اِبْنِ مَرْیَم » به جای « عیسی » برای توجه دادن به این حقیقت است که او تنها از مادر و بدون دخالت پدری به فرمان پروردگار متولد شد و این تولد خود از آیات بزرگ

قدرت پروردگار بود .

و از آن جا که این تولد استثنایی ، رابطه ای با عیسی و رابطه ای با مادرش مریم دارد ، هر دو را به عنوان یک آیه و نشانه می شمرد ، چرا که این دو ( تولد فرزندی بدون دخالت پدر و همچنین باردار شدن مادری بدون تماس با مرد ) در واقع یک حقیقت بودند بادو نسبت متفاوت .

سپس به بخشی از نعمت هاو مواهب بزرگی که به این مادر و فرزند عطا فرموده ، اشاره کرده و می گوید : « وَ اوَیْناهُما اِلی رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَ مَعینٍ » .

به هر حال این جمله اشاره سربسته ای است به محل امن و امان و پربرکتی که خداوند در اختیار این مادر و فرزند قرار داد تا از شرّ دشمنان در امان باشند و با آسودگی خاطر به انجام وظایف خویش بپردازند .

اما این که این محل کدام نقطه بوده است ، این احتمال وجود دارد که جمله فوق اشاره به محل تولد مسیح در بیابان بیت المقدس باشد ، جایی که خداوند آن را

محل امنی برای این مادر و فرزند قرار داد و آب گوارا را در آن جاری ساخت و از درخت خشکیده خرما به او روزی مرحمت کرد .

و در هر صورت آیه دلیلی است بر حمایت مستمر و دائم خداوند نسبت به رسولان خود و کسانی که از آن ها حمایت می کردند و نشان می دهد که اگر تمام تیغ های جهان از جا حرکت کنند تا رگی را ببرند ، تا خدا نخواهد ، توانایی نخواهند داشت و هرگز تنهایی و یاران اندک آن ها سبب شکستشان نخواهد شد .

51 یا اَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحا اِنّیبِما تَعْمَلُونَ عَلیمٌ

ای پیامبران از غذاهای پاکیزه بخورید و عمل صالح انجام دهید که من به آن چه انجام می دهید ، آگاهم .

واژه « طَیِّب » به معنی هر چیز پاک و پاکیزه درمقابل « خَبیث » به معنی ناپاک می باشد ، « راغب » در « مفردات » می گوید : « طَیِّب » در اصل به معنی هر امر لذت بخش است ، خواه حواسّ انسان از آن لذت برد و یا روح و جان انسان ، ولی در شرع به معنی چیزی است که

پاک و حلال باشد .

فرق میان شما و دیگر انسان ها این نیست که شما صفات بشری همانند نیاز به تغذیه ندارید ، تفاوت این است که شما حتی تغذیه را به عنوان یک وسیله تکامل پذیرفته اید و

به همین دلیل برنامه شما خوردن از طیّبات و پاکیزه ها است ، درحالی که مردمی که خوردن را هدف نهایی خود قرار داده اند ، به هیچ وجه مقیّد به این برنامه نیستند ، به دنبال چیزی می روند که هوس حیوانی آن ها را اشباع کند ، خواه طیّب باشد یا خبیث .

و با توجه به این که نوع تغذیه در روحیات انسان مسلّما مؤثر است و غذاهای مختلف آثار اخلاقی متفاوتی دارد ، ارتباط این دو جمله روشن می شود که می فرماید : « از غذاهای پاکیزه بخورید » و « عمل صالح انجام دهید » .

در روایات اسلامی نیز آمده است که : « خوردن غذای حرام ، جلوی استجابت دعای انسان را می گیرد » ، حدیث معروفی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده، شاهداین مدعی می باشد، مردی به خدمتش آمد و عرض کرد: « دوست دارم دعایم مستجاب شود »، حضرت فرمود:

«طَهِّرْ مَأْکَلَتَکَ وَ لاتُدْخِلْ بَطْنَکَ الْحَرامَ : غذای خود را پاک کن و ازهرگونه غذای حرام بپرهیز».⁽¹⁾و ⁽²⁾

به هرحال بسیاری از بحث های قرآن پیرامون طیّب و طیّبات دور می زند ؛

✓ -- به پیامبران دستورمی دهد تنها از غذای طیّب تغذیه کنند .

✓ -- نه تنها به پیامبران ، به همه مؤمنان خطاب می کند؛ « یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ : ای کسانی که ایمان آورده اید ، از طیباتی که به شما روزی داده ایم ، بخورید » ( 172 / بقره ) .

✓ -- اعمال و سخنانی به مقام قرب او می رسندکه طیّب و پاک باشند ؛ « اِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یَرْفَعُهُ : کلمات طیّب به مقام قرب او صعودمی کند و عمل صالح آن را بالامی برد » ( 10 / فاطر ) . .

در یک حدیث کوتاه و پرمعنی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز این حقیقت بازگو شده است ، فرمود : « یا اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ اللّهَ طَیِّبٌ لا یَقْبَلُ اِلاّ طَیِّبا : ای مردم ! خداوند پاک و پاکیزه است و جز عمل پاک و پاکیزه چیزی را قبول نمی کند » .⁽¹⁾

52 وَ اِنَّ هذِهِ اُمَّتُکُمْ اُمَّةً واحِدَةً وَ اَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ

همه شما امت واحدی هستید و من پروردگار شما هستم ، از مخالفت فرمان من بپرهیزید .

همگی امت واحدید

آیه فوق به وحدت و یگانگی جامعه انسانی و حذف هرگونه تبعیض و جدایی دعوت می کند، همان گونه که او پروردگار واحد است ، انسان ها نیز امت واحد هستند .

به همین دلیل باید از یک برنامه پیروی کنند ، همان گونه که پیامبرانشان

نیز به آیین واحدی دعوت می کردند که اصول و اساس آن همه جا یکی بود ؛ توحید و شناسایی حق ، توجه به معاد و زندگی تکاملی بشر و استفاده از طیبات و انجام اعمال صالح ، و حمایت از عدالت و اصول انسانی .

در تمام مواردی که کلمه « امت » در قرآن مجید به کار رفته است ، همین معنی جمعیت و گروه از آن اراده شده است ، مگر در بعضی از موارد استثنایی که توأم با قرینه خاصی بوده و « امت » مجازا به معنی مذهب به کار رفته است ، مانند ؛ « اِنّا وَجَدْنا اآبائَنا عَلی اُمَّةٍ وَ اِنّا عَلی اثارِهِمْ مُقْتَدوُنَ : ما پدران خود را بر مذهبی یافتیم و از آن ها پیروی می کنیم » ( 23 / زخرف ) .

53 فَتَقَطَّعُوا اَمْرَهُمْبَیْنَهُمْ زُبُرا کُلُ حِزْبٍ بِمالَدَیْهِمْ فَرِحُونَ

اما آن ها کارهای خودرا به پراکندگی کشاندند و هرگروهی به راهی رفتند ( و عجب این که ) هر گروه به آن چه نزد خود دارند ، خوشحالند .

« زُبُر » جمع « زُبْرَة » به معنی قسمتی از موی پشت سر حیوان است که آن را جمع و از بقیه جدا کنند ، سپس این واژه به هر چیزی که مجزا از دیگری شود، اطلاق شده است ،

بنابراین جمله «فَتَقَطَّعُوا اَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُرا» اشاره به تجزیه امت ها به گروه های مختلف است .

54 فَذَرْهُمْ فی غَمْرَتِهِمْ حَتّی حینٍ

آن هارا درجهل و غفلتشان بگذار تا زمانی که مرگشان فرارسد( یا گرفتار عذاب الهی شوند ).

« غَمْرَة » در اصل از « غَمْر » به معنی از بین بردن اثر چیزی است ، سپس به آب زیادی که مسیر خود را می شوید و پیش می رود، « غَمْر » و « غامِر » گفته شده و بعد از آن به جهل و نادانی و گرفتاری هایی که انسان را در خود فرو می برد ، نیز اطلاق گردیده است و در آیه مورد بحث به معنی غفلت و سرگردانی و جهل و گمراهی است .

55 اَیَحْسَبُونَ اَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنینَ

آن ها گمان می کنند اموال و فرزندانی که به آنان داده ایم ...

56 نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُروُنَ

برای این است که درهای خیرات را به روی آن ها بگشاییم ؟ ( چنین نیست ) بلکه آن ها نمی فهمند .

جمله « نُمِدُّ » از ماده « اِمْداد » و « مَدّ » به معنی کامل کردن نقصان چیزی و جلوگیری از قطع و پایان آن است .

آن ها نمی دانند که این اموال و فرزندان فراوان در حقیقت یک نوع عذاب و مجازات یا مقدمه عذاب و کیفر برای آن ها است ، آن ها نمی دانند که خدا می خواهد آن ها را در ناز و نعمت فرو برد تا هنگام گرفتار شدن در چنگال کیفر الهی ، تحمل عذاب بر آن ها دردناک تر باشد ، زیرا اگر درهای نعمت ها به روی انسان بسته شود و آمادگی پذیرش ناراحتی ها را پیدا کند ، مجازات ها زیاد دردناک نخواهد بود ، اما اگر کسی را از میان ناز و نعمت بیرون کشند و به سیاه چال زندان وحشتناکی بیفکنند، فوق العاده دردناک خواهد بود .

به علاوه این فراوانی نعمت ، پرده های غفلت و غرور را بر روی چشمان او ضخیم تر می کند تا آن جا که راه بازگشت بر او غیر ممکن می شود .

این در واقع همان چیزی است که در سایر آیات قرآن از آن به

« اِسْتِدْراج در نعمت » تعبیر شده است .

برای کسب اطلاعات بیشتر پیرامون « استدراج » به جلد 7 تفسیر نمونه ذیل آیه 182 سوره اعراف مراجعه فرمایید .

57 اِنَّ الَّذینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

آنان که از خوف پروردگارشان بیمناکند .

«خَشْیَة» به معنی هرگونه ترس نیست ، بلکه ترسی است که توأم با تعظیم و احترام باشد، همچنین « مُشْفِق » که از ماده « اِشْفاق » و از ریشه « شَفَق » به معنی روشنایی آمیخته با تاریکی گرفته شده ، به معنی خوف و ترسی است که آمیخته با محبت و احترام است .

و از آن جا که « خَشْیَة » بیشتر جنبه قلبی دارد و « اِشْفاق » جنبه عملی را شامل می شود، ذکر این دو به صورت علت و معلول در آیه روشن می گردد ، درحقیقت می فرماید : « آن ها کسانی هستند که ترس آمیخته با عظمت خدا در دل هایشان جای گرفته است و آثار آن در عملشان و مراقبت هایشان نسبت به دستورهای الهی نمایان است » و به تعبیر دیگر « اِشْفاق »

مرحله تکامل « خشیة » است که در عمل اثر می گذارد و به پرهیز از گناه و انجام مسؤولیت ها وامی دارد .

58 وَ الَّذینَ هُمْ بِاآیاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ

و آنان که به آیات پروردگارشان ایمان می آورند .

59 وَ الَّذینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لا یُشْرِکُونَ

و آن ها که به پروردگارشان شرک نمی ورزند .

در واقع نفی شرک ، نتیجه ایمان به آیات پروردگار و معلول آن است و یا به تعبیر دیگر ایمان به آیات پروردگار به « صفات ثبوتی » او اشاره می کند و نفی شرک اشاره به « صفات سلبی » است ، به هرحال نفی هرگونه شرک اعم از آشکار و نهان ( جلیّ و خفیّ ) در این جمله درج است .

60 وَ الَّذینَ یُؤْتُونَ ما اتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ اَنَّهُمْ اِلی رَبِّهِمْ راجِعُونَ

و آن هاکه نهایت تلاش و کوشش را در انجام طاعات به خرج می دهند ، اما با این حال

دل هایشان ترسناک است از این که سرانجام به سوی پروردگارشان بازمی گردند .

اینان همچون افراد کوته فکر و دون همت نیستند که با انجام یک عمل کوچک خود را از مقربان درگاه خدا پندارند و چنان حالت عجیبی پیدا کنند که همه را در برابر خود کوچک و بی مقدار ببینند ، بلکه اگر برترین اعمال صالح را انجام دهند ، عملی که معادل تمام عبادت انس و جن باشد، علی وار می گویند : « اآه مِنْ قِلَّةِ الزّادِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ : آه از کمی زاد و توشه و طولانی بودن سفر آخرت » .

61 اوُلئِکَ یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ وَ هُمْ لَها سابِقُونَ

( آری ) چنین کسانی هستند که در خیرات سرعت می کنند و از دیگران پیشی می گیرند.

سبقت گیرندگان در خیرات

«یُسارِعُونَ» که از باب « مُفاعَلَة » و به معنی سرعت برای پیشی گرفتن از یکدیگر است ، تعبیر جالبی است که وضع حال مؤمنان را در یک مسابقه که به سوی مقصدی بزرگ و پرارزش انجام می شود ، مشخص می کند و نشان می دهد آن ها

چگونه در برنامه اعمال صالح با یکدیگر رقابت سازنده و مسابقه بی وقفه دارند .

در واقع خیرات و نیکی ها و سعادت واقعی ، آن نیست که غرق شدگان در ناز و نعمت و غافلان مغرور به دنیا می پندارند ، خیر و سعادت و برکت برای گروه مؤمنانی است که دارای ویژگی های اعتقادی و اخلاقی چهارگانه فوق هستند و به دنبال آن در انجام اعمال صالح پیشقدمند .

آیات فوق ترسیم جالب و تنظیم کاملاً منطقی برای بیان صفات این گروه از مؤمنان پیشگام است ، نخست از ترس آمیخته با احترام و تعظیم که انگیزه ایمان به پروردگار و نفی هرگونه شرک است ، شروع کرده و به ایمان به معاد و دادگاه عدل خدا که موجب احساس مسؤولیت و انگیزه هر کار نیک است ، منتهی می گردد و مجموعا چهارویژگی و یک نتیجه را بیان می نماید .

62 وَ لا نُکَلِّفُ نَفْسا اِلاّ وُسْعَها وَ لَدَیْنا کِتابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ

و ما هیچ کس را جزبه اندازه تواناییش تکلیف نمی کنیم و نزدما کتابی است ( که تمام اعمال

بندگان را ثبت کرده ) و به حق سخن می گوید ، لذا به آنان هیچ ظلم و ستمی نمی شود .

احکام الهی متناسب با توانایی انسان ها است

این تعبیر نشان می دهد که وظایف و احکام الهی در حدود توانایی انسان ها است و در هرمورد بیش از میزان قدرت و توانایی باشد ، ساقط می شود و به تعبیر علمای اصول ، این قاعده بر تمام احکام اسلامی حکومت دارد و بر آن ها مقدم است .

و باز از آن جا که ممکن است این سؤال پیش آید که چگونه این همه انسان ها اعمالشان از کوچک و بزرگ ، مورد حساب و بررسی قرار می گیرد ؟ اضافه می کند : « وَ لَدَیْنا کِتابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ » .

این اشاره به نامه های اعمال و پرونده هایی است که همه کارهای آدمی در آن ثبت است و نزد خداوند محفوظ است ، پرونده هایی که گویی زبان دارد و حق را بازگو می کند ، به گونه ای که جای هیچ گونه انکار در آن باقی نمی ماند .

درباره نامه اعمال و حقیقت آن درجلد 12تفسیرنمونه به طورمشروح بحث گردیده است .

آیه فوق گویای این حقیقت است که ذره ای از اعمال آدمی به دست فراموشی سپرده نمی شود و همه دقیقا ثبت خواهد شد ، ایمان به این واقعیت ، نیکوکاران را در کار خیر

تشویق و از کار بد برحذر می دارد .

جمله «یَنْطِقُ بِالْحَقِّ» ( به حق سخن می گوید ) که در توصیف کتاب اعمال آدمی آمده است ، شبیه تعبیری است که در فارسی نیز داریم و می گوییم : « فلان نامه به قدر کافی گویا است » یعنی نیاز به شرح و توضیح ندارد ، گویی خودش سخن می گوید و بدون احتیاج به مطالعه ، حقایق را بازگو می کند .

جمله « وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ » نیز اشاره به این است که با ثبت دقیق اعمال ، جایی برای ظلم و ستم باقی نمی ماند .

63 بَلْ قُلُوبُهُمْ فی غَمْرَةٍ مِنْ هذا وَ لَهُمْ اَعْمالٌ مِنْ دوُنِ ذلِکَ هُمْ لَها عامِلُونَ

بلکه دل های آن ها از این نامه اعمال ( و روز حساب و آیات قرآن ) در بی خبری فرو رفته

و آنان اعمال ( زشتی ) جز این دارند که پیوسته آن را انجام می دهند .

دل های فرو رفته در جهل

« هذا » ممکن است اشاره به نامه اعمال و روز جزا یا قرآن و یا برنامه صالحان بوده باشد که درآیات قبل به آن اشاره شده است .

انغمار و فرو رفتن در جهل و بی خبری به آن ها اجازه نمی دهد که این حقایق روشن را مشاهده کنند ، شاید به خود آیند و به سوی خدا بازگردند .

سپس می افزاید : « وَ لَهُمْ اَعْمالٌ مِنْ دوُنِ ذلِکَ هُمْ لَها عامِلُونَ » .

مفسران برای جمله « لَهُمْ اَعْمالٌ مِنْ دوُنِ ذلِکَ » تفسیرهای گوناگونی گفته اند :

بعضی آن را اشاره به اعمال خلاف و زشتی می دانند که به خاطر جهل و نادانی از آن ها سر می زند ، بعضی دیگر گفته اند : منظور این است که آن ها علاوه بر کفر عقیدتی ، از نظر عمل نیز آلودگی فراوان دارند .

این تفسیرها در نهایت منافاتی باهم ندارند و قابل جمعند ، آن چه باید به آن

توجه داشت، این است که سرچشمه اعمال ننگین آنان ، همان قرار گرفتن قلب هایشان در « غَمْرَة » و فرو رفتن در جهل و نادانی است .

64 حَتّی اِذا اَخَذْنا مُتْرَفیهِمْ بِالْعَذابِ اِذا هُمْ یَجْأَروُنَ

تازمانی که متنعمان مغرور آن هارا درچنگال عذاب گرفتار سازیم، دراین هنگام ناله های دردناک و استغاثه آمیز سر می دهند .

65 لا تَجْأَروُا الْیَوْمَ اِنَّکُمْ مِنّا لا تُنْصَروُنَ

( اما به آن ها گفته می شود : ) فریاد نکنید ، امروز شما از ناحیه ما یاری نخواهید شد .

ذکر خصوص « مُتْرَفینَ » در این جا با این که گنهکاران منحصر به آن ها نیستند ، یا به خاطر این است که آن ها سردمداران گمراهی و ضلالتند و یا برای این است که

مجازات در مورد آن ها دردناک تر خواهد بود .

ضمناً منظور از « عَذاب » در این جا ممکن است عذاب دنیا یا عذاب آخرت یا هردو باشد، یعنی هنگامی که عذاب دردناک الهی در این جهان یا آن جهان

دامانشان را فرامی گیرد ، نعره و فریاد برمی آورند و استغاثه می کنند ، اما بدیهی است در آن هنگام کار از کار گذشته و راه بازگشت وجود ندارد .

66 قَدْ کانَتْ ایاتی تُتْلی عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلی اَعْقابِکُمْ تَنْکِصُونَ

( آیا فراموش کرده اید که ) در گذشته آیات من به طور مداوم برشما خوانده می شد ، اما شما اعراض می کردید و به عقب بازمی گشتید ؟

« اَعْقاب » جمع « عَقِب » به معنی پاشنه پا و « تَنْکِصُونَ » از ماده « نُکُوص » به معنی عقب عقب برگشتن است و مجموع این جمله کنایه از کسی است که سخن نامطلوبی را می شنود و به قدری نگران و وحشت زده می شود که بر پاشنه پایش به عقب بازمی گردد.

67 مُسْتَکْبِرینَ بِهِ سامِرا تَهْجُروُنَ

در حالی که در برابر آن آیات استکبار می نمودید و شب ها در جلسات خود به بدگویی ادامه می دادید .

« سامِرا » از ماده « سَمَر » به معنی گفتگوهای شبانه است .

بعضی از مفسران گفته اند : معنی اصلی این ماده ، "سایه ماه در شب" است ، که تاریکی و سفیدی در آن آمیخته شده و از آن جا که گفتگوهای شبانه گاه در سایه مهتاب انجام می شود ، چنان که مشرکان عرب نقل کرده اند که آن ها شب های مهتابی در اطراف کعبه جمع می شدند و بر ضد پیامبر صلی الله علیه و آله سخن می گفتند، این واژه در مورد آن به کار رفته است .

« تَهْجُروُنَ » از ماده « هَجْر » در اصل دوری کردن و جدایی است ، سپس به معنی هذیان گفتن مریض نیز آمده ، چراکه سخنانش در آن حالت ناخوشایند و دور کننده است و نیز از ماده « هُجْر » به معنی فحش و ناسزااست که آن نیز مایه دوری و جدایی است .

در آیه فوق همین معنی اخیر منظور است ، یعنی شب ها تا مدت طولانی بیدار می مانید و همچون بیماران هذیان می گویید و فحش و ناسزا می دهید .

و این راه و رسم افراد بی منطق و در عین حال ضعیف و زبون است ، به جای این که روز روشن با شهامت بر منطق و دلیل تکیه کنند ، شب های تاریک راکه چشم مردم در خواب است ، انتخاب کرده و برای پیشبرد اهداف شوم یا تسکین ناراحتی های درون و گشودن

عقده ها ، به ناسزاگویی می پردازند .

68 اَفَلَمْ یَدَّبَّروُا الْقَوْلَ اَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ یَأْتِ اباءَهُمُ الاَْوَّلینَ

آیا آن ها در این گفتار تدبّر نکردند ؟ یا این که مطالبی برای آنان آمده که برای نیاکانشان نیامده است ؟

نخستین عامل بدبختی کفار، تعطیل اندیشه وتفکر در محتوای دعوت تواست که اگر بود ، مشکلات آن ها حل می شد .

در مرحله دوم می گوید : « اَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ یَأْتِ اباءَهُمُ الاَْوَّلینَ » .

یعنی اگر توحید و معاد و دعوت به نیکی ها و پاکی ها تنها از ناحیه تو بود ، ممکن بود بهانه کنند که این ها سخنان نوظهوری است که ما نمی توانیم زیر بار آن برویم .

اگر این مطالب حق بود، چرا خدا که به همه انسان ها نظر لطف و مرحمت دارد ، برای گذشتگان نفرستاد ؟

اما باتوجه به این که محتوای دعوت تو ازنظر اصول و اساس ، همان محتوای دعوت همه

پیامبران است ، این بهانه جویی ها بی معنی است .

69 اَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِروُنَ

یا این که پیامبرشان را نشناختند ( و از سوابق او آگاه نیستند ) که او را انکار می کنند ؟

یعنی اگر این دعوت از ناحیه شخص مرموز یامشکوکی صورت گرفته بود ، ممکن بود بگویند : سخنانش حق است اما خودش شخص ناشناخته و مرموزی است ، نمی توان به ظاهر سخنانش فریب خورد .

ولی این ها سابقه ات راخوب می دانند، درگذشته تو را « محمد امین » می خواندند، به دانش و امانت تو معترف بودند، پدر و مادر و قبیله ات را خوب می شناسند، پس جایی برای این بهانه ها نیست .

70 اَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ اَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ

یا می گویند : او دیوانه است ؟ ولی او حق را برای آن ها آورده اما اکثرشان از حق کراهت دارند .

یعنی شخص او را به خوبی می شناسیم ، مشکوک و مرموز نیست اما به عقل و فکر او ایمان نداریم ، چه بسا این سخنان رااز روی جنون می گوید ، چراکه با افکار عمومی محیط هماهنگ نیست و این ناهماهنگی و سنت شکنی دلیل بر دیوانگی است .

قرآن بلافاصله برای نفی این بهانه جویی می گوید: « بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ اَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ » .

آری این ها سخنان حکیمانه ای است منتها چون با تمایلات هوس آلود این گروه هماهنگ نیست ، آن را نفی کرده و برچسب افکار جنون آمیز به آن می زنند .

چرا اکثریت تمایل به حق ندارند ؟ کدام اکثریت ؟

در بسیاری از آیات قرآن همچون آیه فوق ، « اکثریت » مورد مذمت و نکوهش قرار گرفته اند ، درحالی که می دانیم در دنیای امروز ، معیار قضاوت و سنجش خوب و بد اکثریت جامعه ها محسوب می شود و این امر بسیار سؤال انگیز است .

در این جا از آیاتی که بعد از ذکر کلمه « اَکْثَر » ضمیر « هُمْ » را ذکرمی کند و غالباً به کافران

و مشرکان و امثال آن ها اشاره می کند، سخن نمی گوییم که از موضوع بحث ما خارج است ، بلکه سخن از آیاتی است که عنوان « اَکْثَرُ النّاسِ » ( اکثر مردم ) دارد ، مانند ؛

243 / بقره ؛ « وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یَشْکُروُنَ: ولی اکثر مردم شکرگزار نیستند » .

187 / اعراف ؛ « وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یَعلَمُونَ : ولی اکثر مردم نمی دانند » .

17 / هود ؛ « وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النّاسِ لا یُؤْمِنُونَ : ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند » .

103 / یوسف ؛ « وَ مااَکْثَرُالنّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنینَ : اکثر مردم هرچند کوشش و تلاش کنی ، ایمان نمی آورند » .

89 / اسراء ؛ « فَاَبی اَکْثَرُ النّاسِ اِلاّ کُفُورا : اکثر مردم جز کفران و انکار حق کاری ندارند » .

116 / انعام ؛ « وَ اِنْ تُطِعْ اَکْثَرَ مَنْ فِی الاَْرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ : اگر از اکثر مردم روی زمین اطاعت کنی تو را از راه خدا منحرف و گمراه می سازند » .

از سوی دیگر در بعضی از آیات قرآن راه و رسم اکثریت مؤمنان به عنوان یک معیار صحیح مورد توجه قرار گرفته است ، در آیه 115 سوره نساء می خوانیم : « وَ مَنْ یُشاقِقِ

الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبیلِ الْمُؤْمِنینَ نُوَلِّهِ ما تَوَلّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سائَتْ مَصیرا : هرکس از در مخالفت با پیامبر درآید و از طریقی جز طریق مؤمنان پیروی کند ، او را به همان راه که می رود ، می بریم و به دوزخ می فرستیم و بد جایگاهی دارد » .

در روایات اسلامی در بحث روایات متعارض می بینیم که : یکی از معیارهای ترجیح همان شهرت در میان اصحاب و یاران و پیروان ائمه هدی است ، چنان که امام صادق

فرمود : « هنگامی که دو نفر قاضی اختلاف نظر پیدا کنند و سرچشمه آن ، اختلاف روایات باشد ، باید نگاه کرد و دید که کدام یک از دو روایت مورد قبول نزد اصحاب تو است ؟ باید آن را گرفت و روایتی که نزد اصحاب مشهور نیست ، رها کرد ، چراکه روایت مشهور ، شکی در آن نیست » .⁽¹⁾

در « نهج البلاغه » می خوانیم : « وَ اَلْزِمُوا السَّوادَ الاَْعْظَمِ ، فَاِنَّ یَدَ اللّهِ مَعَ الْجَماعَةِ وَ اِیّاکُمْ وَ الْفُرْقَةَ ، فَاِنَّ الشّاذَّ مِنَ النّاسِ لِلشَّیْطانِ ، کَما اَنَّ الشّاذَّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ : همیشه همراه جمعیت های .

بزرگ باشید که دست خدا با جماعت است و از پراکندگی بپرهیزید که انسان تک و تنها ، بهره شیطان است چونان که گوسفند تنها ، طعمه گرگ » .⁽¹⁾

و نیز در « نهج البلاغه » می خوانیم : « وَ اَلْزَمُوا ما عَقَدَ عَلَیْهِ حَبْلُ الْجَماعَةِ : آن چه را که پیوند جمعیت با آن گره خورده است ، رها مکنید » .⁽²⁾

و به این ترتیب ممکن است برای بعضی میان این دو گروه از آیات و روایات تضادی تصور شود .

از سوی دیگر ممکن است این فکر پیدا شود که اسلام نمی تواند با حکومت دموکراسی کنار بیاید ، چراکه پایه دموکراسی ، بر آراء اکثریت مردم است که قرآن شدیدا آن را مورد نکوهش قرار داده است .

ولی با کمی دقت در همان آیات و روایاتی که در بالا آوردیم و مقایسه آن ها باهم ، .

منظور و مفهوم واقعی آن ها روشن می گردد :

جان کلام این جا است که اگر اکثریت مؤمن و آگاه و در مسیر حق باشند ، نظرات آن ها محترم و غالباً مطابق واقع است و باید از آن پیروی کرد .

ولی اگر اکثریت ناآگاه و جاهل و بی خبر ، یا آگاه اما تسلیم هوا و هوس باشند ، نظرات آن ها غالبا جنبه انحرافی دارد و پیروی از آن چنان که قرآن می گوید ، انسان را به ضلالت و گمراهی می کشد .

روی این حساب برای به دست آمدن یک« دموکراسی سالم » باید نخست کوشش کرد که توده های جامعه آگاه و مؤمن گردند ، سپس نظرات اکثریت را معیار برای پیشبرد اهداف اجتماعی قرار داد ، وگرنه دموکراسی بر اساس نظرات اکثریت گمراه ، جامعه را به جهنم می فرستد .

ذکر این مسأله نیز ضروری است که به اعتقاد ما حتی اکثریت آگاه و رشید و باایمان ، درصورتی نظراتشان محترم است که برخلاف فرمان الهی و کتاب و سنت نبوده باشد .

گفتنی است که بخشی از الزامات جوامع امروز در زمینه پناه بردن به آراء اکثریت ، از این جا ناشی می شود که آن ها معیار دیگری در دست ندارند که روی آن تکیه کنند ، آن ها برای کتب آسمانی و برنامه های انبیاء حسابی باز نکرده اند ، تنها چیزی که برای آن ها باقی مانده ، توده های مردم است و از آن جا که قدرت آگاهی بخشی به این توده ها را ندارند ، به علاوه بسیار می شود که ناآگاهی توده ها برای آن ها به صرفه مقرون تر است و به آسانی و از طریق تبلیغات می توانند آن ها را به دنبال خود بکشند ، لذا اکثریت کَمّی را معیار قرار داده تا سر و صداها خاموش گردد .

71 وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ اَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمواتُ وَ الاَْرْضُ وَ مَنْ فیهِنَّ بَلْ اَتَیْناهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ

و اگر حق از هوس های آن ها پیروی کند ، آسمان ها و زمین وتمام کسانی که در آن ها هستند، تباه می شوند، ولی ما قرآنی به آن ها دادیم که مایه یادآوری ( و مایه شرف و حیثیت آن ها ) است اما آنان از چنین چیزی روی گردانند .

زیرا هوا و هوس های مردم معیار و ضابطه ای ندارد ، بلکه علاوه بر این در بسیاری از موارد به سوی زشتی ها می گراید ، اگر قوانین هستی تابع این تمایلات انحرافی می شد ، هرج و مرج و فساد سراسر جهان را می گرفت .

72 اَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجا فَخَراجُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ هُوَ خَیْرُ الرّازِقینَ

یا این که توازآن هامزد و هزینه ای(دربرابردعوتت)می خواهی؟درحالی که مزد پروردگارت بهتر است و او بهترین روزی دهندگان است .

« خَرْج » و « خَراج » از ماده « خُروج » به معنی چیزی است که از مال انسان و یا از زمین زراعتی خارج می گردد ، ولی « خَرْج » معنی وسیع تری از « خَراج » دارد ، « خَرْج » چنان که « راغب » در « مفردات » می گوید ، نقطه مقابل « دَخْل » است ولی « خَراج » معمولاً مالیات یا مال الاجاره ای است که برای زمین تعیین می شود .

بدون شک اگر یک رهبر معنوی و روحانی در مقابل دعوتش از مردم تقاضای پاداش و اجر مادی کند، علاوه بر این که بهانه ای به دست بهانه جویان می دهد که به خاطر نداشتن

امکانات مالی از او دور شوند ، آن ها را متهم می سازد که دعوت به سوی حق را دکانی برای جلب منافع مادی قرارداده است .

وانگهی این بشر چه دارد که به دیگری بدهد ؟ مگر تمام رزق و روزی ها به دست خداوند قادر رزّاق نیست ؟

به هر حال قرآن با بیان گویایی که در پنج مرحله بیان داشته ، روشن می سازد که این کوردلان تسلیم حق نیستند و عذرهایی که برای توجیه مخالفت خود ذکرمی کنند، بهانه های بی اساسی بیش نیستند .

73 وَ اِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ اِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ

به طور قطع و یقین تو آن ها را به صراط مستقیم دعوت می کنی .

صراط مستقیمی که نشانه های آن نمایان است و با اندک دقتی صاف بودن آن روشن می گردد .

می دانیم راه راست ، نزدیک ترین فاصله میان دو نقطه است و یک راه بیش نیست ،

درحالی که جاده های انحرافی که در چپ و راست آن قرار گرفته ، بی نهایت است .

گر چه در بعضی از روایات اسلامی ، صراط مستقیم به ولایت علی تفسیر شده ⁽¹⁾، ولی چنان که بارها گفته ایم ، این گونه روایات ، بیان بعضی از مصداق های روشن است و هیچ منافات با وجود مصادیق دیگر مانند قرآن و ایمان به مبدأ و معاد و تقوا و جهاد و عدل و داد ندارد .

74 وَ اِنَّ الَّذینَ لایُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناکِبُونَ

اما کسانی که به آخرت ایمان ندارند ، از این صراط منحرفند .

« ناکِب » از ماده « نَکْب » و « نُکُوب » به معنی انحراف از مسیر است و « نَکْبَت دنیا » در مقابل « روی آوردن دنیا » به معنی انحراف و پشت کردن دنیا است .

روشن است که منظوراز «صِراط» در این آیه، همان صراط مستقیم در آیه پیش از آن است. .

این نیز مسلم است کسی که در این جهان از صراط مستقیم حق منحرف گردد ، در جهان دیگر هم از صراط بهشت منحرف شده و به دوزخ سقوط می کند ، چراکه هرچه در آن جا است ، نتیجه مستقیم کارهای این جا است ، تکیه کردن روی عدم ایمان به آخرت و ارتباط و پیوند آن با انحراف از طریق حق ، به خاطر آن است که انسان تا ایمان به معاد نداشته باشد ، احساس مسؤولیت نمی کند .

در حدیثی از امیرمؤمنان علی می خوانیم :

« اِنَّ اللّهَ جَعَلَنا اَبْوابَهُ وَ صِراطَهُ وَ سَبیلَهُ وَ الْوَجْهَ الَّذی یُؤْتی مِنهُ فَمَنْ عَدَلَ عَنْ وِلایَتِنا اَوْ فَضَّلَ عَلَیْنا غَیْرَنا فَاِنَّهُمْ عَنِ الصِّراطِ لَناکِبُونَ : خداوند ما رهبران دینی و الهی را درهای وصول به معرفتش و صراط و طریق و جهتی که از آن به او می رسند ، قرار داده بنابراین کسانی که از ولایت ما منحرف گردند، یا

دیگری را بر ما برگزینند ، آن ها از صراط حق منحرفند » .⁽¹⁾

75 وَ لَوْ رَحِمْناهُمْ وَ کَشَفْنا ما بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ

و اگر به آن ها رحم کنیم و گرفتاری ها و مشکلاتشان را برطرف سازیم ( نه تنها بیدار نمی شوند ) بلکه در طغیانشان اصرار می ورزند و ( در این وادی ) سرگردان می مانند .

76 وَ لَقَدْ اَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَکانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مایَتَضَرَّعُونَ

ما آن هارا به عذاب و بلا گرفتار ساختیم (تا بیدار شوند) اما آن ها نه دربرابر پروردگارشان تواضع کردند و نه به درگاهش تضرع می کنند .

طرق مختلف بیدار سازی الهی

« اِسْتَکانُوا » از ماده « سُکُون » به معنی ساکن شدن در هیأت خضوع و خشوع است .

« تَضَرُّع » در اصل از ماده « ضَرْع » به معنی پستان گرفته شده و « مُتَضَرِّع » دوشنده است ،

سپس به معنی تسلیم آمیخته با تواضع و خضوع آمده است .

گاه آن ها را با حوادث دردناک گوشمالی می دهیم تا اگر از طریق رحمت و نعمت بیدار نشدند ، از این راه بیدار شوند ، ولی این کار نیز در آن ها مؤثر نیست ، زیرا آن ها نه در برابر پروردگارشان تواضع و انقیادی نشان دادند و نه به درگاه او توجه و تَضَرُّع می کنند .

این حوادث دردناک آن ها را هرگز از مرکب غرور و سرکشی و خودکامگی فرود نیاورد و در برابر حق تسلیم نشدند .

77 حَتّی اِذافَتَحْنا عَلَیْهِمْ بابا ذا عَذابٍ شَدیدٍ اِذا هُمْ فیهِ مُبْلِسُونَ

( این وضع همچنان ادامه می یابد ) تا زمانی که دری از عذاب شدید به روی آن ها بگشاییم و چنان گرفتار شوند که به کلی مأیوس گردند .

« مُبْلِس » از ماده « اِبْلاس » به معنی اندوهی است که از شدت حادثه رخ می دهد و انسان را غالبا به سکوت و حیرت یا نومیدی و یأس می کشاند .

در واقع خداوند دو نوع مجازات دارد ؛ « مجازات های تربیتی » و « مجازات های

پاکسازی و استیصال » ، هدف در مجازات های قسم اول آن است که در سختی و رنج قرار گیرند و ضعف و ناتوانی خود را دریابند و از مرکب غرور پیاده شوند .

ولی هدف در قسم دوم که در مورد افراد غیرقابل اصلاح صورت می گیرد ، این است که به حکم فرمان آفرینش ریشه کن شوند ، چراکه در این نظام حق حیات برای آن ها باقی نمانده و این خارهای راه تکامل انسان ها باید کنار زده شوند .

در این که منظور از « بابا ذا عَذابٍ شَدیدٍ » ( دری از عذاب دردناک ) چیست ، میان مفسران گفتگو است، اما این احتمال نیز وجود دارد که این آیه اشاره به گروه خاصی نباشد ، بلکه یک قانون کلی و همگانی را درباره کیفرهای الهی بازگو می کند که آغازش رحمت است و سپس گوشمالی ها و کیفرهای تربیتی و سرانجام عذاب استیصال و مجازات نابودکننده .

78 وَ هُوَ الَّذی اَنْشَاَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الاَْبْصارَ وَ الاَْفْئِدَةَ قَلیلاً ما تَشْکُروُنَ

او کسی است که برای شما گوش و چشم و قلب ( عقل ) ایجاد کرد ، اما کمتر شکر او به جا می آورید .

تکیه بر این سه موضوع ( گوش و چشم و عقل ) به خاطر آن است که ابزار اصلی شناخت انسان این سه می باشد ، مسائل حسّی را غالبا از طریق چشم و گوش درک می کند و مسائل غیرحسّی را به وسیله نیروی عقل .

برای پی بردن به اهمیت این دو حس ظاهر ( بینایی و شنوایی ) کافی است که حالتی را که به انسان بر اثر فقدان این دو دست می دهد ، در نظر بگیریم که تا چه حد دنیای او محدود و خالی از هرگونه نور و روشنایی ، بیداری و آگاهی می گردد حتی بر اثر فقدان این دو عملاً بسیاری دیگر از حواس خود را از دست می دهد ، زبان و گویایی که در آغاز از طریق شنوایی به کار می افتد و رابط میان انسان و دیگران است ، دیگر کاری از او ساخته نیست ( کرهای مادرزاد همیشه لالند با این که زبانشان عیب و آفتی ندارد ) .

و به این ترتیب این دو حس ، کلید عالم محسوساتند ، سپس نوبت به عقل می رسد که کلید جهان ماوراء حس و عالَم ماوراء طبیعت است و در عین حال مأمور نقّادی ، نتیجه گیری ، جمع بندی و تعمیم و تجزیه در فرآورده های آن دو حس است .

آیا کسانی که این سه وسیله بزرگ شناخت را سپاس نگویند ، درخور سرزنش و ملامت نیستند ؟ و آیا دقت در ریزه کاری های این سه وسیله مؤثر کافی نیست که انسان را به خالق آن ها آشنا سازد ؟

79 وَ هُوَ الَّذی ذَرَاَکُمْ فِی الاَْرْضِ وَ اِلَیْهِ تُحْشَروُنَ

او کسی است که شما را در زمین آفرید و به سوی او محشورمی شوید .

« ذَرَاَکُمْ » ازماده « ذَرْء » دراصل به معنی آفرینش و ایجاد و اظهار است .

و اگر در آفرینش خودتان از خاک بی ارزش بیندیشید ، کافی است که هستی بخش را بشناسید و نیز امکان مسأله معاد را دریابید .

80 وَ هُوَ الَّذی یُحْیی وَ یُمیتُ وَ لَهُ اخْتِلافُ اللَّیْلِ وَالنَّهارِ اَفَلا تَعْقِلُونَ

او کسی است که زنده می کند و می میراند و آمد و شد شب و روز از او است ، آیا اندیشه نمی کنید ؟

و به این ترتیب درآیات سه گانه اخیر ، از انگیزه شناخت پروردگار شروع کرده و با ذکر

بخشی از مهم ترین آیات انفسی و آفاقی بحث را پایان می دهد و به تعبیر دیگر سیر انسان از آغاز تولد تا مرگ و بازگشت به سوی پروردگار را بازگو می کند که همه چیزش به فرمان او و با اراده او صورت می گیرد .

جالب این که آفرینش « مرگ » و « حیات » را در کنار آفرینش « شب » و « روز » قرار می دهد ، چراکه نور و ظلمت در پهنه عالم هستی همانند مرگ و حیات در جهان جانداران است ، همان گونه که در پرتو امواج نور ، عالم هستی جنب و جوش و حرکت پیدا می کند و زیر پرده های ظلمت به خاموشی می گراید ، همین گونه موجودات زنده با نور حیات حرکت خود را آغاز می کنند و با ظلمت مرگ خاموش می گردند و هر دو جنبه تدریجی دارند .

به همین دلیل در پایان آیه می گوید : « اَفَلا تَعْقِلُونَ » ( آیا اندیشه نمی کنید ) .

81 بَلْ قالُوا مِثْلَ ما قالَ الاَْوَّلُونَ

آن ها همان گفتند که پیشینیانشان می گفتند .

82 قالُوا ءَاِذا مِتْنا وَ کُنّا تُرابا وَ عِظاما اَئِنّا لَمَبْعُوثُونَ

آن ها گفتند : آیا هنگامی که مردیم و خاک و استخوان ( پوسیده ) شدیم ، آیا بار دیگر برانگیخته خواهیم شد ؟

مقدم داشتن « تُراب » ( خاک ) بر « عِظام » ( استخوان ها ) یا به خاطر این است که بازگشت خاک به زندگی نخستین ، عجیب تر است از بازگشت استخوان ها و یا اشاره به این که اجداد ما خاک شده اند و پدران ما تبدیل به استخوان پوسیده و یا اشاره به این که نخست گوشت بدن انسان خاک می شود و درکنار استخوان ها قرار می گیرد و سپس استخوان ها خاک می گردند .

83 لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَ اباؤُنا هذا مِنْ قَبْلُ اِنْ هذا اِلاّ اَساطیرُالاَْوَّلینَ

این وعده به ما و پدرانمان از قبل داده شده ، این فقط افسانه های پیشینیان است .

« اَساطیر » جمع « اُسْطُورة » به گفته ارباب لغت از ماده « سَطْر » در اصل به معنی صفّ می باشد ، از این رو به کلماتی که در ردیف هم قرار دارند و به

اصطلاح صف کشیده اند ، سطر می گویند .

به این ترتیب « اُسْطُورَة » به معنی نوشته ها و سطوری است که از دیگران به یادگار مانده و از آن جا که در نوشته های پیشین افسانه ها و خرافات وجود دارد ، این کلمه معمولاً به حکایت و داستان های خرافی و دروغین گفته می شود .

« اَساطیر » در قرآن 9 بار تکرار شده و همه از زبان کفار بی ایمان در برابر پیامبران به منظور توجیه مخالفتشان با آن ها است .

84 قُلْ لِمَنِ الاَْرْضُ وَ مَنْ فیها اِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

بگو : زمین و کسانی که در زمین هستند ، از آن کیست ، اگر شما می دانید ؟

85 سَیَقُولُونَ لِلّهِ قُلْ اَفَلا تَذَکَّروُنَ

( در پاسخ تو ) می گویند : همه از آنِ خدا است ، بگو : آیا متذکر نمی شوید ؟

از آن جا که کفار و مشرکان بیش از همه از مسأله معاد وحشت داشتند و به همین دلیل با انواع بهانه ها و لَطائِفُ الْحِیَل می خواستند از زیر بار آن شانه خالی کنند ، قرآن نیز

مشروحاً و به طور مؤکد از معاد سخن می گوید .

لذا در دنباله آیات مورد بحث از سه راه ، منطق واهی منکران معاد را درهم می کوبد ؛ از راه مالکیت خداوند بر پهنه عالم هستی ، سپس ربوبیت او و سرانجام حاکمیّتش برمجموعه جهان و از تمام این بحث ها چنین نتیجه می گیرد که او از هر نظر قدرت و توانایی بر مسأله معاد را دارد و عدالت و حکمتش ایجاب می کند که این جهان ، عالم آخرت را به دنبال خود داشته باشد .

و جالب این که در هر مورد از خود مشرکان اعتراف می گیرد و سخن آن ها را به خودشان بازمی گرداند .

86 قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمواتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظیمِ

بگو : چه کسی پروردگار آسمان های هفتگانه و پروردگار عرش عظیم است ؟

87 سَیَقُولُونَ لِلّهِ قُلْ اَفَلا تَتَّقُونَ

می گویند: همه این هااز آنِ خدااست، بگو: آیا تقواپیشه نمی کنید ( و از خدانمی ترسید )؟

« رَبّ » به معنی « مالک مُصْلِح » است ، بنابراین به هر کس که مالک چیزی باشد ، گفته نمی شود بلکه به مالکی می گویند که در صدد اصلاح و حفظ و تدبیر ملک خویش است ، به همین دلیل گاه به معنی تربیت کننده و پرورش دهنده نیز آمده است .

« عَرْش » به معنی تخت پایه بلند است و گاه به سقف و داربست نیز اطلاق می شود . این کلمه هنگامی که در مورد پروردگار به کار می رود ، به معنی مجموعه عالم هستی است که درحقیقت تخت حکومت و فرمانروایی او محسوب می شود، اما گاهی این کلمه فقط بر جهان ماوراء طبیعت اطلاق می گردد ، در مقابل « کُرْسِیّ » که اشاره به عالم طبیعت و ماده است ، مانند ؛ « وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ » ( 255 / بقره ) .⁽¹⁾

88 قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُوَ یَجیرُ وَ لا یُجارُعَلَیْهِ اِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

بگو: اگر راست می گویید ، چه کسی حکومت همه موجودات را در دست دارد؟ و به .

بی پناهان پناه می دهد و نیاز به پناه دادن ندارد ؟

89 سَیَقُولُونَ لِلّهِ قُلْ فَاَنّی تُسْحَروُنَ

می گویند : ( همه این ها ) از آنِ خدا است . بگو با این حال چگونه می گویید شما را سِحر کرده اند ؟

« مَلَکُوت » از ماده « مُلْک » به معنی حکومت و مالکیت است و اضافه "واو" و "ت" برای تأکید و مبالغه است .

این ها واقعیاتی است که خود شما در هر مرحله به آن اعتراف دارید ، او را « مالک » و « خالق » هستی می دانید ، او را « مدیر و مدبر و حاکم و پناهگاه » می شمرید .

کسی که این همه قدرت و توانایی دارد و قلمرو حکومتش تا این حد گسترده است ، آیا نمی تواند انسانی را که در آغاز خاک بوده ، باز هم به خاک بازگشته ، لباس حیات در تنش بپوشاند و مبعوث و محشورش کند ؟

چرا از واقعیت ها طفره می روید ؟ چرا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را ساحر یا دیوانه می شمرید ،

شما که در اعماق دل به این حقایق معترفید .

90 بَلْ اَتَیْناهُمْ بِالْحَقِّ وَ اِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ

واقع این است که ما حق را برای آن ها آوردیم و آنان دروغ می گویند .

در بیان حقایق از ناحیه ما و پیامبران ما کوتاهی نشده است ، مقصر خود شما هستید که چشم روی هم گذارده و راه انحراف پیش گرفته و لجوجانه و سرسختانه به آن ادامه می دهند .

91 مَا اتَّخَذَ اللّهُ مِنْ وَلَدٍ وَ ما کانَ مَعَهُ مِنْ اِلهٍ اِذا لَذَهَبَ کُلُّ اِلهٍ بِما خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ سُبْحانَ اللّهِ عَمّا یَصِفُونَ

خدا هرگز فرزندی برای خود برنگزیده و معبوددیگری با اونیست که اگر چنین می شد،

هریک از خدایان مخلوقات خود را تدبیر و اداره می کردند و بعضی بر بعضی دیگر تفوق می جستند (و جهان هستی به تباهی کشیده می شد) منزه است خدا از توصیفی که آن ها می کنند .

شرک جهان را به تباهی می کشد

اعتقاد به وجود فرزند برای خدا منحصر به مسیحیان نیست که عیسی را فرزند حقیقی او می خوانند، این اعتقاد برای مشرکان نیز بودکه فرشتگان را دختران خدا می پنداشتند و شاید مسیحیان این عقیده را از مشرکین پیشین گرفته بودند ، به هرحال از آن جا که فرزند از نظر ذات و حقیقت ، بخشی از پدر است ، برای فرشتگان یا حضرت مسیح و غیر او ، سهمی از الوهیت قائل بودند و این از روشن ترین مظاهر شرک است .

ما به خوبی مشاهده می کنیم که نظام واحدی بر پهنه هستی حکومت می کند ، قوانین حاکم بر این جهان در زمین و آسمان همه یکسان است ، نوامیسی که بر یک ذره فوق العاده کوچک اتم حکمفرما است ، بر منظومه شمسی و منظومه های عظیم دیگر نیز حاکم است و به گفته دانشمندان اگر یک اتم را بزرگ کنیم ، شکل منظومه شمسی را به خود می گیرد و اگر به عکس منظومه شمسی راکوچک کنیم،به صورت یک اتم درمی آید .

مطالعاتی که صاحب نظران در علوم مختلف با وسایل جدید درباره جهان های دوردست

کرده اند ، نیز همه حاکی از وحدت نظام کلی جهان است ، این از یک سو .

از سوی دیگر لازمه « تعدد » ، همیشه « تباین » است ، چراکه اگر دو چیز از هر نظر واحد باشند ، یک چیز می شوند و دوگانگی معنی نخواهد داشت .

بنابراین اگر برای این جهان خدایان متعدد فرض کنیم ، این چندگانگی بر مخلوقات جهان و نظام حاکم بر آن ها اثر می گذارد و نتیجه آن عدم وحدت نظام آفرینش خواهد بود .

و از این گذشته هر موجودی خواهان تکامل خویش است ، مگر آن وجودی که از هر نظر کامل بوده باشد که تکامل در او مفهوم ندارد و در مورد بحث ما که برای خدایان قلمروهای جداگانه فرض کردیم و طبعا هیچ کدام دارای کمال مطلق نیستند ، طبیعی است که هرکدام درصدد تکامل خویش است و می خواهد عالم هستی را دربست در قلمرو خود قرار دهد و لازمه آن برتری طلبی هریک بردیگری است و نتیجه آن ازهم پاشیدن نظام هستی است.

تنها سؤالی که در این جا باقی می ماند ، این است که ؛ این ها همه درصورتی است که خدایان را برتری طلب فرض کنیم ، اما اگر آن ها حکیم و آگاه باشند ، چه مانعی دارد مثلاً

جهان را با نظام شورایی اداره کنند ؟

پاسخ این سؤال مشروحا در جلد 13 تفسیر نمونه ، ذیل آیه 22 سوره انبیاء در بحث برهان تمانع ذکر شده است .

92 عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ فَتَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ

او از پنهان و آشکار آگاه است ، او برتر است از این که شریک برای او قائل شوند .

مگر ممکن است در عالم خدای دیگری باشد و شما از آن آگاه باشید ، اما خداوندی که خالق شما است و غیب و شهود جهان را می داند ، از آن بی خبر باشد ؟

این جمله ضمنا تهدیدی برای مشرکان است که خداوند از اسرار درون و برون آن ها آگاه است و تمام این سخنان را می داند و به موقع آنان را در دادگاه عدل خویش محاکمه و مجازات خواهد کرد .

93 قُلْ رَبِّ اِمّا تُرِیَنّی ما یُوعَدوُنَ

بگو : پروردگارا ! اگر بخشی از عذاب هایی را که به آن ها وعده داده شده ، به من نشان دهی ... .

94 رَبِّ فَلا تَجْعَلْنی فِی الْقَوْمِ الظّالِمینَ

پروردگارا ! مرا ( در این عذاب ها ) با قوم ستمگر قرار مده .

بدون شک عمل و برنامه پیامبر صلی الله علیه و آله چیزی نبود که او را مشمول مجازات الهی کند و نیز بدون شک در قانون عدل الهی هرگز خشک و تر با هم نمی سوزند و حتی اگر دریک مملکت عظیم یک نفر خداپرست وظیفه شناس باشد و دیگران به جرم اعمالشان گرفتار عذاب شوند ، خدا آن یک نفر را نجات خواهد داد .

ولی این دعای پیامبر صلی الله علیه و آله که به فرمان الهی انجام می گیرد ، به خاطر این است که اولاً به کافران مشرک اخطار کند که مسأله آن قدر جدی است که حتی پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله باید خود را به خدا بسپارد ، و نجات را از او بخواهد ، ثانیا تعلیمی است برای همه پیروان این پیامبر که هرگز ایمن از عذاب الهی نباشند و خود را در هر حال به او بسپارند .

و اما این که منظور از این عذاب ، چه عذابی است ؟ بیشتر مفسران معتقدند منظور مجازات های دنیوی است که خداوند دامنگیر مشرکان ساخت ، از جمله شکست سخت و

ضربات کوبنده ای بود که در جنگ بدر بر آن ها وارد آمد .⁽¹⁾

و با توجه به این که سوره مؤمنون ، مکی است و در آن روز مؤمنان ، سخت در فشار بودند ، این آیات یک نوع دلداری و تسلّی خاطری برای آن ها بود ( نظیر این معنی در آیه 46 سوره یونس نیز آمده است ) .

95 وَ اِنّا عَلی اَنْ نُرِیَکَ ما نَعِدُهُمْ لَقادِروُنَ

و ما قادریم آن چه را به آن ها وعده می دهیم ، به تو نشان دهیم .

این قدرت پروردگار در صحنه های مختلف بعد از آن تاریخ از جمله در صحنه جنگ بدر ، به مرحله فعلیت درآمد و ارتشی که در ظاهر بسیار کوچک و کم قدرت بود ، به فرمان خدا و به نیروی ایمان بر انبوه دشمنان پیروز شد . .

96 اِدْفَعْ بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ السَّیِّئَةَ نَحْنُ اَعْلَمُ بِما یَصِفُونَ

بدی را از راهی که بهتر است ، دفع کن ( و پاسخ بدی را به نیکی ده ) ما به آن چه آن ها توصیف می کنند، آگاه تریم .

پاسخ بدی به نیکی

درسیره پیشوایان و روش عملی پیامبرگرامی صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم السلام بسیاردیده ایم افراد یا جمعیت هایی را که مرتکب بدترین جنایات شده اند ، به نیکی پاسخ گفته و مشمول محبتشان ساخته اند و همین سبب انقلاب و دگرگونی روحی وبازگشت آن ها به طریق حق گردیده است .

قرآن بارها و از جمله در آیه فوق این امر را به عنوان یک اصل در مبارزه با بدی ها به مسلمانان گوشزدمی کند و حتی در آیه 34 سوره فصلت می گوید : « فَاِذَا الَّذی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَاَنَّهُ وَلِیُّ حَمیمٌ : نتیجه این کار آن خواهد شد که دشمنان سرسخت ، دوستان گرم و صمیمی شوند » .

ولی ناگفته پیدا است که این دستور مخصوص مواردی است که دشمن از آن سوءاستفاده نکند ، آن را دلیل بر ضعف نشمارد و بر جرأت و جسارتش افزوده نگردد .

97 وَ قُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّیاطینِ

و بگو : پروردگارا ! من از وسوسه های شیاطین به تو پناه می برم .

98 وَ اَعُوذُ بِکَ رَبِّ اَنْ یَحْضُروُنِ

و از این که آنان نزد من حاضر شوند ، نیز به تو پناه می برم ای پروردگار .

از وسوسه های شیطان به خدا پناه برید

« هَمَزات » جمع « هَمْزَة » به معنی دفع و تحریک باشدت است و اگر به حرف هَمْزَة ، « هَمْزَة » می گویند ، به خاطر آن است که از انتهای گلو باشدت بیرون می آید و به گفته بعضی از مفسران« هَمْز » و « غَمْز » و « رَمْز » هرسه یک معنی را می رساند ، اما « رمز » به مرحله خفیف و « غمز » از آن شدیدتر و « همز » نهایت شدت را بیان می کند .

و با توجه به این که « شیاطین » جمع است ، همه شیطان های آشکار و پنهان ، انس و جن را شامل می گردد .

در تفسیر « علیّ بن ابراهیم » می خوانیم که امام در معنی آیه « قُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّیاطینِ » فرمود: « هُوَ ما یَقَعُ فی قَلْبِکَ مِنْ وَسْوَسَةِ الشَّیْطانِ : منظور از

آن ، وسوسه های شیطانی است که در قلب تو می افتد » .⁽¹⁾

آن جاکه پیامبر صلی الله علیه و آله باداشتن مقام عصمت و مصونیت الهی ، چنین تقاضایی را از خدا می کند ، تکلیف دیگران روشن است ، باید همه مؤمنان از پروردگار که مالک و مدبر آن ها است ، بخواهند لحظه ای آن ها را به حال خودشان وانگذارد ، نه تنها تحت تأثیر وسوسه شیاطین قرار نگیرند ، بلکه در مجلس آن ها نیز حضور نیابند .

به این ترتیب همه رهروان راه حق باید به طور مداوم از القائات شیطانی برحذر باشند و همیشه خود را از این نظر در پناه او قرار دهند .

99 حَتّی اِذا جاءَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

(آن ها همچنان به راه غلط خود ادامه می دهند)تا زمانی که مرگ یکی از آنان فرارسد، می گوید : پروردگار من ! مرا بازگردانید . .

100 لَعَلّی اَعْمَلُ صالِحا فیما تَرَکْتُ کَلاّ اِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ اِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ

شاید در آن چه ترک کردم ( و کوتاهی نمودم ) عمل صالحی انجام دهم ( به او می گویند : ) چنین نیست ، این سخنی است که او به زبان می گوید ( و اگر بازگردد ، برنامه اش همچون سابق است ) و پشت سر آن ها برزخی است تا روزی که برانگیخته می شوند .

تقاضای ناممکن

مشرکین و گنهکاران در این هنگام که خود را در حال بریدن از این جهان و قرار گرفتن در جهان دیگر می بینند ، پرده های غرور و غفلت از مقابل دیدگانشان کنار می رود ، گویی سرنوشت دردناک خویش را با چشم می بینند ، عمر و سرمایه های از دست رفته و کوتاهی هایی را که در گذشته کرده و گناهانی را که مرتکب شده اند ، عواقب شوم آن را مشاهده می کنند ، این جا است که فریاد او بلند می شود : و « می گوید : ای پروردگار من ! مرا بازگردانید شایدگذشته خودرا جبران کنم و عمل صالحی دربرابرآن چه ترک گفتم، به جا آورم ».

و در پایان آیه اشاره بسیار کوتاه و پرمعنی به جهان اسرارآمیز برزخ می کند .

تفسیر جمله « فیما تَرَکْتُ »

در آیات فوق خواندیم که کافران در آستانه مرگ تقاضا می کنند که آن ها را بازگردانند تا « در آن چه ترک گفته اند » عمل صالح انجام دهند .

« ما تَرَکْتُ » اشاره به تمام اعمال صالحی است که ترک گفته ، یعنی خداوندا ! مرا بازگردان تا اعمال صالحی راکه ترک کرده ام، جبران کنم .

ضمنا تعبیر به « لَعَلَّ » در جمله « لَعَلّی اَعْمَلُ صالِحا » ( شاید عمل صالحی انجام دهم ) ممکن است اشاره به این باشد که این افراد آلوده و منحرف ، از وضع آینده خود نیز اطمینان کامل ندارند و کم و بیش می دانند که این ندامت و پشیمانی ، معلول شرایط خاصی است که در آستانه مرگ برای آن ها پیدا شده است و چه بسا اگر بازگردند ، همان روش گذشته را ادامه خواهند داد و حقیقت نیز همین است .

ذکر این نکته نیز لازم است که این تقاضا و جواب ، گرچه در آیه فوق تنها در مورد مشرکان ذکر شده، ولی مسلم است که اختصاص به آن ها ندارد ، بلکه تقاضای همه گنهکاران و ستمگران و آلودگان است که با دیدن سرنوشت دردناک خود در آستانه مرگ از گذشته پشیمان می شوند و تقاضای بازگشت می کنند ، اما دست رد بر سینه آن ها می زنند .

101 فَاِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا اَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لایَتَساءَلُونَ

هنگامی که در « صور » دمیده شود، هیچ گونه نسبی میان آن ها نخواهد بود و ازیکدیگر تقاضای کمک نمی کنند ( چون کاری از کسی ساخته نیست ) .

طبق آیات قرآن ، دوبار « نفخ صور » می شود ؛ یک بار به هنگام پایان گرفتن این جهان و پس از نفخ صور ، تمام کسانی که در آسمان ها و زمین هستند ، می میرند و مرگ سراسر عالم را فراخواهد گرفت ، پس از نفخه دوم ، رستاخیز مردگان آغاز می گردد و انسان ها به حیات نوین بازمی گردند و آماده حساب و جزا می شوند .

« نفخ صور » به معنی دمیدن در شیپور است ، ولی این تعبیر تفسیر و مفهوم خاصی دارد

که به خواست خدا شرح آن را در ذیل آیه 68 سوره زمر بیان خواهیم کرد .

به هرحال در آیه فوق به دو قسمت از پدیده های قیامت اشاره شده ؛ یکی از کار افتادن نَسَب ها است ، زیرا رابطه خویشاوندی و قبیله ای که حاکم بر نظام زندگی مردم این جهان است ، سبب می شود که افراد مجرم از بسیاری از مجازات ها فرار کنند و یا در حل مشکلاتشان ازخویشاوندان کمک گیرند، اما درقیامت انسان است و اعمالش و هیچ کس نمی تواند حتی از برادر و فرزند و پدرش دفاع کند و یا مجازات او را به جان بخرد .

دیگر این که آن ها چنان در وحشت فرو می روند که از شدت ترس حساب و کیفر الهی از حال یکدیگر به هیچ وجه سؤال نمی کنند ، آن روز روزی است که مادر از کودک شیرخوارش غافل می شود و برادر ، برادر خود را فراموش می کند ، مردم همچون مستان به نظر می رسند ، ولی مست نیستند ، عذاب خدا شدید است .

چنان که در آغاز سوره حج می خوانیم : « یَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا اَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَی النّاسَ سُکاری وَ ما هُمْ بِسُکاری وَ لکِنَّ عَذابَ اللّهِ شَدیدٌ » .